180

Hermannus, sive Herimannus, S. Martini Tornacensis abbas tertius post Segardum III Kal. Feb. anni 1127 vita functum, natus est Radulpho patre. Vix expletis novem sui regiminis annis in paralysin lapsus, clavum sponte deseruit resignavitque in manus Simonis Tornacensium episcopi. Dicitur post dimissum regimen Romam missus fuisse et mox Hierosolymam petiisse. Quid in eo itinere actum de illo sit non constat, aliis captivum, aliis martyrem obiisse docentibus. Inter caetera cum abbas esset scripsit opusculum De Incarnatione Domini ad Stephanum archiepiscopum Viennensem, quod ex codice abbatiae Viconiensis edidit Oudinus inter opuscula quorumdam scriptorum Galliae et Belgii, nosque exinde recudendum accepimus. Pietatem ubique et non vulgare ingenium redolet. Descriptus est codex ille anno 1149, ut ad calcem habetur.

Reverendo Patri et domino suo STEPHANO Dei gratia Viennensi archiepiscopo, frater HERMANNUS [Col. 0010A] omnium monachorum minimus, in aeternum gaudere cum Christo, de Christo, per Christum, in Christo.

[Col. 0011A] De benignitate quae me de longinqua regione, id est de urbe Tornaco, quae in finibus Francorum sita, metropolis Flandriae dignoscitur esse, venientem tam hilariter suscipere et vobiscum dignatus estis retinere, non quales debeo, sed quales valeo vestrae paternitati gratias refero, utque ipse pro cujus amore hoc fecistis, vobis Dominus retribuat pro me, ipsius misericordiam exoro. Quia vero majestas vestra dignata est petere ut opusculum, quod de incarnatione Domini parvitas mea fecerat, vobis ostenderem, ecce libens pareo jussioni vestrae, orans ut, si quid in eo perperam dictum est, per vos corrigatur; quod vero bene, per vos approbetur. Sciatis tamen me in eo nihil de meo posuisse, sed quod in sanctis doctoribus legeram, et maxime [Col. 0011B] in libro domini Anselmi Cantuariensis archiepiscopi, quem de eadem materia compositum, Cur Deus homo nominavit, velut in uno vasculo congregasse. Praeterea dominus Odo Cameracensis episcopus piae memoriae vir, nostri coenobii, id est beati Martini Tornacensis, primus monachus et primus abbas, qui me et patrem meum tresque germanos meos monachos fecit, et cui ego, licet indignus, in ejusdem coenobii regimine tertius abbas successi, is, inquam, abbas, Odo, in vigilia Nativitatis Domini, de eadem incarnatione ejus sermonem per pulchrum et prolixum fratribus nostris in capitulo singulis annis facere consueverat, adeo ut cum mane inciperet, usque ad horam fere sextam eum protenderet. [Col. 0011C] Et quia tunc eram adolescens et capacis ingenii, non pauca ex ejus verbis memoriae commendavi, quae nunc etiam referam vobis et omni legere volenti. Itaque pronuntiato ex more Evangelio: Cum esset desponsata, etc. (Matth. I) , sicut mihi videtur, hoc modo solebat incipere:

Redemptoris nostri nativitatem annua devotione celebraturi, fratres charissimi, sollicite et diligenter considerare debemus, qua ratione vel necessitate carnis nostrae infirma suscepit, passionisque simul opprobria pertulit. Quam quaestionem non solum fideles, sed et infideles quique solent discutere, [Col. 0011D] illi quidem addendo, isti vero pie et religiose causam hujus mysterii perscrutando. Quae enim, inquiunt, necessitas fuit ut Deus in utero femineo novem mensibus incarnatus et inclusus gestaretur, deinde sicut alii parvuli lacte materno aleretur, et vagiens pannis involveretur; ad ultimum inter latrones tam contemptibiliter delusus, consputus et suspensus moreretur? Quibus cum respondemus illud Apostoli quod propter nimiam charitatem suam qua dilexit nos Deus (Ephes. XXIV) , Filium suum misit, in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII) , ut nos redimeret et educeret de potestate diaboli, qui nos captivos tenebat peccato primi parentis, illico subjungunt: Quae ratio est ut Deus propter hoc de coelo ad terram descenderet, et tot passiones ac [Col. 0012A] ludibria sustineret, praesertim cum de eo per Psalmistam dicatur: Omnia quaecunque voluit fecit in coelo et in terra? (Psal. CXXXIV, 6.) Si enim in voluntate ejus universa sunt posita, et non est qui possit resistere voluntati ejus (Esther. XIII, 9) , quare non, sicut dixit Fiat lux, et facta est lux (Gen. I, 3) , ita etiam supra thronum majestatis suae in coelo residens, praecepit ut captivus homo de diaboli manu liberaretur et in coelum cum angelis levaretur? Nam sicut rex aliquis praepotens, cum posset servum suum ab aliis servis captum solo jussu eripere et libertati reddere, si nollet eum aliter liberare nisi se ipsum pro eo in vinculis poneret, non misericordia, sed nimia insipientia deputaretur, ita et Dominus Deus, cum solo nutu, nedum jussu, posset hominem de diaboli [Col. 0012B] potestate liberare, ut salva pace ejus dicatur, stultum et incredibile videtur ut pro ejus ereptione vellet prius per semetipsum experiri utrum lac in matris uberibus amarum esset an dulce? Uterque enim a Deo creatus, uterque Dei fuerat servus, homo scilicet et diabolus. Et si servus nequam simplicem servum fraudulento consilio seduxerat, et proprio domino subtractum sibimet subjugaverat, nonne justum fuit ut servus nequam pro sua nequitia puniretur, et servus simplex de ejus dominio liberaretur? Cum haec dicunt, non considerant illam divinae Scripturae sententiam, quod sapientia vincit malitiam, attingens a fine ad finem fortiter, et disponens omnia suaviter (Sap. LXXXI) . Non solum enim [Col. 0012C] fortitudo Deo convenit, sed etiam suavitas; suavitas autem non solum in amicis sed etiam in inimicis, Suavis enim Dominus universis, et miserationes ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV, 9) . Ut ergo diligentius perscrutari valeamus cur Deus homo factus fuerit; primo consideremus cur Deus ipsum primum hominem creavcrit.

Omnipotens itaque Deus, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, trinus quidem est in personis, sed unus in substantia, unus in majestate. Deus quidem est Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus. Non tamen idem est Pater qui Filius aut Spiritus sanctus; nec idem est Filius qui Pater aut Spiritus sanctus; [Col. 0012D] nec idem Spiritus sanctus qui Pater aut Filius. Ipse, juxta cujusdam sapientis dictum, supra cuncta, subter cuncta, inter cuncta, extra cuncta, supra cuncta nec elatus, subter cuncta nec substratus, intra cuncta nec inclusus, extra cuncta nec exclusus. Supra cuncta praesidendo, subter cuncta sustinendo, intra cuncta adimplendo, extra cuncta complectendo. Ipsius potestas, vel divitiae, aut opes nec augeri possunt nec minui; quia nec ditior fuit, cum totum mundum creavit, nec pauperior esset, si totus mundus deficeret et in nihilum rediret. Unde nulla necessitate, sed sola benignitate mundum creavit, sicut de eo nobilis ille consul Boetius cecinit dicens:

Ruentibus autem superbis angelis et libero arbitrio quod prius habuerant male abusis, hi qui fideles [Col. 0014A] Creatori suo remanserant, in tantum ab eo roborati et confirmati sunt ejusdem liberi arbitrii perfecta et immutabili soliditate, ut nullam ulterius peccandi vel superbiendi habeant voluntatem. Unde etiam mystice in Genesis exordio, cum dictum fuisset: In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I, 1) : Postea in secundi diei creatione repetitur quod vocavit Deus firmamentum, coelum (Gen. I, 8) . Quod beatus Gregorius exponens dicit virtutes angelicas, quae, ruentibus sociis, cum Deo remanserunt, in tanta soliditate fuisse confirmatas, ut, ad comparationem hujus firmitatis, videantur prius quasi infirmi et imbecilles fuisse; sed in secundo die, id est in hac sequenti confirmatione, merito coelum pro soliditate vocari debere. Ecce ergo gloriosa illi summi [Col. 0014B] regis civitas gravem ruinam pertulit, murusque ejus non parva ex parte interruptus fuit. Cum autem longe post ruinam illam Daniel propheta de his qui remanserunt dixerit: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei (Dan. VII, 10) : quis aestimare, quis cogitare sufficiat quatenus decor domus illius fuerit vel urbis, quandiu cunctis civibus suis integra mansit? Ne ergo tam speciosam civitatem ruina illa vel interruptio diutius dedecoraret, placuit superno opifici pro ejus restauratione aliquam creaturam condere. Si vero aliquis quaerat cur ex eis qui ceciderant angelis eam non restaurarit, cum viderit in subsequentibus difficultatem reparationis humanae; facile per seipsum poterit perpendere lapsos angelos nullatenus [Col. 0014C] jam reparari posse. Creavit itaque Deus hominem, sed non tantae sublimitatis quantae angelos fecerat, ne forte et ipse gloriam suam non ferens, contra Deum superbiret et periret. Ex anima ergo rationali et carne eum consistere voluit, quatenus anima quidem rationali assimilaretur angelis, carne vero quae de limo terrae esset, semper ad humilitatem provocaretur, dum se ex ea parem bestiis fore contemplaretur. Felicem tamen et omnis infirmitatis vel indigentiae seu corruptionis immunem in eo statu eum creavit, ut, si peccare nollet, nunquam moreretur, si vero Creatori inobediens esset, protinus morti obnoxius fieret. Quia vero de terra factus fuerat, in terrestri loco, id est in paradiso eum [Col. 0014D] posuit, intellectum rationalem ei contulit, nihilque aliud obedientiae, nisi ut de una sola arbore non comederet, ei injunxit. Quod si contemneret, mortem illico subsecuturam ei comminando praedixit; si vero servaret, tempore congruo de terra levandum, et cum angelis in coelo cognosceret se fore collocandum. Sociam quoque ei de costa sua, id est de semetipso factam, quae ei prolem generaret, addidit; et quid facere deberent utrosque edocuit. Invidens diabolus illuc hominem de limo terrae factum ascendere, unde ipse tam praeclarus sciebatur corruisse, sicut omnibus notum est, per serpentem mulierem seduxit, et per eam viro fructum vetitum comedere suasit, sicque utrumque sibi subdidit, ac per hoc, consilium Dei, quod ei disposuerat, cassare [Col. 0015A] studuit, imo se cassasse exsultavit. Ecce ergo homo ad imaginem Dei factus universaeque creaturae quam sub coelo Deus fecerat praelatus, Cum in honore esset, non intellexit (Psal. XLVIII, 21) , imo noluit intelligere ut bene ageret (Psal. XXXV, 4) , ideoque justo Dei judicio comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII, 21) . In praesenti vita, brevi vivens tempore, repletur multis miseriis (Job XIV, 1) , moriens infernalibus adducitur tenebris. Quid ergo miser faciet? Quo se convertet? Quomodo poterit resurgere seque de diaboli manu vel servitute liberare? Per se certe surgere non potest. Clamet ergo ad Dominum et dicat: O Domine quia ego servus tuus, et filius ancillae tuae (Psal. CXV. 16) . Educ de carcere animan meam (Psal. CXLI, 8) . Eripe [Col. 0015B] me de inimicis meis, Deus meus (Psal. LVIII, 2) .

Sed quid faciet Dominus Deus? verum est certe: quia omnia quaecunque voluit, fecit in coelo et in terra (Psal. CXXXIV, 6) : nihil tamen facere potest vel debet injuste. Et si praeceperit diabolo ut dimittat eum exire de inferno, quem injuste et per invidiam seduxit, poterit ei diabolus respondere: Verum quidem est, Domine, quod per invidiam eum decepi; sed tamen si violenter eum mihi abstuleris, injuste me tractabis. Non enim meum mihi violenter subdidi quoniam per violentiam nihil ei facere potuissem. Tu ei praecepisti de ligno non comedere, ego [Col. 0015C] suasi ei comedere; tu ei praedixeras quod si comederet, moreretur, ego ei dixi quod non moreretur; ipse autem magis credidit mihi quam tibi, et propter consilium meum sponte despexit praeceptum tuum. Cum ergo eum violenter peccare non fecerim, sed tantummodo ut peccaret suaserim, injustum certe erit si eum mihi violenter abstuleris. Dimitte potius eum congredi mecum, et sicut sese sponte mihi supposuit, ita si potuerit, eripiat se de manibus meis. Ista certe posset Deo diabolus objicere. Quanquam etsi aliqua pietas vel misericordia (quod impossibile est) moveret diabolum erga hominem, nihil tamen ejus pietas homini proficeret. Etiamsi Deo diceret: «Domine Deus, saturatus sum miseriis [Col. 0015D] et poenis infelicis hominis, jamque me poenitet quod eum per invidiam seduxerim, et concedo ut educas eum de inferno, imo etiam deprecor ut sicut proposuisti, eum colloces cum angelis in coelo, nihil haec tota ejus bonitas homini conferret. Homo enim, si diligenter suspiciatur, nihil debebat diabolo, vel in manu vel potestate ejus consistebat. Contra Deum peccaverat, dum praeceptum ejus utpote Domini sui contempserat, ideoque Deus eum in carcere suo, id est in inferno posuerat; justo tamen judicio illum ei tortorem tradiderat, cui ipse stulte crediderat. Si Deo aliquo modo reconciliari posset, ut Deus illi iram suam indulgeret, et peccatum quod fecerat dimitteret, tunc, vellet, nollet diabolus, facile de inferno educi posset. Haec autem reconciliatio [Col. 0016A] sine aliqua peccati ipsius satisfactione fieri non potest. Alioquin etiamsi Dominus Deus misericordia motus homini peccatum indulgeret, eumque de inferno educeret, essetne justum et conveniens ut eum sic sordidum et maculatum, nullaque satisfactione lotum vel mundatum, cum angelis tam mundis et gloriosis qui nunquam Deum offenderunt in coelo collocaret? Et ubi esset quod dicit Apostolus: Quae communicatio luci ad tenebras? (II Cor. VI, 14.) Hoc revera inconveniens esse omni sanum sapienti patet. Quapropter aliquam satisfactionem oportet hominem facere, qua possit Deum placare. Cujusmodi autem debeat esse ipsa satisfactio, videamus sub exemplo. Verbi gratia. Sit rex aliquis praepotens, qui unum ex principibus suis contumacem sibi [Col. 0016B] et rebellem ejiciat de regno suo. Si postea illi regi domino suo voluerit reconciliari, primum oportet ut ex integro reddat quidquid ei abstulit, aut si illud non potest reddere, reddat quod tantumdem valeat. Deinde pro contumacia et superbia, qua contra eum rebellavit, secundum leges curiae suae et judicium optimatum suorum ei satisfaciat. Quandiu enim retinet et non reddit quod ei abstulit, non est conveniens vel digna satisfactio, nec ad honorem regis. Si enim rex sua retinenti indulserit, veniamque donans in regnum suum redire permiserit, dicent utique homines ideo eum indulsisse, quia emendare vel sibi eum aliter subjicere non potuit, sicque hujusmodi satisfactio vel reconciliatio, ad vilitatem ac dedecus, seu opprobrium fiet regis. [Col. 0016C] Similiter ergo homo qui pro culpa sua ejectus est de paradiso et relegatus in inferno, si Domino Deo vult reconciliari et gratiam ejus recipere, primum oportet ut ex integro reddat quidquid ei abstulit, aut quod tantumdem valeat. Deinde pro superbia, qua Creatoris sui praeceptum contempsit et ejus hosti adhaesit, ei satisfaciat. Si hoc ordine non satisfecerit, satisfactio ejus non erit ad honorem Dei. Videamus ergo quid Deo abstulit, quando de ligno vetito comedit.

Deus certe, ut supradictum est, ideo illum creavit, ut ex illius genere ruinam restauraret supernae [Col. 0016D] civitatis. Dicit etiam beatus Gregorius, in praefata Homilia decem drachmarum, quod tantum numerum credimus ad eam ascensurum electorum hominum, quantum illic contigit remansisse electorum angelorum. Cum ergo praeceptum divinum transgrediens peccavit, tot utique animas Deo abstulit, quot ipse in coelum levare disposuerat cum angelis. Itaque si vult Deo reconciliari et ad paradisum reverti, oportet ut primo solvat ei damnum quod intulit, tot scilicet homines, quot Deus disposuit in coelum levare, et tam mundos atque ab omni peccato immunes, sicut fuit Adam antequam peccasset. Aut si non potest tot homines mundos et immaculatos reddere, solvat quod tantumdem valeat, alioquin [Col. 0017A] satisfactio ejus, sicut dictum est, non erit ad honorem Dei. Etsi Deus, antequam reddatur sibi quod ablatum est, misericordia motus homini peccatum suum indulserit, eumque angelis in coelo sociaverit, non erit certe justitiae congruum, ut raptorem suum, furem suum, homicidam suum, qui tot homines sibi rapuit, tot furatus est, tot interfecit, conjungat filiis suis, amicis suis, qui semper sibi ac si dulcissimo patri servierunt, nunquam eum offenderunt, nunquam mandatum ejus praeterierunt. Reddat ergo homo, reddat Deo quod ei abstulit, ut gratiam ejus recipere possit. Sed quomodo reddet ei tot homines tales, quales fuit Adam antequam peccasset? Ut de tot hominibus taceam, unum certe solum hominem talem, qualis fuit Adam [Col. 0017B] antequam peccasset in toto genere suo, id est in tota natura humana, non inveniet. Quando enim peccavit Adam, innocentiam et munditiam suam perdidit, peccatorque et immundus factus est. Qualis autem factus est, tales utique generavit, quia peccator et immundus nonnisi peccatores et immundos generare potuit: Quis enim, sicut Job ait, potest facere mundum de immundo conceptum semine? (Job XIV, 4.) In tota ergo linea generationis humanae, non reperietur unus homo sine peccato, nedum tot millium multitudo. Pecator autem homo, si semetipsum in mortem pro peccatis aliorum offerat Deo, nec se solum poterit justificare, nedum alios. Nam nec Isaac sanctus et de sanctis parentibus natus, [Col. 0017C] si inter manus patris, Dei praecepto obedientis, occisus fuisset, de inferno se liberare potuisset, sicut nec Abel sanctus et Dei voce laudatus. Quod ergo Deo abstulit, nullo genere reddere potest.

Sed nunquid saltem quod tantumdem valeat reddere poterit? Non utique. Nam licet in lege a Deo per Moysen data sacrificia fieri jubeantur de bestiis et volatilibus, tamen, sicut ait Apostolus: Impossibile erat sanguine taurorum et hircorum auferri peccata (Hebr. X, 4) . Omnes enim hirci vel tauri, imo omnes bestiae agri et volatilia coeli, et, ut amplius dicam, totus mundus cum sole et luna et sideribus non potest comparari uni homini, licet immundo, licet peccatori, nec valet eum, quia ipse ad imaginem Dei factus est, quamvis peccando eam in se [Col. 0017D] corruperit. Et animam rationalem habet, et in fine saeculi resuscitandus et ad judicium est venturus, postque in aeternum, licet in poenis, victurus. Nec damnum ergo quod Deo intulit, nec quod tantumdem valeat, potest homo reddere de toto mundo, vel de suo genere. Sed si Deus novum aliquem hominem justum et mundum faceret, sicut fecit Adam, qui se pro peccatis omnium hominum in sacrificium Deo offerret, possetne sufficiens hostia esse? Nequaquam. Unus enim homo, talis qualis fuit Adam antequam peccasset, non valeret nisi solum Adam redimere, aut unum hominem, solum ei similem; et sanguis unius talis hominis non valeret nisi ad redemptionem unius solius hominis. Quanquam etiamsi valeret ad redemptionem omnium hominum [Col. 0018A] (quod impossibile est), tamen, ut concedamus posse valere, illud certe patet quod, etsi valeret, non tamen in pristinam dignitatem natura humana per ejus sanguinem restituta esset. Justum enim esset ut ei natura humana subjiceretur et serviret per quem se redemptam esse cognosceret: quod si fieret, jam pristinae dignitati restituta non esset. Quando enim Adam factus est, nulli nisi soli Deo subjectus est, licet pro substantia carnis per David dicatur: Minuisti eum paulo minus ab angelis (Psal. VIII, 6) . Nunc autem si alius esset cui subjiceretur, jam a priori dignitate inferior fieret, nec aequalis esset angelis, qui nemini subjecti sunt, nisi soli Deo. Praeterea ille novus et justus homo, quare moreretur, qui nullum peccatum fecisset? Mors enim [Col. 0018B] non est nisi poena peccati: et si Adam non peccasset, nunquam utique moreretur. Novus itaque et sanctus ille homo, ab omni peccato liber et immunis, non debet puniri pro peccatore, sed qui peccavit debet poenam et supplicium subire peccati. Hoc idem posset dici et cogitari de quolibet angelo, si fieret homo. Unde dicitur in Psalmo: Frater non redimit, redimet homo (Psal. XLVIII, 8) . Fratres enim nostri angeli sunt, quibus secundum animam aequales sumus, per quam ad imaginem suam nos condidit Deus. Sed cum frater, id est angelus tam sanctus, tam gloriosus, nos redimere non possit, quomodo redimet homo, de immundo semine conceptus et in peccatis genitus? Non dabit placationem suam et pretium redemptionis animae suae (ibid.) . [Col. 0018C] Quid ergo faciet? Et laborabit in aeternum (ibid., 9) . Patet itaque quod nec angelus, nec novus aliquis homo, nedum vetus et peccator, potest humanum genus redimere. Quamobrem nulla omnino creatura, neque totus mundus potest pro peccato primi hominis digne satisfacere. Sed quod non potest angelus, vel homo vel totus mundus facere, Deus utique qui omnipotens est, posset facere, quia omnia quaecunque voluit, fecit in coelo et in terra (Psal. CXXXIV, 6) . Si ergo vellet, posset utique nos redimere, quod nec angelus, nec homo, neque alia quae libet creatura potest facere.

Sed jam dixi quod pro peccato non debet mori nisi illa natura quae peccavit, Deus autem non peccavit, [Col. 0018D] ideoque non debet mori. Redemptionem ergo istam non potest facere nisi Deus, nec debet illam facere nisi homo. Quoniam itaque non potest illam facere nisi Deus, nec debet illam facere nisi homo, necesse est ut eam faciat Deus homo. Compleatur igitur illud Psalmistae: Redemptionem misit Dominus populo suo (Psal. CX, 9) ; nisi enim de coelo mittatur, in terra non invenietur. Unde rursum dicitur: Quia prospexit de excelso sancto suo, Dominus de coelo in terram aspexit, ut audiret gemitus compeditorum, ut solveret filios interemptorum (Psal. CI, 20, 21) . Sed cum Deus constet in tribus personis, non tamen Trinitatem necesse est incarnari, quia quaecunque ex tribus personis incarnetur, Deus incarnabitur, quoniam unaquaeque per se singillatim [Col. 0019A] persona verus est Deus. Quaerendum itaque est cui personae magis conveniat incarnatio. De quo tamen non est opus diutius immorari. Quia convenientius est ut Filius se offerat Patri in sacrificium pro nobis et supplicet Patri, quam Pater Filio. Praeterea si Pater incarnaretur et Filius esset Virginis, tunc duo Filii essent in Trinitate, Filius scilicet Dei Patris et ipse Deus Pater, qui esset filius Virginis. Ac per hoc quaedam confusio sequeretur personarum, et, dum de Filio tractaretur, dubitaretur utrum de Filio Dei, an de filio Virginis esset locutio. Idem etiam contingeret, si Spiritus sanctus incarnaretur. Multo ergo aptius, multo est convenientius ut Filius incarnetur, sitque una persona in Trinitate permanens sine aliqua dubietatis confusione, [Col. 0019B] Filius Dei et filius Virginis: per hoc quod ex Patre genitus est, verus Deus permanens; per hoc quod de Virgine natus est, verus homo exsistens. Alioquin nisi se de nostro genere novum hominem faceret, ad nos utique ejus natura non pertineret, nec pro nobis mori deberet, quia de natura illa quae peccaverat, natus non esset. Nunc autem cum de carne Adam veram carnem sumat absque peccato, quia non de virili semine, sed de Spiritu sancto conceptus et natus est, licet ipse peccatum non fecerit, nec inventus sit dolus in ore ejus, ac per hoc mori non mereatur, propter consortium tamen et participationem humanitatis nostrae, recte et convenienter poterit et debebit, si voluerit mori [Col. 0019C] pro fratribus suis, qui ejusdem generis, ejusdem sunt secum naturae. Unde et Apostolus: Decebat enim, inquit, eum propter quem omnia et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummare. Unde debuit per omnia fratribus assimilari, ut misericors fieret et fidelis pontifex ad Deum, ut repropitiaret delicta populi (Hebr. II, 10, 17) . Dicens ergo debuit per omnia fratribus assimilari, non ita hoc intulit, quod debuerit mori pro peccato sicut alii moriuntur, sed solummodo pro misericordia et participatione humanitatis nostrae.

Intueamur vero nunc quam congrue et decenter sequatur redemptio humanae naturae. Diximus superius [Col. 0019D] quod humana natura debet primum Deo reddere quod ei abstulit, id est tot homines quot ad civitatem suam restaurandam vel complendam necessarios esse disposuit, vel quod tantumdem valeat. Dei ergo Filius, unus cum Patre Deus existens, nonne melior est quam non solum illi qui ad supernae civitatis aedificium restaurandum erant necessarii, verum etiam omnes angeli et archangeli, imo universa generaliter creatura totius mundi? Creator, inquam, omnis creaturae nonne melior est omni creatura? Deus omnipotens qui omnia solo jussu fecit, et, si perirent, solo jussu in momento omnia reficeret, nonne melior est et plus valet omnibus quae fecit? Dum ergo se obtulit in sacrificium Deo [Col. 0020A] Patri pro nobis, mortemque suscipiens vitam suam tradidit pro peccatis nostris, nonne centies millies in infinitum plus valuit quod ipse reddidit pro nobis, quam valuissent omnes illi homines quos Adam diximus Deo abstulisse, cum peccavit? Quomodo itaque se Deus Pater continere posset, ut humano generi peccatum suum non dimitteret, iram antiquam non indulgeret paradisumque redderet, cum Filium suum dilectum, coaequalem sibi et coaeternum, pro eis in cruce pendentem, manibus ad se extensis, tantam sibi cerneret solvere redemptionem? Hinc et praefatus Apostolus in eadem Epistola: Qui in diebus, inquit, carnis suae, preces supplicationesque ad eum qui possit illum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro [Col. 0020B] sua reverentia (Hebr. V, 7) . Solvit ergo misericorditer pro nobis, quod pro se non debebat, dicens cum propheta David: Quae non rapui, tunc exsolvebam (Psal. LXVIII, 5) . Hinc et Isaias: Vulneratas est propter peccata nostra, attritus est propter scelera nostra: disciplina pacis nostrae super eum, et vivore ejus sanati sumus (Isai. LIII, 5) . Disciplinam enim mortis et dolorum atque passionem, quam pro peccatis nostris merueramus, ipse pro nobis suscepit, et per eam nos Deo Patri, sibique ipsi et Spiritui sancto, id est sanctae Trinitati quae unus Deus est, reconciliavit; pacemque inter nos et Deum in sanguine suo pius mediator reformavit. Ipse est enim sacerdos a quo et per quem reconciliati sumus, ipse hostia qua reconciliati sumus, ipse est Deus cui reconciliati [Col. 0020C] sumus.

Postquam ergo per ipsum Dei et hominum mediatorem Christum Jesum, humana natura reddidit Deo pretium, quod multo plus valebat, quam omnes homines quos ei abstulerat, videamus etiam nunc quomodo de contumacia et contemptu, quo ejus praeceptum transgressus est, satisfaciat. Sic enim superius rectum ordinem regiae satisfactionis proposuimus, ut princeps expulsus et reconciliandus primum solveret regi ex integro quod ei abstulerat, aut aequipollens; deinde pro contemptu regiae majestatis et contumaciae modum consideremus. Hominem Deus, ut supra dictum est, ex duabus naturis composuit, [Col. 0020D] id est ex spirituali et corporali: ex spirituali secundum animam, ex corporali secundum carnem, quae de terrae limo facta est. Sed secundum animam, quae et rationalis est et immortalis, factus est homo ad imaginem et similitudinem Dei; secundum carnem vero, quae de terra facta est, non factus est ad similitudinem Dei, quia Deus nec oculos, nec aures, nec aliquod membrum corporale habet, quoniam summus et incircumscriptus spiritus est. Et quod legitur in Psalmis: Manus tuae, Domine, fecerunt me et plasmaverunt me (Psal. CXVIII, 73) : itemque: Oculi Domini super justos et aures ejus in preces eorum (Psal. XXXIII, 16) , et similia multa. Non simpliciter ad litteram sunt accipienda, sed figuraliter [Col. 0021A] intelligenda: Littera enim occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) . Alioquin et alas Deus habebit, quia de illo legitur: Et ascendit super cherubim et volavit, volavit super pennas ventorum (Psal. XVII, 11) . Anthropomorphitae ergo haeretici, qui dicunt hominem secundum corpus factum ad imaginem Dei, aut ostendant hominem volare, quia Deus legitur volasse, aut recognoscant fatuitatem nimiae simplicitatis suae. Sola itaque rationalis creatura, angelica scilicet atque humana, similitudinem Dei in se continet, quamvis angelus non legatur factus ad imaginem Dei. Sic enim per Isaiam dicitur: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia et perfectus decore, in deliciis Paradisi Dei fuisti (Ezech. XXVIII, 13) . Quod beatus Gregorius exponens: «Notandum, [Col. 0021B] inquit, quod non ad similitudinem Dei factus, sed signaculum similitudinis dicitur, ut quo in eo subtilior est natura, eo in illo imago Dei subtilius vel similius insinuetur expressa.» Similius ergo in angelo qui nihil habet corporale, sed solummodo spiritus est, imago Dei est expressa, quam in homine qui corpus gestat terrestre, licet dicat idem beatus Gregorius in Expositione Ezechielis quod, ad comparationem summi illius et incircumscripti spiritus qui est Deus, etiam angeli corporei possunt dici. Secundum animam itaque homo factus est ad imaginem Dei, et similis est angelis, imo aequalis; secundum corpus vero inferior est angelis, testante Psalmista qui ait: Minuisti eum paulo minus ab angelis (Psal. VIII, 6) . Adam itaque per rationalem sibi [Col. 0021C] intellectum sibi a Deo datum, debuit cognoscere sese minorem esse angelis; per superbiam conatus est superior esse angelis, et Deo consimilis. Mulier etenim credens serpenti dicenti: Scit Deus quod in quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii scientes bonum et malum (Gen. III, 4) , ea intentione comedit et viro comedere suasit, quia speravit quod futuri essent dii. Unde et ipse Deus: Ecce, inquit, Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum (ibid. XXII) . Ecce quanta superbia quod homo de terrae limo factus conatur excellere angelos, et par esse Deo creatori suo! Unum ergo idemque est vitium superbientis angeli et superbientis hominis. Quamobrem justo [Col. 0021D] Dei judicio parem culpam par poena sequitur, quia ille de coelo, et hic ejicitur de paradiso. Sed illum sine aliqua spe recuperationis lapsum credimus, quamvis legatur Origenem scripsisse quod Salvator noster, sicut perditum hominem reparavit, ita quoque post resurrectionem prolapsum angelum peracto judicio liberabit. Homo vero qui jam per mediatorem Jesum Christum solvit Deo quod ei abstulerat, pretium scilicet sanguinis ejus plus valentis quam illud quod ei abstulerat, nunc superest ut pro contumacia et superbia, qua contra eum tumuit, digne ei satisfaciat.

Quae ergo dignior vel convenientior potest esse satisfactio pro contumacia hominis, qui superbe voluit esse similis Deo, quam ut Filius Dei humiliter fiat [Col. 0022A] homo? Quia enim homo stulte voluit esse Deus, misericorditer Deus factus est homo. Hinc et beatus Apostolus: Hoc, inquit, sentite in vobis quod et in Christo Jesu, qui, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo (Philipp. II, 6) . Ecce quam distincte superbiam hominis et humilitatem Christi notavit. Homo enim per rapinam conatus est Deo esse aequalis, et hoc arbitratus est se per fructus vetiti comestionem posse assequi; Christus autem non rapina, sed natura aequalis Deo fuit. Homo cum in forma servi, imo Dei servus esset, superbe se voluit extollere ad similitudinem Dei: Christus vero cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinum hominum factus, et habitu inventus ut homo (ibid., 7) . [Col. 0022B] Adam sine aliqua necessitate praeceptum Dei transgressus est, et obedientiam ejus servare contempsit; Christus vero dicens: Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui me misit (Joan. VI, 38) , per multarum tribulationum difficultates et angustias, factus est obediens Patri, servavitque irrefragabiliter ejus obedientiam non ad tempus, sed usque ad mortem. Nec ipsam jucundam aut suavem vel honorabilem mortem, sed duram et ignominiosam, mortem scilicet crucis. Unde et ipse haec omnia sciens et passioni propinquans, cum discipulos, imo totum genus humanum Deo Patri commendans, oraret pro omnibus: Et pro eis, inquit, sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate (Joan. XVII, 19) . Ac si diceret: Pro eis offero meipsum, qui plus valeo [Col. 0022C] quam omnes homines quos tibi abstulerunt, qui pro eis, cum essem Deus, Filius tuus unigenitus, homo factus sum, et usque ad mortem tibi obediens sum. Dirigatur ergo pro eis oratio mea sicut incensum in conspectu tuo, et elevatio manuum mearum in cruce fecit pro eis sacrificium vespertinum (Psal. CXL, 2) , ut dimissa omni peccati originalis macula, sint et ipsi sanctificati. Sic ergo: Cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia, peractoque sacrificio et satisfactione ad integrum completa: Consummatum est, inquit, et inclinato capite emisit spiritum (Joan. XIX, 30) . Quodque magis mirandum est, et dulci memoria retinendum, jugique ruminatione venerandum: non solummodo [Col. 0022D] sanguinem suum, qui majoris est pretii quam tota creatura quae Deus non est, Patri suo pro nobis recompensavit, sed etiam omnes homines, quos primus parens Deo abstulerat, ei ex integro reddidit per virtutem ejusdem sacrificii. Dicit enim apostolus quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus (Rom. VI, 3) . Habet namque fides Catholica quod unusquisque fidelis baptizatus ab omni peccato originalis maculae sit liber; et plene mundatus atque purgatus ejusdemque est meriti, cujus Adam antequam peccaret. Hic si aliquis quaerat quare, dimisso peccato originali, non dimittitur, nec removetur, sed fixa retinetur poena ejusdem peccati, id est mors, hanc quaestionem beatus Augustinus in libro De libero arbitrio ita [Col. 0023A] solvit: «Omnis, inquit, summa salutis nostrae in fide est, quia sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI, 6) , et justus ex fide vivit (Rom. I, 17) .» Est autem fides, sicut dicit Apostolus: sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI, 1) . Si ergo viderent Judaei atque Pagani quoque baptizatos ultra non mori, utique non propter Christianae fidei dilectionem, sed propter devitandam corporis mortem, omnes currerent etiam non vocati ad baptismum, sicque fides proprium perderet meritum. Cum itaque duae sint mortes, prima scilicet carnis et secunda animae, unde dicitur in Apocalypsi: Qui vicerit, non laedetur a morte secunda (Apoc. XII, 2) ; utramque incurrit primus homo, dum vetitum lignum comedit: in praesenti quidem mortem carnis, [Col. 0023B] in futuro vero mortem animae, id est damnationem. Veniens autem Redemptor noster, simplam suam mortem, id est carnis, duplae nostrae opposuit, et per eam nos ab utraque liberavit, dum, per suam, nostram destruxit, dicens per Osee prophetam: O mors! ero mors tua (Ose. XIII, 14) , quamvis si diligenter consideremus, etiam in anima sola duae mortes inveniantur, una in praesenti, altera in futuro. Quando enim facit aliquis criminale peccatum, moritur in eo anima; dicit namque beatus Augustinus quod sicut vita corporis anima, ita vita animae Deus est. Egrediente anima mortuum remanet corpus, et recedente Deo propter peccatum, moritur anima. Propter hanc mortem animae orabat David: Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte, nequando [Col. 0023C] dicat inimicus meus: Praevalui adversus eum (Psal. XII, 4, 5) . Quandiu enim resistimus adversario et pugnamus contra eum, cujuscunque criminis nobis tentationes inferat, non morimur propter eas, imo coronam nobis et salutem operantur. Si autem nobis cedentibus et devictis, potuit dicere inimicus, praevalui adversus eum, heu! ecce in corpore vivo et lascivo mortua jacet anima. Unde et Apostolus: Vidua, inquit, quae in deliciis est vivens mortua est (I Tim. V, 5) . Post hanc vero primam mortem animae quae fit in praesenti, sequitur in futuro secunda, quoniam nisi hic per poenitentiam resurgat, hinc exeuntem recipit mors, id est damnatio aeterna. Pro hac damnatione dicitur in Evangelio de reo illo [Col. 0023D] ministris a rege: Mittite eum in tenebras exteriores (Matth. XXII, 13) . Quoniam nisi hic quisque, per peccatum incurrens caecitatem mentis, decidat in tenebras interiores cordis, illuc post mortem, non mittitur in tenebras exteriores inferni. Per tenebras ergo interiores deciditur in tenebras exteriores, quia per mortem peccati infelix anima mortem incurrit damnationis. Pro hac morte Dominus dicit in Evangelio: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet; et omnis qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI, 25, 26) . Pro hujus primae mortis, id est peccatorum diversitate, tres mortui a Domino resuscitati leguntur in Evangelio, puella in cubiculo, juvenis extra portam, Lazarus quatriduanus in sepulcro, significantes peccatores pro criminis [Col. 0024A] sui modo vel qualitate, alios privata, alios publica, alios diutina poenitentia fore resuscitandos. De his ergo omnibus mortis generibus anima in baptismo liberatur, et, deposito veteri homine, novus homo et Filius Dei per lavacrum regenerationis efficitur, ejusdemque munditiae et sanctitatis existens, cujus fuit Adam antequam peccaret, de baptismo egreditur. Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12) . Mors tamen carnis retinetur, ne non propter animae, sed propter carnis mortem devitandam ad baptismum veniant. Veniet autem tempus quando novissima inimica destruetur (I Cor. XV, 26) , in resurrectione scilicet. Cum integro numero, collectis omnibus qui ad complendam perfectionem coelestis illius [Col. 0024B] gloriosae civitatis Jerusalem fuerint necessarii, dabuntur singulis, non singulae, sed binae, stolae albae, id est perfecta immortalitas animae et corporis; sicque corruptibile nostrum induet incorruptionem, et mortale nostrum induet immortalitatem. Deinde fiet sermo qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria (I Cor. XV, 53, 54) , nosque perpetuo laetantes videbimus quomodo erit Deus omnia in omnibus (ibid., 28) . Amen.

Ecce ergo, fratres charissimi, jam audivimus qua ratione Deus, homo factus, operatus est salutem in medio terrae: nunc vero, si placet, audiamus quomodo [Col. 0024C] antiqui Patres, ante legem et sub lege in eum credentes, ejus desideraverunt adventum, quomodo cum lacrymis ut eum viderent suspiraverunt, quomodo mysterium incarnationis ejus et verbis et factis praenuntiaverunt. Si quis enim diligenter inspicere velit, quidquid nunc diximus de incarnatione Domini in antiquis Scripturis reperire poterit. Verum quia non omnia Scripturae divinae testimonia facile possunt replicari, illud certe quod Moyses omnium primum ponit, inspiciamus quomodo consonet his quae supra dicta sunt: In principio, inquit, creavit Deus coelum et terram (Gen. I, 1) , coeli nomine coelestem creaturam, id est angelos; terrae vero, terrenam, id est humanam volens intelligi. Quia vero non de [Col. 0024D] angelis, sed de homine referre proposuerat, coelo interim dimisso, addit: Terra autem erat inanis et vacua (ibid., II) : id est humana natura, bene a Deo creata, protoplasti peccato prorsus inanis, totius boni et vacua virtutibus ita facta est, ut nihil in ea prioris dignitatis vel munditiae inveniretur. Et tenebrae erant supra faciem abyssi (ibid.) . Abyssi nomine cor humanum potest intelligi, Jeremia dicente: Pravum est cor hominis et inscrutabile, quis cognoscet illud? (Jer. XVII, 9.) Sicut enim profundum abyssi nullus nostrum penetrare valet nec ad ejus finem pertingere, sic et humani cordis altitudinem, vel ingenium, aut versutias, non facile dijudicare vel cognoscere possumus. Ita ut quem nobis magis blandiri exterius conspicimus, ab eo sit nobis nonnumquam [Col. 0025A] potius cavendum interius, dum dolos vel astutias ejus non intelligimus. Tenebrae ergo erant supra faciem abyssi, quia post illud peccatum protoplasti corda humana divinae, cognitionis tanta contexit ignorantia, ut etiam, relicto Creatore, deos esse crederent sua opera vel figmenta, nec cur facti, vel a quo facti essent homines, aliquis pene eorum cognosceret. Et spiritus Dei ferebatur super aquas (Gen. I, 2) , per ora prophetarum qui, Spiritu sancto edocti, praenuntiabant per aquas baptismatis reddendam esse salutem generi humano. Ecce quam breviter descripsit, per inanitatem et vacuitatem terrae et per tenebras abyssi, ignorantiam totius mundi: quae tanta erat, ut, exceptis paucis intra Judaeam hominibus vel prophetis, vix aliquis sciret cur natus [Col. 0025B] fuerit. Sed cum tenebrae istae, jam per quinque millia et eo amplius annos mundum contexissent, illudque tempus advenisset de quo dicit David: Tu exsurgens Domine, misereberis Sion, quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus (Psal. CI, 14) : dixit Deus: Fiat lux (Gen. I, 3) . Quae est ista lux? Nisi Filius Dei, Deus de Deo, lumen de lumine; quae erat quidem cum Patre, non facta, sed genita, et videbatur ab angelis, quos claritatis suae illustrabat aspectu, sed ab hominibus videri non poterat, quia oculos eorum tenebrarum densitas operuerat. Nam nec caecus solem clare fulgentem videre potest, quoniam non habet oculos quibus eum videat. Non ergo culpa solis est, quod non videtur, sed culpa caeci. Sic [Col. 0025C] et homines non poterant videre lucem illam praecipuam, quia visum illum quo Deus videtur, amiserant. Erat itaque lux ista apud Patrem, sed facta non erat, quia Filius Dei nec factus, nec creatus, sed tantum a Patre est genitus. Quia ergo homo infixus in limo profundi tantae altitudinis lucem videre non poterat, dixit Deus: Fiat lux. Ac si diceret: Quoniam miser homo, tenebrarum caligine pressus, non potest videre lumen mihi coaevum et coaequale, id est Flium meum, volo ut Filius meus per quem omnia facta sunt, illi condescendens, fiat talis lux quam videre oculis corporeis possit, id est incarnetur et fiat homo. Ut quia homo non potest videre Deum, qui spiritus est, Deus fiat homo, et ab homine videatur ut homo, quatenus hominem [Col. 0025D] videndo et Deum hunc esse recognoscendo, per visionem hominis paulatim redeat et ascendat ad visionem Dei, Et facta est lux (ibid.) , id est Verbum caro factum est (Joan. I, 14) .

Dum ergo medium silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu medium iter haberet omnipotens sermo Dei de coelis a regalibus sedibus venit (Sap. XVIII, 14) . Hoc licet de vindicta Dei quae facta est media nocte in Aegypto, quando omnia primogenita occisa sunt, dictum sit, tamen etiam de incarnatione Domini convenienter intelligitur. Duae quippe voces in mundo sonuerunt, primo vox prophetarum venturum Christum praedicentium, secundo vox apostolorum eum venisse clamantium. Quas duas voces significabant duo seraphim de quibus dicit Isaias [Col. 0026A] quod clamabat alter ad alterum, et dicebant: Sanctus, Sanctus, etc. (Isa. VI, 3) . Quod enim futurum prophetae praedixerunt, apostoli factum esse praedicaverunt. Sed tempore Dominicae nativitatis, prophetis jam ex majori parte defunctis, prophetia pene refriguerat, apostolorum vero praedicatio necdum intonuerat, sicque inter voces, medium silentium intercesserat. Ante adventum etiam Christi dictum fuerat. Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV, 2) ; eo autem adveniente, nox in suo cursu medium iter habebat, quia tanta noctis et tenebrarum, id est ignorantiae caligo excreverat, ut nec ipsi Judaei qui prophetas legebant, nec gentiles eum cognoscerent, sicut Joannes dicit: In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et [Col. 0026B] mundus eum non cognovit: in propria venit, et sui eum non receperunt (Joan. I, 10, 11) . In tanta ergo tenebrarum densitate subita lux, de coelo refulgens, venit illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedebant, ut compleretur illud Isaiae: Populus qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam, habitantibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis (Isa. IX, 2) . Hanc lucem significat etiam ille cereus quem singulis annis in vigilia Paschae pulcherrimo more sancta Ecclesia novum facere et accendere consuevit. Unde et ipsi cereo inscribitur quotus annus sit Dominicae Incarnationis, quatenus per hoc etiam pueri patenter intelligant, ad recordationem eum fieri illius novae lucis, quae de coelo in terra refulsit. Nam et ipsae tenebrae quae tribus [Col. 0026C] diebus ante Pascha recoli jubentur, easdem tenebras de quibus locuti sumus, significant: quas Christus veniens illustravit. Et bene tribus diebus fiunt, propter tria tempora quae ipsam lucem praecesserunt: Primum tempus ante legem, secundum sub lege, tertium sub gratia. Ante legem a principio mundi, id est ab Adam usque ad Moysen; sub lege a Moyse usque ad Joannem, sic enim ipse Dominus in Evangelio determinat dicens: Lex et prophetae usque ad Joannem, et ex eo regnum Dei evangelizatur (Luc. XVI, 16) . Bene ergo etiam tempore gratiae, licet jam nato Christo, tenebrae durant, quia ab Abel justo usque ad passionem Christi, quantumcunque pie et juste viverent sancti, morientes tamen in tenebras [Col. 0026D] et in infernum ire cogebantur, licet nequaquam igne vel tormentis sicut impii punirentur. Hinc est quod sancta Ecclesia, quamvis probatissimi Patres ante Christum fuerint, de nullo tamen eorum qui priusquam Christus pateretur mortui sunt, diem agere consuevit solemnem, excepto sancto Joanne Baptisma, et Innocentibus, septemque fratribus Machabaeis; quia omnes pariter ducebantur ad infernum. Quando enim festum alicujus sancti colimus, congaudemus ei utique et Deum collaudamus de eo quod animam ejus eductam de corpore levaverit ad coelum. Quorum autem animae ducebantur ad infernum, quomodo de eis fiet solemnitas? Quibus magis videtur compatiendum quam congaudendum. Postquam autem Christo ad inferos descendente, [Col. 0027A] populus sanctorum qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam, et educti sunt a Domino in manu forti et brachio extento, statim impletum est illud Apostoli: Quoniam tenebrae transierunt, et lumen verum jam lucet (I Joan. II, 8) .

Haec tria tempora significant etiam illae tres missae quas in praesenti Natalis Dominici die celebraturi sumus. Prima enim missa in nocte significat tempus aute legem, quando, exceptis paucis patriarchis, nox ignorantiae contegebat fidem vel agnitionem Dominicae incarnationis. Secunda missa aurora apparente significat tempus sub lege, quando in psalmis et prophetis, remota ex parte magna priori nocte, incipit apparere fulgor nascituri solis. Tertia vero missa in die designat tempus gratiae, quando [Col. 0027B] exortum est in tenebris lumen rectis corde. Unde et angelus qui eamdem nativitatem pastoribus nuntiavit, cum lucis claritate apparuit, quod nunquam antea legitur contigisse, insinuans jam priores tenebras spiculo novi solis penitus effugandas esse. Postquam ergo dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux (Gen. I, 3) , recte subjungitur: Et vidit Deus lucem quod esset bona, et divisit lucem a tenebris (ibid. 4) . Videre Dei et approbare et laudare est. Vidit ergo lucem quod esset bona, id est placuit ei et laudavit quidquid ille verus sol faciebat, dicens super eum in Jordane baptizatum vel in monte transfiguratum: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacui (Matth. III, 17, 17, 5) . Et divisit lucem a tenebris [Col. 0027C] (Gen. I, 4) , dicens ei: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos, scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 1) . Vel lucem possumus hic intelligere apostolos ejus, qui participatione verae lucis et ipsi facti sunt lux, sicut eis dicitur a Domino: Vos estis lux mundi (Matth. V, 14) . Hos divisit a tenebris dicens eis: De mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus (Joan. XV, 19) . Et alibi: Veni separare hominem adversus patrem, et filiam adversus matrem, etc. (Matth. X, 35) . Appellavitque lucem diem et tenebras noctem (Gen. I, 5) . Diem se nominari Dominus designat dicens Apostolis: Nonne duodecim sunt horae diei? (Joan. XI, 9.) Quia videlicet ipse dies duodecim habebat apostolos. Apostoli quoque dies vocantur, dicente psalmo: [Col. 0027D] Dies diei eructat verbum (Psal. XVIII, 3) , et item: Dies formabuntur et nemo in eis (Psal. CXXXVIII, 16) . Noctem et tenebras vocari impios, nullus ignorat. Statim vero de passione ejus subditur: Factumque: est vespere et mane dies unus (Gen. I, 5) . Per vespere et mane, intelligi passionem et resurrectionem David breviter ostendit, dicens: Ad vesperum demorabitur fletus, et ad matutinum laetitia (Psal. XXIX, 6) , scilicet apostolis, qui, Christo patiente tristati, resurgente vero sunt laetati. Et sub persona Christi: Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL, 2) . Notandum autem quam congrue noluerit dicere, Factum est vespere et mane dies primus, sicut dicit de consequentibus, sed dies unus (Gen. I, 5) , quod multum valet contra [Col. 0028A] haereticos, qui alteram Dei, alteram hominis dixerunt esse personam. Ponit ergo: Factum est vespere et mane dies unus, ac si dixisset aptius: Licet Christus passus sit ac mortuus non ex divinitatis, sed ex humanitatis natura, resurrexit autem per Deitatis potentiam, non tamen ex duabus personis constare dicendus est, sed ex duabus naturis; nec in eo Deus est ab homine separandus, quia Deus et homo unus est dies, id est unus est Christus. Unde et congrue sancti Patres instituerunt ut sanguis Christi in sacrificium altaris nunquam de vino puro consecretur, sed semper in calice cum vino aqua misceatur; per vinum divinitatem, per aquam vero intelligi volentes Christi humanitatem.

His vero de Christi nativitate, passione ac resurrectione, nostraque redemptione breviter a Moyse praelibatis, rursus post operationem sex dierum de tabernaculo in quo requievit, id est, de beatissima matre ejus domina nostra sancta Maria, dignam memoria protulit sententiam dicens: Plantaverat autem Dominus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem quem formaverat (Gen. II, 8) . Hoc si solummodo de illo paradiso in quo positus est Adam ad litteram dictum intelligatur, mirum videtur quomodo a principio plantatus esse dicatur. Nam non in principio, sed die tertio jubente Deo: Protulit terra herbam viventem, lignumque faciens [Col. 0028C] fructum (Gen. I, 12) . Si ergo die tertio primitus factae sunt arbores, quomodo a principio paradisus iste plantatus dicatur? Sed si figurate de domina nostra dictum intelligatur, omnis quaestio solvitur. Plantaverat enim eam revera Dominus a principio, et cum ab ipso Filio ejus in Evangelio dicatur: Omnis plantatio quam non plantavit Pater meus coelestis eradicabitur (Matth. XV, 13) , liquet profecto quod illa quam plantavit, fixe et altius stabilita eradicari non potest. Plantaverat ergo eam Dominus a principio, quia Antequam quidquam faceret a principio, ab aeterno ordinata erat, et ex antiquis antequam terra fieret (Prov. VIII, 22) ; immobiliter in praescientia sua Deus proposuerat et diffinierat per ejus fructum [Col. 0028D] reparare genus humanum. Paradisum autem eam saepe vocat sancta Ecclesia, cum in ejus laude illud Cantici canticorum decantat: Emissiones tuae, paradisus malorum punicorum cum pomorum fructibus (Cant. IV, 13) . Paradisus namque, locus deliciarum interpretatur. Et quis magis locus deliciarum intelligi potest, quam venter ille in quo panis angelorum et deliciae eorum novem mensibus reconditus mansit? Plantaverat itaque Dominus Deus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominen quem formaverat, id est paraverat aulam regiam a principio, in qua poneret Filium suum, coaequalem sibi et coaeternum, cum hominem formaverat. Sed quomodo plantaverat et qualem plantaverat hunc paradisum? Plane talem, cui nulla deesset voluptatis [Col. 0029A] causa. Cum enim vult rex aliquis dives sibi aedificare aulam, in qua fessus requiescere et frequentius velit habitare, eligit utique competentem locum, id est aquis irriguum, arboribus consitum, locorum natura munitum, nemori contiguum, hortorum abundantia circumseptum.

Videamus si aliquid ex his defuit illi coelesti aulae, dominae nostrae. Aquis fuit irriguus iste paradisus, quia fons ascendebat de terra irrigans universam superficiem terrae (Gen. II, 6) . Et paulo post: Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita (ibid., 10) . Quis est iste fons, sive fluvius qui egrediebatur de loco voluptatis? Nimirum iste est de quo dicit Isaias: In die illa erit fons patens domni David, in ablutionem [Col. 0029B] peccatoris et menstruatae (Zach. XIII, 1) . Iste egredietur de loco voluptatis, de utero scilicet sanctae Mariae irrigans universam superficiem terrae, id est sanctae Ecclesiae peccatores abluens, justos dulci potu reficiens, juxta illud: Super aquam refectionis educavit me (Psal. XXII, 2) ; et item: Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos (Psal. XXXV, 9) . Qui inde dividitur in quatuor capita, quia unicuique evangelistarum divisit, quid vel quantum de se dicere deberet. Et vide quam mirabiliter etiam ipsos evangelistas exprimit et determinat: Nomen uni Phison, ipse est qui circuit omnem terram. Hevilath, ubi nascitur aurum; et aurum terrae illius optimum est [Col. 0029C] (Gen. II, 11, 12) . Quia aurum pretiosius est omnibus metallis, et divinitas Christi pretiosior est humanitate, non incongrue per Phison, qui circuit terram in qua nascitur aurum, intelligimus Joannem, qui altius caeteris de divinitate Christi contemplatus est et locutus. Et nomen fluvio secundo Gehon; ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae (ibid., 13) . Matthaeum in Aethiopiam ad praedicandum missum esse, eamque praedicando circuisse et ad fidem convertisse, ibique passum fuisse legimus. Ideoque per Gehon, recte ipse designatur. Nomen vero fluminis tertii Tygris, ipse vadit contra Assyrios (ibid., 14) . Lucam natione Syrum fuisse legimus, qui ad Christum conversus, vadit contra Assyrios, dum contra errorem paternum scribit Evangelium, ideoque per [Col. 0029D] Tygrim potest designari. Fluvius autem quartus ipse est Euphrates (ibid.) , qui circuit Babyloniam et Alexandriam in qua Marcus praedicavit et Evangelium scripsit, atque passus est: et ideo non incongrue per Euphratem potest idem Marcus designari.

Paradisus ergo iste, id est Dei Genitrix hortus conclusus, fons signatus, puteus aquarum viventium (Cant. IV, 12, 15) , quam sicut dies verni circumdant flores rosarum et lilia convallium (Eccli. L, 8) ; quae sicut cinnamomum et balsamum aromatizans suavissimo jugiter flagrat odore (Eccli. XXIV, 20) . Paradisus inquam iste, videamus quam forti polleat munitione. Dicitur in amoris Cantico: Sicut turris David collum tuum, quae aedificata est cum propugnaculis suis; mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium [Col. 0030A] (Cant. IV, 4) . Collum inter caput et corpus medium est, caputque jungit corpori. Collum ergo sanctae Ecclesiae competenter domina nostra intelligitur, quae inter Deum et homines mediatrix existens, dum Dei Verbum incarnatum genuit, quasi caput corpori, Christum Ecclesiae, divinitatem humanitati nostrae conjunxit. Haec sicut turris David constructa dicitur, quia hanc rex David ille manufortis contra Nabuchodonosor regem Babylonis erexit et munivit, in hanc contra eum pugnaturus intravit, sicut in Evangelio dicitur: Intravit Jesus in quoddam castellum (Luc. X, 38) . Ex hac castellum illud expugnavit, ad quod invadendum praemittens milites suos, dicit eis: Ite in castellum quod contra vos est, et invenietis asinam, id est naturam humanam alligatam a [Col. 0030B] rege Babylonis, Solvite et adducite mihi (Matth. XXI, 2) . Ex hac turre fortem illum devicit, qui, in pace eatenus atrium suum custodiens, sedebat in medio fluminum suorum teste Isaia et dicebat: Sicut colliguntur ova quae derelicta sunt, sic universam terram ego congregavi: et non fuit qui moveret pennam, et aperiret os et ganniret (Isa. X, 14) . Ex hac inquam turre egrediens ille verus David, rufus et pulcher aspectu (I Reg. XVI, 12) : Rufus propter aspersionem sanguinis de latere vel pedibus ac manibus defluentis: Pulcher aspectu, quia speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) . Goliath superbum in fronte percussit, prostratumque gladio proprio interficiens, universa arma ejus in quibus confidebat abstulit, et spolia ejus distribuit. Sicque victor ad milites suos [Col. 0030C] cum triumpho rediens: Confidite, ait, ego vici mundum (Joan. XVI, 33) ; et: Nunc princeps mundi hujus ejicietur foras (Joan. XII, 31) . Haec itaque turris aedificata est cum suis propugnaculis, virtutibus scilicet principalibus, vel donis Spiritus sancti protegentibus eam, sicut ei per Gabrielem dicitur: Spiritus sanstus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) . Mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium (Cant. IV, 4) . Per millenarium qui perfectus est numerus, significatur universis refertam fuisse virtutibus: unde et ab angelo recte Gratia plena dicitur (Luc. I, 28) . Quod etiam tunc confirmatur cum dicitur, omnis armatura fortium, quia videlicet omnes virtutes, quibus fortes, id est [Col. 0030D] sancti viri singuli ab angelis Dei dono muniti fuerant, ista sola universaliter in se suspensas et quasi insertas et infixas habuit. Quis autem cogitare vel aestimare sufficiat, quomodo angelicae cohortes, ad obsequium ejus deputatae, ei assisterent jugiter, unde et in eodem Cantico: En lectulum, inquit, Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenentes gladios et ad bella doctissimi (Cant. III, 7) . Quis enim lectuli nomine convenientius, quam ille venter designatur? In quo verus ille Salomon, rex scilicet pacificus, cujus vultum desiderat universa terra, novem mensibus dulciter jacens requievit, et postea de eo tanquam de thalamo sponsus processit. Hunc lectulum sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, quia non minores angelised [Col. 0031A] sexaginta, id est perfectae et infinitae supremarum virtutum et potestatum legiones ad ejus servitium directae, assidue illam circumdant et ambiunt, quatenus et ei aliquid praecipienti sine mora obediant, et appropinquantes forte adversarios illico procul ab ea repellant.

Hunc itaque paradisum voluptatis a principio Deus plantavit, in quo posuit hominem quem formavit, id est Filium suum sibi coaeternum Verbum, carnem factum, beatae Virginis alvo coadunavit. Ut operaretur, inquit, et custodiret illum (Gen. II, 15) . Quid operaretur, Isaias aperit dicens: Ut faciat opus suum, peregrinum est opus ejus ab eo (Isa. XXVIII, 21) . Quid enim tam alienum est Deo, quam vagire et femineo lacte nutriri? Quid Deo tam peregrinum, [Col. 0031B] quam mori? Opus illud prospiciens Habacuc, Domine, inquit, audivi auditum tuum, et timui; consideravi opera tua, et expavi (Habac. I, 5) . De hoc opere, rursum dicit Dominus ipse per Isaiam: Obstupescite et admiramini (Isa. XXIX, 9) , quia opus ego operor in diebus vestris, quod nemo credet, cum enarrabitur. Hinc ipse Isaias: Domine, inquit, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatam est? (Isa. LIII.) Hoc autem opus ex quo in ventre matris incarnatus est Deus, coepit operari, quia nimirum ideo homo factus est, ut hominem redimeret. Quod vero dicitur, et custodiret eum, expositione non indiget, quoniam et prius quam in beata Virgine incarnaretur, et cum in ea clausus fuit, et postquam ex ea natus est, semper eam in [Col. 0031C] omni sanctitate et munditia servavit, quae

Nulla vero lingua dicere, nulla mens potest excogitare quanta divini amoris dulcedine flagraret. dum Deum in utero clausum portaret. Cum enim David qui solummodo per speculum et in aenigmate Deum contemplabatur, ex magna tamen devotione dicat: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine! (Psal. XXX, 20.) Quid sentiendum est de ea, in qua tanto tempore habitavit plenitudo divinitatis corporaliter? Depromebat revera in ea, sicut dicit quidam sapiens, universarum copia virtutum coelestem quamdam et ineffabilem harmoniam, quia sine [Col. 0031D] suavis modulationis spirituali cantilena, non est credendum vel una hora Deum in ea mansisse. Nemo autem miretur quod eam per paradisum vel lectulum Salomonis significari posse dixerim, quia et beatus Augustinus in libro De doctrina Christiana dicit, nihil obesse, imo etiam prodesse si eadem sententia diversis modis intelligatur; tantum ut a catholico sensu et dilectione Dei et proximi non recedatur. Cum ergo per lectulum Salomonis sanctam Ecclesiam figurari nullus contradicat, quia in ea Dominus requiescit juxta illud: Super quem requiescet spiritus meus? nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos (Isa. LXVI, 2) . Si, inquam, super humilem ipse requiescit, quis humilior ea inveniri potest? Quae cum ab angelo mater Domini [Col. 0032A] futura diceretur, ancillam ejus se vocavit dicens: Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I, 38) . Et in cantico suo, postpositis omnibus aliis virtutibus, Quia respexit, inquit, humilitatem ancillae suae (ibid., 48) . Cum ergo et in anima ejus Deus spiritualiter habitaverit propter incomparabilem humilitatem, et in carne corporaliter propter susceptam humanitatem, non video quae ratio obsistat, ut non magis ipsa lectulus Salomonis appelletur, quam quilibet alius sanctae Ecclesiae fidelis. Quod si aliquis dicere velit, sufficere posse expositionem antiquorum Patrum et novam vel insolitam superaddi non debere, respondemus juxta illam Ruth Moabitidis sententiam, quae paupertate oppressa loquitur ad Noemi socrum suam: Si jubes, [Col. 0032B] vadam in agrum et colligam spicas remanentes post terga metentium (Ruth. II, 3) .

Sic ergo et nos colligimus spicas quae metentium manus reliquerunt, imitantes illud Isaiae: Et erit sicut colligens spicas in valle Raphaim (Isa. XVII, 5) . Messores namque sancti Patres et doctores Ecclesiae fuerunt, quibus a Domino dicitur: Rogate ergo dominum messis ut mittat operarios in messem suam (Matth. IX, 38) . Et alibi: Ego misi vos metere, quod vos non laborastis (Joan. IV, 38) . Qui quoniam breves dies hominis sunt, morte utique praeventi, non [Col. 0032C] totum agrum metere, id est non omnem Veteris Testamenti Scripturam exponere potuerunt, sed multas nobis spicas colligendas, id est plures sententias aliter atque aliter intelligendas reliquerunt. Qua si nos perscrutantes velit aliquis reprehendere, videat ne non sit ejusdem bonitatis, cujus fuit Booz: qui eam coepto operi persistere exhortans, praecepit pueris suis ne quis ei molestus esset, imo de suis manipulis ei projicerent, et ex industria remanere permitterent, ut absque rubore colligeret. Sicque ipsa usque ad vesperam colligens et quae eollegerat virga excutiens, invenit hordei tres modios, per hoc typice nobis insinuans, ut si quid forte memoria dignum in Scriptura sacra nos intellexisse [Col. 0032D] senserimus, protinus virga, id est rectitudine subtilis examinis, illud diligenter discutere studeamus, ne forte dictis antiquorum Patrum quantulumcunque contraire inveniatur. Sed potius ad mensuram trium modiorum, id est fidem sanctae Trinitatis operationemque trium virtutum, fidei, spei et charitatis coerceatur. Hoc quoque quod eadem Ruth per ipsam spicarum collectionem, praedicti Booz familiaritatem adepta, et postmodum ei conjugali thoro legitime sociata, ad tantum honorem pertingere meruit, ut ex ipsius stirpe ipse Dominus Jesus Christus descenderit, mystice nos hortatur quod, si ejus actus spiritaliter imitari studeamus, nos quoque per eos ad Domini dilectionem perducemur. Nemo ergo, ut dixi, reprehendi [Col. 0033A] debet, si aliquam Veteris Testamenti sententiam aliter exponat quam in antiquis inveniat, tantum ut nihil eis contrarium intermisceat, quia et ipsi antiqui doctores non uno eodemque modo eamdem sententiam semper exposuerunt. Beatus enim Augustinus exponens illum versum: Qui emittis fontes in convallibus, inter medium montium perstransibunt aquae (Psal. CIII, 10) , montium nomine ibi intelligendos dicit apostolos. Beatus autem Gregorius longe post, in homilia Anno quintodecimo ejusdem versus mentionem faciens, nomine montium intelligendos dicit superbos, convallium vero humiles. Et cum multa distantia sit inter superbos et apostolos, neuter tamen horum doctorum alteri contrarius exstitit, quia per utrumque et in utroque Spiritus sanctus [Col. 0033B] loquitur; et licet diverso modo, tamen ex utriusque ore in proximorum mentibus aedificationem operatur. Si ergo nos quoque creationem terrae, ad recreationem humanae naturae referamus, minime exinde reprehendendi sumus. Nam ipsa quoque creatio primi hominis, secundo homini, id est Christo, in multis locis convenienter potest aptari. Ille enim factus est sexta die, iste vero sexta aetate. Ille non de nihilo, sed de limo terrae factus est; iste de carne Virginis in ejus ventre a Deo formatus est. De illius costa dormientis, aedificavit Deus mulierem; de istius latere in cruce mortui profluxit sanguis et aqua, quibus duobus aedificatur Ecclesia, quia nisi quis aqua baptismatis renatus, et sanguinis Christi perceptione ei conjunctus fuerit, nec Christi nec [Col. 0033C] Ecclesiae membrum, vel filium se appellare poterit. De Adam et Evae omnes secundum carnem nascimur, de Christo et Ecclesia omnes spiritualiter renascimur.

Jam vero ipsa verba quae de Eva Adam dixit consideremus. Hoc nunc, inquit, os cx ossibus meis, et caro de carne mea (Gen. II, 23) . Per ossa fortes Ecclesiae, per carnem debiles intelliguntur. Dominus itaque osteudens infirmos quosque in Ecclesia a fortibus despici non debere, cum praemisisset per Adam hoc nunc os ex ossibus meis, subjecit et caro de carne mea. Os ex ossibus Christi intelligi possunt quibus dicitur: Nolite timere eos qui occidunt corpus (Matth. X, 28) ; caro vero infirmiores, quibus dicitur: Cum persecuti vos fuerint in civitate una, [Col. 0033D] fugite in aliam (ibid., 23) . Ossibus dicitur: Nolite portare sacculum neque peram neque calceamenta (Luc. X, 4) . Carni dicitur: Sed nunc qui habet sacculum, tollat similiter et peram (Luc. XXII, 36) . Et cum de eo Paulus dicat: Qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem, confusione contempta (Hebr. XII) : carni tamen, id est infirmioribus compatiens, et ne subitaneo timore pressi desperarent exhortans: Tristis est, inquit, anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) ; et: Pater, si possibile est, transeat a me calix iste (ibid., 39) . Ne ergo infirmi desperent, sese eis sociat dicens: Et caro de carne mea. Gallinae etiam magis quam alii avi se comparat, quae pullis suis plus omnibus avibus compatiens, voce [Col. 0034A] fit rauca, plumis hispida. Hinc est quod ipsam principalem et primam columnam Ecclesiae permisit Petrum apostolum se tertio negando cadere, ut post casum resurgens, disceret infirmis cadentibus condescendere dicens ei: Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos (Luc. XXII, 32) . Quamobrem relinquet, inquit, homo patrem suum et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II, 24) . Quod Apostolus exponens: Sacramentum, inquit, hoc magnum est; ego autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V, 32) . Ipse enim patrem suum et matrem, id est Synagogam, de cujus stirpe secundum carnem natus fuerat relinquens, adhaesit uxori suae, sanctae scilicet Ecclesiae; et sunt duo in carne una, sponsus et sponsa, caput et corpus, [Col. 0034B] Christus et Ecclesia. Haec autem coadunatio facta est in glorioso et nobilissimo illo thalamo, id est in beatae Virginis utero, cujus adventum ipse Deus serpenti maledicto comminando, pronuntiat ita dicens: Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo illius. Caput enim serpentis superbia est, quia et ipse ejectus est de coelo, et hominem ejecit de paradiso, dicente apostolo: Initium omnis peccati superbia (Eccli. X, 15) . Hoc autem caput, id est superbiam ipsa valde contrivit et per se et per semen suum, id est Filium suum: per se quidem, cum dicit, ecce ancilla Domini (Luc. I, 38) ; per filium vero suum, qui cum Deus esset, humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem [Col. 0034C] (Philipp. II, 8) . Verum de Adam et Eva ista sufficiant, nunc vero adhuc de Noe quomodo passionem Dominicam praesignaverit, unum exemplum ponamus, et sic sermonem finiamus.

Plantavit, inquit, Noe vineam, et bibens vinum inebriatus est et nudatus in tabernaculo suo (Gen. IX, 21) . Per Noe in hoc loco personam Domini intelligimus, qui plantavit vineam, populum scilicet Judaicum de quo in psalmo dicitur: Vineam de Aegypto transtulisti. ejecisti gentes et plantasti eam (Psal. LXXIX, 9) . De hac et Isaias: Vinea facta est dilecto in cornu, in loco uberi, et exspectavi ut faceret uvas. et fecit labruscas [Col. 0034D] (Isai. V, 1, 2) . Per vinum quod Noe bibit, intelligimus dilectionem quam Dominus ad populum Judaicum habuit. Licet enim totum mundum sanguine suo redemerit, tamen specialius pro eis se venisse testatur, dicens in Evangelio: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV, 24) . Hoc autem vinum tantae fortitudinis fuit, ut bibens illud inebriatus sit. Quod Apostolus exponens: Propter nimiam, inquit, charitatem suam qua dilexit nos Deus (Ephes. II, 4) . Filium suum misit in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII, 3) . Sicut enim ebrius sensu perdito non considerat quid faciat, sic et Dominus propter nimiam vim dilectionis, fecit quod nunquam eum aliquis credidisset facturum, nec pertinere [Col. 0035A] videbatur ad majestatis ejus excellentiam ut faceret, nasci videlicet de femina, lacte ejus ali, colaphis caedi, exspui, crucifigi et mori; sed haec omnia quasi ebrius pertulit. Ne cui autem incredibile videatur, quod Noe ebrium figuram Domini gestare diximus, consideret quod per David dicitur: Et excitatus est tanquam dormiens Dominus, tanquam potens crapulatus a vino (Psal. XVII, 65) . Dicitur etiam in amoris Cantico: Fortis est ut mors dilectio (Cant. VIII, 6) . Crapulatus ergo a vino, id est nimietate dilectionis erga nos flagrans, nudatus est in tabernaculo suo, quia in populo Judaico qui proprie tabernalum et domus ejus esse debuit, exhonoratus et consputus, et etiam corporaliter a Pilati militibus vestimentis suis nudatus, et nudus in cruce fuit suspensus. [Col. 0035B] Cham autem filius ejus minor qui patrem nudatum derisit, incredulum populum designat, id est eos qui Christum videntes nudum in cruce suspensum, irridentes eum et capita sua moventes dicebant: Alios salvos fecit, se salvum faciat, si hic est Christus Dei dilectus (Marc. XV, 31) . Per Sem vero et Japheth majores filios, prophetae et apostoli designantur, qui videntes eum nudatum, vel in spiritu prophetae, vel in corpore apostoli, non despexerunt, sed honoraverunt eum. Ex his unus est Isaias, qui prospiciens eum nudatum dicit: Non est ei species, neque decor, et vidimus eum et non erat aspectus, et desideravimus eum; despectum et novissimum virorum, virum dolorum et scientem infirmitatem: Et quasi absconditus vultus ejus et despectus; unde nec [Col. 0035C] reputavimus eum, Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit: et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo et humiliatum (Isai. LIII), 2-4) . Cui alter consonans Paulus scilicet Apostolus: Nos, inquit, praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam; ipsis autem vocatis Judaeis atque Graecis, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I, 23, 24) . Sed evigilans Noe, non ipsum filium qui se deriserat, sed Chanaan filium ejus maledixit; duos autem qui se honoraverant, benedixit. Quia Christus resurgens ex mortuis et ascendens in coelum, prophetas quidem et apostolos, omnesque qui praedicationi eorum crediderunt, secum glorificavit; semen vero incredulum puniri praecepit, sicut [Col. 0035D] in supradicto psalmo dicitur: Et percussit inimicos suos in posteriora, opprobrium sempiternum dedit illis (Psal. LXXVII, 66) . In posteriora quippe inimicos suos percussit, quia in posteros eorum qui se crucifixerunt, et in praesenti vita sententiam dispersionis et captivitatis, et in futura jaculum aeternae damnationis intorsit. Sed quia de Christi incarnatione et passione multa jam dicta sunt tempusque est tam prolixi sermonis terminandi, ad dominam nostram misericordiae matrem, ilerum oculos vertamus; et per cujus benedictum fructum salvati sumus, in ipsa finem loquendi faciamus.

Est enim revera mater illa de qua dicitur: Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset omnium viventium (Gen. III, 20) . Eva quippe illa recte dicitur mater morientium, quia per illius culpam omnes sententiam mortis incurrimus: haec est autem mater viventium, quia per istam omnes vitam perditam recepimus. Sequentes enim Apostolum dicentem: Sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur (I Cor. XV, 22) , et nos de gloriosa matre ejus dicere possumus: Sicut per Evam omnes morimur, ita per Mariam omnes vivificamur. Paradisi namque porta per Evam [Col. 0036B] cunctis clausa est, et per Mariam virginem iterum patefacta est. De hac revera a Domino dictum convenienter potest intelligi: Faciamus ei adjutorium simile sibi (Gen. II, 18) ; sicut enim caeteris corporalibus creaturis a Domino solo jussu creatis, hominem quem ad imaginem suam formavit per quem Christum significari intelligere possumus, quasi non sine consilio creare voluit dicens: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) , ita et mulierem quasi per consilium creavit dicens: Non est bonum hominem esse solum, faciamus ei adjutorium simile sibi (Gen. II, 18) . Quod de Eva quidem ad litteram nemo dubitat dictum, de sponsa vero simul et matre Dei sancta Maria, et per eam de sancta Ecclesia non minus praedictum, [Col. 0036C] convenienter potest intelligi. Licet enim per Isaiam dicatur: Si ego qui alios parere feci, ipse non pariam? dicit Dominus. Et si ego qui aliis generationem tribuo, sterilis ero? ait Dominus Deus tuus (Isai. LXVI, 9) . Tamen ante beatam Mariam quasi sterilis fuit, qui quamvis omnia ut Deus creaverit, nullum tamen eo modo, quo postea filium peperit. Ubi vero dicente Deo faciamus ei adjutorium simile sibi, unigenito Filio suo carnem nostram quasi sponsam in utero beatae Virginis tanquam in thalamo sociavit; et sicut dixit Adam: Erunt duo in carne una (Gen. II, 24) , ita Deum et hominem in uno Christo copulavit. Illico sterilitate remota Deus parere coepit illos filios, de quibus dicit Joannes: Quotquot autem receperant eum, dedit eis potestatem [Col. 0036D] filios Dei fieri, qui non ex sanguinibus neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joon. I, 12, 13) . Ecce ergo quam competenter de domina nostra dictum intelligitur, faciamus ei adjutorium simile sibi. Deus enim est Pater rerum creatarum, et Maria mater rerum recreatarum. Deus qui de nihilo creavit omnia, voluit ea corrupta reparare sine Maria. Deus omnia creavit, et Maria Deum generavit, et quia Dei Filium genuit Maria, sponsa utique Dei facta est Maria. Non tamen solum Deum Maria genuit, sed post illum et per illum multos filios Dei generavit, qui ei quotidie clament devote: Pater, qui es in caelis (Matth. VI, 9) . Illos filios non dedignatur bonus filius Mariae fratres appellare dicens: [Col. 0037A] Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI, 23) ; et: Ite, nuntiate fratribus meis (Matth. XXVIII, 10) . Denique filius Mariae, frater noster est; et consequenter etiam Maria mater nostra est. O quid Mariae debemus! Per Mariam Deus factus est Pater noster, quia per illam Dei Filius factus est frater noster. Per Mariam Deus creator noster factus est Pater noster; per Mariam Deus judex noster, factus est frater noster. Quid jam timendum nobis est, quando judex noster est frater noster; et judicis nostri mater, est etiam nostra mater? Si propter peccata nostra nobis forte iratus est judex noster, non desperemus, quia ipsius mater est etiam nostra mater. Placet ergo pia mater pium filium reis filiis; reconciliet bona mater iratum fratrem fratribus miseris. [Col. 0037B] Scripsit de ea quidem bonus servus ejus, ille scilicet jam supra saepe memoratus, domnus Anselmus, in quadam oratione ad eam facta, hoc modo: «Meminimus, inquit, et meminisse delectabile est, quomodo apparens cuidam servo suo in extremis agenti, et interrogans utrum cognosceret, cum ille, Minime, domina, tremens responderet, quam dulciter ei dixisti: Ego sum misericordiae mater. Apud quam ergo rectius et confidentius miseri calamitates suas deplorabunt, quam apud te, quae meruisti mater existere ejusdem Redemptoris et Judicis nostri? Te praefiguravit urna illa aurea, in qua Deo jubente positum est manna, panis scilicet angelorum, quem per te manducavit humana natura. Hunc ergo panem, pia mater porrige [Col. 0037C] esurientibus filiis tuis, et ut illum digne percipere possint, sana in eis palatum interioris bominis. Quamvis enim ipse Filius tuus dicat: Qui manducat [Col. 0038A] carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet et ego in eo (Joan. VI, 55) : terret nos tamen multum quidam de dapiferis ejus dicens: Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (Cor. XI, 29) . Scimus enim revera tanti mysterii nos prorsus fore indignos, qui in multis eum offendimus. Ideoque licet eum desideremus, tamen conscientia intrinsecus graviter remordente, eum suscipere formidamus. Sed ad te confugientes, mediatrix nostra, quae est post Deum spes sola, tibi peccata nostra confitemur: teque inter nos et Deum mediatricem et interventricem fieri exoramus. Sed quid miseri faciemus? Augustiae nos premunt undique. Cum enim Dei Filium offendimus, utique etiam matrem ejus quam ipse multum diligit, pariter offendimus. [Col. 0038B] Quomodo ergo Filio reconciliari petimus per matrem, qui similiter offendimus matrem? Sed quia utrumque offendimus, ad utriusque misericordiam recurramus, et alteri per alterum reconciliari exoremus. Bona ergo mater, reconcilia bono Filio tuo reos filios tuos. Bone frater, reconcilia bonae matri tuae reos fratres tuos. Bonus tu, et bona tu; dulcis tu et dulcis tu. Bone ergo Domine, et bona domina, dulcis frater et dulcis mater, obsecramus misericordiam vestram, quatenus sic praesens festum Natalis pii fratris et partus piae matris, sic nos recolere concedatis, ut per illud festum ad aeterna festa nos perducatis, ubi vos videamus, videntes gaudeamus, gaudentes collaudemus per omnia saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0038C] Hic liber sanctae Mariae de Casa Dei ⁜ (1) scriptus anno Incarnati verbi millesimo centesimo quadragesimo nono.

Narrationem sive historiam restaurationis Tornacensis monasterii S. Martini, perantiquae fundationis ord. S. Benedicti, quam damus in lucem, accepimus a longe eruditissimo et antiquarum rerum peritissimo carmelita discalceato Josepho Ignatio a S. Antonio, ex illustriss. familia toparcharum de Rebec oriundo, [Col. 0039] qui eam descripsit, et adnotatiunculis, quae multum lucis mihi attulere, adornavit; iis voces aliquot et varia loca in contextu comprehensa elucidantur.

Auctor Hermannus semel prodit monachum, post abbatem Sancti Martini Tornacensis, scribitque in prologo causam cur ad hoc opus se accinxerit; et fatetur ingenue, cum diruta abbatia multis saeculis permanserit, seu varios casus pertulerit et vicissitudines, saepiuscule in illa narratione exaranda sese tenebris fuisse obvolutum, quippe qui nihil pene antiquorum monumentorum reperit, quandoquidem nobile istud asceterium aedificiis destructis plane spoliatum fuerit ornamentis pretiosis, chartis, reditibus, ac proinde nonnisi labore summo ad notitiam aliquam pervenire valuerit anterioris ac veteris aevi, et priorum Patrum qui coenobium istud incoluere: atque ut historiae filum texat et chronologiae ordinem observet, rebus monasticis pontificum, regum principum et dynastarum adjicit actus. Singularia hac in narratione animadvertet haud dubie eruditus lector, ea potissimum quae tanquam oculatus, auritusque testis affirmat Hermannus suo tempore evenisse. Nihil hic attexo; percurre, si lubet, adnotationes adjectas.

Hermannus sui operis exordium sumit a Samsone Remorum archiepiscopo, et Innocentio II Catholicam Ecclesiam regente, dum Romae ageret, quemadmodum ipse testatur in praefatione: Ne penitus, infit, tam longi temporis taedio depeream in Lateranensi palatio, restaurationis Ecclesiae nostrae ordinem scribere aggredior, etc. In his autem verbis: Et ex consortio eorum melius esset, quam si seorsim essent sepulti, desiisse reor. Quae porro sequuntur a numero 103 ad finem, alterius arbitror esse relationem, quippe Hermannum summa animi demissione aliisque virtutibus praeclarum, in tot sui laudes prorupisse minime fas est credere. Continuator ille suam relationem absolvit anno 1160.

Dilectissimis dominis, Patribus, fratribus, et filiis universis Beati Martini Tornacensis coenobii monachis, Frater HERMANNUS ultimus eorum servulus, super flumina Babylonis supernae Sion jugiter recordari.

Pro dilectione, quam mihi ab infantia mea exhibuistis, pro sincera obedientia, quam mihi quandiu abbas vester esse volui ⁜ (2) , sine aliquo scrupulo semper et praesenti et absenti impendistis, Deo et omnibus vobis gratias refero, utque vobis ipse Dominus pro me retribuat, ejus misericordiam exoro. Quia vero nonnulli vestrum a me petierunt multoties ut modum constructionis, sive restaurationis ecclesiae nostrae litteris mandando tam futuris quam praesentibus notificarem, ecce petitioni eorum libenter satisfacere volo, sciens priorum notitiam plerumque posteris profuisse, eorumque ignorantiam saepenumero non parvum detrimentum intulisse. Nostis autem ex quo adolescentulus fui me idem facere voluisse et etiam tabulis aliqua impressisse, sed dum considerarem primos ecclesiae nostrae inceptores adhuc vivere, adulationis notam timuisse, si eorum actus viventibus ipsis viderer scribere, sicque ea quae inceperam delevisse. Nunc vero quia jam duobus primis defunctis, ego tertius abbas successi, ac de prioribus monachis aut nullum, aut paucos superstites video, simul etiam jam quinquagesimum annum restaurationis nostrae transisse non ignoro, ecce securior petitioni vestrae possum acquiescere. Si enim ulterius differam, tempore praetereunte multa possunt paulatim oblivioni tradi, quae necesse fuisset describi. Quia ergo, sicut nostis, praeterito nuper Natali Domini, cum domino nostro Samsone Remorum archiepiscopo Roma rediens, litteras domini papae Innocentii Tornacum detuli, praecipientes Tornacensibus ut proprium sibi episcopum eligerent, et ab obedientia Noviomensis episcopi omnino absoluti essent, sicque electo ad episcopatum domno Absalone S. Amandi abbate, statim pro eo Romam rogatus sum redire; dumque domini papae responsum exspecto, jam ab octavis Paschae usque ad octavas Pentecostes me Romae demoratum esse conspicio, ne penitus tam longi temporis taedio deficiam, vel otio depeream in Lateranensi palatio, restaurationis Ecclesiae nostrae [Col. 0041] ordinem scribere aggredior, descriptumque vobis transmittere cupio, summopere deprecans ut si forte (quod multum timeo), nimio calore ingravescente mori me Romae contigerit, servuli vestri animam Domino precibus commendetis. Duobus sane fraternitatem vestram jugiter hortor insistere, religioni scilicet et mutuae dilectioni; per haec enim duo tam intrinsecus quam extrinsecus, Deo favente, proficere poteritis. Haec duo quotiescunque firmiter tenuimus, exterius saevientes mundi procellas deridendo despeximus, et despiciendo calcavimus: si quando vero ea vel leviter inter nos frigescere permisimus, exteriorem prosperitatem nihil nobis commodi conferre probavimus. Sed haec praemisisse jam sufficiat, nunc subjungatur relatio verissima.

Explicit Prologus.

[Col. 0041A] De restauratione ecclesiae Sancti Martini Tornacensis.

1. Francorum regni sceptra gerente rege Philippo filio Henrici filii Roberti, filii Hugonis Capeti, qui reges de stirpe inclyti Caroli de regno expulit, et principatum obtinuit, fuit quidam clericus Aurelianensi civitate oriundus, patre Gerardo, matreque Caecilia progenitus, nomine Odo. Hic a pueritia studiis litterarum instanter intentus, intra tempus adolescentiae tantum scientiae est adeptus ut nemini sui temporis Francigenarum in ea judicaretur secundus. Unde magistri potius quam discipuli nomine dignior habitus, primo in urbe Tullensi scholasticos docuit, deinde a canonicis Beatae Mariae Tornacensis urbis evocatur, scholae eorum magister constituitur, quam fere per quinquennium regens adeo [Col. 0041B] sui nominis opinionem dilatavit, ut non solum ex Francia, vel Flandria, seu Northmannia, verum etiam ex ipsa quoque longe remota Italia, Saxonia, atque Burgundia clericorum catervae diversorum ad eum audiendum quotidie confluerent, ita ut si civitatis plateas circuiens greges disputantium conspiceres, cives omnes relictis aliis operibus soli philosophiae deditos crederes; jam vero si scholae appropiares cerneres magistrum Odonem, nunc quidem Peripateticorum more cum discipulis docendo deambulantem, nunc vero Stoicorum instar residentem, et diversas quaestiones solventem, vespertinis quoque horis ante januas ecclesiae usque in profundam noctem disputantem, et astrorum cursus digiti protensione discipulis ostendentem, zodiacique [Col. 0041C] seu lactei circuli diversitates demonstrantem, a quibus cum plurima ei darentur, unus inter caeteros annulum ei dedit aureum, in quo hic versiculus decenter erat sculptus:

Sed cum omnium septem liberalium artium esset peritus, praecipue tamen in dialectica eminebat, et pro ipsa maxime clericorum frequentia eum expetebat. Scripsit etiam de ea duos libellos, quorum priorem, ad cognoscenda devitandaque sophismata valde utilem, intitulavit Sophistem; alterum vero appellavit librum Complexionum, tertium quoque De Re et Ente composuit; in quo solvit si unum idemque [Col. 0042A] sit res et ens. In his tribus libellis, sed et in caeteris opusculis suis cum sese opportunitas interserit sui nominis proferendi, non se Odonem, sed sicut tunc ab omnibus vocabatur nominabat Odardum.

2. Sciendum tamen de eodem magistro quod eamdem dialecticam non juxta quosdam modernos in voce, sed more Boethii antiquorumque doctorum in re discipulis legebat: unde et magister Raimbertus, qui eodem tempore in oppido Insulensi dialecticam clericis suis in voce ⁜ (3) legebat, sed et alii quamplures magistri ei non parum invidebant et detrahebant, suasque lectiones ipsius meliores esse dicebant, quamobrem nonnulli ex clericis conturbati cui magis crederent haesitabant, quoniam et [Col. 0042B] magistrum Odardum ab antiquorum doctrina non discrepare videbant, et tamen aliqui ex eis more Atheniensium aut discere aut audire aliquid novi semper humana curiositate studentes, alios potius laudabant, maxime quia eorum lectiones ad exercitium disputandi, vel eloquentiae, imo loquacitatis et facundiae plus valere dicebant. Unus itaque ex ejusdem ecclesiae canonicis, nomine Gualbertus, qui postmodum monachus noster, deinde in episcopatu Catalaunensi abbas exstitit, tanta sententiarum errantiumque clericorum varietate permotus, quemdam pythonicum surdum et mutum, sed in eadem urbe divinandi famosissimum, secreto adiit, et cui magistrorum magis esset credendum digitorum signis et nutibus inquirere coepit. Protinus ille (mirabile [Col. 0042C] dictu!) quaestionem illius intellexit, dexteramque manum per sinistrae palmam instar aratri terram scindentis pertrahens, digitumque versus magistri Odonis scholam protendens, significabat doctrinam ejus esse rectissimam; rursus vero digitum contra Insulense oppidum protendens, manuque ori admota exsufflans, innuebat magistri Raimberti lectionem nonnisi verbosam esse loquacitatem. Haec dixerim, non quod pythonicos consulendos, vel eis contra praeceptum divinum arbitrer esse credendum, sed ad redarguendum quorumdam superborum nimiam praesumptionem, qui nihil aliud quaerentes nisi ut dicantur sapientes, in Porphyrii Aristotelisque libris magis volunt legi suam adinventitiam novitatem, [Col. 0043A] quam Boethii caeterorumque antiquorum expositionem. Denique D. Anselmus Cantuariensis archiepiscopus in libro quem fecit De Verbi incarnatione non dialecticos hujusmodi clericos, sed dialecticae appellat haereticos, Qui non nisi flatum, inquit, universales putant esse substantias, dicens eos de sapientum numero merito esse exsufflandos.

3. Cum ergo magister Odardus ⁜ (3*) pro scientiae sua ubique laudaretur, tanta nihilominus in eo religionis pollebat dignitas, ut non minus pro ipsa ab omnibus undique celebris et famosus haberetur; quando enim praecedentem et ad ecclesiam tendentem ducentorum fere clericorum cohortem ultimus ipse suo more subsequebatur, vix in aliquo districtissimo monachornm coenobio majorem invenire [Col. 0043B] potuisses religionem; nullus enim socio colloqui, nullus ridere, nullus audebat mussitare, nemo dextera laevaque vel modicum oculos praesumebat deflectere: ubi vero in choro ventum fuisset, superflue aliquis districtionis causa alium Cluniacum quaesisset. De frequentationibus vero feminarum, de crinium, seu vestium incompositione, vel similium quae hodie passim exerceri videmus abusione, supervacaneum est aliquid dicere, quoniam hujusmodi pestes sine dubio aut schola pepulisset, aut scholae magisterium reliquisset. Tanti praeterea rigoris erat, ut nullum omnino laicum ingredi claustrum hora legendi permitteret; nam cum ante adventum ejus milites et cives ad audiendas et terminandas forenses causas ex consuetudine claustro [Col. 0043C] canonicorum abuti soliti essent, ita jam omnes penitus inde eliminaverat, ut ne ipsum quidem Everardum, potentissimum ejusdem urbis castellanum, qui castellum Moritaniae ⁜ (4) , antea prorsus inexpugnabile, eodem tempore militari strenuitate violenter captum dominio Tornacensi addiderat, pro hujusmodi causis nec ad horam quidem in eo residere permitteret, licet eum exinde non parum offendi sciret. Nihil enim minus quam injustas divitum vel potentum iras pertimescebat, magnumque dedecus viri sapientis esse dicebat, si pro favore vel gratia principum vel modicum a tramite rectitudinis declinet. Pro talibus ergo moribus non solum a canonicis, verum et ab ipso domno Rabodo, tunc [Col. 0043D] temporis ejusdem urbis venerabili episcopo, cunctisque civibus diligebatur, meritoque honorabatur. Quamvis autem nonnulli dicerent eum hanc districtionem non exercere causa religionis, sed potius antiquae philosophiae consuetudinis, facile tamen lector animadvertere potest cujusmodi post conversionem fuerit, quem in vita saeculari tanti constat fuisse rigoris. Sed jam de his quae in scholis gessit haec dixisse sufficiat, nunc ad ejus conversionis veniamus exordia.

4. Cum scholae Tornacensi fere per quinquennium [Col. 0044A] praefuisset, oblatus est ei a quodam clerico liber beati Augustini De libero arbitrio, quem magister ob solum bibliothecae suae comparans supplementum, in scrinio cum caeteris libris projecit, utpote qui adhuc mundanae sapientiae deditus magis delectabatur lectione Platonis quam Augustini. Cum ergo post duos fere menses Boethium De consolatione philosophiae discipulis legens, ad quartum librum, in quo De libero arbitrio disserit, pervenisset, recordatus empti libri, cogitansque si quid dignum memoria in eo posset inveniri, quem de ea materia constabat intitulari, vocato ministro suo jussit sibi eum deferri. Allatum itaque aperiens, et duas vel tres paginas legens paulatim eloquii coepit delectari venustate; protinusque convocatis clericis utpote [Col. 0044B] omnis expers invidiae, et inventi thesauri volens eos participes esse: «Vere, inquit, hactenus ignoravi Augustinum tantae tamque delectabilis fuisse facundiae.» Dixit, statimque librum ipsum a capite incipiens, non solum tunc, sed et sequenti die coepit eis studiose legere, et in locis obscurioribus diligenter exponere, cum ecce legendo ad tertium librum pervenitur, in quo praefatus doctor, servo pro criminibus suis de priori dignitate pulso et mundandae cloacae deputato, comparat peccatrices animas, quae coelestem quidem gloriam pro sceleribus suis perdunt, hunc vero mundum cloacae fetidae similem quodammodo decorant quandiu in eo vivunt. Hanc ergo sententiam cum magister Odardus audientibus discipulis legisset, tactus nimio dolore [Col. 0044C] cordis intrinsecus, ex imo pectoris trahens alta suspiria: «Heu, inquit, quam fortiter ista nos premit sententia! haec revera tam proprie mihi videtur nobis congruere, ac si propter nos solummodo fuerit scripta; hunc siquidem fetidum mundum quantulacunque scientia nostra perornamus; coelesti vero gloria post mortem digni non erimus, quoniam nullum Deo servitium facimus, nec scientiam nostram in ejus famulatu expendimus, sed in saeculi vanitate pro mundana laude male ipsa abutimur.» His dictis surrexit, totusque lacrymis perfusus ecclesiam intravit. Tota subito schola turbatur, canonicorum etiam conventus admiratione nimia concutitur. Post haec ergo paulatim coepit sese scholis [Col. 0044D] absentare, ecclesiam plus solito frequentare, pecuniam congregatam omnibus quidem pauperibus, sed maxime clericis egentibus erogare, jejuniorum rigorem attentare, ita ut multoties panem pugno includens, et quod exterius eminebat cultello praecidens, non plus ad comedendum retineret quam in pugno remansisset: et ecce homo quondam lactei candoris corpulentique nitoris, subito jejuniorum maceratione attritus, in tantum macer et tenuis, ossibusque prominentibus siccus, et exilis intra paucos dies redditus est, ut ab his qui eum videre consueverant [Col. 0045A] in alterum virum mutatus putaretur, vixque jam a multis recognosceretur. Fama protinus per totam circumvolat regionem, quantocius renuntiaturum saeculo magnum Odonem, unde quatuor ex ejus clericis ipsum sequentes eique adhaerentes, promittunt ei quocunque iret, se eum indivisibiliter fore secuturos, et ab eo responsum accipiunt quod nihil faceret absque eorum communi assensu. Hos autem his nominibus appellatos fuisse accepimus: Odo abbas, cujus anniversarius est XIII Kalendas Julii; Gerbertus, qui IV Idus Aprilis obiit; Rodulfus, qui et ipse IV Kalendas Martii; Willelmus, qui decimo Kalend. Maii obiit; Lamfridus quintus, eorum socius, fuga lapsus periit. Protinus abbates totius provinciae, tam monachorum quam [Col. 0045B] canonicorum sigillatim Tornacum adveniunt, magistrumque Odonem et ejus socios ad suam unusquisque ecclesiam invitat. Clericis vero magistri canonicorum magis quam monachorum ordinem placet assumere, quia et in ecclesiasticis officiis, et in quotidiano victu et vestitu canonici tolerabiliorem ritum ducerent quam monachi. Quamobrem nunc ad montem Sancti Eligii, nunc vero Gautenias, ubi canonici districtioris vitae manebant, visitationis gratia proficiscentes, sollicite explorabant quo loco remanere sibi competentius foret, sed divina dispositio jam aliter de eis ordinaverat.

5. Erat siquidem tunc temporis extra ejusdem urbis portam meridianam modica ecclesia, in honore beati Martini in monte modico constructa. [Col. 0045C] Hanc fama vulgaverat antiquitus abbatiam fuisse, sed tempore persecutionis Wandalicae cum caeteris Gallicanis ecclesiis a paganis destructam, ad nihilum devenisse: quaedam tamen terrae ejus in provincia remanserant, quae ad omnibus adhuc terrae Sancti Martini vocabantur, sed in laicorum manus devenerant, qui eas in beneficio de manu episcopi tenebant. Ipsa vero ecclesiola ad tantam solitudinem fuerat redacta, ut nullum omnino fieret in ea divinum officium, quoniam nec presbyteri qui parochiales ecclesias ejusdem urbis tenebant, in ea missam cantare volebant, utpote nullo superveniente qui eis ibi aliquid offerret. Pauperes solummodo, qui nihil penitus habebant, et procul a parochialibus [Col. 0045D] ecclesiis mortui non inveniebant qui eos ad illasdeferret, ad hanc, quia propior erat, deferebantur. Tuncque superveniens presbyter de vicina Sancti Piati ecclesia eos sepeliebat, et si quid ab aliquo fideli forte oblatum fuisset, asportabat.

6. Eodem tempore illa ignea pestilentia divino judicio nimis ipsam provinciam oppresserat, qua plurimorum pedes invisibili igne, qui ignis inferni vocabatur, publice comburi videbantur, quamobrem non solum de ipsa provincia, verum etiam de remotis longeque positis regionibus eodem igne combusti ad ecclesiam Beatae Mariae, in urbe Tornacensi constructam, quotidie gregatim deferebantur, [Col. 0046A] quoniam probatum longeque diffamatum erat, ejus misericordia quamplures jam sanatos fuisse in ea. Sed cum ipsa ecclesia eorum multitudine jam undique fuisset repleta, nimiumque fetorem utpote succensae carnis humanae, vel, ut decentius loquar, nidorem jam nullus pene ingredientium sufferre valeret, necessitate compulsi canonici praeceperunt ut quorum jam pedibus combustis tibiae succensae fuerant, sanitatisque eorum nulla spes supererat, de ipsa ecclesia ejicerentur. Sic itaque ejecti, quoniam nec in aliis parochialibus ecclesiis pro eodem intolerabili nidore recipiebantur, ad praefatam Sancti Martini ecclesiolam, utpote vacuam et solitariam, a proximis suis deferebantur, ibique ejusdem ignis ustione tandem defuncti sepeliebantur. Cujus pestis [Col. 0046B] immanitate permotus supradictus Rabodus venerabilis episcopus, totius provinciae populum ad eamdem Sanctae Mariae congregari fecit ecclesiam, factoque cunctis generali sermone, omnibusque nimium perterritis, plusquam mille juvenum comas totondit, vestesque per terram defluentes, et libidini potius quam necessitati servientes praecidit: deinde universis una feria sexta integra usque ad noctem jejunare, ita ut etiam infantuli nutricum papillas non sugerent, indixit. Praeterea in sequenti sanctae crucis Exaltatione universum populum cum sanctorum pignoribus nudis pedibus totam urbem forinsecus processionem faciendo circuire constituit, sicque iram Domini in misericordiam conversam experti sunt cuncti, multis pro ea orationibus et [Col. 0046C] eleemosynis factis. Quae processio in praefata sanctae crucis Exaltatione per ejusdem urbis circuitum usque in hodiernum diem servatur ⁜ (5) , ita ut de circumpositis regionibus nonnunquam ad eam fere centum millia plebis diversi sexus et aetatis congregari videantur, nisi quod jam non nudis pedibus eam faciunt, sed potius milites, et juvenes ludos exercent in ea diversarum vanitatum, et cursus equorum; plusque ipsa die ibi inveniatur levitatis quam religionis, vel devotionis, plurimis jam pro diuturnitate temporis ignorantibus qua necessitate vel causa eadem processio fuerit instituta.

7. Praefatos ergo infirmos invisibilis ignis incendio temporaliter concrematos, sed, ut credimus, [Col. 0046D] a peccatis suis eodem supplicio purgatos, cum seniores urbis cives viderent ad praefatam ecclesiolam S. Martini deferri, compassionis misericordia permoti lacrymas fundebant, totiusque urbis thesaurum ad S. Martinum deferri dicebant, eorumque precibus ibidem sepultorum quamcitius Dominum ejusdem ecclesiae miserturum, eamque restauraturum, fideli corde subjungebant. Nec fefellit eos pia fides.

8. Vitalis etiam quidam senex, opibus pauper, moribus dives, cum festis diebus ibidem advenientes juvenes, utpote in spatioso et solitario loco videret cursibus, variisque ludis et clamoribus lasciviendo insistere, increpabat eos, dicens: «Nolite, dulcissimi [Col. 0047A] pueri, inquietare animas fidelium hic quiescentium: in veritate enim dico vobis, eorum precibus placatum Dominum magnum quid infra breve tempus hoc in loco facturum.» Cumque hoc frequenter omnibus audientibus senex ille protestaretur, canonicorum praepositus, vir strenuus, nomine Hermannus, irridens eum utpote vetulum, ludendo interrogabat quidnam illud esset magnum quod ibi toties praedicabat futurum. Cui statim ille coram universis respondebat, dicens: «Certe tu illud videbis oculis tuis, sed ego non videbo.» Quod verum fuisse finis probavit, siquidem praepositus cum germano suo Sigero, canonicorum praecentore, postea in coenobio nostro monachus factus, pluribus vixit annis, idque sibi ab illo sene fuisse praedictum frequenter [Col. 0047B] nobis narravit.

9. Praetera Fastredus ejusdem urbis advocatus, terras ecclesiae ipsius de manu episcopi tenebat in beneficio. Cum videret Idam conjugem suam, germanam Theoderici de Avesniis, easdem terras rusticis suis ad excolendum et inhabitandum distribuentem, corripiens eam dicebat quod male faceret, quae Sancti Martini terras alienis distribueret, et quod priusquam moreretur hoc se fecisse doleret, quoniam citius divina pietas eidem ecclesiolae subveniret. Quod etiam verum fuisse rei probavit exitus; nam et ipsa Ida post obitum viri sui apud nos sanctimonialis effecta, cum pro earumdem terrarum redemptione videret nos contra ipsos rusticos, quibus eas tradiderat, contendere, pectus suum cum [Col. 0047C] gemitu valido percutiens, se hujus rei culpabilem fatebatur, sibique hoc a marito suo saepius praedictum fatebatur. Idem etiam Fastredus multoties cum militibus suis equitans dum ante ipsam ecclesiolam pertransiret, manus et oculos ad januas attollens cum lacrymis aiebat: Ah! sancte Martine, quare non respicis istam tuam tandiu desolatam ecclesiam! jam, quaeso, ejus miserere et eam restaurari concede. Quem cum talia saepius orantem milites sui audientes, sauderent ei ut de comprovincialibus coenobiis aliquos illic monachos intromitteret, respondebat ille se nullum invenire qui in tanta paupertate vellet introire. «Caeterum si quem, aiebat, reperirem qui hic vellet habitare, hanc quoque ecclesiolam restaurare, Deum testor et sanctos ejus [Col. 0047D] quod de tota terra mea non passum quidem pedis filiis dimitterem, sed omnia quae habeo huic ecclesiae contraderem.» Qui tamen ante domini Odonis adrentum in festo Sancti Medardi ab inimicis suis occisus, quod diu desideraverat videre non potuit, filiosque suos non tam benevolos erga locum exitentes reliquit.

10. In eadem etiam urbe Tornacensi duo milites manebant, quorum unus, nomine Gualterus, filius Huberti, de potentioribus provinciae optimatibus habebatur; alter vero Radulfus de Osmunt ⁜ (6) nullo [Col. 0048A] civium inferior videbatur. Hos ergo duos milites quidam juvenis vidit in somnis in praefata ecclesia stantes, et antiquas ejus ruinas restaurare molientes. Quod cum evigilans matri suae retulisset, illa protinus similem aliis sententiam protulit, dicens: «Crede, fili, eamdem ecclesiam Domini misericordia citius restaurandam, hosque duos milites eidem loco multum profuturos.» Quod sic postmodum contigit: nam ambo in eadem ecclesia Sancti Martini monachi sunt facti; quotque labores in ea vel pro ea protulerunt, testis est ille pro quo laboraverunt.

11. Cum ergo in Tornacensi regione hujusmodi sermones a diversis pronuntiarentur de ejusdem ecclesiae restauratione, videntes cives magistrum Odonem cum suis quinque clericis saecularem vitam [Col. 0048B] velle relinquere, necdumque quo ituri essent deliberasse, praefatum episcopum domnum Rabodum adeunt, ut eos in eadem ecclesia remanere exhortaretur unanimiter deposcunt, totiusque civitatis auxilium eis non defuturum promittunt. Congaudet episcopus, eisque secreto convocatis petitionem civium innotescit, multaque suasoria supperaddit. Quinque clerici respondent quidquid vellet magister Odo se concessuros: tota summa concessionis vel negationis in magistri pendet arbitrio. Episcopus proinde preces replicat, utque tanti boni intrepidus inceptor existat assidue exorat. Sed ille videns ibi nonnisi unam ipsamque veterem et semidirutam consistere ecclesiolam, tanti ponderis sarcinam aggredi pavitabat. Egreditur de domo episcopi nullo [Col. 0048C] certe responso reddito, nec tamen cessat episcopus iterum iterumque animum ejus ad hoc opus aggrediendum accendere; vidensque se parum proficere, quemdam religiosum presbyterum Gislebertum accersit, qui in eadem regione tunc temporis acsi propheta quilibet honorabatur, quique nunc in ecclesia Sancti Petri Helnonensis ⁜ (7) coram altari sepultus quiescit. Hoc ergo sibi juncto, iterum totis viribus animum magistri nititur inflammare, proponens Apostoli sententiam, quod qui plus laboraverit, plus mercedis accipiet, et quoniam per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei (Act. XIV, 21) ; quodque honorabilius et commodius ei foret apud Deum et homines si novum fundamentum Ecclesiae ipse fieret, quam si aliquod coenobium olim [Col. 0048D] constructum ingrediens, super alienum fundamentum aedificaret. Tot tantisque sententiarum spiculis tandem magister devictus ad ultimum respondet se ibidem remansurum, si episcopali privilegio ab omni exactione libera sibi traderetur eadem ecclesiola. Supra modum pontifex exhilaratus canonicorum conventum evocat, utque hoc benigne concederet exorat, sed illi quodammodo futurorum praenuntii conjectores id omnino concedere denegant, dicentes comprovinciales matrem ecclesiam deserturos, et Sancti Martini monasterium pro inhabitantium religione [Col. 0049A] frequentaturos; sicque se quidem diminuendos, illos vero super se fore augmentandos. Talibus objectionibus cernens episcopus per aliquot dies suam petitionem prolongari, metuensque ne in his dilationibus magistrum Odonem contingeret alias proficisci, rursum evocatis canonicis, ubi vidit omnes preces suas ineassum effundi, aliquantulum animo motus: «Eia, inquit, jam nunc in nomine Domini, et virtute obedientiae praecipio vobis ut dicatis si ecclesiam, quae in manu mea est et ad vestram communionem nequaquam pertinet, non liceat mihi tradere his qui in ea Deo serviant, et ad honorem Dei eam construere studeant.» Tunc illi obedientiae vinculo constricti, scientesque ecclesiam illam in manu episcopi esse, et quod vellet exinde [Col. 0049B] licere ei facere, nec se jure canonico aliquid contra dicere posse, tandem consilio accepto dicunt se quod episcopo de ea placeret esse concessuros, ea tamen conditione ut de parochianis suis absque sua concessione nullum liceret, postquam in saeculari vita defunctus esset, ibidem sepeliri. Episcopus itaque magnifice gratulatus, sequenti Dominica, quae fuit VI Nonas Maii, in crastino apostolorum Philippi et Jacobi, congregata maxima processione canonicorum totiusque populi, praefatum magistrum Odonem cum suis quinque clericis ad ecclesiam, in honorem sanctissimi Christi confessoris atque pontificis Martini fundatam, quae pro impetu barbarico olim facto, amisso monachorum obsequio sibi sub abbate servientium, destructa fuerat, eos deducit, [Col. 0049C] eamque eis liberam et episcopali privilegio confirmatam coram omnibus tradit, sicque eos ibidem sub regula Sancti Augustini canonice in habitu clericali Deo servituros dimisit. Facta vero sunt haec anno Dominicae Incarnationis 1092, apostolicae sedi praesidente papa URBANO, Remensi vero archiepiscopo Rainaldo, Tornacensi ac Noviomensi episcopo domno Rabodo, Francorum regnum regente Philippo, Romanorum imperatore Henrico, Anglis etiam principante inclyto rege Guillelmo, Roberti Northmannorum comitis filio, qui, Heraldo rege cum exercitu suo devicto, violenter sibi Angliam subjecerat, Flandrensium comitatum tenente juniore Roberto Frisionis filio.

12. Robertus iste filius fuit Balduini comitis, [Col. 0049D] qui ecclesiam Sancti Petri oppido Islensi aedificavit, et canonicos in ea posuit, seque ibidem sepeliri mandavit. Quo mortuo Balduinus filius frater praefati Roberti ei successit, qui ecclesiam Sancti Petri Hasnoniensis construxit, ibique monachos posuit, et in ea se sepeliri mandavit. Hic Balduinus praecepto patris sui Balduini comitis Richeldem, uxorem Hermanni comitis Montensis, post mortem ejus conjugem duxit, et ex ea duos filios Balduinum et Ernulfum genuit, sicque pacata diutius seditione, quae longo tempore inter eos duraverat, utrumque comitatum, Flandrensem scilicet et Montensem, tenuit. Quod audiens Leo tunc temporis papa Romanus, qui prius fuerat Tullensis episcopus, et vocabatur [Col. 0050A] Bruno, dixit conjugium illud non esse legitimum quoniam consanguinitatis linea propinqui erant, prophetavitque posteros Balduini non diu possessuros utrumque comitatum. Quod verum fuisse finis probavit; nam Balduinus, qui Insulae jacet, timens ne post mortem suam seditio nasceretur inter filios suos Balduinum et Robertum, totam terram suam in vita sua Balduino dedit, et optimates suos hominium et fidelitatem promittere fecit, ita ut apud Aldenardam super reliquias sanctorum, praesente patre et filio multisque principibus, idem Robertus publice juravit quod nec ipsi Balduino, nec haeredibus ejus aliquo modo de terra Flandriae noceret, quo juramento completo, de Flandria exivit et in Frisiam secessit.

[Col. 0050B] 13. Post aliquot vero annos audiens Balduinum germanum suum defunctum, et in coenobio Hasnoniensi sepultum, filiumque ejus Ernulfum jam Flandrensem comitem factum, quibusdam Flandriae principibus secrete convocatis multisque muneribus promissis, Flandriam intravit, praetermissoque juramento quod fecerat, bellum contra nepotem suum paravit. Quod audiens Ernulfus, juncto sibi Philippo Francorum rege, de cujus manu terram susceperat, patruo suo Roberto cum exercitu suo apud castrum Casletum occurrit: ibique praelio conserto et Ernulfo interfecto, Robertus Flandriam obtinuit, et Richeldis mater Ernulfi de Flandria pulsa cum altero filio suo Balduino, comitatum Hainoensem repetiit, sicque prophetiam Leonis papae veram esse claruit. [Col. 0050C] Robertus autem statim legatos ad Henricum imperatorem direxit, rogans ut, si necesse esset, sibi adjutor existeret. Ex his legatis fuit unus Balduinus advocatus Tornacensis, qui postea monachus fuit domini Anselmi Cantuariensis archiepiscopi, quique retulit quod, dum Coloniae propinquassent, obviaverunt cuidam matronae honestae et ignotae, a qua requisiti qui essent, unde venirent, quo tenderent, cum nollent ei rem sicut erat revelare: Scio, inquit, vos esse legatos Roberti Flandrensis comitis, qui juramentum quod patri suo pro germano suo fecerat praetergressus, filium ejus interfecit, et terram ejus invasit; vos quoque nunc ad imperatorem Henricum propter obtinendam gratiam et amicitiam dirigit. Sciatis itaque vos prosperum iter et gratiam [Col. 0050D] Caesaris habituros, ipsumque Robertum cum filio suo Flandriam pacifice possessurum, sed nepotem suum qui ex filio suo genitus fuerit, sine prole moriturum, cui succedet quidam pulcher juvenis de Dacia veniens, qui tamen et ipse sine prole morietur: post quem duo alii de Flandria contendent, alterque eorum alterum interficiet, et victor Flandriam obtinebit, ipsiusque haeredes Flandriam possidebunt usque ad tempus Antichristi. Haec ego adhuc parvulus a praefato Balduino Tornacensi advocato, qui unus ex legatis fuerat, narrari audivi. Nunc autem jam in senium vergens vera esse propriis oculis, sicut dixerat, conspicio.

14. Robertus namque praedictus in magna pace [Col. 0051A] Flandriam tenuit, multaeque potentiae fuit, adeo ut privignam suam ⁜ (8) duxerit Philippus rex Francorum, de qua genuit regem Ludovicum. Sororem accepit Guillelmus comes Northmannorum, qui, interfecto Heraldo rege Angliae, violenter Anglia capta duos principatus obtinuit, existens comes Northmannorum et rex Anglorum, ita ut in sigillo ⁜ (9) suo ex una parte sederet super equum ut comes, ex alia super thronum cum sceptro ut rex, genuitque ex Mathilde filia comitis Flandrensis tres filios, Guillelmum scilicet, qui ei primus successit; Robertum cui comitatum Northmanniae dedit. Tertius filius fuit Henricus, qui primo quidem nihil habuit, ita ut defuncto patre suo inclyto rege Guillelmo non nisi miles cum caeteris esse videretur, sed mirabilis fortuna eum prosecuta [Col. 0051B] est; nam germanus ejus Guillelmus rex juvenis cum post decem ⁜ (10) annos fere regni sui in silvam isset venatum, et vidisset unum cervum transeuntem, praecepit militi suo, nomine Waltero Tirello, ut cum arcu et sagittis stans contra se, ex alia parte non permitteret cervum transire; sed miles, tenso arcu pro cervo sagittam jaciens, regem in corde percussit, et sine mora exstinxit; sicque Henricus germanus qui nihil antea habuerat, ei in regno successit. Cumque vidisset fratrem suum Robertum comitem Northmannorum contra se rebellantem, et regnum Angliae repetentem eo quod major natu esset, et Guillelmo germano suo succedere majori jure deberet, Henricus congregato exercitu mare transivit, Northmanniam intravit, praelioque conserto Robertum [Col. 0051C] fratrem suum victum et captum in Anglia reduxit, et usque ad diem mortis suae in quodam castello clausum tenuit, quidquid tamen ei necessarium in rebus corporalibus erat sicut sibimet exhiberi et ministrari praecepit; sicque rursum regnum Angliae et comitatum Northmanniae solus obtinuit, et sigillum paternum sibi fieri praecepit. De quo Henrico quia mentionem feci, et alius referendi locus non erit, licet multum a coepta narratione digredi videar, quiddam tamen memoria dignum dicam.

15. Hic ergo confirmatus in regno, voluit conjugem habere puellam quamdam, filiam David regis Scotiae, dixitque D. Anselmo, tunc temporis Cantuariensis urbis venerabili archiepiscopo, ut eam sibi [Col. 0051D] benediceret et solemnibus nuptiis benedictam in conjugium sociaret. Respondit archiepiscopus se nolle eam benedicere, nec suo consilio regem in conjugium eam sibi sociaturum, quoniam velum sanctimonialium, sicut ipse certo didicerat, gestasset super caput suum, quo se coelestis potius quam terreni regis monstrasset fore sponsam. Rex contra dixit se promisisse, et etiam jurejurando confirmasse patri ejus regi David quod eam conjugem duceret, ideoque pro conservando juramento suo se non eam dimissurum, nisi canonico judicio fuisset determinatum, [Col. 0052A] praecepitque ut, adscito archiepiscopo Eboracensi, congregaretur concilium episcoporum et abbatum totiusque Angliae ecclesiasticarum personarum, ad diffiniendum ecclesiastica censura tantum negotium. In generali ⁜ (11) ergo concilio requisita est abbatissa, in cujus monasterio puella illa fuerat nutrita, utrum ne revera more sanctimonialium velo capiti imposito benedictione episcopali fuisset consecrata. Respondit abbatissa publice coram omnibus: «Revera rex David pater ejus mihi eam commendavit, non ut sanctimonialis fieret, sed ut solummodo in ecclesia nostra propter cautelam cum caeteris puellis nostris coaetaneis suis nutriretur, et litteris erudiretur; cum autem jam adolevisset, nuntiatum mihi quadam die regem Guillelmum, domini [Col. 0052B] mei regis Henrici germanum, qui tunc vivebat, propter eam videndam venisse, jamque cum militibus suis ante januas ecclesiae nostrae descendisse, utque januae sibi orandi gratia aperirentur praecepisse. Hoc audiens nimiumque perterrita, ne forte ille ut juvenis et rex indomitus, qui omne quod animo sibi occurrisset illico facere volebat, visa pulchritudine puellae aliquam ei illicitam violentiam faceret, qui tam improvisus et insperatus propter eam videndam advenisset, in secretius cubiculum eam introduxi, rem ei sicut erat aperui, eaque volente velum unum capiti ejus imposui, quatenus eo viso rex ab illicito complexu revocaretur. Nec me fefellit spes mea. Rex siquidem quasi propter inspiciendas rosas, et alias florentes herbas claustrum [Col. 0052C] nostrum ingressus, mox ut eam vidit cum caeteris puellis nostris velum capite gestantem, claustro exivit, et ab ecclesia recessit, aperte ostendens se nonnisi propter eam venisse. Cum autem rex David pater puellae infra eamdem hebdomadam ad ecclesiam nostram venisset, velumque super caput filiae suae vidisset, iratus velum conscidit, et ad terram projectum pedibus suis conculcavit, filiamque suam secum reduxit.» Inquisita inde abbatissa quot annorum tunc fuisset puella, respondit duodennem esse potuisse. Tunc rege monente archiepiscopum ut juberet super hoc judicium fieri, episcopi et abbates, consilio accepto lectisque diversis capitulis canonum, in commune judicaverunt propter hujusmodi factum non ei prohibendum conjugium, quoniam [Col. 0052D] quandiu infra legitimam aetatem sub tutela patris fuerat, nihil ei sine ejus assensu facere licuerat. Finito judicio, rex interrogavit archiepiscopum si quid vellet in eo calumniari. Respondit dominus Anselmus se non illud calumniaturum, quoniam revera secundum canonum decreta recte judicassent. Tunc rex: «Quandoquidem, inquit, judicium prolatum laudatis, volo ut puellam mihi desponsetis.» Et dominus Anselmus: «Judicium, inquit, non reprehendo; sed si majestas vestra mihi [Col. 0053A] credere vellet ut eam non duceretis consulerem, quoniam, quomodocunque contigerit, tamen velum super caput suum portavit, et sufficienter de filiabus regum aut comitum vobis invenire possetis.» Rege vero in eo quod coeperat perseverante, subjunxit ille vir sanctissimus: Vos quidem, domine rex, consilio meo praetermisso facietis quod vobis placuerit, sed qui diutius vixerit, puto quod videbit non diu Angliam gavisuram de prole quae de ea nata fuerit. Haec ego adolescens eum dixisse audivi, nunc vero magna parte video jam contigisse.

16. Rex itaque de ea duos filios et unam filiam genuit, e quibus filii jam adolescentes, dum de Northmannia in Angliam redirent, fracta nave cum multis aliis in mari perierunt, filiam vero, cum multis opibus [Col. 0053B] sibi a patre transmissam, Henricus Romanorum imperator conjugem duxit, nuptiasque Leodii cum magna gloria celebravit; sed, uno filio ex ea genito, celeri morte praeventus eam viduam reliquit. Quae viduata rursus comiti Andegavensi nupsit, cum, subito patre ejus in urbe Rotomagensi defuncto, Anglorum proceres Stephanum comitem Boloniensem, comitis Theobaldi Campaniensis germanum, super se regem constituunt. Unde Robertus Henrici regis ex concubina filius, graviter indignatus, contra eum palam rebellavit, eumque in praelio captum in quodam castello, quod sibi pater suus dederat, vinctum reclusit, et sorori suae ut cum filio suo citius in Angliam transiret et regnum paternum susciperet mandavit. [Col. 0053C] Illa, putans se cuncta prospera reperturam, celeriter pertransivit, sed secus quam crediderat invenit; nam conjux Stephani principis sibi junctis fortiter ei restitit. Ipse quoque Stephanus post paucos dies quibusdam pactionibus Roberto reconciliatus, et de vinculis eductus, rursus Anglorum regnum obtinuit, sicque filia regis Henrici vana spe delusam fore ingemuit, et futurorum quidem incerti sumus. Hoc vero unum aperte videmus secundum prophetiam domini Anselmi non diu gavisam esse Angliam de prole illius reginae, quae post velum portatum regi Henrico nupserat, imo diutina seditione vastatam et oppressam de pristinis divitiis ad magnam paupertatem devenisse. Non ergo contemnenda, sed potius veneranda et timenda sunt verba [Col. 0053D] sapientium et Ecclesiae praelatorum, quoniam et supradictam prophetiam Leonis papae de Balduino comite Flandrensi, qui consanguineam suam duxit, et sequentem domini Anselmi de rege Anglorum veras fuisse manifestum est. Nunc autem ad ea quae de Roberto Flandrensi comite ignota illa matrona legatis ejus praedixit redeamus, et quam vera fuerint paucis explicemus.

17. Robertus itaque ille, ut supra scriptum est, privignam suam dedit regi Francorum Philippo, sororem Northmanniae comiti Guillelmo, e duabus filiabus, unam regi Danorum Canuto, de qua natus est Carolus; aliam vero comiti Brusellensi Henrico. Qui cum audisset Everardum Tornacensem castellanum strenuissimos milites secum habere, Tornacum [Col. 0054A] venit propter audaciam eorumdem videndam. Quadam ergo die cum exiens, et juveniliter de fortitudine sua exsultans rogavit unum ex opposita acie, nomine Cosceguinum de Forest, ut solus contra se solum veniret: Respondit ille se non venturum, quoniam dominus suus erat, et ne fortuito casu eum laederet timebat; comes vero, iterum atque iterum eum in se provocans jamque eum timidum et ignavum appellans, ut contra se veniret nimio taedio extorsit. Tandem miles, crebra ejus admonitione provocatus, lanceam levavit, et equo vehementer calcaribus impulso adversus eum cucurrit, volensque eum militari ludo de equo suo dejicere, lanceam ei in corde fixit, sine mora exstinxit, totamque regionem nimio luctu complevit: maximae [Col. 0054B] enim famae et inclyti nominis ille comes tunc temporis erat, et ita omnes raptores et latrones de terra sua expulerat, ut in nulla regione major pax et securitas inveniretur quam in sua. Eo ergo tanta levitate, seu stultitia sine prole interfecto, uxor ejus relicta vidua nupsit prope Saxoniam Simoni duci Auxatiae, peperitque ei plures filios.

18. Robertus itaque comes Flandrensis tam nobiliter distributis filiabus suis, totam Flandriam moriens Roberto filio suo reliquit. In cujus tempore domnus Odo cum clericis suis saeculo renuntians, sancti Martini Tornacensis ecclesiam intravit, ipsumque comitem cum Clementia sua liberalem sibi adjutorem invenit. Quae nimirum Clementia de Burgundia [Col. 0054C] orta, filia fuit Guillelmi Burgundionum ducis, germanaque domni Guidonis Viennensis archiepiscopi, qui postmodum papa Romanus effectus, vocatus est Calistus, tenuitque Remis concilium generale tempore Radulfi archiepiscopi, qui vocatus est Viridis; successorque fuit Manassae, praedecessor vero Rainaldi Andegavensis episcopi. Haec vero Clementia cum de viro suo comite Roberto genuisset tres filios infra tres annos, timens ne si plures adhuc generaret inter se de Flandria contenderent, arte muliebri egit ne ultra pareret. Quod ultione divina sic vindicatum est, ut et filii ejus omnes diu ante eam morerentur, et ipsa postmodum in viduitate sua alios comites cernens, multaque mala ab eis sustinens, sero defleret sese cum prole sua exhaeredatam fore.

[Col. 0054D] 19. Post duos vero semiannos conversionis domini Odonis Urbanus papa in concilio Claremontensi monuit universos episcopos quatenus sibi subjectis populis pro remissione peccatorum suorum injungerent Jerosolymam ire, et sepulcrum Dominicum una cum ipsa civitate de paganorum manibus liberare. Tunc vero cerneres innumerabilem populum de Occidentis partibus, ac si divinitus praeceptum fuisset, genitale solum relinquere et Jerusalem tendere. Hac itaque occasione praefatus comes Robertus una cum Godefrido comite Boloniensi, Roberto comite Northmanniae, Raimundo comite sancti Aegidii, Hugone comite Vermandensi, Balduino comite Montensi, Anselmo de Ribemonte, Clarenbaldo de Vendolio, multisque aliis principibus, relicta Flandria cum [Col. 0055A] populo Dei proficiscitur. Obsessa captaque Antiochia, multisque aliis civitatibus, ad ultimum auxiliante Deo Jerosolymam victor ingreditur, expulsisque aut interfectis paganis, et Christianis intromissis, regeque constituto Flandriam regreditur, et cum magna gloria susceptus per XII fere annos provinciae dominatur.

20. Post haec cum a rege Francorum Ludovico sororis suae filio, ad expugnandum quoddam castellum quod vocatur Domni Martini fuisset evocatus, dum more suo fortiter certat in praelio, et longius fugat regis adversarios, laboris nimietate defessus ad lectum portatur, et post triduum ibidem defunctus, ab eodem rege regnique principibus cum magno luctu Atrebatum defertur, et in ecclesia [Col. 0055B] Sancti Vedasti sepelitur. Quo sepulto, statim rex Balduinum filium ejus adolescentulum, necdum militem factum, cum matre sua vocavit, totamque paternam terram ei reddidit, et optimatibus Flandriae, ut ei coram se hominium facerent, praecepit, sicque in Franciam rediit. Quid ergo dicam de Balduino, cujus animi etiam in tenera aetate fuerit?

21. Recedente rege optimates suos vocavit, pacem se velle tenere insinuavit, utque se inde adjuvarent rogavit, et si quis eam primus violaret, justitiam se de eo facturum praedixit, nullum tamen eorum pacem jurare coegit. Principes pacem se servaturos promiserunt, sicque soluta est curia plurimis dicentibus per talem puerum non facile pacem posse fieri, quoniam nullus eum timeret.

[Col. 0055C] 22. Post duos fere menses mulier quaedam paupercula duas vaccas a quodam raptore sibi ablatas esse comiti conqueritur, et ubi raptor maneret ostendit. Illico juvenis comes raptorem insequitur, eumque comprehensum Brugias ducit: rogantibus cunctis ne militem suspendi, vel oculos ejus erui faceret, neutrum se facturum respondit. Protinus vero vas aeneum maximum, quod vulgus lebetem seu caldariam vocat, publice in foro, videntibus cunctis, in sublime appendi et aqua impleri praecepit, igneque magno supposito, dum nimis ferveret aqua militem illum cum omnibus indumentis suis etiam gladio accinctum in caldariam projici fecit, sicque eum in aqua fervente necavit. Tantus timor illico omnes invasit, ut nullus deinde in tota Flandria aliquid [Col. 0055D] auferre praesumpserit.

23. Quadam die ecclesiam S. Petri Gaudensis propter audiendas vesperas ingrediebatur, cum subito quaedam paupercula vaccam suam sibi furto ablatam esse conquesta est, quam cum comes dulciter exoraret, ut se exspectaret ad ostium donec vesperas audisset, illa vero responderet prae multitudine militum et principum eum circumstantium, sibi ulterius non dandam facultatem ei loquendi, ille protinus extractum pallium suum ei dedit, et ut illud sibi usque post vesperas servaret, praecepit: finitisque vesperis dum comitem circumdantes principes [Col. 0056A] de aliis negotiis loqui voluissent, ille se nulli responsurum, donec pauperculae vacca sua reddita fuisset juravit; sicque millies ab ea benedictus petitioni ejus satisfecit.

24. In villa quae dicitur Turholdis ⁜ (12) , singulis annis in festo sancti Joannis mercatum magnum esse consuevit. Dictum est comiti quod decem milites fiducia parentum suorum abstulissent cuidam negotiatori ad mercatum venienti aliquid de sarcina sua. Protinus comes exsiliens eos cepit, et in quadam domo reclusit, parentes vero eorum nimis perterriti, et celeriter venientes ad misericordiam comitis, urgebant ut quantumcunque vellet pecuniae vel equorum susciperet, tantummodo ut eos non suspenderet. Comes autem, simulans se precibus eorum [Col. 0056B] satisfacturum, dixit eis ut parum exspectarent, donec ipse domum introgressus, reisque illis collocutus rursus ad eos exiret. Dixit, statimque cum paucis viris ingressus, eos intra domum eamdem suspendi praecepit; rogantibus autem viris ut sibi parceret, nec perpetuam parentum eorum inimicitiam eos incurrere faceret, parcens eis, praecepit reis illis ut qui ex eis evadere vellet socium suum suspenderet. Sic ergo novem suspensis, cum decimus superesset, comes ei jussit, ut funem ultra trabem jaceret, et super scamnum stans de ipso fune laqueum in collo suo aptaret. Quo facto, comes scamnum pede longius propellens eum duobus cubitis a terra pendentem reliquit; sicque cum viris domum regressus, rursus a parentibus eorum exoratus: Eia, inquit, [Col. 0056C] egredimini et eos educite, eductosque ne aliquid ulterius in terra mea capiant admonete. Dixit, statimque equum ascendens a loco recessit. Parentes vero domum ingressi, omnes cognatos suos suspensos, et jam mortuos invenerunt nimisque perterriti fugerunt. Pro hujusmodi ergo gestis ita omnes raptores exterruerat, ut non solum aliquid auferre, verum etiam si vestem pretiosam, vel scyphum aureum in via reperisset, nullus levare auderet. Felicem se Flandria dicere posset, si tantum principem diu habere meruisset, sed ille ubi tanta pace facta, nullam sibi per totum annum querimoniam afferri vidit, turpe deputans domi quietum residere utpote juvenis et vix XXX annorum existens, armis militaribus [Col. 0056D] seipsum coepit exercere, et quocunque milites praeliandi gratia convenisse audiebat, illico simu adesse ardebat.

25. Eo tempore Henricus praefatus rex Anglorum ingressus Northmanniam, contra fratrem suum Robertum comitem praeliabatur, eumque victum duxit in Angliam; cujus filius Guillelmus puer decennis exhaeredatus ad Balduinum Flandrensem comitem confugit; quem ille nutriens XIV aetatis suae anno militem fecit, eumque contra patruum suum regem Angliae, qui genitorem suum clausum tenebat, rebellare admonens, saepius cum eo Northmanniam aggredi coepit. Rex vero Henricus mandavit, [Col. 0057A] ut ab infestatione sua desisteret, alioquin Brugias cum exercitu se venturum sciret. Protinus ille remandavit ei ne tantum laborem subiret, sed potius se ei Rothomagi occursurum sciret. Dixit, statimque legatum cum quingentis militibus subsecutus est, Rothomagum urbem, in qua rex morabatur, advenit, lanceaque in porta civitatis defixa, ut regi comitem Flandrensem adesse dicerent civibus exclamavit. Rex vero quia duo millia militum secum habebat, ut tantum strepitum tantamque audaciam vidit, utpote vir prudentissimus se contra insensatum juvenem non egressurum dixit, cunctisque militibus suis ut nullus de porta exire praesuret comminando praecepit, «quoniam cum fatigatus, inquit, fuerit revertetur et de terra mea nihil [Col. 0057B] secum deferet.» Comes itaque nimis contristatus eo quod nullum de civitate posset extrahere, dum civitatis muros vociferando circuiret, et quid agere posset ignoraret, non enim tantam urbem tam paucis militibus expugnare valebat, conspicit eminus gregem cervorum quos rex in proximo nemore recluserat. Exclamansque juvenis: «Etsi, inquit, nihil aliud possum facere, saltem cervos istos de claustris eripiam, et liberos reddam.» Dixit, statimque cum militibus currens gladiis evaginatis fortissimam sepem illam quae de stipitibus facta cervos reclusos tenebat, abscidit, cervosque per agros dispersit, et sic nullo negotio peracto Flandriam rediit.

26. Interea Carolum amitae suae ⁜ (13) filium, quem de Canuto Danorum rege pepererat, post mortem [Col. 0057C] patris sui ad se venientem libenter retinuit, eique germanam ⁜ (14) Radulfi Peronnensis comitis conjugio sociavit, et ut Flandriam se absente servaret commendavit; sicque securior Northmanniam frequentare coepit; sed haec armorum et militiae exercitatio, licet ei magnam exsultationem, utpote juveni, inferret, monachis tamen et clericis caeterisque sapientibus ingentem exhibebat tristitiam, quoniam omnes praeconabantur non diu eum inter tot pericula vivere posse. Nec eos fefellit opinio, quinimo timor quem timebant evcnit eis, nam dum nimis assidue infestat Northmanniam, a quodam milite gladio super nasum vulneratur; nec tamen propter vulnus praelio cedens, nimio calore solis concussus exaestuat, vulnusque intumescens eum invitum cogit [Col. 0057D] reverti Atrebatum, ibique medicis ascitis facile curatus fuisset, si cibis noxiis abstinere voluisset. Sed dum ne carnem anserinam, nec alia similia dimitteret, vulnere gravatus deficit, totoque anno lecto decumbit; propter taedium tamen devitandum se multoties de loco ad locum facit in lectica deferri. Ad ultimum cum jam videret se non posse evadere, praefatum Carolum successorem sibi constituens, Flandriam ei tradidit, sicque apud Sanctum Bertinum monachus factus, et infra octo dies defunctus, ingentem luctum et tristitiam cunctis Ecclesiis [Col. 0058A] dereliquit, et quod nullus in viribus suis confidere debeat edocuit. Carolus ergo consanguineus ejus succedens, in justitia quidem tenenda minor eo non fuit; in prudentia vero et cautela, quoniam aliquantulum provectioris aetatis erat, omnino eum vicit; Ecclesias quoque sic tuebatur, ut jam Pater Ecclesiarum vocaretur; de quo unum referam quod memoriae occurrit, ut per hoc cujus devotionis fuerit agnoscatur.

27. In die Epiphaniae, dum curiam suam Brugis vidisset abbatem Sancti Bertini, domnum scilicet Joannem, ingredientem, protinus vocans eum: «Domine, inquit, abba, quis hodie cantavit majorem missam in ecclesia Sancti Bertini?» Respondente abbate non defuisse qui eam honorifice cantaret, quoniam [Col. 0058B] plusquam centum monachi in conventu suo essent, comes subjunxit: «In tanta solemnitate debuissetis eam cantare, et cum fratribus in refectorio comedere, eisque qui tota nocte vigilaverunt ad Matutinos, de his quae comites antecessores mei dederunt bonam refectionem providere, non in curia mea residere.» Dicente vero abbate se libentius missam cantasse quam illuc advenisse, sed propter militem quemdam qui sibi auferebat terram quam ecelesia sua plusquam LX annis quiete possederat, illuc venire compulsum fuisse, addit comes; «Et quare hoc mihi per famulum vestrum non mandastis? vestrum enim est pro me orare, meum vero ecclesias tueri et defendere.» Dixit, statimque milite accersito interrogavit cur ecclesiam Sancti [Col. 0058C] Bertini inquietaret de terra illa, quam tanto tempore possederat? Respondente milite ecclesiam terram illam injuste tenuisse, quoniam juris sui esset, ait comes: «Sicut pater vester inde tacuit, sic et vos tacete, quia per animam comitis Balduini juro quod si exinde querimoniam audiero, nihil aliud faciam de vobis, nisi quod ipse comes de illo fecit, quem Brugis in caldaria bullivit.» Sic pacem sibi a comite factam narravit mihi praefatus abbas Joannes.

28. Sed quia tali principe digna non fuit Flandria, viri impii, Bertulfus scilicet Brugensis Ecclesiae praepositus, et cognati ejus, qui se comitis servos esse denegabant pro justitia quam faciebat, confoederati in unum secreto contra eum conjuraverunt. Quod cum comiti apud Ypram nuntiatum [Col. 0058D] fuisset, et ne Brugias iret a multis admoneretur, ille respondit se pro justitia, si Deus vellet, mori paratum, nec se a justitia relaxandum, statimque cum militibus suis Brugias veniens munitionem quamdam quam iidem conjuratores fecerant succendit, et ad propriam domum rediit, in crastino vero summo mane surgens, et de solio palatii sui ad solium ecclesiae Sancti Donatiani transiens, missam a capellano suo ibidem sibi cantari praecepit; erat enim feria quarta secundae hebdomadae in Quadragesima. Cum ergo jam in Epistola oratio Esther legeretur, et comes [Col. 0059A] in oratione prostratus psalterio aperto psalmos legeret, quaedam paupercula superveniens eleemosynam ab eo poposcit; et de XIII nummis quos more suo comes super psalterium posuerat, de manu ejus unum accepit. Quo accepto cum ei eadem mulier exclamasset: «Domine comes, cavete,» levante caput comite ut videret quid esset, ecce Burcardus praefati praepositi nepos, qui loricatus evaginato gladio tacite advenerat, fronti ejus gladium infixit, multisque vulneribus superadditis eum ibidem coram altari interfecit, unoque cum eo occiso, caeteros qui aderant perterritos in fugam convertit. Tristis illico fama totam complevit regionem in ecclesia occisum esse gloriosum Carolum comitem.

[Col. 0059B] 29. Domnus Gislebertus abbas Sancti Petri Gandensis vir veracissimus et religiosissimus, mihi retulit, et sub testimonio veritatis asseruit, quod erat tunc temporis Brugis quidam pauper claudus sibi notissimus, cui comes multoties eleemosynam dare consueverat. Hic ergo fama tam tristi audit a flens et ejulans cum magno clamore ad ecclesiam venit, nimioque labore rependo manibus et cruribus per gradus lapideos usque ad solium lapideum in quo comes interfectus fuerat, ascendit, solumque corpus ejus ibi jacens sanguine cruentatum invenit, cumque admiratus omnes tam cito pariter illud solum reliquisse juxta illud resideret altosque gemitus et voces prae nimio dolore cordis ederet, de sanguine qui copiose defluebat crura sua et tibias coepit [Col. 0059C] linire, non quod, ut ipse dicebat spem aliquam haberet curationis, sed solum propter dulcedinem et dilectionem ejus qui sibi tanta bona fecerat, cum subito divina misericordia se perfecte curatum sentiens, instar capreae per gradus exsiliendo descendit, totumque currendo oppidum circuiens, universo populo se sanatum ostendit. Quae res homicidis illis grandem confusionis nebulam intulit, majoremque intulisset, nisi pauper ille potentia illorum perterritus id publice exsiliendo praedicare destitisset; magnas enim opes sibi de redditibus comitis, quibus eos praeposuerat, contraxerant, adeo ut cum paulo ante suam necem comes eis diem audientiae apud castrum Casletum posuisset, ubi se servos ejus non esse judicio optimatum suorum comprobarent, Bertulftus [Col. 0059D] ejusdem ecclesiae praepositus Burcardi avunculus tria millia militum illuc secum palam adduxerit, ita ut comes timens ne tumultus aliquis a tanto populo excitaretur, causam ipsam in diem alium distulerit.

30. Corpus ergo comitis cum ibidem sepeliri non posset, siquidem domnus Simon episcopus, cujus sororem ⁜ (15) idem comes conjugem habuerat, audito tanto scelere, divinum officium in eadem ecclesia ex toto interdixit, ad aliam vero ecclesiam illud transferri provinciales nullo modo paterentur, praefatus [Col. 0060A] Bertulfus praepositus quantum poterat se de morte ejus volens excusare, de columnis marmoreis pretiosum illi sepulcrum in eodem loco coenaculi ubi interfectus fuerat, protinus construi fecit, ibique corpus positum fere LX diebus jacuit. Tanta vero turbatio subito in tota Flandria exstitit ut illud quod in Apocalypsi legitur: Post mille annos solvetur diabolus (Apoc. XX, 2) , in illa provincia ad litteram contigisse videretur, duobus tertium ubicunque solum invenissent, aut spoliantibus, aut etiam occidentibus, ita ut tunc palam quilibet simplicissimus facile intelligere posset, quanta vis in uno solo illo principe exstitisset, qui eam indomitam gentem ac si monachos claustrales jugiter quiescere coegisset.

[Col. 0060B] 31. Principes vero Flandriae, et maxime Balduinus ⁜ (16) Gandensis frater Ivonis Nigellensis, qui nunc est comes Suessionensis, videntes tantam turbationem, condicto die in unum conveniunt, pacem inter se componunt, et ne tantum scelus eis in opprobrium verteretur sempiternum, si remaneret inultum, congregato exercitu Brugias tendunt. Cum vero homicidae illi, multis fulti auxiliatoribus, cum magna multitudine militum et peditum contra eos pugnaturi processissent, Balduinus ille lorica et galea protectus altiori voce exclamans: «Non, inquit, contra vos, o viri boni, venimus, nec Brugense castrum expugnare quaerimus; sed injustam necem domini nostri ulcisci volumus, ne forte dicatur quod et nos proditionis ejus rei sumus, sicque [Col. 0060C] semper ulterius proditores appellemur. Si ergo contra nos pugnatum venitis, tanti sceleris vos participes esse testabimini, sicque opprobrium perpetuum incurretis. Quamobrem moneo, et consulo ut nobiscum potius sitis, et ad confundendos proditores domini nostri nos adjuvetis.» His dictis, populus vociferando exclamat, junctusque Balduino, versa vice eos cum quibus venerat, debellat. Protinus illi in fugam vertuntur, et quia aliam evadendi viam non habebant, in castrum regrediuntur, turrim comitis introeunt, et in ea conclusi a Balduino duobus fere mensibus obsidentur.

32. Interea rex Francorum Ludovicus, quem de matertera Caroli genitum supra diximus, tam duro nuntio cognati sui perculsus Atrebatum venit, et [Col. 0060D] quia Carolus sine prole obierat, quem vellent habere comitem a principibus Flandriae sciscitatur. A nonnullis ipsum regem propinquiorem fore dicebatur, et quia plures filios habebat, ut uni eorum Flandriam daret suggerebatur; sed rex ut vir prudentissimus, considerans nullum filiorum suorum adhuc esse duodennem, nec sine magistro, qui ei jugiter adhaereret, tam indomitam posse regere gentem, ei se non posse semper adesse praesentem, timens ne aliquid exinde mali eis contingeret, altiori consilio refugit aliquem ex eis terrae praeficere.

[Col. 0061A] 33. Erat tunc quidam Balduinus comes Montensis, quantum sua aetas patiebatur satis strenuus armis, cujus atavus fuerat ille constructor coenobii Hasnoniensis, qui, ut supra dictum est, Richeldem comitissam Montensem conjugem ducens, utrumque comitatum tenuerat, Flandrensem scilicet et Montensem, quique de eadem Richelde duos filios genuit, Ernulfum, qui patri succedens a patruo suo Roberto Casleti est occisus, et Balduinum qui cum matre sua Montensem comitatum tenuit, unoque filio Balduino genito, Jerosolymitanum iter cum aliis principibus in principio exstitit, unde necdum rediit, et utrum occisus an captus fuerit usque hodie sciri nequivit; filius vero ejus Balduinus cum comes factus fuisset, Clementia Flandrensis comitissa [Col. 0061B] ut quamdam puellam neptem suam in conjugium acciperet ei suasit, seque cum ea mille marchas argenti ei daturam promisit. Consensit juvenis, seque eam die statuta desponsaturum juravit, parique modo juramentum desponsationis ab ea publice coram multis testibus accepit. Infra vero diem statutum juvenis, praetermisso juramento quod fecerat, Jolendem filiam Gerardi Babinbergensis comitis uxorem duxit. Unde comitissa frendens, maxime quia germanum suum Guidonem Viennensem archiepiscopum videbat jam papam Romanum effectum et Calixtum nominatum, conquesta est ei genus suum a tantillo comite fuisse vilipensum. Protinus ille litteris directis mandat Radulpho archiepiscopo [Col. 0061C] Remensi, ne perjurium illud differret ulcisci. Praesul convocatis episcopis et abbatibus, aliisque ecclesiasticis multis personis, comitem jubet adesse et de pactione conjugii respondere. Conqueritur Clementia quod neptem suam se conjugem accepturum die praefixa jurejurando promisisset, subjungens se habituram inde trecentos nobiles testes, si hoc negare voluisset. Respondet Balduinus se nec velle, nec posse quod dixerat negare, quoniam verum constabat eam dixisse, tamen se jam aliam conjugem duxisse, et solemnibus factis nuptiis, ei sociatum fuisse, ac deinde subjunxit quidquid judicatum exinde fuisset, se facturum fore. Multa super his judices invicem conferentes, ad ultimum pro reverentia domini papae inducias petierunt, [Col. 0061D] et ut tanta causa judicio ejus Romae deferretur, oraverunt. Factum est, Romam ⁜ (17) perlata est, convenerunt cardinales, et voluntati papae faventes, primam fidem, juxta Apostolum, irritam sine damnatione non posse fieri, ideoque eam quam primo juraverat conjugem debere duci ducernebant. Interea quidam magnae auctoritatis cardinalis, nomine Bruno ⁜ (18) , qui caeteris diversa dicentibus omnino reticebat, a papa sententiam suam dicere commonitus, respondit se aliorum dictis non repugnaturum. Ubi vero papa ei per obedientiam praecepit ut, si quid super hoc revera sentiret, aperiret, [Col. 0062A] ille, diligenter singula discurrendo proponens, in primo quidem conjugio non nisi solum jusjurandum factum, in secundo vero et jusjurandum, et desponsationem, et praesbyteri benedictionem, et solemnes nuptias, postremo utriusque copulationem, integrum matrimonium factum esse intulit; prolatisque canonum diversis capitulis, secundum conjugium ulterius non posse dissolvi, de priori vero perjurio poenitentiam comiti debere imponi subjunxit. Cui sententiae papa cum cardinalibus assentiente, reversisque nuntiis in Franciam cum litteris apostolicis, tunc quidem comes Balduinus exsultavit Jolendem sibi remansisse; puella vero doluit se comitis conjugio privatam fuisse, sed repente miserabili fortuna, imo Dei misericordia subsequente, [Col. 0062B] Ludovico regi Francorum conjugio est copulata, hujusque qui nunc rex est Ludovici, aliorumque regis filiorum mater effecta, quod prius non contigisse doluit, inde postmodum vehementer exsultavit, quoniam magis voluit dici et esse Francorum regina quam Montensis comitissa. Hic ergo Balduinus de praefata Jolende genuit alium Balduinum, et Richeldem Everardi Castellani Tornacensis conjugem. Quia ergo Richeldis Everardo hujus provinciae principi nupsit, libet de illa per excessum parum dicere.

34. Fuit enim haec Richeldis sicut genere nobilissima, sic facie pulcherrima, et in actibus saeculi nequam strenuissima, quae genuit Balduinum pulcherrimum et nobilissimum adolescentem; sed, heu! [Col. 0062C] in flore juventutis febre correptus, cum morte pactum iniit, sepultusque est in claustro sanctae Dei genitricis Mariae; Richeldis vero Everardum et Godefridum filios speciosos, et Jolendem filiam moriens reliquit. Qui Evarardus cum adhuc aetate tener esset, terram paterni juris malefactoribus abundantissime subjectam frendens dentibus nimium indoluit. Quibus cum indignatione et ira evaginato gladio, oculis turbatis asperitate superbiae et feritatis in manu valida cum impetu velociter occurrit, omnesque in brevi de finibus suis exturbavit, terramque suam paci, et pacem terrae reformavit. Post haec autem filiam Lamberti Leodiensis comitis, Gertrudem nomine, uxorem accepit, de qua Balduinum [Col. 0062D] filium genuit: Jolendis vero soror ejus Flandrensi dapifero Rogerio nupsit.

35. Nunc autem de Balduino Montensi comite, qui patri suo Balduino in aetate juvenili defuncto successerat, et comitis Namurcensis germanam conjugem duxerat, jam adolescens milesque strenuus erat, quando Carolo principe viduata est Flandria, pauca explicemus. Hic ergo Balduinus audiens regem Francorum Atrebatum venisse, et de constituendo Flandriae comite consilium quaerere, assumptis secum nobilibus et sapientibus terrae suae principibus, regem adiit, avum suum Balduinum, qui [Col. 0063A] Jerusalem profectus fuerat, injuste a patruo suo Roberto de Flandria pulsum et exhaeredatum conquestus est palam coram optimatibus regis, ut sibi terram et haereditatem avitam redderet humiliter regem postulavit, et ubicunque rex sibi in toto regno suo diem posuisset se ire paratum, et quod nullus se propinquiori vel rectiori ac majori jure haec res Flandriae esse deberet armis et duello sui proprii corporis probaturum subjunxit. Petitioni ejus milites qui cum eo venerant acclamabant, regique magnam in tota provincia pacem exinde venturam suggerebant, aliaque negotio praesenti expetentia plurima subnectebant. Rex prudentissimus benigne omnibus respondebat, ipsumque comitem consanguineum suum vocans, multa spe animum ejus ad [Col. 0063B] impetrandum quae petebat, sublevabat; sed quia juxta Salomonem: Cor regis in manu Domini, quocunque voluerit inclinabit illud (Prov. XXI, 1) , aliter voluntas regis quam comes voluerit versa est. Cum enim multi certos se esse putarent quod Flandria eidem comiti reddenda foret, repente nescio cujus venti flatu impellente auditum est eam datam esse cuidam juveni, Guillelmo scilicet Roberti Northmanniae comitis, qui a germano suo rege Anglorum Henrico tunc temporis adhuc in custodia clausus servabatur, quique de filia Roberti senioris comitis Flandrensis, ut longe superius dictum est, fuerat genitus. Hic ergo praefatus adolescens Balduinus spe sua frustratus, a facie regis iratus abscessit, et contra Flandriam arma corripuit, paucisque post [Col. 0063C] diebus transactis oppidum quod dicitur Aldenarda invadens, totam usque ad cineres combussit, ita ut in ecclesia Sanctae Walburgis plusquam centum diversi sexus et aetatis fuerint cremati. Rex vero cum novo comite Flandriam ingressus Burgis venit, domnoque Simoni Tornacensi episcopo mandavit ut congregatis dioecesis ejusdem abbatibus ad sepeliendum corpus gloriosissimi comitis Caroli quantocius veniret. Quod tunc de ipso corpore vidi, fidenter refero. Accersivit parvitatem meam dominus episcopus cum domino Absalone abbate Sancti Amandi, multisque praesentibus sepulcrum illud quod de columnis marmoreis Bertulfus praepositus, ut paulo ante diximus, construi fecerat, eversum est; corpusque comitis inde levatum ad [Col. 0063D] ecclesiam Sancti Christophori martyris, in eodem oppido sitam, est a rege cum magna processione delatum, quatenus die statuta congregatis principibus et universo populo ecclesia Sancti Donatiani reconciliaretur, et corpus ad eamdem relatum decenter in terra sepeliretur. Cum ergo timeremus ne forte odor corporis bajulos ejus gravaret, jam enim plusquam L dies a morte ejus transierant, pro nihilo omnes timuisse misericors Deus evidenter ostendit; nullum enim omnino ex eo sensimus noxium odorem manasse, imo (quod magis mirum est) linteum quo fuerat corpus involutum ita candidum et incorruptum vidimus, ut nulla omnino signa in eo [Col. 0064A] nisi recentis sanguinis cerneremus. Quantus ibi gemitus, quantus dolor, quis clamor et planctus, qualis lacrymarum fluctus a rege cunctisque principibus, imo universo populo fusus fuerit, praetereo quia haec etiam me tacente facile potest advertere pia legentis intentio. Post quinque ergo dies reconciliata eadem ecclesia, et post missae celebrationem decenter sepulto comitis corpore, protinus rex dominum Rogerium juvenem clericum in sede praepositi statuit, quoniam Bertulfus praepositus jam aufugerat. Quo facto, turrem, in qua proditores adhuc clausi et obsessi detinebantur, rex invasit; sed quia fortissima erat, illique viriliter repugnabant, non tam facile eam capere potuit. Nocte sequenti Burchardus cum avunculo suo Bertulfo de turre clam [Col. 0064B] exeuntes fugerunt, aliosque omnes in mortis periculo reliquerunt. Qui, cum vidissent frustra se repugnare, ad ultimum se regi reddiderunt, eumque ingredi permiserunt. Rex vero cunctos simul captos, primo in ejusdem turris carcere per triduum jussit servari; dehinc eductos, et superius reductos, de propugnaculis ipsius altissimae turris singillatim fecit praecipitari, sicque XXX homines praecipitio interfecit. Bertulfus vero et Burchardus, cum jam de provincia exissent et etiam usque Tornacum venissent, divino tamen judicio effugere nequiverunt; sed rursus in partibus Flandriae comprehensi, turpissime suspensi vitam indignam misera morte finierunt.

36. Rex itaque Franciam rediens Guillelmum in [Col. 0064C] Flandria comitem reliquit, qui primo quidem in ingressu suo, etiam coram rege Flandrensibus tam militibus quam oppidanis bona promisit, libertatemque, et leges suas more antecessorum suorum se servaturum publice jurejurando firmavit. Ubi vero omnes sibi subjectos vidit, protinus elatus, bona et substantias eorum diripere, deinde eos etiam vinculis astrictos et custodiae mancipatos ad redemptionem sui coepit compellere. Confestim Flandrenses perterriti utpote talium non assueti, et de malis pejora exspectantes, unanimiter rebellare disponunt, et mori potius quam talia pati eligunt: primique Insulenses, quos magis affligebat, ei palam resistere ausi sunt. Erat tunc temporis in Lotharingiae provincia quae dicitur Auxatia, juvenis quidam miles, [Col. 0064D] nomine Theodoricus, filius Simonis ducis Auxatiae, quem ex filia Roberti senioris comitis Flandriae genuerat, quae prius Henricum comitem Bruselliae maritum habuerat, sed eo apud Tornacum interfecto praefato Simoni duci nupserat. Hunc ergo juvenem scientes Flandrenses propinquiorem Caroli fuisse, utpote materterae ejus filium, secreto ad eum legatum dirigunt, et ut Flandriam veniat poscunt. Protinus Theodoricus vix tribus militibus comitatus Flandriam venit, veniens gaudenter suscipitur. Jamque Guillelmo fidentius repugnatur. Rursum petente Guillelmo rex cum archiepiscopo ⁜ (19) Atrebatum revertitur. Theodoricus quasi alieni juris [Col. 0065A] invasor, ad audientiam archiepiscopi venire commonetur; venire nolens, cum omnibus fautoribus suis publice excommunicatur, et Insulae ubi tunc morabatur divinum officium interdicitur, ipseque quantocius de Flandria exire, et in terram suam redire a rege jubetur. Praebet ille surdas aures, et eventum rei praestolatur rex cum Guillelmo congregato exercitu, intra Insulam clausum obsidet Theodoricum, terque in die in tribus locis oppidum invadens, portas intrare, et clausos expugnare conatur, sed nihil proficiens, sexto die sine aliquo effectu Atrebatum, inde in Franciam revertitur. Egreditur de Insula Theodoricus, Flandriamque peragrans, et aliquoties Guillelmo congressus, nunc inferior, nunc superior invenitur, omnibus cum timore exspectantibus quis [Col. 0065B] eorum vincat et quis vincatur. Rursum vero Guillelmus congregato equitatu, in castello quod dicitur Alos conclusum obsidet Theodoricum. Sed dum fortiter praeliando castellum expugnare nititur, mense Augusto in manu sub pollice a quodam pedite vulneratus, et calore nimio gravatus, sentiens sibi brachium intumescere, ducem Godefridum qui secum erat facit secrete evocari, seque protinus moriturum praedicens, ut caute exinde equitatum reducere studeat, consulit. Dux sentiens adversam fortunam, callide per internuntios Theodoricum evocat, simulansque se pacem inter ipsum et Guillelmum velle componere, caute exercitum eduxit, et cum jam procul esset Theodorico mortuum esse Guillelmum mandavit. Sic ergo vulnere modico Guillelmo defuncto, [Col. 0065C] et apud Sanctum Bertinum juxta comitem Balduinum sepulto dominatum totius Flandriae rege concedente Theodoricus obtinuit, et conjuge sua defuncta, germanam comitis Andegavensis, filiam scilicet Fulconis regis Jerusalem, uxorem duxit; talique fine probatum est non falsam fuisse prophetiam illius matronae, quae Balduino Tornacensi advocato et sociis suis legatis Roberti junioris comitis id ante quamplures annos sic futurum praedixerat. Balduinus enim Roberti junioris comitis sine prole obiit. Juvenis autem pulcher, quem Dacia venturum pronuntiavit, haud dubium quin Carolus fuerit; duo autem comites, quos post eum venturos, et de Flandria litigaturos subjunxit, quorum alter alterum [Col. 0065D] interficeret, Guillelmus et Theodoricus fuerunt. Quod vero in fine intulit victorem cum posteris suis Flandriam possessuros usque ad tempus Antichristi, Dei notitiae et futurorum relinquimus, experientiae, hoc unum videmus Theodoricum jam esse comitem securum, plurimisque laetificatum, filiamque suam jam promisisse Henrico Theobaldi comitis filio, licet rex Francorum conjugium nitatur dissolvere, tertio gradu consanguinitatis dicens eos invicem propinquos esse. Verum quia per reges et comites longam nimis digressionem fecimus, jam quasi prolixo expleto itinere ad domnum Odonem et clericos ejus redeamus, ne nobis per diversa vagantibus fame moriantur.

37. Recendente itaque domno Rabodo episcopo [Col. 0066A] cum processione, remanserunt pauperi Martino quinque pauperes clerici, mox vero auxilio civium empta una domo lignea a monacho, qui provisor erat curiae Sancti Amandi de Villemel, et juxta ecclesiola aedificata, paulatim crescere coeperunt, ita ut anno altero adventus eorum jam XVIII fratres invenirentur. Paupertatem tamen non parvam in primis ibi substinuerunt, ita ut unde viverent non haberent, sed a quibusdam religiosis laicis sacci publice per urbem quotidie circumferebantur, et ut pauperibus Sancti Martini succurrerent clamabatur; talique subsidio integro anno transierunt.

Generosa Alulfi conversio.

38. Interea adolescens quidam clericus, nomine [Col. 0066B] Alulfus, Sigeri canonicorum Sanctae Mariae praecentoris filius, relictis saecularibus divitiis sese illis sociavit. Quod ubi patri ejus nuntiatum est, continuo congregatis propinquis suis ad S. Martinum furibundus venit, adolescentem per capillos apprehensum, terrae prostratum, graviterque caesum domum reduxit. Sequenti die adolescens dum putaretur ad ecclesiam Sanctae Mariae ire, furtim se subducens ad Sanctum Martinum rediit; sed rursum a patre suo continuo reducitur, et in compedibus ponitur. Cumque hoc saepius fieret, adolescente scilicet ad S. Martinum quandocunque poterat fugiente, et patre suo eum protinus reducente, contigit domnum Haimericum Aquicinensem abbatem Tornacum venisse ad invisendos et confortandos pauperes [Col. 0066C] illos. Quem cum magister Odo consuleret quid sibi agendum foret super adolescente illo qui quotidie a patre suo violenter reducebatur, protinus abbas ut vir sapiens, competenti comperta occasione, id quod ante moliebatur erupit, dicens: Vere, bone magister, idem vobis non solum de isto juvene, sed etiam de aliis fratribus vestris continget, nisi monachi efficiamini; juxta enim urbem habitatis, et facile fratres vestri juniores a saecularibus clericis sociis suis decepti ad saeculum reducentur, quia unus idemque vester et ipsorum est habitus; si autem monachi essetis, postea nullum de vestris tentarent reducere, quoniam cum monachorum niger sit habitus, clericorum vero candidus, tanto [Col. 0066D] horrori clerici habent habitum monachorum, ut quem semel viderint monachum, nunquam deinceps dignentur habere socium. Considera etiam quod mollior et remissior sit vita clericorum, etiam regulariter viventium, quippe cum lineis induantur, carnibus frequenter vescantur, festis diebus non nisi novem lectiones legant. Cum ergo tu famosus ubique et celebris habearis, et saeculo renuntiaveris, si mihi credere velles, magis consulerem tibi clericisque tuis rigidiorem quam remissiorem expetere ordinem. His abbatis Aquicinensis persuasionibus magister Odo animatus socios evocat, abbatis consilium narrat, consensumque eorum super hoc expostulat. Protinus dictis ejus consentiunt, et ne ab aliquo si differretur averti posset, abbatem praefatum [Col. 0067A] ea nocte ibi manere deposcunt, seque die sequenti monachos futuros promittunt.

Odo abbas S. Martini cum sociis relinquit institutum clericorum, et assumit Benedictinum. Sigerus praecentor et Hermannus praepositus fratres fiunt monachi.

Crastino igitur summo mane, finito capitulo ad altare S. Martini XII clerici eunt, vestem clericalem deponunt, et monasticam cum benedictione et triduano silentio per manum abbatis Haimerici suscipiunt, ita ut cum Matutinos et Primam ritu clericali cantassent, jam Tertiam et omnes sequentes Horas usque in hodiernum diem monachorum more cantaverint. Nec fefellit magistrum boni consilii susceptio, siquidem Sigerus ille canonicorum praecentor, [Col. 0067B] videns adolescentem filium suum monachum factum, nequaquam illum ultra retrahere tentavit, sed ad perseverandum vehementer accendit, imo ipsemet praeterea nutu Dei compunctus relictis mundanis divitiis, una cum fratre suo Hermanno majoris ecclesiae praeposito, cujus longe superius mentionem fecimus, in coenobio nostro monachus est factus, et quinque altaria quae alteri filio suo, nomine Adam, canonico acquisierat, nobis dari impetravit, quae nobis singulis annis plusquam XXX librarum pecuniam reddunt. Completo itaque triduano silentio abbas Haimericus monachis quos fecerat, ut jam sibi abbatem eligerent consuluit. Cunque magister Odo unum de sociis suis eligere conaretur, omnes super eum irruentes unanimiter [Col. 0067C] ipsum eligunt, electumque domno Rabodo episcopo praesentant confirmandum, consecratusque est sequenti Dominica Tornaci in ecclesia Sanctae Mariae IV Nonas Martii, anno tertio conversionis suae. Adolescens vero ille quem praediximus, Alulfus, monachus factus in coenobio nostro, armarii, seu cantoris officium XLVII annis tenuit, omnesque libros beati Gregorii saepius relegens, imitatus Paterium universas tam Veteris quam Novi Testamenti sententias ab eo expositas excerpens, tres exinde codices ⁜ (20) composuit, et quartum de diversis et valde utilibus sententiis superaddidit, eisque Gregorialis nomen indidit, sicque XLVIII conversionis suae anno in bono proposito vitam terminavit. Sigerus [Col. 0067D] vero pater ejus cum primum factus fuisset monachus, quadam meridiana in lecto dormiens vidit in somnis unum ex canonicis Sanctae Mariae ante plures annos defunctum sibi apparentem, et de diversis colloquentem; cumque ille mortis ejus non immemor interrogaret ut sibi panderet quomodo se haberent animae in alia vita, ille protinus respondit: «Domne Sigere, quid quaeritis de alia vita? In veritate dico vobis quod qui propter Deum hic pauper fuerit, ibi erit dives.» Statim Sigerus ad sui consolationem id se vidisse intellexit, Deumque super hoc glorificans nobis protinus enarravit.

Monachi S. Martini solitudinis amore locum deserunt, sed jussu episcopi redeunt.

39. Domnus itaque Odo abbas factus, cum monachis suis instituta et collationes, seu Vitas Patrum assidue coepit legere, et quidquid legissent illico volebant opere adimplere. Unde factum est ut zelum Dei habentes, sed forte non secundum magnam scientiam, tertio adventus sui anno conqueri inciperent se non in bono loco remansisse, ubi clamores juvenum, cantilenas puellarum audiebant, ubi saecularium vestes videbant, quibus ab intentione sua plurimum animus eorum impediretur; desertum potius expetendum, ubi liberius divinae possent vacare meditationi. Haec et his similia per dies singulos invicem conferentes, et multoties exinde graviter [Col. 0068B] suspirantes, tandem unanimi accepto consilio, dum quadam nocte solito temperius Matutinos decantassent, finitis illis, vestes suas et libros plaustro imponunt, sicque ante mediam noctem ecclesiam vacuam relinquentes praecedente abbate, omnes, nullo civium sciente, quantocius de provincia exire satagunt. Mane vero facto cum cives ecclesiam S. Martini orationis gratia ex more adeuntes quod gestum fuerat comperissent, illico quasi urbis interitus immineret, gemere, alter alteri quod audierant cum moerore nuntiare, non se dignos eorum consortio fuisse proclamare, postremo ad ipsam ecclesiam catervatim currere, ubi dormierant, ubi comederant, cum lacrymis circuire, universaeque regioni novam quamdam calamitatem superventuram ejulando [Col. 0068C] coeperunt pronuntiare. Ubi vero per sanctimoniales quasdam, prope ecclesiam commanentes, didicerunt eos Noviomum ire, quatenus a domno Rabodo episcopo, qui tunc ibi morabatur, abeundi licentiam peterent, protinus evocato Everardo castellano totius regionis illius principe, cunctisque majoribus urbis in unum celeriter congregatis, accepto generali consilio ad episcopum festinato miserunt, mandantes ei ut nullam spem ulterius ingredi Tornacum haberet, si eis licentiam daret. Legatus itaque equo vehementer calcaribus fatigato monachos praevenit, episcopo rem gestam retulit, deinde principis et civium verba subjunxit. Protinus episcopus lacrymis perfusus respondit hoc superfluo cives [Col. 0068D] mandasse, quoniam etiamsi ipsi rogarent ut monachos abire permitteret, ipse nullo modo super hoc eis assensum praeberet. Continuo ergo in via qua eos venturos sperabat, ipse explorandi gratia legatum dirigit; eisque propinquantibus in occursum eorum pergit, vidensque eos omnes fere XXX pedites venientes, militibus et clericis suis, ut de equis descenderent, et monachos ascendere facerent praecepit. Monachi vero ascendere nolentes usque ad episcopum perveniunt, et in medio portae Noviomensis urbis pedibus ejus prostrati, abeundi licentiam deposcunt. Protinus episcopus cum nimio fletu [Col. 0069A] e contra pedibus eorum prosternitur, et hoc se nullo modo facturum jurejurando profitetur: sicque ad domum suam eos ducens, ac pro tanti laboris levamine triduo secum retinens, liberaliterque reficiens, ad ultimum eos obedientiae vinculo constrictos Tornacum redire coegit. Quod ubi civibus innotuit, illico quasi post tenebras solem cernerent redeuntem exsultant, et procul ab urbe eis occurrere praeparant. Contigit autem eos redire in Exaltatione sanctae crucis ( an. 1095), quando celebrem illam processionem per circuitum urbis superius diximus institutam a Rabodo episcopo pro ignea pestilentia. Canonici itaque qui jam urbe cum sanctorum pignoribus egressi fuerant, ut eos reverti audierunt, cum tota processione fere LX millium hominum eis obviam [Col. 0069B] pergunt, et cum gaudio ad S. Martini ecclesiam eos reducunt.

40. Exinde coepit Ecclesia nostra paulatim cum Dei adjutorio crescere et multiplicari usque in praesentem diem. Tunc primum cives Tornacenses certiores facti de eorum stabilitate, praefatum episcopum adeunt, terrarum antiquarum S. Martini, quae quondam destructo coenobio in manu episcopi devenerant, et de manu episcopi in beneficio tenebant, mentionem faciunt, utque eas S. Martino redderet unanimiter deposcunt. Ea tempestate Balduinus ille advocatus Tornacensis, cujus superius mentionem feci, jam saeculo renuntiaverat, et in coenobio Beccensi, quod in Northmannia situm est, sub venerabili abbate domno Anselmo postmodum archiepiscopo [Col. 0069C] Cantuariensi, monachus factus fuerat. Radulfus vero germanus ejus miles strenuissimus ei in advocatione successit terrasque Sancti Martini cum advocatione in beneficio de manu episcopi suscepit. Hunc itaque Radulfum episcopus secrete convocans, suasoriis verbis ad eleemosynam accendere coepit, et ad ultimum ut easdem terras monachis illis pauperibus pro anima sua dimitteret, rogavit; et, o incredibilis Spiritus sancti clementia! inflammatum illico cor hominis est, benigne ad omnia respondit, et sine ulla dilatione terras illas episcopo reddidit; episcopus vero eas privilegii ⁜ (21) sui auctoritate Sancto Martino liberas reddidit. Sed quia praeter illud privilegium nullum antiquae scripturae habemus testimonium, quod ecclesia [Col. 0069D] nostra antiquitus abbatia fuerit, nisi solummodo quod continetur in Vita sancti Eligii episcopi, qui moriens evocato Balderedo Tornacensi abbate, praecepit ei ne ad suos Turonis rediret, minus confidenter eam confirmans abbatiam fuisse; fuerit ergo necne, illud fidenter asserimus domnum Odonem nihil in ea invenisse. Quid etiam mihi in adolescentia contigerit dicam.

41. Quidam ex monachis nostris Corturiacum ad Clementiam comitissam directus, invenit ibi quemdam abbatem qui ad eamdem venerat. A qua interrogatus [Col. 0070A] unde esset; cum de Sancto Martino se esse respondisset, abbas protinus ille percunctari coepit, ubi esset, et cujusmodi esset abbatia Sancti Martini Tornacensis. Cumque monachus prope eam esse, nec antiquam, sed novam, et ante viginti annos constructam fuisse dixisset, abbas protinus subjunxit, «Vere, frater, plusquam trecenti anni sunt ex quo abbatia Sancti Martini Tornacensis facta est; nam in ecclesia nostra adhuc servantur privilegia sancti Martini Tornacensis, quae monachi ejus Wandalorum persecutionem fugientes ad nos attulerunt, et ibi reliquerunt. Ego ipse vero multoties quaesivi ubinam terrarum sit ecclesia Sancti Martini Tornacensis, sed hactenus scire nequivi.» Tunc monacho abbatem sciscitante unde esset, abbatem de Ferrariis [Col. 0070B] se esse respondit. Rogatus vero multum ut Tornacum veniret, non sibi vacare respondit. Monachus rediens cum hoc nobis retulisset, illico rursus cum alio litterarum perito Corturiacum sciscitandi plenius gratia remittitur; sed abbas qui jam discesserat, non invenitur. Magnus nobis dolor, magna quaestio exoritur ubi sit Ferrariensis Ecclesia; quaerimus, sed discere nequivimus.

42. Post duos annos generale concilium a papa Calixto Remis indicitur, qui papa frater erat Clementiae comitissae, qui prius fuit Viennensis archiepiscopus, et vocabatur Guido. Ibi spes aliquid audiendi nobis renascitur, negotii hujus indagatio mihi imponitur, cum necdum, sicut puto, essem diaconus. Tota die circumeo ecclesiam Sanctae [Col. 0070C] Mariae, et in tanto conventu oppressus, cuicunque monacho obvio ubi sit Ferrarias requiro, et per triduum nihil proficio. Interdum deficio, sed vires reddit mihi ille versiculus:

Tandem in episcopatu Parisiensi Ferrarias esse audio, Deo gratias clamo, per clericos Parisienses abbatem Ferrariensem agnosco, protinus illum adire cupio, sed turba impediente nequeo. Tandem diu desideratam papa donante comedendi licentiam, abbati me conjungo; verba quae monacho Sancti Martini Tornacensis apud Corturiacum ante biennium [Col. 0070D] dixerat recolo, facile eum recordari gaudeo; quid in illis privilegiis quae apud se servari dixerat contineatur sciscitor. Respondit Caroli regis Francorum esse privilegium, sigillo ejus confirmatum, et in eo scriptum esse quod, petente Ingelranno comite de Castellandum rex Carolus dederit Sancto Martino Tornacensi, villam quae vocatur Supas ⁜ (22) in pago Parisiensi, cum molendinis et omnibus aquis, opportunitatibus, appositis in fine testibus, et die simul ac loco donationis. Rogo illud mihi dari privilegium, quoniam ipsi non erat proficuum. Respondet se non gratis illud daturum. Promitto [Col. 0071A] ei centum solidos: diem mihi ponit, quo ad eum veniam, viam docet qua pergam, ut scilicet primum Parisius, deinde Castellandum, inde Ferrarias proficiscar. Tornacum gaudens redeo, audita refero, pecuniam defero, Parisius transiens Ferrarias venio, abbati nummos ostendo, privilegium mihi dari postulo; sed abbas sicut monachi ejus mihi dixerunt timens offendere militem qui villam tenebat, respondit privilegium illud se post concilium invenire nequivisse. Accepto tamen a me uno pretioso cingulo ad villam ipsam, quae Supas dicitur, et duobus milliaribus aberat me duci fecit, ubi visis molendinis et loci opportunitatibus lacrymas tenere nequivi: ingressusque ecclesiam, unum vetustissimum codicem jam pene dissolutum et putrefactum [Col. 0071B] inveni; in quo scriptum vidi: Liber Sancti Martini Tornacensis coenobii. Egrediens cuidam seni et decrepito rustico obviavi, eumque cujus esset illa villa quaesivi. Respondit: «Joscelini militis, et aliorum quorumdam.» Cui ego: «Quaeso, inquam, pater, dic si aliquando eam audisti alicujus sancti fuisse.» «Scimus, inquit, omnes hanc villam fuisse cujusdam abbatiae quae dicitur Sancti Martini de Tornaco, sed nescimus ubi sit; et miramur quid faciant maledicti monachi illius abbatiae, qui talem villam non repetunt.» Tum ego: «Et quomodo, inquam, pater, audisti talem villam datam tam ignotae et longinquae abbatiae?» «Audivi, inquam, quemdam militem hujus regionis, cujus erat haec villa, in illam provinciam cum aliis militibus solidarium abiisse, [Col. 0071C] ibique vulneratum et desperatum in abbatia illa monachum factum fuisse, sed postea sanatum rediisse, et villam suam per regem Carolum eidem abbatiae Sancti Martini confirmasse.» Haec audiens, sed nihil amplius facere valens, tristis reversus sum; super hoc tamen gaudens quod aliquantulum certior fui de abbatiae nostrae antiquitate. Unde certissimum factum certissimum reddit quod alias me legisse recolo.

43. Sanctus enim Audoenus Rothomagensium metropolitanus, gesta B. Eligii clare et fideliter describens, inter caetera refert ipsum primitus aurificem fuisse in curia Lotharii, regis Francorum, filii Chilperici qui ecclesiam Beatae Mariae Tornacensis [Col. 0071D] valde ampliavit, de quo postea dicemus, ipsoque rogante expensasque praebente universas tumulum beati Martini Turonis ex auro et lapidibus pretiosis composuisse: qua occasione atque opportunitate, nec sine Domini voluntate, ut postmodum claruit, factum est, ut duos dentes de maxilla sancti detraheret, sibique pro reliquiis retineret. Quando post longum tempus septimo loco a beato Eleutherio sortitus est dignitatem cathedrae episcopalis Tornacensis Ecclesiae, et pastorali cura regendas suscepit plebes Tornacenses atque Noviomagenses anno Domini 649, quas rexit per XVII annos, id est usque ad annum Dominicum 665, quo paucis diebus sacerdotio administrato placuit Deo qui illi suggesserat dentes sancti a corpore separare, quatenus [Col. 0072A] jam ageretur opus, quo beata pignora in finibus Galliae venerationi haberentur, et quod saluti venerantium plurimum patrocinaretur. Moxque divino inflammatus instinctu, mira erga sanctum accensus est devotione; deinde mente pertractans cum quanta reverentia excolendae essent reliquiae, nec fas est eas sub modio latere, visum est ei per hoc praestantissimum honorem, atque potissimam frequentationem obtinere si tali loco reponerentur, quo memoria alicujus sancti hactenus minime habita fuisset, sed solummodo pro sui eximietate locus deinceps a populis frequentaretur. Igitur uno dente Noviomi in ecclesia beatae Mariae recondito, alterum Tornaci detulit. Erat tunc in introitu ejusdem civitatis ad plagam meridianam mons eminentissimus [Col. 0072B] silva opertus, arbustis pomiferis diversi generis consitus, ubi sic segnis animus recreabatur, ac si partem amoenitatis paradisi se occupasse gratularetur. In hoc dicebatur antiquitus beatus Martinus corpore consedisse, praedicationis gratia Gallias perlustrando, mortuumque ibi suscitasse, et innumeris infirmis multa sanitatum beneficia praestitisse, per quae non modicam turbam gentilium ad cultum Dominicum convertit. Hunc ergo locum a beato Martino praeelectum, et per suam praesentiam sacratum, Dei famulus Eligius expetiit eligendum. In quo dentem sancti reponens, domum illic baptismatis in honore ipsius aedificavit, quo ad laudes divinas sacramentorum ministris celebrantibus, populus Deo dignus posset confluere, et charismata divina percipere. [Col. 0072C] Qui nequaquam oblitus sui desiderii destinationem, habitationes monachorum ibidem construxit. Verum progrediente tempore, et crescente paululum devotione fidelium erga ipsum locum, videns nonnullos animatos ad hoc quod diu mente tractaverat, scilicet ad serviendum Deo sub regulari norma, atque communi vita vivere paratos, ne praeparata habitatio sine habitatoribus esset, collegit ibidem quamplures ex diversis gentibus tam servos quam ingenuos, abbatemque ad cujus nutum penderent, eis praefecit. Vitae vero institutionem tam districtam indidit, ut pene singularis fuerit vita eisdem monachis prae caeteris Galliae monasteriis. Tunc undique nobiles inibi convenire coeperunt, ac [Col. 0072D] se in omnipotentis Dei famulatum tradentes possessiones suas etiam haereditarias eidem loco delegaverunt. Ipse quoque Eligius amplioribus praediis locum illum ditavit, terras, redditus sufficienter delegavit, et omnia quae essent monasterio necessaria, solerti satis cura providit: ex quibus nonnulla de episcopalibus redditibus possederat, quaedam pretio comparaverat quaedam ex munere regio perceperat, aliquanta vero ab aliis potentibus gratuita largitate data susceperat. Regi namque Clodoveo, cujus imperii tertio anno pontificalem susceperat infulam, et cunctis primoribus ejus pro anterioris fraternitatis conjunctione, quam cum eo in palatio sub patre suo Dagoberto atque avo Lothario habuit in tantum charus erat, ut quidquid ab eo postulasset, absque dilatione impetrasset; [Col. 0073A] quidquid vero adipisci poterat cuncta praedicto loco tribuebat, quem novissime in finibus Galliae fundaverat, post praeclara coenobia quae per diversa loca construxerat. Unde factum est ut brevi elapso tempore res ibidem delegatae, usibus fratrum illic Deo servientium per omnia sufficerent. Quarum possessionum sub hoc tempore Ecclesiae collatarum exstant monumenta usque in hodiernum diem, quae quomodo ad notitiam nostram pervenerint, hoc loco inserere dignum duximus.

44. In ecclesia Beatae Mariae Tornacensis quidam canonicus, nomine Erbaldus, exstitit, qui officium thesaurarii in ea pluribus annis administravit, sed post aliquanta annorum curricula lethali infirmitate depressus, ad Beati Martini confugit auxilium. Cui [Col. 0073B] aegrotanti dum quadam die assisteremus, et de antiquitate hujus ecclesiae mutuo confabularemur, subito, aeger ut erat, talem sermonibus nostris responsionem consequentem intulit, dicens: «Vere, Fratres, hic locus abbatia dudum fuit, quoniam ego in vetustissimis membranis infra ambitum ecclesiae Beatae Mariae repositis antiquas possessiones et redditus hujus ecclesiae descriptos saepissime legi, ubi etiam servorum ejus atque ancillarum non minima multitudo, continebantur.» Quae verba vel scripta antiquitati ecclesiae testimonium reddunt. Neminem tamen ex servis aut ancillis vel possessionibus nominatim indicavit, quoniam quae posteritates vel familiae hodie ex eis existant, vel quibus successoribus [Col. 0073C] in dominium nunc tenentium devenerint, propter diuturnam exhaeredationem non facile edicere valuit. Cujus verba cum canonicis Beatae Mariae referimus, et veritatem nobis plenius sciscitamur aperiri, respondent nullum scriptum possessionum nostrarum nominatim tota bibliotheca sua haberi, sed priscis temporibus evenire potuit, ut aliquae determinationes finium nostrorum cum scriptis suorum intermiscerentur, quae jam vetustate nimia deleta nusquam apparent, sed et si qua fuerunt, quandiu integra manserunt, Erbaldus, cujus custodiae mancipata erant, saepe legendo reperire facile potuit, quod aliis nequaquam occurrit. Haec audientes, sed nihil proficere valentes dolemus; firmissime tamen tenemus quod relatione paterna didicimus, ut scilicet [Col. 0073D] tempore persecutionis Northmannicae nonnulla de supellectili ecclesiae nostrae, et possessionibus cum dente beati Martini, in cujus veneratione fundatum erat coenobium monachorum a beato Eligio, in canonicorum Beatae Mariae dominium tunc devenirent, aut ad custodiendum suscipientes, aut aliqua mutuae vicissitudinis gratia juri suo mancipantes; usque in hodiernum etenim diem apud eos dens haberi dicitur, et per verba subscripta dignoscitur. Verba autem Erbaldi vera fuisse non dubitamus, quia mos qui in chartis scribendis hodie frequentatur, jam ab illis temporibus inolevit; sicut enim de possessionibus et altariis quae hodie a principibus et episcopis Ecclesiis dantur duo chirographa videmus [Col. 0074A] conscribi, quorum unum ex propria impressione sigilli datoris sigillatum Ecclesiae, cui traditur possessio, delegatur; alterum vero non sigillatum Ecclesiae ubi sedes est episcopi, remanet. Ita scripta illarum possessionum quae antiquitus haec Ecclesia possedit, eodem modo canonicis sanctae Mariae tradita fuisse liquido patet.

45. Nostris etiam temporibus homines provectioris aetatis secus Scaldum circa Helcin et Sanctum Genesium fuerunt, qui se ab antecessoribus suis audisse dixerunt quod Ecclesia ista antiquitus infra fines memoratos praeclaros redditus possederit; ipsas vero possessiones determinantes dicebant, quod altaria villarum memoratarum, prata, nemora, terras arabiles, servos, ancillas, et caeteros redditus, [Col. 0074B] quos nunc ibi tenet episcopus, canonici et milites de episcopo. Altaria quoque de Curtraco, et de Henniis monachis discedentibus juris sui allodium effecerunt, quia autem restaurata est ipsa ecclesia, ejus antiquitatis monimenta idcirco non deteguntur, ne inter filios utriusque ecclesiae aliquod dissidium vel controversia oriatur pro repetendis possessionibus. Quod vero habeant privilegia ecclesiarum Sancti Quintini de foro, beatique Petri de media urbe in quibus congregationes Christo famulantium olim manserunt, et adhuc irrestauratae manent, possessionesque earum teneant, plenissime fatentur.

46. Sed et aliud testimonium ejus antiquitatis, quod usque in praesens tempus permanet, nequaquam [Col. 0074C] silentio tegendum esse arbitror. Mos antiquitus institutus tunc temporis servabatur in ecclesiis, ut nomina fratrum circum adjacentium ecclesiarum, quibus se mutuas orationes debere vel societatem promisisse noverant, super sanctum altare scripta ponerentur, quatenus sacerdos missam cantantibus nominatim recitaret, cum ad illum locum venisset, quo dicitur: Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum, qui nos praecesserunt cum signo fidei, et dormiunt in somno pacis. Tunc enim unus ministrorum altaris ei propinquans praesentabat recitanda. Hanc autem conjunctionis fraternitatem antiquos monachos coenobii hujus cum monachis Sancti Armandi Helnonensis novimus habuisse. scriptum namque illud, in quo nomina fratrum [Col. 0074D] Sancti Martini cum nominibus fratrum ecclesiarum finitimarum continebantur, usque ad nostra tempora in eodem coenobio Helnonensi permansit; quod etiam quidam nostrorum manibus tenuerunt et oculis inspexerunt. His itaque testimoniis assumptis, quae aut scriptis aut successionibus cognovimus, fidenter antiquitus hunc locum abbatiam fuisse confirmamus; neque tam praeclara testimonia superius relata in vanum usque praesentem diem conservata fuissent; quanquam profiteamur non omnia notitiae nostrae occurrisse.

47. Idem vero auctor noster beatus Eligius, ut in gestis ejus legitur, simili modo in pago Medenantense municipii Tornacensis, quod vocatur Siclinium [Col. 0075A] ⁜ (23) , tumulavit beatum Piatonem martyrem, ecclesiam jam a passione ejusdem martyris constructam, juxta facultatem virium suarum, amplificans Dei se omnipotentis comitante auxilio, ac officia Domino famulantium clericorum constituens, sicut usque impraesentiarum cernimus, sed nos Sicliniensibus augmentationes finium suorum monimentis tradere relinquentes, ad narrandum modum desolationis primitivae ecclesiae nostrae calamum temperemus.

48. Percepta Tornacensis civitas cognitione fidei Domini nostri Jesu Christi a beato Piatone anno fere 300 ab Incarnatione Domini, cessante etiam persecutione atrocissima, quam Diocletianus in Oriente, et Maximianus Herculius in Occidente exercuerant, sub qua idem martyr passus fuerat, fundatis quoque [Col. 0075B] ecclesiis Beatae Mariae Sanctique Martini, atque in deifica pace proficientibus, tam interioribus quam exterioribus, coeperunt plebes Tornacenses crescere nomine, multiplicari propagine, dilatari possessione, gloriari vanitate, jucundari prosperitate, epulari delicate, propriisque delectationibus frui per annos sexcentos minus XIX, id est usque ad annum Dominicum 881. Quibus deliciis non tantum feliciter usi, quantum infeliciter decepti sunt; vitiis namque concupiscentiae veram religionem neglexerunt, Deum offenderunt, ejusque iram incurrerunt, cum subito eisdem prosperitatis temporibus animositatem durissimarum gentium Deus commovit, iram offensionis suae contra populos diversarum gentium vindicaturus; tuncque multitudo Northmannorum properans [Col. 0075C] truculenter, ut anno Dominicae Incarnationis 453 Wandalos fecisse legimus temporibus sanctissimi Nicasii, Meroveo regnante super Francos; subvertit munitiones multarum urbium, gladioque et igni interemptis utriusque sexus progenitoribus cum filiis, ac per triginta fere annos Galliam depopulare insistens, Tornacensis quoque civitatis inter caetera facinora sua destruxerunt muros, et aedificia depopulati sunt, cives et populos desolati sunt, possessiones et supellectilia universa cum ecclesiis finitimis, ac inhabitabilem penitus reddiderunt. Quod qualiter factum sit mandare scriptis, notificare posteris decrevimus, quantum ex scriptis chronographorum vel dictis modernorum colligere possumus.

[Col. 0075D] 49. In chronographia Sigeberti monachi Gemblacensis reperitur quod, Northmanni, adjunctis sibi Danis, anno Domini 881, Franciam et Lotharingiam pervagantes, Atrebatis, Ambianis, Corbeiam, Cameracum, Tarvennam, fines Menapiorum Bracbatensium, omnemque circa Scaldum flumen terram, Tornacum scilicet et ejus confinia, Gandavum, Curtracum, abbatiam Sancti Amandi Helnonensis in Condato supra ripam Scaldi, sedem sibi ponentes primo anno episcopatus Heidilonis Tornacensium episcopi, monasteria Sancti Wallarici et Richarii, Leodium, Trajectum, Tungris, Coloniam, Bunnam cum adjacentibus castellis, Aquis oppidum et Palatium, monasteria Stabulaus, Malmundarium, Indam, [Col. 0076A] Prumiam, Treverim, Metim ferro et igni devastaverint. Qua tempestate Tornacus sedes episcopalis erat, et per CCC ante transactos annos minus XVI ipsam dignitatem comprobatur obtinuisse, quia ab anno Domini 484 sanctus Eleutherius pontificatum illius rexit, et ante paucis diebus praefuit Theodorus, de quo nec ortus, nec ordinatio, aut quantum temporis praefuerit scitur: sed tantum quod spiculo divino, id est ictu tonitrui interemptus sit, memoratur.

50. Exstat et alia chronographia de hac infestatione Northmannica, proprie composita a quodam monacho Marceniensi, qui supradictae testimonium dat, nomine tenus scribens Tornacum tunc depopulatum esse, et ad nihilum redactum fuisse, addens quod Emmo Tornacensis pontifex a Northmannis [Col. 0076B] interfectus sit anno Domini 860 ante hanc devastationem XXI annis. In quo opere idem digestor temporum praeclaro stylo digerit bella ac praelia, quae Northmanni ob insatiabilem sitim fundendi humanum sanguinem habuerunt adversus Remenses, Parisienses, Aurelianenses, atque Compendienses viriliter decertando.

51. Ea tempestate monachi Sancti Martini de civitate Tornaco dispersi, unusquisque per loca opportuna, in quibus se commodius acturos, vel amplius profuturos sperabant, et locum proprium, et cives, quorum tutamine dudum profecti fuerant, divino auxilio roborati, beneficio amplificati reliquerunt. Unde quidam eorum cum essent dispersi per amplissima mundi spatia, bonis quoque quae ubique [Col. 0076C] repererunt jucundati, et consuetudine locorum quam invenerunt contenti, ut multorum verba testantur, loca sua prius desiderabilia, nunc in planitiem deducta ulterius repetere neglexerunt, neque laborem ipsas ruinas relevandi assumere voluerunt, sed illis in locis quo fugerant praesentem vitam terminaverunt, possessiones suas haereditarias pro beneficiis acceptis eisdem locis perpetua donatione tradentes. Nonnulla vero pro penuria et incommoditate necessitatum suarum accepto pretio vendiderunt. Quaedam vero tutore et defensore carentes, in dominium laicarum potestatum transierunt. Ad abbatiam vero quae erat in episcopatu Parisiensi sita, in oppido Ferrarias nominato, pars quaedam eorum quibus [Col. 0076D] devotio major in Deum, et mens sanior inerat diverterunt, deferentes secum de supellectili Ecclesiae suae pauca quaedam, vel quae utiliora sibi fore arbitrati sunt, cum qua specialiter fuisse chirographum villae cujusdam illius regionis, quae dicitur Supas, indiciis supra relatis deprehendimus anno fere XX secundae restaurationis. Habebant enim in proximo quasi in spatio duarum leugarum eamdem villam amplis possessionibus dilatatam, redditus copiosos reddentem, ad quam idcirco diverterunt, ut ex ejus redditibus opportunius sustentarentur, ipsisque custodiendis vigilantius insisterent, quatenus usibus suis valentiores existere possent. Quam quomodo possederint, quia superius diximus, hic recapitulare [Col. 0077A] superfluum duximus. Congregationi vero illi idcirco se sociaverunt, ut vota labiorum suorum, observantiam scilicet regulae, qua Deo et beato confessori ejus Martino se noverant devovisse, quia in loco quo quidem potuerunt promittere, nequaquam valebant persolvere, saltem in alio loco regularium praeceptorum integra observatione recompensarent.

52. Quo tempore credimus factum fuisse ut dentem beati Martini cum scriptis declaratis et quibusdam utensilibus hujus ecclesiae usurparent canonici ecclesiae B. Mariae; quaedam vero quae deferre non potuerunt, sub terra circa ambitum Ecclesiae absconderunt, sicut usque in praesentem diem dicitur. Unde et ille thesaurus qui ad caput capellae B. Mariae ostensus est in somnis cuidam clerico nominato [Col. 0077B] Bernardo, filio Vitalis, de quo supra dictum est, quem multi nostrum noverunt, de hac ecclesia creditur fuisse. Vidit enim assistere sibi quamdam puellam facie decoram, crinitis crinibus comptam, compositis vestibus ornatam, et dicentem: «Respice feretra, cruces, textus, phylacteria, aliaque ornamenta Ecclesiae, quae ad solem defero.» Quae omnia cum ille diutius intuitus esset, adjecit puella et ait: «Vide ut nemini dicas haec tibi fuisse ostensa, quoniam si dixeris et mandatum meum praeterieris, infra XXX dies morieris.» Statim ille evigilans, prae nimia cordis exhilaratione, quae viderat silentio tegere nequivit; sed plenissime enarrans, secundum verba puellae ante diem XXX obiit, ita ut [Col. 0077C] cum vespere sanus dormitum iret, mane inventus esset mortuus. Sed quia thesaurum revelatum necdum videmus, somnium ejus verum fuisse non confirmamus; tamen per hoc quod ad diem XXX non pervenit, falsum omnino non fuisse quod sonuit, claret. Forte enim necdum venit tempus eum revelandi, aut necdum cui repositum est advenit. Fuerit ergo necne quod ei ostensum est, nos tamen frequenti relatione antecessorum nostrorum didicimus copiosos thesauros circa ambitum ecclesiae repositos haberi, loca quoque ubi conservantur, nostris temporibus quibusdam per somnium revelata sunt, e quibus una matronarum existit, Hersendis nomine, quae duo loca nobis designavit, dicens demonstratum sibi fuisse in uno puteum haberi, atque in altero [Col. 0077D] thesaurum conservari. Puteum quaesivimus in loco designato, et invenimus nimium perspicuam aquam habentem, in quo etiam reperimus vasa quaedam aerea usibus Ecclesiae satis congrua, locum vero thesauri in proximo versus occidentalem plagam designato nondum effodimus, ideoque si aliquid veritatis in eo contineatur, ignoramus.

53. In praefata persecutione beatus Piatus Sicliniensis asportatus est Carnotum, ubi priusquam Tornacum veniret Christi nomen praedicaverat; sed illis praedicationem ejus non recipientibus, Tornacum petiit, ibique fidem Domini nostri defendit. De cujus corpore usque ad nostra tempora litigatio grandis exstat [Col. 0078A] dicentibus nobis Siclinii relatum esse ad loca passionis suae; Carnotensibus e contrario affirmantibus usque in praesentem diem apud se reservari. Ad quam litem sedandam fateri necesse est quod a majoribus nostris accepimus, ut scilicet relato apud nos corpore, pars aliqua ibi credenda sit remansisse; apud Siclinium enim detecta arca, qua corpus martyris servabatur, anno Dominicae Incarnationis 1143 populo demonstratus est ⁜ (24) . De cujus corpore dentem suscipere meruerunt monachi S. Martini Tornacensis, deinde pristino loco restitutus magna cum custodia servatur, gaudetque Ecclesia Siclinii martyris praesentia se non esse destitutam.

54. In populo Sicliniensi saeviebat pestilentia illa quae vulgo dicitur ignis [inferni,] adeo ut quosdam [Col. 0078B] non solum membris privaret, sed et vitam eis auferret; e quibus multi ad beati martyris basilicam Siclinii constitutam manibus alienis sunt delati. Hinc ecclesia clamoribus turbatur, Deique auxilium et martyris suffragium ab omnibus imploratur. In feretro autem, quo conservabantur beati martyris reliquiae, sculptae erant X virgines evangelicae, V videlicet prudentes et V fatuae (Matth. XXV, 2) . Hae itaque omnes affectum martyris ostendentes, miserorum doloribus condolentes, et Domini voluntatem exsequentes, ita flebant ut crederentur sensibiles, in quo facto summae virtutis potentia, et beati martyris Piatonis claruit praesentia, qui sicut dum in corpore viveret, et populos ad fidem Christianam [Col. 0078C] cohortaretur, non solum lacrymarum copiam, sed proprium ad extremum pro his fudit sanguinem, ita tunc affectus magnitudinem per subjectas demonstravit imagines. Ex oculis namque prudentium guttae sanguinis emanabant, ex oculis autem aliarum lacrymae velut aquae fluebant. Post hoc autem miraculum divinum auxilium et martyris solatium infirmi persentiunt, et qui mori putabantur, sanitati redonantur. His de praesentia corporis beati Piatonis, atque de antiquitate abbatiae nostrae dictis, ad ea unde digressi sumus redeamus.

55. Cum ergo Dominus Rabodus Ecclesiae nostrae terras antiquas reddidisset, veniens ad capitulum consuluit abbati Odoni caeterisque fratribus ne sibimetipsis ulterius crederent, nec quaecunque in Vitis [Col. 0078D] Patrum legebant protinus facere vellent, sed potius aliquod coenobium eligerent, cujus consuetudines servarent. Placet consilium episcopi. Eligitur coenobium Aquicinense quod XV annis ante nostrum fuit constructum, quodque solum tunc temporis in provincia nostra religionem et consuetudines servabat Cluniacensis coenobii. Domnus itaque Odo abbas, Abbatem Aquicinensem Haimericum expetit, et quia tam se quam omnes suos monachos ejus esse recognoscebat, utpote ab eo factos et benedictos, ut etiam qualiter vivere debeant edoceat exorat. Annuit religiosus abbas, statimque de suis monachis in coenobio nostro priores instituens, ac de nostris [Col. 0079A] Aquicinum secum docens libenter nobis collaborat, et tam ipse quam fratres ejus efficiuntur nobis in consilio ut patres, in auxilio ut fratres, in famulatu ut servi. Unde prae caeteris provincialibus coenobii majorem semper familiaritatem erga Aquicinenses habuimus, ita ut communia sint omnia nostra, tam intrinsecus quam extrinsecus, et quidquid agimus pro fratribus nostris vivis vel defunctis, hoc pro illis nos agere concesserimus, idem reciproca vicissitudine ab eis accipiamus.

56. Coeperunt interea saeculo renuntiantes quamplures utriusque sexus ad ecclesiam nostram conversionis gratia venire, nobisque de suis facultatibus tradere. Prima ergo, quantum mihi videtur, ad conversionem venit Ida illa nobilis matrona, cujus superius [Col. 0079B] memoriam feci, quae fuerat conjux Fastradi advocati, qui magnopere restaurationem Ecclesiae nostrae videre desideravit, sed morte praeventus videre nequivit. Haec nobis inter caetera unam domum in urbe, et molendinum inferius supra Mairam donavit, quae usque in praesentem diem tenemus; et cum nobilissima, nunquam tamen inter alias sanctimoniales nisi ultimae ancillae officium tenere voluit. Haec fuit germana nobilis illius principis Theoderici de Avesniis, qui eodem tempore in propria terra sua coenobium Lesciense a fundamentis construxit, omnibusque officinis peractis monachos ibi posuit, et unde victum et vestitum haberent abundanter providit: cujus quando mentio incidit, et alius referendi locus non erit, quiddam de eo dicam unde [Col. 0079C] legenti cuilibet et imitari volenti utilitas possit conferri. Hic itaque Theodericus vir nobilis et magnae potentiae, dum contra comitem Montensem Balduinum frequenter bellum gereret, quadam die congregata non modica militia, terram ejus violenter intravit, multamque praedam exinde abducens, inter caetera quae ibi gessit etiam duo monasteria sanctimonialium, Sanctae scilicet Waldet rudis Montensis, et Sanctae Aldegundis Malbodiensis, concremavit, pro eo quod ibidem milites sibi resistentes comes posuerat.

57. Eremita quidam in proxima silva, quae Brocherota vocatur, commanens solitarius, vidit, sicut ipse referebat, non dormiendo, sed vigilando, media [Col. 0079D] die sanctam Dei genitricem Mariam, in coelo instar reginae praecelso throno residentem, illasque duas praenominatas sanctas pedibus ejus se prosternentes, et de Theoderico Avesniensi, qui ecclesias earum combusserat ultionem postulantes. Cumque vehementer conquerentes acrius justitiam expeterent, sancta Virgo sic eis respondebat: «Parcite, quaeso, mihique nolite esse molestae, quia nolo ad praesens eum gravare; uxor enim ejus domina Ada quoddam servitium mihi facit, quo me sibi sic familiarem astringit, ut nec ipsi, nec marito ejus pati possim aliquid inferri gravaminis. Cumque illae sanctae requirerent, quod esset illud servitium, respondebat [Col. 0080A] angelicam illam salutationem ⁜ (25) , quae in terris principium mihi laetitiae exstitit, singulis diebus mihi sexagies replicat; et vigies quidem prostrata, vigies genibus flexis, vigies autem stando aut in ecclesia aut in cubiculo suo, aut in aliquo secreto loco « Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui (Luc. I, 28) , mihi commemorat.» Cum vero illae sanctae, instantius multa replicantes, sese vindicari importune exigerent, tandem sancta Virgo sic eis respondit: «Rogo ut mihi ad praesens de hac ultione inducias detis, et ego promitto vobis quod veniet tempus quando de eo vobis justitiam faciam, et contra dominum Adam nihil delinquam.» Hoc ego in pueritia mea audiens falsum esse credidi, postea vero [Col. 0080B] verum esse potuisse non nimium dubitavi. Siquidem abbas noster Odo post duodecimum fere conversionis suae annum ad episcopatum Cameracensis urbis fuisset promotus, sanguinei ejusdem Theoderici contristati, quod de conjuge sua prolem non haberet, consanguinitatis linea quarta eos propinquos esse coram eodem episcopo accusaverunt, et die statuta jurejurando confirmaverunt, sicque ecclesiastico judicio, cum jam plusquam XX annis simul mansissent, conjugium illud dissolvi fecerunt. Vix autem dimidius annus transierat, et ecce praefatus Theodericus in silvam venatum pergens ab Isaac de Berlenmonte insidiis circumventus occiditur, et ad coenobium Lesciense quod aedificaverat relatus, in capitulo ante sedem abbatis sepelitur. Tuncque vulgatum est verum esse [Col. 0080C] potuisse quod solitarius se audisse dixerat, sanctam Mariam promittentem quia eas vindicaret, et contra dominam Adam jam ab eo separatam nihil delinqueret. Eadem vero domina, a marito suo disjuncta, continuo relicta saeculari pompa ad coenobium praefatum, quod cum viro suo construxerat, abiit, nec tamen ex toto proprietatem dimisit, sed aedificata juxta ecclesiam sibi domo lapidea, nolens gravare Ecclesiam, de redditibus suis usque ad finem vixit, frequenterque monachis quae necessaria erant tribuit, et quod retulimus verum fuisse multis narravit. In tantum vero id diffamatum est, ut etiam Gosceuginus filius dominae Adae primae sanctimonialis nostrae, qui avunculo suo praefato Theoderico successit, easdem salutationes beatae Mariae quotidie [Col. 0080D] replicaret, militibusque suis eas dicere suaderet. Quamobrem et ipse licet multa mala fecerit, tamen bono fine vitam terminavit; nam sentiens se valida aegritudine laborare, in eodem coenobio monachus factus, sicque defunctus, juxta avunculum suum in capitulo est sepultus. Qui quoniam de Agnete conjuge sua, filia Anselmi de Ribotmont, prolem non habuit, Galterum optimum juvenem, germani sui Fastradi filium, successorem sibi in vita sua constituit. Praefata vero Agnes uxor ejus, dominam Adam imitata, relicta saeculari pompa ad idem coenobium abiit, et de redditibus suis vivens, calices aureos, et candelabra, multaque alia pretiosa ornamenta [Col. 0081A] Ecclesiae illi fecit componi. Fastradus autem iste, quem nunc nominavi patrem Walteri, filius fuit illius Idae primae sanctimonialis nostrae, qui etiam Fastradus, cum advocatus Tornacensis pluribus annis fuisset, aegritudine correptus in nostro coenobio monachus est factus, sicque defunctus: cujus uxor Richeldis imitata praefatam Idam, mariti sui matrem, relicto saeculo, apud nos sanctimonialem habitum suscepit, et, cum fuisset nobilissima et ditissima, per XX tamen annos nihil omnino superbiae inter alias ostendit, sicque humiliter degens bono fine quievit. Gualterus vero ejus filius videns patrem suum et matrem apud nos sepultos esse, pro animabus eorum et sua dedit nobis unum molendinum supra Ries fluviolum, et quandiu vixit, quasi [Col. 0081B] pater Ecclesiae nostrae ubique fuit: duxit autem conjugem Idam filiam Everardi castellani Tornacensis, ex qua plures filios et filias genuit, omnesque antecessores suos potentia et opibus superavit. Fuit enim primo advocatus Tornacensis, deinde succedens patruo suo tenuit castrum Avesniense, totamque pene regionem illam, quae dicitur Bracbantus. Volens autem pacifice vivere, et poenitens multorum quae commiserat scelerum, tentansque mitigare bella quae inter Montenses comites, et principes Avesnienses multis annis duraverant, sororem Balduini comitis Montensis filio suo Theoderico, adolescenti militi, conjugio sociavit, sicque totam provinciam pacificavit. Sed inimicus generis humani [Col. 0081C] non diutius pacem illam toleravit; Theodericus enim ille adolescens nolens esse contentus paternis opibus, sed ubique discurrens velut equus indomitus, non modo de proximis, verum etiam de longinquis regionibus, de terra scilicet ducis Lovaniensis, episcopi Leodiensis frequenter praedas et captivos coepit adducere, donec quadam die frequentibus elatus victoriis cum centum militibus longius progrediens redire non potuit, sed a peditibus undique irruentibus occisus, et cum magno periculo ad Laetiense coenobium super equos relatus, omnibus amicis suis magnum luctum intulit. Tunc pater nimio moerore perculsus, timensque diversos fortunae casus, alteri filio suo Nicolao castrum Avesniense et Bracbantum in vita sua donavit, eique [Col. 0081D] castellum quod dicitur Walecurtis superaddidit. Tertio vero filio advocationem Tornacensem tradidit. Quarto etiam clerico facto Everardo duos archidiaconatus, Cameracensem scilicet et Tornacensem, necnon praeposituram Nivellensem, aliosque multos honores ecclesiasticos acquisivit, et quatuor filias divitibus maritis dedit. Ipseque, sicut mihi multoties dixit, libenter monachus factus fuisset, si conjugis suae licentiam habere potuisset. Praesenti vero anno post festum Omnium Sanctorum, dum apud Montense castrum in aula comitis Balduini contra eum pro Trellum castello, quod ei comes auferre volebat, placitaret, subitanea ira percussus loquelam perdidit, deinde a eomitissa in lecto comitis positus, sequenti nocte defunctus est. Indeque a filiis suis [Col. 0082A] ad Laetiense coenobium delatus, et cum prioribus suis sepultus, magno totius provinciae moerore, quia pater pauperum et Ecclesiarum ab omnibus vocari solebat. Sed de his ista sufficiant. Nunc vero ad duos illos milites, Walterum et Radulfum, quorum longe superius mentionem feci, veniendum est, breviterque ostendendum quam verum fuerit illud somnium, quo in ecclesia Sancti Martini stare et parietes illius renovare visi sunt.

58. Walterus iste, ut praedixi, vocabatur filius Huberti, eratque unus de potentioribus Tornacensis provinciae optimatibus. Hic cum uxore sua ad conversionem veniens, dedit nobis molendinum illud super Mairam fluviolum, ubi tota annona molitur, de qua fit panis qui in coenobio comeditur; tenebat [Col. 0082B] etiam quamdam terram in nemore de Pevela juxta Templovium, quam nobis dare volebat, sed non poterat, quia eam in beneficio tenebat de Roberto juniore tum temporis Flandrensi comite. Comes enim tantam terram quae de beneficio, vel feodo suo erat, gratis concedere Ecclesiae nolebat. Cum ergo ut hoc comes concederet laboraretur, forte Radulfus ille miles praenominatus unum equum magni pretii habebat, pro quo comes ille XL marcas dare volebat. Rogavit ergo comitem idem Radulfus ut equum illum acciperet, et terram illam pro anima sua in eleemosynam Sancto Martino daret. Consensit comes, et privilegii sui auctoritate eamdem terram coenobio nostro confirmavit; sicque molendinum [Col. 0082C] praefatum cum eadem terra plusquam mille libras nobis postea reddidit. Jam vero factus monachus qualiter se habuerit, nullus facile explicabit, cum nullo optimatum regionis fuerit inferior, omnibus rusticis se viliorem exhibuit. Ipse aquam ad coquinam deferre, scutellas et ollas abluere, farinam cribrare, clibanum succendere, equorum stabula mundare, fimum deferre, cernentibus, et prae admiratione plorantibus militibus et cognatis suis, nunquam erubuit, multosque exemplo suo convertit. Ipse ecclesiam novam de donationibus fidelium incepit, et Deo favente, sicut hodie videtur, centum monachis sufficientem consummavit.

59. At vero Radulfus duos germanos milites in urbe habebat, quorum major Thetbertus, alter vocabatur [Col. 0082D] Theodericus monetarius: Tetbertus praepositus Rabodi episcopi erat, et fidelem se ei sicut domino suo exhibebat. Unde Fastradus advocatus contra eum iratus, quoniam pauperes rusticos episcopi ubique defendebat et tuebatur, primum dolose ei se familiarem fecit, filiumque ejus in baptismo suscipiens compater ei fuit, sed post paucos dies nihil mali suspicantem, venatuque lepores insequentem prosecutus, eumque utpote compatrem suum dolose osculatus, protinus in festo sancti Bartholomaei apostoli incautum occidit, et de provincia statim fugiens ad avunculum suum Theodericum Avesniensem secessit, et cum eo fere per triennium mansit. Tuncque advocationem ejus domnus Rabodus episcopus Radulfo militi Noviomensi [Col. 0083A] dedit. Fastradumque omnino pro scelere exhaeredavit. Quidam dixerunt hoc Dei voluntate accidisse, quoniam Radulfus ille novus advocatus terras Sancti Martini, quas tenebat, petente episcopo, sicut supra dictum est, facile reddidit, quas, ut Fastradus postea multoties asseruit, si tunc tenuisset, nullo modo reddidisset. Sed cum jam in ultionem hujus sceleris duo milites Fastradi occisi fuissent, apparuit idem Tetbertus cuidam religioso civi Tornacensi, nomine Rainero, non dormienti, sed vigilanti. Cumque ille nimis perterritus an ipse esset dominus Tetbertus, et quomodo se haberet inquireret, ipsum se esse respondit, et ne timeret admonuit, ac deinde subjunxit: «In tormentis quidem sum pro peccatis meis, et maxime pro eo quod post obitum conjugis [Col. 0083B] meae concubinam habui; sed misericordiam habebo, quia injuste occisus sum pro fidelitate domini mei episcopi, et sanctus quoque Bartholomaeus, in cujus festo interfectus sum adjutor mihi est, pro eo quod eum in hora mortis meae invocavi. Rogo ergo te ut ad fratres meos, et filios pergas, utque pro anima mea necem meam Fastrado indulgeant, nec me ulterius ulcisci quaerant ex parte mea depreceris, quoniam si hoc fecerint, multum animae meae ad salutem promerendam proderit.» Respondente vero Rainero se quidem mandata ejus eis dicturum, sed illos sibi minime credituros, defunctus protinus ei inter signa, quae unicuique diceret injunxit, sicque disparuit. Ille vero ad germanos defuncti et filios veniens, mandata ejus eis aperuit, signa subjunxit, [Col. 0083C] sicque eos ad concordiam faciliores reddidit. Unde post aliquot annos Fastradus nudis pedibus cum amicis suis, pedibus eorum provolutus, et amicitiam eorum, et haereditatem suam ab episcopo recepit. Pro confirmatione vero amicitiae filiam suam Sarram Gosceguino filio Theoderici monetarii ⁜ (26) qui fuerat germanus Tetberti, conjugio sociavit. Viginti etiam libras nummorum, quas ab eo pro concordia acceperunt fratres occisi, protinus Sancto Martino dederunt.

60. Post haec Radulfus Tetberti germanus, puellam quamdam conjugem accepit Mainsendem, de militibus provinciae genitam, filiam scilicet Hermanni praepositi Sancti Amandi Helnonensis, genuitque ex [Col. 0083D] ea tres filios, Theodericum scilicet, Walterum, et Hermannum, quorum primum Theodericum quinquennem litteris docendum tradidit, et in ecclesia S. Mariae praebendam unam ei dari suadentibus canonicis ab episcopo Rabodo petiit et impetravit, promissis ei propter eam XXX marcis argenti. Quod ubi puero a canonicis congratulantibus in schola nunciatum est, ille vespere facto domum reversus coenare noluit, sed tristis ad mensam sedit; pater vero putans eum pro more puerorum fuisse verberatum a magistro, finita coena duxit eum a parte et quid haberet curve tristis esset quaesivit. Cui puer [Col. 0084A] protinus respondens: «In nomine Domini, inquit, nonne merito possum contristari, cum vos sciam hodie pro me in inferno demersum esse? Nonne audistis quod qui praebendas emunt, vel vendunt, excommunicati sunt? Certe videte quid de anima vestra faciatis; nam me sciatis citius de hac provincia egressurum quam de ea comesturum.» Admiratus super his pater: «Fili, inquit, ne amplius super hoc contristeris, quia testor Deum te nunquam eam amplius habiturum.» Dixit, statimque episcopo remandavit ut de praebenda sua faceret quod vellet quoniam filius suus eam habere nollet.

61. Eodem anno Radulfus febre validissima usque ad mortem pene correptus, ubi Deo volente convaluit, quemdam monachum, nomine Walterum, conjugis [Col. 0084B] suae germanum virum prudentissimum secrete adiit, et de salute animae suae consulere his verbis coepit: «Cum fidem Deo debeatis sicut monachus, et mihi sicut sororis tuae marito, per eamdem fidem quam Deo et mihi debetis, vos obtestor ut mihi quomodo salvus fiam consulatis; nuper enim aegrotans, et mori timens, consilium a canonicis Sanctae Mariae quaesivi, et illi mihi consuluerunt, ut veraciter confiterer peccata mea, corpus Domini acciperem, oleo sancto ungerer, et salvum me futurum securus essem. Feci quod consuluerunt: sed ubi convalui, rursus me peccatis sentio obligatum, et hoc mihi non videtur vera esse confessio, quando infirmor peccata confiteri, quando convalesco peccatis iterum [Col. 0084C] sordidari. Unde precor propter Deum ut mihi quid agere debeam consulatis.» Et respondit monachus: «Et quid vobis proderit consilium meum audire, cum illud nolitis facere?—Consilium, inquit miles, dicite, et si illud non fecero non vobis imputabitur.» Tunc monachus: «In veritate, inquit, dico vobis quod quandiu in saeculo vixeritis sicut hactenus vixistis, non video quomodo salvari possitis, sed si revera salvus esse vultis, saeculum relinquite; et monasticam vitam assumite.—Et quomodo, inquit miles, hoc faciam sine licentia sororis vestrae conjugis meae?» Tum monachus: «Cum Dominus, inquit, in Evangelio dicat: Si quis venit ad me, et non odit patrem, et matrem, et uxorem, et filios propter nomen meum, non potest meus esse discipulus [Col. 0084D] (Luc. XIV, 26) ,» nunquam consulam vobis ut pro sorore mea animam vestram perdatis: licentiam tantum ab ea quaerite, quam si illa noluerit dare, consulo ut ea relicta, parteque substantiae vestrae ei dimissa, ad Deum fugiatis.» His auditis, miles gratias ei agens, domum revertitur, ingressusque cubiculum et lectulo residens amarissime flere incipit. Mainsendis superveniens eumque sic flentem videns, quid novi acciderit unde se ita cruciaret inquirit. Vult ille celare, sed, illa nimis instante, omnia quae germanus ejus domnus Gualterus, Sancti Amandi monachus et praepositus, dixerat revolvit. Tum illa: [Col. 0085A] «Et quare propter haec sic vos cruciatis?—Quia, inquit, nisi propter te dimitterem, monachus revera quantocius fierem.» Protinus illa subjungens: «Propter me, inquit, bene agere non dimittatis, quia sicut vos de anima vestra timetis, sic et ego de mea, et quacunque die saeculum reliqueritis, ego similiter relinquam, et in praesenti, si vultis, licentiam vobis do, et me caste victuram promitto.» Tunc miles: «Et quid, inquit, faciemus de tribus filiis nostris?—Non in manu diaboli, ait mulier, relinquamus, sed potius nobiscum eos Deo praesentemus, divites enim sumus, et quocunque voluerimus libenter cum eis suscipiemur.» Exhilaratus super his verbis Radulfus: «Et ubi, inquit, tibi videtur ut competenter cum eis habitum religionis accipiamus?» [Col. 0085B] Tunc temporis magister Odo scholam Tornacensem regebat, nullaque conversionis ejus mentio exstiterat. Quamobrem mulier quo diverteret nesciens: «Ad Sanctum Amandum, inquit, mihi videtur quod competenter ire possumus, quoniam et pater meus inde fuit praepositus, et frater meus ei successit; sed et ego inde nata sum, ibique nutrita.» Concedit Radulfus, statimque legato directo, praefatum domnum Walterum monachum mandat, quae dicta sunt enarrat; et sancto Amando per manum ejus unum molendinum prope Tornacum super Marvis fluviolum situm donat. Inde conjugem suam advocans: «Qui bene, inquit, vult agere non debet differre, quoniam callidus diabolus semper quaerit occasiones, quibus servos Dei a bono proposito [Col. 0085C] possit impedire. Unde mihi videtur ut crastina die sine dilatione saeculum relinquamus.» Tunc illa: «Hoc, inquit, domine, non tam cito potest fieri; quiddam enim secreti necdum dixeram vobis, quoniam jam menses duo sunt ex quo me concepisse sensi, et utique rationabile non esset ut praegnans de saeculo exirem: praeparemus ergo interim omnia necessaria, quatenus, postquam peperero, statim renuntiemus mundo. Verumtamen quoniam jam licentiam dedi vobis, licet nullus post Deum testis interfuerit, expedit utique ut jam nihil maritalis, vel conjugalis operis invicem faciamus, sed continenter deinceps vivamus.» Post haec, sicut ipsi multoties mihi retulerunt, anno integro et dimidio in [Col. 0085D] vita saeculari manserunt, in uno lecto indivisi jacuerunt, nec tamen aliquid carnale gesserunt, non sua fortitudine, sed Christi gratia eos protegente. Erat autem Mainsendis juvenilis aetatis, ita ut quando saeculum reliquit, nonnisi viginti quatuor annos haberet. Nascitur ergo eis quartus filius, et in baptismo vocatur Radulfus.

Eodem anno magister Odo saeculo renuntiat, et cum clericis suis, sicut supra narravimus, ecclesiam S. Martini intrat. Mainsendis eos frequentat, multoties eis suas transmittens eleemosynas, nullo tamen adhuc intra urbem sciente quae cum marito suo agere disposuerat. Quadam ergo Dominica missam eorum auditura, et processionem visura cum filio suo Theoderico parvulo clerico jam fere septenni [Col. 0086A] ad ecclesiam S. Martini pergit, et exspectat donec missa cantata fuit; puer vero ea ignorante se clericis illis conjunxit, et cum eis remansit. Finita missa mulier filium suum inter vicinas requirit; credens vero eum cum pueris ludere, domum revertitur. Parato prandio puer quaeritur: mater dicit secum abiisse ad S. Martinum. Nullus conversionis ejus suspicionem habebat; finito prandio miles equum conscendit, ad domum germani sui Theoderici veniens, tam ibi quam et in caeteris domibus propinquorum suorum filium suum quaerit; nullum signum de eo audit. Inde ad S. Martinum pergit, abbatem Aquicinensem Haimericum cum abbate Odone invenit, puerumque coram eis sedentem, et eos audientem conspicit. Militem abbates secum [Col. 0086B] sedere faciunt, et de mandatis Dei libenter audientem instruunt. Vespere propinquante miles abeundi licentiam ab abbatibus petit et accipit; filioque suo ut secum domum redeat praecipit. Tunc primum puer voluntatem suam aperiens: «Vos, inquit, si vultis, domum redite, matremque meam, et fratres meos salutate, et ut pro me orent eis dicite; ego enim nunquam amplius domum vestram ingrediar, sed hic cum pauperibus istis remanebo, nec patrem, aut matrem me habere cognosco nisi Deum et S. Martinum.» Tunc pater admirans, et eum ludendo hoc dicere credens: «Veni, inquit, quoniam non haberes hic quod hac nocte comederes, vel lectum in quo jaceres.» Et puer: «Etsi non habent, inquit, quod manducent, ego urbem circuiens eleemosynas [Col. 0086C] petitas eis afferam, nocte vero super nudam humum quiescam.» Ridente patre, et haec puerilia fore dicente, puerumque violenter reducere volente, tandem abbas Haimericus vir prudentissimus: «Domine, inquit, Radulfe, si mihi credideris, puero modo nullam violentiam inferetis; dimittite eum nobis; sufficienter enim una nocte providebimus quae necessaria ei fuerint: et si quidem ex Deo ista voluntas venit, crastino apparebit; si vero ex infantia, non cogatis eum, quia sponte domum revertetur.» His auditis, miles acquievit, domumque reversus, conjugi suae haec retulit. Protinus illa genibus flexis, manus et oculos ad coelum levans: «Gratias, inquit, ago Deo, quia primogenitum filium [Col. 0086D] meum servitio suo mancipavit. Videtur ergo, mi domine, quod Deus vult quod ecclesiolam illam ex facultate nostra aedificemus; et hoc signum divinae voluntatis habebimus, si puer in incepto perseveraverit, tunc certi simus verum esse quod dixi; si vero redierit, tunc aliud vult Deus de nobis.» Mane facto rursum miles equum conscendit, Sanctum Martinum repetit, puerum in eo quod coeperat constantissime perseverantem reperit. Protinus Theodericum germanum suum, caeterosque propinquos suos accersit, filium suum utpote puerum septennem necdumque legitimae aetatis existentem Sancto Martino coram altari offert, et cum eo quatuor molendina quae super Ries fluviolum habebat, confert. Postmodum Radulfus licet in saeculo manens totam illius ecclesiolae [Col. 0087A] curam suscepit, nec minus quae necessaria erant providens, quam si jam monachus factus fuisset.

62. Eodem anno (1095) per abbatem Haimericum, sicut supra dictum est, clerici illi monachalem habitum susceperunt. Tuncque idem puer Theodericus cum eis factus est monachus. Cum vero monachi, ut superius relatum est, ab ecclesia discedentes deserta petere voluissent, Theodericum ibidem relinquere voluerunt, sed cum remanere noluisset, nec tamen utpote puer octo annorum itineris laborem pedes sustinere posset, plaustro eum cum libris suis superposuerunt, sicque secum abduxerunt. Quod cum Radulfo adhuc in lecto suo dormienti summo mane nuntiatum est, illico festinus surgit, ecclesiam [Col. 0087B] Sanctae Mariae petit, canonicorum conventum celeriter convocat, teloneum eorum, quod violenter eatenus tenuerat, eis liberum reddit, et de illata violentia veniam petit, voluntatem suam aperit, quod scilicet illico saeculum relinqueret, et monachos S. Martini qui discedebant prosequeretur. His dictis, comitatus clericorum et populi maxima turba, domum revertitur, conjugisque manum tenens, et ad coelum oculos levans: «Domine Deus, inquit, tu mihi dedisti hanc conjugem, et ego ei te teste usque in hodiernum diem legitimam servavi fidem, nunc autem pro amore tuo eam relinquo, tibique eam commendo.» Post haec filios suos parvulos Walterum et Hermannum sumens, et sursum elevans, Deo eos obtulit et commendavit. Quantus ibi omnium [Col. 0087C] luctus prae dulcedine fuit, cum vidissent quartum filium Radulfum, adhuc lactentem, cum cunabulo allatum, et de cunis a patre extractum, sursum levatum Deoque commendatum. Sic ergo equo statim conscenso, cuidam pauperi clerico Rainero, quem pro Deo secum per biennium tenuerat, tunc etiam se relinquere nolenti alterum equum dedit, et cum eo monachos celeriter sequens, antequam Siclinium venirent eis se sociavit: prostratus abbatis Odonis pedibus ut se comitem peregrinationis suae esse permitteret postulavit. Admiratus abbas tantum hominis divitis ardorem, monachos qui secum pedites ibant, convocavit, et de conversione ejus sumens initium exhortationis: «Ecce, inquit, nos [Col. 0087D] monachi aliquid nos fecisse putabamus, et tamen a saeculari Zachaeo publicano victi sumus.» Sic ergo cum eis Noviomum pergens, episcopo Rabodo voluntatem suam aperuit, Episcopus vero prae nimia admiratione lacrymas fundens, eumque exosculando Deo gratias agens, per manum comprehensum in manu abbatis posuit; sicque subjunxit: «Dic nunc, bone abba, cur vis relinquere Tornacum; parumne te profecisse putas, qui talem peccatorem diabolo abstulisti, et Deo conjunxisti? revertere ergo laetus et festinus, quoniam revera per hunc adhuc Deus lucrabitur alium. Reversus ergo Tornacum, cum rursus abbatis prostratus pedibus ut susciperetur rogaret: «Non te, inquit abbas, suscipiam, donec proberis secundum Regulam sancti Benedicti dicentis: [Col. 0088A] Probate spiritus, si ex Deo sunt (cap. 58) . Vade ergo et publice coram populo victum tuum laborando quaere, aquam ad tabernas portando, ligna caedendo, equorum stabula mundando, et similia ubi opus videris faciendo. Exsequitur ille libenter abbatis imperium, omnique rubore procul posito vilissimis se submittit operibus. Videns hoc Mainsendis, quondam uxor ejus, nullo timore terretur, sed, ascito Theoderico Monetario, Radulfi germano totiusque urbis ditissimo, ad Sanctum Martinum pergit, filios suos Deo tradit: minimumque cum cuna super altare ponit non sine lacrymis multorum circumstantium. Theodericus vero eorum patruus misericordia motus, concedente abbate, infantes ad domum suam causa nutriendi facit deferri, multoque tempore [Col. 0088B] secum detinet. Mainsendis vero super ducentas marcas argenti ponit; duo molendina super Costenten, et reliqua omnia quae sibi maritus suus reliquerat Sancto Martino tradit; sicque omnibus spoliata pedibus abbatis prosternitur, orans ut suscipiatur. Cui abbas: «Prius, inquit, oportet te probari. Vade ergo per urbem, et victum tuum quaere nendo, texendo, lanam pectendo, et si forte tibi aliquis vir vel femina integrum panem dare voluerit non suscipias, sed frusta panis more pauperum eleemosynas petentium conscissa.» Exsultat femina talibus pasci deliciis, pulsoque rubore publice eleemosynas petit, matronis quae haec videbant flentibus et per pedissequas suas copiam panum cum ea ad Sanctum Martinum [Col. 0088C] mittere volentibus. Hujusmodi ergo fuit converso Radulfi et Mainsendis, cujus non credo pium Jesum posse oblivisci.

Haec sunt vero quae ecclesiae nostrae contulit: quatuor molendina super Ries, quae Scaldo sunt propinquiora. Quintum autem super Scaldum habebat; sed quia autumnali tempore, crescente aqua Scaldi, facile redundantia ejus absorbebatur, postmodum illud ex toto fecit destrui: stipites tamen in testimonium antiqui molendini jussit relinqui et reservari, ob eam solummodo causam ne quis futuro tempore aliquod molendinum sub illis quatuor usque ad Scaldum posset aedificare, quoniam, si construeretur, constaret non parvum detrimentum eis per illud facile posse contingere. Duo etiam molendina [Col. 0088D] super Costenten nobis dedit cum adjacenti terra, quae de paterno jure ei provenerat, super quam unam curtem fecit construi, quae usque in hodiernum diem permanet: gregem etiam equarum nobis dedit, cujus proles usque in hodiernum diem in pascuis nostris servatur, de quibus et quadrigas ad excolendam terram nostram frequenter sumpsimus, et equos magni pretii nutrivimus et vendidimus. Sicque in diversis expensis jam plusquam mille librarum commodum ex eis habuimus. De pecunia vero, quam conjux ejus dedit, terras circa ecclesiam sitas redimimus, et alias in eadem regione emimus, quia quando ipse ad conversionem venit, non passum quidem terrae arabilis adhuc habebamus. Molendinum vero unum super Marviz habebat, sed [Col. 0089A] quando primum voluntatem habuit saeculo renuntiandi, sicut supra dictum est, Sancto Amando illud dedit, quia in ejus coenobio quod Helnonense dicitur monachus fieri voluit, quoniam nostri coenobii necdum mentio aliqua apud homines facta fuerat.

63. Erat tunc temporis ejusdem coenobii Sancti Amandi Helnonensis venerabilis abbas, nomine Hugo, qui ipsam ecclesiam Sancti Amandi ante paucos annos casu combustam a fundamentis renovans, decentissime cum claustro et turribus et officinis, sicut hodie cernitur, aedificavit. Hic itaque charitatis dulcedine plenus, videns Radulfum cum uxore et filiis divitem Sancti Amandi ecclesiam reliquisse et pauperculam Sancti Martini expetisse, convocatis [Col. 0089B] monachis suis in capitulo: «Ecce, inquit, fratres dilectissimi, saecularis ille miles Radulfus divitiis nostris paupertatem Sancti Martini praetulit, et in paupertate ecclesia monachus fieri voluit. Charitatis itaque viscera nos habere demonstremus, et molendini quod nobis dedit medietatem pauperi ecclesiae Sancti Martini conferamus, sicque ejusdem molendini beatum Martinum cum patrono nostro sancto Amando participem faciamus.» Consenserunt omnes, et ne unus quidem paternae charitatis se degenerem fore ostendit. Sicque praefatus domnus Hugo Tornacum veniens pauperum monachorum societatem et fraternitatem in capitulo toto corpore prostratus expetiit et accepit, medietatem illius molendini eis donavit, semperque deinceps paterna [Col. 0089C] viscera se super nos habere monstravit; nam etiam quando monachi cum domno Odone deserta petere volentes, ut superius dictum est, de ecclesia Sancti Martini discesserunt, praefatus domnus Hugo abbas Sancti Amandi quinque de monachis suis, ne ecclesia Sancti Martini divino careret officio, illuc direxit, victumque quotidianum eis dirigens, usque ad reditum monachorum Sancti Martini eos ibidem morari praecepit.

64. Per hunc ergo Radulfum multi de Tornacensi urbe coeperunt ad conversionem venire, ejusque fervoris imitatores existere; e quibus Henricus vir ditissimus cum uxore sua, nomine Bertha, et filio suo Joanne adhuc lactente, duabusque filiabus Trasberga et Julitta eodem pene modo quo Radulfus [Col. 0089D] ad conversionem venit. Pecuniam magnam, de qua dormitorium constructum est, cum aliis officinis, et terras quasdam ecclesiae donavit; ipseque publice eleemosynas petere ab abbate jussus, et quod revera magni fervoris esset probatus, sic tandem monachus est factus, pluribusque annis in coenobio nostro cellerarius existens, et boni exempli omnibus existens post XXII fere annos conversionis suae laudabilem vitam bono fine concludens, paschali tempore in die XVII Kalend. Maii, Deo spiritum reddidit. Filius vero ejus Joannes cum Radulfo, Radulfi filio in monachico habitu nutritus, omnes ordines ecclesiasticos cum eo suscepit, et usque in hodiernum diem sacerdotali functus officio, bonae arboris se fructum [Col. 0090A] bonum esse ostendit. Mater vero ejus Bertha, et sorores Trasberga atque Julitta, in sanctimoniali habitu multis annis irreprehensibiliter viventes, et ipsae de labore jam ad requiem transierunt.

65. Post hunc vero Henricum videres mirum in modum juvenes et virgines, senes cum junioribus de tota provincia saeculo relicto ad conversionem venientes, ita ut sicut in Actibus apostolorum legitur, vendentes ea quae habebant, pretia rerum suarum domno abbati Odoni deferrent, et si quidem tunc abbas ille more abbatum hujus temporis pecunias, et facultates sibi datas voluisset retinere, et in ecclesiae commodis expendere, non parum eam potuisset, quantum pluribus videbatur, amplificasse, sed quia tunc temporis supra memoratus Everardus [Col. 0090B] Tornacensis castellanus, contra Robertum comitem Flandrensem rebellans, magnam militiam tenebat, et de terra comitis multos, tam divites quam pauperes, frequenter capiens redimi cogebat, illi, compedibus et fame oppressi, ad abbatem Odonem gregatim currebant suisque miseriis subveniri cum lacrymis exorabant. Abbas vero, eorum fletibus compatiens, pecuniam quae sibi deferebatur abundanter eis erogabat, sicque multos redimebat.

66. Eodem tempore quidam presbyter et monachus religiosus, nomine Radulfus, genere Northmannus, qui unus ex quinque primis sociis abbatis Odonis fuerat, de horis pulsandis jussu abbatis sollicitudinem gerebat, et, sicut ejusdem officii moris est procuratoribus, in remotiori Ecclesiae parte lectulum [Col. 0090C] suum posuerat, non pro custodiendo ecclesiae thesauro, qui nullus adhuc erat; nam nec calicem argenteum, nec crucem, nec textum abbas habere volebat, sed solummodo pro pulsatione vigiliarum diligenter providenda. Cum ergo quadam nocte, sicut idem Radulfus vir veracissimus nobis multoties retulit, in lectulo suo recubans, psalmis et orationibus pervigil insisteret, audivit in choro quasi aliquam multitudinem advenientem, et modesta voce Responsorium illud de sancta Trinitate cantantem: Benedicamus Patrem et Filium cum sancto Spiritu. Completo vero Responsorio audivit duos ad altare procedentes, et Versum Responsorii, id est Benedictus es, Domine, in firmamento coeli, dulcissima et [Col. 0090D] protracta melodia subjungentes, finitoque Versu, rursus chorum finem Responsorii repetisse, sicque siluisse. Cumque hoc aliquoties religiosus ille monachus audiens domno abbati Odoni et quibusdam spiritualibus senioribus secrete retulisset, omnes in commune dixerunt se dicere quod animae bonorum ibidem quiescentium essent, quae de ecclesiolae illius restauratione Deo gratias agerent.

67. Praefatus itaque abbas, instituta et doctrinam antiquorum Patrum assidue legens, et etiam saecularis illius poetae versiculum recolens:

Aliis etiam praecipiebat ut, plures dies ac noctes [Col. 0091B] sub stillicidiis domorum immobiliter permanentes, pluviarum imbres ruentes sustinerent; sed quamvis eis tam dura et importabilia onera imponeret, miro tamen modo multo plures tunc ad conversionem pro ecclesia nostra, tam milites quam clerici, veniebant, quam hodie venire videamus cum jam nullus probatur, imo ut veniat multis blanditiis et promissionibus demulcetur.

Eo siquidem tempore etiam ex canonicis Sanctae Mariae aliqui ibidem conversi sunt, domnus scilicet Amandus, qui pluribus annis prioratum Aquicinensis Ecclesiae tenuit, deinde abbas Marcieniensis effectus, ecclesiam illam pene destructam, tam interius in religione, quam exterius in divitiis renovando, correxit. [Col. 0091C] Domnus etiam Walbertus, qui in Ecclesia nostra prior existens post multos annos in Cameracensi episcopatu in coenobio qui dicitur Mons S. Martini abbas est factus, ibique defunctus. Domnus etiam Gonstardus qui multis annis prioratum Ecclesiae nostrae tenuit; domnus quoque Bernuinus. Hos ergo quatuor divites primo clericos, postea vero pauperes monachos, si quomodo ab abbate Odone probati fuerint, referre audisses, vix prae immensitate laetitiae risum tenere potuisses, videns siquidem eos nimis esse superbos, per aliquot dies eos vaccas mulgere, et caseum facere praecepit, sicque probatis monasticum habitum tradidit. Et si quidem tunc altaria quae ipsi tenuerant recipere voluissemus, forsitan usque hodie ecclesia nostra exinde ditior esse [Col. 0091D] potuisset, sed quia proposuerat nec altaria, nec ecclesias, vel decimas accipere, sed solummodo de labore manuum suarum, et de agricultura quadrigarum, nutrimentisque pecorum suorum vivere, nihil de ecclesiasticis redditibus quos ipsi tenuerant voluit habere, dicens talia non a monachis, sed solummodo a clericis possideri debere. Et haec quidem ejus intentio vitae et institutis antiquorum monachorum concordabat; postea vero cognovit a monachis, juxta urbem habitantibus, quos populares sive saeculares quidam nominant, non ex toto antiquorum instituta posse servari.

[Col. 0092A] 68. Nam cum omnes secum vult ad Deum pertrahere, tantam multitudinem mulierum non solum pauperum, sed et divitum suscepit, ut eis seorsum monasterium nec esset, nec videretur posse construi. Quamobrem considerans abbas domum lapideam, quae quondam fuerat praedicti Radulfi militis, et quam ei veniens ad conversionem conjux ejus dederat, non parvae esse amplitudinis, distinctis in ea parietibus, oratorium, refectorium, dormitorium composuit, et LX fere mulieres conversas ibidem intromisit, sororemque suam sanctimonialem, nomine Eremburgim, eis praeposuit ⁜ (27) . Inter caeteras vero mulieres, etiam Mainsendem quondam Radulphi conjugem ibi manere praecepit, et in alia ejusdem urbis parte totidem nihilominus conversas sub alia [Col. 0092B] magistra constituit. Mainsendis ergo post aliquot dies gravissima aegritudine depressa, in eadem quondam domo sua lectulo decumbere cogitur, sentiens autem se magis ac magis infirmitate gravari, a praefata magistra sua domni abbatis germana poposcit, ut se faceret communicari. Tunc pro instanti necessitate, quia domus illa remota erat ab ecclesia Sancti Martini, concessit domnus abbas ut a presbytero Sancti Piati, qui prope manebat, viaticum et absolutionem aegrotantes conversae acciperent. Mandatus ergo domnus Hellinus presbyter a magistra, ut Mainsendem cum viatico visitaret, libentissime advenit, quia in saeculari vita parochiana ejus fuerat, et nonnulla obsequia ab ea susceperat. Veniente itaque [Col. 0092C] presbytero, praecepit magistra Mainsendi ut non ei loqueretur nisi de peccatis suis. Confessa est igitur Mainsendis presbytero, et corpus Dominicum suscepit; astante magistra et quidquid dicebatur audiente. Recedentem itaque presbyterum Mainsendis exorat ut sui memor esset, et pro se Deum rogaret. Statim vero post discessum presbyteri magistra ad eam accedens: Vere, inquit, excommunicata es, quia contra obedientiam meam de re alia quam de peccatis tuis presbytero locuta es. Cui Mainsendis: «Vere, inquit, domina, non putavi me delinquere, quia dum rogavi ut pro me oraret, non intellexi de salute corporis, sed remissione peccatorum meorum.» Tunc illa vocans alias sorores, excommunicatam eam esse dixit, et ut foras expellatur praecepit. [Col. 0092D] Prosternuntur omnes pedibus magistrae, misericordiam petunt; sed impetrare nequeunt: quae tamen de lectulo surgere non poterat, jubente magistra cum lecto extra domum defertur, et sub gradu ligneo per quem in curtem descensus erat, ponitur, ita ut ablationes coquinae superius sitae super eam defluerent. Ibi ergo per triduum jacens, licet infirmitate gravaretur, animo tamen exsultabat, quia in domo cujus olim domina fuerat, nunc pro Deo tribulationem sustinebat; sed quia benignus Deus post tribulationem infert consolationem, ecce post triduum praefatus Henricus, jam monachus factus, [Col. 0093A] jussu abbatis fascem magnum lini super caput suum deferens causa nendi, domum sororum expetit, portamque curtis ingressus, videt Mainsendem sub gradu in lectulo recumbentem. Admiratus interrogat unam de sororibus, cui linum recipienti sibi loqui licebat, cur ibi sic jaceret. Audiens vero causam, nec tamen Mainsendi loqui audens, hoc tantum omnibus audientibus in consolationem ejus dicere praesumpsit: «O S. Alexi, qui in domo patris tui decem et septem annis peregrinus jacuisti, et exinde magnam gloriam apud Deum acquisivisti, conforta istam famulam Dei, quae in domo cujus quondam domina fuit, modo tantam tribulationem sustinet. Audiens hoc Mainsendis ita exhilarata est, ut, sicut postea multoties mihi dixit, omnino infirmitatis suae [Col. 0093B] oblivisceretur. Reversus vero Henricus cum abbati ea quae audierat retulisset, abbas protinus mandavit ut cum aliis intra domum referretur.

69. Eodem anno victualium penuria et famis atrocitas totam provinciam vehementer afflixit, et abbas omnibus pauperibus ad se confugientibus quidquid habere poterat misericorditer tribuere coepit, ita ut nec in horreo nec in cellario aliquid remanserit. Tuncque demum necessitate et anxietate compulsus, fratribus per totum annum claustro reclusis, jugique silentio domitis et quae foris agebantur nescientibus, rem sicuti erat in capitulo aperuit, magnam scilicet multitudinem virorum ac mulierum se suscepisse, et unde vel una die viverent se non habere. Obstupefacti omnes admirati sunt tantam rem eum [Col. 0093C] sine alicujus consilio fecisse, rogaveruntque eum ut exteriorum curam alicui viro prudenti committeret, ipse vero doctrinae et saluti animarum insisteret, nec deinceps aliquem absque fratrum consilio susciperet, et quos suscipiebat non more antiquorum gravia et importabilia onera imponendo probaret, sed institutis et Regula Cluniacensis coenobii contentus esset, quod solum et fama et religione, necnon et charitate universis Galliae monasteriis eo tempore praeeminebat, et a venerabili abbate Hugone regebatur. Acquiescit abbas consilio fratrum, statimque domnum Henricum ordinans cellarium, Radulfo committit praeposituram, sociumque ei donat Walterum filium Huberti. Hisque tribus totius [Col. 0093D] Ecclesiae commendans in exterioribus provisionem, ut sine licentia egrederentur permittit, caeteris ut secum religioni et silentio instarent indicit. Illi, de capitulo egressi, coquinam introeunt, quod fratribus praeparari posset quaerunt; sed nihil inveniunt. Ingrediuntur deinde portam urbis, et civibus, sibi occurrentibus ac veluti de longa carceris custodia ereptis, quomodo se haberent inquirentibus, illi laeto vultu prospera omnia esse respondent; sed post paululum eis necessitatem fratrum innotescunt. Protinus cives, invicem colloquentes, et alio frumentum, alio siliginem, alio fabas dante, eos confortantes et exhortantes, hilares et laetos ad fratres remittunt. [Col. 0094A] Radulfus etiam, germano suo heoderico inopiam Ecclesiae indicans, rogat ut sibi pecuniam ad emenda fratribus necessaria commodet. Protinus ille XL marcas argenti ei commodat, quas tamen nunquam postea recipere voluit; sed pro anima sua ecclesiae dimisit, unum etiam hortum super Scaldum prope Sanctum Medardum ⁜ (28) valde utilem ecclesiae nostrae donavit, et in multis prae aliis civibus semper nobis profuit; nam quando postmodum praedictus Walterus jussu abbatis templum aedificare ex eleemosynis fidelium coepit, statim idem Theodericus ei centum solidos in initio dedit, ad aedificandum quoque refectorium centum solidos, et ad cellarium centum solidos. Quoties vero conventui refectionem plenariam piscium miserit, ipsi numerandum [Col. 0094B] et renumerandum relinquatur pro quo misit.

70. Quantam autem inopiam panis pauper conventus illo anno integro pertulerit, vix potest credi. Panis triticei, aut vini, nisi forte ab aliquo divite eis transmitteretur, nulla erat mentio; siligo etiam omnino deerat. Sola avena eis molebatur, de molendino relata, nec cribro, nec tamisio farina purgabatur: sed statim aqua calida superfusa panis exinde fiebat, qui coctus et monacho appositus paleis prominentibus ustilari posse videbatur, et quando cultello praecidebatur, major palearum quam micarum coram monacho videbatur acervus; et quia, juxta Salomonem, animae esurienti etiam amara dulcia videntur (Prov. XXVII, 27) , monachi fame tabescentes [Col. 0094C] tanta aviditate panem illum avenacium comedebant, ut de eo nec micae nec paleae superessent. Nonnulli etiam ex illis adhuc supersunt, quorum unus est domnus Ascelinus, qui domno Henrico in cellarii provisione, vel obedientia successit, qui adhuc testatur se tunc multoties cogitasse si aliquando posset videre diem quo ecclesia Sancti Martini tam dives esset, ut ipse pane solummodo saturari posset. Quicunque ergo successorum nostrorum haec legerint, orent pro animabus antecessorum suorum qui panem non hordeaceum, sed avenacium cum paleis comedendo, copiam eis panis triticei patientia sua per Dei gratiam acquisiverunt.

71. Radulfus ergo, videns et sciens Ecclesiam [Col. 0094D] pauperem, redditibus carentem, sine agricultura non facile posse subsistere, totum studium suum ad emendas et acquirendas terras convertit. Quatuor itaque quadrigas jumentorum in Ecclesia posuit, et terras eis sufficientes partim ex donationibus fidelium, partim emptas pecunia deputavit. Deinde quatuor domos sive mansiones, quas abusive curtes vocamus, in pago Tornacensi infra unum pene milliarium prope ecclesiam construxit, quarum prima dicitur Varnavia, secunda Dusiolpetra, tertia Longacalix, quarta Tintenias. In his quatuor curtibus decem quadrigas posuit, terramque eis sufficientem acquisivit. Quintam curtem construxit inter Namen [Col. 0095A] et Templovium in terra, quam a comite Roberto, ut superius dictum est, pro equo suo ecclesiae dari impetraverat; sextam vero apud Canfen, et septimam apud Costenten in terra quae ei ex paterna haereditate provenerat, octavam apud Audolmansum super Scaldum fluvium, nonam apud Galren, decimam apud Domerias, undecimam apud Catenias.

72. Interea domnus Rabodus episcopus, qui fuit avunculus Everardi Tornacensium castellani, qui ipsum Tornacense castellum cum castello de Moritania ante paucos dies ceperat et dominationi suae sul diderat, legitimos haeredes de eis expellens, Gerulfum de Tornaco et Hugonem de Moritania, hic Rabodus vir nobilis, et magnae probitatis existens, [Col. 0095B] inter caetera quae laudabiliter fecit, etiam coenobium nostrum restaurare curavit, sicut supra dictum est. Sed, heu! sicut per beatum Job dicitur, quod in angelis suis Deus reperit pravitatem (Job XV, 15) , ita etiam hic tantae probitatis episcopus apud Romanam sedem coepit accusari, quod per pecuniam regi datam adeptus fuisset episcopatum. Unde cum multoties apud papam pulsaretur, nonnulla ornamenta Tornacensis Ecclesiae, pro sui redemptione vendita, suis adjutoribus dedit, nonnullos redditus altari Sancti Salvatoris de Brugis vendidit canonicis S. Donatiani; nonnullos vero alios redditus tam altariorum caeterorum quam terrarum episcopi distraxit. Cum vero judicatum fuisset, ut cum duobus episcopis se de Simonia purgaret, magister Anselmus, [Col. 0095C] tunc temporis Laudunensis scholae doctor praecipuus, et per totam Franciam pro sua scientia famosissimus, auxilium episcoporum ei consilio suo abstulit, conscius eos secure non posse jurare eum innocentem fore. Ubi vero ei multis intervenientibus concessum est ut sola manu se purgaret, Hugo Lugdunensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus videns eum velle jurare, surgens coram omnibus: «Quid facis, inquit, infelix, qui male jurando animam tuam interficere quaeris? desine ab hoc juramento, et nos impetrabimus, ut modo non deponaris, sed per biennium dilationem habens, postea pontificatum sponte quasi religionis vel senectutis causa honeste dimittas; si enim juraveris, ecce tibi praedico [Col. 0095D] quod de hoc anno cum honore non exibis.» Episcopus, sicut coeperat, manum super textum Evangelicum posuit, et se innocentem de Simonia jurans, securus de concilio exivit, et Tornacum rediit. Post paucos dies Brugis abiit, et pro infirmitate sua minui sanguine volens, dum medicus exspectatur, ipse pro corporea necessitate interiora cubiculi ingreditur, ubi cum diutius moraretur, unus ex ministris eum secutus, videt eum coram sede resupinum cecidisse, et cum nimio exclamat dolore. Protinus omnes introgressi inveniunt eum, paralysi dissolutum, membrorum simul et linguae officium perdidisse. Inter manus levatum ad lectum deferunt, et post paucos dies deflent morientem. Eo itaque Tornacum deportato, et in ecclesia Sanctae Mariae [Col. 0096A] sepulto, succedit ei in episcopatu domnus Baldericus Noviomensis archidiaconus.

73. Radulfus autem suasit domno abbati Odoni ut si quis ecclesiae nostrae vellet dare altaria sine simonia pro anima sua, non renueret ea more aliorum religiosorum abbatum suscipere. Annuente abbate, primus dedit nobis altare d'Esplecin quidam canonicus Beatae Mariae, nomine Wericus; deinde Balduinus cantor cum filio suo Tetberto altare de Samium. Letbertus quoque canonicus pater domni Walteri hujus coenobii abbatis, altare de Paschendal; sed et Gerricus canonicus cum Wenemaro milite partes quasdam altaris de Templovio. Rabodus episcopus, cujus tempore coenobium nostrum restauratum est, altare de Euregniis, Adam quoque [Col. 0096B] canonicus rogante patre suo Sigero praecentore; qui cum germano suo Hermannno praeposito apud nos monachus fuit, sicut longe supra dictum est, dedit nobis quinque altaria scilicet, de Haltra, Sarra, Hisengein, Gudelengein, et Estenputh; Erpulfus clericus altaria de Villesbecca, et de Fivia. Monachi de Dunis pro quadam terra, quam supra mare habebamus a domno Simone Tornacensi episcopo, duo altaria scilicet de Beverna et de Lendegein dari nobis fecerunt; Desiderius Tornacensium archidiaconus, et praepositus Insulanus, altaria de Guerra et de Liedda Geraldus episcopus, et clerici de Ecurt, pro curte de Brugis altare de Muscherum altaria de Anulino, et de Alelnis nobis dari fecerunt monachi [Col. 0096C] de Lhos, pro curte, de Pevela a domino Geraldo episcopo. Omnia haec habemus in episcopatu Tornacensi. Letbertus canonicus altaria de Zulte et de Wachines; Bartholomaeus episcopus altaria de Fasti et de Proisi; Thomas de Marla altare de Froimont. Haec tria habemus in episcopatu Laudunensi. In episcopatu Cameracensi haec; Albertus, altare de Sirau, Werricus decanus, altari de Galren et de Quarta; Ubaldus, altare de Hacheniis; domnus Odo primus abbas hujus loci, cum factus fuisset episcopus Cameracensis, altare de Malda; Odo presbyter de Bouniis, altaria de Ostiolo et de Papengain; Walterus decanus Tornacensis, qui postea episcopus fuit, altare de Vais. Tetbaldus Rothnacensis praepositus, [Col. 0096D] pater Radulfi Cameracensis archidiaconi, ad conversionem veniens dedit, nobis altare de Floresbech, de Ormegniis et de Balluel et de Lierda S. Martini, ad quod altare pertinebat quaedam terra super Tenram fluvium, ubi praefatus Radulfus praepositus aedificavit duodecimam curtem, et optimum molendinum construxit. Deinde Mascelino Lutosensis Ecclesiae praeposito cum uxore sua Mainsende, et filio suo Alexandro ad conversionem veniente, nobisque duo altaria, scilicet de Boveniis et de Branteniis dante, praefatus Radulfus in iisdem parochiis tres alias curtes superaddidit, sicque quintum decimum numerum complevit: Sextam decimam apud Veson, decimam septimam apud Merbiis, octavam decimam apud Toreliis, nonam decimam apud Frojanam, [Col. 0097A] vicesimam vero prope Brugias in ecclesiola, quae S. Trunonis dicitur, aedificavit.

74. In pago Noviomensi prope castrum quod dicitur Torota ⁜ (29) ecclesiolam unam, in honore Sancti Amandi constructam, invenit, sed ita vacuam ac pauperculam, ut non passum quidem terrae, nec domum, vel aliquid ad victum pertinens invenerit. Adamato itaque loco illo solitario, et longe ab hominum habitatione remoto accedens ad domnum Baldericum, Noviomensem episcopum, Ecclesiolam illam nobis dari poposcit et impetravit. Inde contra voluntatem multorum nostri coenobii monachorum, qui dicebant eum frustra tam procul et in tanta solitudine laboraturum, a domno abbate Odone impetravit ut illuc ire permitteret quemdam monachum [Col. 0097B] presbyterum, genere Northmannum, nomine Radulfum, qui pro infirmitate corpus laborem conventus sustinere non poterat. Hunc itaque illuc mittens, nec tamen fodere aut ligone silvam eradicare cogens, sed de substantia et pecunia ecclesiae nostrae ei tribuens, sic eumdem locum Dei gratia donante provexit ut intra breve tempus plures ibi Deo servire, gauderet, ubi primo nihil praeter vacuam ecclesiolam vepribus circumseptam invenerat. Canonici siquidem Noviomenses, eumdem locum frequentantes et solitarie Deo servire volentibus aptum esse videntes, primo de suis rebus ibi conferre, deinde ad conversionem venire, et monachi fieri coeperunt, benedictionem tamen monachi professione facta in ecclesia Sancti Martini ab abbate accipientes, inter quos quidam, [Col. 0097C] nomine Petrus, aliorum canonicorum quasi pater existens, relicto saeculo monachus factus duas optimas vineas Noviomi sitas dedit, tantaeque religionis coepit esse, ut non solum clericis et militibus, verum etiam totius provinciae monachis se imitabilem praeberet, ita ut a multis frequentaretur, et quasi divinitus datum consilium ejus audiretur; ipse tamen humilitatis esse custos, nec ordinem presbyteratus licet ab abbate et fratribus rogatus, suscipere voluit; nec advenientibus nisi accepta a priore licentia loqui consensit; ipsum autem priorem frequenter de eleemosyna pauperibus commonebat.

75. Quodam tempore cum fames nimia totam provinciam opprimeret, et praefatus prior Radulfus de fratrum penuria sollicitus pauperibus more solito [Col. 0097D] eleemosynas erogare trepidaret, domnus vero Petrus ne aliquid de consueto numero minueretur suaderet, ecce subito pauperibus supervenientibus minister panes defecisse respondit. Cui domnus Petrus: «Vade, inquit, et quaere si forte aliquod frustum panis in arca remanserit.» Cum vero minister se eadem hora vacuam arcam dimisisse diceret, ille vero ad quaerendum instigaret, minister instantia ejus fatigatus ad arcam rediit, et quam paulo ante vacuam dimiserat, usque ad summam superficiem repletam panibus invenit. Ex fide ergo ejus coepit idem prior [Col. 0098A] Radulfus omnibus supervenientibus pauperibus sic abundanter tribuere, ut nulli omnino panis negaretur. Quanto vero plus erogabat, tanto magis substantiola domus Dei nutu augmentari videbatur, ita ut usque in hodiernum diem praefata Sancti amandi ecclesiola a vicinis multum diligatur et frequentetur; jamque non solum de noviomo, sed etiam de Compendio aliisque propinquioribus locis plures, tam viri quam matronae, ad conversionem venientes, eidem loco multa conferant; fratresque Tornacenses qui contra Radulfum praepositum prius murmuraverant quod pecuniam de Tornaco transmitteret, nunc gaudent et laudant quod voluntati eorum non crediderit. Praefatus autem dominus Petrus, multoties nobis familiariter loquens, [Col. 0098B] dicebat se in cathedra Sancti Petri natum et baptizatum fuisse, et ad conversionem venisse, addens se credere quod in eodem festo moriturus esset; quod et contigit; nam in cathedra Sancti Petri de labore, sicut credimus, ad requiem transiens, in claustro prope ostium ecclesiae Sancti Amandi cum magno fratrum et cum provincialium luctu sepultus est. Ipse autem praefatus prior Sancti Amandi Radulfus, quem genere Northmannum fuisse diximus, habebat in ecclesia nostra tres germanos magnae religionis viros, domnum scilicet Guillelmum, Godefridum et Rogerum, qui cum domno Odone abbate a primo tempore conversi fuerant, paupertatisque onus cum eo sustinuerant.

76. Unus ex his supra memoratis, Godefridus, [Col. 0098C] scriptor peritissimus fuit, multosque codices in Ecclesia nostra scriptos dimisit, Moralia scilicet beati Gregorii super Job in sex voluminibus divisa; historiam etiam optimam, quae a Parabolis Salomonis incipiens omnes prophetias et apostolorum actus atque epistolas continet; missalem in quo quotidie utraque missa in conventu cantatur, textum Evangeliorum, Augustinum De civitate Dei, et Enchiridion ejus, multosque alios libros ⁜ (30) , qui ex similitudine pennae ab eo scripti fuisse facile possunt adverti. Hic ergo Godefridus cum adhuc in juventute positus, post plures codices scriptos domnum abbatem aegrotantem sanus visitans ei colloqueretur, subito ipse infirmitate comprehensus nobis mirantibus [Col. 0098D] ad lectum defertur, et post triduum oleo sancto ungitur. Cum vero aliis recedentibus ego, qui domno abbati serviebam, cum eo remansissem et quomodo se haberet quaererem, ille nihil omnino mali vel doloris se sentire respondit; suadenti vero mihi ut se supra cilicium ad terram deponi permitteret, quatenus exemplo beati Martini etiam duritiem et asperitatem terrae sentiret, illico libenter consensit. Depositus ergo rogavit me ut ei fidem Catholicam, id est Quicunque vult, etc., legerem, quo facto interrogavi eum si vellet tabulam pulsari, et conventum pro suo exitu evocari. Respondit se nihil mali [Col. 0099A] sentire, fratres tamen libenter velle videre. Protinus ego currens tabulam festinanter pulsavi. Conveniunt fratres, litaniam circa aegrotum decantant. Cumque genibus flexis, et aure ori ejus apposita interrogassem si fratres videret, si ea quae dicebant audiret, respondit se et fratres videre, et sanctorum nomina audire, nihil se doloris sentire, sed in magna laetitia esse. Quo dicto statim spiritum emisit, non sine luctu et damno totius Ecclesiae nostrae. Hujus socius in scribendis libris fuit D. Gislebertus a D. abbate Odone cum Theoderico filio Radulfi praepositi in schola nutritus, qui et ipse scripsit historiam totius Veteris Testamenti, necnon et duos grandes et valde utiles libros amplissimae ac lucidae scripturae, in quibus continentur Lectiones omnium Dominicarum [Col. 0099B] et festivitatum totius anni, quorum unus aestivalis, alter vocatur hiemalis; qui obiit in Purificatione beatae Mariae cum maximo luctu totius nostri conventus.

77. Cum vidisset igitur domnus Radulfus praepositus, aliquantulum sibi juxta votum contigisse de ecclesiola Sancti Amandi in pago Noviomensi, etiam Laudunensem regionem expetiit, vidensque ibi pro bello, quod erat inter Thomam de Marla et Rogerum de Petreponte, plures terras ac villas vacuas desolatasque remansisse, data pecunia eidem Rogero rogavit eum, ut pro salute animae suae de eadem terra aliquid daret Ecclesiae nostrae, ubi possemus laborantes proficere. Statim Rogerus assensu Ermengardis [Col. 0099C] conjugis suae dedit nobis vacuam terram in loco qui dicitur Canteliva, et coram domino Ingelranno tunc temporis Laudunensi episcopo confirmavit. Nec mora: Radulfus domum unam ibi construxit, vidensque terram fertilem et sufficientem, quatuor carrucas ibidem posuit, ovibus ac bobus replevit. Inde ad alium principem, qui vocabatur Gerardus de Cherisi, accessit; dataque ei non modica pecunia rogavit ut et ipse imitando Rogerum aliquid pro anima sua daret ecclesiae Sancti Martini: tunc ille terras quas habebat apud Liviri et Brangicurtem nobis dedit, et quia de feodo regis erant, per Ludovicum regem Francorum fecit confirmari; hocque fuit primum privilegium quod ecclesia nostra de regibus habuit. Sic ergo Radulfus unam curtem [Col. 0099D] apud Liviri, et alteram apud Brangicurtem construxit; molendinum etiam, quod prius destructum erat reparavit. Quartam etiam curtem non procul ab aliis in villa quae dicitur Moncellis construxit; quae tamen non ex unius, sed ex multorum donatione et agricultura consistit. Post aliquod vero tempus, cum praefatus Thomas de Marla videns curtem nostram abundantia pecorum repletam, cupiditate ductus, eam depraedatus fuisset, indeque excommunicatus absolvi deposceret, altare unum in villa quae dicitur Foimons pro praedae restauratione nobis dedit, et privilegio episcopi Laudunensis, de quo illud in feodo tenebat, confirmari fecit; sic illius facti absolutionem recepit. Has ergo quatuor curtes saepe dictus Radulfus praepositus in pago [Col. 0100A] Laudunensi construxit, et per eas non parum ecclesiam nostram ampliavit.

78. Aliam etiam curtem in pago Suessionensi construxit in nemore de Pinon, et privilegio domini Lisiardi Suessorum episcopi confirmari fecit; filiumque suum Walterum ad construendum in eodem loco posuit, ita ut ecclesiolam lapideam ex eleemosynis fidelium in honore sanctae Dei genitricis Mariae ibidem aedificatam, a praefato episcopo consecrari impetraverit.

79. In his itaque domibus, sive, ut usitatius dicamus, curtibus, quas in diversis locis praefatus Radulfus praepositus construxit, plus quam sexaginta carrucas posuit, sicque Deo juvante, tam ex agricultura quam ex nutrimentis pecorum toti conventui [Col. 0100B] ecclesiae nostrae in victu et vestitu necessaria providebat; super quo domnus abbas Odo valde gaudebat, et Deo gratias agebat, quod sibi talem virum dedisset, qui se a sollicitudine et tumultu exteriori prorsus immunem et liberum esse fecerat: commissa namque ei totius ecclesiae nostrae cura exteriori, ipse religioni et silentio tam ferventer insistebat, ut multoties integro mense de claustro non exiret, sed jugiter lectioni intentus, scribendis libris totum studium daret; scriptorum quippe copiam a Domino sibi datam exsultabat, ita ut si claustrum ingredereris videres plerumque XII monachos juvenes, in cathedris sedentes et super tabulas diligenter et artificiose compositas cum silentio scribentes; unde omnes libros Hieronymi in explanatione [Col. 0100C] prophetarum, omnes libros beati Gregorii, et quoscunque invenire potuit B. Augustini, Ambrosii, Isidori, Bedae, necnon etiam domini Anselmi tunc temporis abbatis Beccensis, postea vero Cantuariensis archiepiscopi, tam diligenter fecit describi, ut vix in aliqua vicinarum ecclesiarum similis inveniretur Bibliotheca, omnesque pro corrigendis libris suis de nostra ecclesia peterent exemplaria. Magni nominis, magnaeque religionis tunc erat in coenobium nostrum, quia in toto archiepiscopatu Remensi eo tempore nonnisi tres inveniebantur ecclesiae, quae consuetudines Clunniacenses servarent, Acquicinensis scilicet, Haffligemiensis et nostra. Cluniacense si quidem coenobium tunc in toto regno [Col. 0100D] Francorum erat excellentissimae religionis, quoniam nondum germinaverat rigor Cisterci ensis, nec de domno Norberto adhuc aliqua mentio erat.

80. Ea tempestate domnus Lambertus coenobii Sancti Bertini abbas effectus, cum videret ecclesiam suam prae nimia dissolutione sic destitutam, ut vix pauci monachi in ea subsistere possent, summa necessitate compulsus domnum Hugonem, praefati coenobii Cluniacensis tunc temporis famosissimum abbatem, expetiit, ejusque magisterio seipsum cum tota sua Ecclesia committens, professionem publice in ipso coenobio fecit, sicque susceptos ab eodem domno Hugone XII monachos secum reducens, et ecclesiam Sancti Bertini eis regendam committens, in tantum brevi tempore gratia Dei juvante per eos [Col. 0101A] profecit, ut ubi prius vix XII monachos invenisses, postmodum centum quinquaginta omni abundantia refertos reperisses. Quod cernens inclytus comes Flandrensis Robertus, quia jam Jerusalem capta in terram suam redierat, sumptos ex eodem coenobio Sancti Bertini monachos in ecclesiam Sancti Vedasti Atrebatensis, sanctique Petri Gandensis posuit, multumque eas correxit. Domnusque Odo venerabilis abbas Sancti Remigii Remensis susceptos a praefato abbate Sancti Bertini monachos in coenobio suo posuit; deinde Ludovicus rex Francorum videns alias ecclesias per easdem consuetudines proficere, in coenobio Sancti Medardi Suessionensis eas violenter servari fecit; sicque per gratiam Dei vix jam invenitur in Francia, vel Flandria aliquod [Col. 0101B] coenobium in quo non videas Cluniacenses consuetudines servari: sed cum ut praedictum est inter vicinas ecclesias magna fama, prosperitate coenobium nostrum floreret; ecce subito cecidit corona capitis nostri, et defecit gaudium cordis nostri.

81. Dominus siquidem Manasses Remorum archiepiscopus, ad concilium generaliter mandans alios abbates, inter alios nominatim evocavit Odonem abbatem Sancti Martini Tornacensis, cumque exinde admirantes quid de concilio nobis referretur, attoniti et suspensi exspectaremus, ecce repente audimus ad Cameracensis sedis episcopatum eum fuisse electum, et sine mora ab archiepiscopo et comprovincialibus episcopis consecratum ( an. 1105). Quis eo die luctus totum conventum nostrum repleverit, [Col. 0101C] quis singultus pectora nostra concusserit, nullus facile explicare poterit. Vix tamen octo dies transierant, et rursum nobis quaedam redditur consolatio, quoniam ipse, rebellante ac resistente Galchero episcopo, pacifice ingredi non valens Cameracum urbem, rursum nobis ab archiepiscopo remittitur, et per annum integrum nobiscum demoratur. Quae autem ejusdem rebellionis causa fuerit, paucis aperiendum videtur, licet a coepta narratione digrediamur.

82. In vita beati Gregorii legitur quod cum ad apostolicae sedis regimen fuisset electus, et reluctaretur, Romani assensum Mauricii imperatoris petierunt, et per eum in sede pontificali electum levaverunt; [Col. 0101D] sed et beatum Eligium et sanctum Audoenum, a Dagoberto Francorum rege ad pontificatum electos et promotos fuisse legimus; cumque idem etiam multis aliis in locis legatur, sanctos scilicet viros a regibus ad pontificatum fuisse promotos, ecce subito Henrici senioris imperatoris temporibus papa Romanus, qui primum vocatus est Hildebrandus, postea vero Gregorius septimus, prohibet ne quisquam ab eo eligatur, vel promoveatur, et omnes qui ab eo promoti fuerant, vel baculum seu annulum de manu ejus susceperant, excommunicantur et deponuntur; in toto etiam regno ejus, in partibus duntaxat Teutonicis divinum officium interdicitur. Fit maxima sanctae Ecclesiae perturbatio, ita ut multi dicerent tunc impleri illam [Col. 0102A] prophetiam Ezechiae regis: Ecce in pace amaritudo mea amarissima (Isa. XXXVIII, 17) . Amara namque fuit Ecclesiae amaritudo tempore martyrum a paganis occisorum, amarior tempore haereticorum, amarissima in pace Christianorum. Henricus namque imperator non ferens auferri sibi dignitatem antecessorum suorum, et dicens papam non hoc facere pro libertate Ecclesiae, sed potius ut sub occasione et praetextu justitiae majorem posset pecuniam congregare, alium papam elegit, nomine Guibertum, eumque qui se excommunicaverat facit excommunicari, et contra praeceptum ejus in regno suo divinum officium cogit celebrari. Dehinc congregato exercitu Romam obsidet, totamque provinciam devastat. Gregorio papa moriente, succedit Urbanus [Col. 0102B] ( an. 1095), et eadem quae antecessor ejus statuerat, confirmat, atque inter caetera quae in Claromontensi concilio decrevit, etiam Gualcherum Cameracensem episcopum pro eo quod episcopatum per pecuniam adeptus fuerat, et virgam atque annulum de manu imperatoris susceperat, excommunicationis gladio percutit, et ab episcopali officio deponit; ille violentia regali fultus pluribus annis episcopatui superbe praesidet, et contra papae praeceptum in urbe Cameracensi divinum officium celebrari jubet. Urbano papae morienti Paschalis succedens, et Gualcherum in diutina obstinatione pertinaciter perseverare dolens, missis litteris Manassae Remensi archiepiscopo apostolica auctoritate praecipit, ut congregatis [Col. 0102C] comprovincialibus episcopis Cameracensi Ecclesiae episcopum omissa dilatione eligat et consecret. Sic ergo abbas noster domnus Odo eligitur et consecratur. Sed quia archiepiscopi auctoritate Gualcherus expelli non valet, abbas noster jam consecratus nobis remittitur, et episcopale quidem officium ubique gerit: ingressum vero urbis et redditus regales non habet.

83. Interea callidus papa Henricum adolescentem filium Henrici imperatoris litteris adversus patrem concitat, et ut Ecclesiae Dei auxilietur admonet; ille regni cupidus, et gaudens se competentem occasionem ex apostolica auctoritate invenisse, contra patrem ferociter armatur, eumque regno propellit, ita ut praeter Autbertum Leodiensem episcopum [Col. 0102D] nullum inveniret qui sibi adhaereret. Juvenis frendens eo quod contra voluntatem suam a praedicto episcopo pater suus in urbe Leodiensi retineretur, exercitum congregat, et in die sancto Parasceves Leodium violenter intrare parat. Praecedente igitur feria quinta cum episcopus, jam vesperis finitis, ex more ecclesiastico pedes canonicorum lavaret, et coenam Dominicam celebraret, ecce subito nuntiatur milites juvenis regis castrum quod Visetum dicitur obtinuisse. Exsiliunt cum impetu Leodienses, et praecedente Namurcensi comite obviam venientibus ire festinant. Ecce autem dum militia novi regis inconsulte et praepropere pontem Mosellae fluminis conscendit, repente pons fluminis frangitur, et quingenti fere milites loricati et armati cum equis [Col. 0103A] in flumine corruentes necantur. Sicque rex juvenis, quod contra patrem tam solemni die pugnare voluisset, sero renitens, non sine magna confusione retrocedere, Moguntiam redire compellitur, sed quia jam totum regnum excepto Leodio obtinuerat, rursum resumptis viribus contra patrem armatur, donec pater omni principum auxilio destitutus, in quodam castello ab eo includitur. Exstat quaedam epistola ⁜ (31) , ab eodem patre Philippo regi Francorum directa, in qua de filio suo conqueritur; quam si quis legerit, et non fleverit, videtur mihi duri esse cordis.

84. Mortuo ergo patre Henrici Henrico seniore ( an. 1106), non quidem armis sed tristitia cordis, filius ejus, jam optato regno potitus, mandavit Cameracensibus [Col. 0103B] ut Gualcherum excommunicatum ab urbe pellerent, domnum Odonem reciperent. Tuncque primum domnus Odo, urbem sedis suae pacifice ingrediens, praecepit nobis ut abbatem eligeremus, et consilio ejus domnum Segardum priorem nostrum elegimus, virum religiosum, jejuniis et orationibus deditum, qui jam a multis annis prioratum Ecclesiae nostrae tenuerat. Praefatus vero Henricus regnum adeptus, sed in patris sui sententia permanens, nec antiquorum regum dignitate carere volens, qui episcopos eligere consueverant, congregato exercitu Romam tendit, dicens se pro consecratione et corona de manu domini papae suscipienda illuc ire. Susceptus itaque a Romanis cum magno gaudio et [Col. 0103C] processione, venit ad Sancti Petri ecclesiam, ubi domnus papa residens eum exspectabat. At ubi ex more pedibus papae submissus ad osculum ejus levatus est, protinus proditionem et perfidiam diu praemeditatam aperuit, voceque Teutonica signum dans militibus armatis domnum papam, quem jam osculatus fuerat, cum omnibus cardinalibus, qui eum pro tam festiva processione circumdederant, violenter captum in sua castra duxit, et custodiae mancipavit, pluresque Romanorum qui sibi resistere voluerant, trucidavit; cum exercitu enim magno venerat. Illi autem nullam doli suspicionem habentes, omnino ad bellum imparati erant, ideoque non mirum fuit si facile sunt superati. Papa ergo videns periculum non solum episcoporum et cardinalium, [Col. 0103D] qui secum capti erant, sed totius regionis quam hostiliter, non ut imperator, sed ut tyrannus devastabat, pro imminenti necessitate magis voluit sententiam ad tempus mutare, quam his non providere quorum cervicibus gladius imminebat; concessit itaque, regi, et etiam privilegii sui auctoritate confirmavit, ut assensu ejus electiones pontificum fierent, electis autem per virgam et annulum investituram faceret; cum vero rex hujus concessionis fidejussionem quaereret, papa ei corpus Domini in ore posuit. «Hoc, inquiens, corpus Domini tibi trado loco fidejussoris, quod de iis quae tibi promisi nihil ulterius violabo.» Sic itaque rex laetus [Col. 0104A] papam cum omnibus quos ceperat dimisit, et in terram suam, id est in Lotharingiam, rediit, filiamque Henrici regis Anglorum Leodii, sibi a patre cum multis divitiis praesentatam, uxorem duxit ( an. 1114), divino tamen judicio non diutina prosperitate gavisus est, sed praefatam reginam viduam sine prole relinquens, regno simul et vita citius privatus est ( an. 1125). Siquidem post discessum ejus ab urbe Roma diversi pontifices in unum convenientes, et Apostolicae proditionis eum infamantes, paremque Judae eum fore dicentes, qui post osculum et per osculum tradidit Dominum, privilegium quoque illud quod ie papa dederat, non privilegium sed pravilegium vocantes, sententia anathematis eum percusserunt, et quidquid domnus papa necessitate [Col. 0104B] compellente dispensative fecerat, irritum esse decreverunt.

85. Quidam clericus, nomine Norbertus, qui in eadem captione capellanus imperatoris fuerat, videns tantam nequitiam domini sui regis, poenitentia ductus pedibus domini papae se prostravit, et absolutione ab eo suscepta saecularem vitam relinquens, in Franciam venit, et in episcopatu Laudunensi locum quemdam solitarium reperiens qui Praemonstratus dicitur, ibidem Deo sub regula sancti Augustini, imo multum rigidiori et arctiori servire coepit, sicque per Dei gratiam brevi tempore profecit, ut nullum post apostolos videamus hodie tantum fructum in Ecclesia fecisse; nam cum necdum conversionis [Col. 0104C] ejus tricesimus annus sit, jam fere centum monasteria a sequacibus ejus per diversas orbis partes constructa audivimus, ita ut etiam in Jerusalem usque regula eorum servetur; nam ut de aliis taceam, in urbe Laudunensi commissa est ei a domino Bartholomaeo episcopo quaedam paupercula ecclesia, in honore sancti Martini constructa, in qua idem Norbertus paucos ex fratribus suis ponens, abbatum eis praefecit virum religiosum, nomine Walterum, cui Deus tantam gratiam contulit, ut hodie in ipsa ecclesia fere quingenti fratres degere videantur; jamque ex ipsa X fere alia monasteria processerunt. Ipse vero Norbertus, postmodum in urbe Magdeburgensi archiepiscopus factus, tempore Lotharii imperatoris, qui Henrico successit, defunctus [Col. 0104D] est. Sed nunc jam ad nostrum coenobium redeamus.

86. Cum domnus Odo fere XIII annis illud rexisset, episcopus factus domno Segardo priori nostro illud regendum reliquit, quo tempore maxima tribulatio nobis supervenit. Canonici siquidem Tornacenses, jam domno Odone episcopo facto, ne aliquem extraneum sepeliremus nobis interdicere coeperunt, dicentes ecclesiam nostram non esse abbatiam, sed potius juris sui capellam, nec nos in ea remansuros, nisi quandiu ipsi vellent: unde duo archidiaconi Cameracenses, Anselmus scilicet et Radulfus, filius domini Tetbaldi monachi nostri, qui [Col. 0105A] frequentabant episcopum suum, adhuc nobiscum commorantem, tali contradictione canonicorum Tornacensium commoti, cum litteris deprecatoriis domni Odonis episcopi Romam petiverunt, privilegiumque domni Paschalis papae nobis detulerunt: in quo nobis concedebat ut omnes qui apud nos sepeliri vellent, nisi excommunicati essent, libere et absque ulla contradictione sepeliremus; adjunxerunt etiam, plurimis nostrum ignorantibus, ut decimas laborum nostrorum, quos circa monasterium laboramus, ulterius non solveremus, quoniam a domno papa nobis remittebantur. Quod ut canonicis innotuit, illico contra insurgunt, totumque orbem adversum nos incitant, incendiis et rapinis Ecclesiam nostram valde perturbant. Cumque coenobii [Col. 0105B] nostri praepositus esset frequenter superius memoratus Radulfus, canonicorum vero Gonterus filius germani ejus, Tetberti, dum inter se non solum ecclesiasticis, sed etiam saecularibus armis decertarent patruus et nepos, videbatur inter duas Ecclesias geri non solum civile, sed etiam plusquam civile bellum. Domnus tamen papa nunquam auxilium suum nobis impendere destitit, sed ad se frequenter redeuntibus pie consuluit, unde etiam hujusmodi litteras Baldrico episcopo nostro inter multas alias transmisit.

87. Paschalis episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri Baldrico Noviomensi seu Tornacensi episcopo, salutem et apostolicam beneditionem. Fraternitati tuae jam secundas litteras misimus, etc. Vide in Paschali, Patrologiae tom. CLXIII, epist. num. 353.

[Col. 0105C] 88. Clerici namque Tornacenses, Roma reversi et omnia quae domnus papa eos sibi promisisse dixerat praetergressi, rursum nos incendiis devastare, militibus etiam ut nostra diriperent, pecuniam dare coeperunt; quadam vero die advesperascente servientes suos ad curtem nostram Dusiolpetram depraedendam transmiserunt. Quod cum domno abbati Segardo nuntiatum fuisset, praemisit quemdam monachum, nomine Gerulfum, qui in vita saeculari strenuus miles fuerat, optimatumque regionis cognatus erat, ad reprimendam audaciam raptorum. Illi autem cum armis et multitudine venientes, curtem depraedati sunt, monachumque sibi resistere volentem tam fortiter verberaverunt, [Col. 0105D] ut eum in lectulo ad ecclesiam nostram necesse esset referri. Unde cognati ejus vehementer commoti, post paucos dies contra clericos et fautores eorum convenerunt; initoque bello ex servientibus eorum decem et octo occiderunt, quorumdam vero pedibus abscissis omnes pariter in fugam converterunt. Dixerunt etiam quidam ex militibus se in eodem certamine vidisse S. Martinum in aere, super equum album sedentem et adversarios exerto gladio effugantem; et cum multo major eorum numerus quam nostrorum fuisset, nostris tamen victoria cessit. De qua victoria videns domnus Segardus abbas quosdam juvenum nostrorum exsultantes, ingressus ecclesiam et coram altari prostratus, vehementissime flere coepit, tam pro animabus eorum qui interfecti fuerant [Col. 0106A] quam pro periculo fratrum qui exinde exsultaverant. Unde protinus convocatis omnibus in capitulum, praecepit ut sequenti die totus conventus unanimiter in pane et aqua jejunaret, et sicut in Parasceve nudis pedibus mane surgentes post Primam totum psalterium legerent, et processionem facerent; in capitulo etiam omnes generaliter disciplinas susciperent, cujus devotio quod Deo placuit protinus effectus monstravit.

89. Adhuc enim nobis in capitulo sedentibus, ecce subito Everardus castellanus, totius regionis princeps, cujus longe superius mentionem fecimus, insperatus ostium claustri pulsavit, et ut in capitulum venire permitteretur rogavit. Ingressus igitur cum quibusdam viris sapientibus: «Valde, inquit, [Col. 0106B] domini mei, de restauratione hujus ecclesiae gravisi sumus, cujus cum necdum vicesimus compleatur annus, jam de ejus destructione nihilominus valde contristamur; scimus enim revera quod clerici vobis injuste prohibent sepulturam eorum qui non sunt sur parochiani, et nihilominus vos eis injuste decimas suas vultis auferre; licet enim terras nostras pro animarum nostrarum salute dederimus, decimas tamen dominae nostrae Sanctae Mariae vobis dare non potuimus. Quod ergo vobis dedimus tenete; et Sanctae Mariae, vos sancti viri, nolite auferre quod nos peccatores ei dabamus. Si vero ei jus suum, quod jam quingentis annis tenuit, vultis auferre, nescio quid vobis prosit saecularem vitam reliquisse, quoniam (ut salva gratia vestra dicam) cupidiores et [Col. 0106C] rapaciores, atque pejores nobis esse videbimini, qui licet pauperibus sua auferamus, Deo tamen suas decimas reddimus. Unde precor vos, dulcissimi domini mei, quatenus ab incepta desistentes pertinacia, pro singulari et insolita libertate provinciam non perturbetis, sed vicinarum abbatiarum, quae antiquiores et ditiores vobis sunt, morem sequamini, et nos eamdem libertatem sepulturae quam ipsi habent, velint nolint clerici, faciemus vobis concedi; si vero precibus nostris acquiescere nolueritis, tunc utique contra torrentem brachia tenditis, quoniam nos nullo modo patiemur dominae nostrae decimas suas auferri. Huic ergo praefati principis orationi conventus noster aquiescens, suasioni ejus [Col. 0106D] cessit; sicque statuto die convenientibus vicinis abbatibus multisque aliis ecclesiasticis personis utrinque statutum est, et chirographo confirmatum est, ut nos more solito daremus decimas et de sepultura idem nobis liceret quod ecclesiae Sancti Amandi et caeteris vicinis ecclesiis. Finita itaque concordia, clerici qui dudum nos radicitus evertere conabantur, tanta nobis rursum conjuncti sunt amicitia, ut ipse praefatus Gonterus praepositus vir strenuissimus, nostris necessitatibus omni conatu subveniret, et mala quae nobis tempore discordiae fecerat, nobis servitiis et auxiliis diluere et emendare studeret. Tanta ergo deinceps dilectio et familiaritas inter nos et illos fuit, ut prae caeteris vicinis Ecclesiis ad invicem amoris vinculo conjungeremur. [Col. 0107A] Unde etiam in negotio, quod post factam concordiam protinus inceperunt, quasi fratres et socii eis fuimus. Est autem hujusmodi negotium.

90. Tornacensis civitas olim proprium habuit episcopum. Unde in vita sancti Medardi legitur quod, cum esset puer in schola discens, praedixit Eleutherium, quemdam comparem suum, summum Dei pontificem in urbe Tornaco futurum: quod postea rei probavit eventus. Cum ergo beatus Eleutherius in urbe Tornaco, sanctus vero Medardus in Vermandensi factus fuisset episcopus, Ludovicus rex Francorum, quem baptizavit sanctus Remigius, Tornacum venit, eumdem sanctum Eleutherium ⁜ (32) rogavit ut pro peccato quod commiserat et confiteri erubescebat, Christi misericordiam imploraret: quod [Col. 0107B] vir Dei faciens, ab angelo se exauditum esse cognovit, ipsumque regi crimen scriptum attulit. Unde rex exhilaratus Deo, et beato ejus confessori gratias retulit, multaque dona ei relinquens ad propria rediit. Postea contigit ut beatus Eleutherius Tornacensis episcopus, prae nimia senectute et infirmitate, caligantibus oculis, officium episcopale implere non posset; pro antiqua ergo familiaritate rogavit sanctum Medardum Vermandensem episcopum ut se juvaret ad explendos ordines sacros et consecrandas ecclesias, caeteraque peragenda officia episcopalia. Acquievit ille, saepiusque visitans Tornacum, et verbum Dei praedicans non modicum favorem adeptus est totius cleri ac populi. Cum vero defunctum beatum Eleutherium idem sanctus Medardus missa [Col. 0107C] celebrata in ecclesia Sancti Petri Blandiniensis solemniter sepelisset, et clerici Tornacenses ad eligendum episcopum convenissent, videntes religionem et probitatem sancti Medardi, sicut Suessionis in Vita ejus scriptum reperi, eum sibi elegerunt episcopum, dicentes quod sicut vivente beato Eleutherio per aliquod tempus utrumque episcopatum bene rexisset, ita etiam post obitum ejus facere posset. Reluctatur vir beatus et contradicit, dicens nec canonicum, ne possibile sibi esse ut duos episcopatus teneat, ideoque se tantum onus non suscepturum, cujus gravamine pressus deficeret. Tornacenses incepta sententia permanentes beatum Remigium tunc temporis Remorum archiepiscopum adeunt, et [Col. 0107D] ut ei Tornacensis Ecclesiae providentiam injungeret deposcunt. Flexus eorum precibus sanctus Remigius, simulque considerans et eorum devotionem, et beati Medardi religionem, obedientiae vinculo Tornacensis Ecclesiae ei injungit sollicitudinem. Postmodum autem sanctus Medardus sedem episcopalem mutavit, et de urbe Vermandensi Noviomum eam transtulit, sicque duos episcopatus, Noviomensem scilicet et Tornacensem, in vita sua retinuit; post obitum quoque ejus successores ipsius, Noviomenses scilicet episcopi utrumque episcopatum tenuerunt; seroque Tornacenses clerici se sanctum Medardum elegisse [Col. 0108A] poenituerunt, videntes quod semel concesserant se ulterius non posse mutare.

91. In Vita sancti Remigii Remorum pontificis continetur quod tempore ejus Remensis Ecclesia metropolis duodicem episcopos sub se habebat, scilicet Silvanectensem, Catalaunensem, Ambianensem, Belvacensem, Suessionensem, Laudunensem (qui antiquitus non fuerat, sed ab ipso sancto Remigio institutus est, dans ei de suis municipiis cum ipso Lauduno qui de parochia Remensi exstiterat) Noviomensem, Atrebatensem, quem etiam primus ordinavit ⁜ (33) , Cameracensem, Tornacensem, Morinensem et Boloniensem.

92. Defuncto beato Medardo, atque Suessionis sepulto, Lotharius rex Francorum filius supra dicti [Col. 0108B] Ludovici ecclesiam super corpus ejus aedificavit. Post aliquot vero annos idem rex moriens, et in eodem loco sepultus, quatuor filios haeredes regni reliquit Karebertum, Guntrannum, Sigebertum, Chilpericum, qui regnum inter se dividentes, Karebertus sedem sibi constituit Parisius, Guntrannus Aurelianis, Sigebertus Remis, Chilpericus Suessionis. Chilpericus duxit uxorem, nomine Audoveram, habens concubinam, nomine Fredegundem. Quae Fredegundis Audoveram reginam tali fraude decepit: suasit ei ut filiam, quam ex Chilperico habebat ipsa de sacro fonte, non alia susciperet: quod illa seducta fecit. Quamobrem a marito suo separata est, sicque Fredegundis concubina in conjugium transiit. Episcopus qui puerum baptizavit exsilio damnatur. [Col. 0108C] Franci, qui sub ditione Chilperici erant, ad Sigebertum transeunt; Chilpericus vero fugiens fratrem suum, petiit civitatem Tornacum, quae in divisione sua continebatur, quem cives ejusdem urbis susceperunt, et coeperunt pugnare contra praefatum Sigebertum, qui congregato exercitu obsedit in urbe Tornaco fratrem suum. Fredegundis vero Chilperici uxor verens, ne populus Tornacensis pertaesus obsidionis, se et maritum suum traderet inimicis, convocavit duos juvenes ferocis animi, pollicens eis praemia et honores, si regem Sigebertum interficerent. Qui consiliis ejus acquiescentes regem adierunt, et quasi ei aliquid secretius locuturi, seorsum evocaverunt; deinde pugionibus interfecerunt. Chilpericus [Col. 0108D] vero a Tornaco egressus exercitum ad se reduxit, fratrem vero suum in vico qui dicitur Lambrias juxta Duacum sepelivit, civibus Tornacensibus gratias reddidit, et ecclesiae beatae Virginis Mariae multa beneficia contulit pro salute animae suae et animae fratris sui, qui improvise interemptus occubuerat, jura sua regalia, quae in eadem civitate possidebat inter episcopum et clerum distribuit; episcopo delegavit monetam civitatis, mairiam, justitiam, districtum, advocationem hominum Beatae Mariae, wionagia plaustrorum et vehiculorum, quae venalia in civitatem afferunt. Clero vero tribuit teloneum, pontinagium, [Col. 0109A] ut ex eorum redditibus vestimentorum suorum necessaria compararent, et ut victum copiose et sufficienter haberent, omnem terram quae jacet inter duos fluviolos, Ries scilicet et Mairam, eorum ditioni subdidit, ut ex ejus agricultura absque penuria sustentarentur. Cunctaque molendina quae tunc erant in Scaldo eis superaddidit, sex ex iis episcopo reservatis cum quinque quadrigis terrae. Foragia vero cambarum, vel quod scyphicationes apothecarum alii vocant, et redditus vasorum vini, inter utrosque aequis partibus divisit. Hoc itaque modo amplificata ecclesia Beatae Virginis Mariae cum honore ad propria rediit; deinde confirmatus in regno corpus fratris sui Suessionis transtulit, et juxta patrem suum sepelivit in ecclesia Sancti Medardi. Ipse vero [Col. 0109B] post aliquod tempus astu uxoris suae Fredegundis a Landerico majore domus cum quo eadem Fredegundis adulterabat, occiditur, et in basilica Sancti Vincentii Parisius sepelitur.

93. Post beatum Medardum praefuit Ecclesiae Noviomensi atque Tornacensi Augustinus, Augustino Gundulfus, Gundulfo Ebrulfus, Ebrulfo sanctus Acharius, cujus tempore legitur fuisse S. Amandus Trajectensium episcopus, qui coenobium monachorum Helnone construxit; post beatum Acharium, sanctus Eligius. Iste sanctus inter praeclara coenobia quae per Galliam construxit, etiam ecclesiam Sancti Martini Tornacensis in loco ubi nunc restaurata est, aedificavit; sancto Eligio S. Mummolenus successit, [Col. 0109C] Mummoleno Gundulfus, Gundulfo Guarulfus, Guarulfo Crasmarus, Crasmaro Framigerus, Framigero Hunuanus, Hunuano Guido cum Enutio; deinde Eliseus, Eliseo Adelfredus, Adelfredo Dido, Didoni Gislebertus qui fuit abbas Sancti Amandi Helnonensis, qui pro parochia Sancti Martini, quae sita est apud Helnonem in episcopio Atrebatensi, dicitur episcopo Atrebatensi, seu Cameracensi dedisse pro commutatione Marceniensem abbatiam, quae in episcopatu Tornacensi jacet. Gisleberto successit Pleon, Pleoni Guandelmarus, Guandelmaro Ronegarius, Ronegario Fichardus, Fichardo Emmo qui a Northmannis occisus est; Emmoni Rainelmus, Rainelmo Heidilo, sub quo cives Tornacenses apud Noviomum se contulerunt propter devastationem et oppressionem [Col. 0109D] Northmannorum, quando etiam monachi Sancti Martini ejusdem civitatis apud Supas villam suam in episcopio Parisiensi sitam diverterunt; Heidiloni Raubertus, Rauberto Airardus, Airardo Gualbertus, Gualberto Transmarus, Transmaro Radulfus. Post hunc praefuerunt episcopi quidam, quos melius puto vocari debere raptores quam gubernatores, dissipatores quam rectores, mercenarios quam pastores; beneficia enim Ecclesiae disperdiderunt, et pene ad nihilum redegerunt, ita ut de antiquis possessionibus nihil amplius eam cernamus hodie tenere quam tria molendina episcopi, tresque quadrigas terrae ejus, et canonicorum teloneum, pontinagium foragiorumque suam partem, exceptis paucis terris et molendinis quae per fidelium oblationes recuperaverunt. [Col. 0110A] Quod quomodo acciderit verba quae a majoribus nostris accepimus, posteris tradimus.

94. Radulfo successit in episcopatu Fulcherus. Hic existens spurius generatione, ex patre scilicet ignobili natus, filius fuit principis coquorum regis Franciae; qui ambiens episcopatum, regem Galliae et optimates curiae ejus simoniacos effecit, eosque sibi favorabiliter confoederavit: cujus ordinatio quia contra sacros canones fuit, per omne tempus quo praefuit, contra Deum et sanctam Ecclesiam intumuit, vitamque indignam omnimodis duxit. Adeptus ergo gradum cupitum, tres ecclesias in Noviomo subvertit, permittente rege, et primoribus ejus, quibus earum praedia et possessiones tradidit, ut eum quasi dominum attollerent, dominiumque et [Col. 0110B] fidelitatem promitterent, sicut antecessoribus ejus facere consueverant. Quae dum juxta votum obtinuisset, deliberavit etiam regionem Tornacensem invisere; qui Tornacum veniens cum et a clero et populo fuisset receptus, duas ecclesias finitimas subvertit, videlicet beati Quintini de Foro, in qua canonici commanebant, beatique Petri de media urbe, ubi sanctimoniales degebant, suadentibus militibus quos secum adduxerat, quibus etiam praedia earum distribuit pro captanda benevolentia eorum, terras etiam quasdam haereditarias Sancti Martini, quae in persecutione Northmannica devastatae fuerant, et adhuc sine incolis incultae jacebant, invasit; eisque ad augmentum suae damnationis addidit [Col. 0110C] beneficia quoque sua, quae de manu regis praedecessores ejus susceperant, illis superadjiciens monetam, scilicet civitatis, mairiam, justitiam, districtum, advocationem, vionagia, tria molendina de sex supra positis, episcopatum modo miserabili pessumdedit. Clericorum quoque bona magna ex parte lacerans, infra breve tempus dignas ultionis poenas exsolvit. Cum enim de Tornaco Noviomum redisset, protinus infirmitate correptus, sequenti nocte vidit in somnis quod esset inter duo altaria quae erant in presbyterio ecclesiae Sanctae Mariae Tornacensis sedis episcopalis; videbat etiam ignem maximum inter eadem altaria succendi, et puellam speciosissimam sed scissis vestibus indutam, juxta majus altare stantem, et complosis manibus crines suos et faciem [Col. 0110D] caedentem, ac de Fulchero, qui vestes suas sciderat, qui se nudaverat, justitiam a Deo cum magno clamore et gemitu querentem, ipsumque Fulcherum in flammas illius ignis impellentem et dicentem ei: «O crudelis tyranne, avidus pervasor meae ecclesiae, quare me ita lacerasti? cur tantis dedecoribus me infecisti?» Cumque Fulcherus contra reluctaretur, ne in ignem mitteretur, et diceret: «Domina totius orbis, non vos sic dehonestatam reddidi.» Adjecit puella dicens: Quoties bona mihi famulantium defraudasti, toties in me tela opprobriorum jaculasti.» De qua tremenda visione statim evigilans, vehementer clamare coepit, et clamore suo totam familiam suam excitavit. Concurrentibus universis, et clamoris causam sciscitantibus, quid in somnis vidisset [Col. 0111A] retulit, et puellam illam sanctam Dei Genitricem esse exposuit, quae Filio suo conquesta est quod ecclesiam suam sui juris terris quasi suis vestibus nudasset, et militibus Noviomensibus dedisset, ideoque se mala morte quantocius periturum, et gehennae flammis demergendum subjunxit. Perterritis omnibus et finem rei praestolantibus, ecce subito apprehendit eum dolor dirus viscerum, et morbo intercutaneo percussus, ut de Herode dicitur, videntibus cunctis, coeperunt vermes, qui pediculi vocantur, de corpore ejus glomeratim ebullire, gutturque et faciem ejus cum toto corpore operire; et hoc tandiu factum est donec animam redderet. Cumque corpus defuncti lotum, et vestibus ex more fuisset indutum, nunquam pediculi cessabant ebullire, [Col. 0111B] totasque vestes operire, donec ministri, necessitate compulsi, aliis vestibus indutum in corio cervino consuerunt, sicque sepelierunt. Huic Fulchero successit Hadulfus, Hadulfo Leudulfus, Leudulfo Rabodus, Rabodo Harduinus. Hic fuit tempore Roberti Francorum regis filii Hugonis Capeti: in quo finita est posteritas regum Franciae qui fuerunt de stirpe illius Caroli inclyti regis, qui pro nimia probitate sua a Romanis evocatus, coronatus est in regem, et Carolus, cognomento Magnus appellatus, imperavit tam Romanis quam Francis postea XIV annis, cujus haeredes per XI generationes regnum Francorum tenuerunt. Sed Hugo Capet cum esset dux Parisiensis, proditione et dolo Ascelini Laudunensis episcopi nocte Laudunum ingressus cum [Col. 0111C] militari manu, Carolum regem cognatum suum, qui cognominabatur infatuatus, in turre Laudunensi cepit, vinctumque catenis regno privavit. Qui principatum adeptus, a Gerberto Remensi archiepiscopo diademate coronatus, et rex Francorum appellatus est; cujus filius praefatus Robertus, sciens Balduinum Barbatum Flandrensium comitem tunc temporis magnae esse potentiae, filiam Adelam adhuc puellulam filio ejus adolescentulo Balduino Insulano desponsavit, patrique ejus nutriendam tradidit.

95. Ea tempestate habebat idem Robertus rex turrim Noviomi sitam infra terminos ecclesiae Beatae Dei genitricis Mariae secus curiam episcopi, per quam multa mala ejusdem urbis populo intulit; [Col. 0111D] miles enim, cui a rege custodienda tradita fuerat, ferocis animi existebat, adeo ut exactiones episcopales juri suo mancipare vellet; cunctis placitis, causisque forensibus, quae in curia episcopi determinanda erant, principari volebat, nihilque episcopum constituere licebat, nisi quod ipse prior disposuisset. Sic itaque episcopum et cives exasperans, nonnulla servitia eis ingerebat. Cum ergo longo tempore id ageret, nullisque exhortationibus religiosorum resipiscere vellet, ultra vecordiam ejus ferre non valentes, episcopus cum clero et populo valde afflicti proponunt omnino resistere, modumque quo ad effectum perveniant, coeperunt exquivere. Tandem eis videtur quod si turris eversa fuisset (quae materia pertinaciae ejus erat) facile pacem [Col. 0112A] obtinerent. Accidit ergo quadam die ut is qui custodire arcem debebat, casu fortuito deesset, nec nullus ex tota familia ejus superesset nisi solummodo conjux ejus cum famulabus suis. Cernens ergo episcopus opportunum tempus accidisse quo praemeditatum consilium de subversione turris complere posset, civibus arma apprehendere praecepit, cunctosque gladiis accingere fecit, ut si quis in armis obvians eis resistere vellet, facile expugnaretur; et mittit matronae episcopus per nuntios verba suasoria, quibus eam deciperet cum dolo, dicens: Habeo pallium sericum, de quo mihi casulam, vel planetam facere volo, sed non reperio qui eam sciat tam decenter incidere, et convenienter componere sicut te scire comperi; ideoque deprecor [Col. 0112B] ut castis manibus tuis praeparetur; jube ergo fores reserare ut ad te pergere valeam, et quid operis de serio facere possimus simul inspiciamus.» Illa gratulabunda effecta de visitatione pontificis, et dolos quos machinabatur prorsus ignorans, continuo ostia patefacere praecepit, ipsaque ei obviam processit, et usque ad thalamum suum eum perducens consedere fecit. Cumque aliquandiu simul mutuo sermocinati essent, videns episcopus familiam suam congregatam, apparatum ad subvertendum habentem, quae facere disposuerat aperit dicens: «Pro calumniis et injuriis quas vir tuus et curiae meae, et civibus crebro intulit, convenerunt isti adversus hanc arcem, ut eam dejiciant, cunctaque propugnacula ejus solo sternant, quamobrem egrediamur illaesi, ne cum [Col. 0112C] ejus ruinis pariter involvamur et pereamus.» Illa, his verbis perterrita et velut exanimis effecta, in terra procubuit, quam episcopus blande consolans, verbisque suasoriis tristem demulcens, apprehendit manum ejus, educensque secum servavit illaesam. At famuli episcopi continuo circumquaque ignem accendunt, cuncta aedificia evertunt, machinas ad subvertendum undique instruunt, immensam ejus altitudinem solo coaequant, de summo lapide usque ad imum comminuunt, deinde domum redeunt. Quae sic eversa usque in hodiernum diem inrestaurata manet; signa tamen ejus apparent, saxa scilicet ingentia. Audito ergo rex quod acciderat, vehementer iratus est, et contra episcopum qui fidelitatem [Col. 0112D] ei debebat, de perditione domus suae conqueri coepit, satisfactionem proditionis apertis querelis exigens secundum judicium optimatum suorum. Cumque curia regis episcopum de regno Francorum expellendum, et exsilium subire judicaret, veritus animositatem regis, sciensque nullum principum plus apud regem posse quam comitem Flandrensem, Balduinum scilicet Barbatum, ad eum confugit. Cujus filius jam juvenilis aetatis primis auspiciis pollens Adelam filiam praedicti regis ducere debebat uxorem, ut dictum est; quique etiam ecclesiam S. Petri in oppido Islensi aedificavit, et in ea canonicos posuit, seque ibidem sepeliri mandavit. Causam doloris sui episcopus apud utrumque exposuit, preces fudit ut de praesenti discrimine eum liberent, et iram regis, [Col. 0113A] quae juste exarsit mitigare studeant, dona praeclara pollicetur, si regi et proprio solio eum reconciliatum reddiderint, effectumque petitionis celeriter consecutus fuerit. Sciscitante vero comite, et interrogante quae esset recompensatio talionis pro legatione hujus negotii, respondit episcopus: «Possideo in regione Flandrensi, quae ditioni vestrae subjacet, altaria quamplura ex quibus XII locupletiora vobis et filiis vestris per tres generationes tenenda trado; quarta autem revertantur ad episcopum. Et ne inter successores meos et posteros vestros exinde aliqua controversia oriatur, testamentum confirmationis vobis facio, in quo tempus determinatum, et nomina altarium atque testium curiae meae ac vestrae qui interfuerint assensumque praebuerint, annotabo. Comes [Col. 0113B] ergo, mercede effusus, regem socerum filii sui adiit, precem pro episcopo fudit, veniam facile impetravit, eumque regi, et proprio solio cito reconciliatum reddidit; deinde altaria sibi delegata tenuit, quorum haec sunt nomina: De Corturiaco, de Putten, de Turult, de Aldenardia, de Henniis, de Hulten, de Dunza, de Nivella, de Rodenbruc, de Alenbruc, de Mallenghin, de Sclipies. Qua donatione ab episcopo facta, optimates Flandrenses a comite petierunt sibi ea concedi in beneficium, quae accepta optimates militibus sibi servientibus rursus in feodum distribuerunt, sicque paulatim de jure pontificali penitus in jus militum transierunt. Hoc ergo pacto Tornacensis Ecclesia XII altaria perdidit. Quae si episcopus Tornacensis ad mensam suam sicut olim [Col. 0113C] libera possideret, multos exinde pauperes secum reficere posset. Harduino successit Hugo, Hugoni Balduinus, Balduino Rabodus.

96. Hujus Rabodi tempore comitatum Flandrensem tenebat Robertus filius Balduini Insulani, et Adelae filiae regis, quibus data fuerant altaria. Veniens ergo ad eum Rabodus episcopus oravit eum ut XII altaria quae Harduinus de mensa Tornacensis episcopi tulerat, et Balduino Barbato comiti avo ejus concesserat, Tornacensi Ecclesiae pro anima sua redderet, quoniam jam tempus transierat quo reddita esse debuissent; tres enim comites ea tenere debuerant qui jam decesserant, scilicet Balduinus Barbatus, avus hujus Roberti, Balduinus Insulanus [Col. 0113D] pater ejus, Balduinus Hasnoniensis frater ejusdem Roberti. Quem cum episcopus rogaret altaria reddere, dilationem postulavit, donec a matre sua veritatem hujus rei audiret. Cum ergo matrem suam praefatam Adelam ⁜ (34) super hoc consuluisset, illa utpote religiosa et timens Deum respondit: «Verum est, inquit, fili, quia jam tempus transiit quo a patre tuo, et avo promissa fuerant reddi. Quia ergo tibi Deus haereditatem tuam quam perdidisti, id est Flandriam, reddidit, magnumque exinde honorem tibi fecit, consulo tibi ut etiam super hoc honorem ei facias, et Sanctae Mariae matris ejus altaria sua reddas.» His comes compunctus episcopo se ea redditurum [Col. 0114A] spopondit; sed antequam de manibus militum ea tenentium libera fierent morte praeventus, non implevit quod proposuerat. Ipse quoque episcopus non multo post longum tempus moriens ( an. 1093), quod inceperat non terminavit; sed ad augmentum destructionis episcopatus, terras arabiles episcopi circa Tornacum Theoderico monetario, et aliis primoribus hujus regionis vendidit. Nemus et silvam de Helein, et de Sancto Genesio distraxit, tradens singulos bonarios ad redditum quatuor denariorum singulis annis sibi solvendorum. Hic inter caetera quae laudabiliter fecit, etiam coenobium nostrum, quod a barbaris quondam destructum fuisse ferebatur, restaurare curavit anno Dominicae Incarnationis 1092. Rabodo successit Baldricus.

[Col. 0114B] 97. Cum ergo jam per trecentos fere annos Ecclesia Tornacensis pastore proprio viduata fuisset, tempore domni Hugonis Cluniacensis abbatis, cujus superius mentionem fecimus, accidit ut quidam Remensis Ecclesiae canonicus magnae probitatis vir, nomine Odo, vitam saecularem relinqueret, et in eadem Cluniacensi Ecclesia monachus fieret. Cumque ibi per aliquot annos religiosissime vixisset, et domnus papa Gregorius VII eidem domno Hugoni abbati mandasset ut sibi aliquos de monachis suis viros sapientes transmitteret, quos competenter episcopos ordinare posset, domnus Hugo ei inter caeteros praefatum Odonem transmisit, quem papa in urbe Ostiensi episcopum consecravit. Defuncto papa Gregorio Victor succedit; post quem idem Odo [Col. 0114C] ad apostolicae sedis pontificatum eligitur, et Urbanus nominatur. Qui, quoniam in Ecclesia Remensi educatus fuerat, valde eam super alias diligebat, et ut antiquam ei dignitatem XII episcoporum reddere posset non parum desiderabat. Cum ergo superius memoratum Gualterum Cameracensem episcopum pro simonia in concilio Claromontensi excommunicasset, protinus Atrebatensibus mandavit ut sibi proprium eligerent episcopum, privilegii sui auctoritate urbem Atrebatensem a Cameracensis episcopi subjectione liberam deinceps et immunem esse concessit, et ut episcopum proprium semper haberet confirmavit. Mandavit etiam clericis Tornacensibus, ut ad eum irent recepturi libertatem proprii episcopi. [Col. 0114D] Protinus canonici duos honorabiles viros de Ecclesia sua Romam miserunt, Elbertum scilicet et Geldulfum; sed papam Urbanum jam defunctum invenerunt, et sine effectu redierunt. Urbano successi. Reinerus, abbas Sancti Pauli, et vocatus est Paschalis; cujus tempore cum clerici Romanam curiam saepius frequentarent pro dissensione quae inter nos et ipsos erat, Romani qui semper novorum negotiorum sunt cupidi, coeperunt nos incitare ad repetendum proprium episcopum; accidit autem, cum jam nobiscum concordati fuissent, ut domnus Baldricus episcopus noster, pro quadam causa commotus, absque omni audientia et judicio canonico, missis litgium, [Col. 0115A] teris in urbe Tornacensi divinum officium interdiceret. Unde praefatus Gonterus praepositus canonicorum conventum evocat, et ad repetendam antiquam libertatem incitat. Continuo duo ex ipsis, Galterus scilicet qui postea abbas Sancti Martini claruit, et Movinus praecentor ecclesiae cum litteris capituli Romam petunt, et litteras domni papae Paschalis Tornacum deferunt, praecipientes clericis et abbatibus caeterisque personis episcopatus ut, remota dilatione, proprium sibi eligerent episcopum, alias quoque domno Radulfo Remensi archiepiscopo detulerunt, praecipientes ei ut eidem electioni efficaciter insisteret, et electum consecraret. Illis necdum reversis contigit domnum Baldricum episcopum mori.

98. Noviomenses autem, scientes clericos Tornacenses [Col. 0115B] Romam abiisse, callide agentes Lambertum Tornacensem archidiaconum sibi in episcopum elegerunt, scientes eum pecunia abundare, et per eam confidentes propositum Tornacensium cassari posse. Electus ergo Noviomi Lambertus Flandriam rediit, et apud Corturiacum congregatis abbatibus et personis episcopatus, ut electioni suae faverent impetravit. Solus abbas noster domnus Segardus, ut assensum praeberet postulatus, respondit non Corturiaci, sed Tornaci in capitulo Sanctae Mariae, ubi sedes episcopalis erat, hujus rei assensum debere fieri, nec se aliquid concessurum nisi praesentes videret decanum Tornacensis Ecclesiae et praepositum. Sic ergo commotis adversus eum aliis personis Tornacum rediit. Nec mora: legati cum litteris papae Roma redeunt, [Col. 0115C] abbati nostro de responso suo gratias agunt, ejusque consilio in capitulo suo unanimiter omnibus congregatis elegerunt sibi in episcopum quemdam Morinensis Ecclesiae archidiaconum, nomine Herbertum, litterasque domni papae Joanni Morinensi episcopo deferentes, eumdem electum suum sibi liberum tradi petierunt et impetraverunt. Inde praefatum archiepiscopum Remensem adeuntes, ut eum secundum domni papae praeceptum consecraret exorarunt. Sed Lambertus eos praeveniens, ut dicitur, jam animum archiepiscopi pecunia corruperat, adeo ut ejus consilio etiam rex Ludovicus muneratus, duos episcopos, Aurelianensem scilicet et Parisiensem, pro cassanda Tornacensium electione Romam [Col. 0115D] transmitteret. Clericis itaque Tornacensibus electi sui consecrationem petentibus, respondit archiepiscopus se nec Lambertum, nec Herbertum consecraturum, donec legati regis duo episcopi, quos pro eodem negotio ad papam transmiserat, Roma redirent. Ita utriusque electi consecratio suspensa et incerta fluctuabat, cum ecce episcopi Roma redeunt, litteras domni papae archiepiscopo deferunt, in quibus papa idem negotium in manu et provisione archiepiscopi ponebat, dicens sibi archiepiscopum mandasse, quod si Tornacenses proprium episcopum haberent, et episcopalis dignitas plurimum vilesceret, et Noviomensis Ecclesiae redditus nequaquam episcopo ad necessaria sola sufficerent. His litteris susceptis, sibi subditos episcopos archiepiscopus [Col. 0116A] convocat, diemque statuit qua Lambertum consecrare debebat: ipso vero die rex Ludovicus Remis adveniens omnes episcopos advocat, et ut diligenter de eodem negotio inter se tractarent admonet. «Si enim, inquit, videritis magis ad Dei honorem et animarum salutem competere ut Tornacensis Ecclesia proprium episcopum habeat, ego libenter concedo, quia nihil me in hoc perdere video, nec voluntati Dei, vel animarum saluti in aliquo resistere volo; neque volo ut aliquis per me dicat hoc bonum remansisse, vel se sub mea palliatione coram Deo paret excusare.» Cui domnus Joannes, Morinensis episcopus, vir religiosus, respondens: «Vere, inquit, domine rex, hoc dicto animam vestram liberastis. Nunc videant domni nostri episcopi quid agere debeant.» [Col. 0116B] Archiepiscopus tamen in eo quod coeperat perseverans, praedictum Lambertum super utramque Ecclesiam consecravit episcopum, multis mirantibus quod magis diligeret pecuniam reponere, quam Remensi Ecclesiae antiquam dignitatem reddere, quod utique facere potuisset facile, et regis permissu et auctoritate domni papae.

99. Lamberto decedente Noviomenses canonici [Col. 0117B] quemdam Simonem adolescentem sibi in episcopum elegerunt, filium Hugonis comitis, cognomento Magni, qui cum caeteris principibus ad accipiendam Jerusalem profectus in itinere mortuus fuerat. Quia ergo idem Simon germanus erat Radulfi comitis Peronensis, et inclytus Carolus comes Flandrensis sororem ejus conjugem habebat, pater etiam praedictus Hugo germanus fuerat Philippi regis Francorum, cujus filius Ludovicus tunc regnum habebat, ideo clerici Noviomenses propter frustrandam spem Tornacensium eum ad episcopatum elegerunt, et Tornacenses protinus interveniente glorioso comite Carolo absque ultra contradictione consenserunt, certi quod si vellet optime Tornacensem Ecclesiam regere posset. Quia tamen adhuc [Col. 0117C] infra aetatem et infra ordines Ecclesiasticos erat, archiepiscopus Remensis Radulfus sibi praesentatum consecrare distulit, donec ille Romam petens gratiam papae obtinuit, et utrique Ecclesiae praefuit.

100. Interea Gonterus praepositus, dum rursus Romam repetit, in villa quae dicitur Sarracenas in dioecesi Lunensi moritur, et in ecclesia Sanctae Mariae sepelitur; succeditque ei Theodericus adolescens filius Theoderici patris sui. Domnus quoque Odo, Cameracensis episcopus, cum germano suo domno Benedicto monacho nostro et eleemosynario petenti altare de Malda ad expensas pauperum dedisset, et quosdam libellos, scilicet de canone missae, de disputatione contra Judaeum, de origine [Col. 0117D] animae, composuisset, infirmitate corporis gravatus episcopatum reliquit, seque Aquicinctum in lectica deportari fecit. Quod domnus Segardus abbas noster audiens, protinus cum monachis suis illuc tendit, utque se ad ecclesiam Sancti Martini quam a fundamentis construxerat, ubi primo monachus, primusque abbas exstiterat, deferri permittat, expetit. Sed abbas Aquicinensis Aluisus dicit se nullo modo passurum, ut quem sibi Deus dederat, alibi deferretur. Sicque infra octo dies idem episcopus defunctus, in ecclesia Aquicinensi coram crucifixo cum magno honore sepelitur: et de candido marmore imago ejus super sepulcrum ejus sculpitur; succeditque in episcopatu quidam Burchardus.

[Col. 0118A] 101. Interea quidam Tornacensis, nomine Movinus videns se prolem non habere, ecclesiam quamdam, in honore sancti Medardi, prope Tornacum sitam, de opibus suis amplificat: utque in ea religiosos clericos ponat a domno Simone episcopo postulat. Cujus ille petitioni favens, quemdam religiosum canonicum, nomine Ogerum de monte Sancti Eligii, ibi abbatem fecit, ipsamque ecclesiam ei liberam tradit. Ille vero protinus auxilio Dei et civium ibi se posse proficere videns, locum tamen illum angustum esse sciens pro construendis officinis conventui fratrum necessariis, terram quamdam super planitiem Scaldi fluminis inferius emit, ibique ecclesiam lapideam in honorem sancti Nicolai cum officinis congruentibus construxit, pluresque [Col. 0118B] tam clericos quam laicos, necnon et mulieres ibidem congregavit, ipsamque abbatiam appellari fecit Sancti Nicolai de Prato.

102. Eo tempore fames vehementissima totam provinciam oppressit, ita ut plures fame intumescerent; comes etiam Carolus per totam Flandriam pro avenae penuria cervisiam componi prohiberet, dicens melius esse ut divites aquam biberent quam pauperes fame perirent. Domnus etiam abbas noster Segardus, misericordia motus, calices argenteos, et alia quaedam ornamenta vendidit, et ex eis panem in alimoniam pauperum emit. Non multo post defunctus est domnus Radulfus ille Northmannicus, prior S. Amandi ecclesiae nostrae, quae sita est in [Col. 0118C] pago Noviomensi, sepultusque est in claustro prope ostium ecclesiae a domno Theoderico abbate Sancti Eligii Noviomensis, qui eum pro religione sua valde diligebat: de cujus obitu cum domnus Radulfus praepositus noster nimium contristaretur, ipse quoque non multo post gravissima corporis infirmitate coepit fatigari; cujus quanta dilectio esset circa Ecclesiam, et quam integrum et sanum sensum etiam in febris valetudine haberet facile omnibus potuit innotescere. Cum enim oleo sancto a domno abbate, totoque conventu lacrymante, perunctus fuisset, eumque quatuor filii sui ad terram super cilicium deposuissent, rogantes ut, juxta exemplum sancti Martini, in cinere et cilicio tribus aut quatuor diebus super terram jacere libenter pateretur, Theodoricus [Col. 0118D] germanus ejus, vir dives et saecularis, audiens eum sic infirmari, protinus visitandi gratia supervenit, eumque cum in cilicio jacentem videns vehementer fleret, ille eum de saeculi contemptu exhortari coepit, dicens omnino parvipendendas mundi divitias, quoniam si Adam, inquit, ab initio mundi usque in hodiernum diem in divitiis vixisset, et hodie eum mori contingeret, nihil ei prodesset quod tandiu eas habuisset. Inter caetera etiam sic terrae jacens interrogavit ubi comes Carolus esset, vel quid faceret. Cui cum filii sui dicerent ne de talibus inquireret, sed solummodo animae suae sollicitudinem haberet, ille respondens: «Vere, inquit, de pace, et statu tam boni principis omnino solliciti esse debemus, quoniam in pace illius erit pax Ecclesiarum, in turbatione [Col. 0119A] autem ejus etiam Ecclesiae perturbabuntur; unde et vivens de eo sollicitus sum, et etiam post mortem meam si, Deo donante, requiem haberem, libenter pro eo orarem.» Cum vero post haec mortem jamjamque imminere sentiret, de quadam terra, quam in episcopatu Laudunensi a Clarenbaldo de Roseto nuper emerat, quae dicitur Sparciacus, rogavit fratres circumstantes ne eam relinquerent, sed diligenter excolere studerent, quoniam multum proficere ibi possent.

Post hunc ergo sermonem Dominica ante Natale Domini, in ecclesia conventu Nocturnas decantante, circa mediam noctem, ea pene hora qua sanctus Martinus transierat, fidelis servus ejus Radulfus Deo et ipsi animam suam commendans, ex hoc [Col. 0119B] mundo migravit. Quem cum domnus Segardus abbas vellet in capitulo ante sedem suam sepelire, ideo maxime quoniam ecclesiam partim ex substantia sua, partim labore et industria sua ex majore parte videbatur construxisse, quatuor filii ejus prohibuerunt, et ut potius cum fratribus suis in coemeterio sepeliretur petierunt, dicentes superbiae vel elationi ascribi posse si in capitulo sepeliretur; ipsum vero humilitati potius quam elationi semper deservisse: nam cum XXX fere annis praepositus ecclesiae fuisset, nullus omnino, non dicam de monachis, vel fratribus, sed nec de famulis quidem inventus est, quem stultum vel fatuum vocarit, vel super quem iratus manum miserit. Sic itaque domnus [Col. 0119C] abbas, precibus eorum satisfaciens, eum in coemeterio secus et prope capellam Sanctae Mariae, quam ipse eodem anno construxerat, retro scilicet altare cum multis lacrymis eadem Dominica ante Natale Domini sepelivit, filioque ejus Herimanno consilio omnium fratrum praeposituram commisit. Mainsendis vero quondam uxor ejus post mortem Radulfi fere XII annis vixit, completisque in sanctimoniali habitu plusquam XL annis praesentem vitam terminavit, et in eodem coemeterio sepulta est. Ideo vero filii eorum patrem et matrem suam magis in coemeterio quam in capitulo, vel in ecclesia sepeliri voluerunt, quoniam revera credebant ibidem bonorum hominum corpora esse sepulta, et ex consortio eorum melius illis esse quam si seorsim essent sepulti.

[Col. 0119D] 103. ⁜ (35) Hermannus ergo praepositus factus, coepit pro posse paternos mores imitari, et maxime ut in habitu, factisque suis humilitas potius quam superbia posset notari. Cumque a Natali Domini usque ad Pascha praeposituram tenuisset, visum est ei in somnis quod loqueretur cum patre suo, et an ex integro requiem invenisset requirebat. Cui pater respondebat: «Vere, fili, si in claustrali vita manere mihi licuisset, et praepositura mihi injuncta non fuisset, absque omni debito perfectam requiem invenissem.» Protinus Hermannus evigilans, et hujusmodi somnium pro correctione sua se vidisse reputans, [Col. 0120A] illud apostolicum apud se retractans: Saecularia judicia si habueritis inter vos, contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos constituite ad judicandum (I Cor. VI, IV) . Necnon et illud B. Gregorii quod qui lectioni et orationi invigilant, ipsi sunt vasa aurea et argentea, quae per Moisem in tabernaculo testimonii ad servitium et officium altaris fieri jussa sunt. Porro saga cilicina, quibus tabernaculum operitur, significant eos qui exterioribus intenti, pluviis et imbribus ventorumque patent impulsibus. Haec et his similia multa divinae paginae secum revolvens, omissa omni dilatione, universum Ecclesiae debitum ex integro solvit; sicque in capitulum veniens, et domni Segardi abbatis pedibus prostratus, somnium praedictum retulit, et ut de praepositura absolveretur [Col. 0120B] petiit, et nimis insistens impetravit; postque more suo libris scribendis et ecclesiasticae psalmodiae insistere coepit, quoniam Deo donante erat corpore sanus, et ad tolerandum silentium claustri, laboremque tam nocturnae quam diurnae psalmodiae nullo penitus fratrum inferior, vel tardior esse volebat, sed nec ab aliquo scriptorum in assiduitate, vel velocitate scribendi se vinci permittebat. Scripsit enim quatuor breviarios, pluresque B. Augustini libros. Pro talibus studiis multum a domno Segardo abbate domnoque Gerberto priore diligebatur, ita ut etiam ei coram se injungerent Dominicis et festis diebus sermones in capitulo fratribus proferre, quoniam cum caeteris aliis donis, etiam intelligentiam Scripturarum, [Col. 0120C] et disertitudinem ea quae sentiebat proferendi ei Dominus contulerat.

104. Defuncto ergo Radulfo praeposito, etiam domnus Segardus abbas paulatim coepit debilitari, et viribus deficere corporis. Eodem ergo anno longa infirmitate gravatus, evoluto unius anni spatio, in sequentis Natalis Domini die cum missam de luce idem Lux fulgebit cantassemus, ipse prae nimia lassitudine videns se deficere, ante gradum praesbyterii se in majori ecclesia fecit deferri, ibique oleo sancto perunctus, et Dominici corporis perceptione munitus post Primam in capitulum venit, totumque conventum absolvit, seque ab eo absolvi petiit, inde ad lectulum rediit, atque post paucos dies idem III Kalendas Februarii spiritum reddidit die Dominica [Col. 0120D] anno Dominicae Incarnationis 1127 indictione V, epacta VI, concurrente V. Praefuit autem huic ecclesiae annis XXI.

105. Eodem anno gloriosus comes Carolus Flandrensium, in ecclesia Sancti Donatiani apud Brugias ab inimicis suis clanculo interfectus fuit. Post mortem ejus, legitimis haeredibus decedentibus, datus est comitatus Flandrensis a rege Ludovico cuidam Willelmo juveni, filio Roberti Northmannorum comitis. Ad quem Simon episcopus Tornacensium veniens interveniente eodem rege cognato suo, ei notificavit quomodo Harduinus episcopus Balduino Barbato comiti XII altaria, sicut superius relatum [Col. 0121A] est, de mensa Tornacensis episcopii ad tempus concesserit, et quia jam tempus transierat, quo reddita esse debuissent, rogavit ut jam nunc tandem ea Ecclesiae Tornacensi et sibi redderet. Comes verba episcopi multorum testimonio vera esse cognoscens, commonente rege protinus ea praefato episcopo libera reddidit, seque ei exinde nullam illaturum molestiam spopondit. Sed comes non diu est passus Flandrenses in sua consistere libertate, sed paulatim coepit eos opprimere, et servitutis legibus subjicere. Unde illi perterriti quasi jam in foribus mortem adesse videntes, primo mussitando, deinde apertius colloquendo incipiunt consulere quomodo de hujus novi Pharaonis tam intolerabili jugo colla sua possint excutere. Quid multa? audiunt quemdam [Col. 0121B] adolescentem ex Theoderico duce, et matertera ⁜ (36) Caroli comitis genitum in Auxatia consistere, Theodericum nomine, quem secrete accersentes post varios pugnarum eventus apud castellum quod dicitur Alos, a quodam pedite in manu sub pollice vulneratus mortuus est. Quo apud Sanctum Bertinum sepulto, dominatum totius Flandriae rege concedente Theodericus obtinuit, quem Simon episcopus rogavit, ut sicut Willelmus praedecessor ejus Tornacensi Ecclesiae jus suum recognoverat de XII altaribus, quae jam antecessores ejus injuste multis annis tenuerant, ita ipse quoque recognosceret, et redderet ea sibi, sicut Willelmus coram rege reddiderat. Tunc comes episcopo ea reddidit, et libera dimisit, seque nunquam ei super eis molestiam [Col. 0121C] illaturum spopondit; sed pro istis recognitionibus comitum nondum optimates Flandriae qui ea in beneficium acceperant reddere voluerunt, sicque ecclesiam exhaeredatam esse dolemus. Hic ergo episcopus longo tempore praefuit; altaria recuperare nequivit, sed ea altaria quae decedentibus personis sibi remanserunt, ecclesiis tradidit, cujus relatione multorumque testimonio cognovi quod redditus episcopatus praebendarumque canonicorum Ecclesiae Tornacensis singulis annis fere centum marchis argenti adauxerit.

106. De antiqua vero possessione a rege Chilperico tradita usque in praesens tempus retinent teloneum, et pontinagium, et foragiorum suam partem. Quibus [Col. 0121D] ea quae a fidelibus eis quotidie dantur conjungentes, praebendas instituerunt multum opimas, de quibus magnifice sustentantur. Totum etiam studium suum ad emendas terras, et ad acquirenda altaria converterunt: Unde factum est ut ecclesiam B. Quintini de Foro, in qua congregatio canonicorum olim mansit, beatique Petri de media urbe a sanctimonialibus dudum inhabitatam, quae, ut praemisimus, a Fulchero episcopo subversae sunt, cum caeteris ecclesiis parochianis repeterent a militibus Noviomensibus, quibus idem episcopus eas in feodum tradidit, et sui juris subderent, cum quibus etiam nonnullas possessiones earum antiquas receperunt; sicque fines suos plurimum dilataverunt.

[Col. 0122A] 107. Interea piae memoriae religioso Segardo defuncto, atque in capella Beatae Mariae ante altare sepulto, successit ei in regimine monasterii Herimannus tertius, filius Radulfi praepositi. Hic cum reliquis fratribus suis Theoderico, Waltero, Radulfo ad pedes magistri Odardi litterali scientia apprime eruditus, divini verbi claruit praedicator maximus, egregie Evangelizans et affirmans testimoniis Scripturarum Christum Dei virtutem, mundi Redemptorem et Salvatorem, et lingua ejus principaliter inter principes loquebatur sapientiam. Cujus temporibus ecclesia nostra dedicata est a domno Simone episcopo anno Dominicae Incarnationis 1132, ab instauratione vero ejusdem coenobii quadragesimo. In administratione autem monasterii decem [Col. 0122B] annis nondum expletis, gravem quae paralysis vocatur incurrit aegritudinem; qui mansuetudine nimia, et humilitate cordis pollens juxta exemplum summi Magistri, qui ait: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) , nemine prorsus cogente, sed propria voluntate, et humilitate curam sibi commissam, baculumque suscepti regiminis in manu reddidit nobili honorificoque Simoni, Dei gratia Tornacensium pontifici.

108. Post quem Ecclesiae nostrae gubernacula quartus suscepit Walterus; et hic Tornaci natus, nutritus, episcopii canonicus exstitit, vir quidem secundum sibi a Deo datam sapientiam zelum Dei habens, qui restaurationem ecclesiae nostrae commemoratam [Col. 0122C] superius per omnia noscens, utpote qui septennis erat eodem tempore quo coepta est, ab ipso Odone primo abbate hujus loci saepe admonitus est, ut lenocinia mundi relinqueret, et cum coaevis suis filiis Radulfi praepositi habitum sacrae religionis acciperet, sed cum per dies singulos hujuscemodi sermonibus animum ejus accendere cuperet, et ille nequaquam assensum praeberet, tandem diuturna admonitione fatigatus abbas quasi ludendo praedixit ei quod, priusquam vitae cursum terminaret, monachus S. Martini existeret. Sed quia neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, nisi incrementum dederit Deus (I Cor. III, 7) eo tempore verbum praedicationis in eo non convaluit, sed per quadraginta fere postea annos in saeculari vita remansit. [Col. 0122D] Tunc namque cernens Dominus opportunum tempus accidisse, quo prophetia domni Odonis impleri debuisset, percussit eum gravi invaletudine corporis, et toto stomacho deficiente, hamo suo extraxit eum ab amore saecularis vitae, et in coenobio S. Amandi Helnonensis monachus factus est. Cumque illic per biennium laudabiliter vixisset, et pro sua probitate prior ibidem factus fuisset, petivimus eum nobis dari in abbatem, et accepimus; sicque [juxta] prophetiam domni abbatis Odonis constat quia ex eo tempore non solum monachus S. Martini, sed etiam provisor, et famulus totius domus ejus ac dispensator omnium in ea Christo famulantium fuit: qui ordinatus est a domno Simone anno Dominicae [Col. 0123A] Incarnationis 1136, indictione XIV, concur. III, epact. XV. Hic etiam apud saeculares tantae reverentiae effulsit, ut quadam vice in curia Flandrensi cum requireretur a comitissa utrum de negotio quod ventilabatur auderet jurare, responderit praepositus Brugiensis Rogerius, vir religiosus et opinionis bonae, non ita oportere, imo quod abbas Tornacensis solo verbo, hoc ipse cum omnibus Flandriae religiosis personis jurejurando auderet confirmare. In hujus ergo domni Walteri diebus Tornacensem Ecclesiam respexit Deus, reddens ei proprium episcopum ac propriam dignitatem tot annis perditam.

109. Cum domnus Simon jam fere XXIV annis pontificatum tenuisset, nullamque omnino diminutionis suspicionem haberet, contigit ut quidam adolescens [Col. 0123B] canonicus Beatae Mariae, nomine Henricus, paschali tempore feria secunda XI Kalend. Maii, vespertina hora, jam incumbente nocte, solus forte per novam fabricam ecclesiae Sanctae Mariae sine aliquo timore transiret, et ecce subito voces quasdam velut cum impetu terribili advenientes magnae multitudinis audivit; torrem etiam flammeum super se venientem vidit, ita ut particulam tunicae suae ac carnis sub ea de brachio juxta pugnum combusserit. Statimque perterritus in terram cecidit, et continuo quasi in exstasi raptus vidit quamplures ad se venientes, sibique colloquentes: quos jam defunctos esse sciebat, quosque viventes cognoverat. Postea ei visum est quod esset in campo rosarum, et liliorum floribus totiusque dulcedinis amoenitate repleto; [Col. 0123C] in quo consistens, et prae nimia suavitate prioris terroris horrore effugato exhilaratus, et velut totus recreatus et renovatus, vidit quatuor albis vestibus indutos cum candelabris, ac thuribulis ad se venientes. Hos sequebantur tres honorabiles viri, episcopalibus indumentis decorati, baculos pontificales in manibus tenentes, mitras aureas etiam in capitibus portantes, in quibus cujusque nomen scriptum continebatur; nam in ejus mitra qui medius incedebat scriptum erat; S. ELEUTHERIUS EPISCOPUS; in ejus qui ad dexteram gradiebatur, S. ELIGIUS EPISCOPUS; in ejus qui ad sinistram stabat, S. ACHARIUS EPISCOPUS. Post eos vero sequebatur domnus Gerardus presbyter, vir religiosus, veste sacerdotali indutus, [Col. 0123D] qui fidelis procurator eleemosynariae Sanctae Mariae exstiterat. Beatus itaque Eleutherius, juveni propinquans, quasi blandiendo manipulum suum super eum projecit; deinde librum vitae suae, quem in manu sua gestabat, ei ostendit, et coram se legere praecepit; perlectumque ab eo recipiens in sinu suo reposuit, et ad locum in quo prius steterat rediit. Postea beatus Eligius juveni appropinquans librum vitae suae ei obtulit, et juvenis eum sibi satis notum esse dicens legere noluit. Sanctus quoque Acharius ei in dextera sua scriptum ostendit: In nomine Domini Jesu per me mortuus resuscitatus est. [Col. 0124A] Et post haec illi eo ordine quo venerant discesserunt. His ergo visis adolescens de ecstasi ad seipsum reversus de terra surrexit, et ad patris sui domum rediens tota nocte lectulo infirmus decubuit. Mane facto aqua benedicta se aspergi rogavit, sicque recreatus particulam vestis suae combustam, et carnem sub ea liquefactam ostendit, et ex his quae viderat nonnulla retulit. Sequenti feria VI, accersito secrete Guillelmo canonicorum decano, qui postea abbas in ordine Clarevallensi claruit, peccata sua confessus est, acceptaque ab eo absolutione et poenitentia injuncta, proxima Dominica corpus Domini suscepit, quo percepto mirum dictu vitam B. Eleutherii, quam ante sex dies in exstasi legerat, memoriae revocatam cunctis audientibus ac si orationem [Col. 0124B] Dominicam, cursim legere coepit. Obstupefacti, rei novitate percussi convenimus ⁜ (37) , et multa ad invicem super tam mirabili visione conferre, et conjicere coepimus. Licet enim quidam adolescentem dictandi et versificandi peritum dicerent, hanc vitam potuisse componere, nos tamen scientiae ejus non ignari, certi eramus hujusmodi dictaminis nunquam eum assuetum fuisse, et quanquam etsi eam composuisset, nullo modo tamen eam sine libro tam cursim memoriter, et corde tenus totam legere valuisset. Consilio itaque cum religiosis viris habito, domno nostro Samsoni Remorum archiepiscopo, domnoque Bernardo Clarevallensi abbati, nec non et aliis episcopis atque abbatibus pro audiendis et discutiendis libris magistri [Col. 0124C] Petri Abailardi in octavis Pentecostes cum rege Francorum in Senonensi ⁜ (38) urbe congregatis, visionem istam scriptam transmisimus, et quid eis exinde agendum videatur, consuluimus. Illi nobis mandaverunt ut divinae voluntatis effectum deinceps exspectaremus.

110. Et ecce post paucos dies praefatus juvenis quibusdam signis praenoscens beatum Eleutherium rursum sibi manifestandum, summo mane peccata sua confessus, missam audivit, corpus Domini suscepit. Deinde secretarium, in quo sancti viri feretrum positum erat, oraturus cum paucis ingreditur, cum subito ad terram cecidisse foris positis nuntiatur. Ingrediuntur quamplures; cum quibus et nos [Col. 0124D] ingredimur. Ingressi autem eum supra terram clausis oculis ac si exanimem jacentem conspicimus, et admirantes finem rei exspectamus, et ecce post paululum eum sancti Eleutherii elevationem legere audimus, et ad multa quae interrogabamus eum respondere admiramur. De exstasi vero reversus, ea quae legerat scripsit. Post hanc itaque visionem quam videramus, certiores facti de prima, cui nullus interfuerat, in commune Deum rogabamus, ut si ex ipso foret haec visio, manifestaretur etiam tertio.

111. Necdum quadraginta dies transierant, et [Col. 0125A] praedictus juvenis sentiens tertiam visionem citius adfuturam, feria sexta ante festum sancti Laurentii rursum mane peccata sua confessus, et audita missa, Dominici corporis perceptione confirmatus, praefatum secretarium cum paucis oraturus ingreditur. Nec mora: nos extra positi audientes eum cecidisse accurrimus, videmusque eum more solito clausis oculis in terra velut exanimem jacentem. Vix quarta pars horae transierat, et ecce audivimus eum legere quaedam miracula sancti Eleutherii, nobisque interrogantibus stupemus, eum respondere ad plurima, inter quae palam praedixit quod Ecclesia Tornacensis infra non multum tempus proprium esset episcopum habitura, et pristinam dignitatem receptura. Quae visio et prophetia futurae libertatis nobis [Col. 0125B] indicia contulerunt.

112. Quo tempore contigit ut tam ecclesia Sanctae Mariae Tornacensis quam ex ipsa dioecesi multi clerici famosi conversionis gratia dominum Bernardum abbatem Clarevallensem sequerentur. Quorum relatione idem abbas de antiqua dignitate Tornacensis Ecclesiae instructus, et quanta necessitas esset ut propter infinitam multitudinem populi proprium haberet episcopum edoctus, ex visione adolescentis sumpta occasione, aggreditur secrete Simonem episcopum proponensque ei periculum tot animarum sub cura sua degentium, ut Tornaci proprium episcopum ordinari benigne permitteret dulciter hortatur. Protinus dulci exhortatione abbatis compunctus episcopus, consensit precibus ejus, eo tamen [Col. 0125C] pacto ut de redditu Tornacensis Ecclesiae partem pecuniae in vita sua liceret ei retinere. Sed Noviomenses clerici hoc audito Radulfum Vermandensem adeunt, et germanum suum Simonem vendidisse suum episcopatum derogantes, propositum abbatis per eum evacuant et evertunt.

113. Per idem tempus inter papam Innocentium et regem Ludovicum filium superioris Ludovici, cognatosque ejus supra memoratos, Simonem scilicet episcopum et Radulfum comitem lis exorta est. Pro qua rex cum comite Christianitate privatus est, et in annum tenti sunt; episcopus vero ab officio episcopali per aliquod tempus suspensus. Papa enim clericum quemdam, cognatum cancellarii sui, in [Col. 0125D] Bituricensem archiepiscopum consecravit; quod quia rex concedere noluit, Christianitate privatus est. Comes vero volens in matrimonium sibi copulari germanam Alienorae, reginae Francorum, uxorem suam legitimam de consanguinitatis linea calumniari coepit. Sed quia absque judicio canonico ab ea separari non valuit, praefatum Simonem germanum suum junctis aliis duobus episcopis, Laudunensi scilicet atque Silvanectensi, fecit per sacramentum testari, sic se propinquitatis linea cum uxore sua conjungi, ut foedera matrimonialia abinvicem deberent dissolvi. Quo juramento completo, ab ea se disjunxit, et germanam reginae duxit. Quae ambae fuerunt filiae comitis Pictavorum et ducis Aquitanorum: quae etiam propinquiores ei erant. [Col. 0126A] Fama hujus perjurii per totam disseminata regionem, etiam ad apostolicam audientiam delata est per comitem Theobaldum, Burgundiorum principem; hujus enim erat neptis ea quam Radulfus comes dimiserat, et dedecus repulsae eum spectabat. Quam querimoniam cum per nuntios suos auribus papae deposuisset, comitem vinculo anathematis ligavit, et episcopos ab officiis episcopalibus per aliquod tempus suspendit. Hac ergo dissensione inter papam et regem atque episcopum Noviomensem comperta, Theodericus praepositus, qui Gunthero successit, ardens desiderio cum clericis Tornacensibus ut Ecclesia sua pristinam dignitatem reciperet, domnum Herimannum, qui quondam abbas noster exstitit, secrete alloquens, ut Romam eat et animum [Col. 0126B] papae super hac causa caute exploret hortatur. Domnus Herimannus favens eorum precibus Romam pergit, Innocentio papae litteras, quas olim Paschalis papa Tornacensibus transmiserat ostendit, totumque rei supra scriptae ordinem pandit: tandemque ipse etiam litteras ab eo accipit, in quibus Tornacenses commonuit, et auctoritate apostolica praecepit ut communicato religiosorum et discretorum virorum consilio, remotis dilationibus episcopum proprium religerent, electum autem Remensi metropolitano consecrandum praesentarent; quod si ipse nollet perficere, ad suam praesentiam ducerent. Has litteras domnus Herimannus praesentat Tornacensibus, diem electioni ponimus, et personas dioecesis convocamus.

[Col. 0126C] 114. Initoque consilio cum religiosis viris Absalonem abbatem Sancti Amandi virum religiosum unanimiter nobis in episcopum eligimus. Protinus electio Remensi archiepiscopo notificatur; sed ipse dicit quod non auderet eum consecrare pro regis et Radulfi comitis timore. Unde necessitate cogente compellimur Romam remittere, et ipse quidem electus, ut vir sapiens, renuit ire, veritus (quod postea accidit) ne Romana curia per pecuniam a sententia flecteretur, sicque sibi in dedecus verteretur, si repulsam pateretur. Clerici autem Tornacenses juncto sibi domno Herimanno Romam proficiscuntur, litteras suas pro electione facta papae ostendunt, et ab eo gratissime suscepti de die in [Col. 0126D] diem exspectant ejus terminale responsum, cum subito Simon episcopus eos subsecutus adesse nuntiatur, ingressusque palatium cum clericis suis papae conqueritur super clericis Tornacensibus, qui praetergressi fidelitatem et obedientiam quam sibi promiserant, electionem alterius episcopi contra se fecerant. Respondet papa a fidelitate et obedientia quam ei promiserant se eos absolvisse, et ut proprium episcopum eligerent eis praecepisse, ideoque super his nihil eos deliquisse. Subjunxit quoque domnus Herimannus annuente sibi papa ut diceret clericos Tornacenses nullam contra episcopum Simonem accusationem coram papa detulisse, sed ei utpote nobili viro et laudabili bonum testimonium ferre, nec pro aliqua malevolentia alium episcopum [Col. 0127A] elegisse, sed si non inferioris meriti bono Martino ipse esset, eos tamen desiderare ut mater sua Tornacensis Ecclesia pristinam dignitatem proprii episcopi reciperet; tantam autem necessitatem hujus rei esse, ut cum in episcopatu Tornacensi plusquam DCCCC millia populi diversi sexus, et aetatis continerentur, tamen propter absentiam episcopi, teste ipso episcopo, mortui essent infra decem annos plusquam centum millia qui non fuerant consecrati oleo de manu episcopi, plusquam etiam . . . . . tam homicidio quam aliis criminibus implicatos ibi esse, qui non suscepissent poenitentiam criminum suorum ab episcopo. Cumque haec et alia multa in praesentia episcopi domnus Herimannus retulisset, quorum episcopus nihil negavit, papa stupefactus electionem Tornacensium [Col. 0127B] coram omnibus confirmavit, seque eam perfecturum promisit, ac cardinales qui circum sedebant exhortatus, ut se exinde adjuvarent, de sede sua surrexit, et in secretarium cum eis intravit, legatis nostris sperantibus causam suam citius terminandam; postea eos plusquam XV diebus papa detinuit, donec domnus Simon quingentis marchis argenti per curiales distributis gratiam domni papae recepit. Qui tamen eum in secretarium nobis praesentibus evocans, coram cardinalibus praecepit ei sub periculo ordinis sui ut nullam omnino malevolentiam in facto vel verbo Tornacensibus ostenderet, qui praecepto suo electionem episcopi fecerant. Sicque legatis nostris cum osculo reconcilians, litteras ei dedit, in quibus nobis mandavit quod de electione [Col. 0127C] nostra voluntatem non mutasset, sed ad praesens per consilium differret, donec convocato episcoporum et metropolitanorum conventu quod coeperat confirmaret. Interim autem praecipiebat ut ei solitam obedientiam exhiberemus. Sic itaque legatos nostros tristes dimittens, et multis male loquendi occasionem dans, sequenti anno moriens Coelestinum habuit successorem. Qui infra unius anni spatium defunctus, Gerardo cancellario, qui Lucius dictus est, apostolicam sedem dimisit; eo quoque similiter infra annum defuncto Eugenius succedit; qui primo Bernardus vocatus, in coenobio Clarevallensi monachus fuerat, deinde ab Innocentio papa in monasterio Sanctae Anastasiae abbas Romae ordinatus fuerat. Hic [Col. 0127D] ergo cum ab omnibus nobis nuntiaretur avidus pecuniae non esse, per internuntios de negotio nostro edoctus, et quid exinde facere vellet requisitus, respondit se facturum quidquid abbas Clarevallensis inde sibi per litteras mandasset. Cum itaque dubii sermones inter nos pro hac causa renovarentur, ecce subito Theodericus praepositus ecclesiae Sanctae Mariae infirmitate nimia gravatur, et monachus factus in hoc coenobio moritur, atque ante capitulum est sepultus. Sequenti etiam anno electus noster Absalon abbas Sancti Amandi vitae terminum fecit; sicque nobis ostensum est quod nec ipse, nec Herbertus Morinensis archidiaconus a Deo praedestinatus fuit ut fieret Tornacensis episcopus; alii enim istud officium servabatur. Sed nec Gunterus praepositus, nec [Col. 0128A] Theodericus successor ejus patrui sui filius, licet Ecclesiae suae ferventissimi amatores exstiterint, et in saecularibus satis potentes fuerint, hoc honore digni fuerunt, ut per eos tantum opus consummaretur; nam et hic honor alii repositus erat.

115. Cum ergo isti defuncti defuissent, filius sororis Theoderici, nomine Letbertus, ei in praepositura successit, cujus instinctu alius Letbertus, cognomento Blandus, qui postea cancellarius, deinde praecentor ecclesiae Sanctae Mariae fuit, cum litteris abbatis Clarevallensis Romam petiit, Eugenio papae negotium Tornacensis Ecclesiae pandit, utque tandem debito fine opus quod sibi Deus reservaverat terminare et consummare studeat, suppliciter exposcit. Volente papa ei litteras dare, ut rursum [Col. 0128B] Tornacenses electionem episcopi facerent, respondit ille se nunquam hujusmodi litteras laturum, sed si papa sibi consecratum manu sua traderet episcopum, cum ipso se reversurum, eumque a Tornacensibus cum honore debito suscipiendum. Quid multis morer? Instanti ejus petitione et constanti pertinacia flexus papa, quaerit ab eo quem velit in curia sua eligere; ille ut sapiens juvenis consilium suum in ore domni papae ponit. Convocat papa cardinales, et quid sibi super tanto negotio faciendum sit, consulit. Venerat tunc forte Romam Anselmus abbas Sancti Vincentii Laudunensis, qui in coenobio Sancti Medardi Suessionensis monachus factus fuerat, sed fama religionis et probitatis suae ubique praeconante a monachis Sancti Vincentii [Col. 0128C] expetitus abbas est ordinatus. Qui etiam multis annis idem coenobium laudabiliter rexit, ita ut de monachis ejus tempore suo in diversis coenobiis decem abbates venerabiles exstiterint. Hic ergo illis diebus pro Ecclesiae suae necessitatibus Romam veniens, et in curia papae notissimus, primum ab ipso papa nominatur, statimque a Letberto et ejus sociis eligitur, et papae consecrandus praesentatur; reluctatur et contradicit dicens se valida infirmitate detentum, et de morte potius quam de episcopatu sollicitum. Persistit papa in sua sententia, et obedientiae vinculo coactum Dominica Laetare, Jerusalem, solemniter consecrat, et consecratum cum litterarum suarum auctoritate novum pastorem civibus [Col. 0128D] Tornacensibus destinat, et eos ab obedientia Noviomensis episcopis absolvit, utque semper habeant proprium episcopum auctoritate privilegii sui promulgavit.

116. Regi vero Francorum Ludovico, qui etiam fuit dux Aquitanorum, et qui ad admonitionem Eugenii papae ad expugnandos inimicos Christianae religionis in Jerusalem expeditionem paravit, deprecatorias litteras idem papa misit, alias quoque comiti Flandrensium Theoderico, necnon et civibus Tornacensibus, in quibus exorabat ut episcopum, quem ad honorem Dei, et propter animarum salutem ordinaverat, omnes simul benigne concederent esse; et redditus episcopatus deinceps ipsi persolverent. Rex autem cum comite et civibus, [Col. 0129A] interveniente religioso viro Alviso Atrebatensi episcopo, paucis interpositis diebus papae annuit petitioni. Sicque novum episcopum in sede pontificali recepimus. Alias etiam litteras episcopo Noviomensi legavit, in quibus eum exhortabatur ut patienter ferret Tornacenses proprium habere episcopum, et ne vel per se, vel per subjectam sibi personam ei aliquam molestiam inferre praesumeret. Metropolitano quoque Remensi et comprovincialibus episcopis mandavit quatenus eum manutenerent, et in omnibus juvarent, atque ab omni praesumptione episcopum Noviomensem desistere monerent, et cum eo ad pacem concordarent. Sed idem Simon mitissimus homo erat, et malefactoribus mala retribuere nesciebat. Unde factum est ut neque [Col. 0129B] verbo, vel facto contra praeceptum papae facere tentaret; quod etiam ad nobilitatem generis sui pertinebat. Sic ergo Deus ordinavit ut Herbertus, et Absalon Tornaci eligerentur et Anselmus Romae consecraretur. Sic Deus permisit ut Paschalis et Innocentius Tornaci juberent fieri electionem, et Eugenius Romae faceret consecrationem. Sic Deus disposuit ut Gunterus et Theodericus praepositi laborarent in electione, et Letbertus gauderet de facta consecratione. Alii ergo secundum evangelicam sententiam laboraverunt, et Letbertus in labores eorum introivit. Alii seminaverunt, Letbertus messuit. Benedictus Deus qui prosperum fecit iter ejus. Acta est consecratio domni Anselmi episcopi Romae anno incarnati Verbi Dei 1146, quo [Col. 0129C] anno fuit fames gravissima, ita ut Tornaci venderetur sextarius tritici LVI solidis. Sicut ergo per sanctum Medardum dignitatem proprii episcopi perdidimus, dum ipse curam episcopi Tornacensis sibi injunctam a clero et metropolitano tenuit, ita etiam per eumdem libertatem nostram recepimus, dum Deus proprium nobis pastorem restituens monachum Sancti Medardi in episcopum dedit. Benedictus Deus qui tales filios sancto Medardo imbuendos tradidit, per quorum ministerium Christus in filios adoptionis divina charismata ostenderet, et Ecclesiam suam sine ruga et macula conservare vellet.

117. Eodem tempore Eugenius papa litteras exhortatorias in Galliam direxit, ad exhortandum strenuos [Col. 0130A] quosque homines quatenus Jerusalem ad terram quam Christus sua praesentia sanctificavit, pergerent, et fines illos qui a gentibus conculcabantur defenderent, et ditioni Christianorum subderent. Cujus exhortatione animati Ludovicus rex Francorum et dux Aquitanorum, Conradus quoque Romanorum imperator, et rex Teutonicorum, junctis sibi nonnullis principibus, cum multis legionibus Christianorum illuc properaverunt. Domnus etiam Herimannus quondam abbas noster cum eisdem principibus gloriosum Domini Jesu Christi sepulcrum invisere multo ardore sitiens, anno Dominicae Incarnationis, ni fallor 1147, Jerosolymam religioso cum apparatu ire perrexit. In itinere quid egerit, actum quid de eo sit, nihil certi habemus; alii enim pro Christi nomine [Col. 0130B] et proximi dilectione martyrizatum, alii captivum abductum referunt.

118. Domno Anselmo defuncto atque in ecclesia Sanctae Mariae ante majus altare sepulto, Gerardus abbas Villariensis ei successit anno Dominicae Incarnationis 1149, cujus temporibus domno Valtero abbate nostro defuncto, atque a tota processione sanctae Mariae et duobus episcopis, Tornacensi scilicet et Laudunensi honorifice ante altare sancti Joannis Baptistae sepulto, domnus Ivo ei successit anno Dominicae Incarnationis 1160, indictione VIII, concur. V, epacta XI.

Additio alia manuscripta.

119. Ivoni successit domnus Joannes, dictus de Necin, qui magnae religionis fuisse perhibetur. Isti [Col. 0130C] Joanni successit domnus Milo abbas Marciniensis, quondam monachus Suessionensis, et post abbas ejusdem monasterii sui. Miloni successit domnus Joannes, dictus de Sobrengien; Joanni successit domnus Amandus; Amando successit Radulfus; Radulfo successit domnus Aegidius, dictus de Cella; Aegidio successit Simon, dictus Baras; Simoni successit D. Joannes Carpentarius; Joanni successit D. Jacobus de Insula; hic per mensem rexit, potens Christus sibi Rex sit; Jacobo successit domnus Aegidius de Warnaria; Aegidio successit domnus Theodericus de Parco; Theoderico successit domnus Aegidius II, Muisis prior, electus abbas decimus septimus anno 1331.

[Col. 0131A] Noveritis, o posteri nostri, diabolum et angelos ejus primordiis hujus Ecclesiae multum invidisse, crebris eam impugnationibus vexavisse, tribulationes saepe graves concitavisse, et penitus eam exstinguere tentavisse. Sed Dominus, proreta bonus, navim suam per hoc mare magnum et spatiosum currentem, a vertiginibus undarum, a vorticibus fluctuum, a turbinibus ventorum semper eripuit. Qui etsi quando dormire visus est, tamen lacrymis et precibus servulorum suorum pulsatus evigilavit, ventis et mari ut conquiescerent imperavit, et ut tempestatem magnam magna tranquillitas sequeretur, gratia sua effecit. Cavete ergo, o posteri nostri, cavete ab hostibus tam immanibus, qui non transeunt nobis transeuntibus, qui non dormiunt [Col. 0131B] nobis dormientibus, qui non moriuntur nobis morientibus. Numerositas autem tribulationum nostrarum frequentius occasiones accepit ex simultate abbatum et monachorum invicem invidentium, invicem mordentium. Atqui hostis malignus, quo nihil est malignius, ex loco vulnus infligit libentius, quo mortem infert facilius. Hostis enim hostem citius volens exstinguere, non manum aut pedem amputat, non aures aut nares truncat, non orbes eruit, non alias corporis partes impetit, sed cruento gladio caput a cervice rescindit, et ita facile uno vulnere omnia membra occidit. Sic et diabolus congregationem totam quaerens occidere, abbatem a congregatione, quasi caput a corpore, gladio discordiae satagit separare. Quomodo enim poterit corpus animantis vivere sublato capite? Hic facio finem, ne quem [Col. 0131C] scribendo fatigem.

[Col. 0132A] . . . . . Medietatem Stripiniacensis ecclesiae dedit nobis, sicut in principio dictum est, Ansellus filius Arenberti, alteram medietatem Haimo filius Senechildis de Firmitate Bauduini, necnon et Verruinas. Echenvillerum autem dederunt nobis duo nobiles viri Goffredus et Isenbardus frater ejus Pitueris oriundi. Ecclesias de Firmitate Baudini Guido Trossellus ⁜ (1) hujus loci fidelissimus, concedentibus uxore sua Adelaide, et patre suo Milone vicecomite, et matre sua vicecomitissa, quae praecedente nocte per somnium viderat ramum oleaginum se manu tenere. Nos autem ab ipsa audientes somnium, omnes diximus competenter ad id quod clementer et divinitus ab eis nobis tribuebatur pertinere. Ecclesiam de Bovinis et terram et lucum dederunt [Col. 0132B] nobis duo fratres Goffridus et Bernardus, Helia monacho nostro, eorum consanguineo, eos ad hoc animante. Ecclesiam S. Juliani, ubi antea fuerat abbatia sanctimonialium, dedit nobis Emmauricus Stampensis oppidanus, vir egregius, filiis suis et uxore concedentibus: quam multi monachi etiam data multa pecunia voluerunt nobis subripere. Ecclesiam de Guinevilla dedit nobis Bernodalius nobilissimus de Firmitate, et uxor ejus Mathildis, quae nobis fecit thuribulum argenteum magnum, et calicem similiter argenteum deauratum, quae et prima ecclesiae fundamina jecit, et in aliquantam altitudinem eduxit, et Lisiardus Flandrensis filius eorum, qui nobis vitream majorem in capitio fecit. Ecclesiam S. Germani primam partem dedit nobis noster Ansellus, secundam Helias praedictus, tertiam et [Col. 0132C] quartam filii Albereae Urso et Arnaldus, quintam [Col. 0133A] vel sextam necdum habebamus tunc quando ista scribebamus, sed quandoque nostram futuram esse non dubitabamus. Ecclesiam de Bona dedit nobis Milo Rainardi filius. Ecclesiam de Serni dedit nobis Bernodalius Potinus. Ecclesiam de Verres dedit nobis Engenulfus. Ecclesiam de Cesiaco Elizabeth de Maci, ecclesiam S. Ebrulfi Segoredus. Belouillam dedit nobis Herbertus Bornius erga nos largissimus, cujus animam beatificet Christus. Ecclesias de Stampis veteribus, id est S. Martini, S. Albani, S. Medardi, dedit nobis rex Philippus, et litteris regalibus dationem hanc confirmavit, et Ludovico regi designato filio suo, ut idipsum concederet praecepit. Qui Ludovicus, assumptis secum Emmaurico Montisfortis domino, et Simone Nealphae, in capitulum nostrum [Col. 0133B] venit, participium beneficiorum nostrorum humiliter petiit et accepit, donum quod rex pater suus nobis fecerat concessit, et sumptas in manibus litteras super altare posuit, et ita donum patris confirmavit. Ecclesiam de Bolreto dedit nobis Arraudus de Corboilo. Villam quae dicitur Mesuns, tali modo conquisivimus, imo non villam, sed desertum. Terra illa erat sanctimonialium S. Eligii, sed eam redegerat in desertum multitudo invasorum, et incursio crebra praedonum. Nos autem abbatissae et caeteris sanctimonialibus data pecunia condigna, et annuo censu denominato, concedentibus omnibus quorum combentia de his expetenda erat, terram praedictam diu incultam accepimus excolendam. Cumque in omni congregatione nostra aliquem tanto labori aptum [Col. 0133C] quaereremus, et non inveniremus, Bauduinus ille, de quo longe supra mentionem feci, quem et in monasterii, et in dormitorii opere tantum laborasse narravi, nunc quoque adhuc laboris immensitate imperterritus, ultroneus sese obtulit, et pro fratrum suorum utilitate pondus pene importabile insumpsit. Quibus verbis viri hujus labores referam, quibus iterum in aedificatione villae laboravit? Credo quod nec ipse qui passus est facile referre posset. Locum diu incultum excoluit. Vepres et tribulos, silices et dumos, et caetera rudera terrae visceribus inhaerentia, nunc aratro, nunc ligonibus, nunc caeteris ruricolarum armis eradicavit. Hospites oblatiarios pene octoginta inibi congregavit. Quidam viri impii videntes [Col. 0134A] ita locum proficere, coeperunt lacessere, et calumnias quasdam inferre facere. Quorum alii sibi minaciter expetebant furfuragium, alii gallinagium, alii tutamentum, quod vulgo dicitur tensamentum. Mea est, aiebat iste, viaria. Ille petebat illa, iste ista: et ita Bauduinum nostrum, et vere nostrum, tribulabant vexatione continua. Ille pro posse unus multis obsistebat, et nunc placitando, nunc pecuniam dando, impetus irruentium refringebat. Hac necessitate compulsus, tempore messis totam prope Belsiam circuibat, obdurata fronte ab omnibus annonam petebat: de qua aliquanta conquisita pecunia, tyrannidem impetentium leniebat, et terram a consuetudinariis gravaminibus relevabat. Quodam messis tempore, cum nimio tibiarum, surarum vel [Col. 0134B] pedum dolore laboraret, et neque pede neque equo ire valeret, eo vehiculo quod vulgo birotum dicitur, circumferri per Belsiam ad petendam annonam pie frontosus non erubuit, imo erubescere quam coepta non perficere maluit. Homo tantae devotionis Bauduinus erga locum hunc exstitit. Retribuat ei Deus quae bene, probe, fideliter gessit. Nec solum illi, sed et omnibus hujus loci exstructoribus, provectoribus, tutoribus, vel quocunque modo substantiatoribus misereatur Deus. Mihi quoque Teulfo, qui haec dictavi, qui nescio utrum aliquid unquam huic loco profecerim, excepto quod totam bibliothecam hanc a Genesi usque ad ultimam Pauli Epistolam, Augustinum de Trinitate Dei, De verbis Domini super Joannem, Moralia Gregorii, et quosdam alios prout [Col. 0134C] melius potui emendavi, et accentibus distinxi. Qui diu praecentor fui, postea vero prioratum regere tentavi; sed ita regere ut dignum foret, partim ignorantia, partim incuria, partim infirmitate non corporis, sed morum, praepediente, non potui. Qui haec legeris, obtestor te per dulcissimum nomen Domini mei Jesu Christi, ut affectu quo poteris dicas: «O Deus natura misericors, misericordiam impendendo miserator, qui omnium misereris, precor, miserere Teulfo misericordiae tuae indigno.» Quod si viscera tua a me clauseris, et precem meam surda aure transieris, in Deum, qui charitas est, et in me peccabis.

[Col. 0133D] Legitur in libro qui Actus apostolorum inscribitur, in primitiva Ecclesia tantam plebis devotionem fuisse, et ita populi Christiani floruisse primitias, ut post acceptam fidem nemo domum, vel aliquid suum proprium possideret: sed jure fraternitatis essent illis omnia communia: scilicet ut qui eodem consortio religionis tenebantur, eodem consortio fruerentur et vitae. Nefas enim putabant religiosi viri [Col. 0134D] eum sibi participem non asciscere in substantia, qui particeps esset in gratia. Sic enim ibi scriptum est: «Quotquot possessores agrorum aut domorum erant, vendentes afferebant pretia eorum quae vendebant, et ponebant ante pedes apostolorum, et distribuebantur unicuique prout opus erat (Act. IV, 34, 35) .» Et haec siquidem consuetudo per quorumdam qui in Ecclesia religiosiores erant, felicem successionem [Col. 0135A] usque ad tempora beati Urbani papae et martyris emanavit. Sed vir Deo plenus, et sanguinis testimonio sequens Agnum, utili dispensatione providit, vel provisione dispensavit, ut possessiones non venderentur, sed Ecclesiis a fidelibus traderentur, quatenus hi qui divino servitio mancipati jejuniis et orationibus vacabant, facultates haberent unde sustentari potuissent. Ab illo igitur tempore usque ad nostram aetatem terrenis opibus mirabiliter excrevit Ecclesia. Cum enim, juxta vaticinium Isaiae (XLV, 14) , labor Aegypti et negotiatio Aethiopiae, virique sublimes saeculi, videlicet istius principes, ad Ecclesiam venirent, tot tantisque possessionum beneficiis eam per diversa loca totius hujus orbis ditaverunt, ut nulla hominum memoria nulloque [Col. 0135B] sermone valeat comprehendi. Id vero intra Gallias per maxime factum est. Nam Clodoveus, qui primus Francorum rex a beato Remigio Remensium archiepiscopo baptizatus, titulo Christianitatis meruit insigniri: plurimique post eum reges liberalissima munificentia vel Ecclesias fundavere, vel fundatas ab aliis ipsi suis muneribus amplificare studuerunt. Proceres vero regni ejusdem gratiae cupientes fieri participes aliique omnium generum viri ad tam celeberrimum opus pro possibilitate sua tota mentis alacritate cucurrerunt. Unde post aliquanto tempore factum est ut paleae quae intra Ecclesiam erant, divitiis intumescerent, et nostri etiam ordinis professores, quod non sine [Col. 0136A] gemitu dicendum est, religione calcata, post concupiscentias suas effluerent. Caeterum ille qui tempore Eliae septem millia virorum sibi reliquit qui non curvaverunt genua sua ante Baal (III Reg. XIX, 18; Rom. XI, 4) , quaedam vasa misericordiae nostris temporibus reservavit, viros scilicet bonos et religionis amatores, qui Christi paupertatis et humilitatis sectatores multos ad admirationem sui imitationemque provocaverunt. Alii vero quidam, qui tantum gratiae munus non merebantur assequi, ut sumerent psalmum, tympanum dabant, seminantes carnalia ut meterent spiritalia, de suis facultatibus et possessionibus novitiis ecclesiis, et quasi Christi pauperibus libentius erogabant. Inter quos Ansellus quidam annis et consilio strenuus, religione et familiaritate [Col. 0136B] Flaviacensium monachorum provocatus, primum quidem ecclesiam Stripiniaci, et quae in villa illa possidebat, monachis Flaviacensibus obtulit, ac deinde Mauriniacense praedium, in quo ecclesia ista in honore sanctae Trinitatis fundata est, Christi gratia praeeunte, contulit. Et quoniam pene omnia, quae a fundamento hujus Ecclesiae usque ad nostra tempora decucurrerunt, a Teulfo quodam, qui juvenis in ecclesia ista nutritus, in abbatem monasterii Sanctorum Crispini et Crispiniani apud Suessonicam urbem promotus est, superiore libro veraciter edita sunt, eorum quae vidimus et audivimus pauca praelibantes, quae necessaria judicavimus posteritati transmittere curavimus.

[Col. 0135] Explicit prologus.

[Col. 0135C] Anno incarnati Verbi 1108, Philippus rex Francorum apud Miledunum castrum rebus humanis exemptus, juxta votum et deliberationem suam monasterio Floriaco, quod in honore sancti Benedicti super fluvium Ligerim situm est, honorifice tumulatur. Fuit hic vir mirae prudentiae, et erga istum locum, qui suo tempore coepit, et benevolentissimus et munificentissimus; cumque videret abbatiam istam procerum suorum virorum Stampensium donis supra spem excrescere, vir altioris ingenii ut eam in eleemosynam possideret, emit eam ab Ebrardo, de cujus feodo pendebat, qui dominus Puteoli habebatur, et Jerusalem proficiscebatur. Successit autem ei in regnum Ludovicus filius ejus, homo simplicis naturae, magnanimus, atque in militia praeclarus. [Col. 0135D] Qui in dilectione et amplificatione hujus ecclesiae, ut boni patris bonus filius, per omnia decessorem suum imitatus est, nisi quod in negotio quod inter nos et canonicos Stampenses habitum est, quorumdam consilio deturbatus, aliquantisper aberravit. Regni ejus anno II Rainaldus, hujus loci primus abbas, post innumerabiles prosperitatum et adversitatum deinimicationes, viam universae carnis ingreditur, et in capitulo nostro sepultus ultimum [Col. 0136C] Salvatoris adventum exspectat. Convenientes in unum fratres et de electione, sicut ecclesiastica consuetudo requirit, tractantes, Teulfum illum, de quo in prologo fecimus mentionem, hominem bonae famae et satis litteratum, ex prioratu promovent in abbatem. Sed solita facilitate usi eorum quidam contumeliis eum afficiunt, et antequam consecraretur, a promotione dejiciunt. Consilio tamen quorumdam sapientium acquiescens, voluntatibus eorum et ipse consensit. Igitur aliis alia sentientibus, cum de eligenda persona, sicut moris est, diu sententia titubasset, tandem Hugoni cuidam juveni satis eleganti, et post primores regionis hujus claris natalibus oriundo, communi decreto se supponunt. Regem praeterea, qui id omnino [Col. 0136D] fieri prohibuerat, dictis ambiguis refellentes, electum suum ad consecrandum Senones ducunt, et per illius amicorum interventum rege reconciliato, abbate potiuntur optato. At ille nondum anni circulo completo, contradicentibus sibi et amicis et familiaribus, sponte suam et abbatiam dimittit, et ecclesiam Sancti Juliani prope Turrim Brunichildis sitam sortitus est, ibique privatam degens vitam morabatur dum scriberentur haec. Ea tempestate [Col. 0137A] nimietate famis tota Gallia laborabat, sicque per septem continuos annos eorum omnium quae victui necessaria sunt inopia grassata est, ut multos enecaret, innumerabiles etiam locupletes deduceret ad pauperiem. Qua de causa omnibus propriis necessitatibus intentis, beneficia Stampensium, quibus Ecclesia haec a fundamento sustentata est, penitus defecerunt, conturbatis et nimium anxiis omnibus hujus loci habitatoribus, et abbatis absentia et omnium rerum penuria. Denique cum ex aliis monasteriis personas expeterent, quas non potuissent adipisci, ad ecclesiam Columbensem, cum qua maximam societatis familiaritatem habebant, recurrunt, et Thomam illum, de quo superiore libro mentio facta est, aetate quidem [Col. 0137B] juvenem, sed litteris praeditum, veluti quodam jure reposcunt. Nam sub abbate Alberto, scholis saecularibus abnegatis, in ecclesia hac monachum professus fuerat, et Columbis per decennium vitae claustrensi, et litterarum studio deditus, demoratus est. Benedictione paulo post Epiphaniorum dies regulariter percepta, magnis et fratrum suorum et totius populi favoribus excipitur. Satis namque et amabilis et affabilis erat, et omnes qui eum noverant movebat ad pietatem, quod in tantam veniebat paupertatem. Sic enim et temporis importunitate, et abbatis abscessione, omnia temporalia bona deperierant, ut nihil eorum seu panis, seu vini, seu pecudum, seu aliarum necessariarum rerum penitus haberetur. Magno res erat in periculo. Mirare, qui legis [Col. 0137C] haec, et antiquorum nostrorum lauda constantiam, qui per tot penurias, per tot tribulationes hoc in loco perseveraverunt, et aedificia omnia haec quae cernis ex pauperum eleemosynis construxerunt. Non rex, non comes, non aliquis magnatum horum aliquid instituit. Thomas autem, intolerabili paupertate comperta, primum quidem vehementer expavit, ac deinde solius fugae remedium cogitans, abscedere tentavit. Sed se loci hujus monachum recognoscens, bonorum virorum consilio refocillatus est. Primo igitur consecrationis suae anno, in ecclesia Beatae Mariae Stampis, divinum sermonem cujus rei maximam gratiam habebat, fecit ad populum. Cui vir magnificus Ansellus, dapifer et consiliarius regis, cum multis nobilibus et castri proceribus, interfuit. [Col. 0137D] Qua occasione, familiaritate illius percepta, in necessitatibus hujus ecclesiae et providum consiliarium et optimum auxiliatorem multoties habuit. Nam Robertum quoque de Ocunvilla, malignum et raptorem hominem, qui maximam partem terrae de Mesuns calumniabatur, hujus auxilio depulsavit. In quo sedulitas et instantia abbatis laudanda est vehementer, qui nec novitate sua, nec paupertate detentus est. Sed cum nec etiam proprium equum haberet super quem ascenderet, non prius a proposito destitit quam, proceribus hujus castri saepius adunatis et ad placita conductis, calumniatorem a falsis spebus penitus exueret.

Viam tritam atque regalem quae inter ecclesiam [Col. 0138A] et vineas erat, et honestati providens et utilitati, multis sibi contradicentibus, et inde ad odium provocatis, obstruxit. Divina praedicatione populo sibi conciliato, confraternitatem instituit, per quam et pars ecclesiae cooperta, et vitrea illa magna quae in fronte navis ecclesiae habetur, inter caetera facta fuit. Monachi de Sancto Yonio censum VII solidorum diu nobis abstulerant. De quo Rainaldus, abbas ante Ivonem episcopum, Cartonensem placitum acceperat; et quia nec interfuerat, nec legitime contramandaverat, deciderat a causa. Sed Thoma annitente, rursus ad rectitudinem monachi revocantur, et quod aliquibus novum fuit, quatenus ad caput causae rediretur judicatum est. Neque enim personae negligentia proprium jus ecclesia debet amittere, [Col. 0138B] sed mortua, vel mutata persona, potest qui succedit infra canonicum terminum justitiam requirere. Ibi monachis deficientibus, per Paganum Sancti Yonii dominum, et Henricum, venerabilem de Longoponte priorem, pluribus coram positis testibus, res ad hunc finem deducta est, ut quod amissun erat condonaretur, et census uno quoque anno redderetur, sicut in litteris quae de hoc factae sunt plenius continetur. Sed de his hactenus. Eorum vero quae magna cura magnisque sumptibus indiguerunt, quaedam dicenda sunt. Ante illius adventum amplissimam terram, quae Belotivilla dicitur, miles quidam, Herbertus nomine, veniens ad extrema huic ecclesiae dederat. Sed renitente Goffredo quodam, qui sororem Herberti in conjugio habebat, adhuc [Col. 0138C] inculta erat. Datis igitur viro denariorum libris decem, uxori ejus, et uxoris sorori, quae domi habebatur, solidis quadraginta, Vulgrinum illum, cujus tot tantaque beneficia libro superiore commemorantur, excellentissimum loci istius benefactorem, qui aliquantulum a dilectione nostra tepuerat, blandis sermonibus excitavit, et ad excolendum terram ultra, si dici potest, quam loci hujus facultas pateretur, sibi plurima subministravit. Vulgrinus vero totis nisibus rem aggreditur et magno sumptu aedificia fabricavit, carrucas instituit, peculium aggregavit. Res erat in augmento dum scriberemus ista, et magnis existimationibus, ut a panis penuria, quam ab initio omnibus pene annis patiebamur, erueret nos, pascebat animos nostros. Iisdem fere temporibus [Col. 0138D] abbas commonitus a fratribus, quatenus in solemnitate beati Martini quae hiemalis dicitur, ad ecclesiam Veterum Stamparum in honore ejusdem confessoris dedicatam, quam Philippus rex dederat, praeceptoque firmaverat, pergeret, missamque cantare deberet, acquievit. Sed canonicis reclamantibus atque rebellantibus, aegre repulsus est. Sapienti usus consilio tumultum devitavit, et quam festinanter ad regem se contulit. Pandit injuriam, modesto conqueritur, libenter exauditur. Impetrat denique, Anselli dapiferi fretus auxilio, ut clerici Stampis in palatio in unum congregarentur, donoque consentirent. Ipse quoque rex, quod antea non fecerat, scripto proprioque sigillo donum confirmavit. Cujus [Col. 0139A] exemplum infra scriptum est. Sic de dono ecclesiarum Veterum Stamparum, quantum ad regiam potestatem pertinebat, diffinitum est. Caeterum abbas ex bonis successibus audendi majora spem concipiens, Ansello mediante regi supplicat, ut ipse Senonensem archiepiscopum, in cujus dioecesi ecclesiae illae sunt, rogaret, quatenus eleemosynam suam laudaret atque confirmaret. Petitione laudata, auxilium promisit, et ut se Miledunum sequeretur, ubi ei archiepiscopus occurrebat, admonuit. Regebat tum Senonensem Ecclesiam Daimbertus, vir aeque nobilis atque sapiens, sed qui in dilectione hujus Ecclesiae minime per omnia praedecessorem suum Richerium hominem placidae mentis imitaretur. Regis precibus auditis, primo quidem vehementissime [Col. 0139B] coepit obniti. Monachos impetuosos atque rebelles episcopis existere, conquerebatur. Tandem vero regis multorumque procerum interventibus atque ratione devictus, clericorum suorum consilium necessarium sibi fore respondit, et ut abbas ad eum Senones veniret indixit. Ipse vero archipresbyterum suum nomine Radulfum, loci hujus amatorem, Stampas misit, qui clericos congregaret, et si consentirent vel reclamarent audiret, sibique renuntiaret. Complevit ille jussa, atque in ecclesia Beatae Mariae clericis congregatis, simulque coram multis testibus assensum praebentibus, ipse quod audierat per seipsum ad archiepiscopum reportavit. Cum maximis igitur difficultatibus, quas brevitatis gratia scribere supersedimus, abbas impetravit [Col. 0139C] ut archiepiscopus dono consentiret, et proprio privilegio, sicut ecclesiastica requirit consuetedo, muniret. Voto demum potitus, et donum de manu archiepiscopi suscepit, et privilegium quod apud nos habetur detulit in haec verba.

In nomine Domini. Daimbertus archiepiscopus. Sciant praesentes pariter et futuri, quoniam venerabilis frater abbas Mauriniacensis coenobii, nomine Thomas, accedens humiliter ad metropolitanam sedem nostram, cum omni devotione et humilitate nobis supplicavit, ut ecclesiam de Veteribus Stampis in honore Domini et commemoratione beati Martini dedicatam sibi et successoribus suis perpetuo possidendam concederemus, sicut Philippus rex et Ludovicus filius [Col. 0139D] ejus itidem rex sibi donum fecerant. Eamdem enim ecclesiam ipsi reges Mauriniacensi coenobio regia largitate, jam prius attribuerant, et ut ipsam largitionem confirmaremus regiae nos preces incitabant. Nos autem illud potius Dominicum attendentes, ubi dicitur: «Petite et dabitur vobis, pulsate et aperietur vobis,» religiosi fratris petitionem irritam esse nequaquam sustinuimus, sed juxta illud evangelicum, petenti cum fide, pulsanti cum spe aperuimus: divinis obtutibus placere, et regiis precibus satisfacere, et fraternae utilitati providere sub uno opere nos posse credentes. Igitur ad laudem et honorem Domini, ex consensu et voluntate fratrum, canonicorum scilicet ejusdem ecclesiae, concessimus Mauriniacensi coenobio praedictam ecclesiam perpetuo possidendam, ea videlicet [Col. 0140A] ratione ut canonici praesentes suas quandiu vixerint in pace teneant praebendas, nisi forte remota omni violentia Mauriniacensi abbati eas guirpire consentiant. Post obitum vero singulorum, singulae praebendae transeant in jus et dominium Mauriniacensis abbatis. Salvo tamen jure Senonensis Ecclesiae per omnia, a primis per medium usque ad ultima. Data Senonis mense Januario, indictione V, regnante Ludovico rege anno IV. Daimbertus archiepiscopus subscripsit. Ansellus archidiaconus subscripsit. Hato archidiaconus subscripsit. Tetbaudus archidiaconus subscripsit. Girardus archidiaconus subscripsit. Burchardus archidiaconus subscripsit. Girardus cancellarius scripsit.

Et donum quidem regis et assensus pontificis [Col. 0140B] taliter habent. Quibus ita prospere gestis, abbas ut rem ad unguem deduceret, Romam pergere disposuit, canonico quodam Carnotensi, Pagano cognomine, homine ditissimo, et hujus loci benefactore, id sibi potius admonente. Sumptis igitur quae huic operi necessaria sunt, cum Alberico monacho nostro, simplice et bono viro, comite etiam Pagano, Romam profectus est. Ibi in curia Romana per unum mensem et eo amplius demorans, a bonae memoriae papa Paschali secundo meruit adipisci et sedis apostolicae tuitionem, et doni istius confirmationem. Sed quae ad ecclesias Veterum Stamparum pertinere videbantur, sufficienter, ut arbitror, explanata sunt. Crescebat autem et multiplicabatur vinea Domini, quae in paupere loco plantata fuerat, et circumquaque [Col. 0140C] palmites suos extendebat. Apud Dordinchum, quod regium municipium est, ecclesiam Beati Petri adepta est. Apud Stripiniacum Guarsadonius, Anselli nostri fundatoris filius, qui Hierusalem proficiscens Clusae jacet, et Adelina soror illius, quae in claustro nostro sita est, censum plus minus L solidorum et dimidietatem viariae huic ecclesiae dederunt, Bartholomaeo tunc loci illius priore, ut talia fierent, maxime procurante. Apud firmitatem Bauduini ecclesias Bonae, quas Milo dederat et abstulerat, veniens ad nos et eas reddidit, et donum ampliavit. Rex quoque Ludovicus dimidietatem decimae pedagii, quod apud Berovillam colligitur, nobis donavit, et X solidos annui census, quos regi debebamus, [Col. 0140D] pro anima Anselli dapiferi sui condonavit. Nundinas etiam denominatas in festivitate nostra aestivali incipientes, et tota heddomada perdurantes, cum mercato omnibusque consuetudinibus regia munificentia contulit. Guido etiam vicecomes Stampensium, familiarissimus abbati et amicissimus hujus loci, aliam dimidietatem decimae supradicti pedagii, et decimam molendini quem apud Veteres Stampas habebat, et in Stamparum medio fluvio Calo hospitem unum valde utilem nobis dedit. Hic siquidem Guido illius magni Hugonis, domini Puteoli, in cujus feodo ecclesia ista fundata est, filius fuit. Qui sortitus uxorem Marchi, Stampensium vicecomitis filiam, unde sibi vicecomitatus accidit, cum proceres Francorum, et maxime cognati illius contra regem Ludovicum [Col. 0141A] rebellarent, abbate nostro super omnes instigante, sanum cepit consilium, et per multa discrimina regi fidelissimus exstitit. De qua dissensione, quia se praebuit occasio, licet ad praesens negotium minime pertinere videatur, tamen si ad posterorum cautelam aliquid praelibaverimus, non erit absque re. Quod ut planius fiat, ab origine mali oriendum est.

Regnante Philippo rege, Henricus rex Anglorum, filius illius magni Guillelmi, qui Northmannorum comes Angliae regnum vi militari acquisierat, Robertum fratrem suum de Hierosolymis regressum bello cepit, et eo in vinculis tradito, comitatum illius regno suo sociavit. Ludovicus rex designatus, et adhuc adolescens, quorumdam suorum collateralium [Col. 0141B] consilio deceptus, ut talia gererentur assensit, patre sapiente viro sibi contradicente, et malum quod postea accidit spiritu praesago sibi praedicente. Fuit autem Henricus ille in divitiis, et in regiminis sapientia, omnibus pene sui temporis principibus incomparabilis. Habebat etiam ex sorore nepotem Theobaldum nomine, comitem Carnotensium, Blesensium, Meldensium, aliarumque multarum provinciarum. Qui comes palatinus, et intra Franciam secundus a rege, divitiis et nobilitate tumefactus, ab adolescentia sua velut haereditario bellorum jure regem Ludovicum coepit infestare. Cujus occasione scandali tota Francia bellis accensa est, proceribus utriusque partis id volentibus, et animos amborum ad odium inflammantibus. Inter quos Hugo de Creciago, [Col. 0141C] velut horum omnium malorum fomes, impiis consiliis et facinoribus alios anteibat. Vir audax et manu promptus, simulator et dissimulator cujusvis rei, oppressor pauperum, et agricolarum cupidus interemptor, qui omnia vellet uno momento et facinora et flagitia transvolare. Hic irreconciliabilis inimicis regiis [ f. inimicus regis, vel in amicis regiis] velut minister diaboli furebat, et omnia quae poterat circumquaque vastabat. Fiunt hominum caedes, inter quos et Ansellus regis dapifer apud Puteolum castrum interfectus est. Omnibus conturbatis, regnum aliquantulum titubavit, donec respexit ex alto qui cuncta disponit ab aeterno, et impium Hugonem peccatis exigentibus taliter permisit illaqueari, ut et [Col. 0141D] pax rebus humanis redderetur, et exemplum cavendae traditionis posteritati relinqueretur. Ipse namque Milonem de Monteliherico, optimae indolis et strenuissimum in armis juvenem, dominum suum, cognatum suum, traditione cepit, et captum compedibusque ligatum carcerali custodiae mancipavit. Sed juxta divinum oraculum, cecidit in foveam quam ipse paravit; et unde sibi partam victoriam atque gloriam, regique damnum intolerabile credebat, inde regi gaudium exortum est incredibile, sibi vero detrimentum atque perpetuum dedecus, Domino pro meritis ei digna reddente. Nam cum eum in vinculis diutius retinere non posset, redimere vero atque dimittere non auderet, quoniam illum sibi acriorem hostem futurum timeret, ductum per [Col. 0142A] diversa loca atque reductum, cum diu dubitaret quid ageret, scelerum suorum enormitate ductus, et violentissimi daemonis instinctu tractus, nefandissimo et abominabili super omnia genere mortis, quod vulgo murt vocatur, hominem innocentem nocte suffocavit, et per fenestram ligneae turris, in qua vinculatus erat, quasi si ipse Milo diffugere voluisset, clanculo projecit. Inventus mane, admirabilem stuporem et inenarrabilem dolorem cunctis videntibus et audientibus incussit. Traditor autem pallidus effectus, et trementibus labiis cum facie tormentum animi et infernalem conscientiam signis exterioribus manifestissime demonstrans, divino judicio suae destructionis ad festinationem, corpus permisit asportari, et apud Longum pontem, quod [Col. 0142B] regulare coenobium, et antecessorum Milonis eleemosyna erat, sepeliri. Fama dicto citius pervolante, ex vicinis oppidis, villis atque municipiis confluit omnis sexus. Mirantur omnes, et sceleris inauditi novitate perculsi lacrymas fundunt uberrimas, et ad aethera clamorem sustollunt. Advolat et rex Ludovicus a Lutetia civitate, quae Parisius appellatur, procerum ac militum maxima multitudine prosequente. Quo viso atque lacrymante, fletus, dolores, gemitus multiplicantur, et immensis clamoribus ab omnibus vindicta requiritur. Viro, sicut decebat, in claustro decentissime sepulto, ferventibus animis et impetu concitato concurritur communiter ad arma, et castrum Gumet, quod vicinum erat, divina eos ducente providentia, invadunt et capiunt. Terror [Col. 0142C] vehemens Hugonem occupat, anathematizatur ab omnibus, relinquitur a suis, stupet in se, et testimonio conscientiae ligatus, vires amittit. Fit mira atque laetissima mutatio rerum. Nam cum traditor de morte Milonis se duellio purgare cogeretur in curia Amaurici de Monteforti, post palatinos comites in provincia ista viri excellentissimi, cujus et ipse Hugo filiam parvulam desponsaverat, derelictus ab eo, in quo spem singularem habebat, belli discrimen ingredi non ausus est. Sed convictus et coram omnibus culpam profitens, ad pedes regis se prostravit, veniam postulavit, terram suam in manu illius dimisit, et monachilem habitum illico induit. Rex Angliae et comes Theobaldus, velut amisso stimulo quo Ludovicum regem exagitabant, obstupescunt [Col. 0142D] et pacem expetunt. Quid plura? Post horridam bellorum tempestatem pacis serenitas arrisit, regibus pacificatis, comiteque. Tunc misericordia Dei super Franciam respiciens, perfectissimam concordiam inter eos misit, et capite seditionis exstincto, quietis securitas agricolarum pectora laetificavit. His ad posterorum et notitiam et cautelam veraciter et breviter excursis, ad ea quorum gratia incoepimus, stylus dirigendus est.

Anno Incarnationis Dominicae 1119 papa Romanus Gelasius II, qui et Joannes Gaitanus, primo ordinationis suae anno ab Urbe causis emergentibus egressus est, et per maritima loca cymba portatus, Massiliae, quae una civitas Galliarum est, allabitur. [Col. 0143A] Hic ab adolescentia sua nutritus in palatio, industria et litterarum scientia excellentissime roboratus, apud Remim metropolim regni concilium disponebat, in quo se magna dispositurum credebat. Sed divino, judicio, quod occultum, nunquam tamen injustum est, aliter disponente, praeventus aegritudine gravissima, Cluniaco, quod super omnia monasteria tunc temporis et religione et divitiis effulgebat, se fecit portari. Ibique deficiens, et carnis vinculis absolutus, sicut decebat summum sacerdotem, honorifice sepultus est. Erat autem inter summum sacerdotem et regem Teutonicorum, qui per Karoli Magni regis Francorum successionem patricius Romanorum erat, gravissima et inveterata de investituris pontificum et abbatum dissensio, quae per quadraginta et eo [Col. 0143B] amplius annos Romanam sedem turbaverat, et omnes ferme totius Latinitatis Ecclesias fatigaverat. Rex etiam Burdinum quemdam Bracarensem archiepiscopum, litteratum et curialem et eloquentem virum, Romae pseudopapam subrogaverat, et militaribus armis intrusum ad propria revertens in sede reliquerat. Qui postea a domino papa Calixto II apud Sutriam vi captus, et per Romam ductus, apud Caveam, quod districtissimum monasterium super Salernam situm est, monachus effectus et incaveatus est. Ii igitur qui cum Gelasio venerant, quasi praesago spiritu ducti, antequam ab Urbe discessissent, cum his qui Romae remanebant consilium, et ab his assensum acceperant; ut si, quod evenit, papa rebus humanis excessisset, ipsi in [Col. 0143C] partibus nostris eligendi pontificem potestatem habuissent. Eo vero mortuo sepultoque, cardinales caeterique Romani cum maxima pontificum atque procerum multitudine quae inibi confluxerat, statim in eodem loco Widonem Viennensem archiepiscopum, strenuum et incomparabiliter genere nobilem virum, eligunt, et pontificalibus induunt insignibus: quibusdam tamen ob rei novitatem, aliis, ut ferebatur, ob invidiam murmurantibus, et aliter sentientibus. Hic Viennae reversus, rebusque dispositis per Gallias transitum faciens, Tolosae primo, Remis secundo celebrato concilio, Romam cum maximo tripudio sicut decebat intravit, Burdinoque capto, contra tyranni voluntatem cathedram summi pontificatus [Col. 0143D] obtinuit. Inter caeteros quoque nobilitatis illius maximos titulos, proneptim ejus Ludovicus rex conjugem habebat. Qui dignitati illius congaudens, cum nuper electus esset, et per Alverniam transiret pro quibusdam sibi necessariis, cum Petro Belvacensi episcopo, et domno Conone Praenestino et apostolicae sedis legato, Thomam hujus loci abbatem primum responsalem ad eum transmisit. Caeterum ea tempestate inter nos et canonicos Stampenses foedissima et turbulentissima de sepeliendis corporibus quaestio versabatur. Fovebat eorum partes Algrinus quidam palatinus et regalis clericus, et Stephanus cancellarius Anselli dapiferi frater, et privatissimus regis consiliarius, cujus tunc temporis arbitrio regnum Francorum disponebatur. [Col. 0144A] Qui ambo canonici Stampenses erant, et ideo canonicos quantum poterant in hac causa sustentabant. His justitiae causam opprimentibus, et cor regis evertentibus, cum ad dominum papam noster abbas contra votum mitteretur, quia regis non poterat, reginae confugit ad auxilium, et postulatis et impetratis deprecatoriis litteris, securus iter arripuit. Cum ergo dominum papam in partibus Alverniae reperissent, et ea quorum gratia legatio facta fuerat convenienter definissent, abbas notitiam curiae adeptus, et Cononis precibus adjutus, ad munimentum suae partis privilegium, cujus exemplar infra scriptum est, impetravit et asportavit.

Verumtamen abbas in acquisitione hujus privilegii vehementissime quidem laudabilis, sed inopinato [Col. 0144B] magnoque repletus gaudio, pueriliter aliquantisper exsultavit, et sicut oportebat usquequo necessitas exposceret suae defensionis baculum non celavit, sed illico manifestando ac propalando quibuslibet quod acciderat, gravissimum et pene importabile sibi scandalum generavit. Canonici namque Stampenses cum auribus attonitis talia percepissent, ecclesiam suam a fundamentis erutum iri putaverunt, et discurrentes, et vim se perpessos vociferantes, ad auxilium Algrini clerici regalis, canonici militaris, hominis animalis, domnique Stephani cancellarii regis et a secretis confugerunt, aulamque regiam querimoniis innumerabilibus repleverunt. Istis porro tamen fortissimis interventoribus, providentia quorum consilium regis regnique [Col. 0144C] dispositio eo tempore potius ferebatur quam regebatur, precibus et assuetis verborum illaqueationibus adductum, muneribus quoque conductum, suae partis patronum ac defensorem regem efficiunt. Cujus ope relevati, apud Miledunum castrum in privato quodam colloquio, quod rex idem cum quibusdam suis episcopis habebat, ipso rege prolocutore archiepiscopo Senonensi de abbate clamorem faciunt. Abbate absente, clamor facilius atque libentius excipitur, et nemine contradicente, quanto importunitas monachorum elevatur, tanto causa deprimitur. Diriguntur exinde nobis ab archiepiscopo litterae graves atque tonantes, quae velut invasionibus obvient, donec Romanus pontifex sicut exspectabatur [Col. 0144D] adveniat qui regis precibus victus, privilegium ipse per se rescindat. His imparatis tumultibus abbas exterritus, primum quidem ad Dei confugit auxilium, dehinc litteris archiepiscopalibus per litteras ipse respondit. Seriem quarum, ut hujus negotii notitia plenior habeatur, huic operi subter intexere decrevimus.

Domino venerando, et in Christo dilectissimo Patri D. Dei gratia Senonensium archiepiscopo, Thomas Mauriniacensium minister indignus salutem et debitam obedientiam. Legimus in litteris vestris quod apud Miledunum canonici Stampenses de nobis gravissime conquesti sunt, quoniam ecclesiam Beatae Mariae et redditus canonicorum quantum in nobis est, ut aiunt, omnino annullare satagimus, et sepulturam loci ipsius [Col. 0145A] tam ad nos ex parte contraximus, et etiam parochiae ipsius ecclesiae terminos occupavimus. Sensimus etiam paternae correctionis verba, quae licet graviora sint quam vel causa vel persona mea promeruisset, reversus tamen ad me, cogitare studui, quod poenitentiae locum in Ecclesia teneam, coepique ruminare quod, juxta Salomonem, «Verba sapientium sunt quasi clavi in altum defixi (Eccle. XII, 11) .» Scribitur et infra, puto ad consilium dandum, non ad incutiendum terrorem, regem L. huic clamori interfuisse, qui favet omnimodo partibus clericorum, et detestatur et improbat graves et intolerabiles impetus monachorum. Movemurque ut in hac causa ita nos deinceps habeamus, ne forte super his quae paulo ante tetigistis, regis odium importabile incurramus. Ad haec nostra est haec responsio [Col. 0145B] brevis. Primum quidem, quod canonici, spreta Senonensis Ecclesiae auctoritate, ad saecularem curiam fugiunt, regem pecunia contra privilegium Romanae Ecclesiae conducunt, contra canones faciunt. Deinde mendaciter et impie dicunt sepulturam loci illius nos ex parte contraxisse, parochiae terminos occupasse. Nihil enim horum facimus. Scimus namque quam detestabile malum sit accipere sepulturam, et divinarum Scripturarum eruditione, et pauperum oppressione, quos in vicinia nostra, et solum in dioecesi vestra videmus ad sepulcra mortuorum plorare magis amissiones bonorum quam corpora defunctorum. Juxta vero antiquam Ecclesiarum consuetudinem, juxta vestram institutionem (neque enim adhuc Romanae dignitatis privilegium nominamus) sciatis non et ambulare [Col. 0145C] et ambulasse. Quod si in aliquo foret excessum, debuissem ab illis canonice pulsari, non sic inaniter et de nullis adhuc coram episcopis exclamari. Caeterum, pace vestra dixerim, vestrum esset, si vestrae paternitati placuisset, contra latratus eorum, qui se putant amittere quidquid nobis datur a fidelibus, baculum defensionis opponere: tum propter parvulam ac novitiam Mauriniacensem Ecclesiam, quae vestra est, et a vestro decessore piae memoriae R. fundata, talibus initiis excrevit; tum quia per privatum ac fidelissimum vobis legatum eorum laqueos praeveniens mandaveram, quod vestro tota res penderet arbitrio. De rege postremo quid dicam? Didici praecepto primi pastoris et Deum timere et regem honorificare. Satis [Col. 0145D] et illius et habuimus et habemus praeter hoc negotium familiaritatem, et in multis, si dici fas est, ei necessarii fuimus. Sed quibus multoties abducatur consiliis, vos qui totius vestrae regionis caput estis, experimento aliquando didicistis. Sed ne multis immorer, timeant eum qui divitiis et deliciis suffocantur, vel ad utilitatem proximorum ecclesiasticis honoribus occupantur. Nam nos Christi pauperes sumus. Vulgare, mi domine, proverbium est: «Nudus homo non potest exspoliari.» Nemo timet amittere quod appetit sponte sua deserere. Ut veritatem vobis pandam, ante mori paratus sum quam contra privilegium aliquid facere. Valete.

Haec ad archiepiscopum. Ad regem vero per seipsum, quia familiarissimus erat ei, velociter tetendit, [Col. 0146A] et cum rationis ostensione, tum cujusdam moderationis dispensatione regis iram mitigavit. Interea rerum dispositor, qui comprehendit sapientes in astutia sua, more solito suae pauperis Ecclesiae tribulationem respexit, et regem aliquantisper humiliatum, quod qualiter sit factum, aliis dicendum reliquimus, hoc aliter tractare coegit. Porro Tolosae celebrato concilio, Pictavorum, Andegavensium, Turonorum finibus peragratis, in nostris partibus domini papae jam nuntiabatur adventus. Cono etiam Praenestimus episcopus, apostolicae sedis legatus, de quo et superius fecimus mentionem, quem Remim necessaria dispositurum papa praemiserat, obviam ei rediens, ob solitam abbatis familiaritatem, apud nos hospitium sumpsit. Cujus consiliis abbas animatus, [Col. 0146B] ut a domino papa ecclesiam nostram dedicari fecisset, iter cum eo disposuit. Quod ne alicui videatur absurdum, quia libro superiore narratum est oratorium fuisse dedicatum, sciat altare de loco in quo tunc erat, postea motum fuisse, et canonica sententia est: «Si altare motum fuerit, denuo consecretur.» Exterius etiam tabernaculum, quod ecclesiae navis a populo vocatur, consummationis perfectionem acceperat. Sed cum Aurelianis advenissent, et dominum papam per Carnotum iter dirigere percepissent, imperacto negotio digrediens a sociis abbas revertitur. At cum regem Ludovicum de Northmannia cum exercitu revertentem Carnotum adventasse, urbisque partem papa cognovisset [Col. 0146C] concremasse, mutato consilio per Stampas transiturus, Aurelianis improvisus advenit. Abbas autem, rei tam subito stupefactus eventu, cum quid ageret diu dubitasset, divino reor provocatus instinctu (a Domino enim gressus hominis diriguntur [Prov. XX, 24] ), regem de Carnoto Stampas die alio reversum praeceps adiit, preces fundit, ut litterarum praeventione papam rogaret, quatenus Mauriniacensem ecclesiam ipse dedicaret. Nec mora, precibus exauditis, cum Hugone monacho, nostro tunc secretario, legatus regius cum litteris Aurelianis summa cum festinatione dirigitur. Litterae aperiuntur, consilium cum cardinalibus accipitur, debere fieri postulatio regis adjudicatur. Quo renuntiato, dici non potest quantae festinationis inquietudo communiter [Col. 0146D] et abbatem et nos omnes brevissimi temporis articulo deprehensos, duobus scilicet tantummodo diebus mediantibus, exagitavit. Caeterum summo pontifice summa cum reverentia Stampis in palatio suscepto, clericis Stampensibus murmurantibus et detrahentibus nobis, inimicus homo qui superseminat zizania, per quemdam Stephanum de Vesontio crudelissimum et avarissimum hominem, dominique papae camerarium, consilio cujus privata curia regebatur, totum boni hujus operis incoeptum pene dissipavit. Porro abbas mortuum se judicans, si tam coeleste munus velut a manibus eriperetur, in praesentia domini papae cardinales congregavit, cum rege, cum regina preces multiplicavit, et tandem [Col. 0147A] quod postulabat firmiter impetravit. Quid plura? gaudium inaestimabile nostris, et omnium amicorum nostrorum pectoribus infunditur. Exsurrexit enim Deus, et dissipati sunt inimici ejus. Stupebat Algrinus, et omnes invidi et inimici nostri sicut fumus deficiunt a facie Dei.

Anno igitur incarnati Verbi 1120 dedicata est ecclesia Mauriniacensis coenobii a domino papa Calixto secundo, V Non. Octobris, cum maximo honore et reverentia, in honore sanctae Trinitatis et sanctae crucis, ac beatae semperque virginis Mariae, et beatorum apostolorum Petri et Pauli, et omnium sanctorum Dei. Inter eas venerabiles personas quae huic sanctae dedicationi adfuerunt, venerabiliores fuerunt Cono Praenestinus episcopus, totius Franciae. [Col. 0147B] ac Tentoniae, Alamanniae, ac Saxoniae legatus; Boso de titulo S. Anastasiae totius Hispaniae legatus, cujus ope et industria Majorica insula et Caesarangusta, nobilissima Hispanorum civitas, subacta est; Tostanus Eboracensis archiepiscopus, Gaufridus Carnotensis episcopus, Galo S. Pauli episcopus de Britannia, Bernerius abbas S. Florentini de Bonavalle, Stephanus abbas S. Joannis de Valeia, multique alii sapientes viri, et optimae personae. Rex etiam Francorum Ludovicus, et Adelais uxor ejus, et Wilermus dapifer, qui senescallus apellatur. Stephanus quoque cancellarius frater ejus, cujus consilio tota Francia regebatur. Emmauricus de Monteforti, Guido de Gualardone, multique alii Francorum proceres et nobiles viri.

[Col. 0147C] Annua quoque peccatorum remissione in dedicationis anniversario constituta regio Stampensis, et sublimata et laetificata est. Spiritus vero vehemens, qui venit ab Aquilone, frequentissimis exhalationibus in hanc domum insufflavit, sed Deo propitio illam non exsufflavit. Celebrato namque Remis maximo generalissimoque Concilio, domnus papa cum omni comitatu suo Burgundiam ingressurus, Romamque profecturus, de Parisius Corbolium advenerat. Ibi canonici Stampenses, quoniam in procuratione illius partem mittebant, inventa occasione loquendi, et nobis obloquendi, ipsi papae de abbate, de monachis clamorem faciunt, suorum parochianorum corpora sibi violenter auferri, et alia multa [Col. 0147D] quae non oportet dici, de novo maxime privilegio conquerentes. Ipse etiam papa abbati sibi ob ejus reverentiam apud Milidunum obvianti querimonias eorum narravit, et ut se praepararet, quatenus de talibus ante ipsum placitando ratio ventilaretur, invitavit. Rursus poenae, rursus curae, rursus timoris laborisque tumultus oriuntur. Clerici latrabant, rex eorum partes fovebat, domnus Stephanus a rege secundus instabat, Algrinus furebat. In itinere quoque, quo die sequente Ferrarias, quae regalis abbatia est, tendebant, domnus Stephanus apertissime in contentionem atque certamen contra abbatem exivit; terrores, minas, verbera potius quam verba multiplicavit. Ad haec illius complicumque suorum tota nitebatur intentio, ut si regis, si collateralium suorum [Col. 0148A] amicitiam abbas retinere voluisset, ipse privilegium quod habebat discinderet. Ast paupertate sua fortior securiorque factus abbas, paucis pro tempore peroratis, tandem se magis mori fore paratiorem quam facere postulata respondit. Papam, archiepiscopum suum, curiamque Romanam inpraesentiarum esse, judicium se nequaquam subterfugere. Veritate quippe subnixus cardinales notitia servitiisque paraverat, et contra hanc importunitatem justitiae suaeque partis defensores armaverat. Ad illum vero locum rex et regina a domino papa discessuri, valeque facturi, proceres atque pontifices, multaeque personae confluxerant. Pertractatis siquidem ibidem plurimis negotiis, et abbate praesente, ac si quisquam ei obvius esset, parato respondere, [Col. 0148B] de justitia diffisi canonici tacuerunt, et judicium penitus ingredi subterfugerunt. Accepta igitur a domino papa et ab omnibus cardinalibus cum benevolentia licentia, domnus abbas per regem, qui Castello-Nautonis erat, indeque domi securus ingreditur. Verumtamen Algrinus juratus atque publicatus hostis monachorum, fervidus atque infringibilis in exsecutionibus suis, assumptis secum canonicis duobus, Simone cantore, atque Philippo, suae fraudis nequitiaeque comitibus, cum quibusdam regiis mandatis domnum papam Senones insequitur. Exhinc quod inaestimabilis inanitatis atque falsitatis fuit, contra nostrum privilegium contrariam sententiam privilegium continens asportasse se garrierunt. Crediderunt tamen et obstupuerunt quamplurimi; [Col. 0148C] sed divinae dispositionis ordinatione odium totius populi procerumque Stampensium omnium importabile, si regis defensio non obviasset, sibi generaverunt. Impii et sceleratissimi judicantur ab omnibus, anathematizantur ab omnibus. Igitur a quibusdam Stamparum primoribus ad dominum papam pro talibus investigandis legatus emittitur. Ab abbate vero ad domnum Grisogonum domini papae cancellarium pro hac eadem causa in haec eadem verba epistola transmittitur:

Grisogono sanctae Dei Romanae Ecclesiae diacono cardinali ac bibliothecario, Thomas Mauriniacensium abbas salutem. Cum audissem legatum Stampensium procerum pergere ad dominum papam, commisi sibi [Col. 0148D] litteras, in quibus et vos salutarem, teorum hactenus inauditorum malorum, quae circa nos aguntur, pauca vobis intimarem. Confisus de promissa mihi amicitia vestra, imo de ea charitate, quae nos sub capite uno in corpore uno facit unum, quod et justa et canonica diligatis, et ad ea corrigenda, quae dignitatem sanctae Romanae Ecclesiae sauciant, consilium praebeatis. Fecissem id libentius per me, sed multis ex causis retentus sum, sperans et confidens in eo qui non deserit sperantes in se, vos in vestra prosperitate devotius et officiosius aliquando me visurum. Canonici quidam in vicinia nostra, si tamen canonici dicendi sunt, qui irregulariter et turpiter vivunt, qui in templo Dei columbas et vendunt et emunt, qui de praebendis suis filios suos haeredes faciunt, qui de baptismate pretium [Col. 0149A] de mortuis sepulturam violenter exigunt, dam essetis in partibus nostris judicium subterfugerunt, et in discessione vestra ad auxilia quorumdam, qui in Ecclesia illa et reddituum et facinorum participes sunt, confugerunt. His interventoribus, quorum consiliis regnum Francorum turbatur et turpatur, simplices aures regis sicut et in aliis multis deceperunt, et a domino nostro, si tamen id credi potest, privilegium, quod nusquam et nunquam auditum fuit, latenter (non audeo enim dicere qualiter ipsi dicunt) extorserunt. Has insidias et Dei et vestro auxilio me putaveram praevenisse. Sed, ut video, non est via hominis in manu ejus, nec viri est ut dirigat gressus suos. A Domino enim gressus hominis diriguntur (Prov. XX, 24) . Ipsi vero, quod ad ignominiam domini nostri [Col. 0149B] papae sanctaeque Romanae Ecclesiae pertinet, privilegium contra privilegium se habere garrientes, solito nequiores effecti sunt. Et contra patrium morem, contra consuetudinem omnium Ecclesiarum, contra jus, contra canones, contra Deum sepulturas graviores exigunt, et omnibus, ut alibi pro salute animae suae sepeliri non possint, contradicunt. Dici non potest quantus hinc populi tumultus oriatur, quantae nobilium querimoniae, quanta convicia, quantae maledictiones! Scandalum hoc jam multa homicidia seminavit. Stupent et admirantur omnes a vobis, qui sepulturam tam severe damnastis, tantis mali fomenta progredi potuisse. Non enim diversas sicut se res habet, sed penitus contrarias canonici sententias asseverant, et quod solo auditu nefas est, privilegio privilegium contrivisse [Col. 0149C] se jactitant. Precor igitur Excellentiam tuam ut subvenias animabus pro quibus Christus mortuus est, ne princeps tenebrarum et praedo nocturnus eas rapiendi per vos inveniat occasionem. Ut enim juvarentur orationibus sancte ac regulariter viventium, et sua et amicorum suorum corpora non solum in loco nostro, verumetiam et alio loco et temporibus nostris, et antequam locus noster fundaretur, consuetudinarie faciebant portari, libere sepeliri. Quod quam justum sit et ratio monstrat, et auctoritas firmat, et consuetudo clamat. Exceptis autem his quae de hac sententia in promptu vos habere conspexi, accipe quid hinc beatus Augustinus sentiat. Scribit enim sic, in libro De cura agenda pro mortuis, ad Paulinum Nolanum episcopum: [Col. 0149D] «Si patena, vestris et annulus, ac si quid hujusmodi tanto charius est posteris quanto erga parentes major affectus est, nullo modo ipsa spernenda sunt corpora, quae utique multo familiarius atque conjunctius quam quaelibet indumenta gestamus. Quod si verum est, profecto etiam provisus sepeliendis corporibus apud memoriam sanctorum locus, bonae effectionis humanae est erga funera suorum. Quoniam si nonnulla religio est ut sepeliantur, non potest nulla esse quando ubi sepeliantur attenditur.» Haec Augustinus. Sollicitus igitur de salute animae tuae, fac ut legatus iste loquendi locum habeat, et suggere domino nostro ut tam horrendo, tam pessimo malo medicinam provideat. Misereatur animarum earum quae se petierint adjuvari, et non poterint adipisci. Misereatur [Col. 0150A] pauperis ecclesiae, quam ipse propria manu dedicavit; ad cujus oppressionem, imo destructionem, tales machinas diabolus fabricavit. Vale.

Legatus a Tartona Italiae civitate regressus, a domino papa litteras detulit, in quibus privilegium contra privilegium nunquam se fecisse dixit; et si quid quaestionis inter monachos et canonicos haberetur, ad domnum Cononem, qui nostris adhuc in partibus vicarius ejus morabatur, ut pergerent indixit. Sic illis deficientibus fraudulentae subreptionis ars deperiit, et fabrica, quae falsitatis fundamentum habuit, evanuit. Sed quoniam innumerabiles in hac causa minutiae narrationum nobis occurrunt, et brevitati servire decrevimus, diffusiorem atque diligentiorem rei hujus narrationem posteritati disserendam [Col. 0150B] serendam reliquimus. Vos vero qui Mauriniacensis Ecclesiae filii estis, qui domum vestram diligitis, nullum eos habere privilegium contra vos pro certo credatis. Si quid habent, profecto contra vos nihil habent. Ad cumulum etiam persecutionis promissis ingentibus rex Ludovicus attentatus est, quatenus donum ecclesiarum Veterum Stamparum, quod pater ejus et ipse fecerat dissiparet. Sed nunquam Deo propitio precibus vel praemiis ad tantum facinus potuit inclinari. Inter hos autem harum maximarum nebulosissimos turbines inquietudinum, Ecclesia Dei caput erigebat, et velut granum sinapis frequentissimis contusionibus fortius redolebat. Nequaquam enim abbas consuetae regiae familiaritatis privilegio frustratus est. Sed si in aliquo deciderat [Col. 0150C] frequentibus et colloquiis et servitiis resarcivit. Inspirante igitur primum divina gratia, sine cujus auxilio nullus bene potest operari, ac deinde abbatis industria subsequente multo tempore, multis precibus, multis itineribus peractis, commune regis praeceptum ad munimentum hujus loci nostrarumque possessionum omnium tam futurarum quam praesentium adipisci promeruit. Fecerat idem, sicut ferebatur, rex Philippus in initio constitutionis hujus ecclesiae; sed fundatores monachi Flaviacenses vel illud amiserant, vel, sicut opinio verisimilior habebatur, hinc discedentes et dissidentes illud abstulerant. Sed semper nostris successibus Satanas conabatur obviare, et turrem David quae [Col. 0150D] aedificabatur contra Damascum, moliebatur oppugnare. In tantam enim iram tantumque furorem regii servientes, et ii maxime qui de Stampis Veteribus erant, pro sententia quae de partitione filiorum facta fuit, si conjunctio nostrorum fieret, clientumque regiorum exarsertur ( sic ), ut querimoniis et maledictionibus omnia replerent, nos omnes et omnia nostra in maximum odium verterent, abbatem, si facultatem haberent, interficerent. Sed propitia nobis Divinitas mentes eorum sedavit, et non multum post tempus insaniam illam in favillam mutavit. Miles etiam quidam, Teudo nomine, veniens ad extrema, torcularis cujusdam medietatem, et pratum quoddam juxta hortum nostrum, et terrulam ante granchiam de Bellovidere sitam, quae [Col. 0151A] valde nobis necessaria erant, huic dedit ecclesiae. Quae ideo digna relatu judicamus, quia hoc velut in vestituram dedit terrae ac vinearum, quae circa proximam ecclesiam S. Germani jacent, totiusque territorii quod infra parochiam illam tenebat, si unica parvula filia sine haerede moreretur, quam habebat. Instaurata quoque secundo virorum ac mulierum Stampensium confraternitate, vitreae omnes hujus ecclesiae, simulque pons lapideus super fluvium, perfecta sunt. Ad hoc exemplar et Robertus quidam monachus noster, per vicinam regionem de annona valde utilem confraternitatem instituit. Necnon et Garsadonius, Anselli fundatoris nostri filius, primum quidem Stampis coram multis primatibus illius loci, deinde vero cum Hierosolymis [Col. 0151B] ire disponeret, in capitulo nostro de Gummar villa donum fecit, ut si in via Dei, quod accidit, moreretur, nos eam (erat enim in vadimonio) redimeremus, et in perpetuum possidendam haberemus. Quo mortuo, cum validissimi calumniatores contra nos insurgerent, potius a Dei quam ab hominis nos eam accepisse dono, patientissimis indiciis declaratum est. Adelais namque, Garsadonii mater, et in aliis et in hoc primum quidem dono nobis benevolentissima, sed postea muliebri levitate mutata, cum de domo cujusdam divitis pedes reverteretur, ubi de impedimento istius doni fuerat collocuta, in media plana via nullo obstaculo posito corruit, et sic pedem extorsit, quod in omni vita sua recta ambulare non potuit. Stephanus quidam, qui neptim [Col. 0151C] istius mulieris in conjugio habebat, Herardi filius, vir potentissimus, et malitia ingeniosissimus id nunquam permittere, stationem suam in villam facere, se monachos interficere furens adjurabat. At cum nullorum precibus vinci, nec regiis minis potuisset mitigari, divino judicio percussus, et ad extrema deductus, coram multis testibus et clamorem dimisit et vitam amisit. Hostibus autem omnibus nequior miles quidam, nomine Bonardus, homo profanae mentis, Garsadonii sororem conjugem habens, contra nos insurrexit, et primo quidem villam illam, deinde granchiam de Mesuns, postea in loco qui super Stripiniacum positus Toschetum vocatur, domos quasdam, et in eis boves sex, oves viginti sex decies igne nocturno concremavit. Habitabat [Col. 0151D] vero in terra Guidonis, domini de Rupe-Forti, qui tunc Hierosolymis erat, et ideo aut vix aut nunquam ad justitiam poterat adduci. Cumque nimiis daemonum exagitationibus insaniret, et non solum nostra, sed etiam ipsam istam ecclesiam, nisi villam relinqueremus, se concremare jactasset, propitiante Deo Guido, de Hierosolymis rediens improvisus advenit. Cujus adventus percepto nuntio, festinus abbas ei obvius occurrit. Viro salutato, atque sicut mos exigit, osculato, ut ad nos hospitandi gratia diverteret, et se suscipi cum processione, quippe de Hierosolyma rediens, permitteret, abbas ab eo postulavit et impetravit. Honorificentissime suscipitur, et cum his omnibus qui secum venerant, et [Col. 0152A] qui de castellis suis occurrerant, devotissime procuratur. Et abbas quidem tunc siluit. Sed die postera, quae Dominica fuit, cum eum usque ad Sanctum Arnulfum de Aquilina deduxisset, ibi rursus eum cum processione suscepisset, audientibus multis proceribus, qui partibus e diversis illuc advenerant, abbas de Bonardo clamorem fecit, et ut sibi justitiam faceret, rationis atque servitii compedibus religatum Widonem coegit. Nec mora, die subsequente, apud Rupem-Fortem Bonardus ad justitiam deducitur, et praesente atque annitente Guidone, Stampensium vicecomite, Guidonis illius cognato, et loci istius amicissimo, abbas sibi quae nobis foris fecerat condonavit, et ipse cum uxore et filiis suis calumniam quam faciebat dimisit, et eorum omnium quae [Col. 0152B] nobis Garsadonius et pater ejus donaverant concessionem fecit. Post nimios igitur labores, post LXX librarum et eo amplius expensionem, depulsis et aliis quorumdam calumniis, Gummarvilla a nobis pacifice possessa est. In eodem confinio Buxetum habemus, cujus dimidietatem Ansellus fundator noster antiquitus cum in Hispaniam pergeret dedit. Lisiardus vero aliam dimidietatem, Bonardus Petri filius, milites Stampenses totius illius territorii decimam dederunt. Sic ibi maximam possessionem Mauriniacensis Ecclesia divinae propitiationis largitionibus adepta est. Sunt et alia dona quae, quia mediocria sunt et alibi scripta sunt, silentio praeterire decrevimus. Mordebat autem abbatis et aliorum quorumdam fratrum conscientiam, [Col. 0152C] quod antecessores nostri ecclesias ac decimas quasdam non solum donis, verumetiam pecuniis acquisierant. Neque enim tunc, in initio scilicet constitutionis hujus Ecclesiae, questio de simonia sic ventilata erat, sicut posterorum diligentia factum est. Sed si quid ecclesiasticum a saecularibus hominibus emeretur, non emptio, sed redemptio vocabatur. Sed cum diutius super hac re titubassent, divina providentia factum est ut rursus domnus Cono Praenestinus episcopus, et apostolicae sedis legatus, apud nos hospitandi gratia divertisset, habens secum velut auxiliatorem magnum Willelmum Catalaunensem episcopum, qui sublimes scholas rexerat, et tunc zelum Dei habens super omnes [Col. 0152D] episcopos totius Galliae, divinarum Scripturarum scientia fulgebat. Abbas igitur in manu cardinalis omnia illa de quibus scrupulum habebat, reddidit, ut in ejus dispositione esset quidquid inde facere voluisset. Die subsequente, viri sapientes et ecclesiastici dispensatores ante praesentiam suam abbatem vocaverunt, et ut ea de manu beati Petri acciperet, secure in abbatia Deo serviret, per obedientiam injunxerunt. Haec idcirco dicta sunt, ut posteri nostri et de talibus provideant, et de transactis timorem non habeant.

Interea defuncto Willelmo, Anselli dapiferi germano, Stephanus cancellarius, de quo superius fecimus mentionem, frater amborum, major regiae domus effectus est. Hoc retroactis generationibus [Col. 0153A] fuerat inauditum, ut homo qui diaconatus fungebatur officio, militiae simul post regem duceret principatum. Hic vir industrius, et saeculari praeditus sapientia, cum multis ecclesiasticorum honorum redditibus, tam familiaritate regis, quam sic habebat, ut ei potius a quibusdam diceretur imperare quam servire, temporali felicitate supra caeteros mortales nostris temporibus efflorebat. Tradita vero nepti sua in conjugio Amalrico de Monte-Forti, cum honore de Rupe-Forti, qui puellae de matrimonio obvenerat, tumefactus oblitusque sui, Adelam reginam frequentissimis molestiis sibi reddidit infestam, odiisque crescentibus, rege denique turbato depositus ab honore, pulsatur a curia. Ipse vero veluti quadam arreptus insania, regnum turbare totis viribus [Col. 0153B] enititur, et viri in armis strenui, Amalrici dico, fretus auxiliis, patriam hanc bellis accendit. Sed cum suos affectus deducere non posset ad effetus, reversus ad semetipsum, senescalciam, quam jure possidere se dicebat haereditario, dimisit, et cum rege Ludovico, simulque cum Philippo filio illius, qui jam rex unctus erat, Adelaide regina interveniente, pacificatus est. His per excessum de viro breviter praelibatis, ea quorum gratia talia praemisimus, exsequamur. Dum regia floreret in aula, et illius post regem cuncta penderent arbitrio, Bosonis abbatis S. Benedicti promissionibus illectus, regem, cujus super omnes a secretis erat, de ecclesiis Veterum Stamparum invadit, et suggerit patrem suum, qui apud S. Benedictum sepultus est, de [Col. 0153C] ecclesiis his illi nobili loco prius donum fecisse. Et licet cor regis ad voluntatem suam inclinare tum non posset, Vulgrinus tamen ille familiarissimus amicorum nostrorum, qui inibi praesens erat; vehementer indoluit, et concitus ad nos advolavit, remque sicut audierat enarravit. Stupefactus abbas, et hujus tam gravissimae quaestionis impulsus molestia, cum apud Stephanum, qui Stampas advenerat, preces inanes effudisset, ad regem se velociter contulit, Assumptisque secum Guidone vicecomite, Vulgrinoque nostro, in claustro Castelli-Fortis tali eum aggreditur oratione: «Scio siquidem, domine rex, quod pietatis vestrae serenitatem graviter offenderim, qui munificentiae vestrae velut ingratus [Col. 0153D] jam diu monachos in ecclesiis Veterum Stamparum miserim. Sed nostra non negligentia, sed inopia peperit hunc reatum. Nec vero diu boni hujus dilatio vestram crudescat in iram, vim mihi facio, nostraeque paupertatis pro reverentia vestra oblitus, de redditibus nostris inibi victuros monachos ponere dispono.» Hoc argumento rex illaqueatus, quod olim admonuerat ut fieret, dicere ne fieret erubuit, et Stephanum, qui tunc praesens aderat, quatenus hoc opus concederet et laudaret, admonuit, impetravitque. Igitur die Dominica quae post instabat, Widone vicecomite, multisque aliis proceribus pagi hujus comitantibus, in ecclesia Beati Martini apud Veteres Stampas, licet quibusdam clericis murmurantibus, et pene vim facientibus, monachi Mauriniacenses [Col. 0154A] intromissi sunt. Id vero quasi quoddam miraculum nostri temporis permaximum fuit. Ut enim in pace hoc opus impleretur, videbatur impossibile. Sicque quod diu multumque optaverat Ecclesia Mauriniacensis, Dei benevolentia, regis munificentia, abbatis industria, ecclesias Veterum Stamparum quiete possedit. At humani generis inimicus, et omnium malorum instigator diabolus turpissima discordiarum zizania nocte superseminavit, et divino judicio permittente, quidquid a domino in die monastici tritici fuerat illic jactatum, pene suffocavit. Clerici quippe, quia per vim monachos expellere non poterant, callidis id facere machinationibus aggrediuntur. Cum enim apud Remim, nobilissimam Galliae metropolim, rex Ludovicus primogenitum [Col. 0154B] filium suum Philippum ungi faceret in regem secumque coronari, et Thomas, loci hujus abbas, cum Bartholomeo S. Martini priore, huic tam celebri interesset conventui, quidam qui prae caeteris signifer odiorum erat, Hugo nomine, sacerdotis et cantoris in ecclesia illa fungens officio, cum quibusdam suis complicibus seducendi nactus occasionem, quod dictu nefas est, tendiculas opposuit. Hunc pecunia corruptum, et unius praebendae promissione, si monachi taliter potuissent expelli, in ecclesiam latenter introducunt, ipsis in carnario, qui locus infra septa ecclesiae illius ossa continet mortuorum, fraudulenter absconditis, monachum, sicut multoties consueverat (erat enim senex, fatuus atque dissolutus) solum cum puero fabulantem, [Col. 0154C] quasi scelus illud operantem, de latibulis egressi corripiunt. Igitur homines sic mente corrupti, ut etiam insanire viderentur, fugato humanitatis respectu monachum illico vestibus exspoliant, arreptisque ecclesiae tintinnabulis populum convocant, infamiam tam intolerabilem disseminant: caeteros omnes monachos tales esse mendaciter exclamant, omnia conturbant. Populus inauditi flagitii novitate percussus vertitur in amentiam, domumque monachorum cum maximis clamoribus invadentes, fustibus alii, alii lapidibus nituntur effringere, monachos in ea commanentes obruere. Sed monachis intra plorantibus et ad Deum vociferantibus, Christus a somno surrexit, et naviculam periclitantem de procellis [Col. 0154D] eripuit, militibus quibusdam loci illius commotis, et effrenem impetum populi repellentibus. Contigit quoque Henricum Senonensem archiepiscopum per Veteres Stampas hebdomada sequenti transitum fecisse. Hostes nostri pontificis adventum curiosius explorant, et per diversa loca vulgi suarumque meretricum turmas praeordinant. Eo villam illam ingrediente, confusus clamor et auribus etiam nos minus diligentium fastidiosus attollitur, monachos turpes et incestos expelleret, clericis ecclesiam suam restitueret. Jam superiores esse videbantur, et auxiliis quibusdam confusi, quos per omnia nobis fideles esse sperabamus, regem et illius curiam per pecuniam devincere contendunt, ut eorum vota perduceret ad effectus. Denique apud [Col. 0155A] Pissiacum inter monachos et canonicos in praesentia regis dies placiti statuitur. Res haec tum propter loci hujus inopiam, tum propter infamiam importabilis abbati caeterisque fratribus videbatur. Sed medicus ille qui sic est potens ut sit omnipotens, qui de veneno facere novit antidotum, etiam malis bene utens, comprehensis his sapientibus in astutia sua (ceciderunt quippe in foveam quam ipsi paraverunt), et eos vanis spebus penitus exspoliavit, et nos talibus tribulationibus expurgavit. Abbas namque noster jampridem multis beneficiis archiepiscopum nobis alligaverat, ita ut etiam dum per Veteres Stampas transitum faceret, furentis vulgi detestaretur errores atque clamores, et pene inpraesentiarum ab eorum abstineret excommunicatione. Regem [Col. 0155B] vero clericis reddidit infestum et eorum perversitas, et abbatis familiaritas. Convocatis ergo ab abbate apud Pissiacum tunc temporis honestissimis atque famosissimis personis, Sugerio abbate S. Dionysii, qui tunc etiam in aula regia praeclarus et optimus causidicus habebatur, Odone S. Remigii Remensis abbate, qui noster professus erat, et de ecclesia beatorum martyrum Crispini et Crispiniani, quam optime rexerat, ad illam celsiorem ecclesiam per Cononem legatum Romanae Ecclesiae translatus fuerat; Hugone quoque S. Germani Parisiensis abbate, multa circa regem procerum atque militum residente caterva, postquam ad lucem judicii venit, coepit expallere proditionis impietas: et corporalem etiam incurrisset poenam, ubi sanctorum canonum [Col. 0155C] restitisset auctoritas. Illi tamen clerici dico carceribus mancipati suppliciter abbatis implorant auxilium, cui nuper tam secure minitabantur exitium. Burgenses omnes totumque populum Veterum Stamparum rex iratus Parisius submonet ad justitiam, sperans hinc se maximas pecunias adepturum. Quapropter ingens et intolerabile murmur exoritur, monachos maledicere atque detestari, per abbatem qui versutus erat, et propter eos hunc laborem pati, eos omnes, cum reverterentur, combustum iri. In his horrendis et foedissimis tempestatibus. Vulgrinus noster extremum diem obiit, et juxta matrem suam in claustro nostro, quod ipse jampridem aedificaverat, tumulatus est. [Col. 0155D] Rex autem illius omnia et ea etiam quae nobis in eleemosynam dederat, quoniam de familia ejus ortus, et sine haerede mortuus fuerat, in manibus suis assumpsit. Has inter tantas impenetrabilium veluti Thermopylarum angustias abbas tota mente deficiens, disposuit abbatiam dimittere, et ad quietiorem vitam transire. Sed optimi et religiosissimi socii et consiliarii sui Garini prioris refocillatus est et consilio et auxilio. Hic Sparnonis honestis et nobilibus parentibus fuit oriundus; crevere simul abbas et ille a pueritia comites individui, et effecti juvenes studendi gratia Stampas devenere. Warinus Alberto tum temporis abbati hujus loci notus et familiaris effectus, quem etiam consanguinitate tangebat, instigante quodam suo priore, Rogerio nomine, qui postea [Col. 0156A] in abbatia Columbensi clarissima lampas monasticae religionis enituit, plus minus XX annos natus, valefaciens rebus humanis, nostrae militiae sumpsit armaturam. Thomas, veluti meliore sui parte truncatus, vivere saeculo non potuisset, cum diu vagabundus animo vario anxiae mentis aestur ferre non posset, Warini sequitur vestigia, gaudens in ordine nostro homine praevium, quem socium semper habuerat. Cum igitur Albertus, hac abbatia dimissa, Columbis remeasset, eos secum abducens ex licentia capituli hujus inibi professionem religavit. Thomas promotus in abbatem nostrum, et remeans ad nos, illum suum unanimem ad nos reduxit. Erat sane Warinus optimis moribus, atque mitissimus, et de mundo totius pene libidinis expers evaserat. [Col. 0156B] Monachi semitas ingressus, sobrietatis fervidus amator fuit, ita cibo potuque parcus, ut cunctis nostri temporis monachis incomparabilis haberetur. Super hoc fundamentum caeterarum virtutum perfectionem aedificaverat. Praeclara pudicitiae vexilla sic erexit, ut conscientia Deo, fama proximo conservata, nemini vel inimico posset esse suspectus. Statura procerus, vultu facieque decorus, verbo moderatus et incessu, quod interius erat exterius sine typo quodamque naturali modo demonstrans, seipsum dabat omnibus exemplar vivendi. Multa verissima de eo dicerentur, nisi quia dum scriberemus haec, sua nos adhuc illustrabat praesentia. Hujus tanti viri fidelitati atque familiari amicitiae se totum commiserat abbas. Nec mirum. Jam enim [Col. 0156C] tricesimus volvebatur annus, ex quo monachum professi fuerant, et nulla unquam inter eos vel ad momentum intercesserat animi dissensio. Illo, sicut in caeteris omnibus tribulationibus, a pusillanimitate abbatem revocante, rursus regi Parisius se praesentavit, et pericula quibus laborabat, vulgique praecipitis insanias cum lacrymis enarravit. At propitia sapientia illa quae «attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII, 1) ,» in cujus manu corda regum sunt, et quae dicit: «Per me reges regnant (Prov. VIII, 15) ,» Ludovicus rex precibus illius ad pietatem motus, et omnia quae Vulgrinus reliquerat benigne dimisit, et populum, quem iratus evocaverat, pacificatus laetos ad propria [Col. 0156D] remisit. Sicque, quod omnibus impossibile videbatur, dante Deo, cui omnia possibilia sunt, post horrida nubila tempestatis hujus, felix nobis serenitas prosperitatis arrisit. Unde gratulantibus animis in die solemni, qui post talia propriae contigit festivitatis hujus Ecclesiae, hoc est in octavis Pentecostes, a domno Thoma tunc temporis loci istius abbate, assensu omnium fratrum, in communi capitulo hae institutiones factae et confirmatae sunt. Institutum est ut anniversarium regis Philippi solemniter annuatim celebretur, et prior Stampensis ad refectionem fratrum, ad pisces scilicet emendos, XX solidos illo die sine dilatione largiatur. Hic etenim rex ecclesiae huic, quae suo tempore fundata fuit, munificus exstitit. Eam namque ab Ebrardo Puteoli [Col. 0157A] domino, de cujus feodo res erat, C libris emit. Ecclesias Veterum Stamparum nobis dedit, et alia multa regia munificentia largitus est. Similiter et de anniversario Anselli Arenberti filii, fundatoris loci nostri, institutum est. Et eo die prior Stripiniaci X solidos persolvet. Eodem modo et de Garsadonio Anselli filio institutum est. Et monachus Busxeti die illo solidos X persolvet. Similiter etiam de Rainaldo loci istius primo abbate. Et monachus de Mesuns solidos X persolvet. Pro Vulgrino etiam, qui multa nobis beneficia contulit, eadem servabitur institutio. Et monachus de Belotivilla solidos X persolvet. Rogavit etiam in eodem capitulo fratres et Thomas hujus consuetudinis institutor, ut sibi illud idem concederetur, sive abbas, sive ex-abbas moreretur. [Col. 0157B] Concessum et confirmatum est. Et monachus de Guillar-villa illo die solidos X persolvet. Eamdem enim possessionem cum multis aliis possessionibus nobis acquisivit et aedificavit. Posuit autem in manu prioris totiusque capituli, ut si aliquis negligens vel contumax institutum censum ad refectionem fratrum diebus supradictis reddere dissimulaverit, non exspectato abbate, graviter corripiatur, et donec denarios persolvat claustro retineatur. Quisquis has institutiones ausu temerario infringere tentaverit, anathema sit! His ad eorum doctrinam, qui post nos futuri sunt, elicitis, caetera texenda sunt.

Anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christi 1129, Honorius II, qui post Calixtum papam super cathedram Petri sederat, Romae in ecclesia beati [Col. 0157C] Andreae, quam apud clivum Aemilii Scauri beatus ac praecipuus doctor magnus Gregorius suis sumptibus aedificavit, defunctus est. Cardinales, qui cum cancellario inibi aderant, et Honorio infirmanti assederant, Gregorium quemdam scientia ac religione praeclarum sibi praeficiunt, et nimis festinanter, ut a quibusdam dicitur, pontificalibus induunt insignibus. Id illius gratia dispensationis factum dicunt, ut Petrum quemdam, qui saeculariter ad papatum videbatur aspirare, spe sua frustrarent. Fuit hic Petrus Petri filius, filii Leonis. Leo vero a Judaismo pascha faciens ad Christum, a Leone baptizari, et ejus nomine meruit insignari. Hic vir, quia scientissimus erat, in curia Romana magnificus effectus, genuit [Col. 0157D] filium nomine Petrum, magnae famae magnaeque potentiae post futurum. Ea tempestate inter regem Teutonicorum, qui ex successione Karoli Magni Romanorum patricius erat, et Ecclesiam Romanam illa turbulentissima de investituris orta est seditio. In qua vir ille in tantum armis strenuus, consilio providus, et Ecclesiae Romanae fidelis exstitit, ut ei cum caeteris munitionibus quae Romae sunt, illam quoque quae illius urbis videtur obtinere similitudinem, turrim dico Crescentii, quae a parte Galliarum in capite Tiberini pontis sita est, papa committeret, et eum prae caeteris familiarem haberet. Hac occasione mirabiliter excrescens quotidie sui melior [Col. 0158A] efficiebatur, et divitiis, possessionibus, honoribus augmentabatur. Inter caeteram sobolem, cujus plurima multitudine sexus utriusque a quibusdam Antichristus gloriabatur, genuit hunc Petrum, de quo sermo nunc est, qui litteris traditus, a quibusdam Antichristi praeambulus appellabatur. Iste studii gratia Gallias atque Parisius adiit, et cum repatriaret, apud Cluniacum ditissimum atque sanctissimum coenobium monachilem habitum induit. Aliquantisper inibi regularibus institutionibus imbutus, a papa Paschali II patris admonitione retrahitur ad curiam, et cardinalis effectus tempore Calixti papae, cum eodem Gregorio legatus missus ad Gallias, Carnoti Belvacique concilia celebravit. Mortuo Honorio, potentissima fratrum suorum familiaeque quam [Col. 0158B] maximae numerositate fretus, et Portuensis episcopi cujusdam litteratissimi, et sicut putabatur religiosissimi senis impetu animatus, pontificatus culmen arripit, cleri populique non parva consuetudine sibi consentiente. Id in Ecclesia Dei seminarium maximi schismatis erat, et ut saecularis ille historiographus de aliis dicit ⁜ (2) : Res mala, spes multo asperior. Gregorius autem, qui juxta consuetudinem praesulatus assumpti Innocentius appellatur, consiliis suorum acquiescens, navimque conscendens, a Roma discedens, Pisae littoribus allabitur, et mox ab illa vicinisque civitatibus libentissime suscipitur. Dum haec in Italia aguntur, rex Ludovicus archiepiscopos Remensem, Senonensem, Bituricensem, Turonensem, simulque episcopos regni sui et abbates Stampis [Col. 0158C] convocat, communicatoque consilio Innocentium, quia et vita sanctior, et fama melior, et electione superior apparebat, cum omni regno suo Romanum papam sibique Patrem denuntiat. Ad Gallias descendenti cum Philippo filio suo, apud Floriacum, Sancti videlicet Benedicti super Ligerim situm monasterium, supplex obviam venit, acclinis juxta morem pedem osculatur, ut Christi Petrique vicarium laetus veneratur. Rex Angliae Henricus, qui tunc in Northmannia morabatur, hoc exemplo provocatus, ut eum videret Carnotum properat, et illum papam suscipiens maximis muneribus honorat. Statutum est in curia hinc ad patricium Romanorum Teutonicorum regem iter dirigere, et de Carnoto statione prima Mauriniacum hospitati. Cumque ab [Col. 0158D] astantibus dominis et amicis nostris, Henrico archiepiscopo Senonensi, et Gaufrido episcopo Carnotensi, loci hujus paupertas ostenderetur et objiceretur, papa noluit precantibus acquiescere, et locum et abbatem affirmat se bene cognoscere. Ipse enim cum suo illo adversario Petro, quando legatione fungebantur in Gallia, hospitium sumpserat apud nos, et diebus duobus satis accurate fuerat procuratus. Contigit abbatem nostrum et Garinum priorem in Aquilina ultra S. Leodegarium ad loculum quorumdam eremitarum tum esse. Fratres turbati ex insperato nuntiato tanti pontificis adventu, [Col. 0159A] quippe qui importabilis esse videbatur, tum quia id uno solo praecedente die mandaverat, tum quia cum gravi atque maxima multitudine superveniebat, mittunt velociter ad abbatem qui talia nuntiet, et venire festinet. Abbas autem priorque nocte illa alio ire disposuerant, et cum aute lucem surrexissent, et per unam leugam militassent, miraculum fuit, cum Dei providentia ipsi nuntio, noctis adhuc tenebris durantibus, obviassent. Accurrunt velociter, et jam pene ingredientem Mauriniacum dominum papam suscipiunt gaudenter, procurant solemniter. Altera vero die (nam biduo apud nos mansit) papam curiamque abbas supplex adiit, quatenus altare quod erat ante crucifixum consecraret, humiliter postulavit et impetravit. [Col. 0159B] Anno igitur incarnati Verbi 1130, XIII vero Kal. Februarii, a domino papa Innocentio II in ecclesia Mauriniacensis coenobii consecratum est altare ante crucifixum, in honore S. Laurentii et omnium martyrum Christi. Inter eas venerabiles personas, quae huic sanctae consecrationi adfuerunt, venerabiliores fuerunt, episcopi cardinales: Guillelmus Praenestinus, Matthaeus Albanensis, Joannes Ostiensis, Guido Tiburtinus. Cardinales presbyteri: Joannes Cremensis de titulo S. Grisogoni, Petrus Rubeus de tit. S. Clementis, Gotielmus de tit. Sanctae Caeciliae. Diaconi cardinales: Romanus de tit. Sanctae Mariae in Porticu, Haimericus cancellarius, diaconus cardinalis de tit. Sanctae Mariae Novae; Guido de tit. Sanctae [Col. 0159C] Mariae in Valata; Adinulfus abbas Farfensis, Bernardus abbas Clararum-Vallium, qui tunc temporis in Gallia divini verbi famosissimus praedicator erat; Petrus Abailardus, monachus et abbas, et ipse vir religiosus, excellentissimarum rector scholarum, ad quas pene de tota Latinitate viri litterati confluebant; Girardus abbas, vir aeque et litteratus et religiosus; Sanxon abbas S. Luciani de Belvaco. Henricus vero Senonensis archiepiscopus juxta domnum papam in loco capellani fuit. Gaufridus autem Carnotensis episcopus ad populum sermonem fecit. His ita cum maximo tripudio peractis, luce tertia domnus papa cum suo comitatu laetus discessit, ac maximas gratias pro hospitalitate reddens, ad suum colloquium, quod apud Leodium fuit, profectus [Col. 0159D] est.

Ubi Lotharius, rex Alamannorum, patricius ac imperator Romanorum, qui post Henricum illum qui Romae Paschalem II dolo captum incarceravit, per electionem more gentis illius in Germania regnabat, cum omnibus archiepiscopis, episcopis et proceribus regni sui. Innocentium papam patremque recognoscit, et se cum eo Romam iturum, et in sedem propriam restituturum sacramento spopondit. Exinde rediens Innocentius ad Galliam, diuque Antissiodoro commoratus, cum tempus convocati concilii, quod in festivitate beati Lucae evangelistae Remis celebraturus erat, appropinquaret, conciliato prius apud Turonum Gaufrido Martello, nobilissimo et strenuissimae indolis adolescente, comite Andegavensium, [Col. 0160A] Turonorum atque Cenomannensium, rursus per Aurelianensem Stampensemque rediens provinciam, sua praesentia Parisius illustravit. Ingredienti tota civitas obviam ivit. Sic homo ille et comitate vultus, et affabilitate sermonis intuentium mercabatur benevolentiam. A rege Ludovico filioque ejus Philippo favorabiliter excipitur, et egrediens ab urbe honorabiliter educitur. Ast, ut ille ait, Omnia sunt hominum tenui pendentia filo. Inter enim hujus lucidissimam prosperitatis serenitatem, subiti fulguris inopinatus casus oboritur, qui corda omnium suae nimietatis horrore concuteret, et non minus stuporis quam doloris mentis obtutibus densissimas tenebras offunderet. Philippus namque [Col. 0160B] rex et regis filius amoenissimus puerorum flos, annos plus minus quatuordecim a nativitate, a consecratione vero duos et sex menses habens, dum veluti puer regius et totius orbis dignus imperio, quippe qui forma corporis et egregia faciei simplicitate prae cunctis mortalibus sui temporis et aetatis eminebat, super velocissimum equum cum quibusdam sequipedis luderet, in ipsa urbe, in angiportu quodam porcus occurrens ex adverso in pedes equi incursantis irruit, et equum cum assensore super se dejecit. Comitibus prae timore huc illucque diffugientibus, manibus pauperum personarum ad proximam domum delatus, membris omnibus pene confractis, die sequenti vitae spiritum ultimum exhalavit. Sic puer ille tener, et in quo regni Francorum spes tota [Col. 0160C] sita erat, horrenda morte tormentatus rebus humanis exemptus est. Credi non potest quantus omnium regem etiam minus diligentium moeror animos invasit. Pater ejus iratus quibusdam Vilcassini pagi proceribus, qui suis imperiis non obtemperabant, de sibi subjectis civitatibus, castellis locisque ad rebellionem opprimendam comprovinciales milites evocaverat. Denique dominum papam Remim proficiscentem, episcoporum, abbatum, litteratorum nobiliumque clericorum grandis numerus, qui sequebatur, ipso die Parisius advenerat Sic ordinis utriusque totiusque sexus et aetatis multitudine congregata, luctus intolerabilis et ejulatus sustollitur ad sidera, affectu naturali, ut in re hujuscemodi fieri solet, aliis alios excitantibus, corpus pueri ad [Col. 0160D] ecclesiam Beati Dionysii deportatum ibique sepultum est. Multi de proceribus illius prae nimio dolore pene exanimes facti, ad sua hospitia manibus aliorum deportati sunt. Incomparabilis formae speciositas, et tam subitae mortis atrocitas, animis omnium, nescio si dicam, miseriam vel misericordiam ingerebant, et doloribus augmentabant fomenta. Fuerunt qui asseverarent bestiam illam, per quam puer offocatus est, nunquam comparuisse, et ideo aliquam de potestatibus adversariis fuisse, a pluribus aestimatum est. Talis hujus Philippi simplicis et innocentis pueri, peccatis aliorum exigentibus, a praesenti vita, sicut reor, inauditus exitus fuit. Caeterum mortis hujus audito nuntio, papa praecordialiter [Col. 0161A] permotus, mittit a latere suo ad consolandum regem venerabiles episcopos, Gaufridum Catalaunensem, et Matthaeum Albanensem, qui ex prioratu Beati Martini de Campis per Honorium papam Romam vocatus, et ad episcopatum fuerat subrogatus. Initur consilium, ut rex quantocius ad concilium properaret, et Ludovicum filium, qui post Philippum natus erat, subrogaret in regem. Igitur rex Ludovicus die Sabbati cum Radulfo Vermendensium comite, qui sibi cognatus et major regiae domus erat, multisque Francorum proceribus, concilium ingreditur, tribunal ascendit, domini papae pedes osculatur, juxta quem cathedra posita sedit, pauca pro filio defuncto peroravit, omnes ad lacrymas excitavit. Papa vero in regem convertens intuitum, [Col. 0161B] sic orsus est fari: Oportet, inquit, te, rex optime, qui super nobilissimam Francorum gentem tenes imperium, ad illius summi Regis, per quem reges regnant, majestatem, mentis oculos attollere, et ejus voluntatem per omnia venerari. Ipse enim gubernat omnia qui creavit omnia, et omnium habens scientiam, in universitate rerum nihil omnino vel facit, vel fieri permittit injuste, quamvis multa fiant injusta. Morem habet ille piissimus Dominus, o bone rex! fideles suos et prosperitatibus consolari, et adversitatibus erudire. Sicut enim in sancta Scriptura legimus, quae ejus Epistola de coelo per Spiritum sanctum ad nos in terra positos directa est, ipse percutit et medetur (Job V, 18) , et flagellat omnem filium quem diligit (Hebr. XII, 6) . «Ego, inquit, occidam, et ego vivere faciam, [Col. 0161C] percutiam, et ego sanabo (Deut. XXXII, 39) .» Ne videlicet homo, qui ad imaginem Dei conditus reatu transgressionis ad hujus mortalitatis tenebras devolutus est, pro patria diligat exsilium, sed quantocius redire festinet ad illam, de qua peregrinatur in terris, coelestem civitatem sanctam Hierusalem, cujus fundamenta sunt in montibus sanctis, hoc est in apostolis nostris, quae sursum est, quae est mater nostra. Advenae etenim sumus et peregrini, sicut omnes patres nostri, nec habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus. In ea cum Deo perenniter exsultant, qui carnales hic concupiscentias virenter conculcant. Ad eam filius tuus simplicitatis et innocentiae puer emigravit. Talium enim est regnum coelorum. David, o [Col. 0161D] rex! qui bonis regibus exemplar virtutum fuit, dum filius illius languesceret, gravissime ploravit; postquam vero mortuus nuntiatus est, de cinere et cilicio in quo jacebat exsurrexit, vestes mutavit, manus lavit, ad convivium familiam convocavit. Impossibile enim est non fieri quod factum est, et sciebat vir Deo plenus quantum peccaret, qui divinae justitiae vel voto contrairet. Depone nunc igitur hanc, quam tibi carnalis generavit affectus, quam pectore vultuque geris, animi moestitiam, quia qui sibi unum secum regnaturum suscepit, plures qui postea regnare possent tibi dereliquit. Debes etiam et nos consolari, scilicet homines [Col. 0162A] extraneos, et a propriis sedibus expulsos, quos tu primus omnium pro amore Dei et beati Petri in regno tuo honorifice suscepisti, obsequiis honorasti, beneficiis onerasti. Reddat tibi Dominus vicem et perpetuam mercedem, domine rex, in illa, de qua gloriosa dicta sunt, civitate, in qua est vita sine morte, aeternitas sine labe, gaudium sine fine. Hujus orationis mirabili velut antidoto sancium cor regis sanctus apostolicus delinivit. Ac protinus surgens in pedes, oratione Dominica, sicut mos Christianus exigit, dicta sub silentio, pueri defuncti animam absolvit. Dein archiepiscopos, episcopos, abbates, per obedientiam monuit, quatenus sacris atque festivis, sicut erant in conventu, vestibus induti, die crastina, quae Dominica futura erat, sese repraesentarent, et consecrationi [Col. 0162B] novi regis interessent.

Igitur eo die solito clarior sol illuxit, et rebus agendis suum obsequium ovanter praesentare visus est. Papa mane summo de palatio pontificis egrediens cum suis curialibus et archiepiscopis, episcopis et abbatibus, ad ecclesiam beati Remigii, ubi rex cum filio hospitatus erat, perrexit, et cum magna devotione atque processione monachorum decentissime suscipitur. Ibique Romani pontificis omnibus insignibus indutus, ac ut sibi consuetudinis est in sacris magnisque festivitatibus, frigie coronatus, innumera ecclesiastici atque militaris ordinis, plebisque multitudine constipatus, ad ecclesiam matricem, quae in honore beatae Mariae consecrata est, cum puero consecrando pervenit. Ante [Col. 0162C] fores ecclesiae eos exspectabant rex, proceres ejus, archiepiscopi, quidam episcopi, abbates, monachi, canonici, clerici, conscholastici, qui de diversis Galliae ac Germaniae partibus ad concilium confluxerant. Intrant ecclesiam, puerum ad altare praesentant, et oleo quo sanctus Remigius per angel cam manum sibi praesentato Clodoveum regem Francorum in Christianum unxerat, puerulum decem annos plus minus habentem cum ingenti tripudio dominus papa consecravit. Fuerunt qui dicerent nunquam in Francia simul evenisse concilii celebrationem, et ab ipso Romano pontifice factam regis consecrationem. Itaque rex Ludovicus, sumpta post lamentationem consolatione, cum conjuge et filio et curia ad tractanda regni negotia [Col. 0162D] reversus est. Caeterum die crastina domino papae in concilio residenti per quemdem Magdeburgensem archiepiscopum ⁜ (3) praesentatae sunt litterae a Lothario rege Alamannorum, in quibus rursus et obedientia promittitur, et quod se ad expeditionem ⁜ (4) cum viribus omnibus regni sui praepararet intimatur. Similiter etiam rex Anglorum Henricus per Hugonem archiepiscopum Rothomagensem, et ornatissimas litteras misit, et fidelem obedientiam promisit. Reges quoque citerioris Hispaniae, senior Hildefunsus ⁜ (5) , et interioris junior Hildefunsus ⁜ (6) , missis per episcopos suarum provinciarum epistolis [Col. 0163A] papam salutant, sese filios et obedientes denunciant, auxilium contra Christiani nominis inimicos, et regionum illarum invasores Morabites suppliciter efflagitant. Fuerunt siquidem et laetitiae et admirationi ad id negotium pertinentes excellentissimorum eremitarum Carthusiensium litterae, quae per quemdam venerabilem abbatem de ordine Cistellensi delatae, et in concilio per Gaufridum Carnotensem episcopum recitatae sunt. Erant autem Carthusienses in jugis Alpium angelicam degentes vitam, supereminentissimae religionis et incomparabilis auctoritatis [Col. 0164A] viri. Et quoniam nos utilitati posterorum damus operam, epistolam eorum opusculo huic inserere decrevimus. Est autem hujusmodi:

Domino et Patri charissimo et reverentissimo apostolicae sedis summo pontifici Innocentio, servit et filii Carthusiae pauperes illam quam mundus dare non potest pacem, suaeque parvitatis devotam servitutem, et licet non necessarium obsequium. Multas ad vestri apostolatus sacras aures preces, . . . Reliqua vide inter variorum ad Innocentium epistolas, Patrologiae, tom. CLXXIX.

[Col. 0163B] Sicut verbo Verbi humana edocetur infirmitas, non ideo ab aliquo lucerna accenditur, ut in abscondito, vel sub modio celanda ponatur. Et sine dubio divinae pietatis munificentia idcirco justitiae rigorem mortalibus quibusdam impertit, ut de intimis animae penetralibus per bonum operum instantiam in patulum prodiens, eorum qui in circuitu ambulant viciosam fortitudinem audaci invectione reprehendere possit. Hinc est, quod divina sapientia beatum illum virum secundum novercalem vultuosi Pharaonis promulgationem, inaenigmatico tenebrosae Aegypti flumine violenter expositum, piae provisionis intuitu reservari voluit. Cui sacramentis altioribus imbuendo, rubum absque consumptionis passione ardentem ostenderet, per quem multorum signorum [Col. 0163C] nova ostensione inimicantis Pharaonis cor durum et impoenitens emolliret; cui populi diu exsulantis onerosum ducatum committeret; ad cujus nutum marinus fluctus cederet, petra percussa contra consuetudinem latices ministraret; quem, repulsa caetera multitudine, in montem evocans, familiaris collocutionis privilegio insigniret; cui tabulas testamenti coelesti arcano consecratas traderet, per quem populo veteri toga recenter exuto novas sacrificiorum species ederet, moresque gentis sibi consecratae bonitatis suae modulo innormaret. Multa sunt inquam hujusmodi specula, quae nobis ipsa proposuit. Quae si humana fragilitas jugiter ante oculos habeat, ex eorum consideratione accipiet quomodo [Col. 0163D] tentationum laqueos fugiat, et ex imitationis vestigio qualiter in bonorum operum perseverationem assurgat. Igitur cujuslibet sancti hominis in hac vita positi debet conversatio inspici, ex qua utilis possit imitatio assumi. Ex quo autem terrestris domus hujus habitationis dissolvitur, opus est ut ejusdem memoria obsolescere non sinatur. Sed quamvis eum a saeculo dispensatoria mors absentet, pro religiosis tamen operibus honestae opinionis ipsam fragrantiam repraesentet. Ego itaque juxta debilem [Col. 0164B] mei ingenii tenuitatem ordinem historiae prosecuturus, imprimis abbatis Thomae facio mentionem, qui etiamsi humani oris laude non recolitur, pro ipso tamen opera ejus loquuntur. Hic igitur Thomas ex humili descenderat femore, sed ipsam naturalem pauperiem redimebat morum non mediocri honestate. Qui cum ferventissime ad Dominicum aratrum manum misisset, et eum post Hugonem ad obtinendum loci hujus regimen coelestis dispensatoris provisio subrogasset, non tantum voluit praeesse quam prodesse. Memorque illius dicti prophetici: « Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt (Psal. XXII, 4) ,» et virgam in disciplina tenuit, et baculum in consolatione non dimisit. Tanto discretionis temperamento utraque menti ejus insederant, [Col. 0164C] et juste consulens misericordia et pie saeviens disciplina, ut neque multa asperitate subditos exulceraret, neque nimia lenitate dissolveret. Huic autem viro multimoda divinorum donorum gratia inerat, quem inter caetera sermo scientiae eminentiori praerogativa ornabat. Ipsius vero scientiae dono in modum otiosi ferramenti uti nolebat, nec fructum emolumenti, quod ex ipso est, in sola ejus possessione constituebat. Tota erat ejus sedulitas circa cultum divinum, tota circa procurationem fratrum. Quid plura? Tempore suo ordinis rigorem viriliter obtinens, aedificia de paucis in plurima, de minimis in maxima transfigurans, non habita sapienter acquirens, acquisita fideliter dispensans, dispensata strictissime conservans, usque in hanc diem celebre [Col. 0164D] nomen adeptus est. Et ut vere dicam, ista laus ei ascripta parva videbitur, si in cordis trutina cum multitudine operum appendatur. Porro ne vini acumen aqua immista consumat, et modicum fermentum totam massam corrumpat, haec pauca quae de ipsius laude praeloquimur, inter nostri sermonis rusticitatem et locutionis suae celsitudinem loco idus ⁜ (7) habeantur.

Explicit prologus.

[Col. 0165A] Eo igitur tempore quo Innocentius, Honorio decedente, ad agendas vices apostolicas recenter promotus, post solemnem concilii celebrationem a Francia repedavit, Guillelmum Pictavorum comitem ad S. Jacobum peregre profectionem aggressum aspera infirmitate detineri, et usque ad mortis difficultatem contigit perduci. Hic itaque cum a Deo provisa fatalis fili occasio ⁜ (8) propinquasset, et inevitabilem spiritus exhalationem sibi imminere conspiceret, terrae suae proceres et optima tes accersiens, eos coactitio jurisjurandi vinculo constrinxit, ut filiam suam Ludovico regis Ludovici filio copularent, et terram suam ambobus secundum consuetudinem connubii manciparent. Ipse vero Guillelmus, rebus humanis exemptus, in eadem ecclesia Beati Jacobi est tumulatus. [Col. 0165B] Enim vero praedicti regis filius, nomine Ludovicus, juvenis erat corporis elegantia clarus, morum honestate et religione magnifice praeditus, sensus et sapientiae vivacitate acutus. Hunc, ut ita dicam, sapiens ille artifex inter alios coaetaneos suos quasi flosculum redolentiorem protulerat, qui futuri in se valoris in ipsa primae aetatis teneritudine jam manifeste indolem praeferebat. Igitur imminente destinatae sibi virginis ductione, pater Ludovicus itineri necessaria praeparat, et ut tanta res cito effectui mancipetur elaborat. Imperialis itaque edicti taxatione ubique publicata, militum agmina non parva properanter conveniunt, et ad ampliationem regii comitatus urbes et oppida suorum multitudinem habitatorum emittunt. Inter quos erant praecipui [Col. 0165C] et famosissimi optimates, Theobaudus comes Blesensis, Radulfus Vermendensis, Guillelmus Nivernensis, Rotrodus Perticensis. Isti ex propria et regis voluntate copiam militum suorum adduxerant, regique ut domino suo honorem et reverentiam exhibebant. Erat etiam inter eos Gaufridus Carnotensis provinciae episcopus, scientiae quidem litteralis non indigus, saecularium quoque negotiorum dispositor ac tractator famosus. Hunc praecedentes apostolici amicum semper et familiarem habuerant, et pro valoris vel elegantiae, quae praeditus erat, magnitudine, totius ei Aquitaniae legationem indixerant. Igitur iter a Galliis promoventes, Burdegalis veniunt, ibique ad celebrandas regales nuptias celebriores [Col. 0165D] apparatus fiunt. Nec Ludovico praecedens militum adunatio sufficit, insuper et Pictavorum multitudinem immensam accersit. Indicitur omnibus communis laetitia ex communis domini glorificatione abstracta. Sine mensura et numero omnes se praesentant et exhibent, quasi in Regalium loculorum vacuationem unanimiter conjurassent. Quam [Col. 0166A] multimoda ibi expensarum facta fuerit munificentia, vix Tullii ore proferri, vel regalium ferculorum et deliciarum preciosa varietas illa memorabili Senecae posset memoria comprehendi. Igitur universis Aquitaniae pontificibus cum archiepiscopo suo Gaufrido astantibus, Ludovicus est puellae nomine Aenorde legali vinculo sociatus. Ibique uterque est impositione aureorum diadematum insignitus. Ibi etiam Ludovicus fidelitatum et homagiorum pacta accepit, et in proprio habere coepit. Sed quia diem nox premit, et crebro mutantur vices felicitatis humanae, fortuna, quae sibi in magnifica illius honoris gloria hilaris ac laeta adriserat, demum vultus sui deceptorium colorem mutavit, et importuno luctu extrema gaudii occupavit. Omnibus enim adhuc [Col. 0166B] illius deliciosae epulationis plenitudine et laetitia dissolutis, ecce legatus pernici cursu delatus advolat, et Ludovicum regem, qui diu gravi diarrhia laboraverat, vitam Parisius finisse denuntiat. Hujus regis vita vel probitas ideo a nobis non exponitur, quia adhuc in mentibus hominum per memoriam scripta esse videtur. Si quis vero infirmitatis illius, qua decubuit, angustiam, vel Christianae confessionis eminentiam, quam vivens tenuit, moriturus edidit, aut ipsius mortis modum, pretiosum etiam sepulturae locum plenius scire desiderat; quasdam lectiones quae a Suggerio ⁜ (9) viro sapienti editae in ejus anniversario leguntur, studiose revolvat. Porro nobis ad superiora redeundum est.

Audito itaque, ut supra diximus, fine patris, tener [Col. 0166C] ille animus novi sponsi sine mensura confunditur, et exuto indumento laetitiae tunica moeroris vestitur. Eique unius amissio magnum dolorem incussit, quem alterius susceptio valde laetificavit. Et quem conjugalis copulae inexperta lex in aliena fecerat proficisci, hunc genitalis dulcedinis memoria cogebat in nativa reverti. Communicato itaque cum proceribus et sapientibus viris de necessitate reversionis consilio, omnium sententia et deliberatio est, ut in partes Galliarum festinato se conferat, ne minoribus inhaerendo majora amittat. Sed quia mentem ejus conjugalis remordet affectus, aliquem praestantiorem virum providere placet, cui uxoris suae custodiam regiae potestatis praeceptione interminet. [Col. 0166D] Gaufridus Carnotensis episcopus eligitur, eique ipsius dominae cura et necessitatum provisio ex toto indicitur, quoadusque pro amborum requisitione ab ipso rege nuntius remittatur. Ab Aquitania itaque Ludovicus disgrediens, quae inter alias eminentior est urbes, Parisius petiit, ibique haereditali sibi lege debitum regni imperium suscipiens, sine alicujus [Col. 0167A] contradicentis refragatione possidens gubernavit.

Praelibatus vero Innocentius, de cujus electione et aliquantis operibus superiori libro plenius digestum est, a partibus Galliarum secedens, Romam unde venerat intravit. Sed quia Petrus injustus convicarius maximam partem sibi sociaverat civitatis, in illo temporis puncto plenitudinem debiti sibi honoris adipisci non potuit. Imo quodammodo bipertito apostolicae dignitatis culmine, Innocentius ecclesiam Beati Petri, in qua divini sacerdotii dignitas pendebat, solus per se obtinuit, Petrus vero Lateranensis palatii sedem, ad quam imperialis celsitudo pertinet occupavit. Exinde coeptae venenatae illius dissensionis jam manifestior ubique amaritudo diffundi, et tota civitas evidentioribus odiosi schismatis rivulis [Col. 0167B] dissipari. Jam nunc verum videbatur illud rusticanum proverbium: «Difficile est, ut unius habitaculi circulus lupum simul et agnum contineat.» Porro quia illa discissio nisi cito finem susciperet, populo, urbi, dignitati, maximi damni occasio fieret, Innocentius violentiae locum praebens, saniori consilio accepto, Pisam se contulit. Erat sane in illo persecutorum tumultu Engolismensis quidam Girardus nomine livoris incitamentum, radix peccati, malitiae nutrimentum. Hujus hominis fretus suffragatione Petrus honorem illum arroganter rapuerat, et iniquitatem, quam per illum sine ratione inchoaverat, ipso instimulante ducere ad perfectionem volebat. Girardus iste multos quidem jam annos excesserat, sed adhuc iniquitas potissimum in illo florebat. Illi [Col. 0167C] semper jurgia et dissentiones placuerant, et expulsis omnibus bonis affectibus ejus animum quasi jure haereditario possidebant. Tali itaque vitio in consuetudinem adducto jam carere non poterat, quia mala opera sua, quod ultimum est malorum, amabat. Et idcirco ex hoc vitio in quo diu jacuerat, ablui difficile erat, quia non inquinatus, sed infectus erat. Hic ergo quia Petro ejusque complicibus, iniquitatem suam pravis admonitionibus malitiose affricuerat, eos contra Innocentium semper acriores reddebat. Innocentius autem tandiu Pisae demoratus est, quoadusque Petrus apostolicae sedis dignitatem morte terminante reliquit. Et tunc Romam regrediens, et suae et alterius partis favore et acclamatione [Col. 0167D] honorifice susceptus, et in summi pontificatus honorem gloriose est sublimatus; et quod prius ex parte tenuit, ex toto possidere perfecte et integre coepit. Qui post illi usque inter ipsum et Petrum fuerat altercationis placationem universalis Ecclesiae principale concilium Romae aggregat, ut in ipso imminentes Ecclesiae necessitates decenter ordinet et disponat. Facto igitur incomparabili omnium praelatorum conventu, ipse ut erat habitus pretiositate excellentior, ipsius etiam faciei aspectu aliis reverentior: ut etiam doctrinali litterarum scientia eminentior, de rebus quae opportuniores videbantur tractaturus, inter alios assurgens ita exorsus est. Ad vos, inquit, sermonis mei summa ex toto dirigitur, qui non semen Chanaan, sed haeredes speciales [Col. 0168A] estis, et filii Excelsi omnes. Qui pro divinae geniturae signis armillam continentiae, baculum rigoris et justitiae, annulum perfectionis a vero Juda suscipientes, ea per discretionis modum in brachio, in manu, in digito gestatis, et qui unus cum Deo spiritus effecti, nihil aliud sapitis. Vos, inquam, quorum astuta provisio super curam animarum invigilat, quibus ipsius authenticae nuncupationis dignitas proprietatem operationis inoculat. Nostis, quia Roma caput est mundi, et quia a Romani pontificis licentia ecclesiastici honoris celsitudo quasi feodalis juris consuetudine suscipitur, et sine ejus permissione legaliter non tenetur. Scitis etiam, quia ejus proprium est, ut dissentientes pacificet, et confusa sapienter disponat et ordinet. Porro, impossibile est, ut unguentum in barbam descendat, [Col. 0168B] si in capite non redundat. Debile namque caput totum dat debile corpus. Neque in usu est, ut quemlibet aegrotum ille medicus curet, quem ejusdem infirmitatis cruciatus tenet. Et si a Deo per malitiam pontifex summus disjungitur, vix effici potest ut per eum Deo alii reconcilientur. Igitur quotiescunque veternosus hostis contra pacem a Deo in terra hominibus bonae voluntatis datur, et adversus canonica instituta venenosum caput conatur attollere, toties ab illa forti muliere, quae a Salomone commendatur, zelo justitiae conteri debet, ne si primo aut secundo conflictu impune superaverit, perniciosius postmodum insolescat. Longe etenim ante nos dictum est, venena invidiae posse quidem ratione superari, sed difficile conquiescere. Quae dum saepe auditu percepta cognovimus, [Col. 0168C] nunc ea tamen ipso effectu manifestante experti sumus. Et quod sine lacrymis dicendum non est, eo usque servati sumus, ut viderimus fas omne calcari, potestate pro jure uti, patriae leges solvi, negari jus viventibus, pacem civibus, divini cultus observantiam praevaricari. Oportuerat denique uberiori quadam deploratione et miserrimo ejulatu praeire nos funus quoddam maternae solemnitatis, et velut quasdam exsequias prosequi divini mysterii intermissa obsequia, provocante nos praesumptuoso quorumdam instinctu, qui non intelligentes mensuram suam: sed sicut Nemroth quondam confusionis turrem contra Dominum erigere conatus est, sic isti contra Deum, quia Spiritus sanctus Deus est, et adversum christos [Col. 0168D] ejus cervicositatis suae profanum tumorem moliti sunt attollere, et segregati inter se diversitatibus errorum, quasi per dissonantiam linguarum ab unitate Ecclesiae divisi, in Spiritum sanctum offenderunt: quia unitatem cum fratribus non tenentes, charitatis gratia privati sunt. Qui enim Ecclesiae non diligit unitatem, non habet Dei charitatem. Verba siquidem Augustini testantur, quoniam quisquis a Catholica Ecclesia fuerit separatus, quantumlibet laudabiliter se vivere aestimet, hoc solo scelere quod a Christi unitate disjunctus est, non habet vitam in se, sed ira Dei manet super eum. Eorum igitur qui tales sunt, improbanda temeritas nostri livoris, imo justae indignationis incentiva causa exstitit, qui ruptis divinae ordinationis vinculis, sacerdotalis reverentiae curam non habentes, tanti [Col. 0169A] nominis auctoritatem, et spiritualis gratiae potestatem prosternere, et annihilare tentaverunt. Eo per se ascendentes, quo nec canonicarum auctoritas institutionum provexit, nec rationabilium virorum voluntas permisit. Igitur quia praecepta divinae legis, et sanctorum canonum irrefragabiles sanctiones ferramenta fuerunt in pace Ecclesiae, arma esse debent in tempore belli. Et quae diu intacta remanserunt, in tam exitiali necessitate festinanter arripienda sunt.

His et hujusmodi assertionibus domnus apostolicus caeteris praelatis divini sermonis favos impertiens, omnibus propatula ratione ostendit quod Petrus Leonis non aliorum assentatione, imo rapina se apostoli Petri vicario fecisset aequalem. Cunctisque religiosis viris, quibus illud detestabile schisma [Col. 0169B] displicuerat, verbis ejus cum magna laude unanimiter acclamantibus, respondit: Unde quia inordinatae personae inordinato sunt decreta, quodcunque ille statuerat destruimus, quoscunque exaltaverat degradamus, et quotquot consecraverat exordinamus et deponimus. Et quicunque per Girardum Engolismensem ad altaris officium accesserunt, apostolica auctoritate interdicimus, ne ipsum impleant, et in illo ordinis gradu perenniter demorantes, ad superiorem non ascendant. His dictis, singulos quos reos cognoverat propriis nominibus exprimens, eisque cum indignatione et jurgio exprobrans, pastorales baculos de manibus violenter arripuit, et pontificalia pallia, in quibus summa dignitas consistit, de humeris verecundose abstraxit. Ipsos quoque annulos, in quibus ad ipsos pertinens [Col. 0169C] Ecclesiae desponsatio exprimitur, sine respectu misericordiae abstulit. Gaufridus etiam Carnotensis episcopus, ut supra dictum est, totius Aquitaniae legatus, accepta domini papae praeceptione, omnem Galliae regionem, ipsius quoque Aquitaniae, studiose circuiens, omnia sanctorum ecclesiarum altaria, quae vel Girardus ille seditionis auctor et obtentor, vel Gilo Tusculanensis episcopus, aut eorum complices, chrismalis unctionis benedictione in illius odiosi schismatis tempore consecraverant, propriis manibus dissipavit, nec relinquens lapidem super lapidem, quem non destrueret, solo funditus adaequavit, et ratione dictante alia eorum loco restaurare curavit. Ab illius praedicti concilii speciali [Col. 0169D] conventu abbatem Thomam pro cujusdam necessitatis eventu contigit absentari. Unde et assumpta occasione ab archiepiscopo Henrico suspensus est, quamvis rex Ludovicus eidem archiepiscopo pro illo excusatoriae epistolae suffragium delegasset. Sed post aliquot dierum evolutionem, quidam ecclesiae monachus Bartholomaeus nomine, sapiens, et nobilium prosapia oriundus, Archiepiscopum adiens, et tam precum inquietatione, quam rationis demonstratione eum placabilem abbati reddens, ut iterum pastorale officium exsequeretur, ab eo meruit impetrare. Revertens denique quod egerat nuntiavit, omnesque Mauriniaci monachos valde laetificans, Abbatem locum suum recuperare coegit. Erat vero idem Bartholomaeus Veterum Stamparum tunc temporis [Col. 0170A] prior, et cum impetratione veniae erga abbatem in illo itinere ab archiepiscopo petiit ut redditus ecclesiae S. Martini, qui determinatus tunc ad VI libras erat, usque ad XV libras augmentaretur, quod et ab ipso libenter obtinuit. Abbas autem frequentium molestiarum quae illatae fuerant injuria fractus, tuncque insurgentium negotiorum et persecutionum violentia desolatus, non diu in reddito honore permansit quoniam cujusdam Odonis professi nostri tunc Sancti Remigii abbatis consilio pravo infatuatus, sine acceptione pontificalis licentiae, sine conventus sibi commissi assensu et permissione, abbatiae suae curam deserens, apud Sanctum Martinum de Campis, quae ecclesia rigore ordinis tunc famosissima erat, gratia secretioris vitae, [Col. 0170B] et spiritalis quietudinis appetendae secessit. Thoma igitur a monasterii hujus regimine taliter circa mediam Quadragesimam absentato, diu fuimus pupilli absque patre, et mater nostra quasi vidua. Audiens vero rex Thomae eliminationem, abbatiae desolationem, et futurum nisi cito subveniretur ordinis detrimentum, ne ecclesiam provisoris solertia nudatam onus indigentiae, vel importuna pauperies defatiget, ut efficaciae nostrae negotium electionis approximet, magno studio promaturare satagit et indulget. Qui licet juxta saeculares, qui lippi sunt, oculos, operam daret operi pio, non tamen juste, et ad nostrae Ecclesiae honorem ab ipso fiebat ipsius operis exsecutio. Abbatiam enim liberam, et a tempore avi sui per liberalitatem Wulgrini [Col. 0170C] ab omni obnoxietate emancipatam, in illo jam proximae electionis articulo potestativae coactionis districtione ad hoc tentavit pertrahere, ut monachi nostri in electione sua liberam vocem non haberent, sed ut subjugales abbatem, qui per manum aliorum et considerationem eis esset impositus, susciperent.

Hujus igitur violentiae causa explendae, mittuntur ad nos Odo S. Remigii, et Joscelinus S. Petri Milidunensis abbates, et hi secum litteras regiae voluntatis indices asportabant. Voluntas vero regis haec erat, ut quemcunque monachum de conventu beati Martini nobis nominassent, excluso omni dilationis ausu loco Thomae subrogaremus. Jamjam venerat [Col. 0170D] tempus ad implendum regis imperium acceptabile, sed non ad honorem nostrum dies salutis. Jamjam de eligendo tractabant, cum Rex summus, cui servire regnare est, terreni regis ordinationi suam praetulit, et quod fieri praeceperat eventu subito deturbavit. Allatae sunt enim in praesentia abbatum Senonensis archiepiscopi nobis utiles litterae, quae electionem, si facienda esset, interdicerent; si facta, ad nihilum deducerent. Continebatur quippe in illis litteris justa et rationabilis ejusdem archiepiscopi querimonia, super hoc quod Thomas abbatiae regimen, quod per ipsum acceperat, sine ejus licentia, sine fratrum sibi suppositorum acclamatoria consensione subito stulte et inconsulte reliquerat. Hujus archiepiscopi tunc temporis erga nos maxima [Col. 0171A] benevolentia erat, et ideo etiam rege nobis adversante, partium nostrarum utilitatem fovebat. Secundo dirigit rex ad nos amplae famae personas, Natalem cancellarium suum, Rasbacensem abbatem; Alvinum Atrebatensem episcopum, magistrum Hugonem de S. Victore in litteratura, magistros etiam plurimos excedentem, gravi praeceptione interminans, ut ad illorum discretionem nostra electio penitus pendeat, et ut illorum considerationi noster conventus obtemperare non negligat. Nos vero linceis oculis quid nobis necessarium esset intuentes, propalavimus nos non esse filios ancillae, sed liberae, et contra contrariam opinionis suae valentiam procedentes, ora eorum, ut ita dicam, praeloquendo obstrusimus, quasi pari conclamantes assensu, nos [Col. 0171B] Macharium priorem de Longoponte in abbatem et Patrem nobis eligere. Prior autem ille nepos erat Alberici Ostiensis episcopi, in quo adeo probitatis et sapientiae pullulaverat, et usque ad perfectionem excreverat ramus, ut regi et optimatibus Franciae familiaris haberetur.

Tali igitur ac tanto viro a nobis electo, quia magnae erat auctoritatis, qui pro coactione venerant non ausi sunt aliquatenus refragari. Sed quem pro adipiscenda libertate assumpseramus, ipsa conservata accepimus. Transfretato igitur tanti periculi pelago, aemulos nostros, ut ita dicam, in mari confusionis pudore oppressos submersimus, et praesentantes regi electionem factam, assensum benignitatis suae accepimus, ipso magnis praeconiis attollente [Col. 0171C] nostri valoris vivacitatem, et libertatis solitae invincibilem defensionem. Notificata est iterum archiepiscopo Senonensi nostra electio, sed non potuit ab ipso extrahi factae electionis concessio. Iterum namque objecit quod Thomas a curae pastoralis officio per ipsum absolutus non fuerat, et ideo nullus in ejus loco ordinari et substitui regulariter poterat. Igitur cum iterum ad regis notitiam haec processissent, nolens laborem ecclesiae, quem finitum esse putaverat, secundo iterari, mandavit Thomae ut patrino suo, ne diu vexari Mauriniacenses taliter pateretur, sed pergens Senonas curam pastoralem in manu archipraesulis absolutus relinqueret. Thomas itaque a priore S. Martini Senonas ductus, coepit super dimissione sua cum archiepiscopo agere. [Col. 0171D] Cumque curae pastoralis ministerium, quod per baculum acceperat, per librum reddere voluisset, renuit Henricus, dicens quia sicut facta fuerat regiminis per cambutae traditionem susceptio, ita fieret per ejusdem redditionem dimissio. Quod et factum est. Illo itaque a monasterii nostri gubernatione hora eadem excluso, duo ex monachis nostris, qui in praesentia erant, Landricus scilicet et Robertus, electionem de domno Machario factam archiepiscopo praesentaverunt. Quo audito, archiepiscopus in risum applaudens dissolvitur. Cum Thomas, inquit, usque in hunc diem Pater vester exstiterit, qua ratione alium eligere praesumpsistis? Et nunc ipsam electionem, quam irritam apud nos esse per litteras [Col. 0172A] innotuimus, nobis quasi auctorizabilem praesentatis? Scitote quia huc usque laboris vestri series in vanum impensa est. Amodo libera potestate utimini, ite, et secundum institutoris vestri regulam electionem facite. Haec praetaxati monachi audientes, ad nos cito repedare festinant, et quae ipsis archiepiscopus intimasset, capitulo communi renuntiant. Accersitis iterum ad consilium ecclesiae sapientioribus, quo facto sit opus discutitur. Et ut ita dicam, conventus noster telam quam incoeperat filo non alternato orditur. Electioni de Machario factae omnes consentiunt, et ipsam elongata omni mutabilitate stabiliunt. Praelibatos itaque monachos Cluniacum mittimus, et ut ab abbate loci illius Macharium a jugo obedientiae absolvi et emancipari postulent intimamus. [Col. 0172B] Qui susceptam legationem implentes, Cluniacum veniunt, et de re pro qua jurant litteras suscipientes revertuntur, archiepiscopum pro benedictione abbatis expetunt, litteras emancipatorias postulanti ostendunt. Quibus lectis, non inveniens archiepiscopus perfectam in ipsis emancipationis demonstrati nem, benedictionem distulit, ne forte si subjugatum benediceret, inde majorem nobis quam susceperamus tribulationis vexationem inferret. Remandavit igitur nobis, ut perfectiorem emancipationem ab abbate Cluniaci expeteremus, asserens se nunquam ei benedictionis consuetudinem impensurum, nisi plenius a jugo obedientiae cognosceret absolutum. Indicitur iterum Roberto Brugeriensi itineris hujus obedientia. Qui acceptis regalibus litteris, comitantibus [Col. 0172C] secum Petro regis capellano, et magistro Simone de Pissiaco, quos pro quibusdam negotiis Romam rex dirigebat, Cluniacum venit. Litteras igitur ad suae voluntatis deliberationem factas accipiens, ad archiepiscopum detulit, quarum integritatem archiepiscopus amplexus est. Ductus igitur domnus Macharius Senonas, benedictus ab illo solemniter, et pastoralis officii commissa cura, ad nos relegatus, et solemni a nobis processione receptus est.

His diebus acciderunt quaedam repraesentationis elucidatione digna. Clerici enim Veterum Stamparum solitam venenati cordis, quam semper post monachorum introductionem habuerant, vesaniam [Col. 0172D] evomentes, in vigilia sancti Martini in monachos nostros audaci refragatione insurrexerunt, ex quibus alios inhonestis et turpibus verbis, alios etiam verberibus afflixerunt. Domnus Macharius tunc Romam profectus erat. Ad quem prior legatum dirigens, omnia prout acta a clericis fuerant ei intimavit. Qui ut clericis maleficiorum suorum occasionem penitus a radice auferret, apostolicum super illorum ab illa ecclesia eliminatione privilegium in illo itinere acquisivit, et ita eos, vellent nollent, sagaciter expulit. Privilegium etiam de institutione confraternitatis secum attulit. In illis quoque diebus Henricus Senonensis archiepiscopus finem vitae sortitus est, succedente sibi Hugone venerabili tunc illius Ecclesiae praecentore. Tunc temporis etiam [Col. 0173A] Ecclesia Bituricensis sui pastoris defunctione non mediocriter desolata, gravis et importuni schismatis morbo insolente concussa est. In tantum vero discordiae hujus malum processit, ut usque ad apostolicum et Franciae regem perveniret. Quidam enim praedictae Ecclesiae clerici, assentiente rege, Cadurcum quemdam sibi volebant praeficere. Altera pars illorum Petro, Haimerici Romani cancellarii consobrino, praerogativam illius honoris affectabant. Papa vero cancellarium diligens, contribulem quoque suum pro ipso diligebat. Unde et ipsi consecrato in archiepiscopum suum integre auxilium impendebat. Et licet contra regis voluntatem ipse praeficiendus esset, ipsum misit Bituriges, Cadurcum vero omni ecclesiastico honore [Col. 0173B] privavit. Videns rex voluntatem suam ad efficaciam non potuisse pertingere, non modico fremitu irae concussus est, et quasi in auctoritatem apostolici volens indignationem conceptam retorquere, Petro totius terrae suae introitum interdixit. Innocentius vero gladium ecclesiasticum in ultionem exerens, per omne regis dominium divini celebrationem officii interdixit. Hujus autem discordiae malum omnibus diebus vitae suae integre dulcorari non potuit. Unde et contigit domnum Macharium causa pacificandi Romam profectum, per cardinalium intercessionem plurima impetrasse, sed ad reconciliationis gratitudinem nec precibus nec muneribus attingens, reversus est. In qua regressione detulit secum quoddam privilegium, omnem aliorum abbatum [Col. 0173C] acquisitionem continens, ita ut in illo pene singillatim cuncta numerarentur, quae majoris auctoritatis erant.

Per hunc Macharium multa ecclesiae nostrae bona evenisse certum est, e quibus aliqua hic interpolare dignum duximus. In prima igitur, de qua jam diximus, regressione a Roma, attulit secum partem crucis Dominicae pretiosi metalli fabrefactoria superductione veneranter opertam. Attulit et tria pallia pretiosa, ex quibus quaedam indumenta composita sunt. Augmentata quoque est ab ipso haec ecclesia religionis et Cluniacensis ordinis institutione, rerum quoque exteriorum sagaci et provida dispensatione. Praedictus autem papa Innocentius debitum humanae [Col. 0173D] conditionis exsolvens, Romae defunctus est. Cujus honori subrogatus est Caelestinus, qui alio nomine magister Guido de Castellis nominatus est. Hic vero praelatione illa dignissimus erat, quoniam ei tria, quae inter homines pene habentur praecipua, simul confluxerant, celebremque magistrum reddiderant: nobilitas scilicet generis, mentis industria in omni statu aequalis, litterarum quoque, quarum doctrinae intentissimus fuit, scientia multiformis. Ad hunc rex noster legatos pro pace ineunda misit, quam ita dulcissima impetratione obtinuerunt, ut in conspectu illorum multorumque nobilium, quorum frequentia Roma fremere solet, benigne assurgeret, manuque elevata signum benedictionis contra regionem hanc faciens, ipsam a sententia interdictionis absolveret. [Col. 0174A] Mors vero nemini parcens tantum pontificem septimo infulationis suae mense saeculo praematura abstractione eripuit. Quo ergastulo carnis exuto, substitutus est in papam Lucius, Girardus de Sancta Cruce qui et ipse strenuissimus erat; sed et morte citius praeoccupatus est. Hic diversarum Ecclesiarum statui cousulere volens, duos legatos a latere suo mittere curavit, Albericum Ostiensem in Franciam, Haimerum Tusculanensem in Angliam. Qui ea quae perniciosa erant evellentes, et quae utilia aedificantes, invenerunt abbatiam beati Benedicti in pernicioso statu positam, tam monachorum levitate, quam pastorum assensu. Cupientes igitur humilitate pia subventione in opportuno tempore suffragari, abbate qui illi praeerat ab ipsis deposito, transtulerunt [Col. 0174B] domnum Macharium ad illius statum juxta Cluniaci consuetudinem viriliter innormandum. Absolventes ergo nos ab illius obedientia, licentiam nobis et facultatem Patris eligendi dederunt. Nos vero spiritus consilii, quam super hoc nobis attulerat, intimationem sequentes, elegimus Thevinum Argenteoli priorem, multimoda sapientiae laude famosum. De quo sine mendacii ambiguitate possum affirmare quia in omni tempore suo non est in Francia elegantior et speciosior visa persona. Hanc electionem cum rex et praedicti episcopi confirmassent, domnus Thoinus Senonas profectus, et a Gaufredo Carnotensi episcopo, qui archiepiscopo absente ejus in officii exsecutione vicarius esse solet, benedictione solemni sublimatus est.

[Col. 0174C] Praenominatus autem papa Lucius parvo tempore, quinto videlicet mensium in praelatione expleto, res sublunares inevitabilis passione eclipsis reliquit. Cujus successionem obtinuit Eugenius, qui et Bernardus Pisanus, tunc temporis Claraevallensis monachus, vir continentissimae conversationis et vitae. Abbas vero noster primo exaltationis suae anno, quid sibi esset necessarium praevidit, et aliquantam pecuniam congregavit, quae et eum ab onere paupertatis defenderet, et expensarum usibus sufficienter serviret. Secundo autem anno ecclesiam nova opertura novique laquearis tabulatu insignivit. Similiter et de dormitorio egit. Huic namque viro in dispensandis ecclesiae rebus tantam gratiam virtus divina contulerat, ut quod alteri difficillimum esset, [Col. 0174D] ipse ad efficiendum levi penderet, et quidquid molimine subtilis intellectus conceperat, mancipare affectui sine dilationis obstaculo satagebat. Unctio ergo Spiritus sancti, in cujus praeceptis ab ineunte aetate delectatus fuerat, eum docebat de omnibus, ut et ordinem statutum firmiter servari faceret, et exteriorum operum strepitu superari more insipientis non posset. Cujus providentia cum domui nostrae nonnulla bona asciverit, quaedam praecipua placuit hic referre. Infra muros igitur abbatiae aulam nobilem cum quibusdam appendiciis magno sumptu aedificavit, apud Veteres Stampas aliam optimam, apud Firmitatem alteram mediocrem, quartam apud Stripiniacum nominatis omnibus praecellentem. [Col. 0175A] Praeterea emit decimam Gomarvillae, terramque dimidiae carrucae arabilem, cum multis aliis, quae ideo narrare supervacuum esse duximus, quia Carthularium repraesentantibus litteris apud nos determinata habemus. Si autem ad necessaria monasterii recurritur, ipsum calicibus, libris, casulis, cappis, palliis, multisque aliis ornamentis decorasse cognoscitur. Primo vero quo nobis praefuit anno, Thomas, qui quondam nobis Pater extiterat, apud Columbense monasterium commorans, ad diem est pertractus extremum. Quo etiam anno domnus Theoinus abbas regem apud Aurelianum commorantem adiens, ut privilegium quod Pater suus ecclesiae nostrae dederat, praecepti sui astipulatione stabile ex sua parte faceret, petiit, et quod petierat impetrans, praeceptum [Col. 0175B] illud, quidquid pater suus dederat vel concesserat amplectens, secum detulit.

Eodem quoque anno Edessa civitas ab inimicis crucis Christi, nostrorum dormitante providentia, capta, Saracenorum dominationi repente accessit. Unde et eos qui in regione Hierusalem adjacente manebant, doloris immoderata angustia usque ad intima perculit. Venerunt ergo ab Antiochia et Hierusalem in nostram regionem legati a primoribus partium illarum missi suppliciter exorantibus, ut Francorum invincibilis probitas periculum quod evenerat emendaret, et futura repelleret. Audiens rex noster, ut erat piissimus, miseriae transmarinorum condoluit, et ut concepta inde pietas fructum aliquem afferret, celsiores regni sui in Pascha apud [Col. 0175C] Viziliacum, ut exigebat necessitas, convocavit. Omnesque pio modulo alloquens, solitamque Francorum probitatem commemorans: Magnum, inquit, dedecus nobis emerget, si exprobrari coeperit Philistaeus familiae David; si possidere coeperit gens daemoniaca, quae gens cultui divino dedita tempore longo obtinuit: si canes mortui vividam probitatem deluserint, maximeque Francorum, quorum virtus etiam inter vincula libera fuit: quae in quantalibet necessitate arctata, contumeliam etiam illatam pati non potuit, quae amicis in tempore opportuno adjutorium prompte tulit, inimicos etiam post mortem persequi non cessavit. Non insolescat igitur ipsa virtus, sed amicos Dei et nostros, transmarinos scilicet Christianos, subventu [Col. 0175D] virtuoso relevet: inimicos autem viles, nec etiam hominum nomine dignos, gravi persecutione deturbet. Eamus, viri virtutis, resistamus idolorum cultoribus, proficiscamur ad loca quae Dei hominis pedibus calcata olim fuisse cognoscimus, in quibus etiam passus est quae ejus praesentia et corporali visitatione digna fuerunt. Exsurget autem Deus nobiscum, et dissipabuntur inimici ejus, et fugient qui oderunt eum a facie nostra. Confundentur, inquam, et convertentur retrorsum omnes qui oderunt Sion: si viriliter egerit [Col. 0176A] probitas nostra, et a Deo non recesserit confidentia nostra. Magnam super hoc scitote jam mihi devotionem incumbere. Unde et vos obnixe deprecor, ut meam studeatis voluntatem vestro comitatu et auxilio roborare. Multis igitur eorum qui convenerant cordetenus infixus est sermo regis. Quapropter assumptis cum ipso rege crucibus, Hierusalem post tempus modicum tetenderunt. Famosiores autem inter omnes qui cum rege hujus itineris angustiam subierunt, fuerunt hi: Alamannorum imperator Henricus, Robertus frater regis, Meldensis comes Henricus, comes Flandriae Gaufridus [ leg. Theodoricus]. Aluinus episcopus Atrebatensis, Giraudus episcopus Lingonensis, Gaucherius de Monte-Gaii, comes de Warena, Rainaldus Tornedorensis, Manasses de Bullis, Eurardus [Col. 0176B] de Bretolio. Rex autem volens tutelam regi sapienti consilio disponere, congregare fecit apud Stampas Franciae primores, ibique ipsius regni provisionem Sugerio abbati S. Dionysii commisit, viro in saecularium causarum dispensatione nulli secundo, titulo etiam scientiae litteralis praeclaro; Radulfo etiam Viromandensium comiti consanguineo suo. Priusquam vero rex proficisceretur, Eugenius papa quod Dei inspiraverat spiritus persuasione solidaturus in Franciam venit. Cujus benedictione laetificati, iter illius piae peregrinationis statim aggressi sunt. Domnus vero papa Remis celebrato concilio Parisius venit, ibique aliquandiu demoratus est. Post . . . . . niens in ipsa urbe diebus aliquot . . . . . ut tantum decebat virum, amplissime ab . . . . . fierent, [Col. 0176C] Gallicanae multum ex hoc gravatae sunt Ecclesiae. Noster quoque abbas in ipsius procuratione XX libras submonente archiepiscopo Senonensi attribuit. Postea domnus apostolicus repatriare in patriam volens, omnes qui regnum ante regis reditum inquietare auderent, anathematis sententiae subdidit. Rex deinde noster coeptum iter laboriose, sed non sapienter prosequens, consilia non recipienda recepit et non tritam viam ambulans, pedibus spinas infigendas non cavit. Unde et vastato exercitu, debilitatisque viribus, tandem Hierusalem vix pervenit. Ubi per unius anni spatium et eo amplius commorans, nihil utile, nihil memorandum, nihil pl . . . . . Franciae dignum agere potuit. Unde et obscuro a . . . . . transmarinis [Col. 0176D] partibus iter mo . . . . . ipsamque recessu suo valde . . . . . . . Quarto autem post . . . . . . . abbas noster Thevinus tunicam carnis corruptibilis exspolians, ante altare abbatiae sepultus est, tanto majori a Deo donandus et glorificandus munere, quanto in ornanda ejus sponsa studiosius cognoscitur laborasse.

Pater sancte, vale, tibi donum spirituale.

Guillaume ⁜ (2*) , né de parents nobles à Liége, vint faire ses études à Reims avec Simon son frère. La vie édifiante qu'on menait à l'abbaye de Saint-Nicaise dans la même ville, les ayant touchés l'un et l'autre, ils y embrassèrent l'état monastique. Leur mérite perça bientôt à travers le voile dont ils s'efforçaient de le couvrir. Tous deux furent élus abbés l'an 1119 ⁜ (3) , Simon, de Saint-Nicolas aux Bois dans le diocèse de Laon, Guillaume, de Saint-Thierri près de Reims. Celui-ci n'était encore que simple étudiant à Saint-Nicaise, lorsqu'il alla voir pour la première fois S. Bernard, et lia avec lui cette étroite amitié qui dura toute leur vie. Guillaume aurait bien souhaité dès lors pouvoir se fixer auprès du saint; mais la Providence fit toujours naître des obstacles à ce dessein, qu'il conserva dans le coeur tant qu'il en jugea l'exécution possible. La dignité abbatiale, loin d'en affaiblir les traces, ne servit qu'à les fortifier. Insensible aux distinctions, il soupirait sans cesse pour être déchargé d'un emploi qu'il n'avait accepté qu'à regret. Son élévation fut de près suivie d'une maladie longue et fâcheuse. La nouvelle en-étant venue à S. Bernard, il lui envoya son frère Gérard pour l'inviter à venir à Clairvaux ⁜ (3*) , avec assurance qu'il y serait promptement délivré de tous ses maux, ou par la mort, ou par une guérison parfaite. Pour une âme attachée à la [Col. 0189] terre l'alternative aurait eu sans doute quelque chose d'effrayant. Il n'en fut pas de même de Guillaume. Il obéit sans hésiter, vint à Clairvaux, et y recouvra la santé sous les yeux et par la prière du saint abbe. Ceci arriva dans le carême de l'an 1120. La même année, et peu après son retour, il apprit que saint Bernard était lui-même aux portes de la mort. Il revint en diligence comme pour recueillir ses derniers soupirs. Mais à son arrivée les symptômes funestes avaient disparu. La convalescence, qui ne se fit pas attendre longtemps, acheva de dissiper ses alarmes. On peut juger combien elles furent grandes par le zèle extraordinaire qu'il témoignait en toute rencontre pour les intérêts de cet illustre ami. Plus jaloux de sa réputation que lui-même, on ne pouvait y donner atteinte sans lui causer la plus vive douleur. Les religieux de Cluni censuraient en quelques points la conduite du saint, notre abbé ne lui donna point de repos qu'il n'eût mis la main à son Apologie contre leurs reproches ⁜ (4) .

Cet attachement de Guillaume pour la personne de ce grand homme était fondé sur la plus haute idée de ses lumières et de sa vertu. Saint Bernard faisait réciproquement un grand cas du mérite de l'abbé de Saint-Thierri. «Comment, écrivait-il à l'abbé de Cuissi (ep. 79), vous êtes-vous avisé de consulter une personne aussi éloignée de vous que je le suis, ayant à votre porte Guillaume, abbé de Saint-Thierri, cet homme excellent qui joint à une rare prudence et à une égale habileté l'affection la plus sincère pour votre maison?» Oger, chanoine régulier, ayant voulu s'excuser auprès du saint d'avoir communiqué sans son ordre un écrit dont il lui avait fait confidence: «Eh! pourquoi, répondit l'abbé de Clairvaux (ep. 88), mon petit livre craindrait-il les yeux d'une personne à qui je voudrais pouvoir découvrir le fond de mon coeur? Vous ne connaissez pas assez mes sentiments pour l'abbé de Saint-Thierri. J'aurais mille biens à vous dire de lui, si les bornes d'une lettre me permettaient de m'étendre sur son sujet.» Il prie ensuite Oger d'aller voir cet ami commun afin d'examiner ensemble son ouvrage et d'y corriger ce qu'ils jugeraient en avoir besoin. On remarque les mêmes sentiments d'estime et de déférence dans la lettre qu'il écrivit à Guillaume lui-même ⁜ (5) , pour l'engager à revoir son traité De la grâce et du libre arbitre. Enfin, si l'on veut voir les effusions de coeur les plus tendres d'un ami parlant à un ami, il faut lire la lettre (ep. 85) où il répond aux plaintes que Guillaume lui avait faites sur l'indifférence qu'il lui supposait à son égard. Tel était le retour de saint Bernard envers l'abbé de Saint-Thierri.

L'an 1130 les Bénédictins tinrent leur premier chapitre général à Saint-Médard de Soissons. Guillaume, l'un des présidents de cette assemblée, signala son zèle par les sages règlements qu'il y fit faire. On s'imaginerait qu'à son retour il ne s'occupa qu'à les faire observer dans sa maison, cependant ce fut alors qu'il pensa plus sérieusement que jamais à se retirer à Clairvaux. Il en écrivit à saint Bernard (ep. 86). Mais la réponse ne fut nullement favorable à ses vues. L'abbé de Clairvaux lui manda qu'il persistait dans le même sentiment où il savait bien qu'il était; que l'un et l'autre ils devaient préférer la volonté divine à la leur; qu'il ne courrait aucun risque en suivant ce conseil, au lieu qu'il s'exposerait beaucoup en sacrifiant à son attrait particulier le soin des âmes dont la Providence l'avait chargé. Guillaume parut se rendre à cet avis, et se fit effectivement violence durant les cinq années suivantes pour s'y conformer; mais à la fin l'amour de la vie privée triompha dans son coeur. Il abdiqua l'an 1135, et alla se confiner, non à Clairvaux, où il prévoyait bien que sa démarche ne serait point approuvée, mais à l'abbaye de Signi du même ordre, au diocèse de Reims. Là, suivant le témoignage d'un écrivain domestique ⁜ (6) , il partagea tout son loisir entre l'étude et la contemplation.

Du fond de sa retraite il ne cessa point de veiller aux intérêts de la religion. Persuadé qu'un solitaire, plus que tout autre, est obligé de la défendre suivant la mesure de ses talents, il employa les siens avec succès pour repousser les assauts qu'une nouvelle méthode de raisonner commençait à lui livrer. Ce fut lui qui sonna l'alarme contre les attentats d'Abailard, qui le mit aux prises avec l'abbé de Clairvaux, et qui dans la suite lui porta lui-même les derniers coups. Il exerça son zèle aussi heureusement contre d'autres novateurs de son temps, comme on le verra dans le détail de ses écrits. C'est là que nous réservons à prouver qu'il vivait encore en 1148. On n'a rien de plus précis touchant la date de sa mort, sinon qu'elle précéda celle de saint Bernard, arrivée le 20 août de l'an 1153. La Chronique de Signi la rapporte en ces termes: «Guillaume s'étant saintement endormi dans le Seigneur, son corps fut enterré dans le cloître, près de la porte du chapitre.» Mais quatre-vingts ans après sa mort, Gilles, IX ^e abbé de Signi, fit transporter ses ossements dans l'intérieur de l'oratoire, avec ceux d'Arnoul, abbé de Saint-Nicaise, et de Gérard, abbé de Florenne, et les mit dans un sépulcre honorable, in quadam theca honore debito sepelivit ⁜ (7) .

La plume de Guillaume a produit un grand nombre d'écrits presque tous excellents, dont il nous a donné lui-même le catalogue, sans préjudice de ceux qui sont venus depuis qu'il l'eut dressé. Ils ont été recueillis pour la plus grande partie dans le IV ^e tome de la Bibliothèque de Cîteaux, imprimée à Bonne-Fontaine l'an 1669. Nous suivrons en les détaillant l'ordre qu'ils gardent entre eux dans cette collection, quoique différent de celui que l'auteur leur donne, et où il paraît les avoir publiés.

I. Le traité de la Vie solitaire, en forme de lettre, adressé aux Chartreux du Mont-Dieu. Ce traité, dont les uns ont voulu faire honneur à saint Bernard, les autres au vénérable Guigues, appartient réellement à notre auteur. Nous ne répéterons point ici les moyens qui ont été employés pour établir ce point de critique. On a pareillement fait voir que la date de l'ouvrage ne peut devancer l'an 1144, puisque le prologue s'adresse à Haimon prieur du Mont-Dieu, qui succéda cette année à Geoffroi. Dans ce prologue, Guillaume déclare qu'en composant son ouvrage il a eu moins en vue le corps des solitaires de cette maison, trop éclairés, selon lui, pour avoir besoin de ses lumières, que son frère Etienne, l'un d'entre eux, et sans doute le plus jeune. Il fait ensuite l'énumération des livres qu'il avait composés jusqu'alors, et dont il leur conseille la lecture Cet article manque, à la vérité, dans quelques exemplaires manuscrits; mais comme il se rencontre dans les plus anciens, rien n'oblige à le rejeter à titre de fourrure. C'est la remarque de D. Mabillon, qui a fait reparaître ce prologue entier, avec le traité, parmi les oeuvres supposées de saint Bernard ⁜ (8) .

Le corps de l'ouvrage est partage, dans la Bibliothèque de Cîteaux, en trente-deux chapitres, que D. Mabillon [Col. 0191] a réduits à seize, avec des sommaires beaucoup plus clairs et plus précis. On y trouve d'abord des principes généraux sur la vie religieuse. «Votre profession, dit l'auteur, est sublime; elle s'élève jusqu'aux cieux, elle égale en pureté l'état des anges. Vous n'avez pas seulement voué la sainteté, mais la perfection de toute sainteté, et le comble même de la perfection. Votre condition n'est point de languir dans la pratique des préceptes ordinaires, ni d'examiner ce que Dieu vous commande; mais de rechercher ce qu'il souhaite de vous, et de vous étudier à connaître en toute occasion quelle est sa volonté, ce qui est bon, ce qui est agréable à ses yeux, ce qui est parfait. Aux autres il suffit de servir Dieu; pour vous, un de vos devoirs essentiels est de lui être intimement unis. Aux autres, c'est assez de croire en lui, de savoir qu'il est, de l'aimer, de l'adorer; pour vous, le connaître, le comprendre, le savourer, en jouir est votre partage.» Il fait voir ensuite qu'une société naissante ne saurait pratiquer ses devoirs avec trop de ferveur, parce que son exemple doit servir de règle à la postérité.

Entrant dans le détail des obligations monastiques, il distingue trois états de la vie du cloître: l'animal, le raisonnable et le spirituel. Le premier est celui des commençants; le second, de ceux qui sont avancés dans la vertu; le troisième, des parfaits. Tout ce que dit Guillaume sur chacun de ces états, qui font le partage de son livre, est admirable, et perdrait trop à être abrégé. Nous renvoyons à l'ouvrage même les lecteurs curieux de s'instruire et de s'édifier.

En parlant de la forme des cellules, notre auteur fait une sortie sur celles du Mont-Dieu, trop somptueuses, à son gré, et trop peu conformes à l'esprit de pauvreté. Il conseille de les détruire, ou d'en changer la destination, en les réservant pour loger les malades.

Gerson, dans son sermon de la Cène, pense qu'on doit lire avec précaution ce que Guillaume avance touchant la ressemblance de l'homme juste avec Dieu. Mais on n'aperçoit dans cet endroit que le langage commun des mystiques, et l'on sait assez que leurs expressions ne doivent pas toujours être prises à la lettre.

Ce traité se rencontre dans toutes les éditions de saint Bernard. Il est de plus à la tête du VI ^e volume de la Bibliothèque de Cîteaux. Enfin, on le voit à la suite de la Règle de saint Benoît avec l'opuscule de Hugues de Saint-Victor De modo orandi dans un volume in -8 ^o , publié chez Bade Ascensius, à Paris, l'an 1521 ⁜ (9) . Pour le mettre à la portée de ceux qui n'entendaient point la langue latine, on en donna, dès le siècle même de l'auteur, une traduction française, dont on conserve un exemplaire manuscrit dans la bibliothèque des Jésuites du noviciat de Paris. M. Le Beuf en a publié le commencement dans le XVII ^e volume des Mémoires de l'Académie des Belles-Lettres (p. 721). Cette traduction est vraisemblablement la même que celle que D. Martène dit avoir vue parmi les manuscrits de la Chartreuse du Mont-Dieu ⁜ (10) . Dans le dernier siècle le sieur Lami fit une nouvelle traduction de ce traité, qui fut très-bien accueillie, et dont il y a deux éditions à Paris, la première en 1651, chez Ant. Vitré, la seconde en 1656, chez Pierre le Petit. L'une et l'autre sont en un volume in -12, qui comprend de plus deux écrits de saint Bernard mis en français par le même traducteur; savoir, celui de la Conversion des moeurs, et le traité des Commandements et de la Dispense. Dans une dissertation qui sert de préface à ce recueil, on s'efforce, mais sur des raisons frivoles, de revendiquer l'ouvrage qui nous occupe à Pierre, abbé de Celles, et depuis évêque de Chartres.

II. Un recueil de Méditations, au nombre de douze, sur divers sujets de piété. Guillaume, parlant luimême de ces Méditations dans le prologue du précédent traité, dit qu'elles sont utiles pour former l'esprit des moines à la prière. Ce jugement ne dit rien de trop: l'estime qu'on a toujours faite de cet ouvrage est attestée par la multiplicité des éditions. Il parut pour la première fois à Paris, sous le nom de S. Bernard, en 1499, chez George Mithelius, en un volume in -8 ^o . Depuis il fut remis sous presse à Louvain, in -16, avec les Méditations de Guigues, en 1546; à Anvers en 1550, 1589, 1590; à Paris en 1600. Nouvelles éditions dans toutes les grandes Bibliothèques des Pères, y compris celle de Lyon, au vingt-deuxième tome de laquelle il se trouve, sans parler de la Bibliothèque de Cîteaux. Nous remarquerons encore qu'elles ont été mises en français par Jean Guitot, et publiées sous le nom de S. Bernard, à Rouen, l'an 1627, en un volume in -16, à la suite des Méditations attribuées à S. Augustin et de celles de S. Anselme.

III. Un livre De la manière de contempler Dieu. Les anciennes éditions de S. Bernard, d'après quelques manuscrits, le donnent à ce Père sous le titre de Livre des soliloques. L'éditeur de la Bibliothèque de Cîteaux l'a restitué le premier à l'abbé de Saint-Thierri; mais l'exemplaire sur lequel il l'a publié n'était pas entier. Dom Mabillon en a donné depuis une édition complète parmi les oeuvres supposées de S. Bernard ⁜ (10*) . L'ouvrage est composé de dix chapitres, qui roulent uniquement sur les caractères de l'amour divin. L'auteur y débite une spiritualité très-déliée, et néanmoins très-solide. On voit qu'il a pris pour modèle les Confessions et les Soliloques de S. Augustin. Nous nous contenterons d'extraire de ce livre les paroles suivantes, où l'on marque énergiquement la différence des vertus du paganisme et de celles des chrétiens. «Les philosophes, Seigneur, ont autrefois cultivé la justice et par un mouvement d'amour, et par la pratique des oeuvres qu'elle prescrit; jusque-là qu'ils disaient eux-mêmes de ces oeuvres: Les bons haïssent le péché par amour de la vertu. Cependant ils sont convaincus de n'avoir pas aimé véritablement la justice, parce qu'ils ne vous ont pas connu, vous qui êtes la source et l'origine de la vraie justice, vous à qui elle doit être rapportée comme à sa dernière fin, vous, en un mot, sans lequel toutes nos justices sont comme les choses les plus souillées. Ces hommes, en effet, n'avaient point la foi qui opère par la charité, quoiqu'ils fissent parade d'un certain amour du bien, et que quelques-unes de leurs oeuvres fussent conformes aux loix de l'honnêteté. Mais comme elles ne partaient point du principe de la vraie justice, ni ne tendaient à la fin de cette même justice, ces hommes s'égaraient avec d'autant moins de ressource qu'ils couraient avec plus d'ardeur hors de la voie. Car la voie unique, Père tout-puissant, c'est votre Christ qui a dit lui-même; Je suis la voie, la vérité et la vie ⁜ (11) .

[Col. 0193] IV. Le traité de la nature et de la dignité de l'amour. C'est une suite de l'ouvrage precedent. Il est distribué en vingt chapitres dans la Bibliothèque de Cîteaux, et en quinze dans la nouvelle édition de saint Bernard ⁜ (12) . L'auteur y montre en quelle manière et par quels degrés on peut s'élever jusqu'à la perfection de l'amour en cette vie. On le rencontre aussi dans toutes les éditions de S. Bernard, à commencer par l'édition de Jean Tiraqueau.

V. La physique du corps et de l'âme, ou traité de la connaissance de soi-même. Guillaume dit lui-même qu'il avait divisé cet écrit en deux parties sous le nom de Thêophile. La première traite de la structure du corps humain: c'est un abrégé d'anatomie assez superficiel. On y voit que les physiciens d'alors comptaient deux cent quarante et un os dans le corps de l'homme, sept paires de nerfs qui partent du cerveau, trente et une paires et un impair qui prennent leur racine dans la nuque du col. L'auteur, dans la seconde partie qui concerne la physique de l'àme, dit que les bêtes semblent agir par un mouvement volontaire, mais que la raison parfaite ne se rencontre que dans l'homme, que l'âme diffère des sens, qu'elle est tout entière en chaque partie du corps, qu'elle a été créée à l'image de Dieu, que les vices qui sont en elle n'appartiennent point à sa nature primitive, quoiqu'ils forment celle des bêtes; qu'elle est faite pour user des créatures et jouir de Dieu seul. Il explique ce que c'est que la rectitude d'esprit. Il fait consister la différence de l'âme heureuse et de l'àme malheureuse en cette vie, dans la différence de son amour. Il finit par une peinture touchante du bonheur des saints et des misères des damnés.

VI. Le Miroir de la foi. C'est, à proprement parler, un traité des trois vertus théologales. Ces vertus, dit l'auteur, ne viennent point de nous; elles sont l'ouvrage de la grâce. «Si donc vous voulez le bien, ô homme! et si vous croyez comme il faut, cela ne dépend ni de votre volonté, ni de votre course, mais de la miséricorde de Dieu. Il est vrai que si vous ne voulez pas croire, vous ne croyez pas; et que vous croyez, si vous le voulez: mais vous ne croirez jamais, si la grâce ne vous prévient; parce que personne ne vient au Fils, à moins que le Père ne l'attire. Et comment l'attire-t-il? En créant en lui cette volonté libre par laquelle il veut librement ce qu'il veut; ce qui fait que le bien qu'il veut appartient à sa volonté ⁜ (13) .»

VII. L' Enigme de la foi. L'excellence et la simplicité de la foi sont l'objet de cet écrit. Guillaume avoue que cette foi se trouve bien plus hérissée de difficultés dans les écrits des SS. docteurs que dans les divines Ecritures. «Je ne vois point dans celles-ci, dit-il, le nom de Trinité; je n'y trouve point que le Père, le Fils et le Saint-Esprit ne font qu'un, si ce n'est dans l'épître de S. Jean, où il est dit: Il y en a trois qui rendent témoignage dans le ciel, le Père, le Verbe, et le Saint-Esprit; et ces trois ne font qu'un. Mais cela ne se rencontre point dans l'ancienne version. Je ne parle au reste que des noms, et nullement des choses qu'ils expriment, car les Ecritures attestent que Dieu le Père, Dieu le Fils, et Dieu le Saint-Esprit, ne font qu'un seul Dieu. Mais elles ne parlent point de trois personnes dans la Divinité elles ne font pareillement aucune mention de leurs relations, ni du fameux Consubstantiel, et d'autres semblables mots que la nécessité de repousser les nouveautés des hérétiques a obligé d'imaginer. Car je suis bien assuré que sans cela les Pères s'en seraient abstenus. Mais je respecte et reçois ces expressions comme le signal de la foi.» L'auteur continue dans la suite du livre à discourir sur le mystère de la Trinité, qu'il explique d'une manière fort orthodoxe, et beaucoup plus claire que les raisonnements subtils des scolastiques de son temps sur ce mystère.

VIII. Les livres d'Abailard étant tombés entre les mains de Guillaume l'an 1139, il fut extrêmement choqué de la doctrine qu'ils renfermaient, et prit aussitôt la plume pour les réfuter. Il adressa son ouvrage à Geoffroi, évêque de Chartres, et à S. Bernard, par une lettre écrite de ce style pathétique et véhément, qui jamais n'est mieux employé que pour la défense de la religion. «C'est, leur dit-il, avec une extrême confusion que je me vois forcé par votre silence et celui de tous les autres, de vous parler d'une affaire importante qui intéresse tous les fidèles en commun. Etait-ce à un homme de néant tel que je le suis, à vous prévenir, vous qui êtes mes seigneurs et mes Pères? Mais d'un autre côté, comment puis-je me taire à la vue des dangers que court, sans que personne s'y oppose, la foi de notre commune espérance; cette foi, dis-je, que Jésus-Christ a scellée de son propre sang, pour la défense de laquelle les apôtres et les martyrs ont versé le leur, que les veilles et les travaux des SS. docteurs ont transmise pure et sans tache au siècle malheureux où nous vivons. Oui, je sèche de douleur au dedans de moi-même; et le saisissement de mon coeur est tel, que pour le soulager il faut que j'élève ma voix en faveur d une cause dont je m'estimerais heureux d'être la victime, s'il était nécessaire, et si l'occasion s'en présentait. Ne vous imaginez pas qu'il soit question ici de bagatelles: la foi de la sainte Trinité, la personne du Médiateur, celle du Saint-Esprit, la grâce de Dieu, le Sacrement de notre rédemption, voilà les objets qui sont en péril. Pierre Abailard recommence à enseigner et à écrire des nouveautés. Ses Livres passent les mers, ils vont au-delà des Alpes, ils volent de province en province, de royaume en royaume. Partout ils sont vantés avec enthousiasme et défendus impunément, jusques-là qu'ils sont estimés, dit-on, à la Cour de Rome. Je vous le dis donc à vous et à toute l'Eglise, le silence où vous demeurez peut devenir funeste. Eh quoi! nous comptons pour rien cette foi pour laquelle nous avons renoncé à nous-mêmes. La crainte d'offenser un homme accrédité bannit de nos coeurs celle d'offenser Dieu. Je vous le répète, prévenez le mal, tandis qu'il ne fait qu'éclore: car si vous le laissez croître, vous ne serez plus en état de le réprimer. Il est temps de vous détailler les motifs de mon appréhension.» Il rapporte ensuite les erreurs d'Abailard, qu'il partage en treize chefs, qui sont les mêmes que foudroya le concile de Sens. Il proteste en finissant qu'il n'en veut qu'à ces erreurs, et nullement à la personne de l'auteur qu'il a aimé ci-devant et qu'il voudrait encore pouvoir aimer: Dilexi ego eum et diligere vellem, Deus testis est; sed in causa hac nemo unquam mihi proximus erit vel amicus. Vient après cela le traité dans lequel il réfute en particulier chacune de ces erreurs. Il a pour titre: Dispute des Pères catholiques contre les dogmes de Pierre Abailard. Nous n'en donnerons point l'analyse, parce que les raisons qu'il renferme ont été ci-devant employées dans l'examen de la doctrine d'Abailard.

La lettre de Guillaume se trouve parmi celles de S. Bernard avec la réponse de ce saint, dans les éditions [Col. 0195] d'Horstius et de dom Mabillon, ainsi que dans la Bibliothèque de Cîteaux. Le traité qui la suit n'est que dans ce dernier recueil.

IX. Après Abailard il s'éleva un nouveau philosophe qui entreprit de faire revivre quelques-unes de ses erreurs, et d'y en ajouter d'autres. C'était Guillaume de Conches, auteur, entre autres ouvrages, d'une Somme ou Abrégé de Philosophie en quatre livres. Un homme de bien étant venu à Signi pour s'y retirer, apporta cette Somme avec lui. Guillaume de Saint-Thierri, l'ayant parcourne, crut devoir encore la deférer à son oracle l'abbé de Clairvaux; c'est ce qu'il fit par une lettre où il impute au philosophe de Conches divers écarts, dont nous donnerons le détail à l'article de ce dernier. On remarque dans cette lettre la même chaleur et la même force d'expressions et de raisonnements, mais non pas toujours la même habileté à saisir la pensée de son adversaire que dans l'ouvrage contre Abailard.

X. Notre auteur ne traita pas avec aussi peu de ménagements l'abbé Rupert dans la lettre qu'il lui écrivit pour relever certaines expressions de son traité des Offices divins. On a rendu compte sur celui-ci de l'objet de leur dispute, et on a fait voir qu'elle était mal fondée du côté de l'abbé de Saint-Thierri. Mais il faut ajouter ici que sa lettre est assaisonnée de toute la politesse et de toutes les marques les plus sensibles d'estime et de charité. Il s'agissait dans cette contestation de la manière dont le corps de Jésus-Christ est dans l'Eucharistie. Rupert pensait dans le fond comme Guillaume; mais ce dernier avait mal interprété ses expressions.

XI. Indépendamment de cette erreur de fait, Guillaume était fort éclairé sur la matière de la présence réelle. Il l'avait étudiée de longue main dans les sources, il en avait examiné les preuves et les difficultés, et il avait recueilli, d'un côté les autorités des Pères les plus claires et les plus précises pour établir le véritable sentiment, de l'autre celles qui lui avaient paru les plus obscures et les plus propres à causer du trouble et de l'incertitude dans les esprits faibles. De tout cela il composa dans la suite un opuscule intitulé: Du corps et du sang de Jésus-Christ. Mais avant que de le mettre au jour il en fit part à l'abbé de Clairvaux, a fin qu'il y corrigeât ce qu'il jugerait à propos. C'est ce que l'on voit dans la lettre au saint qui est à la tête de cet ouvrage, dont il est à propos de donner le précis.

Douze chapitres en font le partage, sans compter le prologue où l'on s'attache à prouver que la raison doit se laisser conduire par la foi, loin de vouloir lui servir de guide. Dans le premier chapitre l'auteur fuit voir combien sont grandes les perfections que l'union de la nature humaine au Verbe procure au corps de Jésus-Christ depuis le moment de son incarnation, telles que sa subtilité et son agilité, dont il y a des preuves dans les divers états par où il a passé, c'est-à-dire, avant comme après sa glorification. De là il conclut que rien n'empêche de dire que le corps de Jésus-Christ, surtout depuis qu'il est glorifié, peut se trouver en divers lieux à la fois, quoiqu'il ne soit pas vrai que ce corps soit partout comme la Divinité. Car s'il est nécessaire que la Divinité se rencontre en tout lieu, puisque rien ne peut subsister hors de sa présence; il ne l'est pas de même que le corps de Jésus-Christ existe partout, mais seulement où l'intérêt de notre salut exige qu'il soit présent. «Or, cette présence multipliée dans un même instant en divers lieux, est non-seulement possible, mais certaine, non par les lois de la nature créée, mais par celles de la nature créatrice: car l'essence de la nature créée étant d'être soumise aux loix de la nature créatrice, si celle-ci permet quelquefois à l'autre de changer la marche qu'elle lui a prescrite, il n'en faut pas conclure que l'auteur et le modérateur de cette nature créée se trompe ou s'écarte du bon ordre, surtout à l'égard de cette nature privilégiée qui en vertu de l'union personnelle est jointe au Verbe par qui toute nature créée a été faite, et sans lequel elle ne pourrait subsister en aucune façon ⁜ (14) .» Le second chapitre est employé à faire voir en quelle manière la présence de Jésus-Christ nous est maintenant nécessaire. L'auteur y dit que le corps de Jésus-Christ dans les jours de sa chair a dû se rendre visible et palpable, puisqu'autrement il n'aurait pu accomplir le mystère de notre rédemption; mais qu'aujourd'hui ce corps ne doit plus être sensible, parce qu'étant destiné à nous servir de nourriture, il faut qu'il nous soit présenté sous une forme qui le déguise. Or cela n'a pu se faire d'une maniere plus convenable qu'en nous donnant ce corps sous les espèces qui tiennent le premier rang entre les aliments, tels que sont le pain et le vin. Dans le troisième chapitre il s'agit des accidents absolus. Le quatrième a pour objet la transsubstantiation: l'auteur ne se sert point de cette expression, mais il emploie celle de transmutation, qui est équivalente. Dans le cinquième il traite de la manducation spirituelle du corps de Jésus-Christ. Le sixième roule sur la distinction de la double chair de Jésus-Christ. Cette chair, dit l'auteur d'après saint Jérôme, se prend en deux manieres, tantôt pour celle qui a été crucifiée et ensevelie, tantôt pour cette chair divine et spirituelle dont le Sauveur dit lui-même: Ma chair est une vraie nourriture. La foi de l'Eglise à laquelle appartient le sacrifice, quel que soit le mérite de celui qui l'offre, produit le corps de Jésus-Christ dans le sacrement. Mais pour cette chair spirituelle du Sauveur, c'est la pureté de la vie et la ferveur de l'amour qui nous y font participer. Le septième chapitre tend à prouver qu'on peut manger l'une des deux chairs sans l'autre. Le huitième traite de la manducation corporelle, et l'on y prouve deux choses, 1 ^o que cette manducation n'est point de nécessité absolument indispensable pour le salut, le baptême étant suffisant en certaines rencontres; 2 ^o que le corps de Jésus-Christ n'est point sujet aux suites honteuses de la digestion. Le neuvieme a pour objet les divers sacrements ou signes mystérieux du corps de Jésus-Christ. Le dixième est une récapitulation de tout l'ouvrage. Dans les deux derniers l'auteur examine pourquoi dans les Pères il se trouve tant d'expressions obscures sur le sacrement de l'Eucharistie; et la raison qu'il en donne, c'est que les Pères ne s'étant appliqués à éclaircir les dogmes qu'a mesure qu'ils étaient attaqués par les hérétiques, ils ont dù parler moins nettement sur celui-ci que sur les autres, parce qu'il n'avait de leur temps essuye aucune contradiction. Il finit par rapporter différents textes de saint Ambroise, de S. Jérôme et de S. Augustin, qui semblent se combattre, et les accorde d'une manière très-plausible. Cet ouvrage est imprimé sous le nom de S. Anselme dans les éditions anciennes de ce Père d'après différents manuscrits ⁜ (15) . Mais comme on y rencontre des endroits empruntés du traité des Offices de Rupert, composé en 1111, deux ans après la mort du saint prélat, c'est une preuve sensible de la fausseté de l'attribution. François [Col. 0197] Titelman dans l'édition qu'il en donna l'an 1532 in-8 ^o à Anvers ⁜ (16) , en fit honneur à Ernaud, abbé de Bonneval, avec aussi peu de fondement. L'éditeur de la Bibliothèque de Cîteaux l'a restituée à son véritable auteur, sur quatre manuscrits, dont deux de Signi où le nom de Guillaume est marqué jusqu'à cinq fois, un de Clairvaux et un d'Igni.

XII. Guillaume était occupé à commenter le Cantique des cantiques lorsqu'on lui apporta les écrits d'Abailard. Il crut devoir interrompre ce travail pour les réfuter, et il ne paraît pas qu'il l'ait repris. Quoi qu'il en soit, l'ouvrage est imparfait tant dans les manuscrits que dans la Bibliothèque de Cîteaux. L'auteur déclare dans la préface, qu'il ne considère que le sens moral de son texte, et l'on peut assurer qu'il a heureusement exécuté son dessein. Nous parlerons ci-après d'autres commentaires qu'il a faits sur le même livre.

XIII. Le Cantique des cantiques n'est pas la seule portion de l'Ecriture, que Guillaume ait entrepris d'expliquer; nous avons de lui un commentaire sur l'Epître de S. Paul aux Romains. Il est partagé en sept livres, et précédé d'une belle préface, où l'auteur dit que cette Epître étant pleine de grandes difficultés, il a formé le dessein de les aplanir, non par une explication suivie et tirée de son cerveau, mais en recueillant avec choix ce qui peut y avoir rapport dans les écrits des SS. docteurs, et particulièrement Origène, S. Ambroise, S. Augustin et les maîtres de son temps les plus attachés à la doctrine de l'antiquité. Le principal motif, ajoute-t-il, qui m'a porté à ce travail, c'est le plaisir de contempler cette grâce divine que l'Apotre est continuellement occupé à défendre contre les Juifs en écrivant aux Romains, que les SS. docteurs par leurs écrits ont fait triompher des efforts de l'hérésie, et que chacun de nous doit attirer par ses désirs pour entrer dans les sentiments d'une humilité profonde et produire les oeuvres d'une solide dévotion. Car ceux qui se sont entièrement dévoués au culte de Dieu, doivent savoir que ce culte n'est autre chose que la piété, qu'il n'y a point de vraie piété sans actions de grâces, et point d'actions de graces sans la connaissance de la grâce même. C'est par la méditation fréquente de cette vérité, que nous devenons ces heureux pauvres d'esprit à qui appartient le royaume de Dieu, parce qu'ils ont mis tout leur espoir en son secours: car la grâce nous a prédestinés avant que nous n'existassions et lorsque nous étions encore dans le néant; elle nous a appelés lorsque nous étions éloignés de Dieu; elle nous a justifiés après nous avoir retournés vers lui; enfin, après nous avoir justifiés, si nous ne lui manquons point par notre ingratitude, elle doit nous glorifier. Cette préface est terminée par une prière touchante à Jésus-Christ. Un début aussi favorable invite le lecteur à connaître l'ouvrage, et son attente n'est point trompée en le lisant. Il y trouve un tissu presque continuel des expressions ou des pensées des Pères, choisies avec goût et appliquées avec intelligence aux différentes parties du texte de l'Apôtre. Donnons quelques échantillons de ce Commentaire. Sur ces paroles: Où est donc le sujet de votre gloire? Il est anéanti. Par quelle loi? Est-ce par la loi des oeuvres? Non, mais par la loi de la foi. «Il faut savoir, dit Guillaume, en quoi diffèrent la loi des oeuvres et la loi de la foi; car l'une et l'autre disent: Vous ne convoiterez pas (défense qui comprend tous les péchés dont la convoitise est la source commune): l'une et l'autre out pareillement leurs oeuvres sacramentelles, lesquelles à la vérité ne se ressemblent pas. Or pour déterminer la différence de ces deux lois, nous disons qu'elle consiste en ce que la loi des oeuvres montre la justice d'un Dieu qui commande, et la loi de la foi nous fait voir la miséricorde de ce même Dieu qui vient à notre secours: car, ce que la loi des oeuvres ordonne en menaçant, la loi de la foi l'obtient en croyant. Par la première Dieu dit: Fais ce que je commande. Par la seconde l'on dit à Dieu: Seigneur, donnez ce que vous commandez. La loi ne commande en effet que pour nous avertir de ce que la foi doit faire; c'est-à-dire, afin que celui à qui le commandement est adressé sache ce qu'il doit demander, s'il ne peut l'accomplir; et connaisse, s'il le peut aussitôt accomplir et le fait avec obéissance, de qui il a reçu ce pouvoir. Telle est cette sagesse qu'on nomme piété par laquelle on honore le Père des lumières, auteur de toute grâce excellente et de tout don parfait. Car, c'est par le sacrifice de louanges et par l'action de grâces qu'on lui rend le véritable culte, afin que son serviteur ne se glorifie qu'en lui et nullement en soi-même, et que le vrai fils de la foi sache de qui il doit attendre ce qu'il n'a pas encore et d'où lui vient ce qu'il a déja. Cependant la loi des oeuvres est sainte, le commandement est saint, juste et bon. Mais par ce bien même le péché a causé la mort parce que le commandement proscrit et excite en même temps la concupiscence, en tant qu'il ordonne et n'aide pas, qu'il punit et ne délivre point.» Sur ce verset: Les dons et la vocation de Dieu sont immuables, et il ne s'en repent point (Rom. XI, 29) . «Tous ceux, dit-il, qui appartiennent à cette vocation sont enseignés de Dieu; et personne d'entre eux ne peut dire: j'ai cru afin d'étre appelé. Mais la grâce les prévient tous, parce qu'ils sont appelés pour qu'ils croient: car tous ceux qui sont enseignés de Dieu viennent au Fils, puisqu'ils ont ouï et appris du Père par le Fils, qui dit nettement: Quiconque a ouï du Père et a appris, vient à moi (Joan. VI, 45) . Personne de ceux-là ne périt, parce qu'il ne perd aucun de ceux que le Père lui a donnés ⁜ (17) .» Il explique à la manière de saint Augustin et de ses disciples, ces paroles: Tout ce qui ne vient point de la foi, est péché. «Non-seulement, dit-il, toutes les actions des infidèles, mais toute leur vie est péché. Car où manque la connaissance de la vérité immuable, il n'y a que fausse vertu, même dans les moeurs les mieux réglées ⁜ (18) .» Ces exemples peuvent suffire pour faire juger du mérite de ce Commentaire.

XIV. Abailard, comme il a été dit à son article, après sa condamnation prononcée au concile de Sens, publia son Apologie, pièce très-différente de sa confession de sa confession de foi, et non moins injurieuse à ses juges que peu conforme à la saine doctrine. L'artifice dont elle était remplie et l'air de confiance que l'auteur y affectait firent craindre aux gens de bien qu'elle n'accrût le nombre de ses partisans. Hugues d'Amiens, archevéque de Rouen, chargea Guillaume d'y répondre. En conséquence de cet ordre il fit un écrit en trois livres, dans lequel il suit pied à pied son adversaire, démêle avec sagacité ses déguisements, relève l'atrocité de ses injures, et confond ses erreurs par des autorités précises et multipliées des SS. Pères. Cette réponse prouve mieux qu'aucun autre ouvrage de Guillaume combien il était versé dans l'étude de la tradition. [Col. 0199] C'est dommage que le commencement du premier livre manque dans les manuscrits comme dans l'imprimé. Cette lacune est ancienne, et dès le XII ^e siècle, peu d'années après la mort de S. Bernard, Geoffroi, son successeur, mandait au cardinal Henri d'Albane que le premier cahier de cet ouvrage manquait dans l'exemplaire de Clairvaux ⁜ (19) . Il ignorait même le nom de l'auteur, et savait seulement, disait-il, que c'était un abbé de l'ordre de Saint-Benoît. Cependant s'il eût pris la peine de comparer cette pièce avec la lettre adressée à l'évêque de Chartres et à S. Bernard, et avec d'autres écrits de Guillaume qui devaient se trouver à Clairvaux, il aurait facilement jugé qu'elle partait de la même plume. On reconnaît en effet au premier coup d'oeil le style et la phrase de notre auteur, les expressions modestes dont il a coutume de se servir en parlant de lui-même, le fond des raisonnements et plusieurs des passages qu'il avait employés la première fois en réfutant le même adversaire, enfin la vivacité qui le caractérisait dans la dispute. L'éditeur de la Bibliothèque de Cîteaux était encore plus à portée de confronter tous ces écrits, et Manrique ⁜ (20) , qui est de notre sentiment, l'avertissait de le faire. Néanmoins il s'est contenté d'insérer ces trois livres dans son Recueil, sous le simple titre de Dispute d'un abbé anonyme contre Abailard. Duboulay, suivi des bibliographes modernes, n'a pas hésité de même à les donner à Guillaume; mais tous ont confondu et pris pour un seul et même ouvrage, les deux réfutations d'Abailard composées par Guillaume de Saint-Thierri.

Ici se termine dans la Bibliothèque de Cîteaux la collection des Oeuvres de notre auteur; mais cette collection, comme nous l'avons déja dit, ne renferme pas toutes les productions de sa plume. En voici d'autres qui ne s'y rencontrent point:

I. Trois commentaires sur le Cantique des cantiques, outre celui dont nous avons déja rendu compte. Le premier de ceux-là est à la vérité moins l'ouvrage de Guillaume que de S. Bernard. Il précède en date tous les autres, et fut fait à l'occasion suivante: Notre auteur raconte lui-même qu'étant malade à Clairvaux, il pria S. Bernard de lui expliquer le Cantique des cantiques suivant le sens moral, en laissant à part les mysteres qu'il renferme. Le saint fit ce qu'il demanda, et dans une suite d'entretiens il lui developpa la morale de ce livre ⁜ (21) . «J'avais soin chaque jour, dit Guillaume, après qu'il m'avait quitté, de mettre par écrit les choses qu'il m'avait dites, autant que ma mémoire pouvait me les rappeler.» Nous pensons avec dom Mabillon, que ce résultat, dressé par notre auteur, est la même chose qu'une explication des deux premiers chapitres du Cantique des cantiques, que ce savant a fait imprimer parmi les oeuvres supposées de S. Bernard, sur un manuscrit de l'abbaye des Dunes. Le style décèle manifestement l'abbé de Saint-Thierri, Le second commentaire est tiré des écrits de S. Ambroise; il fut livré à l'impression pour la première fois sous le nom d'Antoine Démocharès ou de Mouchi à la fin du cinquième volume des Oeuvres de ce Père, publiées à Paris l'an 1569. On prit dans cette édition le nom du copiste pour celui de l'auteur, parce qu'en effet le manuscrit sur lequel on publia ce commentaire était de la main de Démocharès; mais le P. Hommei l'a restitué à son véritable auteur dans son Supplément de la Bibliothèque des Pères (p. 260), où il est imprimé. Les derniers éditeurs de S. Ambroise l'ont reproduit d'une manière plus correcte d'après un exemplaire de l'abbaye de Signi, qu'on regarde comme l'original. Le troisième est extrait des Oeuvres de S. Grégoire le Grand. Il fut mis au jour l'an 1692 à Leyde, en un volume in-8 ^o qui comprend d'autres écrits anciens, par les soins de Casimir Oudin.

II. Guillaume ne se contenta pas d'admirer les vertus de S. Bernard et de les prendre pour modèle de sa conduite; il eut encore soin d'en transmettre le souvenir à la postérité. Nous avons le livre qu'il composa de la Vie de ce grand homme, dont il ne conduit l'histoire que jusqu'en 1130. Son ouvrage a été continué successivement par Ernaud de Bonneval et Geoffroi de Clairvaux. On ne sait ni la raison pour laquelle il ne poussa pas lui-même son travail plus avant, ni le temps précis où il y mit la main. Dom Mabillon prouve fort bien qu'il ne l'entreprit qu'après l'an 1140. Ce fut peut-être sa dernière composition que la mort apparemment l'empêcha de finir. On rencontre ce livre dans toutes les éditions de S. Bernard, dans Surius au 20 d'août, et dans Bollandus sous la même date. Nons parlerons ailleurs des traductions qui en ont été faites.

Tels sont les écrits de Guillaume dont le public est en possession. On conserve encore manuscrit son livre des Sentences sur la foi. Duboulai, qui ne connaissait cet ouvrage que par l'étiquette, s'est imaginé que notre auteur avait inventé la méthode de traiter la théologie par sentences, et que les premiers scolastiques avaient pris de lui le nom de sententiaires ⁜ (22) . Mais nous avons nommé ci-devant plusieurs productions de divers écrivains qui sont intitulées de même que celle-ci, et paraissent la précéder dans l'ordre du temps. D'ailleurs, comme le remarque Oudin ⁜ (23) , si l'historien de l'Université de Paris avait vu le livre dont il s'agit, il en aurait pris une tout autre idée. Il existe en original à l'abbaye de Signi avec cette inscription: Sententiae de fide potissimum ex sancto Augustino et aliis Patribus, et commence par ces mots: Essentia est res, quae est ex quibus est, et quae in eo quod manet subsistit. L'auteur y traite d'après S. Augustin et Boèce, et souvent en employant leurs propres expressions, de l'essence et des attributs de Dieu, de la trinité des personnes divines et de l'unité de leur substance, de la création des anges, de l'homme, etc. Mais la méthode qu'il suit dans cette compilation est très-différente de celle de ces scolastiques et sententiaires dont parle Duboulai. Oudin, qui nous fournit cette notice (car nous n'avons point vu l'ouvrage), ajoute qu'il avait envoyé une copie fidèle du manuscrit de Signi à dom Thomas Blampin, pour lui donner place dans la nouvelle édition de saint Augustin. Cependant on ne voit pas que cet éditeur en ait fait usage; car les Mélanges de sentences, d'un auteur inconnu, que l'on voit dans l'appendice du sixième tome de S. Augustin, sont un ouvrage très-court et beaucoup plus moral que dogmatique.

Un autre écrit de Guillaume, qui n'a pas encore vu le jour et dont peu de bibliographes ont fait mention, est un traité des Relations divines contre les erreurs de Gilbert de la Porrée. La bibliothèque du collége Louis le Grand en possède un exemplaire enrichi de notes marginales du Père Labbe. Il y en avait un autre à Morigny pres d'Etampes; mais nous ne savons où les manuscrits de cette abbaye ont été transportés depuis le malheur de sa destruction. Guillaume mit la main à cet ouvrage peu de temps après le concile de Reims, où les nouveautés de Gilbert furent proscrites, c'est-à-dire vers la fin de l'an 1148. On le voit par le début où il dit: Quatuor in his schedulis capita, lector, invenies, quae in magna nuper Ecclesia propulata et reprobata sunt tanquam manifeste repugnantia veritati. Ces quatre articles sont réfutés avec la même force de raisonnement et la même vivacité qu'on remarque dans les autres ouvrages de notre [Col. 0201] auteur. Il finit par l'eloge des célèbres théologiens de son temps en ces termes: Ut ad ad haec spectaliter capitula quae in manibus sunt, revertamur, nunquid non audientibus haec tam nova dogmata a considerandum fuerat quantos sapientes et litteratos viros non longe ante haec tempora habuisset Ecclesia sanae opinionis et doctrinae, qui manifeste contraria senserant et docuerant. Dico autem insignes illos Laudunenses Anselmum et Radulfum, magistrum etiam Albericum Remensem prius, Bituricensem archiepiscopum, et fidelissimum divini verbi tractatorem Hugonem de Sancto Victore, sed et Robertum Pullanum apostolicae sedis cancellarium, caeterosque quamplures quorum praesentia adhuc aut memoria recens in benedictione est, quorum communis exstat sententia, quidquid in Deo est, Deum esse.

Outre ces écrits Guillaume en avait composé d'autres qui ont succombé à l'injure du temps. On regrette surtout le grand nombre de lettres qu'il écrivit à S. Bernard et à d'autres personnes distinguées avec lesquelles il fut en commerce. Il nous apprend lui-même qu'il avait composé un Traité des universaux adressé à maître Thierri ⁜ (24) .

Duboulai (t. IV, p. 743) soupçonne mal à propos que notre auteur est ce maître Guillaume, moine, à qui Gautier de Mortagne écrivit une lettre (ibid., p. 74) pour réfuter l'opinion où il était que le baptème conféré par un hérétique aux enfants ne leur servait de rien avant l'usage de raison. Car 1 ^o il est douteux, comme il le remarque lui-même, si ce terme de moine n'était pas un surnom plutôt qu'un nom de profession; 2 ^o le titre de maître désignait alors un homme qui donnait des leçons publiques, ce que notre auteur n'a jamais fait; et quand même ce titre serait équivoque par lui-même, le commencement de la lettre de Gautier suffit pour le déterminer au sens que nous lui donnons dans le cas présent. Voici comme elle débute: Magistro Guillelmo monacho Gualterus de Mauritania salutem. Dixistis quod non credatis, etc. Ce mot dixistis ne prouve-t-il pas que Gautier n'attaquait pas un écrit, mais un discours prononcé de vive voix et en public par un professeur? Enfin, il est hors de vraisemblance qu'une opinion aussi absurde que celle qu'on relève dans cette lettre, soit entrée dans l'esprit de l'un des plus savants hommes du XII ^e siècle.

Guillaume était tel en effet, et dans presque tous les genres de littérature qui convenaient à son état. Logicien subtil et exact, personne n'entend mieux que lui l'art de pousser un raisonnement, de parer les objections de ses adversaires et de démêler les sophismes dans lesquels ils s'enveloppent. Physicien, comme on pouvait l'être alors, la connaissance qu'il avait des choses naturelles égalait celle des plus habiles de son temps. Thélogien profond, à une grande lecture des Pères il réunissait un jugement sûr et pénétrant qui lui faisait apercevoir la correspondance, l'application et la fécondité des principes qu'il avait trouvés épars dans leurs écrits. Mystique raisonnable et sublime dans tous les sujets de spiritualité qu'il traite, il parcourt avec le flambeau de la foi tous les degrés qui conduisent à la hauteur de son objet, et ne va point au delà. Il parle au coeur et à la raison tout ensemble; il élève celle-ci sans lui faire perdre terre, il échauffe l'autre sans lui inspirer un enthousiasme outré. Interprète sage des saintes Ecritures, il ne force point la lettre pour la faire plier à son sens particulier, il n'affecte point de dire des choses neuves, mais il prend toujours la tradition pour règle dans l'explication de ces livres profonds et divitis. Ecrivain d'ailleurs clair, méthodique, éloquent, rempli d'onction où les sujets en demandent et pour tout dire en un mot, l'auteur de son siècle qui a le plus approché de S. Bernard.

Beatus Guillelmus Leodii genere nobili ortus, adolescens studiorum causa Remos missus, absoluta encyclopaedia religionis vestem in coenobio S. Nicasii Remensis induit, et post aliquot annos S. Theodorici ad Remos abbas est electus. Circa illud tempus fama virtutum S. Patris Bernardi longe lateque jam diffusa, Claramvallem adiit, et cum sancto viro sacrum foedus iniit, atque ab eo die arctissima illi necessitudine devinctus fuit; de qua multa scribit ille lib. I Vitae ejusdem S. Bernardi: ubi etiam ait se, cum in suo S. Theodorici coenobio adversa laboraret valetudine, a S. Bernardo Claramvallem accersitum, et per B. Gerardum ejus fratrem illuc deductum: ubi quantum ex convictu et sermonibus sancti profecerit, declarat. Mutuum hunc amorem eorum scripta demonstrant. Guillelmus in epist. quae praecedit librum De sacramento altaris, sic Patrem sanctum salutat: Charissimo suo electo ex millibus, suus ille seipsum. Et in alia, quae non exstat. Suus ille, inquit, quod suus. Huic respondet epist. 86 S. Bernardus pari quoque salutatione. Epistola autem 85 amice cum eo expostulat, quod scripsisset, minus se a D. Bernardo diligi, quam Bernardum a se. Forte, inquit, verum est quod dicis, minus scilicet a me amari te, quam me diligis: sed certus sum, certum non esse tibi. Et infra Deum alloquens. Quod, inquit, diligam illud, scilicet Guillelmum, ex dono tuo et suo merito, tu scis, et ego sentio; quatenus autem diligam, tu scis, ego nescio. Denique S. Bernardus suum De gratia et libero arbitrio librum, itemque Apologiam pro Cisterciensibus, Guillelmo; et hic vicissim suum De sacramento altaris opusculum, et alterum adversus Petrum Abaelardum Bernardo nuncupavit: in quibus etiam quanti alter alterius eruditionem aestimaret, declaratur. [Col. 0203] Guillelmi siquidem censuram pro evulgando aut supprimendo libro praedicto exspectare se dicit S. Pater: qui et epist. 79, ab abbate Cuissiacensi consultus, Guillelmi nostri sapientiam his verbis commendavit: Miror, quid tibi visum fuerit, me tam remotum expetere consultorem: cum prope habeas virum sapientem, vestri ordinis, et tuae praecipue domus amatorem, Guillelmum abbatem S. Theodorici. Cum tanta inter illos animorum esset unio, optaret que Guillelmus ad Cisterciensem ordinem migrare, dissuasit tamen illam mutationem S. Bernardus: ut ex ejus epistola 86 constat. Praevaluit tamen Guillelmus, ac Signiacense coenobium adiit: ubi reliquum vitae tempus egit. Testes sunt anonymus vitae Guillelmi scriptor, et Burchardus abbas, in nota quae sequitur librum Vitae S. Bernardi: uterque autem synchronus fuit horum sanctorum. Idem testatur chronicon Signiacense, et passim alii codices manuscripti ordinis, quorum quidam mox producendi. Prius autem quam Signiacum peteret, cum Suessionem iret, consulturus quemdam amicum, sopore gravi in via coepit urgeri, et sub arbore prope Bazochias dormienti beata Virgo apparuit, caput ejus blande complectens ac demulcens, et mira suavitate animum ejus afficiens. Cum autem Signiacum adiisset, ejus secessum moleste ferentes abbatis vicini interposita D. Rainaldi Remensis archiepiscopi auctoritate, et missa ad eum legatione, illum revocare tentarunt, sed non profecerunt. Postea vero gravi tentatione concussus est super asperitate victus: sed a monacho, qui eum secutus erat, et praepositus S. Theodorici olim fuerat, roboratus est, ut prius Christus ab angelo. Socios habuit in eodem monasterio alios duos insignes viros, Arnulphum fratrem domini de Moriomez, abbatem S. Nicasii Remensis, et Gerardum fratrem domini de Orcimonte, abbatem Florinensem: qui cum duodecim e suis monachis Sigulacum venerat. Guillelmo nostro aliquando in ipso Signiacensi coenobio aegrotanti monachus quidam assidens, somno pressus vidit matronam venerabilem sibi pelliceam offerentem, ac dicentem: «His operi illum.» Monacho autem quaerenti quaenam ipsa esset, respondit: «Ego sum domina de Bazochiis.» Ignorabat ille quid hoc esset, nesciens B. Virginem alias Guillelmo prope Bazochias apparuisse. Mox autem convaluit Guillelmus, postquam ei visionem suam monachus indicavit. Demum vitae suae cursum sancto fine beatus Guillelmus absolvens, obdormivit in Domino. Corpus ejus in claustro, juxta introitum capituli, traditum est sepulturae. At octogesimo circiter anno post mortem, translatum est cum corporibus praedictorum Arnulphi et Gerar. domno Egidio nono Signiaci abbate de quo praefatum chronicon: Ipse ossa D. Guillelmi quondam ab. S. Theodorici, Arnulphi ab. S. Nichasii, et Gerardi ab. Florinensis, de tumulis in quibus usque ad tempus illud jacuerant, levavit, et eadem intra murum oratorii, et juxta introitum ecclesiae, a parte claustri, in quadam theca cum honore debito collocavit. Huic autem translationi vicini abbates interfuerunt. Effigies eorum ibi depictae adhuc cernuntur, et nomina subscripta. Porro quidam monachus ei familiaris olim rogarat eum, ut post mortem sua eum dignaretur visitatione, quod et promiserat B. Guillelmus: qui elapso anno eidem cum aliis duobus apparens, rogatus, quomodo sibi esset, bene, inquit, mihi erit. De se quoque monachus ille sciscitatus quando esset moriturus, unus ex comitibus Guillelmi respondit, nondum eum oportere hoc scire. Multum autem perpendebat idem monachus verbum illud, bene mihi erit, quo tantus vir significabat se nondum gloriam assecutum esse. Nec tamen consequens erat, eum purgatorio igne puniri; cum multi post mortem solo desiderii purgatorio affligantur post poenam ignis, aut sine illa. Nunc de scriptis Guillelmi agendum.

Horum catalogum texuit ipse in epistola ad P. de Monte Dei praefixa libro, De vita solitaria, non qualis passim cernitur, mutila scilicet et media sui parte truncata, sed qualis in bibliothecis ordinis reperitur: nominatimque in Signiacensi, ubi illa ab auctore exarata fuit: qui exordium ducit ab ipso libro De vita solitaria, quem vocat laborem suum quotidianum: alii enim libri quos postea recenset, jam editi erant. Hi autem sunt: Speculum fidei, Aenigma fidei, liber De contemplando Deo, liber De natura et dignitate amoris, libellus De sacramento altaris, Meditationes, In Cantica canticorum, usque ad illum locum, Paulul. cum pertransissem eos, etc. Contra Petrum Abaelardum, Expositio epistolae ad Romanos, Sententiae Fidei, liber De natura corporis: et liber De natura animae. Scripsit et idem Pater postmodum librum primum Vitae S. Bernardi, cui immortuus est. Librum autem De vita solitaria. ad Pat. de Monte Dei, S. Bernardo a quibusdam ascriptum, illius non esse, jamdudum persuasum fuit etiam iis qui veteres operum ejus editiones adornarunt. Nam codices omnes typis cusi, ante librum illum hanc notam habent. Hactenus habes opera, a D. nostro Bernardo composita: proinde quae sequuntur illam notam, S. Bernardi esse negantur. Inter illa autem, quae illius esse negantur, primo loco ponitur liber ille seu epist. Ad frat. de Monte-Dei. Codices vero manuscripti ad unum omnes opusculum illud Guillelmo abbati S. Theodorici ascribunt. Vidi Signiacense, quo et usus sum, exemplar: vidi et Longipontanum, ac Carol locense. Dunense se vidisse testatur noster Henriquez, alii alia: quae omnia Guillelmum parentem agno scunt Nosteritem Manrique eumdem librum eidem Auctori indubitanter tribuit. Bellarminus item opusculum ipsum ait spiritum Bernardi habere, non stylum: communiter autem tribui Guillelmo. Anonymus quoque scriptor Vitae ipsius Guillelmi, in catalogo operum ejus librum illum De vita solitaria ponit. Exstat et vetus codex in coenobio S. Theodorici continens eorumdem operum catalogum, in quo etiam idem liber, seu epistola ad Carthusiensem scripta, memoratur. Olim etiam in coenobio Montis Dei ipsum autographum Guillelmi habebatur, ut testatus est mihi venerabilis domnus Ganeron, ejusdem loci religiosus; qui exemplar ex illo descriptum habet. Denique, qui librum illum scripsit, cum sibi vindicet duodecim alia opuscula jam recensita, si librum illum S. Bernardo tribuimus, ei etiam tribui duodecim alia praedicta opuscula debent: quae tamen Guillelmi nomen praeferunt. Illius ergo est et praedictus liber De vita solitaria ad Patres de Monte Dei. Librum De Sacramentis quidam Anselmo tribuunt, sed immerito, quia Anselmus jam obierat, quando editus est liber ille. Nam Eadmerus Anselmi discipulus, in ejus Vita, ait illum anno 1093 creatum episcopum, et in episcopatus vixisse annos 13. Ideoque obiit anno 1106. At liber ille De sacram. altaris scriptus est post annum 1111. Prior enim pars hujus libri ad Rupertum Tuitiensem scripta est, ejusque verba quae habentur lib. II De Offic., c. 9, refutantur. At libri De officiis scribebantur an. 1111. Nam lib. VIII, c. 4, refert miraculum ipso an. factum. Hoc, inquit, sancto Paschae Sabbato, quo cereo annus ab Incarnat millesimus centesimus undecimus inscriptus est, etc. Non potuit autem Anselmus refutare librum post ejus mortem scriptum. 2. Eadmerus in catalogo operum Anselmi non meminit hujus insignis libri De sacramento altaris: cur autem illum omisisset si hunc Anselmus scripsisset? Denique hic liber in manuscriptis Guillelmo passim ascribitur, Anselmo nunquam. Duo exemplaria habui ex Signiacensi coenobio: utrumque autem quinquies exprimit nomen Guillelmi auctoris. Sic et exemplar Vallisclarae. In coenobio item Igniacensi libris Ruperti De officiis, praemittitur epistola praedicta, quae ejus errorem confutat, et Guillelmo nostro tribuitur eadem epistola. Circa disputationem adversus Abaelardum nota exstare aliam disputationem cujusdam abbatis adversus ⁜ (25) eumdem, [Col. 0205] tribus libris comprehensam, sed imperfectam, et ex qua jampridem exciderunt nonnulla, quae Gaufr. ab. Altaecumbae amissa quondam querebatur: sed illa usque hodie manet imperfecta. Hanc nostro Guillelmo quidam ascripserunt: verum, quam hic exhibeo, ex Signiacensi coenobio, ubi scripta est ab auctore nostro sumpta est Quis fuerit alter abbas ille, ignoratur. Ut tamen curiosis fiat satis, illam addere visum fuit.

O altitudo sapientiae et scientiae Dei: quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini: aut quis consiliarius ejus fuit? (Rom. XI.) Misereris enim, Domine, cujus misereris; sed misericordiam praestas, cujus misertus eris. Nec enim volentis vel currentis est, sed miserentis tui Deus noster (Rom. IX) . Resilit hic vas fictile a manu ejus, qui se finxit: qui dicit per prophetam: Ego feci, et ego feram (Isa. XLVI) ; resilit a manu tenentis et portantis, casurum, confringendum, conterendum; et clamat: Quid adhuc quaeritur? Voluntati enim ejus [Col. 0205B] quis resistit? (Rom. IX.) Et addit: Quid me fecisti sic? (Ibid.) Sic tibi dicit, o aeterna sapientia, vas fictile et luteum, vas contumeliae et irae aptum in interitum, cum potius tremere ad te haberet, et orare te deberet, qui habes potestatem, ex eadem luti massa facere, aliud quidem vas in honorem, aliud in contumeliam. Sed permanent vasa honoris et electionis; vasa misericordiae, quae praeparasti in gloriam; quae non hoc dicunt, sed agnoscunt te Creatorem, et figulum suum, se autem lutum conpactum in manu tua, de qua, si ceciderint, vae eis, quia confringentur, conterentur, et redigentur in nihilum. Hoc sciunt; et ex gratia tua non deficiunt. Miserere, Domine, miserere, tu plastes noster, et nos lutum. Adhuc tamen quomodocunque cohaeremus; [Col. 0205C] adhuc manu virtutis tuae portamur; adhuc de tribus digitis tuis, fide, spe et charitate dependemus; in quibus appendis molem terrae, soliditatem, scilicet sanctae Ecclesiae tuae. Miserere, tene nos, ne de manu tua cadamus. Ure renes et cor nostrum igne sancti Spiritus tui, et confirma quod operatus est in nobis, ne dissolvamur et in [Col. 0206A] lutum nostrum vel in nihilum redigamur. Ad te a te creati sumus, et ad te conversio nostra; te factorem et formatorem cognoscimus; tuam in disponendo sapientiam, in continendo et conservando bonitatem et misericordiam, adoramus et invocamus. Perfice nos, qui fecisti nos; perfice usque ad formam plenam imaginis et similitudinis tuae, ad quam formasti nos. Dicit tibi vas luteum luto destinatum, et vox ejus est cadentis et crepantis. Quid me fecisti sic? Vas in honorem non hoc dicit. Corde enim credit ad justitiam, ore autem confitetur ad salutem (Rom. X) , quia bonus bene omnia fecisti; et ipsum in honorem, illud vero in contumeliam bene fecisti; utrique dans liberum arbitrium, ut uterque non cogente necessitate, sed [Col. 0206B] spontanea voluntate faceret, quod faceret; et proprium haberet virtutis meritum. Virtus enim est spontaneus in bonum bonae voluntatis assensus. Habens autem omnium scientiam, praesciebas de utroque, o aeterna sapientia, quomodo libero arbitrio uterque uti deberet, qualisque futurus esset sui rerumque arbiter, utrique paratam habens gratiam, qui non eam in vacuum susciperet. Praescientia autem tua non utique cogit eos esse, quod futuri sunt, tanquam necessario sic sint futuri, quia sic eos esse futuros praescisti, quin potius quia sic futuri erant, ideo tu sciens omnia, priusquam fiant, etiam hoc praescisti: et omnino non potest falli praescientia tua. Est autem praescientia tua, Deus, ipsa sapientia tua, quae ab aeterno [Col. 0206C] aeternaliter tibi coest, etiamsi nulla esset creatura, in qua sunt aeternaliter causae omnium quae fiunt temporaliter, et ipsa praescientia creaturae in tempore suo creandae. Quae tamen tibi futura non erat; quia in consubstantiali tibi ipso Verbo tuo, per quod factum est, quidquid est factum, vita erat (Joan. I) : sic existens in eo vita, sicut futura erat; [Col. 0207A] sic omnino futura, quia in ipso vita erat. Vita autem, non cogens ut ita sit, sed sic existens in eo quod sic futurum sit.

Quid igitur? Modus futuri temporalis, causa est in Deo ejus quod est, id est aeternitatis? Nam si sic non esset futurum temporaliter, videtur in Verbo Dei non posse esse aeternaliter. Sed scientia vel praescientia tua, Deus, ipsa est Veritas tua, quae dicit: Ego sum veritas (Joan. XIV) . Et sicut tu, Deus, praesciendo, non cogis fieri quod futurum est, sic nec cogi potes praescire, ab eo quod futurum est. Tibi quippe nihil est praeteritum, nihil futurum; sed es semper quod es: illud autem quomodocunque sit, sive praesens, sive praeteritum, sive futurum, in verbo tua vita est. In circuitu impii ambulant [Col. 0207B] (Psal. XI) . Collige te, o homo, a circuitu erroris ad centrum veritatis. Vas luteum sic redigitur in lutum suum; ut non eum cogat ad hoc Dei praescientia; quia eum non latuit sic futurum: quod tamen quia sic futurum praescivit, in interitum praedestinavit. Praescientia etiam Dei, bonitas ejus est: quae ab aeterno parata est omnibus, quamvis non ab omnibus suscipienda. A quibus autem suscipienda sit, a quibus non, neque hoc alienum est a Dei praescientia, quae, sicut dictum est, quantum ad bonitatem Dei, omnibus ab aeterno parata est, etiamsi nulla esset creatura. Bonitas enim haec Spiritus sanctus est, Patri, Filioque coaeternus. Unde in creatione mundi: Spiritus, inquit, Domini ferebatur super aquas (Gen. I) ; scilicet omnibus se offerens, [Col. 0207C] ad omnes se exhibens, benefaciendo, et utilia providendo, quod proprium est Spiritus sancti; sed malivolam refugiens animam, in quam non potest introire sapientia (Sap. I) . Itaque praescientia de creatura, quantum ad Deum, praescientia est; quantum ad homines, praedestinatio. Ipsa est electio vel reprobatio. Unde est: Non vos me elegistis; sed ego vos (Joan. XIV) . Praedestinatio autem est gratiae praeparatio. Gratia vero, ipse est effectus. In quam cur unus assumatur, alter reprobetur; noli velle quaerere, si non vis errare. Si superbus es, non latet Dei praescientiam; nec effugis ipsius providentiam, qua praedestinatus es in poenam superbis praeparatam. Deus enim superbis resistit; humilibus autem dat gratiam (Jac. IV) . Superbia [Col. 0207D] ergo et meritum est, et signum reprobationis, sicut humilitas meritum et signum est electionis. Dicat ergo luteum vas: Quid me fecisti sic, id est, quare me praedestinasti in interitum? et respondet ei Veritas: Ut secundum te loquar, quia praescivi te futurum vas irae aptum in interitum, futurum fatuum, qui nescias, vel nobis salvari; superbum, qui contemnas humiliari: ideoque nihil jam queror, sed tu irremediabiliter ibis in interitum. Voluntati autem meae non resistis, cum sit voluntas mea, ut miseris, id est, qui miseros se cognoscunt, proxima sit misericordia: potentes autem in iniquitate potenter tormenta patiantur. Nec nisi humilibus volo misereri: qui misereor, cujus misereor. [Col. 0208A] Perge quaerere. Cur non dedisti mihi humilitatem? Quia dedi tibi quod majus est, arbitrii libertatem, et tu ex ipso quasi potens in iniquitate, dilexisti malitiam super benignitatem: insuper etiam declinasti in me mala tua, et de eis sic niteris excusare te ut velis accusare me. Non vis, ut inveniatur iniquitas tua ad odium: ideo ibis in locum tuum, vas aptum irae in interitum.

«Accedite ad eum et illuminamini: et facies vestrae non confundentur (Psal. XXXIII) .» Confundor, Domine Deus, confundor confusione tetra et horribili, [Col. 0208B] quoties accedens ad te, clausam mihi invenio januam visionis tuae: et pene mihi videor audire vocem illam terribilem: «Amen dico vobis: Nescio vos (Matth. XXV) .» Et qui illuminari a te desiderabam, sic a dolore cordis mei, et perturbatione sensus, totus tenebresco, ut pene mihi melius fuisse videatur, non accessisse. Quis enim me consolabitur, si desolare tu volueris? Abeant et pereant omnia solatia mea, quae tu non es, vel ex te non sunt. «Vae soli,» ait Salomon (Eccle. IV) . Vere vae mihi soli, si non fueris tu mecum, vel ego tecum. Beatum et beatissimum, Domine, me credo, si sentio te esse mecum; sed taedet me mei, et odio mihi sum, quoties sentio me non esse tecum. Quandiu sum tecum, sum etiam mecum; non sum [Col. 0208C] autem mecum, quandiu non sum tecum. Et vae mihi, quotiescunque tecum non sum; sine quo nunquam esse possum. Non enim haberem subsistere, quovis modo subsistendi, sive in corpore, sive in anima, nisi praesente virtute tua; non desiderarem, non quaererem te, nisi ex praesente gratia tua; nunquam invenirem te, nisi occurreret mihi misericordia et bonitas tua. Sed cum in omnibus his ego tecum sum, sentio in me operantem gratiam tuam: bonum est mihi quod sum, quod vivo; in Domino laudatur anima mea. Si autem cum tu mihi benefaciendo es praesens, ego cogitatione vel affectu sum absens; sic mihi videntur circa me beneficia gratiae tuae, sicut circa mortuum sollicita et officiosa cura sepulturae. Si aliquando sentio te transeuntem; [Col. 0208D] non stas mihi, sed praeteris me clamantem post te, sicut Chananaeam illam (Matth. XV) : cumque quasi clamoribus importunis necessitatis meae fatigaris, objicis ignominiosae conscientiae meae praeteritam canis immunditiam, praesentem impudentiam, et canem tuum a mensa tua jejunum et famelicum, et flagellis conscientiae afflictum, expellis, vel abire permittis. Ergone ulterius accedam? Utique, Domine. Nam et catelli a domo domini sui cum flagellis ejecti statim redeunt, et circa domus custodiam vigilantes, panem suum quotidianum recipiunt. Expulsus redeo, exclusus clamo, flagellatus obsecro. Absque hominis contubernio canis vivere nescit, nec anima mea absque Domino Deo [Col. 0209A] suo. Aperi ergo mihi, Domine, ut accedam ad te, et illuminer a te. Tu in coelis tuis habitas, et posuisti tenebras latibulum tuum, tenebrosas aquas in nubibus aeris (Psal. XVII) ; nubemque, sicut dicit propheta, «opposuisti, ne transeat oratio (Thr. III) .» Ego vero in terra computrui, et aggravavi contra me densum lutum, scutumque cordis; nec lucent mihi sidera tua coelestia; sol obscuratus est: luna non dat lumen suum. Audio enim in psalmis et hymnis et canticis spiritualibus magnalia tua; rutilant mihi in Evangeliis tuis dicta vel facta tua; verberant assidue oculos meos et aures, exempla servorum tuorum; concutiunt me terroribus, et vellicant promissis Scripturae veritatis tuae, quae se assidue ingerunt oculis meis, et strepitu suo contundunt [Col. 0209B] surditatem aurium mearum. Ego vero usu pravo, et stupore nimio mentis obdurui; et didici, et assuevi contra solis splendorem dormitare; non videre occurrentia; in mari positus non audire maris rugitum, vel coeli tonitruum mortuus a corde.

Usquequo, Domine, usquequo? Usquequo non disrumpis coelos tuos et descendis, et non concutis stoliditatem meam in ira consummationis tuae, ut non sim quod sum, ut sentiam te dominantem Jacob, et finium terrae, et convertar saltem ad vesperam, et famem patiar ut canis, et circumeam civitatem tuam (Psal. LVIII) , quae adhuc partim peregrinatur in terris; sed ex majore parte sua jam gaudet in coelis, si forte inveniam, qui me recipiant in tabernacula sua deficientem, nec proprium habentem [Col. 0209C] cubile, ubi caput reclinem? Audio quidem nonnunquam vocem Spiritus tui, sed pertranseuntem quasi sibilum aurae tenuis (III Reg. XIX) , et intelligo dicentem: «Accedite ad eum, et illuminamini (Psal. XXXIII) .» Audio et concutior; surgensque quasi a somno, et excutiens meipsum, aliquatenus destupesco; os meum aperio, et attraho spiritum; distendo sensus animae meae, ut depigrescant; egredior de interioribus nocturnae conscientiae meae; exeo ad lucem orientis mihi solis justitiae. Sed cum somnolentos oculos in eum volo dirigere; reverberantur desuefacti luci, et assuefacti tenebris. Et ad insolitum splendorem tremente et palpitante pupilla rationis cum palpebris suis, exercitii [Col. 0209D] manu detergo quantum possum, ab eis rheuma diuturnae somnolentiae. Si, te donante, invenio fontem lacrymarum, qui in humiliatae et contritae animae vallibus cito solet exoriri; lavo manus operationis et faciem devotionis. Deinde, sicut extendit accipiter alas suas ad austrum ut plumescat, expando manus meas ad te, Domine, et anima mea sicut terra sine aqua tibi; et sicut terra deserta, invia et inaquosa, sic in sancto appareo tibi, ut videam virtutem tuam et gloriam tuam (Psal. LXII) . Cumque oculos mentis, sensum rationis ad te erigo, o sol justitiae, contingit mihi, quod contingere solet ebriis a somno, vel infirmis oculis, ut unam rem aspicientes, duos aut tres esse arbitrentur, donec videndi processu incipiant intelligere, vitium esse [Col. 0210A] oculorum, non rei, quae videtur. Nam ab usu vel ab oblectatione sensuum et sensibilium expergefactae animae meae prima occurrit imaginatio, quae assuetam sensibilibus animam, sensibus obturatis, sensibilium obscurat imaginibus: ut sicut tota sensibilibus solebat vacare, sic nihil jam nisi imaginationem sensibilium cogitare sciat vel intelligere. Propter quod cum a somno negligentiae expergefactus subito respicio in Deum, de quo me lex divina instruit, dicens: «Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI) ;» et in eum a quo sum illuminandus, quae sum adoraturus, vel oraturus, dirigere omnino habeam mentis intuitum: occurrit mihi Trinitas Deus, quam fides catholica a progenitoribus mihi incantata, usu ipso inculcata, a te [Col. 0210B] ipso tuisque doctoribus commendata, mihi demonstrat. Sed eam fatua animae meae imaginatio sic accipit, sic intuetur, ut Trinitatis numerum simplici illi divinitatis substantiae inesse somniet: quae extra omnem numerum existens, in pondere et numero et mensura omnia fecit; et singulis in Trinitate personis quasi suum unicuique locum deputet, ut sic Patrem oret per Filium in Spiritu sancto, ut de uno ad alterum transeundum sibi videatur per tertium. Sicque mens caligans in uno, dissipatur in tribus, tanquam tribus discernendis instat vel uniendis corporibus.

Cum hoc imaginatio, id est mens imaginans, etiam nolens imaginatur, vel imaginatum invita et reclamans patitur, venit fides et reprobat; ratio per fidem [Col. 0210C] dijudicat; auctoritas condemnat, pariterque conclamant omnia, quae intra me sunt, quod supra dictum est: «Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI) .» Nam cum et fides et ratio et auctoritas cogitare me doceant, Patrem per se, Filium per se, Spiritum sanctum per se; nil tamen in sancta Trinitate censent admittendum, quod tempore, vel loco, vel numero, substantiae faciat divisionem, vel personarum sonare videatur confusionem. Sic enim astruunt Trinitatis unitatem, ut solitudinem removeant; sic Trinitatem unitatis, ut in Deitatis substantia non recipiant numeri pluralitatem. Omne enim meritum, omnem scientiae prudentiam, omnemque virtutem praeveniens in nobis gratia tua, Domine, dat nobis [Col. 0210D] nostri tuique quantulamcunque cognitionem; ipsa vero subjicit nos humilitati, humilitas auctoritati, auctoritas fidei; fides instruit rationem, ratio per fidem erudit, vel destruit, et abjicit imaginationem; fidem vero non instruit ipsa ad intelligentiam, sed per fidem desursum eam exspectat a Patre luminum, a quo omne datum optimum est, et donum perfectum (Jac. I) . Intelligentiam autem, non quae ex ratione colligitur, vel ratiocinatione formatur; sed quae de sede magnitudinis tuae merito fidei adducitur, et sapientia tua formatur; similis omnino suae origini, quae veniens in mentem fidelis tui rationem ad se colligit, et sibi conformat; fidem vero vivificat et illuminat. Stat igitur oratura Deum suum pavida et stupens anima, semetipsam in manibus [Col. 0211A] suis semper portans, quasi eam tibi oblatura; pavida a consuetis, stupens ad insolita, ad inveniendum te portans signaculum fidei tuae; sed non adhuc inveniens, cui illud resolvat; vultum tuum, Domine, vultum tuum requirens, nec sciens, nec omnino nesciens quid requirat. Cordis sui phantasmata de te abominatur ut idola. Amat te, qualem te sibi fides describit; sed mens videre non sufficit. Ardensque faciei tuae desiderio, cui sacrificium pietatis et justitiae suae offerat, oblationes et holocausta, cum differtur, magis turbatur. Et cum non tam cito fidei tuae, cui se credidit, impetrat illuminationem; in tantum nonnunquam stupescit, ut credere se in te vix sibi credat, ut oderit se, quia, ut sibi videtur, non te amat. Absit autem ut [Col. 0211B] non credat in te, quae sic anxiatur desiderio tui, ut non amet te, quae desiderat te usque ad contemptum omnium quae sunt, et etiam sui! Usquequo, Domine, usquequo? Tu si non illuminas lucernam meam, si non illuminas tenebras meas, non eripiar ab hac tentatione, nec, nisi in te, Deo meo, transgrediar murum hunc.

Jam non audeo intendere in faciem tuam, Domine, quam desidero usque ad mortem, quia dixisti Moysi: Non videbit me homo, et vivet (Exod. XXXIII) ; sed licet mori velim ut videam, vel videre ut moriar; [Col. 0211C] operio tamen vultum meum, sicut idem Moyses; non audens respicere te contra te. Sic enim ibi legitur: Porro Moyses operuit vultum suum: non enim audebat respicere contra Dominum (Exod. III) . Nam forsitan contra Dominum respiceret: si vellet respicere Deum, non quis, sed quid esset. Nam quis esset, audiebat. Ego, inquit, sum Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob (ibid.) . Tamen eidem Moysi, audita morte sua, eodem adhuc desiderio aestuanti et oranti ostendi sibi gloriam tuam, respondisti: Ego ostendam tibi omne bonum (Exod. XXXIII) . Et, o Domine, ubi est omne bonum, nisi in vultu tuo? Unde et David eodem desiderio ardens: Adimplebis me, inquit, laetitia cum vultu tuo (Psal. XV) . Ignosce, [Col. 0211D] ignosce, impatiens est ad te cor meum; vultum tuum requiro; exquiro faciem tuam per temetipsum, ne in finem avertas eam a me. Scio enim et certus sum, quia qui ambulant in lumine vultus tui non offendunt, sed secure ambulant; quorum omne judicium de vultu tuo prodit. Ipsi sunt, qui vivunt; quia sic vivunt, sicut in exemplari vultus tui legunt et intelligunt. Domine, non audeo respicere te contra te, ne amplius obstupescam. Stans autem coram te sicut pauper, mendicus et caecus, sicut tu vides me non videntem te, plenum desiderio tuo pectus, totumque me quidquid sum, quidquid possum, quidquid scio, et hoc ipsum quod post te langueo et deficio, offero tibi; sed ubi te inveniam non invenio.

[Col. 0212A] Ubi es, Domine, ubi es? Et ubi, Domine, non es. Scio certe et certe certus sum quia hic modo mecum es, in quo movemur et sumus; et ex cujus saluberrima praesentia ardet et deficit in salutare tuum anima mea. Scio certe verissime, sentio saluberrime, te esse mecum; scio et sentio, adoro, et gratias ago. Sed cum tu sis mecum, cur et ego non sum tecum? Quid obstat? quid impedit? quid intercedit? Si tu mecum es, bene mihi faciendo; cur et ego non sum tecum, te bono omnium bonorum meorum fruendo? Propter peccata mea? Et ubi est, qui tulit ea de medio, et affixit ea cruci suae? Num quia eum non amo? Nonne centies et millies mori velim pro te, Domine Jesu? Si hoc non sufficit tibi, nec mihi sufficit; quia nihil sufficit animae [Col. 0212B] meae, nec videtur sibi omnino amare te, nisi fruatur te. Frui autem te non poterit, nisi pro dono tuo et modo suo te viderit et intellexerit. Cur autem te non videt? Qui modo te amo usque in mortem, tunc amarem usque in vitam aeternam. Ipsam, Domine, jam mihi spirat nescio quis odor tuus: qui saltem si perficeretur in me, nunc interim non quaererem amplius. Siquidem mittis mihi aliquando, quasi quasdam consolationis tuae buccellas; sed quid hoc ad desiderium famis meae? Obsecro, dic animae meae, o salus ejus, quare ei tuum inspiraveris desiderium. Num ut tantum torqueat me, discerpat et occidat? Et utinam occidisset. Obsecro, Domine, haeccine est mea gehenna? Et haec sit. Nec unquam me desinat torquere, nec unquam desinam in ea [Col. 0212C] ardere; nec in aliquo liceat respirare una die, una hora, uno momento, donec appaream in conspectu tuo, et appareat mihi gloria tua, et faciei tuae festivitas aeterna illuxerit animae meae. Habuerit, Domine, vetus ille Moyses opertum ad te vultum suum, et velatam faciem, formam gerens populi cui praeerat, semper a facie Domini fugientis. Paulus tuus, et totus noster, quia totus tuus, Novi Testamenti tuba, pro se loquens, et pro suis in desiderio et amore tuo discipulis: Nos, inquit omnes revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur, a claritate in claritatem (II Cor. III) . Homo iste tuus non fugiebat a facie tua; sed ad faciem tuam. Ignosce, Domine, ignosce improbitati [Col. 0212D] et importunitati meae; adhuc audemus, quia ardemus. Ignis tuus urget nos, quem venisti in terram mittere, et voluisti vehementer accendi (Luc. XII) . Obsecro te per omnipotentissimam bonitatem tuam, per mansuetissimam semper in nos patientiam tuam, patere me aliquid adhuc quaerentem; et dic animae meae quid est quod desiderat, cum faciem tuam desiderat. Sic enim caeca est, sic ad meipsum turbata, ut et desiderio tabescat, et ignoret qui desiderat. Nunquid vult te videre sicuti es? Et quid est, sicuti es? Num qualis, aut quantus? Sed nec qualis, nec quantus es; quia nec qualitas nec quantitas in te est, qui es quod es. Quid ergo est, sicuti es? Hoc videre supra nos est; quia videre quod tu es, hoc est esse quod es. Nemo autem videt Patrem, nisi Filius. [Col. 0213A] et Filium, nisi Pater; quia hoc est esse Patri, quod videre Filium; et hoc est esse Filio, quod videre Patrem.

Sed sequitur et dicit. Et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI) . Voluntas autem non alia est Patris, alia Filii; sed una et eadem, quae est Spiritus sanctus. Ergo per Spiritum sanctum alicui amico Dei, quem nimis honorare voluerit, revelat semetipsa Trinitas Deus. Sed nunquid homo videt Deum, sicut Filium Pater, vel Patrem Filius: quibus, sicut dictum est, alium alii videre, hoc est non esse aliud et aliud, sed unum Deum? Sic omnino, sed non per omnem modum. Quod ut aliquantum nobis dilucidius pateat, de visu et naturali ejus potentia videndum est, quid habeat physicus intellectus. Omnis [Col. 0213B] sensus corporeus, ut sensus sit et sentiat, oportet ut quadam sensibili affectione aliquomodo mutetur in id quod sentit; visus scilicet in hoc quod ei fit visibile, auditus in audibile; sicque de reliquis. Alioqui nec sentit, nec sensus est. Nisi enim rem sensam, sensu rationi renuntiante, anima sentientis quadam sui transformatione mutetur in rem, vel rei qualitatem quae sentitur; nec sensus est, nec sentire potest. Ideoque si sentit, amore qui sensus suus est, Deum bonum; et amat, quia bonum: non hoc potest, nisi bono ipsi affectu communicans, et ipsa bona efficiatur. Si ad sensum animae revertatur, nonne hoc est, quod Paulus dicit: Gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur? [Col. 0213C] (II Cor. III.) Sic enim est quodammodo de sensu animae. Sensus enim animae amor est: per hunc sive cum mulcetur, sive cum offenditur, sentit quidquid sentit. Cum per hunc in aliquid anima extenditur, quadam sui transformatione in id quod amat transmutatur: non quod idem sit in natura, sed affectu rei amatae conformatur, utpote non bonum aliquem amare potest, quia bonus est, nisi et ipsa in ipso bono bona efficiatur. Nonne hoc est: Sentite de Domino in bonitate? (Sap. I.) Et Sapientia: Scire enim te, sensus est consummatus (Sap. VI) . Et Apostolus: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu (Philip. II) . Haec est charitas, qua qui diligit, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. IV) . O charitas, charitas, quae usque huc nos adduxisti, ut, amando Deum, et Filium [Col. 0213D] Dei, dii et filii et Dei nominemur et simus. Etsi nondum apparet, quod erimus, cum apparuerit, similes ei erimus: quia videbimus eum sicuti est (I Joan. III) . Domine, bonum est nos hic esse; libet hic immorari; et utinam liceret immori! Sed meditantibus et loquentibus et scribentibus de te, da, quaeso, sensus sobrios, verba circumcisa et disciplinata; cor ardens de te, o Jesu, in apertionem Scripturarum, quae de te sunt. Ignosce, Domine, ignosce; amor amoris tui agit me; tu scis, tu vides. Non sum scrutator majestatis tuae, sed pauper gratiae tuae. Obsecro te per dulcedinem tuae dulcissimae mansuetudinis, non opprimat me majestas tua; sed sublevet gratia tua. Ignosce, inquam, quia proprium est fidei desiderium visio Dei: hic in aenigmate, ibi vero facie [Col. 0214A] ad faciem. Non enim praesumas, neque confidas, o homo, neque hic stes, quisquis vir desideriorum es, sicut Daniel; nec dicas, sufficit. Quidquid hic de Deo sentis, quidquid vides, quidquid de eo hic te docet fides, aenigma est: aliud quidem obscurius, aliud autem expressius. Et ipsum tamen quam dulce sit, cum adest; quam desiderabile, cum videtur deesse; sciunt, qui sentiunt. Hic est enim calculus habens nomen scriptum, quod nemo scit, nisi quia accepit (Apoc. II) .

Porro de eo quod erit facie ad faciem, dictum est: Non enim videbit me homo, et vivet (Exod. XXXIII) . Nam et hic qui videt, non vivet, sed dicet: Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus (Rom. VII) ? tunc demum sperans se esse victurum, [Col. 0214B] quando perfecte visurus. Quid hic sensus? quid imaginatio valet? quid ratio potest? quid intelligentia rationalis? Nam etsi ratio, Deus, nos ad te mittit; per se tamen te non attingit; nec intelligentia ea quidem, quae de inferioribus ex ratione consistit, rationis terminos excedit, nec mensuram habet pertingendi usque ad te. Quae vero desursum est, quod sursum est redolet; nihil humanum, sed totum divinum: et ubi se infundit, rationes secum defert sui generis, non communicantes inferiori rationi, nisi in quantum eam habent ex obedientia fidei. Haec in Trinitate sancta nil dividit, nil compingit; sed sensum fidelem sic quando, et quantum, et quomodo vult Spiritus sanctus, perstringit; ut orantes te vel contemplantes supergressi nonnunquam [Col. 0214C] omne quod tu non es, videant aliquatenus te, qui es, quamvis non videant te sicut es; sed tamen medium quid devotae mentis demulceat intuitum, quod constet nec de eis esse, quae tu non es, nec, etsi non sit omnino totum quod es, alienum tamen esse, ab eo quod es. Sic enim Spiritus Domini quietum et humilem suum, super quem requiescit, induit repente, et mutat in virum alterum, ut sensum intuentis non dividat. Trinitas, non confundat unitas; non offendat Trinitas pietatem unum Deum quaerentis; non contristet substantiae unitas charitatem Patris et Filii dilectione gaudentis; in neutro conturbet solitudo vel pluralitas, sed etiam ad hoc ei valeant unitas Trinitatis, et Trinitas unitatis, [Col. 0214D] ut pio et sobrio intellectu comprehendat non comprehendendo majestatem divinae incomprehensibilitatis. Sicque gustans et videns quam suavis est Dominus, repente sic totus gustando dulcedinem ejus dulcescit, sic vivendo lucem veritatis ejus lucescit; sic de repentina summi boni plenitudine in gaudio S. Spiritus exhilarescit, ut si hoc in eo perficiatur, confidat se vitam obtinuisse aeternam. Haec est enim, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti, Jesum Christum (Joan. XVII) . Accedite ergo ad eum, et illuminamini; et facies vestrae non confundentur (Psal. XXXIII) .

Miserator et misericors, Domine, patiens et multum misericors; suavis es, Domine, universis, et miserationes tuae super omnia opera tua (Psal. CXLIV) . Hortaris nos, Domine, et tu, et per tuos Spiritus sanc us tuus, ut oremus et vigilemus in oratione. Hortaris nos, et doces sicut pius, sicut misericors; sicut misereri desiderans; et causam praeparas nobis, faciens nobis judicium et justitiam, ut orantibus nobis quemadmodum oportet orare, quasi justam habeas causam miserendi. Quin etiam orandi formam ipse nobis dictasti, ne in aliquo causae nostrae deesses, ipse judex, ipse advocatus. Et confidenter [Col. 0215B] nos petere jussisti in nomine tuo; et credere, quia quaecunque petierimus, accipiemus, et fient nobis (Joan. XVI; Marc. XI) . Tibi, Domine, hoc suggerit tua bonitas; nobis autem gravis incumbit necessitas: et tamen, te hortante, pigrescimus; te dictante, negligimus; te promittente, non credimus. Tu autem in misericordia et miseratione tua multa pigros et negligentes concutis; in patientia tua incredulos dissimulas: quin etiam, quia quemadmodum nos oportet orare (Rom. VIII) , nec scimus, nec possumus; mittis nobis Spiritum sanctum tuum, qui adjuvet infirmitatem nostram, et interpellet pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Oramus itaque, quia tu hortaris; petimus confidenter, quia tu promittis; statimque occurris, et orantes exaudis; inveniens, [Col. 0215C] quia faciens, in quo nobis propitieris. Suavis, Domine, universis, suavitates tuas nobis multiplicas; et miserationes tuae super omnia opera tua incipiunt apparere nobis. Nam tu, Deus appropinquans, et non elongans, cum nobis incipis appropinquare, et consolationes tuae laetificare animas nostras; continuo ex odore et tactu saluberrimae praesentiae tuae emortui animae sensus reviviscunt, fides exsultat, fiducia hilarescit, cor accenditur, lacrymae fluunt, non quae ignem accensum exstinguant, sed ascendant amplius. Et cum Spiritus tuus adjuvat infirmitatem nostram, flemus ubertim lacrymas pingues et dulces ex dulcedinis tuae affectu: quas cum pia consolationis manu detergis, fluunt uberius, [Col. 0215D] et fiunt nobis panes die ac nocte, et fortis et grata refectio; quia dulce habemus plorare coram te Domino Deo nostro, qui fecisti nos; qui sumus populus tuus, et oves pascuae tuae (Psal. XCIV) . Ego ego, Domine, sicut dicit propheta tuus, vir videns paupertatem meam (Thren. III) ; pauper sum, et in laboribus a juventute mea; exaltatus autem, humiliatus sum et confusus (Psal. LXXXVII) . Quantas enim ostendisti mihi tribulationes multas et malas: et conversus vivificasti me, et de abyssis terrae iterum reduxisti me. Multiplicasti magnificentiam tuam: et conversus consolatus es me (Psal. LXX) . Nam cum [Col. 0216A] in paradiso tuo olim me creasses, ipsumque lignum vitae in possessionem mihi juris perpetui donasses, voluisti vel permisisti, ut etiam ad fructum ligni scientiae boni et mali manum mitterem (Gen. II, III) , ut quasi bonorum meorum interiorum pertaesus, experirer, quid foris possem, Eva mea, carne mea, in hoc consentiente. Gustavi, et vidi non suavitatem tuam, sed confusionem meam, ut viderem me esse, cujus turpitudo velamento egeret: cujus nuditas ad occursum tuum paveret, cujus libertas opus haberet cohibente legum disciplina. Inventus enim sum in oculis tuis nudus ab omnibus, quae intra me homines putabant; turpis in occultis meis, in quibus nec me nec te latebam; egens rectore, qui regendos alios susceperam. Ideo, Domine, abscondi [Col. 0216B] me intra ligna paradisi: ideo refugi in tenebras meas; elongavi fugiens, non tamen a te, sed ad te, et mansi in solitudine ⁜ (26) : ibi te exspecto, qui salvum me fecisti a pusillanimitate spiritus et tempestate (Psal. LIV) . Posui in pulvere os meum, si forte sit spes; onager solitarius attrahens ventum amoris mei (Jer. II) . Cumque totus mihi redditus sedeo solus et tacens, nec audiens clamorem exactoris vel sonitum praelii, videns quia tempus me juvat, et vaco vacare mihi, discutio meipsum, quis sim, unde venerim. Et invenio me unum filiorum Adam, filium irae per naturam (Ephes. II) , sed ancillae tuae sanctae Ecclesiae per gratiam; unum exsulum paradisi, habitantem et laborantem in terra maledictionis, cui maledixisti in operibus Adam: [Col. 0216C] quam cum operatus fuero, non dat fructus suos, sed spinas et tribulos generat mihi. In sudore vultus mei vescor pane meo, secundum severissimam sententiam justi judicii tui, qua increpasti superbos et maledictos, qui declinant a mandatis tuis.

O bone Creator! quam bene me creaveras! quam gloriose formaveras! quam feliciter locaveras! Creaveras enim me, Domine, sicut dicit Apostolus tuus, in operibus bonis (ibid.) , quae praeparaveras, ut ambularem in eis: formaveras me ad imaginem et similitudinem tuam, et locaveras in paradiso voluptatis tuae, ut operarer, et custodirem illum, operarer bonorum studiorum exercitiis, custodirem, ne serpens irreperet. Serpens irrepsit, Evam meam [Col. 0216D] seduxit, et per eam me praevaricatorem constituit. Propter quod expulsus de paradiso bonae conscientiae, exsul factus sum in terra aliena, in regione dissimilitudinis. Sed, o Domine, qui omnia creasti, et vidisti cuncta quae creasti, quia sunt bona valde (Gen. I) , nunquid per opus meum malum peribit bonum tuum? Siquidem non propter paradisum me, sed propter me paradisum constituisti, cum me hominem super terram fecisti. Non te poeniteat, o Creator, hominem me fecisse super terram; sed praecipe, sicut ab initio, ut sim homo rationalis, potestatem habens super terram meam, ut corpus [Col. 0217A] meum subditum sit spiritui, spiritus tibi. Non te poeniteat donatae homini dignitatis, ut sim super bestias terrae meae, truces et indomitos motus affectionum animae; reptilia etiam cogitationum humi repentia, et de veneno terrae, cui jugiter inhaerent, noxia vel mortifera; pisces maris et volucres coeli, cogitatus scilicet de spiritu hujus mundi, curiosa saeculi, altitudinemque diei ejus scrutantes et sectantes; jumenta etiam, sensus istos corporis, ad hoc ut secundum nomen suum juvent nos, nobis concreatos. Da nobis, qui ea dedisti nobis, ut patiantur frenum rationis, zeli boni stimulos, stabulum disciplinae, ubi cibis suis pascantur et nutriantur, producenda ad usum, cum res exegerit; non autem silvescere permittantur in latitudine publici erroris. [Col. 0217B] Veniet, dicit, qui promittit; veniet dies, cum leo et agnus cubabunt simul (Isa. XI) ; cum, quae modo nocent, non nocebunt in omni monte sancto tuo: jumenta quoque pascentur in pascuis uberrimis, non jam infirmitatis nostrae jumenta, sed beatae felicitatis instrumenta.

Interim, Domine, exaudi coelos, et coeli exaudiant terram; et terra exaudiat vinum, et oleum, et frumentum; et haec exaudiant Jesrael (Ose II) , id est semen Dei, quod seminasti in nobis. Lactasti enim me, ut ait propheta, Domine, et eduxisti in solitudinem; promittens quia ibi loquereris ad cor servi tui (ibid.) . Jam gratias tibi, locutus es semel et iterum, et aliquoties, et dicenti tibi animae meae, Deus meus es tu; respondes aliquando placide ac benigne: [Col. 0217C] Salus tua ego sum. Et nunc, o desiderium animae meae, vacare tibi aliquantisper desiderans ipsa anima mea, et gustare et videre, quam suavis es Dominus; precatur benignissimam misericordiam tuam, ut ab omnibus, quae extra sunt vel intra, pacem mihi facias et silentium, ut in ea quae intra me sunt, jus mihi conserves quod dedisti; exterius autem percutias mihi foedus cum bestia agri, et reptili terrae, et volucri coeli: et arcum, et gladium, et bellum, conteras de terra mea: ut in pace fiat totus locus meus, et in Sion habitatio mea (ibid.) . Da mihi, Domine, consolationem solitudinis meae, cor solitarium et colloquium tuum frequens. Non enim ero solus, quandiu tu mecum eris, Deus meus: [Col. 0217D] sed si me deserueris vae soli: quia si obdormiero, non erit qui calefaciat dormientem; si cecidero, non erit qui sublevet cadentem. Sed adhuc, o refugium meum et virtus, deduc me ad interiora deserti tui, sicut duxisti famulum tuum Moysen, ubi ardet rubus et non comburitur (Exod. III) , ubi sancta anima, quae ad hoc assumi meruerit, in plenitudine ignis sancti Spiritus tota ardet, sicut seraphim totum ardens et non comburitur, sed purgatur: et tunc primum melius subsistit, quod est miraculum omnium miraculorum tuorum, et visio visionum: ubi locus sanctus est, in quo non statur, non proficitur, nisi solutis corrigiis impedimentorum carnalium nudis pedibus, id est, mundis et puris affectibus incedatur; ubi qui est, etsi non potest videri [Col. 0218A] sicut est, auditur tamen dicens: Ego sum, qui sum (ibid.) ; ubi operiendus est vultus interim, ne videat contra Dominum, sed in humilitate obedientiae exercendus auditus, ut audiat quid in eo loquatur Dominus Deus suus. Absconde me, Domine, interim in abscondito tabernaculi tui in die malorum horum; in abscondito faciei tuae a contradictione linguarum. Jugum quidem tuum suave, et onus leve imposuisti mihi: et cum ostendis mihi servitutis tuae distantiam, et servitutis saeculi, blande et leniter me interrogas utrum melius sit servire tibi Deo viventi, an diis alienis. Ego manum imponentis adoro, jugum deosculor, et onus amplector: et multum mihi suave est sub eo desudare. Multum enim et multo tempore possederunt me domini absque te, [Col. 0218B] quorum jugum non est suave, nec onus leve. Tui juris esse cupio, tuum jugum recognosco, et onus leve, quod sublevat me, non premit. Sed ingrediens novam servitutis tuae disciplinam, videor mihi videre coelos novos et terram novam: et ecce mihi nova facis omnia (Apoc. XXI) . Doce me, Domine, hominem rusticanum de rure saeculi venientem, civitatis tuae mores disciplinatos, et curiae tuae venustas urbanitates; deforma me a forma saeculi, cui me conformaveram; conforma me civibus tuis, ne inter eos deformis appaream; doce etiam me linguam quam non novi (Psal. LXXX) , quam egrediens de terra Aegypti audire incipio, sed inveteratus in terra aliena, non intelligo; linguam scilicet, qua loqueris filiis tuis, et ipsi tecum. Fac me etiam [Col. 0218C] intelligere nutus tuos, quibus intelligere facis intelligentes, quae sit voluntas tua bona, beneplacens, et perfecta (Rom. XII) .

Et jam anima mea, gratias tibi, pater dulcis; cum ei loqueris, vocem tuam incipit agnoscere, sed non satis intelligit, quid ei loquaris; quia vox tua nunquam vacua venit, quia vox tua gratia tua est, non sonans exterius, sed potenter et dulciter interius operans. Cum etiam ego loquor tibi, intendo tibi, et in hoc etiam bene mihi est: et quaquaversum eat oratio, nunquam gratis te oro vel adoro; cum etiam in orando fiat mihi retributio multa. Doce ergo me, sancte Spiritus, sine intermissione orare, ut des mihi in te sine intermissione gaudere. [Col. 0218D] Nam, etsi plorat, cum orat pauper tuus, pauper spiritu, vel peccatorum suorum memor, vel in angustiis constitutus, dum vehementius dolet, vehementius gaudet; sicut e contrario qui gaudet in saeculo, cum vehementius gaudet, tunc si quid sapit, in occultis conscientiae suae vehementius torquetur et dolet. Pia ergo et pura oratio nunquam est sine gaudio.

Cum ad jugiter et efficaciter orandum excitare, et exercitare, et assuefacere cor meum desidero, nullius in hoc magisterio malim erudiri, quam tuo, o Domine Jesu, sapientia Dei Patris. Recogito ergo [Col. 0219A] modos orationum, quibus orans coram hominibus in terris formam nobis dabas perfectae orationis: et invenio te aliquando quidem orantem solum (Matth. XIV) , aliquando in turba (Joan. XII) , aliquando in exsultatione spiritus (Luc. X) , aliquando in sanguineo sudore (Luc. XXII) , aliquando exaltatum in cruce (Joan. XII) . Exsultatio spiritus et solitudo orandi, dulcissima mihi sunt ad imitandum: sed, nisi tu me praevenias in benedictionibus dulcedinis tuae, locum quidem facile invenio, sed non tam facile cor solitarium. Exsultatio vero spiritus fit ex puritate conscientiae, cujus ego mihi conscius non sum, vel ex abundantia gratiae tuae, cujus ego indignus sum. Orare in turba tuum fuit, cui nihil defuit: quod tamen, cum sic exigit res, nec nos [Col. 0219B] refugimus. Scio, Domine, scio, quia pernecessaria esset mihi oratio illa sanguinea, et oratio crucis; quia, cum sentio quid oratio in me habeat exsudare, quod crux excruciare, non quidem habeo sanguineum sudorem, sed sanguineas lacrymas exsudat cor meum in oculis tuis. Nec invenit corpus meum crucem in qua crucifigatur, sed infelix anima mea super omnem crucis dolorem in seipsa cruciatur. Concrucifixus tamen tibi sum, Domine Jesu, utcunque in cruce professionis, quam de munere tuo quotidie et jugiter tibi offero, quia munera tua data tua; sed de meae crucis deliciis contemplans passionem tuae crucis, clavis timoris tui confixus confundor, et totus contabesco; non ex dolore crucis meae, qui ex gratia tua jam mihi nullus est, sed ex [Col. 0219C] dolore cordis, quo considero opus tuum in medio annorum vivificatum; in omnes annos et ante et post, effectu redemptionis clarificatum, cui nihil compensari potest, cui nulla mors, nulla vita respondere sufficit: quod tamen mundus per ipsum redemptus despicit. Usu enim ipso jam pro nihilo habemus crucifixum te videre; cogitare te mortuum et sepultum: et quod amplius et penetrabilius est ad corda transpungenda, caesum alapis et flagellis, irrisum, consputum, clavis et lancea confixum, spinis coronatum, potatum felle vel aceto, qui in cruce tua nonnisi salutem nostram sitiebas. Te crucifixo terra tremuit, nos ridemus: coelum cum luminaribus suis obscuratum est, nos clarere in saeculo aestuamus: [Col. 0219D] petrae scissae sunt, nos corda nostra obduramus: monumenta aperta reddiderunt mortuos suos (Matth. XXVII) , nos in stratis lasciviae luxuriantes sepelimus mortuos tuos.

Tres, Domine, in tempore passionis tuae, si bene adverti, Deo Patri obtulisti orationes, in quibus totum constat esse inclusum, quod in ipsa passione tua pretio sanguinis erat agendum pro te, pro amicis, pro inimicis. Pro te quidem cum orasti, non laborasti; quia, sicut dicit Apostolus, exauditus [Col. 0220A] es pro tua reverentia (Hebr. V) . Orasti et pro amicis in tentationibus tuis tecum permanentibus, et pro inimicis crucifigentibus te, sed nescientibus quid facerent. Ubi est oratio pro scienter peccantibus ⁜ (27) ? Quandiu sic sunt, extra amplexum crucifixi sunt, qui, extensis in cruce manibus, etiam forma patibuli amplecti videbatur omnes, pro quibus patiebatur. Itaque sicut dicit Apostolus: Voluntarie peccantibus jam non relinquitur pro peccatis hostia (Hebr. X) . Quae nisi poenitentia deleat, nisi sanguineus sudor exsudet, et crux excruciet, voluntarie et scienter peccantes non invenio partem habere, vel in oratione sanguinem sudantis, vel in sacrificio in cruce pendentis. Heu me, quem conscientia accusat, quem veritas non excusat, [Col. 0220B] ut dicere possit, non enim scivit, quid fecit. Ignosce ergo, Domine, in pretio pretiosi sanguinis tui, omnibus peccatis meis, in quae incurri scienter et nescienter: et dic peccatori tuo, insinua pauperi tuo, quid faciat pro eis, et maxime pro eis, quae commisi scienter. Nam si omnes scienter peccantes videris exclusisse, vae universo mundo, quia paucissimos videris inclusisse. Voluntarie peccantibus, ait Apostolus, jam non relinquitur pro peccatis hostia. Irritam quis faciens legem Moysi, sine ulla miseratione duobus vel tribus testibus moritur. Quanto magis putatis deteriora mereri supplicia, qui Filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit, in quo sanctificatus est, et spiritui gratiae contumeliam fecerit? Scimus enim qui dixit: Mihi vindictam, [Col. 0220C] ego reddam (Hebr. X) . Vere, Domine, voluntarie post acceptam veritatis notitiam et multum peccavi, et spiritui gratiae contumeliam feci; a quo gratis in baptismo accepta remissione peccatorum, post acceptam notitiam veritatis reversus sum ad ea, sicut canis ad vomitum. Sed nunquid te, fili Dei, conculcavi? Conculcavi, si negavi, quamvis nec arbitrer Petrum conculcasse, quem contigit negasse: qui tunc ardentissime te diligebat, etiam cum semel, et iterum, et tertio te negabat. Num sanguinem testamenti pollutum duxi? Qui hoc sentit, anathema sit. Absit ut unquam hoc senserit cor meum! absit ut unquam haec confessio transeat per os meum!

Non quod Satanas aliquoties non expetierit fidem [Col. 0220D] meam, ut cribraret sicut triticum, sed oratio tua usque ad me pertigit, ut nunquam deficeret a te fides mea. Virtus est voluntarius assensus animi in bonum. Tu scis quam voluntarium semper eum habui in fidem tuam; tu conserva eum mihi usque in finem. Semper in te credidi; nunquam te negavi; semper te amavi, etiam cum in te peccavi. Poenitet me peccati mei usque ad mortem, sed amoris tui non me poenitet, nisi quia etiam tunc non sic te amavi, sicut debui; quia, si sic te amassem, [Col. 0221A] non peccassem. Sed heu! quam timeo ne hoc ipsum quod tunc te amavi, proveniat mihi in judicium; quia, si tam grave est peccare post acceptam notitiam veritatis, quam gravissimum post gustum boni tui, post acceptam dulcedinem tuae dilectionis! Nam etiam in ipsa pueritia mea puer impurus jam ex gratia tua te amabam, et tamen non pueriliter in te peccabam. Extunc usque nunc nunquam cessavi peccare, nec tu mihi bene facere. Quid restat, nisi ut dicatur mihi: Recepisti bona in vita tua (Luc. XVI) . Sed converte, Domine, judicium tuum in misericordiam, et de peccato damna peccatum, ut qui juste me damnare habes, pro tantillo amore quo tunc te a mabam, accepta nunc ex gratia tua plenitudine amoris tui, veniam in judicium tuum, et [Col. 0221B] appaream in sancto tuo, et in oculis misericordiae tuae, ea ratione qua apparuit peccatrix illa, de qua dixisti: Dimittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII) . Sed primum dignare cor meum igne perfecti amoris tui, exsudet a me magnus ejus ardor, et excoquat omne peccati venenum; exploret et diluat lacrymis oculorum meorum omne conscientiae meae contagium; excruciet crux tua quidquid concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum et superbia vitae longo negligentiae meae situ est contractum; pereat ab increpatione vultus tui, quidquid ex voluntate carnis vel consensu mentis, incensum est et suffossum. Domine, qui vult audiat, et irrideat me confitentem; videat cum peccatrice tua ad pedes misericordiae tuae jacentem, [Col. 0221C] lavantem lacrymis cordis, et unguento piae devotionis ungentem. Eat omnis substantia mea, quamtulacunque est, sive in corpore, sive in anima, in pretium placiti tibi unguenti, quod effundam super caput tuum, cujus caput Deus; et super pedes tuos, cujus pars ima humilitatis nostrae natura est. Murmuret Pharisaeus: Tu miserere mei, Deus meus. Fremat in me dentibus fur loculos habens, dum tibi placeam, non magnipendo cui displiceam. Sit tibi, o amor cordis mei, quotidiana, imo continua haec unctio mea; quia, cum ungo te, ungo etiam me. Natura quippe mea nequitiae inveteratae respondens duritiam, facta est sicut uter in pruina; quae nisi unguenti hujus suavitate continua [Col. 0221D] demulceatur, rigescit, durescit, et crepat, et effundit, si quid boni tui intus habere videtur.

Dixisti: Quod habuit haec fecit (Marc. XIV) . Da mihi, Domine, fideliter facere tibi, quidquid habeo, quidquid scio, quidquid sum, quidquid possum; nihil mihi reservem. Tecum habeo causam, cum nullo hominum; ad pedes misericordiae tuae jaceo, ibi jacebo, ibi plorabo, donec me facias audire vocem tuam bonam, judicium oris tui, sententiam justitiae tuae et meae, quia a te mihi datae, dimittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII) . Domine, per omne judicium, quod dedit tibi Pater, praeveni me hoc merito, et judica me hoc judicio, quia amore amoris tui malo hoc judicio justificari et salvari, quam alio magnificari et glorificari. Domine, [Col. 0222A] non excludas me ab amplexu redemptionis tuae; qui per omnia desidero communicare cruci tuae.

Tu dixisti: Mihi vindictam; ego retribuam (Rom. XII) . Nequaquam, o benignissime. Sed mihi vindictam, ut ego poeniteam. Horrendum est incidere in manus Dei viventis. Praecipe quidquid vis; sed da mihi intelligere et posse, quod praecipis, qui jam in hoc dedisti paratum cor meum, ut a facienda voluntate tua in nullo se subtrahat cor vel corpus meum. Tu cognovisti sessionnem meam, et resurrectionem meam, et omnia mea novissima et antiqua (Psal. CXXXVIII) . Deforma me a saeculo, cui me conformavi; forma et conforma me gratiae tuae ad quam confugi, et da cordi meo formam placitae tibi poenitentiae. Da etiam mihi, Domine, fidem puram et devotam, [Col. 0222B] piam, fortem et inconcussam, ut dicas etiam mihi, gratiam dans pro gratita. «Vade, quia fides tua te salvum fecit (Luc. VII) .»

«Vidi ostium apertum in coelo,» ait beatus Joannes, «et vox prima quam audivi, quasi tubae loquentis mecum, dicens: Ascende huc (Apoc. IV) .» O Domine, qui coelum et terram creasti, terram autem in peccato et opere Adam maledixisti, et filiis ejus deputasti inhabitandam, in qua quicunque habitant, sub maledicto sunt, cum et veteris maledicti poenas luunt continuas, declinando [Col. 0222C] a mandatis tuis, novis quotidie cumulantur, de quibus dicitur: «Maledicti qui declinant a mandatis tuis (Psal. CXVIII) ,» pertaesus tot maledictionum novarum et antiquarum, quibus et quae non rapui, cogor exsolvere, et quae rapui, cum multiplici fenore exigor: quam libenter, quam desideranter fugerem de terra nostra in coelum tuum, quod semel mundatum a superbia, projecto inde superbo, tibi retinuisti, si ascensum invenirem et ostium apertum. Audio nihil esse ibi malorum omnium quae hic patimur; non esse ibi matitunum et vesperam, matutinum laetitiae non demorantis, vesperam demorantis fletus, quorum exitus tu scis quantum me delectaret; sed unam ibi esse diem de [Col. 0222D] visionis tuae continua gloria festivam, feriatam ab omnibus, quae festum vultus tui interturbare possint. Audio, quia ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, illuc non ascendunt, quae ad affligendos nos, facientia verbum tuum, super nos huc assidue descendunt; nulla ibi mors vel corruptio corporum vel animarum, remota penitus omnis perturbationum pestis, una ibi virtus, una felicitas et gaudium, charitas tua fruens bono suo absque suspicione perdendi. Audio adhuc festivam diem illam angelorum gaudiis et laudibus celebrem, apostolorum et martyrum coronis gloriosam, et omnium bonorum, qui ab initio tibi placuerunt, Ecclesiam inibi congregatam, et ad diem festum hunc perpetuas fixisse mansiones. Quorum cum duos aut tres [Col. 0223A] in terris aliquando videmus in nomine tuo congregatos, te in medio eorum existente, si tam bonam et tam jucundam videmus eorum cohabitationem, tam plenam unguento Spiritus sancti, ut palam sit omnibus tuam illic mandatam benedictionem, quanto maxime ubi congregasti sanctos tuos, qui ordinaverunt testamentum tuum super sacrificia, et facti coeli annuntiant justitiam tuam (Psal. IX) ?

Non enim solus ille dilectus discipulus tuus illuc invenit ascensum; nec soli illi ostensum est ostium in coelo apertum. Palam quippe omnibus pronuntiasti, non per praeconem, vel per prophetam quemlibet, sed per temetipsum, dicens: «Ego sum ostium; per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X) .» Tu ergo es ostium. Et cum dicis: «Per me si quis introierit,» [Col. 0223B] omnibus intrare volentibus videris apertum. Sed si ostium patens in coelo videmus, nos qui in terra sumus; quid prodest nobis, qui illuc ascendere non possumus? Respondet Paulus: «Qui ascendit ipse est, et qui descendit (Ephes. IV) .» Quis hic est? Amor. Amor enim ad te, Domine, in nobis illuc ascendit, quia amor in te huc ad nos descendit. Quia enim amasti nos, huc descendisti ad nos; amando te, illuc ascendemus ad te. Sed tu ipse qui dixisti: «Ego sum ostium,» per temetipsum te obsecro, aperi nobis temetipsum; ut ostendas evidentius cujus domus ostium sis, quando et quibus apertum. Domus cujus ostium est, sicut jam dictum est, coelum est, quod Pater inhabitat, de quo legitur: «Dominus in coelo sedes ejus (Psal. X) .» Si [Col. 0223C] quidem nemo venit ad Patrem, nisi per te, qui es ostium. Sed dicit quidam servus tuus: Qui visibilibus adhuc pulchritudinibus delectantur, nec possunt de Deo spirituale aliquid cogitare, quoniam terrae praeferunt coelum; tolerabilior est eorum opinio, si Deum, quem adhuc corporaliter cogitant, in coelo potius esse credant quam in terra. Nam, o conditor omnium, et locorum et temporum, tu nec tempore moveris, nec loco teneris, nec coelo corporeo sustentaris ne cadas, nec sic in eo habitas ut coelum et terram non impleas: ubique praesens, si de illocali hoc dici potest; ubique totus, si in te vel de te praedicari potest totitas, in quo non est particularitas. Tu ipse tamen docuisti nos dicere: «Pater noster, [Col. 0223D] qui es in coelis (Matth. VI) .» Et haec opinio sic omnes complectitur, ut ab omnibus hominibus, etiam Judaeis et ethnicis, in coelis Deus habitare perhibeatur. Sed alia est sententia, quod falsum est, opinantium; alia, quod verum est proferentium talibus rerum nominibus, ut et ab intelligentibus veritas possit intelligi, et opinantes, quia res sicut sunt, cogitare vel intelligere non possunt, ex rerum nominibus aliquanto tolerabilius permittantur opinari. Unde Propheta qui dicit, «Deus autem in coelo (Psal. CXIII) ;» paulo post: «Qui habitat, inquit, in Jerusalem (Psal. CXXIV) .» Ad te ergo tendentibus, post te anhelantibus responde, obsecro. Rabbi, ubi habitas? Cito respondes et dicis: «Ego in Patre, et Pater in me (Joan. XIV) ;» et alibi: [Col. 0224A] «In illo die vos cognoscetis, quia ego sum in Patre meo, et vos in me, et ego in vobis (ibid.) ;» item: «Ego in eis, et tu in me, ut sint consummati in unum (ibid.) .» Locus ergo tuus Pater est, et tu Patris; et non solum, sed etiam nos locus tuus sumus, et tu noster. Cum ergo, o Domine Jesu, tu es in Patre, et Pater in te, o summa et indivisa Trinitas, tu tibi locus es; tu tibi coelum es; sicut non habens ex quo, sic non indigens in quo subsistas, nisi ex teipso in teipso.

Cum autem nos inhabitas, coelum tuum sumus, utique, sed non quo sustentoris ut inhabites, sed quod sustentes ut inhabitetur; tu quoque coelum nobis existens, ad quem ascendamus, ut inhabitemus. Nostra ergo, ut video, in te, vel tua in nobis [Col. 0224B] habitatio, nobis coelum est: coelum vero coeli tibi aeternitas tua, qua es, quod es in teipso, Pater in Filio, et Filius in Patre; et unitas qua Pater et Filius unum estis, id est, Spiritus sanctus, non quasi aliunde veniens et medium se faciens, sed coessendo in hoc ipsum existens. Unitatis vero, qua in nobis vel in te unum sumus, auctor et ordinator est idem Spiritus sanctus, filios Dei faciens nos per gratiam, qui filii irae eramus per naturam, dicente Apostolo. «Videte qualem charitatem dedit nobis Pater, ut filii Dei cognominemur et simus (I Joan. III) .» Dono utique, qui est Spiritus sanctus. Et post pauca: «Charissimi, nunc filii Dei sumus: et nondum apparuit, quid erimus. Scimus quoniam, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus [Col. 0224C] eum sicuti est (ibid.) .» Nativitas vero Filii de Patre, aeternitatis natura est; nativitas in nobis, gratiae adoptio est. Illa nec fit, nec facit unitatem, sed ipsa in Spiritu sancto unitas est, ista non est, sed fit per Spiritum sanctum, in quantum similitudine Dei insignitur, equidem ultra modum naturae humanae, sed citra essentiam divinae. Nam et semen hujus nativitatis Spiritus sanctus dicitur, de quo dicit idem Apostolus: «Omnis qui natus est ex Deo, non peccat, quoniam semen ipsius in eo manet, et ideo non potest peccare (ibid.) .» Similitudinem autem ipsam Dei conferet nobis visio ejus, qua Deum videbimus, non quod est, sed sicut est; et ipsa est similitudo, qua similes ei erimus. Nam videre [Col. 0224D] Patri Filium, hoc est esse quod Filius; et e contrario. Nobis autem videre Deum, hoc est similes esse Deo. Haec unitas, haec similitudo, ipsum est coelum, quo Deus in nobis habitat, et nos in Deo. Tu autem coelum coeli es, o summa Veritas, qui est quod es, qui a te tibi es, tuus tibi, sufficiens tibi; cui nihil deest, nihil redundat; apud quem nulla discrepantia, nulla confusio, transitio nulla, nulla transmutatio vel vicissitudinis obumbratio; nulla indigentia, nulla mors; sed est ibi summa concordia, summa evidentia, summa plenitudo, summa vita. Creaturae autem tuae nulla tibi turpitudo turpis est; nec nocet malitia; nec error errat: qui bonis suas singulis virtutum vel beatitudinis praeordinasti mansiones ad quas omnino pervenire [Col. 0225A] habent, quaecunque impediat vel retardet necessitas, malisque in malo suo terminos praefixisti, quos praeterire non sit potestas, etiam si non desit voluntas.

O Domine, haec altitudo, hoc profundum, haec sapientia, haec virtus; nunquid hoc coelum, cujus tu es ostium? Sic plane, sic est. Unde et aperto ostio, sicut dicit idem Joannes: «Arca testamenti visa est in coelo (Apoc. I) .» Quid enim est arca testamenti recognita in coelo, nisi, sicut dicit Apostolus, dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit (Ephes. III) ? Tu enim vere arca testamenti es, in quo reconditum est a saeculis, et in novissimo tempore impletum quidquid ab initio mundi a sanctis omnibus et prophetis testificatum [Col. 0225B] est, lege, prophetiis, signis et prodigiis. Tu arca es circumtexta ex omni parte auro mundo; quia in te requievit, teque totum complexa est glorificans sapientiae Dei plenitudo. In te est urna aurea habens manna, sancta et immaculata anima, quam corporaliter inhabitavit plenitudo divinitatis; et virga Aaron quae fronduerat, dignitas sacerdotii aeterni; et tabulae testamenti, quibus haeres gratiae tuae constitutus est mundus, gentesque positae sunt cohaeredes, et concorporales, et comparticipes promissionis tuae. Supra quae Cherubim gloriae, plenitudo scientiae; supra autem, non quasi dignitate praeeminentia, sed ab his portari et fulciri indigentia; obumbrantia propitiatorium, id est, mysteriorum propitiantis gratiae tuae incomprehensibilitatem testantia. [Col. 0225C] Haec bona a saeculis in coelo secreti tui abscondita, in fine saeculorum desideranti mundo ostendisti, cum temetipsum ostium in coelo aperuisti. Aperuisti autem, cum apparuit gratia tua omnibus hominibus, erudiens nos; cum apparuit benignitas et humanitas tua, non ex operibus justitiae quae fecimus nos, sed secundum misericordiam tuam salvos nos faciens (Tit. II) . Tunc aperto coelo omne bonum, omnis suavitas coeli se terris infudit. Tunc quanta in te esset bonitas circa nos, o Deus, qui proprio Filio tuo non pepercisti, sed pro nobis omnibus tradidisti eum, omnibus palam innotuit; cum notum fecisti mundo salutare tuum, et in conspectu gentium revelasti justitiam tuam, quam in [Col. 0225D] sanguine unici tui nobis fecisti; cum ipse castam charitatis obedientiam circa salvationem nostram impendit tibi, nobis autem obedientiae ipsius charitatem. Tunc enim benedixisti terram nostram, et extunc coepit dare fructum suum. Extunc ad coelum tuum strata est via publica, trita apostolorum vestigiis, et martyrum, et sanctorum omnium, qui exemplo et gratia charitatis accepta a te, dilexerunt te usque ad contemptum sui, et pro te animas suas ponere non timuerunt. Investigabiles istae divitiae gloriae tuae, Domine, penes te latebant in coelo secreti tui, donec lancea militis aperto latere Filii tui Domini et Redemptoris nostri in cruce (Joan. XIX) , redemptionis nostrae effluxere sacramenta, ut in latus ejus non jam digitum mittamus, aut manum, [Col. 0226A] sicut Thomas (Joan. XX) , sed in apertum ostium toti intremus usque ad cor tuum, Jesu, certam sedem misericordiae, usque ad animam tuam sanctam, plenam omnis plenitudinis Dei, plenam gratiae et veritatis, salutis et consolationis nostrae. Aperi, Domine, ostium lateris arcae tuae, ut ingrediantur omnes salvandi tui a facie diluvii hujus inundantis super terram; aperi nobis latus corporis tui ut ingrediantur qui desiderant videre occulta Filii, et suscipiant profluentia ex eo sacramenta, et pretium redemptionis suae. Aperi ostium coeli tui, ut videant bona Domini in terra viventium redempti tui, qui adhuc laborant in terra morientum; videant et concupiscant, ardeant et currant, quibus factus es via, per quam illuc itur; veritas ad quam [Col. 0226B] itur; vita propter quam itur; via, exemplum humilitatis; veritas, puritatis; vita, vita aeterna.

Haec omnia factus es nobis, misericors Pater, suavis Domine, dulcis frater, qui sumus filioli tui, quibus dicebas: Filioli mei, adhuc modicum vobiscum sum (Joan. XIII) : servi tui, quibus dicebas: Vos vocatis me, Magister et Domine; et bene dicitis; sum etenim (ibid.) : fratres tui, quibus mandasti, ut irent, ubi te viderent. O bone Pater, dulcis frater, suavis Domine, bonus quidquid es, et dulcis, et suavis, in quo abundat tota bonitas, aperi nobis te, ut de te usque ad nos manet tua suavitas, impleat nos. Aperi mihi te, qui es ostium, ut per te aliquoties affectu, etsi adhuc non mereor pleno effectu, ingrediar in locum tabernaculi admirabilis usque ad [Col. 0226C] domum Dei (Psal. XLI) . Revelasti enim aliquando auriculam servi tui, ut aliquando subaudierit vocem illic exsultationis et confessionis soni epulantis; sed procedere non licuit. Propter quod merito tristis es anima mea; merito conturbas me. Sed spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi, salutare vultus mei et Deus meus (ibid.) . Aperi mihi, Domine, ut, quia homo alienus, non sum dignus adhuc civis illic ascribi, donante te, vel aliquoties vel aliquantulum ibi liceat mihi peregrinari, ut videns videam gloriam tuam, nec nisi expulsus exeam. Si saepius illuc meruero ascendere, si aliquandiu immorari, si serius redire, innotescam civibus tuis, illis non laetantibus, sed sicut laetantibus omnibus habitantibus [Col. 0226D] illic, quorum laetitiam nulla verba exprimunt, quorum participatio in idipsum, nec ut alienum me habebunt, si aliquando in aliqua tuae illius domus parte jubeas me inter eos requiescere. Domine, inquietum et impatiens est ad te cor meum, nec extra te requiem ei invenio. Propter quod, cum expellor a coelo, a taedio vitae meae libet etiam me aliquando descendere ad infernum viventem (ne contingat me illuc descendere morientem), ut videam quid etiam ibi agatur. Sed cum in primo ejus limine scriptum invenio, quia in inferno non est qui confitebitur tibi, anathema ei dicens, inde refugio. Audio intro fletum oculorum et stridorem dentium; sed non mihi contingat, Domine, usque illuc descendere. Ad te, Domine, ad te oculi mei [Col. 0227A] semper, qui habitas in coelis; ad domum tuam, ad civitatem tuam, Jerusalem, unde ad nos descendisti; cujus tecum tam mirabile exemplar nobis detulisti. A quo accensus, ardenter et cupide saepe illuc recurro. Si te ostium invenio apertum, ingredior; et bene mihi est, quandiu licet: si clausum invenero, confusus redeo. Et prohibitus videre gloriam tuam, remittor miser in domum meam, et cogor pati domesticam et familiarem paupertatem meam. O si videbo, o si durabo, o si unquam aliquando audiero: Intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) ; ut sic introeam, ut ultra non exeam. Potens es, Domine, et veritas tua in circuitu tuo. Perfice quod fecisti, dona quod promisisti.

Tibi dixit cor meum: Exquisivit te facies mea: faciem tuam, Domine, requiram. Ne avertas faciem tuam a me; ne declines in ira a servo tuo (Psal. XXVI) . Comparare quidem faciem meam faciei tuae, Domine Deus, inspector et judex cordium, temerarium nimis videtur et insolens, cum, si introieris in judicium cum servo tuo, non habeat facies injustitiae meae, nisi fugere a facie justitiae tuae. Sed si, donante te, charitas ardens excusaret, humilitas pia adjuvaret paupertatem meam; fugiant qui oderunt, ego non fugerem a facie tua. Altera enim praesumit, altera nutrit fiduciam. Harum ego conscius mihi non sum, sed amicum profiteor. Si enim interrogas me, sicut interrogasti Petrum: Amas me (Joan. XXI) , dicam plane, dicam confidenter: Domine, tu omnia nosti; tu scis quia volo amare te. Quod etiam sic vult, ut nihil sic velit cor meum, quam amare te. Humilitatem etiam amplector, quam diffiniunt diffinientes, contemptum propriae excellentiae: sed dum quasdam excellentiarum minutias nonnunquam inscius incurro, vel cum offeruntur, non satis cito me inde excutio, optime scio, quia humilis non sum. Est alia humilitatis species, scilicet notitia sui, in qua si judicor, secundum ea quae in me novi, actum est de me: et malo, ut aiunt, omine tetendi pedem in justitiam judicii tui. Si autem hoc apud te virtus judicatur, si peccatum meum coram me est semper, hujus virtutis non omnino expertem me [Col. 0227D] arbitror: cum etiam nolenti mihi, et rebus melioribus intento, sic saepe foeda peccatorum meorum facies mentis meae oculis se ingerat, ut propter ipsa ipse me oderim. O Domine, quid multa dicam de ignominiosa facie conscientiae meae? Qualiscunque, quomodocunque sit; sic tota ejus facies tuam faciem desiderat, ut omnia quae sunt vitae hujus, ipsamque vitam, prae amore ejus fastidiat et despiciat; nec curet omnino quid videar, dum te videat.

Sic interim, o visu desiderabilis! exquirit te facies mea; faciem tuam requiro, ne, obsecro, avertas eam a me (Psal. XXVI) . Sed doce me interim, o aeterna sapientia, illustratione ipsius vultus tui, quae sit ista facies et facies; quia, licet desiderio alterius ad alteram contrabescam, neutram tamen [Col. 0228A] satis novi. Scio enim quia, si non est datum Paulo apostolo ut videret in hac vita te facie ad faciem, et dilecto discipulo tuo, sicuti es, quod sic diligenti et sic dilecto non conceditur, non sani est capitis, a quo hoc speratur vel quaeritur. Tamen ubi audio in David faciem et faciem, non possum desperare, quod audio de te aliquem sperare: non quod oblitus sim, quis sim; sed spero de indulgentia misericordiae tuae: et quia licet misere in hoc proficiam, nollem te minus amare ab ullo te amante. Nam licet Moysi videatur esse negatum, quod tamen David nullo modo erat desperatum (Exod. XXXIII) ; tamen de eodem Moyse, caeterisque patribus cantat et psallit iste David: Quia non in gladio suo possederunt terram, et brachium eorum non salvavit eos; [Col. 0228B] sed dextera tua, et brachium tuum, et illuminatio vultus tui (Psal. XLIII) . De seipso etiam, Domine, inquit, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem. Avertisti faciem tuam a me, et factus sum conturbatus (Psal. XXIX) . Eam ergo, dulcissime, faciem, quam avertisti aliquando a sancto David, et factus est conturbatus, converte ad me, et ero consolatus; quam priusquam avertisses ab eo, in voluntate tua praestitisti decori ejus virtutem. Et possideat terram meam dextera tua, et brachium tuum, et illuminatio vultus tui, quae terram patrum possedit, in quibus complacuisti. Nam de vultu tuo et facie tua neminem audio tam saepe, tam familiariter agere et loqui quam David (Psal. XVI) : nec credendum est eum vultus tui inexpertum, de quo precatur omne judicium [Col. 0228C] suum prodire, et cum vultu tuo laetitia se praesumit adimplendum. Qui etiam beatificans beatum populum, qui scit jubilationem: Domine, inquit, in lumine vultus tui ambulabunt (Psal. LXXXVIII) . Quam attentius possum, o Deus cordis mei, consulens ipsum vultum tuum, ut de eo super hoc judicium meum prodeat, conclamante in hoc omni conscientiae meae assensu, vultum tuum hunc, et faciem tuam invenio esse notitiam veritatis tuae; cui beatus populus tuus facies exhibens bonae voluntatis, jubilat gaudium in Spiritu sancto, et magni anni jubilaei festum in contemplatione et fruitione ipsius veritatis tuae; in cujus etiam lumine ambulat, gressus suos et omnia sua dirigens [Col. 0228D] secundum judicia justitiae tuae. Est quidem alia facies, et alius vultus notitiae tuae, de qua dictum est ad Moysen: Facies mea non videbitur tibi: non enim videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII) : visio vel scientia divinae majestatis tuae, quae in hac vita melius nesciendo scitur, et scire aliquem, quomodo eam nesciat, haec in hac vita summa ejus scientia est. Sed, o Domine, licet tenebras ignorantiae nostrae et caecitatis humanae posueris latibulum faciei hujus; tamen in circuitu tuo tabernaculum tuum, luminosi scilicet tui, sancti aliqui fuerunt, qui de luminis et ignis tui contubernio lucentes et ardentes, verbo et exemplo caeteros illuminabant et accendebant, et hujus supereminentis notitiae tuae solemne gaudium in futura nobis [Col. 0229A] vita denuntiabant, qua videberis sicuti es, vel facie ad faciem: interim vero per eos fulgura veritatis tuae alluxerunt orbi terrae, et illuxerunt coruscationes, ad quas hilarescunt, qui sanos habent oculos; commoventur autem et conturbantur, qui diligunt tenebras magis quam lucem. Nam manifestatio hic veritatis tuae, per quoscunque fiat, sic est sicut sol tuus, quem facis oriri super justos et injustos (Matth. V) , qui in suae naturae puritate permanens, utitur rerum materiis, sicut eas invenit, lutum stringens, ceram solvens, illustrans omnem oculum et videntem et caecum, videntem, ut illustratus plus videat, caeco in sua caecitate permanente. Sic et tu, o sapientia Dei et lux veritatis, cum venisti in mundum, per quem mundus factus est, illuminasti [Col. 0229B] omnem hominem venientem in hunc mundum; sed tenebrae te non comprehenderunt. Quotquot autem te receperunt, et lucem veritatis tuae, dedisti eis potestatem filios Dei fieri.

Fulgurans omnibus, o sol justitiae, lumen vultus tui, et veritatis tuae splendorem, sponsam tuam, quaecunque illa est, invitas, dicens: Ostende mihi faciem tuam, soror mea (Cant. II) . Statimque anima bonae voluntatis, cui de coelo pax annuntiatur, qui frater est Christi, cujus anima soror ejus appellatur, sicut est, sic in sancto tuo desiderat apparere [Col. 0229C] tibi, et in lumine tuo videre lumen. Si peccator est, ostendit tibi faciem miseriae suae, requirens faciem misericordiae tuae; si sanctus est, occurrit tibi in facie justitiae suae, et invenit in te faciem similitudinis suae, qua justus Dominus justitias diligis. Porro cui frons est meretricis, non vult erubescere, et fugiens veritatem tuam incurrit severissimam justitiam tuam. Quot enim anima humana habet affectiones, tot ad te habet facies. Tu autem, o Veritas, omnes excipis, et omnibus te mutuans, in te ipsa non mutaris. Invenit in te pia humilitas familiarem gratiam; invenit ardens amor suavem olei materiam; invenit humilis cordis contritio paratam sibi a te justitiam; invenit frons meretricis confusionem suam. Sic, o summa justitia, misericordia in [Col. 0229D] te et veritas obviant sibi (Psal. LXXXIV) , cum veritas humanae justitiae in anima justa humiliter confitetur, et tuae justitiae veritas in veritate confitenti quasi juste miseretur. Et dum porrigit illa osculum justae confessionis, tu eam excipis in osculo pacis. Hoc est osculum sponsi et sponsae, cujus facies ut digna inveniretur osculo tuo, o Domine, tua facies consputa est; ut illius appareret decora et speciosa, tua facies alapis palmarum, et arundinum ictibus facta est livida; tua in oculis hominum saturata est opprobriis, ut illius pulchra et speciosa appareret in oculis tuis. Quin insuper fecisti ei lavacrum tui pretiosi sanguinis, in quo lavarentur filii Dei, horribilia pro nobis patiens, qui fecimus horribilia, pro quibus faciei summae justitiae in nullo satisfacere [Col. 0230A] potuisset facies cujusvis poenitentiae, nisi eis quae pro nobis passus es, addita fuisset tua innocentia: et quia cum esses Filius, exauditus es pro tua reverentia. Pro meis enim manibus, Domine, quae fecerunt quae non debuerunt, tuae manus clavis transfixae sunt: pedes tui pro meis pedibus, oculi tui pro illicito visu meo, aures pro auditu, in mortem obdormierunt. Lancea militis apertum est latus tuum, ut de impuro corde meo per vulnus tuum totum aliquando efflueret, quidquid in eo longa labe fuerat incensum igni et suffossum. Ad ultimum mortuus es, ut ego viverem: sepultus ut ego resurgerem. Hoc est osculum dulcedinis tuae ad sponsam tuam: iste est amplexus dilectionis ad amicam tuam. Vae ei qui hujus osculi particeps non fuerit! [Col. 0230B] vae qui de amplexu isto ceciderit. Hoc osculum accepit in cruce latronis confessio (Luc. XXII) ; hoc accepit Petrus, cum respexit eum Dominus negantem, et egressus foras flevit amare; et plurimi eorum qui te crucifixerunt, post passionem tuam ad te conversi, in hoc osculo tibi confoederati sunt. In amplexu isto exsultabat Maria illa, septem olim daemoniorum possessio (Joan. XX) : de quo ceciderat discipuli proditoris malitia. In hoc amplexu stringebantur publicani et peccatores: quorum conviva et amicus factus es (Matth. IX) . Illic Raab meretrix conversa, Babylon te sciens, alienigenae, Tyrus, et nigri Aethiopes (Psal. LXXXVI) .

Quo autem, Domine, trahis eos, quos amplecteris et astringis, nisi ad cor tuum? Cor tuum dulce est [Col. 0230C] illud manna divinitatis tuae (Hebr. IX) , quod intus habes, o Jesu, in urna aurea supersapientis animae tuae. Beati, quos ad eam tuus trahit amplexus; beati, quos in abscondito absconditi illius abscondisti, in medio cordis tui, et scapulis tuis obumbrantur a conturbatione hominum, nec habent spem, nisi sub pennis tuis protegentibus et foventibus. Scapulis enim virtutis tuae obumbrantur, qui in abscondito cordis tui absconduntur; suaviter dormientes, et dulci exspectatione laetantes inter medios cleros meriti sanctae conscientiae, et exspectationis praemii promissionis tuae; non propter pusillanimitatem deficientes, vel propter impatientiam murmurantes. Sed et qui se dulcius osculantur, [Col. 0230D] mutuo sibi suos spiritus infundunt: quorum quibusdam odoribus dulce habent perfundi. Accipe tibi, Domine, nec respuas totum spiritum meum, quem totum in te effundo, qui totus olet; infunde mihi totum tuum, qui totus quod est redolet; ut de tui suavitate meus ultra non oleat; et tui dulcis odor, o dulcissime, semper ulterius in me permaneat. Hoc est quod agitur, cum facimus, quod in tui commemorationem nos facere praecepisti (I Cor. XI) : quo in salutem filiorum tuorum nil dulcius, nil potuit provideri potentius: cum manducantes et bibentes incorruptibile epulum corporis et sanguinis tui, sicut munda animalia tua ab intestino memoriae cogitandi dulcedine, quasi ad os reducimus; et in novum et perpetuum salutis nostrae effectum novo [Col. 0231A] semper pietatis affectu ruminantes, rursum suaviter in ipsa recondimus memoria, quid pro nobis feceris, quid fueris passus. Ubi dicis animae desideranti: Dilata os tuum, et ego implebo illud (Psal. LXXX) ; et illa gustans et videns suavitatem tuam sacramento magno et incomprehensibili, hoc efficitur quod manducat, os ex ossibus tuis, et caro de carne tua, ut sicut orasti Patrem iturus ad passionem (Joan. XVII) ; hoc Spiritus sanctus hic in nobis operetur per gratiam, quod in Patre et te Filio ejus est ab aeterno per naturam: ut sicut vos unum estis, ita et nos in vobis unum simus. Haec est, Domine, facies tua ad faciem te desiderantis; hoc est osculum oris tui ad os te amantis; hic est amplexus dilectionis tuae ad amplexum sponsae tuae [Col. 0231B] suspirantis tibi et dicentis: Dilectus meus mihi, et ego illi: in medio uberum meorum commorabitur (Cant. I et II) . Et: Tibi dixit cor meum: Exquisivit te facies mea (Psal. XXVI) . Nam si facies animae nostrae tuam faciem non requirit, non est facies ejus naturalis, sed bestialis aliqua larva. Quis non requirat eam? Quis non infirmabitur pro ea? Quis non languebit? Quis non deficiet? Quis non morietur? Miserere, Domine. Jam post eam mortuus fuissem nescio quali morte, nisi visitatio tua custodisset spiritum meum. Econtra invenit in te inimicus in tempore vultus tui clibanum ignis, peccator partem calicis sui, laqueos, ignes, sulphur, spiritus procellarum: superbus potentiam qua superbis resistit; hypocrita, lucem veritatis quam odit. Et hi [Col. 0231C] omnes propriis privatorum malorum suorum faciebus cauteriatas habentes conscientias, quasi generalem habent faciem malitiae impoenitentis; et tu excipis eam in facie justitiae juste judicantis, et odientes justitiam in odio iniquitatis. Quia enim probaverunt se Deum non habere in notitiam; tradidisti eos, Deus, in reprobum sensum, ut faciant ea, quae non conveniunt (Rom. I) : quae turpia sunt ad commemorandum ante te; quae tamen impudenter et irreverenter fiunt ante te; et de concupiscentiis suis et filiabus earum, et de peccatis, et eorum filiis, et filiis filiorum, nectunt sibi lacrymosam illam duram et longam catenam, de multitudine peccatorum, quasi de connexione ansularum [Col. 0231D] ferrearum suaviter interim stridentem, sed insolubiliter stringentem, per quam trahuntur in infernum: ubi nullus ultra confitebitur tibi, o Deus; ubi nulla spes, nullus inde regressus. De quibus miror, si positis in inferno scire quoquo modo dabitur, quantum sit bonum te fruendi: quod si aliquo modo datur eis scire, non puto in inferno majus esse tormentum, quam tua visione carere. Sed, heu! heu! qui horribilia commiserunt horribilia insuper patientur, quia impoenitentibus sanguis tuus, Christe, non subveniet: quin potius rei judicabuntur sanguinis tui, quem peccando et non poenitendo conculcaverunt. Haec est facies furoris tui, quam Propheta pavet, et tremit ad faciem eorum, quos exspectat, sicut dicit Apostolus: Terribilis quaedam exspectatio [Col. 0232A] judicii, et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios (Hebr. X) . Domine Deus, judex vivorum et mortuorum, isti sunt duo greges dexterae tuae et sinistrae in die judicii tui. Et inter medias sortes has, et cleros hos, sortem mortis et vitae, perditionis et redemptionis, irae et gratiae, ubi parebo?

O veritas, veritas, per gloriam et majestatem faciei tuae, ne abscondas eam a me; sed fulgura in me totas ejus coruscationes, ut in lumine ejus videam lumen, scilicet quid facies mea sit ad tuam, quid tua ad meam: utrum sicut est veritas in te, Jesu, sic veritas sit in me deponere me secundum pristinam conversationem veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris. Omnino enim, o veritas, quod te quaeram, scio; sed utrum vere [Col. 0232B] quaeram, nescio. Haec est facies mea ad te, magnae miseriae meae, et magnae caecitatis meae. Licet enim consolationes tuae nonnunquam laetificent animam meam; scio tamen quis fuerim, modo autem nescio, quid sim. Unam petii a Domino, hanc requiro: ut sicut ad te anxiatur facies miseriae meae; sic super me amplius et amplius illustret se facies misericordiae tuae, usque ad omnimodam consumptionem omnis miseriae et caliginis meae.

Tanta, Domine, est in me miseriae meae densitas et immensitas, ut nec sufficiam eam per partes dispicere, nec totitatis ejus enormem faciem pervidere. [Col. 0232C] Nam ecce sicut solet, caligo ejus me obvolvit: nec ad te Dominum Deum meum, cui loqui, quem audire desidero, liber est visus, vel expeditus auditus. Sic mihi semper facit, sic a se me rejicit domus propria conscientiae meae. Nunquid hoc est, Tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI) ? Et cum mentis oculis obtenebratis, palpando quodam modo nitor quo tendebam, lassata et quassata ardentis desiderii intentione, de altis tuis in profunda mea recido; a te in me; a me subtus me; et resoluta omni conatus mei machina, sicut inane quiddam pulveris projectum a facie terrae efficior ventorum ludibrium per phantasmata cogitationum, voluntatum, affectionum, tot quot vultus hominum, quot [Col. 0232D] horarum momenta, quot rerum vel eventuum incursus vel occursus. Ideo cum facies bonitatis tuae super me semper intendat benefaciendo, facies miseriae meae stolidam semper terram respiciens sic caecitatis suae caligine obvolvitur, ut nec sciat, nec possit coram te apparere, nisi inquantum faciei veritatis omnia transvidentis quomodocunque sit, non potest latere. Propter quod relinquens munus meum ante altare, indignans mihi et excutiens me, surgo in memetipso, et accensa verbi Dei lucerna in indignatione et amaritudine spiritus mei ingredior tenebrosam domum conscientiae meae; quasi pervisurus unde tenebrae istae, unde caligo odibilis, dividens inter me et lumen cordis mei.

Et ecce quasi quaedam muscarum pestis ruens in [Col. 0233A] oculos meos, et pene exturbans me a proprio conscientiae meae domicilio. Ingredior tamen sicut in rem juris mei; et ecce cogitationum turba tam procax, tam indisciplinata, tam varia, tam confusa, ut discernere eas non sufficiat cor hominis, quod eas genuit. Resideo tamen quasi judicaturus eas. Jubeo eas stare prope me, ut vultus singularum nationesque dignoscam, singulis suum apud me locum daturus. Priusquam perspiciam, priusquam dignoscam, dissiliunt, et aliae pro aliis se offerentes irridere videntur judicantem. Indignor et irascor mihi. Exsurgo quasi severius in eas acturus pro potestate, sicut in regno meo. Adduco mihi, et quasi ad consilium assidere mihi facio, quas certas et stabiles aliquando expertus sum, haustas de fontibus Salvatoris: ipse [Col. 0233B] judex, ipse accusator, ipse testis. Secerno in partem immundas et pessimas, quasi indignas audiri, et absque omni judicio damnandas, et debita poenitentiae poena plectendas. Otiosas, odiosas, quasi quasdam muscarum importunitates abigo. Admitto interim quasi rationabiliter audiendas et emittendas, negotiosas vel occupatorias, sua eis tempora, suaque loca distribuens. Quae damnantur judicio propriae conscientiae, absque murmure suam suscipiunt sententiam. Otiosae rem videntes serio actitari, diffugiunt, vel efficiuntur lentiores; verentes interturbare quae geruntur. Negotiosae negligi se videntes, et sicut causis suis cessantibus ad modicum utiles, jam prope inter otiosas computari se erubescentes, recedunt. Sic ergo discussa aliquantisper cogitationum [Col. 0233C] caligine, converto me ad earum originem, ad ordinandam scilicet affectuum disciplinam, et invenio necessitate solitudinis in quam transfugi, obstructos eis aditus et exitus, in his quae carnis sunt: quos si invenirem patentes, confiteor miseriam meam, suspectissimam haberem infirmitatem meam. Sed et princeps eorum amor, per gratiam ejus qui me confortat, uni illi, quam peto, assidue vacans, omnem eorum turbam sibi redigit in servitutem: leges dat, modos informat, praefigit terminos, quos praeterire non licet. Jam ergo discussa omni caligine, saniores in te oculos converto, o lux veritatis; et exclusis omnibus, tecum, o veritas, me includo; et abscondens me in abscondito vultus tui, secretius [Col. 0233D] et familiarius te alloquor; et omnes conscientiae meae sinus tibi aperiens, et projecta veste pellicea Adae, quam ei fecisti ad protegendum opprobrium confusionis suae, nudum me sicut me creasti, tibi exhibens, aio: Ecce me, Domine, non qualem me fecisti; sed qualem me feci, ex quo a te defeci. Ecce vulnera mea recentia et antiqua: nihil subtraho, omnia tibi expono, et bona tua, et mala mea. Ad imaginem tuam me creasti; in paradiso tuo me collocasti; in media sorte filiorum tuorum locum nominatum mihi dedisti; ab ipsa pueritia mea impura super me lumen vultus tui signasti. Ego de paradiso fugi; pro loco quem dederas cloacam inveni, et in ea me obvolvi. Signaculum vultus tui affectu semper tenui, sed opere abjeci: quia sequendo concupiscentias [Col. 0234A] meas et vanitates cordis, adolescentiam meam perdidi: et pene viam canis ingressus sum. Semper autem spiritus meus te dilexit: etiam cum caro neglexit.

Cum ab his fugerem, ad te confugi; et tu de saeculi voragine me extraxisti; foedus tecum pepigi; juravi et statui custodire judicia justitiae tuae. Et tu misericordiae tuae sinum mihi aperiens, in eum me collegisti, in quo cum suaviter quiescerem, diem hominis vidi et concupivi. Et emisisti et nolentem et volentem; sed tamen me a te non dimisisti. Si obliviscebar aliquando Dei mei, et si extendebam manus meas quo non debebam, statim interius omnia ossa animae meae baculo disciplinae tuae confringebant secreti conscientiae meae tortores, exterius [Col. 0234B] vero supra dorsum meum fabricaverunt peccatores. Sic cadentem, resurgentem, morientem, reviventem, multo me tempore sustinuisti et sustentasti. Cum ad ultimum et corpore deficerem et mente, et de ventre inferi clamarem ad te, statim mihi adfuisti: porrexisti manum, de lacu miseriae me eduxisti. Restituisti in antiquum, et ampliorem quam prius salutatis tui laetitiam mihi reddidisti. Sic fui, Domine, sic sum: en totus tibi adsum. Mala mea quae patent, nec te nec me latent: sed sunt plura quae me per caecitatem meam vel oblivionem latent, quae tamen tibi patent. Si bona in me ulla, incorrupta nulla, quia plura mihi praeripuit inimicus: vel si hoc non potuit, quovis modo corrupit: quamvis plura ego mihi, quam inimicus. Ecce coram [Col. 0234C] te facies mea, cujus nomen est miseria, ad faciem tuam, o summa misericordia. Angulos ejus occultos et recessus non tibi occulto; tu scis, o veritas; et precor te, ut coram te hoc sit veritas. Nullum enim sic timeo sicut me ipsum, ne vel sciens vel nesciens decipiam meipsum. Nunquid non credo te, non credo tibi, non credo in te, Deus meus? Non irrideant me diffinientes fines et terminos fidei meae: corde, ore, manu, scripto, tibi offero, lux veritatis, scilicet voluntarium et plenum credendi assensum in omnibus quae de te credit Ecclesia catholica. Hos fidei meae fines, si sufficiunt, imple; si minus sunt, supple. De spe autem confidenter dico; quia non vere credo, si aliud spero, quam quod credo. Te [Col. 0234D] credo, te spero; te mihi da, aliud non quaero. Sed non spero, si non amo; nec amo, si non spero. Ideo, Pater, quia misere amo, languide spero. Sicque dum quod supercrevit de radice fidei, marcescit; ipsa etiam radix lentescit. Credo tamen adhuc te, et spero, et amo, o vita aeterna.

O patria, patria, quam de longe te video et saluto; ubi mala nulla, bona omnia. De malis scio, quod ibi non sint mala, quae me perfecte docuit longa et taediosa experientia: de bonis vero quae ibi sunt, inquantum longe est experientia mea, intantum peregrinatur ab eis scientia mea. Miserere, Domine, ecce cucurri et direxi; exsurge in occursum meum, et vide (Psal. LVIII) ; notum fac mihi finem meum, et numerum dierum meorum, qui est, ut [Col. 0235A] sciam quid desit mihi (Psal. XXXVIII) . In fide tua sto, in spe proficio, de amore tuo pauper assisto et mendicus. O amor, o ignis, o charitas, veni in nos. Esto dux et lux, ignis ardens et consumens in poenitentia peccatorum. Paracletus, consolator, advocatus, et adjutor in causis orationum nostrarum. Ostende nobis quod credimus; insinua quod speramus; fac faciem, quam faciei Dei comparemus, ut dicamus: Tibi dixit cor meum, exquisivit te facies mea (Psal. XXVI.)

Mihi absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI) . Ad crucifixum meum conversio mea. Crux ejus gloria mea, qua frons mea insignitur, [Col. 0235B] hilarescit mens, dirigitur vita, mors amatur. Non despiciant me, Domine, super hoc, qui merentur videre te sedentem super solium excelsum et elevatum divinitatis tuae, et majestate tua replentem omnem terram; quia et ea quae sub te sunt humanae dispensationis mysteria, omnis contemplationis replent templum, cujuscunque sit magnitudinis. Habeant sancti angeli tui in coelis gloriam suam; sed nonnunquam communicent etiam nobis in terris gratiam suam; quia et de nostris adhuc proficere amat, et dulce habet beata eorum perfectio, cum, sicut dicit Apostolus, innotescit principatibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei (Ephes. III) . Propter quod ignoscant nobis, Domine, etiam in hoc, si amor tuus eo aliquando [Col. 0235C] nos abducit, ut desideremus videre cum eis, quod cum eis amamus: quibus nos plena charitate gratulamur, videntibus quod adhuc videre non meremur. Contemplentur feliciter in sapientia tua divinitatis tuae majestatem, quae ante medium nostrum et post inspecta, totum quidquid illud est, praeteriti vel futuri, intra praesens aeternitatis suae includens, attingit a fine usque ad finem fortiter; media autem nostra, quae sunt humanae dispensationis tuae, charitate constravit, disponens omnia suaviter, propter filias Jerusalem, devotas, sed infirmas adhuc animas: quae ad contuenda sublimia illa nondum habentes exercitatos sensus, amant affici circa humilia tua, et resolvi, sicut circa similia sibi. Inter quas meum quoque spiritum, Domine, docebit aliquando, [Col. 0235D] te, qui spiritus es, adorare in spiritu et veritate; carne jam adversus cum non concupiscente, vel lentius id agente. Sed nunc interim, quia non potest in ea quae tua sunt, sic fortiter expediri, sicut ei expedit, dispones ei quae sua sunt, sic suaviter, sicut ei competit. Cum enim sensualis imaginationis meae rudimenta necdum supergressus sim, permittes et gratum habebis, ipsa mentis imaginatione circa humilia tua, infirmam adhuc animam meam suam indolem exercere; scilicet nascentis amplecti praesepia, et sanctam adorare infantiam, pendentis in cruce lambere vestigia, tenere et deosculari pedes resurgentis, mittere manum in loca clavorum, et exclamare: Dominus meus et Deus meus. Et in his [Col. 0236A] omnibus, sicut dicit Job, visitans speciem meam non peccabo, cum orabo et adorabo, quod imaginando videbo, quod audiam, quod manus meae contrectabunt de verbo vitae. Audacter enim dicam, in suavi dispositione sapientiae tuae hanc ab aeterno provisam nobis gratiam et de praecipuis Incarnationis tuae causis hanc apud te fuisse non minimam, ut parvuli tui in Ecclesia tua lacte adhuc indigentes, et non solido cibo, nec spiritualiter, et tuo te modo cogitare praevalentes, haberent in te non ignotam sibi formam, quam in sacrificio orationum suarum proponerent sibi absque fidei scandalo, non sufficientes adhuc intueri in claritatem illam divinae majestatis tuae.

Quapropter, etsi jam te non novimus secundum [Col. 0236B] carnem, secundum hoc tamen quo glorificatus sedes in dextera Patris in excelsis, tanto melior angelis effectus quanto prae illis differentius nomen haereditasti, ipsam carnem nostram, quam non adjecisti, sed glorificasti, quae est scabellum pedum tuorum, oramus, adoramus, obsecramus, David nos ad hoc exhortante et dicente: Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est (Psal. XCVIII) . Et o beatum illud sancti Spiritus templum, de quo exaltatum in cruce Christum nulla exterminat oblivio et recens semper decurrit sanguis in salutem credentis et amantis, et jugiter operatur quod postulat Propheta. Redime me, et miserere mei (Psal. XXV.) Toties enim redemptionis nostrae in nobis celebratur effectus, quoties eam recolit supplicantis [Col. 0236C] affectus. Sed quia neque hoc possumus, ut volumus, ideo adhuc amplius audentes, proponimus nobis formam passionis tuae ut habeant etiam oculi carnis, quod videant, cui inhaereant, non adorantes picturae imaginem, sed in imagine passionis tuae veritatem. Cum enim attentius respicimus in imaginem passionis tuae silente ipsa, videris nobis dicere de cruce: Cum dilexissem vos, in finem dilexi vos. Mors et infernus mordeant me in mortem suam; comedite vos amici, et inebriamini, charissimi, in vitam aeternam. Sicque crux tua linteum illud nobis efficitur, quod beato Petro ostensum, et quatuor initiis demissum de coelo; in quod omnes intrantes, et munda et immunda animalia, in coelum [Col. 0236D] nos levari gratulamur, in quo et mundamur, qui sumus immundi. Mediante namque imagine passionis tuae, Christe, cogitatum a nobis circa nos bonum tuum repente nos transfert in summi boni affectum. Cujus faciem in opere salutis tuae das nobis videre, non jam quasi humano conatu exorta intelligentia, et trementibus oculis mentis, et refugientibus lucem tuam, sed placido amoris sensu, et bono usu videndi et fruendi suavitate, sapientia tua quae nostra sunt disponente nobis suaviter. Laborat enim, qui ascendit aliunde. Qui vero per te intrat, o ostium, per planum graditur, et venit ad Patrem, ad quem nullus venit nisi per te; nec jam laborat in intellectu supereminentis scientiae; sed totus resolvitur in suavitate bene affectae conscientiae. Et [Col. 0237A] abundantiore fluminis impetu laetificante animam illam, videtur sibi videre te sicuti es, dum de mirabili passionis tuae sacramento cogitandi dulcedine ruminat bonum tuum circa nos, tantum, quantus ipse es, vel quod ipse es: videtur sibi videre te facie ad faciem, cum summi boni facies appares ei in cruce et opere salutis tuae, et ipsa crux efficitur ei ad Deum facies mentis bene affectae. Quid enim melius praeparatum, quid suavius potuit esse dispositum, quam quod ascensuro homini ad Deum suum, offerre dona et sacrificia secundum praeceptum legis, non sit ei ascendendum per gradus ad altare ejus, sed per planum similitudinis, placide et pede inoffenso eat homo ad hominem similem sibi, in primo ingresso limine dicentem sibi: Ego et Pater [Col. 0237B] unum sumus (Joan. X) : statimque per Spiritum sanctum affectu assumptus in Deum, et ipse Deum in seipsum excipiat venientem, et mansionem apud eum facientem, non tantum spiritualiter, sed etiam corporaliter per mysterium sancti et vivifici corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi? Haec est, Domine, facies tua ad nos, et nostra ad te, plena bonae spei. Indue me hoc salutari tuo, et forma mihi hanc faciem Christi tui; quia impossibile est, ut avertas eam, quotiescunque in sancto tuo apparuerit tibi. Vade, o homo, quicunque thesaurum istum absconditum invenis in agro cordis tui; vende omnia quae habes, et temetipsum in servum perpetuum, ut possideas eum jure haereditariae possessionis, et [Col. 0237C] beatus eris, et bene tibi erit. Thesaurus in possessione tua; Christus in conscientia

Deus virtutum converte nos; et ostende faciem tuam, et salvi erimus (Psal. LXXIX.) Cum enim ex munere gratiae tuae, Domine, ad ea quae carnis sunt faciem cordis non habeam, sed posueris ea mihi dorsum; mundum, et quaecunque ejus sunt, posueris mihi deorsum: quid est obsecro, quod in toto corde exquirens te, cum faciem tuam apprehendisse me gratulor, quam solam facies mea desiderat, repente me invenio seorsum? Cur eam abscondis? Nunquid arbitraris me inimicum tuum? Num consumere tu me vis peccatis adolescentiae [Col. 0237D] meae? Nunquid ego non sum ad te conversus vel tu adhuc es a me aversus? Si non sum conversus, Deus virtutum convertere. Et iterum: Convertimini ad me, et ego convertar ad vos (Zach I) . Tu scis donum gratiae tuae in corde pauperis tui; paratum cor meum Deus, paratum cor meum. Praecipe quod vis, fac me intelligere quod praecipis; da posse, qui dedisti velle, et fiet in me vel de me, quidquid vis. Ut faciam voluntatem tuam Deus volui, et legem tuam in mandatis amplector in medio cordis mei. Sed est alia lex tua immaculata convertens animas, sed nescio eam, Domine; latet in abscondito vultus tui, quo ego ingredi non mereor. Si semel dares mihi sic intrare illuc, ut viderem eam, calamo scribae [Col. 0238A] velociter scribentis Spiritus sancti tui transcriberem eam super cor meum dupliciter et tripliciter, ut haberem quo recurrerem, et intelligens opera mea, ambularem deinceps simpliciter et confidenter. Nunc autem sum sicut caecus palpans in meridie, quocunque assensus mei tendo pedem laqueum timens et ruinam. Et sicut caeco dicitur mihi: Huc vel illuc, hac vel illac; ego vero sicut qui non videt, neque huc scio, neque illuc, neque hac neque illac. Emitte mihi, Domine, lucem tuam et veritatem tuam; ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem sanctum tuum, et in tabernacula tua. Dicis mihi: Ego sum via, per quam ibis; veritas, ad quam ibis; vita, propter quam ibis. Et quo eundum sit scitis, et viam scitis. Et ego, Domine, nescio quo vadam; et quomodo [Col. 0238B] possum viam scire? Tenuisti manum meam: et in voluntate tua deduxisti me (Psal. LXXII) . Tenuisti manum meam, cum tuam caeco porrexisti, clamanti post te et ploranti, et dixisti: Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) .

Quo audito, in viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatares cor meum. Veni ad te, paratum tibi offerens cor meum Deus, paratum cor meum, et dicens: Quid me vis facere? Et dixisti mihi: Vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus; et veni, sequere me. Abii, cucurri, vendidi omnia quae habui ipsum corpus meum, ipsam animam meam; pauperibus nihil dedi, quia nihil habui. Et tibi, Domine, vendidi, quaecunque habui, et pretium meum tu es. [Col. 0238C] Tu scis, quia nihil mihi retinui; vel si effugit me aliquid, et latet adhuc in abdito aliquo conscientiae meae, exquiram illud, et fideliter offeram tibi. Sed cum quaero a te pretium, tu imputas mihi delicta juventutis meae, antiquum debitum. Obsecro, Domine, patientiam habe in me; non habeo unde reddam tibi. Hucusque veni, hic sto, procedere non licet. Sedens ergo secus viam transeunte te, caecus pauper, mendicus, clamo ad te: Fili David, miserere mei (Matth. XV.) Et turbae opprimunt faciem meam et increpant ut taceam. Ego vero multo magis clamo: Miserere mei, fili David. Laboravi clamans, raucae factae sunt fauces meae; defecerunt oculi mei, dum spero in Deum vivum; tu vero clamantem pertransis. Aliquando stas, mihi, sed ad modicum. Jubes [Col. 0238D] me venire ad te, et dicis mihi: Quid vis faciam tibi? Ego vero et omnia ossa mea dicunt tibi: Domine, ut videam (Luc. XVIII.) Tu vero pertransis. Miserere mei, fili David. Sequi te non possum, quia caecus sum. Miserere mei. Habui ex te quantulamcunque rationem quae me adduxit ad te, non habeo virtutem quae me faciat currere post te. Miserere mei, fili David. Miseremini mei, saltem vos Domini mei, servi Dei mei et dicite ei; Dimitte eum, quia clamat post nos (Matth. XV) . Heu mihi, quia incolatus meus prolongatus est; multum incola fuit anima mea in domo tenebrarum. Quid feci? Dominus est, faciet quod bonum est in oculis suis. Sedebo secus viam. Viam non derelinquam. Redibit aliquando [Col. 0239A] forsitan sine turbis; et videbit non videntem, et miserebitur. Adest enim bonum verbum ejus in corde meo dicens: Exspecta Dominum, viriliter age; et confortetur cor tuum, et sustine Dominum (Psal. XXVI) . Congregamini ad me interim, anima mea, et omnia quae intra me sunt; et sermo Dei vivus et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae et spiritus, compagum quoque et medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis, et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus; omnia autem mea nuda et aperta sunt oculis ejus. Ad ipsum nobis sermo. Dixi Domino, Deus meus es tu; in manibus tuis sortes meae. Mittamus sortem, cujus peccato malum hoc acciderit nobis, [Col. 0239B] ut avertat Deus faciem suam a puero suo. Sententia sortis meae, inventio, Deus, veritatis tuae. Vivit Dominus, quia si dextera manus mea, si oculus, si pes scandalizaverit me, non parcam ei; sed amputabo eum, et projiciam a me. Dic mihi, o Verbum Dei, nunquid non bonum est, quod feci, credens tibi quod relictis omnibus secutus sum te? Omnes cogitationes meae, et intentiones cordis, anima et spiritus, compages et medullae respondent, quia bonum est. Addo quaerere. Nunquid etiam bonum hoc non bene factum est? Submurmurant cogitationes, et loquendi accepta licentia aiunt. Dixit Dominus Petro: «Petre, amas me? Respondit: Tu scis, quia amo te. Pasce oves meas (Joan. XXI) .» Et hoc tertio ut funiculus triplex sententiae hujus non facile videatur [Col. 0239C] rumpendus; quia pastio gregis probatio est amoris.

Intentiones. Pastor, et qui non est mercenarius, etiamsi pro grege animam suam posuerit, vix ei sufficit. Sed gravissimum est ei praeesse, ubi non potest prodesse. Fuerit aliquando, ut rex David sic infirmus corpore, ut lecto decumberet; sic senio frigens, ut vestibus calefieri non posset; de lecto solo verbi imperio populum Dei regeret, et oculi totius Israel de omnibus in eum intenderent. Nondum sic fascinatio nugacitatis obscurabat bona; nondum saeculi senescentis dura nequitia sic incaluerat, ut senibus emeritis non servaretur sua reverentia. Nunc vero cum pastoribus Ecclesiae incumbat pascere [Col. 0239D] gregem Domini in corpore simul et anima; de anima autem maxime Deus requirat, dicens: Primum quaerite regnum Dei (Matth. VI) ; de corpore autem quasi secundario securos faciat, subjungens: Et haec omnia adjicientur vobis (ibid.) : quis hoc hodie audiat praedicantem? Quis parcat seni? Infirmo quis ignoscat? Prudentia carnis, spiritus hujus mundi, curiositas, urbanitas, et alia hujusmodi a magistris Ecclesiae hodie requiruntur; irridetur simplicitas, religio despicitur, humilitas nullius momenti est. Et si sufficere videtur adhuc utcunque qui praeest ad subministranda interiora, cui hoc hodie sufficit, nisi sufficienter abundent etiam exteriora? Et utinam terminos suos sufficientia cognosceret. Propter hoc vae nobis, quia peccavimus. Propter hoc, [Col. 0240A] sicut dicit propheta: Aegypto dedimus manus et Assyriis, ut saturemur pane (Thren. V) . Nam contra Apostolum, servi facti sumus hominum (I Cor. VII) raptorum, feneratorum, filiorum alienorum in hoc saeculo abundantium. Si non hujusmodi hominibus ad nutum hodie qui praeest obsequatur; si saeculo huic sic formato non conformetur, nisi hominibus impositis super caput suum aduletur, subditis, multa simulando, dissimulando plurima, non blandiatur: quid faciet? Quid poterit? Ubi parebit? Hodie enim plane obsequium vix paucos, ipsosque labiles et volatiles parit amicos; veritas manifestos, et crudeles, et pertinaces inimicos. Sed sit hoc interim animas ponere pro fratribus; sit sagorum cilicinorum exterius pati molestias aeris hujus, ut in decore [Col. 0240B] suo intrinsecus permaneat domus Dei. Sed utinam non perveniat gladius ad animam! Nam fascinatione nugacitatis et instantia concupiscentiae obstupuimus, et indurata sunt corda nostra; et facti sumus Ephraim vitula docta ad trituram. Sic enim a nobis recessimus; sic in ea quae erant necessitatis transivimus per affectum cordis; ut quibus id agere incumbit, solo usu agendi, in eis quae pati pudori est et horrori, delectemur; quin etiam ambiant ad hoc, quibus non imponitur. Ubi est hodie querela Marthae, quod sola dimittitur ministrare? Nonne hodie Mariae potius murmur totam replet domum, quod permittitur ad pedes Domini sedere? Propter quod et corpore periclitantes et anima, per longam militiam et vires longo laboris usu attritas, fas est, ut [Col. 0240C] aestimamus, jam ad manus regiae munificentiae respicere, ut senectutem nostram jam patiatur vocari emeritam, et largiatur ei melius, quam ipsa sibi conscia sit se esse promeritam. Semper Jacob Liae suae lippitudinem sustinebit? Semper serviet pro Rachel, et nunquam eam adipiscetur? Quin etiam omnia quae peribant, ab eo exigebantur, cum quotidie mutarentur mercedes ejus, ut nigra pro albis acciperet. Intus uxores zelantes, foris Laban, cum filiis jurgantes. Oportet Jacob aliquando providere etiam domui suae, justumque videtur, ut saltem senescens et defectus in domum patris sui redire permittatur.

Compages. Si sic res agi incipit, finis est. Compago enim totius corporis dissolvitur, et pereunte [Col. 0240D] unitate, necesse est ut partes fiant, et divisum regnum desoletur, domusque super domum cadat. Sapiens paterfamilias peregre proficiscens, et ordinans domum suam, unicuique servorum data potestate cujusque operis, janitorem posuit in limine. Domus sine janitore publicum est diverticulum. Qui vult intrat et exit, infert et tollit. Domus Ecclesia est: ipse janitor qui janua, Christus Jesus. Qui per eum non intrat vel exit, fur est ascendens vel descendens aliunde. Ipse obediens factus est Patri usque ad mortem. Qui hanc obedientiae regulam non tenet, a Christo recessit, sicut dicit Apostolus: Recogitate enim eum, qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem; ut non fatigemini animis vestris deficientes. Nondum enim usque ad sanguinem [Col. 0241A] restitistis (Hebr. XII) . Nullum senectus, nullum infirmitas excusat, donec qui induxit, ipse educat. Alioqui si sit janua absque janitore et patens omnibus, quid restat nisi ut sicut exeundi, sic etiam et intrandi sit par et aequa licentia?

Medullae. Heu, heu, in circuitu impii ambulant; secundum altitudinem tuam multiplicasti, o Deus, filios hominum. Acti enim in circuitu erroris, quadam capitis vertigine obstupescimus, ut ad veritatis centrum et unitatis punctum immobile non pertingamus, quod stabile permanens dat cuncta moveri. Ipse est Veritas. Ipse est qui dixit: Ego sum veritas (Joan. XIII) . Et: Cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos (Joan. VIII) . Utique a circuitu erroris. Consulamus ergo centrum veritatis, utrum ab [Col. 0241B] ipso et per ipsum ducatur circuitus, in quo rotamur. Legibus quidem ejus, si bene ducitur in rectum, sibi concurrit; sin autem, error manifestus est. Considerentur affectus et actus. Affectus figatur in centro veritatis, et convenienter sibi respondebit exterioris actus orbiculata rotunditas. Totus quippe affectus debetur Deo. Cui cum fideliter adhaeretur, quaqua rotetur circulus operationis, errare non potest a recto, sed bene sibi concurrit: ut in omni parte aeque respondeat ad centrum veritatis. Et potest esse punctum sine circulo; circulus autem nullatenus bene duci potest sine puncto. Sufficit enim affectus, si res non exigit, vel possibilitas deest, ut exerceatur actus. Cum enim actum exigit necessitas charitatis, debet eum, sive Deo, sive [Col. 0241C] proximo, veritas charitatis; si non exigitur, habere nos debet vacantes sibi charitas veritatis. Et sicut semper debetur Deo totus affectus, sic tunc ei debetur etiam totus vacantis actus. Et ubi non expostulat necessitas proximi, qui de affectu vel actu aliquid extrinsecus a Deo dissipat, committit rem sacrilegii. Sed et quemcunque expostulet necessitas, non sic prompta debet esse ejus voluntas, ut non discutiatur possibilitas. Quae utrum sit an non centrum veritatis in veritate consulendum est. Si non est, et praesumit, non inhaeret centro; ideoque orbis exterioris perfectionem confundit. Nam sunt, qui stabilitatis puncto nunquam amant inhaerere, sed semper foris orbiculari. Hi sunt impii, qui in circuitu [Col. 0241D] ambulant; hi sunt filii hominum, quos cum altitudo judiciorum Dei in hoc saeculo multiplicat, vel multiplicari permittit, unitatis et veritatis efficiuntur inimici. Hic est finis. Si vere potest, qui expostulatur, in veritate figat affectum, nec recuset servitutis actum. Si consulta veritas insufficientem eum respondet, et non idoneum, vacet interius stabilitati veritatis, ne exterius positus ut rota, mittatur in praecipitium erroris. Tamen quem consulta veritas absolvit, si expostulante necessitate absque timore magno de possibilitate sua judicat in favorem propriae voluntatis, magnus eum error involvit. Nam si scienter errat, et in proximum reus est negligentiae, et in veritatem fallaciae; et jam nec actum habet, nec affectum. Non errat adeo, si errat nescius; sed [Col. 0242A] errat omnino, si est securus. Non autem penitus alienus est a veritate, qui judicium veritatis non reformidat. Propter quod intraturi in judicium veritatis, brevi et fideli compendio devitemus omnes anfractus erroris: et quia forsitan volumus non posse, ut quasi in judicio veritatis non inveniamur mendaces, mendaces non confiteamur secundum judicium propriae voluntatis; et super hoc et affectu et actu petentes indulgentiam, in judicio veritatis magis apparebimus veraces. Non enim dolose nobis agendum est in conspectu veritatis, ut inveniatur iniquitas nostra ad odium.

Spiritus. Assentio. Et haec vere est medulla et centrum veritatis, morbum non palpare, sed exulcerare totum virus interioris nequitiae.

[Col. 0242B] Anima. Sic est. Sicut enim olim delectabat me praeesse, sic voluntatis est nunc subesse; et propria voluntas mea gratam mihi efficit necessitatis excusationem; et attendere me non permittit fratrum necessitatem.

Spiritus. Licet, o anima necessitatis fratrum plena, non desit compassio; sic tamen ut dicis, tua est affectio. Ideo nil restat nisi confessio humilitatis, et omnis conatus virtutis, ut quomodocunque infructuosi et inutiles appareamus exterius; interius non omnino inanes inveniamur et steriles. Et licet turbae opprimant os nostrum, toto corde, tota mente clamemus: Jesu, fili David, miserere mei.

Domine, exaudi orationem meam, auribus percipe obsecrationem meam; in veritate tua exaudi me in tua justitia (Psal. CXLII) . Domine, qui prope es omnibus invocantibus te in veritate, sicut Scriptura veritatis tuae nobis promittit, sicut veritas est coram te, voluntatem mihi esse invocandi te in veritate hodie; sic, o Veritas, exaudi me in multitudine misericordiae tuae. Nam dixi; nunc coepi; sit haec mutatio tua, o dextera Excelsi. In malis enim meis praeteritis et peccatis quae magna sunt, et innumerabilia, in quibus inveteravi, factus sum mihimetipsi vilis et despectus; in bonis, si qua in me visa sunt fuisse, scrupulosissime ipse mihi sum suspectus. [Col. 0242D] Venio igitur hodie ad te, quasi mortua tota vita praeterita, in te, o principium novae vitae, facturus principium. Si qua bona feci, tua sunt, tibi ea consigno; tu redde ea mihi in tempore beneplaciti tui. Mala quae gessi, mea sunt; heu quot et quanta sunt, quae ex maxima sui parte a memoria mea perierunt! Utinam et a tua congrua ea deleat poenitentia, quae pro sui horrore longe aliter memoriae meae affixa sunt, quam ut ea abolere ulla possit oblivio! Quorum tamen sic odi memoriam, ut saepe velim funditus, olim oblitum fuisse omnia. Sed tu, Domine, delicta juventutis meae ne memineris; fuerunt haec primogenita Aegypti, quae in Aegypto peremisti; et quae feci in Aegypto in Aegypto dimiseram, cum inde exivi. Longo enim tempore per desertum postea [Col. 0243A] circumduxisti me, et docuisti, et custodisti ut pupillam oculi; corripuisti peccantem; consolatus es dolentem; erudisti nescientem, donec jam prope ad introitum terrae repromissionis perduxisti. Ubi cum sto, te monstrante, contemplans delicias terrae viventium, et recordor quod Moysi dictum est: Videbis eam, et non intrabis (Deut. XXXIV) ; totus horrore concutior. Si enim hoc ille audire meruit ob unius peccati excessum; quid auditurus sum ego, qui tot et tanta peccata mea hodie ipse coram te delaturus sum? Omnia tamen hodie, et quae memoria teneo et quae non, mala mea praeterita, et merita eorum non praeterita, sicut coram te sunt, o veritas, etiam me tacente, sic hodie coram te veniant, me confitente. Sed proferantur quasi in fasciculum [Col. 0243B] unum ad comburendum; imo in fascem grandem, et importabilem; si non est qui adjuvet. Non discutio ea, non dinumero, nec enim possum: sed quantumcunque vel quomodocunque verum est, me coram te peccasse, o Veritas: sicut me scis peccatorem, sic me esse confiteor. Nullus mihi ea leviget, nullus exaggeret; nullus minuat, nullus multiplicet; nec egomet mihi. Coram te enim, Deus, res agitur. Non parcam mihi; tu parce, Domine. Verumtamen non sic parcas, ut ex hac die arbitreris me inimicum tuum, et scribas contra me amaritudines ad consumendum me in peccatis praeteritae vitae meae. O custos hominum, ne ponas me ulterius contrarium tibi, in quo nimis factus sum mihimetipsi gravis; sed tolle peccatum meum, quod dividit inter [Col. 0243C] me et te. Si Ignoscis, Domine, ignosce: si placet tibi ulcisci, et ego ulciscar tecum. Verumtamen plaga inimici ne conteras me. Quoniam ego in flagella manus tuae paratus, et dolor meus erit in conspectu tuo semper. Quoniam iniquitatem meam annuntiabo et cogitabo me pati pro peccato meo. Non enim credo me manibus inimici: sed cum omni fiducia tuis me committo, quas crebro expertus sum. Quare cum una me percutit, altera blanditur: cum una dejicit, altera supponit se, ne collidar. Sed aliquando etiam super iram inimicorum extendis manum tuam, gravius feriens quam quilibet inimicus, cum iratus avertis a nobis faciem tuam; et fit nobis coelum aeneum, et terra ferrea; [Col. 0243D] et dura omnia, et mala omnia, quae fieri solent in aversione vultus tui. Propter nomen tuum, Domine, in hoc parce servo tuo. Quantum vis flagella, dum semper illumines vultum tuum super nos, et miserearis nostri. Verumtamen Dominus ultionum es, libere agens in remittendis eis vel levigandis. Declinasti enim in te mala nostra: et in passione tua exsolvens quae non rapuisti, parasti in judicio thronum tuum, ut injuste judicatus juste judicatos absolvas in tua justitia. Judicia ergo tua, Domine adjuvabunt me, et aspicies in me secundum judicium diligentium nomen tuum, sicut judicasti aliquando de peccatrice te amante. Dimittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII) . Ipse amor tuus sit mihi hodie in causa mea patronus: quem [Col. 0244A] si negavero in terra, timeo ne et ipse me neget in coelis, si erubuero, et ipse me erubescat. Quem profecto erubesco, quia sicut debeo, non habeo. Et quia hodie judicii mei dies est, in hoc etiam, o Judex cordis mei, judica me hodie; et discerne causam meam, utrum vere patronum habeam, quem praetendo. Hoc est enim in quo sic caligat mentis meae intuitus, ut penitus haesitem an videar mihi videre quod non videam, an non videre quod videam. Certissimus quippe mihi esse videor quod amorem tuum semper amo: intantum, ut afficiar quotiescunque de eo vel admoneor, vel recordor. De te autem semper cum recordor, vel admoneor, et non moveor, non afficior, timeo quia forsitan non semper te amare convincor, cum ubique et [Col. 0244B] undique verberent vel excitent in hoc stoliditatem sensuum meorum signa praesentissimae potentiae et bonitatis tuae. O lux veritatis, disjice mihi hodie tenebras istas, et dissolve caliginem. Ciba me in hoc pane vitae et intellectus, et pota aqua sapientiae salutaris. Etenim in intelligendo quae tua sunt, et cibus est et potus, quia sunt in quibus tenendis et quasi masticandis exercemur et laboramus: quaedam autem, quasi potus, sicut sunt transeunt, et suo modo nos reficiunt.

Cum enim amorem tuum per intellectum quaerimus, et nonnunquam invenimus, ipse est panis vitae confirmans cor hominis: quem saepe cum magno labore quaerimus, priusquam habeamus, quem in poenam peccati Adae vescimur in sudore vultus [Col. 0244C] nostri. Aliquando vero Spiritus tuus ubi vult, et quando vult, spirat, et amoris tui gratiam nobis aspirat: vocem ejus audimus, quia sensum amoris accipimus; sed nescimus ex quo misericordiae tuae judicio veniat, et quo justitiae tuae judicio aliquando dulcius, aliquando levius quasi salutatos nos pertranseat. Ipse est potus. Ciba me hodie pane tuo, qui dat mundo vitam; et de his quae de amore tuo quaero, et solidior mihi detur intellectus; et gratiae tuae suavitate, sicut potu salutari, cibum ipsum ordina et modifica, ne minus capacem sensum meum laedat potius quam confortet cibus solidior. Quaero, Domine, utrum habeam amorem tuum. Si invenero me habere, hoc est in quo solo laudatur [Col. 0244D] anima mea, et placet mihi; sin autem, odio est mihi, et nihil est quod amem, cum meipsum oderim. Sentio et confiteor habere me amorem amoris tui, in tantum ut omnino nisi in ipso vel propter ipsum nil amare velim, nec meipsum: cujus faciem ut plene mererer inspicere, in cujus lumine ut manifeste mererer ambulare, et frui ejus deliciis, non curarem penitus quomodo pro ipso vel in mortem vel in vitam darem meipsum. Haec est conscientia mea coram vocata et discussa in lumine veritatis tuae, intrepide mihi de amore amoris tui videtur respondere. De te autem, utrum semper te amet, et satis amet, respondere trepidat in judicio tuo. Amorem quippe tuum ubicunque in quocunque videro, et signa ejus evidentia, totus hilaresco; [Col. 0245A] tuae vero bonitatis vel potentiae praesentiam cum semper omnia mihi undique testentur, vix in hoc aliquando moveor.

Unde si quaeras hodie a me quod olim a B. apostolo tuo quaerebas, Amas me? respondere trepido, scis quia amo te (Joan. XXI) , sed alacri et secura conscientia respondeo. Tu scis quia volo amare te. Revela, Domine, oculos meos, et considerabo mirabilia haec de lege tua, de lege amoris tui. Forsitan ideo videor mihi amare amorem tuum, quia aliquoties cogitans de te vel de eo, aliquatenus sentio, video, sapio eum; te vero non sentio, vel vix sentio; non video vel vix video; rarissime et parcissime sapio. Difficile vero res amatur, quae per semetipsam non innotescit amatori suo. Nam crebra [Col. 0245B] et magna beneficia tua, et ipse amor tuus quem certissime amo, mittunt me ad te; sed cum te non invenio, recido in eum, et in eo non sine spe requiesco. Nam cum amorem tuum suaviter sentio affectu, te autem quaero ipsius amoris intellectu, amo quod sentio, desidero quod quaero, et in desiderando languens deficio. Nam, etsi aliquando dono tuo modo meo afficitur ipse intellectus, non permittitur glutire totam salivam gustus boni, sed quasi de ore ei aufertur, et recidit in famem et ignorantiam suam; nec permittitur stare in lumine vultus tui, donec in eo discernat et finiat haesitationis hujus molestiam.

Cumque in meditatione mea exardescit ignis, et scire laboro, quid sit mihi, et quid desit mihi, [Col. 0245C] ordior mihi viam ascendendi ad te, postulans in hoc auxilium abs te. Dispono ergo in corde mihi ascensiones istas. Primum necessaria videtur voluntas magna, deinde illuminata, deinde affecta. Haec in omni ascendente primum est magna, secundum posse suum; illuminata, secundum donum tuum; affecta, secundum modum tuum. Magna, quantum eam creasti; illuminata, quantum dignam fecisti; affecta, sicut eam formasti. Formasti autem sine forma; quia, cum tu nec forma sis, nec formatum quid nec etiam amoris tui aliqua forma esse potest, ut formetur circa aliquid quasi formatum. Ipse est enim sapientia, de qua dicitur: Vapor est virtutis Dei, et emanatio quaedam claritatis omnipotentis Dei sincera (Sap. VII) : et ideo nihil inquinatum in eam [Col. 0245D] incurrit. Candor est enim lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius: propterea non eum apprehendimus cum volumus; et nisi ipse prior ad nos veniat, et nisi gratia ejus nos praeveniat, parum aut nihil nos promovet conatus quilibet nostri intellectus. Nam quod dicit Apostolus, In forma Dei (Philip. II) , te esse, forma Deitatis tuae ipsa est simplicitas naturae vel substantiae tuae, cui similem oportet esse amorem suum. Nam, sicut dicit sapiens quidam de fide tua: Quia sicut res est, sic de ea fidem capere tentare debemus; sic et tanto magis hoc de amore tuo intelligendum est, quanto fidei supereminet charitas. (BOETIUS.) Hoc autem solus discernit affectus. [Col. 0246A] Voluntatem tui vel ad te habeo, qua majorem habere non possum; et mallem non esse, quam eam non habere. Cujus scuti protectio si non olim me coronasset, cum exsurgerent homines in nos, forsitan vivos absorbuissent nos. Gratiae vero illuminantis et afficientis charitatis aliquando aliqua sensi dulcia irritamenta; sed longe fiunt a me plenitudinis eorum experimenta. Et cum raro et parum voluntas, quantam eam mihi dedisti, illuminetur (facientibus peccatis meis) et rarius afficiatur misere in hoc concurrentibus studiis et meritis meis, nescio utrum amor vocari debeat. Sola quidem vehemens voluntas a diffinientibus amor diffiniri solet; sed qui hoc diffiniunt, de finibus amoris tui judicare non noverunt. Si desiderium vocetur, non renuo. Nam revera desidero te. Sed quandiu coram te tam [Col. 0246B] pauper, tam misera apparebit professio mea, non potest gaudium habere conscientia mea. Rideat me vel irrideat qui vult, ego scio quid in hoc patior. Et scio, quia nullus in hoc mihi compatitur, qui hoc ipsum vel non passus sit, vel non patiatur. Mihi vero lacrymae meae panes erunt die ac nocte, quandiu dicetur mihi: Ubi est Deus tuus? id est, quandiu erit in anima mea aliquis affectus, in quo suo modo non sit Deus meus; maxime amor, qui propria ejus sedes esse debet in me. Dolorem hunc non mihi relevabit, donec seipsum mihi revelabit; cum videbo quod amabo, et certo mentis gaudio amabo quod videbo; tamen interim quod ex parte sentio, ex parte amo; quod nisi aliquatenus sentirem, nullatenus amarem.

[Col. 0246C] Nam cum in mensa tua filios tuos epulantes video in deliciis amoris tui, jejunus amorem tuum amo in eis vehementer, et ipsos te amantes in medio cordis mei amplector dulciter. Et video eos congaudentes gaudio meo, quod habeo de gaudio eorum, et volentes nec valentes exprimere modum gaudii sui. Affectus enim, quo te amando fruuntur, sensibili quidem suavitate cujusdam gaudii spiritualis vel divini potest sentiri; sed sicut sapor cibi cujuslibet nulli insinuari potest, nisi gustanti, sic sapor ille nec ratione discuti, nec exponi verbis, nec sensibus potest concipi. Divinum quiddam est, et arrha vel pignus Spiritus, quo in hac vita pauperem tuum Deus laetificas et pascis, ne deficiat in [Col. 0246D] via; et de gaudio vitae aeternae annuntias, sicut dicit Job, amico tuo, quod possessio ejus sit, et ad eam possit pervenire (Job XXXVI) . Reformatur enim anima sancta ad imaginem Trinitatis, ad imaginem ejus qui creavit eam, etiam ipso modo beatitudinis suae. Nam illuminata voluntas et affecta, id est intellectus et amor, et fruendi habitus, sicut de Trinitate Deo dicitur et creditur, quodammodo tres sunt affectionum personae; sed una beatitudinis substantia, quia quod amatur, nonnisi intelligendo amatur, nec nisi amando intelligitur, nec nisi amando et intelligendo fruitur eo, qui meretur frui. Hoc enim ibi est habere vel frui, quod intelligere vel amare. Felix conscientia, cujus affectus ordinatae charitatis tenes viam, indeclinabili [Col. 0247A] constantia sic ad te proficiendo proficiscitur; sic cooperante ei gratia tua in proficiscendo prosperatur, ut non deficiat donec tu perficias, qui multitudinem dulcedinis tuae, quam abscondis timentibus, perficis sperantibus, maxime quorum opera lucent in conspectu filiorum hominum, ad gloriam tuam, o pater, qui es in coelis. Hi sunt qui te amant: tales cum video, et inter eos me non invenio, taedet me vivere. Quorum sapientia non est de spiritu hujus mundi, vel de prudentia hujus saeculi; sed quia non cognoverunt litteraturam, introierunt in potentiam Domini, et pauperes spiritu memorantur justitiae tuae solius. Propter quod docuisti eos, ut vita et conversatione sua pronuntient mirabilia tua. Ipsi enim sunt simplices servi tui, cum quibus esse [Col. 0247B] solet sermocinatio tua; qui in eundo ad te non in curribus ingeniorum suorum, vel in equis virium suarum spem habent, sed tantum in nomine Domini. Ideo sapientia tua suaviter eis omnia disponente, compendio brevi, sarcina levi, ad destinatum finem perveniunt, ubi currus et equites deficiunt. Qui non formant vel conformant sibi amorem tuum subtiliter indagando; sed ipse amor tuus simplicem in eis inveniens materiam, format eos, et conformat sibi et affectu et effectu, ut absque eo quod intrinsecus latet, gloriâ scilicet et divitiis in domo bonae conscientiae, non artificiali conamine, sed quasi naturali quadam complexione, lux interior in vultu eorum exteriori reluceat, intantum ut de vultus et habitus eorum venusta quadam simplicitate, [Col. 0247C] quaedam provocatio charitatis tuae procedens, rudes etiam nonnunquam ac barbaros animos solo visu ad amorem tuum compungat. Siquidem redeunte natura ad suam originem, absque doctore fiunt docibiles Dei, et cum spiritus eorum, adjuvante infirmitatem eorum tuo Spiritu, in divinas transeunt affectiones, spirituali quadam disciplina modificatis sensibus, etiam corpora eorum spirituales quasdam induunt effigies, et facies plusquam humanas, et singularem quamdam gratiam habentes. Sed et caro eorum studiis boni exercitii seminata in corruptionem, jam incipit resurgere in gloriam, ut pariter et cor et caro exsultent in Deum vivum, et sitiente in te anima, quam multipliciter sitiat et [Col. 0247D] caro. Possident enim beati mites corporis sui terram, quae spiritualium exercitiorum studiis fecundata, [Col. 0248A] bono usu etiam dimissa sibi et inculta, sponte fructificat in jejuniis, in vigiliis, in laboribus; parata ad omne opus bonum absque contradictione, vel pigritia. Istos cum video, in amorem amoris tui, qui hoc in eis operatur, totus afficior, quem in eis deprehendo certa quadam experientia cognita amantibus. Amo ergo eos, quia te amant, et multum amo, sicut amo amorem quo amaris, quem in ipsis amo. Et si eos hoc modo amo, ut in eis, et in affectu eorum naturali nil amem nisi te, cum ipsum affectum ob hoc tantum amem, quia plenus est te; sed in meipso nunquam meum amem affectum, nisi cum ipso affectum me invenio de te, in eis quos amo in te et in me ipso, quem nonnisi in te amare volo, quid amo, nisi te? Nil penitus. Nam [Col. 0248B] et si illos, et si meipsum alio quovis modo sentio amare me, plus in hoc odio habeo me, quam amo.

Invenio igitur te, Domine, in amore meo, sed utinam semper inveniam! Cum enim amor non sit, nisi amet; semper autem in me vehemens sit voluntas tui, id est amor urgens me in te, cur non semper afficior de te? Nunquid aliud est amor; aliud ipsius affectus amoris? Ut video amor naturae est; amare te gratiae est; affectus gratiae manifestatio est: de qua dicit Apostolus: Unicuique datur manifestatio Spiritus ad utilitatem (I Cor. XII) . Nam quandiu corpus quod corrumpitur aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem, necesse est ut animae quantumvis amantis defectus fiat et profectus; quorum alterum nisi consolaretur, [Col. 0248C] alterum contineret iste affectus, in omnimodum rueretur defectum, de quo nullus sublevaret profectus. Semper ergo in anima pauperis tui Deus amor tuus est; set latens sicut ignis sub cinere, donec Spiritus qui ubi vult spirat, placitum habuerit, sicut et quantum voluerit illum ad utilitatem manifestare. Adesto ergo, adesto, sancte amor adesto, sacer ignis; ure delectationes renum et cordium, cogitationes late sicut vis, ad faciendam flammae manifestationis tuae copiosiorem humilitatis materiam; appare quando vis ad manifestandam bonae conscientae gloriam, et divitias quas habet in domo sua. Manifesta, ut sollicitum facias ad custodiendum, absconde, ne temerarium facias ad dissipandum, [Col. 0248D] donec qui coepit perficiat, qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum.

In primo limine theologiae suae fidem diffinivit aestimationem rerum non apparentium, nec sensibus corporis subjacentium, aestimans fortasse, vel communem fidem nostram aestimationem esse, vel licitum esse, in ea quodlibet cuilibet ad libitum aestimare. Beatus Augustinus ⁜ (28) : «Fides enim, ait, non conjectando vel opinando habetur in corde in quo [Col. 0249B] est, ab eo cujus est, sed certa scientia acclamante conscientia.» Absit enim ut hos fines habeat Christiana fides, aestimationes scilicet, sive opiniones academicorum sint aestimationes istae, quorum sententia est nihil credere, nihil scire, sed omnia aestimare. Similem quippe fidem similis spes, similis charitas comitatur. Si enim fides haesitat, palpitat spes, charitas nulla est. «Scio enim, » ait Apostolus, «cui credidi; et certus sum (II. Tim. I) .» Ipse [Col. 0250A] vero de omnibus amat putare, qui de omnibus vult disputare, de divinis aeque ac de saecularibus.

Deinde egregia et laudabili professione praemissa de fide Trinitatis trium personarum in unius substantia deitatis, post aliquanta personas ipsas in minus aliquid a subsistentibus personis videtur extenuare velle, cum dicit: «Videtur nobis supra positis trium personarum nominibus summi boni perfectio diligenter esse descripta, ut cum videlicet praedicatur Deus esse Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, eum summum bonum, atque in omnibus perfectum hac distinctione intelligamus. Patris quippe nomine divinae majestatis potentia designatur, qua quidquid vult efficere potest: Filii seu Verbi appellatione [Col. 0250B] sapientia Dei significatur qua scilicet cuncta discernere valet, ne in ullo decipi queat, sancti vero Spiritus vocabulo charitas ejus seu benignitas exprimitur, qua optime vult cuncta fieri, sive disponi.» Unde et alibi manifestius dicit: «Notandum quod ista tria nomina, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, quamvis, sicut et alia nomina, de Deo improprie dicantur; tamen ad commendationem summi boni in descriptione ipsius convenienter sunt apposita, [Col. 0251A] per quae potentia Dei designatur, et sapientia et benignitas. Si enim, «ait,» omnipotens esset, et non omni sapiens, summe bonus non esset. Iterum; si benignus non esset, ejus potentia perniciosa et inutilis esset.» O quam longe est haec sententia ab eo, ubi hoc est posse quod sapere: sapere quod benignum esse: et hoc totum quod esse. Omitto hic frivola de Deo et inepta verba, et insulsas de summi boni essentia dictiones usque ad impatientiam verberantes aures meas, scilicet ideo habendam esse Deo sapientiam, hoc est Filium generandum, ne in aliquo decipi queat: ideo habendam benignitatem, hoc est Spiritum sanctum, ne perniciosa sit potentia ejus sive sapientia, tanquam hoc non esset habendum, si illud non esset cavendum. Omitto etiam [Col. 0251B] quod ibi dicit, quasi ex auctoritate B. Augustini, non esse Deum omnipotentem, scilicet quia non potest, nisi ea tantum quae vult: quod brevitatis causa praetermisimus. Haec, inquam, omnia omitto, quae verba sunt, et verbis ad ea occurrere facile est; ad causam veniamus.

Dicit nomina Patris et Filii et Spiritus sancti impropria esse in Deo; sed in descriptione summi boni ad commendationem apposita. Poterat autem simpliciter accipi, de qua dicit, summi boni descriptio, nisi in ipso statim exordio narrationis ex descriptione partium in unitate divinae essentiae videremus exoriri scandalum divisionis. Ipse enim illud summe ac singulariter unum statim in descriptionis [Col. 0251C] suae exordio dissecat in tria, in majus, et in minus et minimum, sicut in sequentibus melius apparebit. Propter quod dicimus, quoniam cum in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti a Catholicis Patribus divinitas praedicatur; fidei est haec professio, non divinitatis descriptio. Quae si posset describi, posset et circumscribi. Sicut enim quod describitur, per partes suas describitur, sic quod circumscribitur, utique per totum suum. Nempe ubi constat esse partes ad describendum, necesse est etiam esse totum ad circumscribendum. Nam etsi spiritualis substantia sit, pro corporeis partibus et localibus dimensionibus, habet spiritualis naturae qualitates, quae certe sicut suo queunt modo discerni ad describendum, sic suo queunt modo comprehendi ad [Col. 0251D] circumscribendum. Horum vero omnium natura illa expers est, ubi mera simplicitas, et simplex unitas et idipsum, non habens partes per quas describatur, non qualitates quibus discernatur. Tres sunt, sed unum; unum in tribus, totum in singulis, si tamen totum ibi est, ubi pars non est, si tantum, ubi neque quantitas neque qualitas est. In tribus nullus alterum includit, nullus alterum excludit. sed, sicut dictum est, tres sunt, et unum sunt: unus Deus, una essentia ubi, sicut supra dictum est, hoc est posse quod sapere; sapere, quod velle; et hoc totum quod esse. Nec, sicut dicit, sunt apposita ab homine, sive per hominem, tria haec trium nomina [Col. 0252A] distincta personarum in Deo ad commendationem, sive adhibita ad summi boni particularem descriptionem, sive perfectionem, sed sunt in Deo vere, et naturaliter, et aeternaliter: annuntiata vero sunt hominibus, ut cum auditum fuerit unum in tribus, tres in uno, si quis aliquid ibi putaverit describendum, sive circumscribendum; unitas non usque ad solitudinem, Trinitas non usque ad divisionem omnem compescat et absterreat humanae rationis conatum. Absit enim a fide Catholica et praedicatione de Patre, et Filio et Spiritu sancto, ut, sicut dicit novus hic magister, alter ibi in altero, sive ad alterum, summum bonum aliquatenus vel dicatur vel credatur perficere, cum ad omnem summi boni plenitudinem singulus quisque sibi ibi credendus sit sufficere. [Col. 0252B] Absit, ut superabundet in tribus, quod in singulis plenum est, ut particulariter dispertiatur quod simplex et individuum unum est, ut in solitudinem redigatur quod Trinitas est, ubi quod alter est ex altero, vel alter ad alterum, non est dissipatio unitatis, sed distinctio personarum, quia licet alter ibi vere praedicetur ad alterum, non tamen ibi est alterum et alterum, sed simplex unum.

Hoc de Deo cogitare, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti credentibus, sperantibus, amantibus, pium est audire jucundum, familiare proloqui, ardenti fidei super omne quod desideratur desiderabile ad intelligendum, illuminato vero amori dulce super omne quod dulce est, quoties fuerit aliquanta intelligentiae experientia compertum. In hujusmodi [Col. 0252C] etenim, sicut dicit B. Gregorius ⁜ (29) , «amor ipse intellectus est.» Non autem hoc modo nobis repraesentat illum quem dicit Ezechiel sonum sublimis Dei (Ezech. I) , pro nominibus Patris et Filii inducta potentia, potentia discernendi, de potentia tam gerendi quam discernendi, quasi quiddam ad totum, sicut noster theologus dicit. Non quod saepius in Scripturis et in usu loquendi, et consuetudine tractandi Patri non ascribatur potentia, sapientia Filio, benignitas seu charitas Spiritui sancto, sed secundum rationem fidei et intellectum pietatis, ut semper et quantum ad omnipotentiam efficiendi, et quantum ad benignitatem miserendi, non tantum potens, sed et omnipotens intelligatur Pater, omnipotens Filius, [Col. 0252D] omnipotens Spiritus sanctus et tamen non tres omnipotentes, sed unus omnipotens, sic etiam sapiens, vel, sicut ipse solet dicere, omnisapiens, et omnibenignus, non solus Pater, sed et Filius, et Spiritus sanctus. Etenim dicitur de Deo Patre, quia «omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CXIII) ,» et dicit Apostolus «Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I) :» et quia «charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) .» Per quam etenim Trinitatis personam aliquid de Deo, sive in aliquo Deus potissimum hominibus innotuit, ipsam in eo ipso adorandam esse divinitas revelavit; et homo consuevit, [Col. 0253A] non autem solam exceptis aliis, sed sicut in hoc operantem, aeque et indifferenter cooperantibus aliis. Minus autem proprie hujusmodi nomina summae et supereminentis essentiae naturam designare videntur, quando cum hujusmodi additamento proferuntur, quibus Deus, non in eo quod ad semetipsum, sed in eo quod ad creaturam est, denominatur: videlicet cum dicitur potentia gerendi quaecunque vult, et discernendi, sive sapientia, hoc est potentia discernendi quam, saltem cum absolute pronuntiantur, ut dicatur tantummodo summa potentia divina essentia, cui hoc est esse; quod posse, quod sapere, quod benignum esse, si tamen pronuntiantur cum hujusmodi additamento creaturae, videntur quasi non esse, nisi quasi respectu creaturae, vel videntur esse ad creaturam, quasi qualitas quaedam relativa. [Col. 0253B] Nomina vero Patris, et Filii, et Spiritus sancti, propria ibi sunt, exprimentia rem, sicut supra dictum est, et usitato modo cogitandi et familiari usu loquendi, secundum veritatem generationis in veritate gignentis et geniti. Quibus cum adjicitur deitas, ut dicatur Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus, certissima fides naturalis in deitate unitatis omnem perimit in veritate substantiae pro Trinitate personarum suspicionem multitudinis, et multiplicitatis, et divisionis et diversitatis. Etenim tametsi dicatur ad aliquid Pater, ad aliquid Filius, ad aliquid Spiritus sanctus, et ipse quippe Spiritus sanctus ad aliquid dicitur, inquantum donum Dei est, tamen quantum ad veritatem naturalis coessentiae, [Col. 0253C] extra naturalis unitatis metas, nequaquam aliquem eorum aliqua defert relationis necessitas. Semper quippe praedicatur unum, quamvis non unus, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, et praedicatio hujus veritatis ex ipsius veritatis auctoritate, in obsequium fidei et confessionis suae captivum redigit omnem intellectum humanae rationis (II Cor. X) .

Contra hoc vero quod dicit impropria esse in Deo nomina Patris, et Filii, et Spiritus sancti, tanquam aliud significantia, quod in nominibus ipsis sonat: hoc est contra Arianos beatus Ambrosius in libro De Spiritu sancto dicit: «Audis Filium Dei: aut dele nomen aut confitere naturam. Quid te quaestionum tormenta delectant? Mihi licet scire de Filio Dei quod natus est, non licet scire quomodo natus est.» Item: [Col. 0253D] «Non sunt nuda haec nomina, sed operatricis virtutis indicia. Non enim ipse Pater qui Filius, sed inter Patrem et Filium generationis est expressa distinctio, ut ex Deo Deus intelligatur.» Virtus ergo operatrix, cujus indicia nomina illa sunt, generatio est incogitabilis, quae solis ipsis cognita est, quibus eam nosse, hoc ipsum quod sunt, hoc est generantem et genitum, Patrem et Filium esse, est. Proprium ergo, et proprie proprium Patris illius est paternitatis nomen, ex quo in omnibus, in quibus est, est cognomen, sicut Apostolus dicit: «Flecte genua mea ad Patrem Domini mei Jesu Christi, a quo omnis paternitas in coelo et in terra nominatur (Ephes. III) .» Ibi quippe nomina haec nequaquam [Col. 0254A] sicut in hominibus patre et filio sunt ex causa accidente accidentis geniturae, sed qui Pater est sive Filius, nunquam non fuit Pater et Filius; semper Pater, semper Filius; non temporali sempiterna, sed sempiterna aeternitate; non ex mutatione accidenti, sed ex natura incommutabili. Ne tamen amore veritatis videamur a veritate recedere, si impropria dixisset nomina Patris et Filii, propter mutuam ad alterutrum relationem: videlicet quia nominibus istis non tam quod sunt, quam quod ad invicem sunt, designari videatur, nonnihil dixisset. Ad quod tamen, quid ibidem beatus Ambrosius dicat contra eos qui in natura divinitatis Patris et Filii calumniabantur diversitatem, audiamus. «Cum,» inquit, «dico genitum, non proprietatem naturae, sed significationem [Col. 0254B] generationis expressi, sicut, si dixero generaliter filium, nec addam cujus, potest intelligi et filius hominis, et filius iniquitatis, vel fetus pecudum, vel pulli columbarum, et ideo in appellatione filiorum non est expressio significata naturae. Si vero naturam voluero designare, aut hominem nuncupabo, aut equum, aut avem, ut natura possit intelligi. Ita ergo, si naturam cupio designare divinam, Deum verum debeo nominare. Cum autem filium dico generatum significo, cum vero patrem, generasse declaro.» Nomina ergo patris et filii impropria quidem sunt naturae, sed propria geniturae, in veritate gignentis et geniti patrem et filium significantia. Quibus remotis nominibus, et abjudicatis, theologus noster tanquam impropriis et rerum [Col. 0254C] aliarum significativis; et sicut ipse dicit, Trinitatis reperta veritate, qua summi boni plenitudo perficitur, potentia scilicet in Deo gerendi ac discernendi, et genitae de ipsa sapientiae, hoc est potentia discernendi et benignitate Dei, cum ipsam etiam generationem significativum quid esse velit in Deo, proponit ex potentiis ipsis et benignitate demonstrare quid sit, quid significet, quod praedicatur in Deo generatio Filii de Patre, et processio Spiritus sancti de utroque. Sed primo de Patre et Filio tractandum est; deinde Spiritui sancto suus locus reservandus. Hoc enim ordine et ipsi incedendum esse videtur.

Proponit ergo in unitate divinae essentiae non [Col. 0254D] tam distinctionem, sicut ipse promittit, quam destructionem personarum, demonstrare volens et his quae de materia et forma, vel ad similitudinem materiae et formae dixerunt consistere philosophi, seriem divinae generationis; scilicet quid sit Filium esse, vel genitum esse de Patre, dicit: «Sigillum aereum est aes ita formatum. Idem itaque essentialiter est ipsum aes, quod materia aerei sigilli, cum tamen in suis proprietatibus ita sint distincta, ut aliud sit proprium aeris, aliud aerei sigilli. Et quamvis idem sint essentialiter, sigillum tamen aereum est ex aere, non aes ex aereo sigillo; et aes materia sigilli est, non sigillum aeris.» Deinde aliquibus interpositis subjungit: «Sicut ex aere est [Col. 0255A] aereum sigillum, et ex ipso quodammodo generatur, ita ex ipsa Patris substantia Filius habet esse, et secundum hoc ex ipso genitus dicitur. Ut enim supra ostendimus, specialiter nomine Patris divina potentia declaratur, sicut nomine Filii divina sapientia. Est autem divina sapientia, quaedam, ut ita dicam, ipsius Dei potentia, quia videlicet ab omni fallacia vel errore sibi providere potest. Cum igitur sapientia quaedam ut dictum est, sit potentia, sicut aereum sigillum est quoddam aes, liquet profecto divinam sapientiam ex divina potentia esse suum habere, ad eam videlicet similitudinem, qua sigillum aereum ex aere dicitur esse, quod est ejus materia, vel species ex genere, quod quasi materia speciei dicitur esse, ut animal hominis. Sicut enim ex eo quod est [Col. 0255B] aereum sigillum, exigit necessario, ut aes sit, et homo ut animal sit, sed non econverso, ita divina sapientia, quae est potentia discernendi, exigit quod sit divina potentia, sed non e converso. Quippe sicut aes tam ad aereum sigillum quam ad alia se habet; et animal tam ad hominem quam ad alia; sic et divina potentia tam ad discernendum quam ad operandum se habet. Et sicut aereum sigillum de ipsa aeris substantia vel essentia dicitur esse, cum esse videlicet aereum sigillum sit esse aes quoddam, et esse hominem, hoc est animal rationale mortale, sit esse animal quoddam, ita divina sapientia de substantia divinae potentiae dicitur esse; cum videlicet esse sapientiam, hoc est potentiam discernendi, sit esse potentiam quamdam. Et hoc est Filium de Patre [Col. 0255C] esse; sive genitum esse, videlicet sicut species ex genere philosophi dicunt gigni, sive creari.»

Haec est nova novi theologi theologia de Patre et Filio, sanctam Christianae fidei simplicitatem alienis vestiens exuviis reluctantem, et obscuriorem efficiens, dum nititur facere clariorem. Cum etenim in fide Trinitatis pro Patre et Filio producuntur nobis potentia gerendi ac discernendi, et de ea potentia gerendi potentia discernendi, tanquam filius de patre species de genere, materiatum de materia, quasi cacophaton videtur ingerere auribus fidelium ipsa novitas tam verborum quam sensuum, et, bonorum euphonia nominum amissa, ipsa quasi resilit ab intellectu, scilicet quia non suis agitur instrumentis, [Col. 0255D] et communi artificio subjici dedignatur divina materia. Haec, inquam, sunt verba, et iste est sensus magistri Petri de generatione Filii Dei, sic enarrat eam quam inenarrabilem putabat qui dicebat: Generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII.) Ex utero, ait Deus Pater, ante luciferum genui te (Psal. CIX) . Uterum illum homines Dei loquentes in spiritu Dei interpretari solebant imperscrutabile secretum Patris Dei, de quo ab aeterno genitus est Filius Dei. Sed secretum illud jam secretum non est; quod humanis rationibus tam pervium factum est. Miror autem vehementer, hominem aliquid scientem, in essentia summae ac simplicissimae unitatis genus et species, quae non nisi ex differentibus praedicantur, sive materiam et materiatum, quae [Col. 0256A] suo similiter modo a se disparantur producere, cum natura illa non nisi simplex unum sit; nec nisi ex semetipsa et propter semetipsam sit, nec ulla ei nisi ipsa sibi, et causa et ratio sit, ut sit, sed quidquid est, ex seipsa, et in seipsa, et per seipsam, ipsa sit sibi. Miror etiam vehementer, cum in hac ipsa theologia sua bene et catholice saepe praedicet homousion ὅμοούσιον Trinitatem, Filium per omnia similem Patri et consubstantialem; quid sibi velit haec aeris et aerei sigilli similitudo, quae per omnia ad hoc videtur niti, ut inter Patrem et Filium inaequalitatis appareat dissimilitudo. Quid enim aliud agit, cum dicit quia sicut ex eo quod aereum est sigillum, exigit necessario ut aes sit, et homo, ex eo quod est homo, ut animal sit, sed non e converso, ita divina [Col. 0256B] sapientia, quae est potentia discernendi, exigit quod sit divina potentia; sed non e converso? Quid enim, non e converso? Scilicet, sicut omne aereum sigillum est aes, sed quoddam; sic sapientia, quae est potentia discernendi, est potentia, sed quaedam. Et sicut non convertitur ut omne aes aereum sigillum sit, cum sigillum non sit, nisi aes quoddam, sic non convertitur ut omnis potentia sapientia sit, cum sapientia non sit nisi potentia quaedam. Quod est dicere quia sicut omne aes in aereo sigillo non expenditur, sic in sapientia non omnis inesse potentia intelligitur. In promptu ergo est videre in aereo sigillo adductae similitudinis dissimilitudinem, in fusili opere multorum inconvenientium confusionem, et sensum alienum, in loco non suo sedem [Col. 0256C] sibi quaerentem, nec invenientem. Si enim ad aereum sigillum et aes comparamus sapientiam divinam et potentiam, scilicet ut hoc sit illa sapientia ad illam potentiam, quod est aereum sigillum ad aes, o Israel, jam Dominus Deus tuus Deus unus non est, in quo majus et minus est, scilicet ejusmodi potentia ad potentiam, Filius ad Patrem, cujusmodi est ad totum aes, aes quoddam, ad genus suum animal quoddam; pars ad totum, materiatum ad materiam. Hoc enim est quod dicit quia, cum sapientia sit quaedam potentia, sicut aereum sigillum est aes quoddam, liquet profecto divinam sapientiam ex divina potentia esse suum habere, ad eam videlicet similitudinem, qua sigillum aereum ex aere esse dicitur, quod [Col. 0256D] est ejus materia, vel species ex genere, quod quasi materia speciei dicitur, «Quippe,» inquit, «sicut aes tam ad aereum sigillum quam ad alia se habet; et animal tam ad hominem, quam ad alia; sic et divina potentia tam ad operandum quam ad discernendum se habet,» ut subaudiamus quod non habet sapientia, quae non est nisi quaedam potentia, videlicet discernendi. Ditior ergo est Pater potentia quam Filius sapientia, qui dicit: «Omnia quae habet Pater, mea sunt (Joan. XV) .»

Deinde docens quid sit quod significet generatio illa Filii de Patre, et ipsam quippe significativam potius quam realem, astruere nititur, sicut ipsa nomina gignentis et geniti, hoc est Patris et Filii; subsequitur et dicit: «Sicut aereum sigillum de [Col. 0257A] ipsa aeris substantia vel essentia dicitur esse, cum esse videlicet aereum sigillum sit esse aes quoddam; et esse hominem, hoc est animal rationale mortale, sit esse animal quoddam, ita divina sapientia de substantia divinae potentiae dicitur esse, cum videlicet esse sapientiam, hoc est, potentiam discernendi, sit esse potentiam quamdam.» Deinde quasi concludit, sed ex inconcessis, et dicit: «Et hoc est Filium de substantia Patris esse, sive genitum esse, sicut dicunt philosophi, species ex genere gigni, sive creari.» Ex his omnibus quid judicent alii, viderint ipsi: sed nobis videtur quoniam quod subsistentes et plenas personas, quas Graeci hypostases ὑπόστασες vocant, coaequales sibi per omnia, et consimiles et consubstantiales, in potentiam et semipotentiam [Col. 0257B] extenuare nititur, quantum ad destructionem personarum Sabellianum est; quantum ad dissimilitudinem et imparilitatem, hoc in sententiam Arii pedibus ire est. Sed haereses istae antiquae et vetustissimae veterum sunt. Quod autem homo dialecticus sic agit de Deo Patre ac Filio, sicut de materia et materiato, cum hujusmodi omnia longe ab illa substantia sint; et quod Filium ex Patre, quasi speciem praedicat ex genere, haec nova haeresis prorsus et propria ejus est, et in hoc, sicut de Paulo dicebant Athenienses, ipse, ut mitius loquamur, novorum deorum annuntiator apparuit in mundo (Act. XVII) . Ubi enim jam Trinitas Deus? Ubi personae gignentis et geniti, et ab utroque procedentis? Ubi unitas, de qua dicit Veritas: Ego et Pater [Col. 0257C] unum sumus? (Joan. X.) Etenim destructio personarum, destruit in Deo Trinitatem; dissimilitudo majoris et minoris unitatem. Deus scientiarum, judex conscientiarum, tu scis, tu vides quod mallem me in verbis ejus errare quam ipsum in fide, sed de verbis ejus, nisi alius me doceat, meo sensu saniorem intellectum nequeo eliquare.

Jam ad Spiritum sanctum veniamus, quin potius ipse veniat in nos, nec de se aliena nos sapere patiatur, sed per omnia nos faciat consentire veritati spiritus veritatis. De quo plurima quae dicit utinam non diceret, utinam saltem contra semetipsum non scriberet. In eis siquidem quae praemissa sunt, tametsi [Col. 0257D] dicat saepe quod offendit; tamen aliud et aliud dicendo, dat quodammodo intelligi, non se ex diffinito dicere quod dicit. Hic autem absque omni velamento simulationis tam libere currit sententia, ut omnino etiam defendere velle videatur quod dicit. Dicit ergo: «Spiritus quasi a spirando dictus. Unde et Veritas dicit: Spiritus ubi vult spirat. Et Propheta convenienti metaphora spiritum Domini distinguens spiritum oris ejus ipsum appellat (Psal. XXXII) ; ideoque ipso nomine suo procedere ex Deo Patre et Filio, potius quam gigni, declaratur. Benignitas quippe ipsa, quae hoc nomine declaratur, non est in Deo potentia sive sapientia, cum videlicet ipsum benignum esse, non sit in aliquo potentem esse, sive sapientem, sed haec ejus bonitas [Col. 0258A] magis secundum ipsum charitatis affectum, sive effectu, accipienda est. Charitas autem, teste beato Gregorio, minus quam inter duos haberi non potest. Nemo enim, ait, ad semetipsum habere charitatem dicitur, sed dilectione se in alterum extendit, ut charitas esse possit. Procedere ergo Dei est sese in aliquam rem per affectum charitatis quodammodo extendere, ut eam videlicet diligat, ac se ei per amorem conjungat. Cum itaque tam Filius quam Spiritus sanctus ex Patre sit, hic quidem genitus, ille procedens, differt in eo processio a generatione, quod is qui generatur ex ipsa Patris substantia est, cum ipsa, ut dictum est, sapientia ipsum esse habeat, ut sit quaedam potentia: ipse vero charitatis affectus magis ad benignitatem animi, quam ad [Col. 0258B] potentiam attineat. Unde bene sapientia, ex potentia, Filius ex Patre esse dicitur, hoc est, ex ipsa Patris substantia esse; Spiritus vero, quamvis ejusdem sit substantiae cum Patre et Filio, etiam Trinitas ipsa homousion ὀμοοῦσιον , id est unius substantiae praedicatur, minime tamen est ex substantia Patris et Filii, quod esset ipsum ex Patre Filioque gigni; sed magis ab ipsis habet procedere: quod est Deum se per charitatem ad alterum extendere quodammodo. Nemo enim sibi ipsi benignus esse potest; sed alteri. Tunc vero Deus qui nullius indiget, in se per benignitatem remaneret, si sibi benignus esse posset, aliquod sibi beneficium impendendo.»

Haec est theologia magistri Petri de Spiritu sancto; [Col. 0258C] hoc de eo praedicat: et utinam non contra eum! Ad libitum suum summae sibi essentiae format effigiem; a forma vero fidei ab apostolis tradita, a Spiritu sancto per ipsos formata et omnibus commendata fidelibus, aufert quae vult, apponit quae vult, nova faciens omnia, nova verba, nova dogmata, quorum nonnisi ipse sibi auctor est. Cavendum autem quod quasi impropriis sublatis de fide sacris nominibus Patris et Filii et Spiritus sancti, credentes sibi primo irretire nititur ratione nominum aliorum, quorum quasi rationabili consequentia inducat eos in novitatem sensuum suorum. Si enim secundum regulas et formam fidei, et evangelicam et apostolicam disciplinam, agatur de Patre, et Filio, et Spiritu sancto, [Col. 0258D] quae nobis nomina ipsa Veritas dictavit cum dixit: «Baptizantes in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) ,» repente in divina essentia fides et intellectus unitatis uno veritatis radio dissipat omnem hanc undecunque collectam caliginem erroris. Sicut enim jam supra dictum est, cum praedicamus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, exprimimus veritatem Trinitatis, cum vero adjicimus, Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus, fides indubitata deitatis format in cordibus nostris veritatem summae et individuae unitatis. Nolo ergo recedere a nomine bono, in quo baptizatus sum, in quo Christianus sum designatus; nec prorsus loqui scio de Deo, sive audire, sive intelligere aliquid, nisi in nomine Patris, et Filii, et Spiritus [Col. 0259A] sancti. De potentia vero in Deo, sive sapientia, sive benignitate, hoc solum credo et certus sum, quod omnipotens Deus Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus sanctus; et sicut ipse dicere solet, omnisapiens Pater, omnisapiens Filius, omnisapiens Spiritus sanctus, omnibenignus Pater, omnibenignus Filius, omnibenignus Spiritus sanctus; hi tres unum sunt, unus potens, unus sapiens, unus bonus Deus, qui est benedictus in saecula. De semipotentia vero in Deo, quam ipse dicit esse in Filio; et nulla potentia, quam praedicat in Spiritu sancto, tam procul semper sit, quod dicit, a corde meo, quam procul esse constat ab omnipotente Deo. Ut ergo ad ea quae dicit de Spiritu sancto respondeamus quod ipse dederit Spiritus sanctus, primo de ipso ejus [Col. 0259B] nomine dicamus: «Spiritus, ait, sanctus a spirando dictus est. Unde et Dominus dicit: «Spiritus ubi vult spirat (Joan. III) .» Et propheta congruenti metaphora spiritum Domini distinguens, spiritum cum oris Domini appellat dicens: «Et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII) .»

Nos ergo dicimus quod a Patribus accepimus, scilicet quod a subtiliori natura et digniori Deus spiritus dictus est, dicente Domino: «Deus spiritus est (Joan. IV) .» Cum ergo Pater etiam sit spiritus, et sanctus; Filius quoque spiritus, et sanctus, oportuit censeri aliquo nomine quod commune esset amborum, ipsum, qui communis est, et communitas est amborum; et commune amborum, quidquid commune est eorum; charitas, amplexus et osculum, [Col. 0259C] bonitas, suavitas et gaudium, et ut totum concludam, divinitas amborum. Quod non ego ex me, sed beatus Augustinus hoc dicit ⁜ (30) : «Deus etiam,» inquit, «spiritus est. Non dixit, Spiritus Dei est, sed Deus spiritus, ut ipsa deitas Patris et Filii hoc loco dictus sit Deus, quod est Spiritus sanctus.» Congrua vero illa metaphora oris Domini non tam, sicut dicit, valet ad distinguendum inter nativitatem illam ac processionem, quam ad declarandam omnimodam earum similitudinem. Cujus enim oris et legitur et intelligitur esse spiritus Domini, ejusdem et Verbum Dei, ejusdem sapientia Dei, quae dicit: «Ego ex ore Altissimi prodii (Eccli. XXIV) .» De processione vero, ego, inquit Filius, «processi a Patre, [Col. 0259D] et veni (Joan. VIII) .» Sequitur theologus, et dicit: «Benignitas quae Spiritus sancti nomine declaratur, non est in Deo potentia, sive sapientia, cum videlicet ipsum benignum esse, non sit in aliquo potentem esse, sive sapientem.» Ubi miror, quomodo magis sapientia intelligenda sit potentia discernendi quam benignitas potentia benevolendi. Esto tamen ipsum ipsius sensum prosequamur, et inveniemus quoniam sicut satis superius claruit, quemadmodum et dissimilitudine essentiae et inaequalitate potentiae dissimilem et inaequalem Patri constituit Filium, simili modo, vel potius vastiori dissimilitudinis intervallo [Col. 0260A] dividit a Patre et Filio Spiritum sanctum. Cum enim dicit quia benignitas Dei, quae sancti Spiritus nomine declaratur, non sit in Deo potentia aliqua, sicut ad plenam potentiam quae Pater est, Filius quaedam potentia est, quid hoc est dicere, nisi quod Filius quidem ejusdem cum Patre substantiae sit quodammodo, quod Spiritus sanctus non est ullo modo, qui non potentia, sed benignitas est? Patris enim substantia potentia tam gerendi quam discernendi est, cui Filius sapientia, hoc est potentia discernendi, sicut semi-potentia ad potentiam, licet manca quadam beatitudine, tamen utcunque consubstantialis est, Sanctus vero Spiritus cum, nulla prorsus potentia sit, a divinae gloria consubstantialitatis penitus alienus est. Unde etiam sequitur et [Col. 0260B] dicit: «Sed haec ejus bonitas magis secundum ipsum charitatis affectum sive effectum, accipienda est.» Hoc est dicere. Quia processio Spiritus sancti, sive potius Dei, qua secundum suae charitatis affectum, qui Spiritus sanctus est, in creaturam suam procedit Deus, non tam substantialis est, quam affectualis. Inde est quod sequitur: «Charitas autem, teste beato Gregorio, minus quam inter duos haberi non potest. Nemo enim,» inquit, «ad semetipsum charitatem habere dicitur, sed dilectione se in alterum extendit, ut charitas esse possit. Procedere ergo Dei est sese in aliquam rem per affectum charitatis quodammodo extendere, ut eam diligat, ac se ei per amorem conjungat.» Et post pauca: «Nemo,» inquit, «sibi ipsi benignus esse potest, sed alteri. Tunc vero [Col. 0260C] Deus, qui nullius indiget, in se per benignitatem remaneret, si sibi benignus esse posset, aliquod sibi beneficium impendendo.»

Hic Theologus noster palam omnibus est quomodo carnem potius sapiat quam spiritum, hominem quam Deum. Moveri enim affectu, sive in aliquid extendi, quam inconveniens sit incommutabili Deo, luce clarius est. Quod vero Spiritum sanctum quasi definiens, benignitatem Dei in creaturas, sive affectum, dicit: si Spiritus sanctus affectus seu benignitas Dei in creaturas est, non jam tam tertia in Trinitate persona, quam qualitas quaedam Dei est, sicut de Filio Dei sapientia Dei dicit beatus Augustinus ⁜ (31) . «Si,» inquit, «Deus Pater ex ea sapientia, quam [Col. 0260D] ipse genuit, sapiens est; filius qualitas ejus est, non proles» Super quo, quod beatus Gregorius ⁜ (32) de charitate videlicet proximi, hominis ad hominem dicit, ipse ad Deum transfert, quasi ex hoc probans, quod charitatem Deus ad semetipsum, sive in semetipso non habeat, nec charitas Dei charitas sit, nisi per eam in aliud aliquid Deus se extendat. Sed inspectum in semetipso summum bonum intelligendum se praebet pie quaerentibus, non tam secundum affectum quem ad creaturas habeat, ipsum esse, seu dici bonum sive benignum, quam secundum semetipsum, cum Deus bonum omnium bonorum, remotis [Col. 0261A] etiam vel non existentibus omnibus bonis, qui ex eo boni, sive quae ex eo bona sunt, non tamen intelligendum sit in semetipso minus esse bonum, hoc est manus esse quod est, sive etiam potentiam, sive sapientiam, sive benignitatem. Nam neque in hominibus quemquam arbitror in alterum posse esse bonum sive benignum, quem non primo in semetipso secundum bonae mentis statum constiterit esse bonum. Maxime vero in Deo charitas sive bonitas, non in eo quod procedit in creaturam, est, sed procedit in creaturam ex eo sive in eo, quod est. Quod dicit Deum ad creaturam se extendere quodammodo, hoc de Deo nullo cogitandum est modo, qui in omni sua creatura est potius suo modo, quo scilicet modo sicut Deus ubique est. Quod dicit «quia charitas [Col. 0261B] Dei in alium tendit, ut charitas esse possit, nec potest Deus diligere semetipsum,» nos dicimus cum multimoda sanctarum auctoritate Scripturarum, et secundum ipsam fidei rationem, quia nusquam Deus diligendo se extendit, qui non diligit nisi semetipsum. Et cum se diligit, hoc est, est quod est; quoniam sicut ipse suum bonum, sic ipse sibi sua dilectio est. Cum autem diligit hominem, hoc est dignum eum efficit cui infundat dilectionem suam Spiritum sanctum, ut de ipso et in ipso homine Deus rectissime et misericordissime diligat semetipsum. In quo cum spiritus hominis Spiritui sancto afficitur; unus cum eo spiritus efficitur, et in eo ipso quod diligitur, diligit, quia cum Deus in homine diligit se, hoc est quod hominem diligit in se, hoc est quod homo [Col. 0261C] diligit Deum, et quod homo in Deo est, et Deus in homine. In quo nequaquam Deus homini, sed homo Deo afficitur, cum sicut dicit Apostolus, in hoc a Deo efficitur. «Qui enim,» ait Apostolus, «in hoc ipsum nos efficit Deus (II Cor. V) .»

Non ergo Deus procedendo extenditur ad hominem per benignitatis affectum, id est per Spiritum sanctum, sed bene affectus homo in Spiritu sancto colligitur et assumitur ad Deum, et sit quod legitur. «Quia Domini est assumptio nostra (Psal. LXXXVIII) .» Sicut enim Verbum Dei Patris non est prolatum, sed natum, ut sit qui est Filius, sic non recedit, cum procedit, qui est Spiritus sanctus. Semper quippe Filius in Patre est, de quo nascendo est, semper Spiritus [Col. 0261D] sanctus in Patre et Filio, de quibus procedendo est. Sunt in Patre Filius et Spiritus sanctus, in quantum quod ille est, et ipsi sunt, sunt de Patre, alter nascendo, alter procedendo, in quantum a Patre habent esse quod sunt; est Pater in utroque, in quantum hoc est, quod illi sunt. Hic humiliter ei erat petendum, ut acciperet, quaerendum pie ut inveniret; pulsandum, ut aperiretur ei. Ipse vero transilit, et quasi ex sententia diffinit, ac dicit: «Procedere Dei est sese in aliquam rem per affectum charitatis extendere.» Non ergo est processio Spiritus sancti, sed Dei; qua agit Deus in creaturam per affectum charitatis suae, hoc est per Spiritum sanctum. Non ergo est, cui de Patre ac Filio procedere, esse est; quia non ipse a Patre et Filio, sed potius per eum ipsi [Col. 0262A] procedunt in creaturam, et, sicut jam supra dictum est, Spiritus sanctus non tam tertia jam in Trinitate persona, quam qualitas quaedam habitusve Dei ad creaturam est. Amplius. Si processio Dei, sive etiam Spiritus sancti, sicut ab eo diffinitum est, in creaturam tantummodo est; remota ergo creatura processio non est, et plurimum bonorum nostrorum eget ut sit, cui procedere esse est. Cogitari autem potest creaturam non esse, quae aliquando non fuit; et in arbitrio Conditoris est, quandiu sit: cogitare vero Spiritum sanctum non procedere, hoc est esse, prima fronte blasphemum est. Sed est utique; et haec processio, qua procedit Deus per Spiritum sanctum in creaturam; est autem in Deo non secundum affectus, sed secundum effectus, quibus sit in creaturam, ut [Col. 0262B] sit scilicet creatura ipsa, sive ut bene sit; quia causali bonitate ab aeterno in ea processione vita est, qua Spiritus sanctus a Patre procedit et Filio, et procedendo Spiritus sanctus est. Est autem ibi praescientiae virtute, et gratia praedestinationis, fit autem in tempore in creaturam, cum Spiritus sanctus ubi et quando vult spirat. Est enim processio in Deo altera naturae, altera gratiae. Quae natura est, aeterna ibi est; propria ejus est, cui semper a Patre et Filio procedere est, etsi nulla sit omnino creatura, quae vero gratiae est, et ipsa ibi, sicut dictum est, aeterna est, et communis totius Trinitatis est; sit autem per Spiritum sanctum, non quasi per affectum, sed cum, secundum effectus suos modo quo supra dictum est, bonitas Dei se exhibet in creatura. Illa [Col. 0262C] est Spiritus sanctus propria de Patre et Filio, ista fit per Spiritum sanctum cooperante Patre ac Filio. Illa siquidem Deus est; haec autem mirificum Dei opus est.

Deinde in eis quae sequuntur, quando arguitur, et quaeritur ab eo unde hoc habeat quod cum Spiritum sanctum pariter nobiscum de Patre et Filio procedere confiteatur; adjicit, «sed non ex ipsa ejus substantia:» quaerit et ipse vicissim unde habeamus et nos quod ex ipsa eorum substantia eum procedere praedicamus. Utique ex eo quod tam nos quam ipse, eum ex Patre et Filio procedere confiteamur. Et enim procedere ex ipsis quid est, nisi procedere ex eo quod sunt? Quid enim sunt? Deus. Procedit ergo Deus de Deo, Spiritus sanctus de [Col. 0262D] Patre et Filio, unus cum eis Deus. Utique, ait, sed non ex ipsa eorum substantia. Et recurrens ad philosophicum praesidium suum, tria, inquit, sunt in aereo sigillo, aes, sigillum, hoc est sigillabile, quasi aptum ad sigillandum et sigillans. Sigillum autem ex aere est, ex ipsa aeris substantia, videlicet quia ut sigillum sit, necesse est in hoc assumi ex aere aeris quiddam. Sigillans vero ex aere et aereo sigillo procedit, et ab utroque habet esse, sed non ex ipsa eorum substantia; ex qua scilicet nihil assumitur, ut sigillans sit. «Sic,» inquit, «Spiritus sanctus a Patre et Filio est: verumtamen non ex ipsa eorum substantia est, vel procedit.» Scilicet sicut assumitur ex aere, ex ipsa aeris substantia, aes quoddam, ut suo [Col. 0263A] modo formatum sigillum sit, sic de potentia Dei est sapientia tam gerendi quam discernendi, ut nativitas in Deo sit, ut Filius sit de Patre, ut genitus sit. Hoc enim, ait, gigni est, esse de ipsa gignentis substantia. Et hoc est, esse de ipsa gignentis substantia; esse de toto quiddam. Sicut ergo aereum sigillum est de toto aere aes quoddam, sic est de potentia sapientia, hoc est potentia quaedam. Hoc ergo quia Spiritus sanctus non habet, nec inter potentias Dei meretur ascribi, sicut dicit theologus noster, quia benignitas Dei, inquit, nulla potentia est. Nec est, ait, de ipsa substantia Patris, quod esset Filium esse, et de Patre gigni; sed secundum propheticam illam metaphoram, de qua supra dictum est, procedit ex ore Dei. Ubi si requisitus quod sit illud os, quae sit illa processio, [Col. 0263B] de quo Spiritui sancto procedere, est esse quod est, ignorare se dixerit, facile ei ignoscendum est. Verum, quodcunque sit illud os, quaecunque illa processio, ex quo, vel per quam uterque, procedit, et habet uterque, tam Filius quam Spiritus sanctus esse quod est, sicut ex Scripturis jam propheticis manifestum factum est, certe in utroque; et ore scilicet et processione, identitas nominum omnimodam exprimit similitudinem rerum, nativitatis scilicet Filii, et processionis Spiritus sancti. Quae utraque; cum Scriptura ex eodem ore Domini altissimi eodem processionis nomine esse perhibeat, tanta sibi similitudine confoederantur, ut, sicut dicit beatus Augustinus, cum uterque a Patre procedat, insolubilis in hac vita quaestio sit, cur non uterque Filius [Col. 0263C] dicatur. Quod autem alter Filius sit, alter Spiritus sanctus, ipse Dominus in mundo manifestavit dicens. «Pater diligit Filium (Joan. III) .» Et alibi: «Spiritus qui a Patre procedit (Joan. XV) .» Uterque etiam, sicut jam saepe dictum est, et procedere, et ex eodem ore procedere perhibetur. Porro nativitatem Filii determinans beatus Augustinus, sicut homo potuit, dicit: «Erat Filius atque est, quia ab eo est, qui id quod est semper est. Ab eo autem hoc esse, hoc est a Patre quod est, nativitas est. Esse autem semper, ab eo qui est semper, aeternitas.»

Quod etiam exceptis nominibus nativitatis et processionis, similiter de Spiritu sancto praedicandum esse palam est, ut dicamus. Erat Spiritus sanctus [Col. 0263D] atque est, quia ab eo est, qui id quod est semper est. Ab eo autem Spiritui sancto esse, quod est, hoc est a Patre, processio est. Esse autem semper, ab eo qui est semper, aeternitas est. Unde etiam legimus quia Ariani, cum olim principibus hujus saeculi patrocinantibus sive faventibus, Orthodoxorum fidei insultarent, de eo quod Filium natum de substantia Patris praedicarent, urgebant dicentes: Si de Deo natus est, de intra Deum. Si de intra Deum non est, de Deo non est. At contra Orthodoxi dicebant. Absit! Illa enim natura neque extra neque intra habet, neque fides Catholica hoc habet. Sed credimus, propter quod et loquimur, Filium genitum de patre, hoc est, Filium hoc esse, quod Pater est, et a Patre nascendo habere hoc quod est. Quod exceptis nominibus, [Col. 0264A] de quibus supra dictum est, Filii scilicet atque nativitatis, quis etiam in Spiritu sancto dubitet esse praedicandum, ut dicamus similiter Spiritum sanctum procedere a Patre, hoc est, Spiritum sanctum hoc esse, quod Pater est, et procedendo habere a Patre hoc quod est? Et hoc est quod credimus et confitemur Filium ex Patre esse, sive genitum esse ex ipsa ejus substantia, anathema etiam dicimus ei, quicunque ille est qui negaverit Spiritum sanctum similiter a Patre esse sive procedere, hoc est ex ejus substantia. Unde etiam beatus Augustinus in libro De Trinitate in toto illo prolixo opere, quod sicut ipse dicit, juvenis incoepit, senex edidit, in eo quod novus hic theologus invenisse se gloriatur, queritur intellectui suo nunquam se sufficiens potuisse invenire [Col. 0264B] eloquium; ipsumque intellectum suum conatum in hoc semper potius habuisse quam effectum; scilicet ad discernendum, in quo generatio illa et processio differant; cum utraque a Patre sit. Nam processio Spiritus sancti, quae esse praedicatur et a Patre et a Filio, sicut dicit idem doctor, a Patre quidem principaliter est a quo etiam hoc habet Filius nascendo, quod Spiritus ipse sanctus procedendo ab ipso est; ut sit utriusque donum Spiritus sanctus, non conditione doni et dominantium, sed concordia doni et donantium. Propter quod dicit idem praefatus doctor inter illam nativitatem et illam processionem tantam esse similitudinem, ut a nullo hominum in hac vita aestimet inveniri posse certam earum, si qua est, dissimilitudinem, sed [Col. 0264C] in futuro, ait, «videbitur ab eis qui digni erunt; mente contemplante, quod videri hic non potest, ratiocinante.» Dicendum ergo est magistro Petro, quia sicut cum talibus aliqua ignorare valde tutum est; sic in ejusmodi inveniendis tales velle praecedere vanum nimis et periculosum est. Dicendum ei quia non frustra tantopere a sanctis Patribus nativitas illa et processio similes esse praedicatae sunt; sed quia secundum modum tam nascendi quam procedendi consimiles sunt. Quod autem videtur esse aliqua in nominibus ipsis dissimilitudo; cum necdum placuerit Deo revelare in mundo, cur vel quomodo hoc sit; patiatur hoc interim solos eos hoc scire, quibus hoc perfecte scire, esse est. Quod vero, sicut jam supra dictum est, queritur nusquam [Col. 0264D] inveniri Spiritum sanctum procedere a Patre et Filio ex ipsa eorum substantia; nos dicimus nusquam potius inveniri non procedere. Procedere enim ex eis, quid est; nisi ex eo quod sunt? Quin potius procedere Spiritum sanctum a Patre et Filio cum dicitur, propria locutio est: cum vero dicitur procedere Spiritum sanctum a Patre et Filio, et additur, ex ipsa eorum substantia, jam figurativa locutio est. Patiatur ergo, obsecro, Spiritum sanctum suam, id est plenam et parem cum Filio ad Patrem Deum habere cognationem; a qua minus philosophico praejudicio eum proscripsit, dicens et scribens «Filium tantae ad Patrem esse cognationis, ut non solum ex eo sit, et ex eo genitus sit; sed etiam ex [Col. 0265A] ipsa ejus substantia; sanctus vero Spiritus ex eo sit, et ex ipso procedat, sed non ex ipsa ejus substantia.»

Et in his omnibus a contumeliis Spiritus sancti non est furor ejus aversus; sed adhuc manus ejus extenta. Dicit enim animum esse Deum, secundum Catonem; Spiritum sanctum animam esse mundi, secundum Platonem. Quod miror quo spiritu ipse dicat de Spiritu sancto, qua praesumptione, qua fiducia, tantam, tam insolitam et inauditam rem de Deo dicere, sive scribere praesumat; cum a nullo hoc penitus auctore habeat, nisi a semetipso, nec ab ipso Platone, quem in hoc praecipue se habere auctorem gloriatur. Bene, inquit, cum animal esse mundum [Col. 0265B] Plato dixerit, ipsum quoque intelligentem hoc est rationale animal, esse perhibuit, secundum hoc scilicet, quod ejus anima quanto caeteris praestantior existit, tanto rationabilius in eo cuncta agit ac disponit; quippe penes quam, sicut penes Deum, sunt causae omnium quae proveniunt, et divina ei omnium naturarum providentia assignatur in qua omnia quae facta sunt, vita sunt, etiam quae mala sunt, quae optime per bonitatem ejus disponuntur. Mundum autem dicit quidquid intra se providentia Conditoris includit; hoc est omnem omnino creaturam. De hoc ergo mundo astruere nititur novus Platonicus ex auctoritate Platonis, quoniam praeter sensuum instrumenta, quae eum habere non necesse sit, cum nulla extra remaneant, ad quae ista habeant [Col. 0265C] opportunitatem aliquam, per Spiritum sanctum universa vis animae in eo consummetur. Addit adhuc multa, quae cum ex Scripturis sanctis non habeant auctoritatem, et in regulis fidei nullam possint habere rationem, ex hoc ipso faciliora nobis sunt ad reprobandum. Sed sensum hunc de anima mundi legimus jam olim a beato Augustino reprobatum; qui forsitan expertus aliquem talia sentientem, dicit, cum de origine animae tractaret, in libro super Genesim ad litteram: «Quod, inquit, scriptum est quia sufflavit Deus in faciem hominis flatum vitae (Gen. 2) , de subjecta sibi creatura fecisse Deus animam intelligendus est, in eo quod sufflasse dictus est. Si ergo diceremus Deum tanquam corporei hujus mundi animam, [Col. 0265D] cum ipse mundus esset tanquam corpus unius animantis, recte non eum diceremus sufflando fecisse animam hominis nisi corpoream, de isto aere subjacente sibi ex corpore suo. Nunc vero quia non tantummodo mundi corpus Deo esse subditum dicimus, sed illum solum esse supra omnem creaturam, sive corporalem, sive spiritualem; nec de ipso, nec de corporeis elementis credendus est animam fecisse sufflando.» Item: «Fortasse ex aere est anima. Huic elemento flatus competit. Sed noster, non Dei. Unde supra diximus hoc potuisse congruenter putari; si animam mundi tanquam unius maximi animantis Deum crederemus, ut ita eam flaverit de aere corporis sui, sicut nostra de sui. Cum vero Deum constet esse supra omne mundi corpus et supra [Col. 0266A] omnem spiritum quem creavit incomparabili distantia, quomodo id recte dici posset?» Item: «Manichaei, qui se Christianos putant, sive putari volunt, eo sunt philosophis gentium in opinione animae detestabiliores, quod animae naturam illi a Dei natura discernunt, isti autem, cum aliud nihil dicant esse animam quam ipsam Dei substantiam, atque id omnino quod Deus est, non trepidant eam tam turpiter commutabilem dicere: ut nullum sit herbae, seu vermiculi genus, ubi eam non esse commistam opinentur.»

Item ad Evodium de Trinitate et columba, dicit, nullam omnino creaturam in unitate personae Deo aliquando coaptatam, «praeter solum,» inquit, «hominem ex Virgine assumptum, qui quia propter ipsam [Col. 0266B] naturam liberandam ipsa omnia fiebat, in unitatem personae Verbi Dei mirabili et singulari susceptione coaptatus est; permanente tamen Verbo in sua natura incommutabiliter, in qua nihil compositi cum quo subsistat, ulla phantasia humani animi suspicandum est.» Adhuc etiam, si anima mundi Spiritus sanctus est, partem eum esse mundi constat, sicut anima hominis pars hominis est. Sed et hoc modo Spiritus sanctus una cum mundo isto persona est; et colendus jam a nobis mundus est, et adorandus, sicut in Christo adoramus hominem in unitate personae Deo conjunctum, de quo scriptum est: «Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est (Psal. XXVIII) .» Credimus certe et confitemur, quoniam «Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I) ;» [Col. 0266C] et sicut a principio superferri dictus est aquis (Gen. I) , sic jugiter superfertur fluitanti creaturae; vel sicut habet verior Scripturae illius translatio, fovet eam, sicut avis fovet pullos suos; omnia continens ut sint, disponens ut bene sint, ordines suos conservando, dans esse lapidibus, vivere arboribus, sentire pecoribus, discernere hominibus. Sed sicut nusquam deest divina praesentia, et tamen aliter est in hujusmodi creaturis, aliter in sanctis suis; sic etiam Spiritus sanctus spiritus vitae aliter eos vivificat, de quibus dictum est: «Spiritus est qui vivificat (Joan. VI) ,» aliter caetera viventia; aliter eos qui vivunt de ipso, et ipse vita eorum est; aliter ea quae vivunt in semetipsis agente ipso, et qualiscunque [Col. 0266D] anima eorum in eis est. Nam etsi in aliquibus sanctis hominibus, spiritus eorum unus aliquando cum Deo efficitur ex participatione gratiae; procul tamen omnis omnino creatura tam a naturae divinae consortio, quam ab unitate personae cum Deo.

«Quaeritur etiam,» inquit, «utrum omnes homines ita sola misericordia Dei salventur, ut nullus sit qui bonam voluntatem habere possit, nisi gratia praeveniente Dei, quae cor moveat, et bonam voluntatem inspiret, et inspiratam multiplicet, multiplicatam conservet. Quod si ita est, scilicet ut homo nihil ex se boni operari possit, ut aliquo modo ad divinam gratiam suscipiendam per liberum arbitrium sine auxilio gratiae, prout dictum est, se erigere non possit, [Col. 0267A] non videtur ratio, quare si peccaverit, puniatur. Si enim non potest ex se aliquid facere boni, et talis factus est, ut pronior sit ad malum quam ad bonum; nonne si peccat, immunis est a peccato? Nunquid Deus qui talem eum fecit, laudandus est de tali creatione, et non potius culpandus?» Et post aliquanta, his similia, subjungit et dicit: «Sed quia ita non est, sed longe aliter; dicendum est, prout veritas se habet. Dicendum est igitur quod homo per rationem a Deo quidem datam gratiae appositae cohaerere potest; nec Deus plus facit isti qui salvatur, antequam cohaereat gratiae, quam illi qui non salvatur. Sed sicut qui lapides pretiosos exponit venales, et desiderium videntium excitat ad emendum; similiter Deus gratiam suam apponit omnibus, consulit Scripturis, [Col. 0267B] et exemplis provocat; ut homines per libertatem arbitrii quam habent, gratiae cohaereant. Qui prudens est, per libertatem arbitrii sui cohaeret gratiae; piger et carnalis, quamvis per liberum arbitrium possit, negligit, et ideo negligitur a Deo. Quod autem sicut mortuus Lazarus non potuit reviviscere, nisi Deo suscitante, sic ad bene volendum non posse surgere hominem, nisi gratia vivificante, dicitur aut creditur; ideo vivificatio ista tribuitur gratiae; quia ratio qua homo discernit et intelligit a malo abstinendum et bene agendum, est a Deo. Et ideo hoc inspirante Deo agere dicitur, quia Deus per rationem, quam dedit homini, facit, eum peccatum ipsum agnoscere.» Haec plane Pelagiana haeresis est. Contra quam quantis librorum [Col. 0267C] voluminibus, quantis tractatibus a sanctis doctoribus Augustino, Hieronymo, multisque aliis pugnatum est, et quomodo jam olim ab Ecclesiae liminibus et fidelium cordibus anathematizata est, neminem arbitror ignorare qui vel leviter divinorum librorum familiarem habuerit lectionem. Sed qui hoc audet dicere, non ex aequo rem cum Deo videtur dividere. Deus enim, sicut ipse dicit, hominem eum facit rationalem: ipse quod longe melius est, semetipsum efficit secundum rationem viventem vel agentem. Contra quod Dominus dicit: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .» Augustinus ⁜ (33) : «Qui nihil dixit, nihil excepit.» Et Paulus: «Deus est qui operatur in vobis et velle et perficere, pro [Col. 0267D] bona voluntate (Philipp. II) .» Cujus enim est rationem dare, ipsius est datam illuminare. Vanissimae mentis est, et nimium elongatae a Deo tentatio ista; superborum mente cordis sui est ista praesumptio. «Nequaquam,» inquit, «plus facit Deus ei qui salvatur ab eo qui non salvatur ante cohaesionem gratiae.»

Quid ergo agit praedestinatio? Quid vocatio? Augustinus: «Non potest homo bene velle, nisi ab eo qui non potest male velle.» Dicit quia dat Deus tantummodo rationem, et provocat cupiditatem. Qui vero vivit de spiritu vitae, certissime scit, quia certissimo experimento sentit in semetipso, sicut [Col. 0268A] idem doctor dicit, nihil posse in homine, seu rationis discretionem, seu etiam docentis commonitionem, ubi praeveniens gratia ad liberandum arbitrium non sanaverit delectationem; et ubi non dederit non solum volendi, sed et perficiendi virtutem. Nec sicut calumniatur, sic facta est a Deo humana natura; sed in hoc per peccatum est corrupta et dejecta, ut hominis arbitrium ad malum tantummodo liberum sit; ad nullum vero bonum sit, nisi liberante gratia. Ex quo, sicut beatus Augustinus dicit ⁜ (34) , «multa facit Deus in homine bona, quae non facit homo: et nulla facit homo, quae non faciat Deus, ut faciat homo. Justo enim judicio alieno omnes peccato tenemur, a quo aliena in fide in baptismo liberamur per gratiam Salvatoris; [Col. 0268B] quamvis in poenam peccati maneat concupiscentia carnis, in qua erudiamur. A qua nemo potest esse liber, nisi ab indebita gratia liberatus: contra quod nemo murmurat, nisi ad mortem praedestinatus.» Haec omnia quae praemisimus, beati Augustini verba sunt, ex libro De libero arbitrio ad Bonifacium Papam.

Item in libro De spiritu et littera: «Illis,» inquit, «acerrime ac vehementissime resistendum est qui putant sine adjutorio Dei per seipsam vim voluntatis humanae vel justitiam posse efficere, vel ad eam tenendam posse proficere. Et cum urgeri coeperint, quo modo id praesumant asserere fieri sine ope divina, reprimunt se, nec hanc vocem audent emittere; quoniam vident, quam sit impia et non ferenda. [Col. 0268C] Sed aiunt, ideo ista sine ope divina non fieri, quia et hominem creavit Deus cum libero arbitrio voluntatis, et dando praecepta ipse docet, quemadmodum homini sit vivendum: et ideo utique adjuvat quod docendo aufert ignorantiam, ut sciat homo in operibus suis quid vitare et quid appetere debeat; quo per liberum arbitrium naturaliter insitum viam demonstratam ingrediens, continenter, juste, et pie vivendo, ad beatam, eamdemque aeternam vitam, pervenire mereatur. Nos autem dicimus, humanam voluntatem sic divinitus adjuvari ad faciendam justitiam, ut praeter quam quod creatus est homo cum libero voluntatis arbitrio, et praeter doctrinam, qua ei praecipitur quemadmodum vivere [Col. 0268D] debeat, accipiat Spiritum sanctum, quo fiat in eo delectatio dilectioque summi illius atque incommutabilis boni, quod Deus est, etiam nunc cum per fidem ambulatur, nondum per speciem, ut hac sibi arrha data gratuiti muneris, inardescat inhaerere Creatori, atque inflammetur accedere ad participationem veri illius luminis, ut ex illo ei bene sit, a quo habet ut sit. Nam neque liberum arbitrium quidquam nisi ad peccandum valet, si lateat via veritatis, et cum id quod agendum est, et quo nitendum est, coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non agitur, non suscipitur, non bene vivitur. Ut enim diligatur, charitas Dei diffunditur in cordibus nostris, per Spiritum [Col. 0269A] sanctum qui datur nobis, non per liberum arbitrium, quod surgit ex nobis.» Item in Enchiridio, de libero arbitrio primi hominis (cap. 105-107) : «Sic oportebat primo fieri hominem, ut et bene posset velle et male: nec gratis, si bene, nec impune, si male . . . Quamvis sine gratia nec tunc ullum meritum esse potuisset, quia etsi peccatum in solo erat libero arbitrio constitutum, non tamen justitiae retinendae sufficiebat liberum arbitrium, nisi participatione incommutabilis boni divinum adjutorium praeberetur. Sicut enim mori est in hominis potestate, cum velit, nemo enim est qui, ut nihil aliud dicam, non vescendo, non possit seipsum occidere; ad tenendam vero vitam voluntas non satis est, si adjutoria alimentorum desint; sic homo in paradiso ad se occidendum, [Col. 0269B] justitiam relinquendo, idoneus erat per voluntatem: ut autem ab eo teneretur vitae justitia, parum erat velle, nisi ille qui eum fecerat, adjuvaret . . . Sic ergo factus est homo rectus, ut et manere in eadem justitia posset, non sine divino adjutorio; et suo fieri perversus arbitrio; et utrumlibet horum elegisset, Dei voluntas fieret, aut etiam ab illo, aut recte de illo. Proinde voluntas facta est Dei, de eo qui suam maluit facere voluntatem, quam Dei; cum ex eadem massa perditionis, quae de illius stirpe profluxit, facit per gratiam aliud vas in honorem, aliud in contumeliam per judicium, ut nemo glorietur in homine, ac per hoc, nec in se.»

[Col. 0269C] Deinde ingreditur causam cum Deo homo ingratus, et astruere velle videtur quod Christus gratis mortuus sit. Quod et scholares ejus quasi ex sententia ejus submurmurant, ex propositis quaestionum calumniis dicentes, si auderet, non fuisse necessarium in mundo Christi adventum. Sicut enim prae manibus habetis, et legere potestis, invadit sacramentum communis salutis, de passione et morte Christi, et quantum in ipso est, destruens et exagitans illud, quasi dissipat et discerpit, et mittens illud in ventum, gladium longe nudat post illud. Si durius hic loquor, ignoscite si durius gemo, ubi gravius doleo. «Sciendum,» ait, «est, quod doctores nostri post apostolos in hoc conveniunt, quod diabolus [Col. 0269D] dominium et potestatem habebat super hominem, et jure eum possidebat, ideo scilicet, quod homo ex libertate arbitrii quam habebat, sponte diabolo consensit. Aiunt namque quod si aliquis aliquem vicerit, victus jure servus victoris constituitur. Ideo, sicut dicunt doctores, hac necessitate incarnatus est Filius Dei, ut homo qui aliter liberari non poterat, per mortem innocentis jure liberaretur a jugo diaboli. Sed, ut nobis videtur, nec diabolus unquam in homine habuit jus aliquod, nisi forte Deo permittente, sicut carcerarius, nec Filius Dei, ut hominem liberaret, carnem assumpsit.» Ut nobis, inquit, videtur. Melius ergo ipse aliquid asseret nobis, quam in quo omnes doctores post apostolos convenerunt et consentiunt? Meliusne aliquid ei revelatum est, [Col. 0270A] vel ipse per se adinvenit, quam quod nos docuerunt qui a Domino didicerunt? Num sapientia ei profundior? Num sensus acutior? Num vita sanctior? Num auctoritas gravior? «Nobis,» ait, «non videtur.» Quid si ipsi sapientiae Dei hoc visum est, si apostolo Paulo et caeteris apostolis hoc visum est? Nam in ipsum Dominum quasi invehitur, ac dicit: «Quae necessitas, quae ratio, quid opus fuit, propter redemptionem nostram Filium Dei carne suscepta tot et tantas inedias, opprobria, flagella, sputa, et» sicut paulo post dicit, viderit ipse unde acceperit, «spineam coronam capiti ejus usque ad cerebrum impressam, denique ipsam crucis asperrimam et ignominiosam mortem sustinere, et cum iniquis patibulum sustinere?» Et in Apostolum: «Quomodo,» [Col. 0270B] inquit, «Apostolus reconciliari hominem Deo per mortem dicit Filii Dei (Rom. V) , qui tanto plus adversus hominem irasci debuit, quanto amplius homines in crucifigendo Filium ejus deliquerunt quam in transgrediendo ejus praeceptum gustu unius pomi?» Et plurima in hunc modum. Et huic homini quid dicemus, qui neque ipsi credit Veritati, neque apostolis, neque doctoribus apostolicis? Possunt quidem contra ea quae dicit multa afferri ex Scripturis authenticis, in quibus simplicibus filiis Dei credentibus, sperantibus, amantibus, de sacramentis salutis humanae elucent testimonia Domini fidelia, sapientiam praestantia parvulis; justitiae Domini rectae recta laetificantes corda, et judicia Domini vera justificata in semetipsa: sed, sicut Apostolus dicit de [Col. 0270C] sapientibus hujus mundi (I Cor. II) , haec omnia stultitia sunt illi. Denique videte ad expugnandam veritatem undecunque congestarum aggerem calumniarum, vim et saporem degustate singularum quaestionum per ordinem subsequentium, et sentietis de qua radice prodeant. Erubescit Evangelium Dei, viluit apud eum Christianae fidei simplicitas. Qui utinam vel ea benevolentia legeret Evangelium Dei, qua Platonem legit. Platonem cum legit, ubi eum intelligit, sensum in eo philosophicum magnifice praedicat et extollit, ubi vero non intelligit, vel secundum spiritum hujus mundi secus eum aliquid dicere deprehendit, in meliorem semper partem interpretari conatur. Utinam et in hoc imitaretur Platonem, [Col. 0270D] quem amat, quod ille cum de Deo agit, caute et prudenter edicit, quod ipso revelante aestimando de creatura Creatorem, de eo sentit vel intelligit, caetera cum philosophica reverentia patienter ignorans, inquirentes mittit ad ideas, quas esse dicit in mente summi Dei, in quibus omnium rerum originales species et rationales causas dicit contineri, plus illis deferens quam Petrus deferre velit eis, ad qu […] Paulus nos mittit, altitudini sapientiae et scientiae Dei, et incomprehensibilibus judiciis ejus, et investigabilibus viis ejus (Rom. II) ; sensui et consilio ejus, quae omnia investigare et dijudicare nititur per vim humanae rationis! Credit Platoni? Scio quia credit. «Quae,» inquit Plato, «fuit causa Dei mundum faciendi? Bonitas sua. Quae, quia bonus, nulli [Col. 0271A] invidit: fecit quam melius fieri potuit.» Hoc Seneca de Platone.

Quod dicendo Plato rationabili cautela et philosophica prudentia mundum appellans omnem omnino creaturam, omnium quae in mundo facta sunt breviter reddit rationem, scilicet bona esse, et bene fieri omnia quaecunque fiunt a tam bono Conditore. Dicamus et nos: Quae fuit causa Deo, faciendi novam in Christo creaturam? Bonitas sua. Ideo summe bonus fecit eam, quam melius fieri oportuit. Pro quo si in sapientia Dei «oportuit Christum pati et resurgere, et ita intrare in gloriam suam (Luc. XIV) ,» quid in hoc calumniari potest humanae rationis ingratitudo? Propter quod dicit in propheta: «Ego feci, ego feram, dicit Dominus (Isa. XLVI) .» Quinimo cum multi [Col. 0271B] praesto essent modi salvationis humanae, omnipotenti et sapienti Deo; cur, sicut dicit beatus Augustinus, hunc recusaret, imo cur non hunc potius prae caeteris omnibus eligeret, ubi de divinitatis gloria nihil omnino est imminutum, et de humilitate et passione Salvatoris tantum in mundo bonum est effectum? Amplecteretur certe et hic communis salutis effectum, nec tam temere vel curiose scrutaretur salvandi modos; si credendo et amando tantum deferret Christo mundi Salvatori, quantum Plato aestimando detulit Deo mundi Creatori. Ait beatus Augustinus: «Potestatem autem in mundo diabolum nimiam habuisse ante adventum Christi, in passione ejus amittendam, ipse Dominus instante hora passionis suae testatus est dicens: Nunc judicium est [Col. 0271C] mundi; nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII) .» Et iterum: «Ecce venit princeps hujus mundi, et in me non inveniet quidquam (Joan. XIV) .» Nisi enim diabolus potestatem exercendo in mundo esset, nequaquam diceretur, «ejicietur foras.» Et nequaquam in Domino quidquam requireret, si in caeteris hominibus nihil haberet. Potestas autem haec diaboli in homine ab illo coepit, quem primo decepit, non quod Deus diabolo in homine dederit potestatem, sed mox, cum peccantem Deus juste deseruit hominem, seductor invasit peccatorem. Primus siquidem homo cum conditus esset liberi arbitrii, hoc est, liberum habens si vellet perpetuam habere cum immortalitate justitiam, sponte consensit inimico [Col. 0271D] suggerenti, cum nondum pateretur quod patiebatur qui dicebat: «Condelector enim legi Dei, secundum interiorem hominem, carne autem legi peccati. Video autem aliam legem repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in legem peccati, quae est in membris meis (Rom. VII) .» Sicque potestas a diabolo est in hominem non jure acquisita, sed nequiter praesumpta, et a Deo juste permissa, qua homo servus ejus factus est a quo superatus est, et illaqueatus laqueis diaboli captivatus est, sicut Apostolus dicit, ab eo ad ejus voluntatem, subaudis faciendam. Sic enim ibi scriptum est: «Ut resipiscant a laqueis diaboli, a quo captivi tenentur ad ejus voluntatem (II Tim. II) .» Cum enim aeque omnes persequatur, tam justos quam injustos, ipsi [Col. 0272A] soli sub potestate ejus sunt qui secundum voluntatem ejus vivunt. Servitus autem haec servitus est concupiscentiarum, qua vivit homo secundum voluntatem seductoris, cui nemo valet resistere, nisi in regno gratiae. Non autem est sub ejus voluntate, in quo quod vult, non potest efficere.

Huic potestati ante Christi adventum totus pene mundus erat obnoxius, cum servirent ei omnes injusti, nec omnino immunes ab ea erant pauci, qui tunc erant justi; cum a diabolo immisso peccato originali obnoxii omnes mundum hunc ingrediebantur, qui de carne peccati nascebantur, migrantes autem de saeculo justi, cum non essent in tormentis cum injustis et cum diabolo, non tamen erant cum Deo, in quantum in tenebris Deum non videndi detinebantur. [Col. 0272B] Quae vero sit justitia in sanguine Christi, qua justificatur homo apud Deum, et quomodo sit hominis reconciliatio ad Deum per mortem Filii ejus, difficilis quaestio est, non agitanda in tumultu, sed pie et humiliter quaerenda in spiritu. Ipsum etenim est sacramentum, de quo Apostolus dicit: «Et certe magnum est pietatis sacramentum; quod manifestatum est in carne, justificatum est in Spiritu (I Tim. III) .» Hoc est quod factum est in carne Domini Jesu, sive visu, sive auditu, manifestum factum est omnibus: justitia vero quae per fidem est in sanguine ejus, non nisi in spiritu apparet quibusdam spiritualibus. In quo tamen qui amat non laborat, quia ipso ei amor intellectus est, qui sensum Christi habet (I Cor. II) , sicut Apostolus se dicit habere, qui bonum [Col. 0272C] gratiae justificantis sentiendo in Christo Jesu, in semetipso etiam hoc ipsum meretur sentire, nequaquam illud valens sentire in semetipso, nisi prius pleno illuminante fidei sensu sentiat in Christo. Unde et scriptum est: «Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu (Philipp. II) .» Ipsa quippe est fides, quam sicut Dominus dicit Petro, non revelat caro et sanguis, sed Pater qui est in coelis (Matth. XVI) . Unde et alibi dicit ad discipulos: «Sunt de hic stantibus, qui non gustabunt mortem, donec videant Filium hominis in regno suo (ibid.) .» Stare quippe in fide, multorum est; videre autem in hac vita Filium hominis in regno suo, paucorum: quibus hoc illuminatis oculis fidei revelat, non caro et sanguis, sed [Col. 0272D] Pater, qui est in coelis. Videt autem etiam in hac vita Filium hominis in regno suo quicunque, regnum Christi effectus, et fidei intellectu et amoris affectu, et vitae effectu manens in Christo, ipsumque habens in se manentem, secundum Apostoli praeceptum, novit eum sanctificare in corde suo. Haec fides testimonium est illud fidele, sapientiam praestans parvulis, contemplans in sacramentis suis justitias Domini rectas, recta «laetificantes corda; praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos (Psal. XVIII) ;» timorem Domini sanctum permanentem in saeculum saeculi; «judicia Domini vera justificata in semetipsa (ibid.) ,» super omnia quae desiderantur desiderabilia, ut intelligantur; super omne quod dulce est dulcia, cum intelliguntur. In hac fide, cum habetur omni eam [Col. 0273A] habenti, sicut idem dicit Propheta, «rectum est verbum Domini, et omnia opera ejus (Psal. XXXII) :» nulla in ea quaestio, nulla haesitatio, sed fruens tantum affectus. Procul scandalum crucis, sola ei gloria in cruce Domini nostri Jesu Christi, «qui factus est nobis,» sicut Apostolus dicit, «justitia a Deo, et sanctificatio, et redemptio, ut, quemadmodum scriptum est, «Qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I) .» Ipsa intelligit, quae sit justitia in sanguine Christi, quae hominis ad Deum reconciliatio, in quantum in charitate crucifixi homo ille unus efficitur spiritus cum Deo. Haec sapientiam habens in mysterio absconditam, ut manifestum sit omnibus, quoniam res Dei est, non est in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus et [Col. 0273B] virtutis, ut non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei. Veritas est, lux est, tenebras odit, sponte venit ad lucem. Nil propter eam simulandum, nil in ea dissimulandum est. De prope spectari amat, propius eam spectat qui purius amat. Res quippe Dei est, cujus proprium esse amari, in hoc maxime dignoscitur, quod quidquid de eo est, amore maxime intelligitur. Reconciliatio vero magistri Petri quam fingit in Deo, et imponit nobis, procul fiat ab ipso, sicut procul est a nobis; tanquam hominis irati et implacabilis, nisi per mortem innocentis Filii, cum, sicut ipse dicit, magis debuerit irasci pro morte injusta innocentis Filii sui quam pro gustu unius pomi. Sed Deus, in quo non est iniquitas, in quo non est, est et non, sed est in illo est, qui fecit ab [Col. 0273C] aeterno cuncta quae futura sunt, et quidquid ab eo factum est in ipso vita est; bona cuncta per quemcunque fiant, a seipso facienda praedestinavit: quorum sicut bona omnia concluduntur intra bonitatem praedestinantis, sic mala nulla effugere queunt ordinem providentiae juste et recte omnia disponentis. Praedestinavit ergo mundum faciendum bonitas Conditoris, et hominem in mundo, ut de homine instauraret ruinam angelicae praevaricationis. Quem cum sponte peccaturum praesciret, cum liberi futurus esset arbitrii, et in peccato ejus periturum genus humanum, rursum praedestinavit faciendum alterum hominem Christum Dominum, qui peccare non posset, cum et Deus futurus esset, et in [Col. 0273D] ipso praedestinavit salvandum et liberandum de genere humano genus Christianum. Ipsi sunt illi duo homines, de quibus Apostolus dicit, alterius debitum in omnes processisse in condemnationem; alterius vero justitiam in omnes homines in justificationem vitae, ut «sicut per unius inobedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius obedientiam justi constituerentur multi (Rom. V) .» Faciens autem Deus primum hominem, liberi eum constituit arbitrii, ut posset et bene velle et male; ut vel bona ejus voluntas meritum apud Deum haberet gratia misericorditer adjuvante; vel si mala esset, meritum et ipsa haberet malivolum gratia juste deserente, et justitia Dei malum ejus in poenam ejus recte ordinante. Factus Adam et positus in paradiso peccavit, [Col. 0274A] et iratus est ei Deus, et factae sunt inimicitiae inter Deum et hominem. Ira Dei cum tranquillitate omnia judicantis justa vindicta fuit peccati immissa peccatori; inimicitiae in Deum et hominem non aliae quam quae esse solent inter justitiam et peccatum.

Cum autem venit tempus miserendi, ad salvandum mundum misit Deus Filium suum, faciens eum hominem propter salvandum hominem. Quem cum Salvatorem mundi praedestinasset, praescivit etiam quod in mundo occideretur, et praedestinavit, quid de ipsa morte ejus ageretur, scilicet salus mundi. Et enim cum peccati auctor peccatum ei persuadere non posset, occidit eum quanto potuit crudelius, poenam peccati infligens non peccatori. Et Dominus qui poterat, si vellet, non mori, quia non homo tantum, [Col. 0274B] sed et Deus erat, et ab omni remotissimus peccato, poenae peccati, hoc est, morti nihil debebat, sponte suscepit mortem, quam violenter se intulisse arbitratus est inimicus, et transtulit in se poenam omnium peccatorum in ipso spiritualiter regenerandorum, sicut Adam peccaverat in poenam omnium de ipso carnaliter generandorum. Transfuditque in omnem Christianae fidei posteritatem originalem justitiam per regenerantem gratiam, sicut in omnem posteritatem carnis peccati Adam transfuderat inficientem tabem orginalis peccati per carnalem generationem, ut viverent aliena justitia filii gratiae, sicut alieno moriebantur peccato filii irae. Sicque in regno justitiae malum non remansit inordinatum, [Col. 0274C] cum in eo qui pro peccatoribus mortuus est, nullum remansit justificati hominis peccatum impunitum, Tantique valuit pretium sanguinis illius innocentis, ut quicunque etiam interfectorum ejus per fidem Christo adhaererent, per indebitam ejus mortem temporalem, aeternam debitam evaderent. Nec, sicut queritur Petrus, sacer ille sanguis diabolo quasi in pretium redemptionis pro homine datur, sed appetenti malitiae est permissus, ut cum in gaudium ejus funderetur, per justificationem ejus innumera multitudo praedestinatorum, ne in gaudium ejus cum eo perirent, ei tolleretur. Nec a Deo Patre quasi ad satisfaciendum est requisitus, cum tamen ei plenissime satisfecerit oblatus. Nam in cooperatione humanae salutis manifeste se declaravit unitas Trinitatis, [Col. 0274D] quando, sicut Apostolus dicit, «Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V) ,» et Christus in sanguine suo reconciliabat nos Deo, cum effunderetur sanguis ejus, qui per Spiritum sanctum semetipsum obtulit immaculatum Deo, ad emundandum conscientiam nostram ab operibus mortuis, ad serviendum Deo viventi (Hebr. IX) . Nam et praedestinatio qua hoc totum ab aeterno praedestinatum est, bonitas Dei, hoc est Spiritus sanctus est, charitas communis Patris et Filii, communis suavitas, communis gratia, communis misericordia: quae, sicut ab antiquo, jugiter superfertur creaturae fluitanti, non indiga voluntate, sed proflua bonitate. Ipsa est de salute hominis voluntas Patris, et obedientia Filii, dilectio Patris et Filii, et divina bonitas ad creaturam [Col. 0275A] suam. Bonitas quippe Patris ad Filium et ad creaturam, ipsa est imperium Patris ad Filium de salute humana, eademque bonitas Filii ad Patrem, qui est Spiritus sanctus, ipsa est in salvando homine, modo quo id fieri oportebat, Christi obedientia.

Cui perfecte affectus homo Christus, novam per eam obtinuit justitiam patiendo poenam peccati sine peccato: quam, cum etiam Deus esset omnipotens et bonus, largitus est Christiano generi, cum humano genere morienti in peccato suo. Erant etenim et ipsi natura filii irae, sicut et caeteri, natura corrupta contagione originalis peccati. In quibus postmodum originali justitia per regenerantem gratiam, multo dignius ac potentius obtinuit regnum quam prius [Col. 0275B] per carnalis concupiscentiae generationem carnalem regnasset in eis veniens ab Adam originale peccatum, cum, qui filii irae erant, filii gratiae effecti in sanguine Christi occultiore mysterii virtute justificati sunt, non solum ab originali peccato, sed ab omni peccato: et insuper accipere merentur Spiritum adoptionis sanctum, testimonium perhibentem conscientiis eorum quod sunt filii Dei. Sicque sublato, hoc est dimisso, peccato, cui justitia inimicabatur, plena facta est Dei et hominum reconciliatio, et finis irae, hoc est justae vindictae in Deo. Fit autem finis vindictae, sed aeternae, eis qui ad aeternitatem regenerantur, manente sententia poenae temporalis ad erudiendam fidem aeternitatis. Unde beatus Augustinus dicit in libro De baptismo parvulorum: [Col. 0275C] «Caro quae primo facta est, non erat caro peccati, qua noluit homo inter delicias paradisi servare justitiam. Unde statuit Deus ut post ejus peccatum propagata caro peccati ad recipiendam justitiam laboribus et molestiis reniteretur. Propter hoc etiam de paradiso demissus Adam contra Eden habitavit, hoc est contra sedem deliciarum, ut significaret quod in laboribus, qui sunt deliciis contrarii, erudienda esset caro peccati; quae in deliciis obedientiam non servavit, antequam esset caro peccati. Sicut ergo illi primi homines postea juste vixerunt, unde merito creduntur per Domini sanguinem ab extremo supplicio liberati, nec tamen meruerunt in illa vita ad paradisum revocari: sic et caro peccati, etiamsi [Col. 0275D] remissis peccatis homo in ea juste vixerit, non continuo meretur eam mortem non perpeti quam traxit de propagine peccati. Tale quid insinuatum est de patriarcha David in libro Regnorum (II Reg. XII) . Ad quem cum propheta missus esset, eique propter peccatum quod admiserat, ventura mala ex iracundia Dei comminaretur, confessione peccati veniam meruit, respondente propheta, quod ei flagitium facinusque dimissum sit, et tamen consecuta sunt quae Deus fuerat minatus, ut sic humiliaretur a filio. Unde et si hic dicitur,—Si Deus propter peccatum illud fuerat comminatus, cur, dimisso peccato, quod fuerat minatus implevit?—rectissime respondebitur, remissionem illam peccati factam, ne homo impediretur a percipienda vita aeterna; secuturum [Col. 0276A] vero illius comminationis effectum, ut pietas hominis in illa humilitate exerceretur ac probaretur. Sic et mortem corporis et propter peccatum hominibus Deus inflixit; et post peccatorum remissionem propter exercendam justitiam non ademit.» Haec beatus Augustinus.

Deinde magister Petrus propositas quaestiones, sicut legere poteritis, scrupulosas et plenas scandalis indiscussas praeteriens, et multo studio effossam foveam perditionis simplicioribus apertam relinquens, quasi redit ad sensum Catholicum, tanquam immunem se faciens, quicunque ceciderit in eam. Cum enim in dispensatione Mediatoris tria praecipue intelligenda sint fidelibus, scilicet sacramentum redemptionis et reconciliationis omnium, et ad eos [Col. 0276B] qui maxime per superbiam peribant, exemplum humilitatis; et ad eos, quorum amor in terrenis computruerat, provocatio charitatis: primo leviter perstricto, secundo penitus neglecto, tertio totus incumbit, dicens hoc fuisse consilium, et hanc esse causam incarnationis et passionis Domini, ut luce sapientiae suae mundum illuminaret, et ad amorem suum accenderet, tanquam posset provocari homo superbus ad amorem Dei, nisi primo humiliaretur ab amore sui, et nisi prius sacramento redemptionis solveretur ligatus a conditione et vinculo peccati. Ubi cum totum legeritis quod queritur, quod scribit, quod astruit, quod exaggerat, quod solvit, quod docet, quod emendat, vestri sit judicii, utrum secundum praeceptum legis, foveam quam effodit, sic operuerit, [Col. 0276C] ut si cujus bos aut asinus ceciderit in eam, non jure ab eo exigendum sit (Exod. XXI) . In quam certe periculosa nimis ruina jam delapsi sunt, qui ex sententia ejus astruere nituntur, si plene auderent, Christum Dominum gratis passum, gratis venisse in mundum. Quibus non est dissimulandum; sed ingerendum periculum suum et ex verbis Apostoli saepius conveniendi sunt dicentis: «Vosmetipsos tentate. Si estis in fide ipsi vos probate. An non cognoscitis vosmetipsos, quia Jesus Christus est in vobis, nisi forte reprobi estis?» (II Cor. XIII.) Est autem in eis Christus, quibus placet Christus. Christus illi placet, qui non nisi in fide Christi Jesu sibi placet. Sed non omnium est fides. Unde idem dicit Apostolus: [Col. 0276D] «Si autem opertum est Evangelium nostrum, in his qui pereunt est opertum: in quibus Deus hujus saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non fulgeat eis illuminatio Evangelii gloriae Christi, qui est imago invisibilis Dei (II Cor. IV) .» Necessarius vero in mundo in tantum fuit Christi adventus et passio ejus, ut hoc singulariter modo servandus esset mundus: sed hoc isto potissimum modo faciendum fuit, cum isto potissimum modo congruentius et efficacius faciendum in sapientia sua providentia Dei praeordinasset consilio, quod ipse novit.

Iterum dicit de persona Mediatoris, Deum ab homine secernens, sicut Nestorius: «Sciendum,» ait, «est quod licet concedamus quod Christus tertia sit [Col. 0277A] persona in Trinitate, non tamen concedimus quod hanc persona, quae Christus est, sit tertia persona in Trinitate.» Notanda insipientissima loquentis de Deo protervia. «Hoc,» inquit, «concedimus, illud non concedimus,» tanquam de Christo, sive in Christo nil sit, vel esse possit, nisi quod ille concesserit. Deinde contra illud Psalmi: «Israel, non erit in te Deus recens (Psal. LXXX) ,» recentem nos in fide nostra Deum habere causatur, si quid in Deo esse, quod ab aeterno non fuerit, profitemur. Haec haeresis proprie Agnoitarum est, quae olim tempore beati Gregorii in Ecclesia apparuit, de qua idem scribens ad Eulogium patriarcham Alexandrinum, sic inter caetera dicit: «Nemo potest esse Agnoita, qui Nestorianus non sit.» Sicut enim olim Nestorius nisus [Col. 0277B] fuerat astruere Mariam θεοτόκον , hoc est matrem Dei non fuisse, sic et isti, pro eo quod in Evangelio dicitur de die judicii, quia diem illum et horam «neque angeli, neque Filius novit (Marc. XIII) ;» et quia Dominus legitur venisse ad ficulneam, quaerens in ea fructum, et non invenit (Matth. XXI) ; et quod requisivit de Lazaro, «Ubi posuistis eum (Joan. II) ,» multa dicebant filium hominis ignoravisse. Sed sicut dicit idem doctor, diem judicii Pater solus dicitur scire, quia consubstantialis ei Filius ejus, ex natura quae est super angelos, habet ut hoc sciat quod angeli ignorant. Incarnatus enim Unigenitus Dei, factusque pro nobis homo perfectus, in natura quidem divinitatis novit diem et horam judicii, sed tamen hunc non ex natura humanitatis novit. Quod [Col. 0277C] ergo in ipsa humanitate novit, non ex ipsa novit, quia Deus homo factus diem et horam judicii non nisi per divinitatis suae potentiam novit. Unde et nos similiter dicimus, Christum Filium hominis in ipsa natura humanitatis suae, sed non ex ipsa, secundum eam quam cum Deo habet unionem, tertiam esse in Trinitate personam, quia sicut incarnatus Deus factus est filius hominis propter hominem assumptum, sic assumptus homo factus est Filius Dei propter assumentem Deum. Unde dicit idem doctor in epistola sua: «Diem et horam judicii scit Deus et homo, sed ideo homo, quia Deus est ipse homo. Scientiam vero, quam ex humanitatis natura non habuit, ex qua cum angelis creatura fuit; hanc se [Col. 0277D] cum angelis qui creatura sunt, habere denegavit.» Ad quod et nos dicimus, quoniam si in Trinitate, quae Deus est, tres sunt personae quod ipse non contradicit, et Christus Deus et homo una est persona, quod etiam ipsum non contradicit: quam tamen tertiam in Trinitate esse personam nullatenus concedit; jam utique recentem ab eo Deum habemus, quartam scilicet in Deo cum Trinitate personam, et in fide nostra quaternitas potius quam Trinitas nobis proponitur adoranda. Sed sicut dicit beatus Augustinus ad Evodium ⁜ (35) , «assumpto homine nequaquam personarum numerus auctus est, sed eadem Trinitas mansit.» Nos vero, ipsum quem Deus [Col. 0278A] exaltavit, hoc est, si dici fas est, hominem Dominicum, (et dedit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium terrestrium et infernorum (Philip. II) , scilicet ut ab omnibus tanquam Deus adoretur); ipsum, inquam, et nos, et omnis lingua confitetur quia est in gloria Dei Patris: quod non est aliud, quam quia est tertia persona in majestate summae Trinitatis, sed secundum hoc quod et ipse est Dei Filius, hoc est in unitate personae conjunctus vel potius unitus Filio Dei, sicut et Deum Dei Filium natum temporaliter credimus, et passum, secundum eamdem personae unitatem, absque omni calumnia recentis in Deo novitatis.

Propter quod etiam B. Augustinus in libro Retractationum (cap. 19) poenitere se dicit, alicubi se [Col. 0278B] dixisse hoc quod et nos paulo ante manifestandae rei causa diximus, hoc est, «Dominicum hominem,» scilicet inquiens, tanquam homo ipse non sit Dominus; qui, sicut ipse alibi dicit, ex quo ipse esse coepit, Dominus et Deus esse coepit. Ubi sicut audire refugit fides Christiana in Christo Deo et homine personae divisionem, sic etiam abhorret divinae substantiae cum humana substantia confusionem, sive commistionem. Unde dicit B. Augustinus in libro De Trinitate et columba, sicut jam supra posuimus: «Nec sonus ille vocis, quo dictum est: Tu es Filius meus dilectus, qui continuo esse destitit, coaptatus est in unitatem personae Patris, nec illa species corporalis columbae (Luc. III) coaptata est in unitatem personae Spiritus sancti, sicut [Col. 0278C] neque ille ignis (Act. II) qui eumdem Spiritum sanctum demonstravit, et officio significationis impleto mox esse destitit. Sed solus homo, quia propter ipsam naturam liberandam illa omnia fiebant, in unitatem personae Verbi Dei mirabili et singulari susceptione coaptatus est, permanente tamen Verbo in sua natura incommutabiliter, in qua nihil compositi cum quo subsistat ulla phantasia humani animi suspicandum est. Homo enim Verbo accessit, non Verbum in hominem convertibiliter decessit; atque ita Filius Dei simul cum homine suscepto dicitur. Unde idem Filius Dei incommutabilis est, atque coaeternus Patri; sed in Verbo solo. Et sepultus est Filius Dei, sed in carne sola.» Item Leo (ep. 11) papa de [Col. 0278D] Christo: «Totus,» inquit, «Deus est propter assumentem Deum, totusque homo propter hominem assumptum. Nec tamen Verbum in carnem, sive caro in Verbum mutata est; sed utrumque manet in utroque, et unus in utroque Christus, nec diversitate divisus, nec commistione confusus. Nec alter est ex Patre, alter est ex matre; licet aliter sit ex Patre, aliter ex matre: ex Patre ante omne principium, ex matre in fine saeculorum, ut esset mediator Dei et hominum Jesus Christus, in quo habitaret plenitudo divinitatis corporaliter, quia non assumentis dejectio sed assumpti provectio est: quod Deus illum exaltavit, et dedit illi nomen, quod est super omne [Col. 0279A] nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum: et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philipp. II) .» Ubi licet una persona sit Dei et hominis, aliud tamen est, unde communis gloria, aliud unde communis est contumelia. Sicut enim in Trinitate Deus Pater et Deus Filius unius substantiae, sed non unius personae, sic in forma Mediatoris Deus et homo sunt unius personae, sed non unius substantiae. «Nec interest,» ait S. Leo, «ex qua Christus substantia nominetur, cum inseparabiliter manente unitate personae idem sit et totus hominis filius propter carnem, et totus Dei Filius propter unam cum Patre substantiam.» Dicit ergo magister Petrus: «Non concedimus [Col. 0279B] quod Christus haec persona, hoc est, Deus et homo, tertia sit persona in Trinitate.»

Nos vero dicimus, secundum praemissas sententias Patrum, quia Christus Deus et homo haec persona, secundum quod Deus est, tertia est in Trinitate persona. Dicet: Ergo, non secundum quod homo est. Utique, sed est ibi etiam homo, propter inseparabilem unitatem, qua una est persona cum Deo. Absit autem ut per hoc recens aliquid asseramus in Deo, cum, sicut Leo papa sentit, et Augustinus consentit, hominem ab aeterno ad hoc praedestinatum, et in tempore beneplaciti Dei in hoc glorificatum, simul dicimus coepisse esse, et Deum esse, cum non sit nisi unus Deus! Sed permanente divinitate Filii Dei in sua natura, sicut dicit B. Augustinus, incommutabiliter, [Col. 0279C] sine omni composito humani phantasmatis, cum quo subsistat, mirabili et incomparabili susceptione in unitatem personae homo ei est appositus, sive aptatus; non prius creatus et postmodum assumptus, sed simul in ipsa assumptione creatus. Et sicut dictum est, simul coepit esse, et Deus esse, sed gratia, non natura, nomine vel persona, non essentiali substantia. Unde dicit Apostolus: «Dedit illi nomen quod est super omne nomen (Philipp. II) .» Et B. Augustinus in libro contra sermonem Arianorum: «Hanc unitatem personae Christi Jesu Domini nostri sic ex natura utraque constantem, ut quaelibet earum vocabulum etiam suum impertiat alteri, et divina humanae, et humana divinae, beatus [Col. 0279D] ostendit Apostolus: «Hoc, inquiens, sentite in vobis, quod et in Christo Jesu; qui cum in forma Dei esset, humiliavit semetipsum, etc. (ibid.) .»

Cum ergo Christi nomen sit ex eo quod unxit eum Deus prae participibus suis oleo exsultationis, hoc est quod homo factus humiliavit semetipsum, de ipso tamen eodemque Christo dictum est quia in forma Dei esset, antequam ab illo forma servi esset accepta. Nondum quippe erat filius hominis, sed Filius Dei; cui Patris aequalitas non erat rapina, sed natura. Verum, si quaeramus quis est ille, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, respondetur nobis voce apostolica: [Col. 0280A] Christus Jesus. Ergo et illa divinitas hujus humanitatis nomen accepit. Item si quaeramus quisnam sit factus obediens usque ad mortem; rectissime respondetur: Ille, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo. Ergo et ista humanitas illius divinitatis nomen accepit. Apparet tamen idem ipse Christus geminae gigas substantiae, secundum quid obediens, secundum quid aequalis Deo, secundum quid filius hominis, secundum quid Filius Dei, secundum quid dicit: «Pater major me est (Joan. XIV) :» secundum quid, «Ego et Pater unum sumus (Joan. V) .» Propter haec omnia dicimus Mariam theotocon [ θεοτόκον ], hoc est matrem Dei, Christum genuisse Deum et hominem unam personam; hominem, in quantum ex ea esse [Col. 0280B] coepit; Deum, in quantum de ea Deus et homo esse coepit. Sicque ipsam Christi personam tertiam in Trinitate fatemur personam: Deum Filium Dei, in quantum una ipse substantia cum Patre et Spiritu sancto est; hominem filium hominis, in quantum ipse cum Deo Dei Filio una persona est: illum qui ab aeterno natura Deus est; istum, qui ex quo coepit esse, non solum homo, sed etiam ex coessentiae divinae beatitudine gratia Deus est, salva tamen Christianae pietatis cautela, propter vitandam recentis Dei suspicionem, qua supra beatum Augustinum meminimus dixisse, permanere semper Verbum in sua incommutabilitate, in qua nihil esse compositi, cum quo subsistat, ulla phantasia humani [Col. 0280C] animi suspicandum est.

Jam ad alia transeamus. Dicit etiam magister Petrus de sacramento altaris, substantia panis et vini mutata in substantiam corporis et sanguinis Domini ad peragendum sacramenti mysterium, accidentia prioris substantiae remanere in aere. Obsecro, ut quid in aere? Quid ibi factura sunt? Nobis vero videtur, si vobis etiam videtur quod accidentia illa, sive prioris forma substantiae, quae, ut puto, non nisi consonus in unum accidentium concursus est, si ibi est, in corpore Domini est, non formans illud, sed virtute operantis in ea sapientiae Dei aptans illud, et modificans, ut secundum ritum mysterii et modum sacramenti, habile fiat et tractabile, et gustabile in forma aliena, [Col. 0280D] quod non poterat esse in propria, agens exterius ut tractari possit, et sumi corporaliter agente interiore gratia, ut sumatur incorruptibiliter, et credenti sapiat, et amantem vivificet et nutriat spiritualiter. Hinc etenim dicit B. Augustinus ⁜ (36) : «Quod videtis in altari, panis est et calix, quod vobis renuntiant oculi vestri: quod autem fides postulat instruenda, panis corpus, calix vero sanguis est Christi.» De quibus etiam alibi dicit: «Quia et eadem sunt, et in aliud commutantur, et quia quod in eis exterius sensibus subjacet, in percipiendo consumitur.» Unde et dicit in libro contra Faustum ⁜ (37) : «Quid sunt aliud quaeque corporalia sacramenta, nisi quaedam quasi verba visibilia, [Col. 0281A] sacrosancta quidem, sed tamen mutabilia, et temporalia?» Item alibi: «Si ad ipsas res visibiles, quibus sacramenta tractantur, animum conferamus, quis nesciat eas esse corruptibiles? Si autem ad id quod per illas agitur, quis non videat non posse corrumpi?» Haec ergo sunt quae nobis videntur de sacramentis divinis, diversis negligentiae sive ignorantiae casibus exposita, non corpus Domini, sicut dicit magister Petrus, quod quidquid accidat in hujusmodi, remotissimum esse credendum est ab omni dignitatis suae injuria.

Deinde aliam movet quaestionem dicens: «De suggestione diaboli solet quaeri quomodo possit suggerere hominibus, cum nec verbis, nec signis [Col. 0281B] hoc faciat. «Ad quod dicimus,» ait, «quia facit haec per physicam rerum, lapidum, vel herbarum, quia sicut in natura quorumdam lapidum est ferrum trahere, vel libidinem exstinguere, ita quidam lapides sunt, vel herbae, quibus libido, ira, et caetera vitia excitantur. Quando ergo diabolus vult suggerere alicui libidinem, vel iram, vel alia vitia, apponit ei lapidem illum, sive herbam, quam scit talem habere virtutem.» Hoc ridiculum est, nec nisi ad risum movendum dixisse eum hoc aestimo, vel scripsisse, cum sancti doctores manifeste dicant quia agit hoc spiritualis potius nequitia, spirituali potentia hominibus incognita. Nec enim Judae Satanas lapidem aliquem sive herbam intulit, cum [Col. 0281C] immisit in cor ejus, ut traderet Dominum, vel cum in eum introivit, hoc est, sicut dicit B. Augustinus, totum eum juri suo mancipavit. Ubi etiam miror hominem aliquid sapientem, ad astruendum quod affert de aeris corporibus daemonum, auctoritatem afferre de fabula Salomonis, daemones intra vitreum vas includentis. Sunt adhuc multa, quae in theologia vel philosophia magistri Petri me movent, sed plurima praetermisi, quia nisi vos haec moverint, nec illa moverent. Nunc precor reverentiam vestram per eum, qui in Ecclesia sua speculatores et pastores vos constituit, ut de his interim sic agat prudentia vestra, ut his qui in his scandalizantur satis fiat, qui laesi sunt in fide curentur; qui in Deo vos diligunt et praedicant non erubescant in vobis, sed de [Col. 0281D] vobis in Domino glorientur.

Dicit etiam ab Adam originalis peccati trahere nos poenam, non culpam. Ut quid ergo parvuli baptizantur? Sed in baptismo, sicut dicunt Patres, sicut supra [Col. 0282A] sufficienter exposuisse diximus beatum Augustinum, culpa dimittitur: poena ad exercitium vitae hujus manet, quae est mors corporis et caeterae tribulationes vitae hujus.

Dicit nullum esse peccatum, nisi in solo consensu mali, et in contemptu Dei, quem habet homo in consensu peccati. Etenim nullam concupiscentiam, nullam delectationem malam, nullam voluntatem malam dicit esse peccatum, sed naturam. «Concupiscere,» inquit. «alienam uxorem, sive concumbere cum alterius uxore, non est peccatum, sed solus in hoc consensus et contemptus Dei peccatum est.» Et sicut in concupiscentia et delectatione [Col. 0282B] nullum peccatum committi, sic peccatum consensus nullo actu peccati dicit augmentari.

Dicit per ignorantiam nullum fieri peccatum. Dicit quoniam si ideo gentilis sive Judaeus contemnit fidem Christi, quia contrariam eam credit Deo, non peccat. Dicit quia qui ideo martyres occiderunt, quia arbitrati sunt in hoc obsequium se praestare Deo, non peccaverunt. «Propter quod,» inquit, «Judaei qui Stephanum lapidaverunt, et Dominum crucifixerunt, non peccaverunt; imo plus peccavissent, si contra conscientiam aestimationis suae ei pepercissent.» Dicit concupiscentiam et delectationem carnis non esse in nobis occidendam, sed odiendam, sicut praecipit, [Col. 0282C] inquit, Dominus, patrem et matrem odiendos propter Deum, non occidendos, ut semper habeamus contra quod pugnemus. «Quod enim,» ait, «cum labore et certamine bene agitur, hoc est quod coronam et praemium meretur: quod vero cum pace et delectatione, nihil meretur.» Hoc docet, hoc scribit moralis magister, parum sciens ut arbitror, et inexpertus, quid sit libertas spiritus. Qui adhuc alia docet, et scribit quam plurima, tam in spiritualibus, quam in moralibus, non minus reprehensibilia vel periculosa, quae prosequi longum esset. Ad reprobandam vero vel destruendam ejus doctrinam cui haec non sufficiunt, nulla sufficient.

Guillelmo charissimo suo frater Bernardus. Motum vestrum, etc. Vide Opp. S. Bernardi, t. I. col 533, epist. 327.

Hanc Disputationem Andreas a Quercu, noster Manrique, et alii, Guillelmo a S. Theodorico tribuunt ⁜ (38) Verum supra Guillelmi legitimum partum unico libro contentum protulimus, Gaufrido Carnotensi et S. Bernardo scriptum, quo errores Abaelardi nondum eis cogniti declarantur. Hoc autem alterum opus tribus libris distinctum et praesuli Rothomagensi nuncupatum, editum est, postquam S. Bernardus Petri Abaelardi errores insectatus est; et hic se inique a sancto Patre impetitum in Apologia adversus eumdem scripta mendaciter calumniatus est. Hic ergo noster abbas anonymus beatum Bernardum tuetur, et demonstrat verbis Abaelardi adductis errores ei a sanctissimo Patre imputatos, vere ab ipso traditos et evulgatos. Horum autem abbatum, Guillelmi scilicet et anonymi hujus testimoniis, imo verbis Abaelardi, quae ipsi referunt, refutabitur calumnia eorum qui B. Bernardum contra Petrum Abaelardum disputantem, larvas duntaxat et chimaeras dicunt insectatum, non doctrinam, quam ille tueretur. Quae injuria in sedem apostolicam, et in concilium Senonense, coram quibus capitula librorum Abaelardi lecta sunt, et ab eis damnata, redundat. Qui tanta facilitate S. Patrem ignorantiae damnant, et Abaelardum absolvunt, in tam pravum judicium forsan inducti sunt ex lectione responsionis ejusdem Abaelardi, ante 30 annos cum aliis quibusdam ejus operibus editae, in qua errores sibi scriptos damnat, et suos esse inficiatur. Verum responsio illa potius inscribenda erat, Retractatio errorum Petri Abaelardi, quam Responsio contra calumnias objectorum, cum Guillelmus, et anonymus abbas sententias ejusdem Abaelardi fuse referant, errores de quibus accusabatur apertissime continentes. Nec quemquam moveat, quod in operibus Abaelardi nuper editis non reperiantur illi errores, nam libri illi qui hos continebant, non sunt typis excusi. Illi enim caeteris operibus, quibus admisti fuissent, perniciem certam attulissent. Porro initium illius disputationis non edidimus. Primus enim quaternio deest exemplari, quod unicum reperitur, et illud fuit olim bibliothecae Claraevallis, atque in ejus initio haec verba jam olim scripta sunt. Deest unus quaternus, qui habuerit obedientiam librorum requirat. At non solum non repertus est ille quaternus, sed etiam codex ille e bibliotheca illa sublatus: quem Andreas a Quercu vivens possedit, et ego illum ipsum exscripsi. Adverte hunc anonymum in tertio hujus operis libro illam Abaelardi sententiam refellere, qua statuebat omnibus gratiam Dei offerri. Verum haec non Abaelardi propria est, sed scholasticorum doctorum communis, imo et Patrum; quam inter caeteros egregie tuetur Prosper Augustini discipulus in libris De vocatione gentium: qui etiam illam ad parvulos sine baptismo decedentes extendit. Sane nec Guillelmus, nec S. Bernardus hanc sententiam in Abaelardo damnarunt; imo ipsi eam passim docent. Pelagianismi quidem Abaelardum insimularunt, quod diceret nos viribus liberi arbitrii posse bona agere, etc. Sed hac de re iterum in adnotationibus nostris infra.

[Col. 0283A] «Si tam evangelica quam apostolica dicta discutiamus, juxta ipsius locutionis proprietatem intelligimus, ea quae ad potentiam pertinent, Patri specialiter ascribi, ut hinc quoque aperte colligi possit, vocabulo Patris omnipotentia ipsa specialiter designari. Ait quippe Filius: Quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) , non, quae Filius et Spiritus sanctus.» Et infra de eodem: «Cum ait Apostolus, ipsum a mortuis resurrexisse per gloriam Patris (Rom. VI) , innuitur, magis ad personam Patris pertinere, juxta ejus, ut dictum est, proprietatem, ea quae potentiae sunt, ascribenda esse; sicut Filio, ea quae ad animi rationem vel sapientiam pertinent, sicut judicare est, quod discretionis est. Unde scriptum est: Pater omne judicium dedit Filio (Joan. IV) ; [Col. 0284A] quia sapientiae cedit potentia in discussione judicii, ubi aequitas magis examinanda est, quam vis potentiae exercenda.» Et infra: «Ut ex supra positis jamdudum specialiter nomine Patris divina potentia declaratur; sic nomine Filii sapientia significatur. Est autem divina sapientia quaedam, ut ita dicam, potentia ipsius Dei.» Et infra de Spiritu sancto: «Benignitas ipsa, quae nomine Spiritus sancti demonstratur, non est aliqua in Deo potentia, sive sapientia, ut videlicet ipsum benignum esse, sit esse potentem, vel sapientem: sed haec ejus bonitas magis secundum ipsum charitatis affectum vel effectum accipienda est.» Haec autem eodem ordine verbis eisdem, licet locis diversis, sicut hic posita sunt, ab antiquo serpente per eum in diabologia illa evomita [Col. 0285A] sunt. Quis unquam Arius, quis Eunomius, quis alius hieresiarcha de Deo tam male sensit, tam male scripsit? Quid agitis, o nostrates philosophi? Cur oculos avertitis? O nobilissimi juvenes, o mundi flores, o aurea scientiae saecularis vasa; cur talia discitis, cur dicitis, cur scribitis? Utinam magistri vestri scripta vana tantummodo essent, non tam perniciosa! Apostolica sanctio est, omne quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV) . Quid est ergo, quod destruit fidem? Sed ne diutius olidum coenum removentes nauseam incurramus, relegamus superiora. Dicit, quod Pater est omnipotentia. Verum est, hic nulla quaestio est. At quod specialiter adjungit, suspectus mihi factus est, venenum portat. Vult enim, quod Pater habeat omnipotentiam quamdam, quam Filius [Col. 0285B] non habeat, id est, quod Pater potest esse a seipso, Filius non potest esse a seipso. Ad hanc fallaciam veridica responsione denodandam postea revertemur. Dicit, quod sapientia Patris, quae est Filius, non est omnipotentia, sed aliquid de Patre, id est, quaedam potentia de omnipotentia Patris. Id pluries replicat. Dicit, quod benignitas ipsa, quae est Spiritus sanctus, non est aliqua in Deo potentia vel sapientia; quia aliud est, benignum esse; aliud, sapientem vel potentem esse. Dicit, quia sapientiae cedit potentia in discussione judicii, ubi aequitas magis examinanda est, quam vis potentiae exercenda. Dicit, quod Pater quaedam posuit in sua potestate, quae non posuit Filius, vel Spiritus sanctus. His non tam argutiis, quam mendaciis, sicut ordo propositionis [Col. 0285C] requirit, et Deus, pro quo et de quo loquimur administraverit, respondendum est. Ac primum requiro cur sanctae religionis et magni nominis abbatem insimulet falsa finxisse; quia in theologia sua scripserit, Filium esse quamdam potentiam, Spiritum sanctum nullam. Id enim in Apologia sua, quam contra abbatem Petrus ipse dirigit, se dixisse denegat, scilicet quod divina sapientia quaedam sit potentia Patris, non Filius; et quod amor Patris et Filii, sit nulla potentia, non Spiritus sanctus, se dixisse profitetur, et verum esse pertinaciter contendit. Sed vae contentionibus hominum. Vere juxta Jeremiam stultus est factus omnis homo a scientia. Miror ego homullulus quidam famae tenuis, et scientiae [Col. 0285D] nullius, tam eruditum, tam celebrem magistrum, talibus naeniis tam turpiter involutum fuisse. Non debuisse vel idiota quilibet aeriarum aranearum tam floccidis cassibus irretiri. Si enim sapientia Dei est Filius Dei, et e converso; et amor Patris et Filii est Spiritus sanctus, et e converso; sapientiam Patris quamdam potentiam esse, et Filium non esse, et amorem Patris et Filii nullam potentiam esse, et Spiritum sanctum non esse, per me videre non possum. Licet enim non Pater per Filium, sed Filius per Patrem sapiens sit, Pater enim a nullo, Filius a Patre est, quidquid est; ipse Petrus tamen qualiter de sapientia Patris agat, maxime in Apologia sua manifestat, ubi super hoc capitulum ita dicit: «Sicut ergo sapientia, quam [Col. 0286A] Filium ejus intelligimus, quaedam potentia est, vel facultas omnia discernendi sive cognoscendi, ne per ignorantiam errare possit; sic amor ipsius, sive benignitas, quam Spiritum sanctum dicimus, optima est ejus voluntas, potius quam potestas.» Expergiscimini, qui dormitis in lectis eburneis, et lascivitis in stratis vestris, sapientiae saecularis amatores; et videte, quam caeca sit praesumptionis audacia. Hic aperte dicit, sapientiam Dei, id est, Filium Dei, quamdam Dei potentiam esse vel facultatem, omnia scilicet discernendi vel cognoscendi: tacet faciendi, ne omnipotentiam ascribat Filio, cum scriptum sit: Omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) : et amorem Dei, sive benignitatem Dei, id est Spiritum sanctum, optimam esse voluntatem, non potestatem. Quid amplius [Col. 0286B] quaeritis? Planum est. Dicit quidem: «Pater est omnipotentia, Filius quaedam potentia, Spiritus sanctus nulla potentia.» Cur igitur invehitur pro capitulis his, velut ab eo factis, quem criminatorem suum appellat, in abbatem? Nunc ergo, non voce Judaeorum, sed orthodoxorum judicio simul omnes exclamemus: Reus est mortis (Matth. XXVI) . At coluber ille tortuosus modo reflexus in gyros, modo secundum sententiam judicis, gradiens supra pectus, quantum potest erectus, latebrosissimae ac obscurissimae disputationis antrum ingreditur, et velut in altissima rupe Parmenidis sibilat inaudita; per Apologiam suam theologiam impejorat, novos veteribus errores adjungit, et eos pertinaciter et contentiose, [Col. 0286C] quod haereticum hominem facit, defendere contendit; novitatum amatores, ac simplices auditores, sophisticis importunitatibus eludit; abbatem litteratissimum, et quod majus est, religiosissimum, vocat inexpertum artis illius, quae magistra est disserendi: quasi non legisset in Apostolo quod sapientia mundi stultitia est apud Deum (I Cor. III) . Sed et illud maxime de Apostolo, et in eodem Apostolo: «Videte ne quis vos spoliet per philosophiam et inanem deceptionem, secundum traditionem hominum, et secundum elementa mundi, et non secundum Christum: in quo inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) .»

His itaque, pro eo quod capitula illa abbatem finxisse commemorat, excursis, jam nunc ratio nos [Col. 0286D] cogit, ut ad praejacentia mendacia redeamus, et ea non viribus nostris, sed sanctorum Patrum patrociniis discutiamus. Cunctis vero scientibus liquet, quod latet falsitas sub veritate, et quia per se turpis est, semper contegi nititur sub illius umbraculo. Verum est enim, omnipotentia pertinet ad Patrem, quia Pater omnipotens est, et a nullo est: et ut B. Dionysius Areopagita in Hierarchia sua dicit: «Fons Deitatis est Pater;» Filius vero naturaliter est de Patre suo, et Spiritus sanctus de Patre et Filio: sed quod omnipotentiam sic proprie assignat Patri, ut eam vitet assignare Filio vel Spiritui sancto, ut per id scilicet distinctionem personarum faciat, Patris per omnipotentiam, Filii per sapientiam, id est, secundum se quamdam potentiam, Spiritus sancti per [Col. 0287A] nullam vel potentiam, vel sapientiam, quia per benignitatem solam, venenum est, error est, haeresis est; et ut verbis magistri sui, de quo plus justo gloriatur, utar, fallacia est. Neque enim habet aliquam omnipotentiam Pater, quam non habeat Filius; quia quidquid habet Pater, habet et Filius; quia de omnipotente est Filius omnipotens. Alioquin verum non est illud evangelicum, ubi Filius dicit ad Patrem: «Omnia mea tua sunt; et omnia tua mea sunt (Joan. XVII) .» Aequalis enim est Patri per omnia Filius secundum divinitatem; licet quod est, de eo sit; quia de Deo Deus natus est, quae ipse, non ipse; et ubi est naturalis aequalitas, ibi aequalis et naturalis est potestas. Videamus si assertioni huic sanctorum Patrum concinat auctoritas. Hilarius ille splendidissimus Galliarum [Col. 0287B] sol, et haereseos Arianae praecipuus et validissimus oppressor, in libro VII De Trinitate dicit: «Non ambigitur, quin aequalitas nihil differat. Aequalitas vero nunquam ibi esse contradicitur, ubi unio est, nec tamen illic reperitur, ut differat. Ita similitudinis aequalitas nec solitudinem habet, nec diversitatem; quia omnis aequalitas nec diversa, nec sola est.» Et in eodem paulo post: «Itaque Filius in natura Patris eadem est, cui omnia posse naturae est.» Et noster Aristoteles B. Augustinus, similiter in libro VII De Trinitate: «Ergo et Pater ipse sapientia est, et ita dicitur Filius sapientia Patris, id est ut quemadmodum lumen de lumine, et utrumque verum lumen, sic intelligatur sapientia de sapientia, et utraque una [Col. 0287C] sapientia. Ergo et una essentia, quia hoc est ibi esse, quod sapere. Quod enim est sapientiae sapere, et potentiae posse, aeternitati aeternum esse, justitiae justum esse. Pater igitur et Filius simul una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia, et una omnipotentia.» Videtisne, o Parisienses academici, quod proprie, id est ad distinctionem personarum, omnipotentia soli Patri non debeat ascribi? Sed ne aliqua, vel parvissima dubitationis nebula remaneat, videte, quid in octavo ejusdem operis libro magister idem de re eadem prosequatur: «Ea, inquit, dicuntur proprie in illa Trinitate distincte ad singulas personas pertinentia, quae relative dicuntur ad invicem, sicut Pater et Filius, et utriusque donum Spiritus sanctus. Non enim Pater [Col. 0287D] Trinitas, aut Filius Trinitas, aut Trinitas donum. Quod vero ad se dicuntur singuli, non debet dici pluraliter, tres, sed una ipsa Trinitas, sicut Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus; Deus bonus Pater, bonus Filius, bonus Spiritus sanctus, et omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus; nec tamen tres dii, aut tres boni, aut tres omnipotentes, sed unus Deus, bonus, omnipotens, quod est ipsa Trinitas.»

His attestationibus sufficienter, quantum arbitror, ostensum est, quod omnipotentia proprie Patri soli non debet ascribi. Sed video quid Petrus hic velit [Col. 0288A] et in quibus dumetis opinionis novae se inferat, quantum Deus dat, intelligo. Profitens in superioribus quod verum est, quia aequaliter Patri Filius omnipotens est, quantum ad operationis effectum; idcirco tamen specialiter omnipotentia Patri attribuitur, quia non est aequaliter ei Filius omnipotens modo quodam, id est, quantum ad subsistendi modum. Id trahere videtur a quodam Maximo, quem puto Graecum fuisse, quem et Joannes Scotus usque ad haeresim imitatus est. Talibus hoc in loco Petrus verbis utitur: «Quidquid ad omnipotentiam attinet, non solum quantum ad operationis effectum, verum etiam quantum ad subsistendi modum, Patri tanquam proprium debet attribui, ut tale sit scilicet, quod Maximus dixerit, quod Pater per ingenitam [Col. 0288B] Deitatem omnipotens sit.» Ac si aperte dicat: Per hoc quod Deus est, et ingenitus, eum utroque modo omnipotentem esse. Ergo et omnipotens est, quantum ad operationis effectum, sicut et Filius, et Spiritus sanctus; et omnipotens est quantum ad subsistendi modum; quod non possunt esse Filius, nec Spiritus sanctus; quia Pater potest esse a seipso, quod Filius non potest, nec Spiritus sanctus. Diversus ergo est, secundum te, in illa simplici essentia subsistendi modus. Subsistit enim Pater eo modo, ut habeat proprie hanc omnipotentiam, quam non habeat Filius, vel Spiritus sanctus. Huic falsiloquio Senecae scitum aptari potest: «Quidquid adinventitium est, fundamento caret.» Si enim ita est, fallit [Col. 0288C] vel fallitur, qui dicit in Evangelio: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) .» Ego, et Pater, et sumus, ad personarum proprietatem, unum ad essentiae pertinet unitatem. Sed non fallit, quia veritas est; nec fallitur, quia sapientia est, et omnipotentia: non qui Pater, sed quod Pater. Non est igitur in illa simplici essentia diversus subsistendi modus ⁜ (39) , ubi ejusdem naturae est, quidquid ibi est; et tantus Deus est solus Pater, quantus Pater et Filius et Spiritus sanctus; quia unaquaeque persona sigillatim perfectus Deus, et tota simul Trinitas nonnisi unus Deus. Augustinus in lib. VI De Trinitate: «In rebus, inquit, corporeis non tantum res una, quantum tres simul; et plus aliquid sunt duae, quam una res. Caeterum in summa Trinitate, quae Deus est, [Col. 0288D] tantum est una, quantum tres simul; tantum est una, quantum duae, et in se infinita sunt. Ita et singula sunt in singulis, et singula in omnibus, et omnia in omnibus, et unum in omnibus. Qui videt hoc vel ex parte, vel per speculum et in aenigmate, gaudeat cognoscens Deum, et sic Deum honoret, et gratias agat. Qui autem non videt, tendat ad videndum per pietatem, non per caecitatem ad calumniandum etiam quia unus est Deus, sed tamen Trinitas.» Haec Augustinus ad conterendos novos fidei inimicos, et ad ostendendam individuae unitatis incomprehensibilem sublimitatem, fortiter atque fideliter disseruit. Claret [Col. 0289A] igitur, nisi his qui superbiae et contentionis spiritu insipiens et impoenitens cor habent, thesaurizantes sibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei; claret, inquam, diversum subsistendi modum ibi non esse, ubi principaliter et ineffabiliter unum et verum est esse. Denique nihil aliud est rei essentia, quam res ipsa; et, teste Augustino, Deus relative non subsistit, sicut relative dominatur. Ut enim in lib. VII De Trinitate dicit: «Omnis res ad seipsam subsistit, quanto magis Deus, si dignum est, ut dicatur Deum subsistere.» Et quoniam in Deo nihil aliud est, sapientem esse vel potentem esse quam esse, sicut in superioribus et ratione, et tanti doctoris eruditione potenter et patenter declaratum est, inconveniens dictum est de Deo, et Pater potest [Col. 0289B] esse a seipso: nam est a seipso, quod Filius non est, quia Filius a Patre est. Videte quod turbatus, vel turbare volens sit, qui de re etiam non simplici dicit. Res ista potest esse res ista. Sed ne verbosus sim, et per me, praesertim talis in talibus deficiam in me, ad praecellentissimum doctorem, Augustinum dico, revertor. Homo ille Dei scribit ad sanctum Evodium, qui eum de quibusdam rebus obscurissimis epistolis interrogaverat; in quibus, ut sibi videbatur, probaverat ratione, cogi Deum esse; et velut flumen repletum aquis in secunda epistola ad eumdem Evodium prorupit in haec verba: «Habes, inquit, in libro De vera religione quem si recoleres atque prospiceres, nunquam tibi videretur ratione cogi Deum esse, vel ratiocinando effici, Deum esse [Col. 0289C] debere: quando quidem in ratione numerorum, quam certe in usu quotidiano habemus, si dicimus, septem et tria debent esse decem, minus considerate loquimur. Non enim decem debent esse, sed decem sunt. De quibus itaque rebus recte dicatur, quod esse debeant, sive jam sint; sive jam non sint, satis, quantum aestimo, disputavimus in eis libris, quos commemoravi. Homo enim sapiens esse debet: si est, ut maneat; si non est, ut fiat. Deus autem sapiens non esse debet, sed est.» Similiter potens non esse debet, sed est: sicque de omnibus. Omnia enim quae in eo sunt, nihil aliud quam ipse sunt; sed hic modus loquendi nostrae congruit infirmitati. Hinc Hilarius De Trinitate: «Per id quod habet Deus, ipsum [Col. 0289D] illud significat habendo; quia non humano modo ex compositis Deus est, ut in eo aliud sit, quod ab eo habetur, et aliud sit ipse qui habeat; sed totum quod est, una est natura, perfecta scilicet et absoluta et infinita, et non ex disparibus constituta, sed vivens ipsa per totum.» Haec Petrus non vidit, qui confidens in viribus ingenii, et in adinventionibus suis sibi placens (valde vero stulto homini placet, qui sibi placet), sanctorum Patrum per humilitatis ac fidei semitam gradientium elimatam doctrinam contempsit: et ob id justo judicio Dei in hujus obscurissimae caliginis caecam foveam projectus est, ut sentiret, doceret, scriberet, quatenus quoniam Pater a seipso esse potest, quod Filius non potest, ideo omnipotentiam debere Patri specialiter ascribi; [Col. 0290A] Filio non ascribi, sed quamdam potentiam; Spiritui sancto nullam, quia benignitatem solam. Stupeo, dum haec scribo, et omnia viscera mea contremiscunt. Deum testor et angelos ejus, quoniam qui mendacia haec ob eruditionem legunt, nisi resipiscant, filii perditionis sunt: et eorum qui fabricatores mendacii, et cultores perversorum dogmatum fuerunt, sortem maledictionis elegerunt, et aeternae damnationis sibi acquirunt. Sed quoniam de falsiloquio hoc, quo suo supra dicto modo Petrus omnipotentiam Patri specialiter ascribit, piis lectoribus, ut arbitror, satisfactum est: fidei et auctoritatis lumine praeeunte inspiciamus et reliqua.

Sequitur non minor perversitas, nec minoris pestilentiae morbus, cum velut ex saeculari fornace [Col. 0290B] scholasticis suis furfuream scoriam ministrat, et vanitates evomit, imo insanias mendaces; mentiens de Filio Dei, in quo est salus mundi. Dicit enim quod sapientia Patris, quae est Filius Dei, non est omnipotentia, sed aliquid de Patre, id est quaedam potentia de omnipotentia. Sed ut luce clarius intueamur, quod pessima, quod detestanda doctrina haec, imo fallacia, non doctrina sit, superiore disputatione debemus adjuvari, et luminosis auctoritatibus eorum qui Deum vident, et cum eo regnantes in perpetuas aeternitates lucent, ad depellendas has tenebras adjuvari. Est etenim indissimilis et consubstantialis Patri Filius secundum divinitatem per omnia; licet ex eo sit quod est: quod nihil aliud est, quam natum esse unum de uno, verum de vero, totum de [Col. 0290C] toto, coaeternum de aeterno; et sic de ipso, quod sit in ipso; ubi non est essentiae diversitas, sed personae proprietas. Non est igitur Filius quaedam potentia de omnipotentia; imo est omnipotentia de omnipotentia. Non est, inquam, aliquid de Patre, quia licet sit alius quam Pater, non tamen est aliud quam Pater. Hinc Hilarius in lib. VII De Trinitate: «Deus, inquit, Filius qui est, non est aliud quam Deus. Nam, cum audio, et Deus erat Verbum (Joan. I) , non dictum solum audio verbum, sed demonstratum intelligo esse quod Deus est: et res significata a substantia est, cum dicitur, Deus erat. Esse enim non est accidens nomen, sed subsistens veritas, et manens causa, et naturalis generis [Col. 0290D] proprietas.» Idem, in libro ejusdem operis tertio: «Patrem autem in Filio, et Filium in Patre esse, plenitudo divinitatis in utroque perfecta est. Non enim diminutio Patris est Filius, nec Filius imperfectus a Patre est.» Idem de eodem in libro IV: «Unus est ergo ab uno, neque praeter innascibilem Deum innascibilis Deus alius est; neque praeter unigenitum Deum unigenitus Deus quisquam est, ac sic uterque Deus: cum inter unum et unum, id est ex uno unum, divinitatis aeternae non sit secunda natura.» Et in septimo: «Tenet itaque nativitas eam, ex qua subsistit, naturam; et Filius Dei non aliud quam quod Deus est, subsistit.» Sed et hoc apertius in octavo: «Hoc, inquit, Ecclesia intelligit, hoc Synagoga non credit, hoc philosophia non sapit, unum [Col. 0291A] ex uno, et totum ex toto Deum et Filium; neque per nativitatem deesse, quod totus est, neque hoc ipsum totum non secum nascendo tenuisse.» Et in duodecimo: «Tua res est, Filius tuus et unigenitus tuus est, non portio, non protensio, non secundum efficientiarum opinionem nomen aliquod inane; sed Filius ex te vero Deo Patre Deus verus, et a te in naturae tuae ingenitae genitus potestate.» Videtisne ergo, o purpurati juvenes, vel vos saltem, o cucullati amici, qui thalami Salomonis secreta rimamini, videtis, inquam, quam devius sit a vero, qui sapientiam Patris, id est Filium Dei, dicit, non omnipotentiam, sed quamdam potentiam de omnipotentia? vel aliquid ex Patre, cum totus totum idem sit quod Pater naturaliter et aeternaliter cum Patre, licet [Col. 0291B] Deus Filius natus sit ex Patre? Fides quae supra firmam petram fundata est, invadi quidem, sed moveri non potest.

Sed ne tantorum multiplicitate verborum sermo noster silvescat, et severis vilescat judicibus, jam et nunc quod ejusdem perditionis praeruptum teneat iter, de Spiritu sancto loquens, inexploratum non relinquam. «Benignitas,» inquit, «ipsa, quae est Spiritus sanctus, non est in Deo aliqua potentia, vel sapientia; quia aliud est, benignum esse; aliud est, potentem esse; aliud sapientem esse.» Cur legitis hoc, o insani? Quis nisi delirus haereticus et a Deo traditus in reprobum sensum, audet talia dicere, praesertim defendere? Quis de consolatore orphanorum Christi, quis de vero doctore apostolorum Christi, [Col. 0291C] quis de illuminatore sanctarum animarum, quas introducit in omnem veritatem, tam impie mentitus est? «Qui dixerit blasphemiam in Patrem aut Filium, remittetur ei; qui autem dixerit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro (Matth. XII) .» Ad Spiritum namque sanctum, quia donum est, pertinet proprie peccatorum remissio. At istud proprie non est Petri, sed Augustini; quia non est ad personae distinctionem, sed ad ostensionem; quia quod Pater et Filius peccata dimittunt, per suam bonitatem, hoc est per Spiritum sanctum dimittunt, id est, non ex debito, sed gratuito dono. Apostoli vox est: «Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia (Rom. XI) .» Quasi diceret. [Col. 0291D] Ex Patre, per Filium, in Spiritu sancto. Eorum enim et natura eadem est et operatio. «Ex ipso,» namque «et per ipsum, et in ipso,» voces sunt unam eamdemque substantiam significantes, quod Apostolus clausula subsequenti patentissime declaravit: «Ipsi,» inquit, «non ipsis, gloria in saecula saeculorum. Amen.» Emersit ab inferis nuper alter Macedonius, qui callidis disputationibus intentus praedicaret, Spiritum sanctum non esse Deum. Si enim omnipotens non est, Deus non est: quia si Deus est, omnipotens est; quippe qui ubi vult spirat, qui scrutatur arcana Dei, qui replet orbem terrarum, qui apostolos inebriat, qui Ecclesiam fecundat, qui peccata relaxat, qui unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult, charismata dispensat. Haec non [Col. 0292A] creaturae, sed Creatoris opera sunt. Igitur Spiritus sanctus non creatura, sed Creator est; quia quidquid est, aut Creator, aut creatura est. Si igitur Creator est, omnipotens est, omnisapiens est, si ita dici potest, et quidquid in illa ineffabili simplicique natura intelligendum est; aeternus, immortalis, incorruptibilis, immutabilis, vivus, sapiens, potens, sanctus, justus, bonus, beatus, creator. Augustinus in lib. V De Trinitate: «Si,» inquit, «quidquid in se manet, et gignit et operatur aliquid, principium est ejus rei quam gignit, vel ejus quam operatur, non possumus negare Spiritum sanctum recte dici principium; quia non eum separamus ab appellatione Creatoris: et scriptum est de illo, quod operatur, et utique in se manens operatur. Non enim in aliquid eorum quae [Col. 0292B] operatur, ipse mutatur et vertitur.»

Et expositis his, quae juxta Apostolum operatur, idem Augustinus concludit sic: «Quis tanta potest operari, nisi Deus? Sicut igitur Filius Dei semper de Deo natus semper est Deus; sic et Spiritus sanctus de Patre et Filio semper procedens, semper est Deus.» Idem Augustinus in libro eodem De Trinitate: «Semper procedit Spiritus sanctus, et non ex tempore, sed ex aeternitate procedit: sed quia sic procedebat, ut esset donabile, jam donum erat, et antequam esset cui donaretur. Aliter enim intelligitur, cum dicitur donum, aliter cum dicitur donatum. Nam donum potest esse et antequam detur: donatum autem, nisi datum fuerit, nullo modo esse potest.» Et in libro contra assertiones Arianorum: «Inde Spiritus [Col. 0292C] sanctus audit, unde procedit. Scit enim Dei Verbum procedendo inde, unde nascitur Verbum, ita ut sit communiter Spiritus et Patris et Verbi.» Et in lib. VI De Trinitate: «Quapropter etiam Spiritus sanctus in eadem unitate et aequalitate substantiae consistit. Sive enim sit unitas amborum, sive sanctitas, sive charitas; sive ideo unitas, quia charitas; et ideo charitas, quia sanctitas: menifestum est, quia aliquis duorum non est, quo uterque conjungatur, quo genitus a gignente diligatur, genitoremque suum diligat; sintque non participatione, sed essentia sua, neque dono superioris alicujus, sed suo proprio, servantes unitatem Spiritus in vinculo pacis. Ita sunt illa tria, Deus unus, solus, magnus, [Col. 0292D] sapiens, sanctus, beatus, omnipotens, benignus.» Et infra: «Spiritus sanctus commune est aliquid Patris, et Filii, quidquid illud est. At ipsa communio consubstantialis et coaeterna est. Quae si amicitia convenienter dici possit, dicatur; sed aptius dicatur charitas.» Et S. Hilarius in libro XII De Trinitate: «Creaturae nomen ne in sancto Spiritu quidem tuo patiar, ex te profecto, et per Filium misso.» Sane san doctrina praeeunte satis in omnium in fide S. Trinitatis regeneratorum communi confessione, rationisque simul et auctoritatis attestatione, liquido propalatum atque confirmatum est Spiritum sanctum Deum esse. At Deum esse, hoc est, unum esse, simplex esse, verum esse, imo esse. Sic enim Moysi jubetur: Haec dices filiis [Col. 0293A] Israel: Qui est, misit me ad vos (Exod. III) . Mentitur ergo in caput suum, et justae sibi damnationis parit interitum, qui in illo aeternaliter, veraciter, simpliciter, ineffabiliter uno esse, dicit aliud benignum esse, aliud sapientem esse, aliud potentem esse. Augustinus in libr. V De Trinitate: «Hoc est Deo esse, quod est, magnum esse.» Eadem causa nec tres magnos dicimus, sed unum magnum; quia nec participatione magnitudinis, sed seipso magnus est; quia ipse est sua magnitudo. Hoc et de bonitate, et de aeternitate, et de omnipotentia, et de sapientia Dei dictum sit. Et in VI: «In Deo eadem bonitas quae sapientia, et omnipotentia, et magnitudo, et eadem veritas est illa omnia; et non est ibi aliud beatum esse, aliud omnipotentem esse, aut magnum esse, [Col. 0293B] aut sapientem esse, aut verum aut bonum esse, aut omnino esse. Nec quoniam Trinitas, ideo triplex putandus est.» Haec ille coelestis seminiverbius in libris illis; et in aliis operibus suis multifarie prosecutus est, quae nos brevitati servientes praeterimus ex industria. Veruntamen ne videar invehi vehemens in Petrum, cui strictissima familiaritate conjunctus fui, quam ferreo falsitatis cuneo veritatis viscera dissecare nitatur, videatur. In Apologetico, id est excusatorio, secundum se, secundum quod verum est, accusatorio suo, ventilat istam sententiam, de qua loquimur, his verbis: Amor itaque Dei, inquit, sive bonitas, est optima ejus voluntas faciendi optime, vel disponendi, ut diximus, omnia, non potentia faciendi vel disponendi, illa. Nusquam enim, sive in [Col. 0293C] nobis, sive in Deo, amor vel benignitas debet dici potentia, cum nequaquam amare vel benignum esse, sit potentem esse; cum saepe hi qui magis diligunt, vel benigniores sunt, minus possint implere quod volunt, et minus sint potentes, qui plus sunt benevoli; divites affectu, pauperes effectu.

Arreptitii verba sunt haec. Quid enim de nobis ad illam eminentiam? An divinitatis incomprehensibilis immensitas comprehensibili creaturae parvitate poterit includi? Sed bene, quod me non latet, quod se non contegit. Dicit aperte: «Nusquam enim, sive in nobis, sive in Deo, amor vel benignitas dici debet potentia.» Quam absurdissimum sit id de Deo sentire, superiora proclamant, et alia quam plurima, quae nunc huc inducerem, nisi taedium [Col. 0293D] lectoribus ingerere pertimescerem. Nullus antecessorum suorum tam miserabilis pestilentiae morbo laboravit. Nec hoc solum contentus est, ut de divina mentiatur essentia, nisi et de operatione Trinitatis ejusdem noxiis involvatur erroribus. Versatur circa idem, et saepius ebullit, ut omnipotentia specialiter ascribatur Patri, quia quaedam Pater posuit in sua potestate, quae non ipse Filius, vel Spiritus sanctus. Hoc trahere videtur a libro Actuum apostolorum, ubi interrogantibus discipulis, quando Dei Filius restitueret regnum Israel, respondit: «Non est vestrum, nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) :» quasi divinae Scripturae non sit consuetudo notissima his qui Deum diligunt, [Col. 0294A] et pane hyperousio, id est supersubstantiali, cibo videlicet evangelico, qui non perit, animas suas pascunt, ut quod facere dicitur una persona, faciat simul tota Trinitas sancta. Apostolus dicit, quod Pater «proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Nunquid et Filius non tradidit seipsum? Tradidit plane. Nam idem Apostolus de Filio dicit: «Qui dilexit me, et tradidit semetipsum pro me (Galat. II) .» Rursus Filius dicit ad Judaeos: «Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud (Joan. II) .» Nunquid non Pater suscitavit Filium? Sed Apostolus testatur, quod Pater suscitavit Filium. Et Petrus in Actibus apostolorum dicit: Quomodo «eum Deus suscitavit a mortuis, solutis doloribus inferni (Act. II) .» Et [Col. 0294B] quod Spiritus sanctus ubi vult spirat, non est extraneum a Patre et Filio; quia quidquid Spiritus sanctus potest, a Patre et Filio potest; a quibus esse habet, quod est. Quorum igitur una essentia est, eorum una potestas est, una voluntas et operatio. Augustinus in lib. XIII De Trinitate: «Omnia ergo,» inquit, «simul et Pater et Filius et amborum Spiritus pariter concorditer operantur. Hoc fide, hoc orthodoxorum auctoritate proclamatum est.

Sed dicet, quia Christus dicit in Evangelio, quod diem judicii neque angeli, neque Filius hominis scit, sed Pater solus (Matth. XXIV) . In maxima fuit Arianorum haereticorum calumnia, ne Filius haberet cum Patre aequalitatem, cum quo non haberet aequalem scientiam. Quorum Dominici gregis pastores [Col. 0294C] optimi, qui circa caulas ovium suarum sagaciter ac fortiter excubabant, omnia cornua confregerunt, et vespertinorum luporum ora viriliter obturaverunt. Sanctus Hilarius multo subtilior et acutior caeteris disputatoribus ecclesiasticis in lib. IX De Trinitate hujus occasione quaestionis multa prolixius exsequitur, de quibus hic pauca supposita sufficiunt. «Loquitur, inquit, Deus ad Abraham dicens:—Clamor Sodomae et Gomorrhae impletus est, et peccata eorum magna valde. Descendam ergo et videbo (Gen. XVIII) , si secundum clamorem eorum venientem ad me consummabuntur; sin autem, ut sciam.—Habes ergo nescientem Deum, quod tamen non nesciebat. Nam cum peccata magna valde sciat esse, et rursum descendit, an consummata sint, et [Col. 0294D] si nondum consummata sint, ut sciat, intelligimus eum scire quae nescivit; sed tamen scire, cum tempus sit ad agendum. Scire ergo Domini, non est, ignorantiae demutatio, sed temporis plenitudo. Exspectatur enim adhuc, ut sciat. Et cum non possimus id de eo intelligere ut nesciat, cum tamen adhuc exspectetur ut sciat, necesse est, ut quod sciens nescit, et nesciens scit, nihil aliud quam vel loquendi dispensatio sit, vel agendi.» Et de eodem in fine libri ejusdem: «Non ergo quia nescire se diem et momentum Filius dicit, nescire credendus est; sicut neque cum secundum hominem flet aut dormit, aut tristis est, Deus obnoxius esse aut lacrymis, aut timori, aut somno, confitendus est. Sed, sicut salva [Col. 0295A] Unigeniti in severitate secundum carnis infirmitatem, fletum, somnum, inediam, sitim, lassitudinem, metum, pati, necesse est; sic secundum hominis naturam, diei atque horae professus esse intelligatur inscitiam.» Et Ambrosius in libro De fide, ad Gratianum imperatorem: Ergo, inquit, «qui fecit omnia quae futura sunt, eo genere quo futura sunt, cognoscit: si hoc de saeculis, multo magis de judicii credendum est die, eo quod cognitionem ejus habeat Dei Filius, tanquam a se jam factae. Sed si quaerimus, qua ratione momenta designare noluerit, inveniemus non ignorantiae esse, sed sapientiae. Nobis enim scire non proderat, ut dum certa in Deo momenta futura nescimus, tanquam in excubiis constituti, et in quadam specula collocati peccandi [Col. 0295B] consuetudinem declinemus, ne nos inter vitia dies Domini comprehendat.» Augustinus in libro I De Trinitate: «Secundum formam servi non est doctrina ejus, sed ejus qui misit illum; et de die et hora nemo scit neque angeli in coelo, nec Filius, nisi Pater. Hoc enim nescit, quia nescientes fecit, id est, quod non ita sciebat, ut tunc discipulis indicaret, sicut dictum est ad Abraham,—Nunc cognovi, quoniam tu times Deum (Gen. XXII) ,—id est, nunc feci, ut cognosceres; quia ipse, scilicet Abraham in illa tentatione probatus innotuit.» Hieronymus super Matthaeum, XII, de eodem capitulo: De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli coelorum, nisi Pater solus: «In quibusdam Latinis codicibus additum est, neque Filius, cum in Graecis, et [Col. 0295C] maxime in Adamantii et Pierii exemplaribus hoc non habeatur ascriptum. Sed quia in nonnullis legitur, videtur disserendum. Gaudet enim Arius et Eunomius, quasi ignorantia magistri gloria discipulorum sit; et dicunt,—Non potest esse aequalis, qui novit, et qui ignorat.—Sed cum omnia tempora fecerit Jesus, hoc est Verbum Dei: Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) ; in omnibus autem temporibus etiam dies judicii sit, qua consequentia potest ejus partem ignorare, cujus totum noverit? Denique major notitia Patris, quam diei judicii, et ipse Filius dicit: Omnia quae Patris sunt, mihi tradita sunt (Matth. XI) . Si igitur omnia quae Patris sunt, Filii sunt, qua ratione unius sibi [Col. 0295D] diei Pater notitiam reservavit, et noluit eam communicare Filio? Igitur quia probavimus, Filium non ignorare consummationis diem, causa reddenda est, cur ignorare dicatur. Apostolus super Salvatore scribit: In quo omnes sunt sapientiae et scientiae thesauri absconditi (Coloss. II) . Sunt ergo omnes thesauri in Christo sapientiae et scientiae, sed absconditi sunt. Quare absconditi? Post resurrectionem interrogatus ab apostolis de die, manifestius respondit: Non est vestrum, nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate (Act. I) . Quando dicit: non est vestrum scire, ostendit quod ipse sciat, sed quod non expediret nosse apostolis: ut semper multi [incerti?] de adventu judicis, sic quotidie vivant, quasi die alia judicandi sint. Denique et consequens [Col. 0296A] Evangelii sermo idipsum cogit intelligi. Dicens quoque solum Patrem id nosse, in Patre comprehendit et Filium. Omnis enim pater filii nomen est.» Harum ergo, post primitias, secundarum columnarum doctrinis et praesidiis, pura puerorum Christi fides suffulta constanter asserit, non ex ignorantia, sed ex providentia et dispensatione salutis humanae Dominum Jesum dixisse, quod diem judicii nesciret.

Cum igitur essentiae ejusdem, potentiae ejusdem, sapientiae ejusdem, sint Pater et Filius et Spiritus sanctus, non Pater posuit quaedam in sua potestate, quae Filius et Spiritus sanctus non posuerit; quia non est vera aliqua diversitas, ubi est et in voluntate et in potestate et in operatione vera unitas. [Col. 0296B] Vitandus ergo, et a societate fidelium segregandus, qui tot et tanta fidei nostrae contraria dogmatizat. De propositis autem superioribus vanitatibus et insaniis falsis restat extremum perversitatis incommodum, quo dicit, quia sapientiae cedat potentia in discussione judicii, ubi aequitas magis examinanda est, quam vis potentiae exercenda. Hac in disputatione tam profundo somno soporatus, ac veluti lethargico morbo sepultus stetit; vel ego sic nescio cujus imprecationis infortunio fascinatus et infatuatus sum ut quae sentit, plene investigare non possim. Sic enim recens adinventio et profana vocum novitas est, ut huic calumniae nemo sanctorum doctorum respondisse per me valeat reperiri.

Nec mirum. Non enim praecaverunt, quod unquam [Col. 0296C] exoriri posset, qui diceret in discussione ex tremi judicii, in Domino Jesu Christo, qui est sapientia, et ipsa potentia, et aequitas, et veritas, quod sapientiae potentia cederet; quasi illa recederet, et ista succederet; et quod in illo judicio magis aequitas examinaretur, quam vis potentiae exerceretur. Utrumque namque in judicio illius erit, id est aequitas examinabitur, vel ut magis catholice dicam, manifestabitur, et vis potentiae exercebitur, de quo scriptum est: «Paravit in judicio thronum suum, et ipse judicabit orbem terrae in aequitate, judicabit populos in justitia (Psal. IX) .» Et: «Judicabit orbem terrae in aequitate; et populos in veritate sua (Psal. XCV) .» Non enim in judicio sapientia [Col. 0296D] Dei, vel scientia proficiet, cum libris conscientiarum uniuscujusque apertis liber vitae apertus fuerit, id est divina praescientia, quae novit omnia simul ante constitutionem mundi. Ibi Deus homo, Deus virtus et sapientia, mundum judicabit, justos coronans, reprobos condemnabit. Annon erit ibi potentia, quando qui venit agnus in primo, leo veniet in adventu secundo? Leo rugiet, quis non expavescet? Leo rugiet in peccatorum discussione, qui tacuit agnus in sua passione. «Tacui,» inquit per Isaiam, «semper silui, quasi parturiens loquar (Isai. XLII) .» Et per David: «Ignis in conspectu ejus exardescet; et in circuitu ejus tempestas valida (Psalm. XLIX) .» Et per Moysen: «Ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima [Col. 0297A] (Deut. XXXII) .» Pro furore isto clamabat tremebundus ille in psalmo, qui inscribitur «Pro octava: Domine, ne in furore tuo arguas me (Psal. VI) .» Sicut ergo per humilem sapientiam et sapientem humilitatem facta fuit humana redemptio, sic per sapientem potentiam, et potentem sapientiam fiet extrema discussio. Non enim in Christo Jesu sapientia vel potentia accidentia sunt, cum ipse Christus sit ipsa sapientia, ipsa potentia, ipsa veritas, ipsa aequitas, vita vivorum, et resurrectio mortuorum. Potentia igitur Christi, quam Petrus removet a discussione judicii, maxima tunc erit, cum venerit Christus in majestate sua, et Patris, et sanctorum angelorum; cum virtutes coelorum commovebuntur, cum elementa calore solventur, cum omnes astabunt [Col. 0297B] ante tribunal Judicis, reddituri rationem de eo quod unusquisque gessit per corpus, sive bonum, sive malum; cum videbunt in quem pupugerunt, cum tolletur impius, ne videat gloriam Dei, cum plangent super se omnes tribus terrae, cum dicent montibus: «Cadite super nos; et collibus: Operite nos (Luc. XXIII) ;» cum audient haedi: «Ite, maledicti, [Col. 0298A] in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) ;» cum potentes potenter tormenta patientur, cum vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur; cum caput iniquorum, potestate seducendi penitus eversa, suis tormentis subjectus perenniter incarcerabitur, cum de damnatione impiorum electi purgabuntur. Claret igitur, quod in judicio potentiae vis exercebitur. Veraciter ergo potest concludi, quoniam qui hoc contradicit, mentitur. At quoniam diu est, quod harum blasphemiarum contradictionibus inhaesimus, relinquamus arbitrio legentium, quae non per nostram scientiolam, sed per sanctorum Patrum doctrinam disputata sunt: si quid verum diximus, de Deo; sin secus, de nostro est. De erratis ergo [Col. 0298B] non timeamus reprehendi. Nullus enim reprehensor metuendus est veritatis amator. Etenim aut amicus aut inimicus reprehensurus est. Si ergo inimicus insultat ferendus est. Amicus autem si errat, docendus; si docet, audiendus est. Sed quae sequuntur, alterius tomi sumantur exordio.

Scio, Pater optime, quam immane, quam profundum, [Col. 0297C] et quam proximum sit praecipitationi praecipitium, et quod nullatenus evadere possit impunita stultae praesumptionis audacia. Hoc et sapientium doctrinis, et antiquorum exemplis et praesentium satis exclamatum est. Cumque sit semper et ubique noxia, illa tamen longe prae caeteris infestior habetur atque detestabilior, quae suis viribus nitens, de rebus divinis abdita praesumit inquirere, et saecularis scientiae fastu non plena, sed tumida, lumen fidei sequi, et sanctorum Patrum vestigia contemnit imitari. Non enim per inanem philosophiam, quae de terra est, ut testatur Apostolus (Coloss. II) , sed per eam sapientiam, quae juxta Jacobum «desursum est, primum quidem pudica, deinde pacifica (Jac. III) ,» Christianae religionis, id est veritatis, referantur [Col. 0297D] arcana. Cujus sapientiae per Spiritum sermo datus velociter currit, vivus et efficax, penetrabilior omni gladio, et simplicis credulitatis corusco vibramine terrenam tenebrosamque spissitudinem dissecat errorum; non artificio humano, sed potentatu divino. Deus enim «superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (I Petr. V, Jac. IV) . Ad aperiendam regiam paradisi, non auream, non argenteam, sed ligneam clavem summi fabri filius malleis passionum in crucis incude fabricavit. Viam, quae sola est itinerantibus in Jerusalem coelestem, quae sursum est, quae est mater nostra, quae aedificatur in idipsum; in qua non auditur malleus vel securis; in quam non ingreditur hostis; de qua non peregrinatur civis; in qua neque sol, neque luna, sed Christus lucerna est: [Col. 0298C] pretiosissimis virtutum lapidibus Salvatoris humilitas stravit. Haec idcirco dixerim, quoniam dum ecclesiastica sacramenta tractantur, dum de eis tractatur, scientia Platonis et Aristotelis fatiscit argutia, infatuatur ominum peritia prudentium ad illam Scripturam, cujus altitudine superbi irridentur, profunditate attenti terrentur, veritate magni pascuntur, affabilitate parvi nutriuntur. Hac duce vera de Deo novit, qui vere credit. Argumentum mihi est, quod impulsione nulla nutare potest, quidquid veritas dicit in Propheta, in Evangelio, in Apostolo. Vitans igitur praesumptionis periculum, non in humanis adinventionibus, non in meis viribus fiduciam habeo; sed lucis illius ducatu regi volo, de quo dicitur: «Lucerna pedibus meis verbum tuum, [Col. 0298D] Domine (Psal. CXVIII) :» dante Deo, cujus spiritu et fundata et illuminata est. Concipiens ergo ex supradictorum catholica prosecutione bonam spem, in Domino Deo meo fiduciam habeo, quia quod coepit in nobis, perficiet, solidabitque. Exhibitio enim praeteritorum futurorum est certitudo. Securior ergo et alacrior errorum latebras invadam: et eos non meo sensu, sed divinis oraculis, id est orthodoxorum verbis «refellam.» Vox enim hominis, quod Seneca dicit, de Deo vera loquentis divinum oraculum est; ac per hoc pestiferos errores et improbandos fideliter expediam, si dederit effectum, qui dedit affectum. Nec id faciam eo ordine quo positi sunt; sed eo quem mihi suggerere dignabitur divina propitiatio. [Col. 0299A] Post tractatum igitur sanctae et individuae Trinitatis, in qua summa nostra beatitudo est, qualiter de incarnatione divini Verbi Petrus sentiat, ipsius verbis aperiam: per quam solam, incarnationem Christi dico, reconciliati in sanguine Filii Dei, accessum habemus ad Patrem suum, et Patrem nostrum, et Patrem luminum. De ea in Theologia sua sic agit per haec eadem verba: «Homo, inquit, res corporea, et membris composita est et dissolubilis est. Deus vero nec corporea res est, nec membris constat, ut dissolvi possit. Deus ergo nec homo, nec caro proprie dicendus est. Alioquin et homo e converso proprie Deus esset dicendus. Unde aliquid creatum, vel quod non semper fuit, concedi oporteret Deum esse, cum videlicet constet, hominem [Col. 0299B] creaturam esse, atque habere initium.»

Profitetur hic ore profano, Nestorianae haereseos involutus errore, quod Jesus Christus, secundum quod homo est, non est in Trinitate persona; quia jam aliquid creatum, vel quod non semper fuit, concedi oporteret esse Deum; cum constet hominem creaturam esse, et habere initium. Abhorret ergo, hominem illum Deum esse, quia creatura est, et habet initium. Nam si in Trinitate non est, Deus non est. Sicut enim quidquid est in Trinitate, Deus est, quod nihil est aliud dicere, quam Deum Trinitatem esse, vel Trinitatem Deum esse; sic quidquid in trinitate non est, Deus non est. «Unus autem,» ut Apostolus praedicat, «Deus» Pater, «ex quo omnia;» et unus Dominus Jesus Christus, «per quem [Col. 0299C] omnia (I Cor. VIII) ; et unus Spiritus sanctus «dividens singulis prout vult (Rom. XI) ,» spirans ubi vult, introducens sanctos in omnem veritatem, quomodo vult. Hic est rex saeculorum, immortalis, invisibilis, solus Deus, vita aeterna. Quisquis aliquid praeter hunc colit vel adorat, eo cultu, qui apud Graecos latria ( λατρέια ) dicitur, idololatra est, serviens creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. Si igitur Petrus totum Christum adorat, id est, et secundum quod homo est, et secundum quod Deus est; quia Christus, quem Petrus sibi fingit, secundum quod homo est, in Trinitate non est: qui talem adorat, quoniam creaturam adorat, Petrus idololatra est. Si totum Christum non adorat, id est, [Col. 0299D] et secundum quod homo est, et secundum quod Deus est, Petrus Christianus non est. Christus enim divisus non est, et scriptum est: «Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est (Psal. XCVIII) ,» id est terram, id est carnem ejus. Sed immoderato feror impetu, et nimis praeceps sum. Haec enim paulo post investigatione diligentiori perscrutabimur. Oportet enim prius impietatis hujus virus curiosius exprimere, et post ex gazophylaciis eorum qui exspectant mortem, quasi effodientes thesaurum, gaudentque vehementer, cum sepulcrum invenerint, antidotum apponere. Sed antequam veniam ad expressionem illam, pedicam, quam more suo praetendit, si potero, relaxabo. Praeterea enim amicitia familiaris suae artis disserendi, quae juxta Marcianum sub [Col. 0300A] hamata chlamyde colubrum portat, suum quo superius usus est, «proprie» non obliviscitur: per quod cisternas has, in quibus non aquam, sed solum lutum est, aperiat; et in quas stulta ac devia cadant animalia, et moriantur. Haec siquidem illi consuetudo est, ut in propositione aliquid quod novum et velut acutum sit, apponat; quo concesso, velut admirabilis et incomparabilis artifex ecclesiasticae locutionis usum destruat. Sicut enim superiori disputatione per hoc «proprie» omnipotentiam Patri, sapientiam Filio, benignitatem Spiritui sancto ascribit, ut per haec vocabula, quae ibi substantialia sunt, personarum faciat distinctionem, quod minime fieri potest: sic et hic, cum dicit, homo non est proprie Deus dicendus, quia jam e converso proprie diceretur [Col. 0300B] Deus homo, laqueum parat, quem fraude contegit. Videtur namque servare naturarum proprietatem, quod bonum est; quia nec divinitas in humanitatem, nec humanitas versa est in divinitatem. Sed eos, qui illuminatos cordis oculos habent lumine, in quo videtur lumen: (qui enim Filium videt, videt et Patrem) non fallit. Nititur enim ad hoc, ut per suum «proprie» concludat, quia Christus Jesus secundum quod homo est, in Trinitate non sit: quod esse falsissimum sequens sermo declarabit. Non nescius sum, quantum aliter, quia sapienter, hoc vocabulo «proprie» beatus utatur Augustinus in tractatu De Trinitate. Duodecimo enim libro sic dicit: «Sicut ergo unicum Dei Verbum proprie vocamus nomine sapientiae, cum sit universaliter et [Col. 0300C] Spiritus sanctus et Pater ipse sapientia; ita Spiritus proprie nuncupatur vocabulo charitatis cum sit Pater et Filius universaliter charitas.» Quam circumspecte ista Augustinus dicit! Veraciter dicere potest cum Apostolo: Nam «arma militiae nostrae non carnalia, sed potentia Deo, ad destructionem munitionum, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei (II Cor. X) .» Cum enim dixisset sapientiae nomine Filium, charitatis vero proprie Spiritum sanctum nuncupari, ne per id distinctionem personarum fecisse videretur, solerter adjungit quod universaliter dicatur sapientia et charitas, Pater et Filius et Spiritus sanctus, hoc est ipsa sancta et una Trinitas, et trina unitas.

[Col. 0300D] His itaque dictis, ne suum «proprie» relinqueremus indiscussum: jam nunc ad perforandam latentem putredinem et virus exprimendum, vulneri stylus, animus, manus apponenda sunt. In Apologetico suo responsione sua super hoc capitulum furiis exagitatus Petrus insanit, et sic nimis intemperanter invehitur in hominem Dei, ut non eum loqui quae loquitur, sed per eum Satanam, qui transformat se in angelum lucis, asseveret. Ibi post venerabilis abbatis exprobrationem, per haec eadem verba, quod gestabat in pectore venenum effudit: «Cum me arguis, inquit, quod non dico, quia Deus et homo una sunt in Trinitate persona, patenter te id sentire profiteris. Quod quantum sanae fidei contrarium sit, volo tuum errorem recognoscere. [Col. 0301A] Non enim Deus et homo duae istae naturae, sive singulae, sive simul accipiantur, una dici possunt in Trinitate persona.» Et infra. «Non igitur homo ille a Verbo assumptus aliqua de tribus illis in illa aeternitate personis dicendus est; sed Verbum ipsum, cui est unitus. Si autem de Deo et homine singulis non est dicendum, quod sint ibi aliqua persona, multo minus de illis duabus simul naturis dici convenit. Non enim illae duae naturae aliquid aeternum possunt esse, cum una earum careat aeternitate.» Et infra: «Id solum, quod semel fuit in illa Trinitate, semper in eadem permanet persona, et nihil novum in eamdem Trinitatem incidit, quia nec recentem Deum fas est existimari.» Haec pluries replicat, et verba multiplicat usque ad taedium. Et se [Col. 0301B] judice superior, dum pueriliter insultat, non cavet praecipitium. Denique dum epilogat, non celat timorem, propter quem irreligiose pavidus incidit in errorem. Sic enim dicit: «Modis omnibus cavendum est, ne tale quid ibi astruamus esse, quod semper ibi non fuerit; nec aliquid temporale in illa constituamus esse, quod semper ibi non fuerit; nec aliquid temporale in illa constituamus aeternitate, nec aliquid compositum in illa simplicitate, nec aliquid corporeum in illa incorporalitate, nec aliquid novum in illa antiquitate.» Ecce in quantam perfidiae voraginem ductu suae familiaris in praeceps abiit: qui sic in Christo videt naturarum proprietatem, ut non attendat personae unitatem; et Nestorianam faecem sequens, sic dividit Christum, ut secundum id solum [Col. 0301C] quod Verbum est, in Trinitate sit, secundum id quod homo nullo modo sit. Haec est illa scientiae saecularis altitudo, extollens se adversus humilem scientiam Dei: quae armis non carnalibus, sed potentibus Deo destruetur, et praecipitabitur in profundum inferni. De talibus scriptum est: «Et dimisit eos secundum desideria cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis (Psal. LXXX) . Est enim non solum vana, sed etiam prolana nova haec adinventio, ac fundatissimam catholicam fidem pro posse suo penitus evertit, qui dicit: «Christus, secundum quod homo, non est in Trinitate;» quod non est aliud, nisi, secundum quod homo est, non est in Deitate. Nihil est enim illa summa Trinitas, nisi [Col. 0301D] vera Deitas, et illa vera Deitas, nisi illa summa Trinitas. Totus ergo Christus, quia dividi non potest, in illa Trinitate, quae Deus est, una persona est: sed modus considerandus est; id est non mutatione naturae, sed unione personae.

Nec aliquid novi accidit Deo Christo: quod in seipso aeternaliter habuit, in seipso temporaliter exhibuit, et quando voluit, et quomodo voluit. Deus enim semper fuit, nec quod erat minuit, dum quod non erat, se fecit. Neque est alius Dei Filius, et alius hominis filius: licet aliud sit, secundum id quod Filius Dei est; et aliud secundum id quod filius hominis est. Hinc Leo papa Magnus ad Julianum episcopum contra Eutychen: «Nec Verbum igitur in carnem, nec in Verbum caro mutata est; sed [Col. 0302A] utrumque in uno, et Deus in utroque est; non diversitate divisus, non permistione confusus, nec alter ex Patre, alter ex matre; idem ante principium, idem in fine saeculorum.» Sic fuit ab aeterno in Dei praescientia antequam mundum faceret, quando faceret, et qualiter faceret; et quando per mortem unigeniti Filii sui eum reficeret, hoc est, in aeterno Verbo suo erat aeternaliter, quando et qualiter Verbum homini, et homo Verbo uniretur temporaliter, ita ut Deus veraciter et catholice dici posset homo, et homo Deus, non humanitate in divinitatem consumpta, sed a divinitate personaliter assumpta: proprie, id est propria locutione dici posset, quia non phantastica opinione, sed veraci confessione, Ecclesia sancta corde crederet ad justitiam, ore [Col. 0302B] autem confiteretur ad salutem, et praedicaret ad praedestinatorum utilitatem, quia Christus et Deus et homo est, et homo et Deus est; et totus quia dividi non potest, una in Trinitate persona est. Verum est enim, quod ille homo fecit coelum et terram, qui pependit in ligno, et mortuus est in ligno; et verum est, quia Dei filius, de Deo Deus, et Patri coaeternus, pependit in ligno et mortuus est in ligno. Haec est firma et ab ipso Christo laudata Petri confessio: Tu es, inquit, Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) .» Et Centurio clamat ante crucem. «Vere Filius Dei erat iste (Matth. XXVII) .» Augustinus de hoc in libro De Trinitate: «Apostolus Paulus dicit: Si cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) . Ergo secundum formam [Col. 0302C] servi crucifixus est, et tamen Dominus gloriae crucifixus est. Talis enim erat illa susceptio, quae Deum faceret hominem, et hominem Deum.» Quid tamen, propter quid, et secundum quid dicatur, Deo juvante, prudens et diligens et pius lector intelligat. Homo igitur Deus, et Deus homo est dicendus, quod Petrus dicere reformidat. Ad hoc enim Deus homo factus est, ut homo Deus fieret. Sic enim noster magister dicit, quod talis illa susceptio fuit, quae Deum hominem faceret, et hominem Deum. Verbum enim caro factum est, ut qui erat in veritate divinitatis sine tempore, idem esset in veritate humanitatis in tempore, totus una in Trinitate persona, quia totus ex duabus et in duabus naturis una substantia. [Col. 0302D] Non enim propter scandalum infirmorum, et minus locutionis ecclesiasticae modos intelligentium audeo dicere, quod hic Hieronymus dicit, [ Deest aliqua particula ] substantia, sed oculos habens in thesauris domus Domini, ubi juxta prophetam, salus nostra est, doctrinis dico sanctorum Patrum, qualiter ipsi sequentes intelligibilem David, hostes fidei fundae lapidibus obruant, diligentius explorabo. Hilarius ille mirabilis, qui ob constantiam catholicae fidei a Constantio Augusto magni Constantini filio arianissimo imperatore, apud Phrygiam exsilio relegatus fuit, subtilitatis immensae, et post canonicam Scripturam utilitatis incomparabilis libros duodecim De Trinitate composuit, in quibus velut nostra periculosa tempora prospiciens, [Col. 0303A] multa de causa hac, quam tenemus in manibus, copiosissime disseruit, sed ut de abundantia divini fontis illius nostra refocilletur inopia, pauca hic excipienda sunt.

In libro IX operis illius sic dicit: «Verbum caro factum Deus et homo Jesus Christus Dominus majestatis, mediator ipse in se ad salutem Ecclesiae constitutus, illo ipso inter Deum et homines mediatoris sacramento, utrumque unus existens est, dum ipse ex unitis in idipsum naturis naturae utriusque res eadem est.» Idem de eodem in libro eodem: «Non assumptio nostra Deo profectus est, sed contumeliae suae voluntas nostra proventio est, dum nec amittit ille quod Deus est, et homini acquirit, ut quod Deus est, sit homo. Natus est igitur unigenitus [Col. 0303B] Deus ex Virgine, homo secundum plenitudinem temporum in semetipso provecturus in Deum hominem, locutus et gerens homo universa quae Dei sunt; loquens deinde et gerens Deus universa quae hominis sunt. Haec autem jam ante constitutionem mundi sacramenta sunt coelestium mysteriorum constituta; ut unigenitus Deus homo nasci vellet, mansuro Deo in homine in aeternum.» Item: «Confessio itaque haec erit, Jesum in gloria Patris, et natum hominem jam non in infirmitate nostri corporis manere, sed in Dei gloria: et hoc omnis lingua confitebitur.» Horum verborum attestationibus planum est, quod Dominus Jesus, secundum etiam quod homo est unitus Verbo, in Trinitate est: non assumpta, sicut superius dictum est, natura in naturam, sed assumpta [Col. 0303C] per unitatem personae in Dei gloriam. Audite, quomodo idipsum sermo sequens explicet. Idem in eodem: «Deo naturale est, quod vivit; et per id nos corpori nostro mori oportet, ut Deo vivamus in Christo Jesu, qui peccati nostri corpus assumens totus jam Deo vivit, naturae nostrae societate in communione divinae immortalitatis unita.» Et infra in eodem: «Summa disputationis haec erat, ut totus nunc Filius, homo scilicet et Deus, per indulgentiam paternae voluntatis unitati paternae naturae inesset; et qui manebat in virtute naturae, maneret quoque in genere naturae. Id enim homini acquirebatur ut Deus esset, sed manere in Dei unitate assumptus homo nullo modo poterat, nisi per unitatem Verbi in unitatem Dei naturalis evaderet; [Col. 0303D] ut per hoc quod in natura erat Deus Verbum, Verbum quoque caro factum rursum in Dei natura inesset.» Sic ille. Sufficienter inveni quod quaerebam: hominem nostrum in Christo Deum esse, et unitum Dei Verbo unam Trinitatis in Trinitate personam esse.

Sed quoniam legis et Evangelii testimoniis sancitum est, quod in ore duorum vel trium testium stat omne verbum, quid eodem spiritu repleti sentiant alii, inquirendum est. Augustinus ille Domini gallus succinctus, alis contemplationis et actionis corpusculum percutiens, optime canorus ad effugandos nocturnos lemures, sicut jam superius praelibatum est, dicit, quod illa susceptio talis fuit, quae [Col. 0304A] Deum hominem, et hominem faceret Deum. Dicitur igitur, quod et Deus homo est, et homo Deus. Unde idem in libro IV De Trinitate: «Ita sane factum est, ut ibi sit non tantum Verbum Dei hominis caro, sed etiam rationabilis hominis anima; atque hoc totum et Deus dicatur propter Deum, et homo propter hominem.» Idem in Enchirdion: «Gratia, inquit, Dei nobis sine ullis praecedentibus meritis in homine Christo commendatur; quia nec ipse ut tanta unitate Deo vero conjunctus una cum illo persona Filius Dei fieret, ullis meritis est assecutus; sed ex quo homo esse coepit, ex illo est etiam Deus.» Idem in libro contra assertiones Arianorum: «Unam quippe ostendit esse personam in utraque natura, ne si duas faciat, quaternitas incipiat esse, non [Col. 0304B] Trinitas.» Haec ille. Igitur cur sophistice loqueris hic, o belle magister? Si igitur, non quaternitas, sed Trinitas in Deo est, quia Deus et homo una persona in Christo est, ergo Pater et Flius totus, id est Deus et homo, et Spiritus sanctus, una Trinitas est. Idem in libro eodem: «Si quaeramus, inquit, quis est ille, qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo (Philip. II) , respondetur voce apostolica, Christus Jesus. Ergo et illa divinitas hujus humanitatis nomen accepit. Item si quaeramus quisnam sit factus obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis (ibid.) , rectissime respondetur, ille, qui «cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est, esse se aequalem Deo. Ergo et ista humanitas divinitatis [Col. 0304C] nomen accepit.» Sic affectus, sic acerrime talibus intentus est, ut Nestorianam jugulans perfidiam, Eutychetis videatur juvare improvidis lectoribus insaniam. Nestorius enim duas in Christo personas, Eutyches autem unam praedicabat naturam: diversis haeresibus inconsutilem vestem Christi, prout in ipsis erat, dividentes. In libro V De Trinitate, quod opus, ut ipse testatur, juvenis incoepit, et senex edidit, ad expressionem ex duabus naturis unionis in Christo, verbo commistionis etiam utitur hoc modo: «Spiritus mediatoris nulla poena peccati usque ad mortem carnis accessit; quia non eam deseruit invidus, sed quia voluit, quando voluit, quomodo voluit: quippe Dei verbo ad unitatem [Col. 0304D] commistus. Hinc ait: «Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam (Joan. X) .» Et in Epistola ad Volusianum: «Sicut in unitate personae anima utitur corpore ut homo sit, ita in unitate personae Deus utitur homine, ut Christus sit. In illa vero persona mistura est animae et corporis; in hac persona mistura est Dei et hominis.» Sed vide quam media et trita via gradiatur, et catholicae provideat doctrinae. Subjungit: «Si tamen, inquit, recedat auditor a consuetudine corporum, quo solent duo liquores ita misceri, ut neuter servet integritatem suam, quanquam et in ipsis corporibus aeri lux incorrupta misceatur.» Et Hilarius in libro II De Trinitate: «Deus homo factus ex Virgine naturam in se carnis accepit, ut per hujus admistionis societatem [Col. 0305A] sanctificatum universi generis humani corpus existeret. Ast haec, ut ex his ipsis verbis piis lectoribus elucet, admistio, vel commistio, non est naturarum confusio; sed ex ipsis naturis vera in Christo personalis unitio, vel etiam unio. Inde canit Ecclesia: «Deus homo factus est, non commistionem passus, neque divisionem.» Commistionem contra Eutychen, divisionem contra Nestorium.

Jam vero nunc alius, id est tertius testis, intromittendus est. Sanctus Hieronymus veluti nostri temporis praevidens argutias, nescio si dicam, vel ineptias, caeteris omnibus auctoribus audacior in hac causa, et commistionem nominat, et hominem illum in Christo Deo coaeternum in unitate personae confirmat. Verba illius in Sermone de Assumptione [Col. 0305B] B. Mariae, qui est: «Cogitis me, o Paula, et Eustochium,» haec eadem sunt: «Hoc, inquit, Verbum quod erat in principio, et apud Deum erat, et Deus erat verbum, ipsum Verbum genuit nobis beata et gloriosa Virgo Maria, ex se carnem factum.» Et paulo post: «Scit enim omnia Deus, et potest. Propterea quia ita est, scivit se, ac potuit in utero Virginis sine sui corruptione misceri atque uniri, ut unus esset Christus Deus et homo, una persona, unaque substantia. Et infra beata et gloriosa virgo semper Maria incomparabilis universis virginibus decenter potuit in se suscipere divinitatis admistionem, salva utraque natura.» Et adhuc: «Constat tempus non praejudicasse sacramentum uniti Dei et hominis, ita ut jam esset in illo per unitatem personae ab initio [Col. 0305C] saeculi, qui necdum erat natus ex Maria virgine: quod multis Scripturae declaratur locis.» Id dum diutius testimoniis Scripturarum approbavit, sic concludit: «Et ideo Christus jam erat in Filio, qui populum educebat, et Christus in eo tentabatur; quoniam semper per sacramenti unitatem in Deo fuisse non dubitatur. Alioqui nisi ita credideris, aut Christus Deus non erit omnino, aut contra prophetam, Deus recens esse videbitur.» Idem post pauca: «Unus siquidem Christus in carne sua, unus in spiritu, unus in sacramento est; nec admittit omnino, ut alius filius hominis, alius Filius Dei intelligatur, qui nec tempore praescribitur, nec passione separatur; sed totus in Christum, et Christus in Deum transit, ut quidquid [Col. 0305D] Dei Filius est, Christus dicatur; et quidquid in carne Christus pertulit, id Deus pertulisse credatur; quapropter nec nos hominem seorsum colimus, quod fas non est, nec adoramus; quia nihil in se pro assumpto homine est adauctus; nihilque quod Verbum caro factum est, imminutus vel immutatus.» Amplius idem de eodem: «Gratia Dei est in Christo Jesu, in quo est Deus et homo sic unitus in una eademque persona, ut legatur quam saepe in divinis litteris homo Deo coaeternus propter unionem substantiae: ac deinde Deus videatur homini compassus, cum nec ininitiabilis sit homo, nec passibilis Deus.» Quid dicitis hic, viri cordati? Miraculum mihi est, quod animus hominis hujus sic divinitus inspiratus est ut itinere directo securus velificet inter Syrtes [Col. 0306A] atque Charibdin, ut nec Nestorianae haereseos navem impingat in periculum, nec Eutychianae perfidiae incurrat naufragium, ex utrisque et in utrisque naturis unitate personae commendata, et in ipsa unione personae utriusque substantiae veritate confirmata. Miraculum mihi est quod a tam longo tempore et a tantis viris, quorum doctrina fulget Ecclesia, ut sole luna, nostro Abaelardo responsum non est, qui criminatur abbatem, quod dicat Deum et assumptum a Deo hominem unam esse in Trinitate personam, cum homo res corporea, et membris composita, et dissolubilis sit; Deus vero nec corporea res sit, nec membris constans, ut dissolvi possit. Unde nec Deus homo, nec homo Deus dicendus est, ne aliquid secundum se creatum vel quod non semper fuit concedi [Col. 0306B] oporteret Deum esse. Unde infert, illas duas naturas nec singulas, nec simul junctas, unam esse in Trinitate personam.

Quaenam mens unquam meditari, quae lingua loqui, quae manus scribere tantum nefas potuit? Quae terra veneficii hujus mortifera pondera sustinere praevaluit? Schismatici veteres Dathan et Abiron non tantum deliquerunt, quos telluris hiatus vivos absorbuit. Cur enim Christiani sumus, si ita est ut Petrus asserit. Quomodo juxta Apostolum, Corpus Christi, quod est Ecclesia, crescit in augmentum Dei? (Coloss. II.) Si Christus Deus et homo non est una in Trinitate persona, Christus non est una persona; quia si Christus est una persona, Christus est una in Trinitate persona. Sed Christus Deus et homo una persona [Col. 0306C] est. Licet ex duabus vel in duabus naturis sit, una tamem res est, ita ut juxta Hieronymum, una substantia sit, id est unum quid individuale per se subsistens, propter unionem, quae ibi et non alibi talis est. Quid enim est persona, nisi rationalis et individualis substantia? Ubi illa est, non deest; et ubi est, tota est. Si enim divisa est, illa non est. Sicut autem Deus de Deo, Christus cum eo, et non unus, sed unum est; sic e converso Deus unitus homini, unus quidem, sed non unum est, quia Deus et homo est; et quia unus est, nulla potest divisione sejungi. Dic ergo, dum Christus moreretur in cruce, erat cum eo Deus, aut non erat. Si non erat, cur ergo dicitur Dominus gloriae crucifixus ab Apostolo? [Col. 0306D] Sed erat. Si ergo Deus erat in homine moriente, morte crucis reconcilians sibi mundum, et praevaricationis chirographum affigens cruci, potestates aerias amplificans, quia non potest dividi, cur non idem ipse homo qui mortuus fuerat ex infirmitate nostra, et resurrexerat ex virtute Dei unitus Verbo Dei, non erit in gloria Dei, propter eamdem causam, quia non potest dividi? Quis enim alius est fructus passionis, nisi per gloriam resurrectionis et ascensionis, beata et immortalis excellentia deificationis? Alioquin abolita est promissio, exinanita est fides nostra, fallax est apostolica doctrina, quae dicit: «Qui descendit ipse est, et qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia (Ephes. IV) .» Sed quis est, qui impleret omnia, nisi qui fecit omnia? Et quomodo [Col. 0307A] ascendit et descendit, qui vere est, nisi in homine assumpto, unito, clarificato, deificato? Et manifeste, ut ipse dicit ad Timotheum, «magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, vivificatum in spiritu; apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III) .» Dicat et ipse, qua gloria: «Christus, inquit, factus est pro nobis obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum. Et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II) .» Id dici de Domino Jesu, secundum hoc quod homo est, apostolica [Col. 0307B] probat haec assertio. Nam secundum quod Deus est, erat in gloria Dei Patris ante mundi constitutionem. Unde et in Epistola ad Hebraeos: «Eum, inquit, qui modico quam angeli minoratus est, videmus Jesum propter passionem crucis gloria et honore coronatum, ita ut gratia Dei pro omnibus gustaret mortem (Hebr. II) .» Et infra: «Hic autem unam pro peccatis offerens hostiam, in sempiternum non sedet in dextera Dei (Hebr. X) .» De qua gloria sermo sit, ipse Christus protestatur in Evangelio loquens ad Patrem sic: Clarifica me, Pater, claritate quam habui, antequam mundus esset, apud te (Joan. XVII) .» Sed melius id sanctorum Patrum verbis, quam meis, explanabo.

Hilarius in libro IX De Trinitate: «Filius hominis [Col. 0307C] glorificatur, et glorificatur in eo Deus, et Deus glorificatum Deum in homine glorificavit in sese.» Item in eodem: «Christum natum hominem Deus glorificavit in sese. Nunquid extra se est, quod glorificat in sese?» Idem in XI: «Quia glorificatus in Christo Deus est, ideo glorificavit eum in sese Deus, ut quia jam regnat in gloria, quae Dei gloria est, ipse exinde in gloriam Dei transeat. In se enim eum Deus glorificavit, id est in ea natura, qua Deus est id quod est, ut sit Deus omnia in omnibus, et toto jam Christo in Deo ex ea dispensatione qua homo est, mansuro.» Dormis, an vigilas hic, optime o Petre? Si dormis, evigila, quia hora est jam nos de somno surgere. Jam tertiani nostri vino deificationis inebriantur, ab ubertate domus Dei, et torrente [Col. 0307D] voluptatis ejus potati rerum novitate, stupido mundo magnalia Dei loquuntur. Si vigilas, intentis auribus quid coeleste sonet oraculum, ausculta. «Ipse Christus homo ex ea dispensatione qua homo est, totus in Deo manet.» Non ego, sed Hilarius est, cujus haec verba sunt, Ecclesiae firmissima columna, doctor insignis, haereseon oppressor, verborum contumelias, inimicitias regum, exsilii squalores et vincula pro Christo passus, fidei, sanctitatis, doctrinae praerogativa praecipuus. Hoc solo molari lapide tota tuae artis machina subvertitur. Christus igitur totus, id est, etiam secundum quod homo est, glorificatus in Deum, una est in Trinitate persona. Sed et Leo papa stannci lapidis ictu, de quo legitur in Zacharia propheta (Cap. IV) , idolum hujus tuae superioris adinventionis [Col. 0308A] confregit et comminuit, contra Eutychen scribens in hunc modum: «Quamvis unus sit Dominus Jesus Christus, et verae divinitatis, et verae humanitatis in ipso una eademque persona sit, neque hujus unionis soliditas ulla possit divisione sejungi; exaltatione tamen qua illum exaltavit Deus, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ad eam intelligimus pertinere formam, quae ditanda erat glorificationis augmento. Forma namque servi, per quam impassibilis Deitas sacramentum magnae pietatis implevit, humana humilitas est, et in gloriam divinae pietatis inuncta est, in tanta unitate ab ipso conceptu Virginis Deitate et humanitate connexa, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana. Propter quod sicut Dominus majestatis [Col. 0308B] dicitur crucifixus, ita qui ex coaeternitate aequalis est Deo, dicitur exaltatus. Nec interest, ex qua substantia nominetur Christus, cum inseparabiliter manente unitate personae idem sit et totus hominis filius, propter carnem, et totus sit Dei Filius, propter unam cum Patre Deitatem.» Idem in sermone de jejunio septimi mensis: «Veri Dei Filius Deus verus, unitatem et aequalitatem habens cum Patre et cum Spiritu sancto, idem verus homo esse dignatus est, sic humanitatem sibi uniens, ut Deus incommutabiliter permaneret; sic deitatem homini impartiens, ut eum glorificatione non consumeret, sed augeret.» Idem in Sermone de Ascensione Domini: «Ad sananda infidelium cordium vulnera, clavorum [Col. 0308C] et lanceae erant servata vestigia, ut non dubia fide, sed constantissima scientia teneretur, eam naturam in Dei Patris consessuram throno, quae jacuerat in sepulcro.» Et intra: «Humani generis natura, in Christo ultra archangelorum altitudinem elevata est, nullis sublimitatibus modum suae provectionis habitura, nisi aeterni Patris recepta consessu, illius gloriae sociaretur in throno cujus naturae copulabatur in Filio.» Et in alio sermone: «Naturae nostrae humilitas in Christo super omnem coeli militiam, supra omnes ordines angelorum, et ultra omnium altitudinem potestatum ad Dei Patris est provecta consessum.» Idem in sermone de Pentecoste: «Dominus supra omnem coelorum altitudinem ad dexteram Dei Patris consessurus ascendit.» Hieronymus ad [Col. 0308D] Hedibiam: « Noli me tangere; nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joan. XX) ; et est sensus: Quem mortuum quaeris, viventem tangere non mereris. Si necdum me putas ascendisse ad Patrem, sed hominum fraude subtatum, meo tactu indigna es. Hoc autem dicebat, non ut studium quaerentis obtunderet, sed ut dispensationem carnis assumptae in divinitatis gloriam sciret esse mutatam.» Et Augustinus contra assertiones Arianorum: «Ipse, inquit, unus est Christus et Dei Filius natura, et hominis filius ex tempore assumptus gratia. Repulsis igitur filiis diffidentiae superiorum errorum defensoribus, Ecclesia sancta sponsa Christi, quae est sine macula et ruga, quia lavit eam Christus sanguine suo, ne haberet maculam; et extendit eam agnus [Col. 0309A] fullo in cruce ne haberet rugam, Ecclesia, inquam, fideliter firmiterque, quod credit praedicat, adhortatur. Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est (Psal. XCVIII) . Adoramus quippe scabellum pedum ejus, sed quia sanctum est, id est carnem ejus, non quia creatura est, sed quia Verbo Dei personaliter unita est, id est cum mente et divinitate una persona est, id est unus Christus Dei Filius et hominis filius; faciens divina, patiens humana.» Ambrosius in libro De fide ad Gratianum imperatorem: « Et adorent eum omnes angeli ejus (Hebr. I) . Adorent autem non solum divinitatem, verum etiam scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est; quia in Christo incarnationis etiam adoranda mysteria sunt; in quibus velut vestigia quaedam divinitatis sunt impressa.» [Col. 0309B] Et paulo post: «Per scabellum terra intelligitur, per terram autem caro Christi, quam hodie in mysteriis adoramus, et quam apostoli adoraverunt. Neque enim divisus est Christus, sed unus: neque dum adoratur tanquam Filius Dei, natus de Virgine negatur.» Augustinus in expositione psalmi XCVIII: «Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est: Anceps factus sum. Timeo adorare terram, ne damnet me qui fecit coelum et terram. Rursus timeo non adorare scabellum pedum Domini mei, quia psalmus mihi dicit: Adorate scabellum pedum ejus, et dicit mihi Scriptura: Terra scabellum pedum meorum (Isai. LXVI) . Fluctuans converto me ad Christum, quia ipsum quaero hic, et invenio, quomodo sine impietate adoretur scabellum pedum [Col. 0309C] ejus. Suscepit enim de terra terram, quia caro terra est et de carne Mariae carnem assumpsit. Et quia in ipsa carne hic ambulavit, et ipsam carnem nobis [Col. 0310A] manducandam ad salutem dedit; nemo autem illam carnem manducat, nisi prius adoraverit, inventum est, quemadmodum adoretur tale scabellum pedum Domini; et non solum non peccemus adorando, sed peccemus non adorando.» Et de eodem Cassiodorus senator in Expositione psalmorum: «A Verbo Dei corpus assumptum quamvis gloriosum, quamvis magnum, quamvis adorabile sit, tamen propter humilitatem humanitatis scabellum pedum Dei competenter accipimus. Nam cum ipse dicat: Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum (ibid.) , corpus terrenum quod de Maria virgine sumpsit, bene dicitur, opinor, scabellum pedum ejus, et eadem similitudine probatur intelligi, ut scilicet corpus ejus a Deitate mentis contemplatione non discerneres, sed ad unam [Col. 0310B] personam referres, id est ad Verbum quod caro factum est, et habitavit in nobis.»

Non igitur recentem Deum colimus, qui carnem Christi adoramus, qui credimus Christum in carne venisse ex semine David secundum. Evangelium Pauli (Rom. II) ; nec introducimus in illam simplicitatem veram aliquid compositum, nec in illam antiquitatem aliquid temporaneum; qui non dicimus naturam in naturam mutatam, sed exaltatam in Dei gloria humanitatem, per mirabilem et ineffabilem personae unitatem: per quam et Deus homo, et homo Deus est, quod qui negat haereticus est. Evecti jam nunc per sancti Spiritus gratiam contra spem et meritum de fragosissimis locis tempestuosarum ac periculosissimarum quaestionum, cursum [Col. 0310C] sistimus paulisper ad quietem; alia quae sequuntur, alio prosecuturi rursus exordio.

[Col. 0309C] Jam libri tertii labor occurrit mihi, sanctae Trinitatis tractatores, et cultores solis justitiae tertia die resurgentis, imitanti; qui divinitus impleverunt cum Abraham Dei praeceptum, quo jussum est ei: [Col. 0309D] «Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui (Gen. XII) ;» et cum Moyse duce gentis Hebraeae, sublatis vasis aureis et argenteis, cum omni familia sua triduo recesserunt ab Aegypto, ut libere sacrificare Domino possent Aegyptiorum abominationes in deserto. Divinae siquidem dignationis ex indulgentia processit, non ex merito, quod acutissimo viro, sapientissimo, famosissimo, hebes, insipiens, ignotusque, superioribus veridicis prosecutionibus potui respondere; et pertractata perspiciens, meque per semitas orthodoxorum incedere non ambigens, sub patre orphanorum et judice viduarum securus sum, quia catholici bravii non privabor donativo. Illius igitur ipsius ope, cujus supra dicta explanata sunt, sequentium quaedam perscrutabor, [Col. 0310C] non omnia, ne tibi domino meo, cui talia praecipue scribo, aliisque severis viris, taedio sim, o clarissima Rothomagensium lucerna, et nostri temporis stella matutina, qui catholico pectore de Deo tuo sentis, [Col. 0310D] catholico ore loqueris, et catholica manu caeteris excellentius scribis. De multis ergo profanis et mortiferis novitatibus, quae adhuc restant, quas stulte Petrus in Theologia sua, stultius in Apologia sua delirans profudit, tria tantum sequestravi, quae et rempublicam nostram graviter infestant, atque bonis aemulatoribus excitant majorem zeli, qui candet in domo Dei, fervorem. Unum est, quod Filius Dei semper de Deo nascitur. Secundum est, quod Deus facere non potest, nisi quod facit, nec alio modo, nec alio tempore, nec dimittere quin faciat quod facit. Tertium, quod gratia illa qua salvantur electi, communis est omnibus hominibus. His ex ordine respondendum est, sed prius verba illius, sicut superius feci, ipsa quidem, sed quam brevius potero, [Col. 0311A] ponam, atque quod auctoritas et ratio suggesserit, Domino juvante, supponam. Non enim apud nos ratio praecedit, sed subsequitur auctoritatem, sicut in Sententiis Prosperi legimus, quas ex verbis B. Augustini diligenter excerpsit, et quasdam earum decenter metrificavit. Petri vero de proposita sententia in Theologia sua verba sunt haec, brevia quidem, sed magnum pondus habentia: «In hoc, inquit, quod per Prophetam dicitur: «Ego hodie genui te (Psal. II) ,» ostenditur Filium Dei semper de Patre nasci, et semper natum esse.» Ac primum quidem quae convenientia possit esse verborum horum, semper nasci, et eamdem rem semper, id est ab aeterno, natam esse, non video. Non enim idem est nasci, et natum esse, quod beati Augustini attestatione melius [Col. 0311B] in consequentibus ostendetur. Nec tamen nescius sum, plerosque viros magni nominis et esse, et fuisse, qui quod Dei Filius semper nasceretur senserunt, et suis scriptis reliquerunt. Sed quia simpliciter gradiebantur, et non ingrediebantur pompatice domum Domini, non sunt excussi a gremio matris Ecclesiae, quia filii et haeredes sanctorum erant pro Christo graviter excussorum. Et, ut Augustinus in libro De haeresibus ad Quodvultdeum diaconum Carthaginensem dicit, «error non facit hominem haereticum, sed erroris defensio.» Quod autem ita de Filio Dei senserunt vel sentiunt, reor ex hoc accidisse, quia vera fidei confessio profitetur, quod illa juxta Isaiam inenarrabilis filii Dei de Patre generatio nec coepit esse, nec desiit (Isa. LIII) ; quia nec habuit [Col. 0311C] initium, nec finem habebit.

Hujus occasione sententiae Ariani spiritu superbiae damnabiliter excaecati Catholicos infestabant, et quasi eos cornibus ventilantes, impingebant in eos, his utentes argutiis: Si Dei Filii de Deo Patre generatio, secundum vos, nec initium habuit, nec finem habebit, ergo Pater semper gignit Filium. Si semper Filium gignit, semper a Patre Filius gignitur. Si semper a Patre Filius gignitur, adhuc a Patre Filius gignitur. Si semper a Patre Filius gignitur, imperfectus est Filius, qui adhuc a Patre gignitur. Quod enim adhuc gignitur, imperfectum esse non dubitatur. Ad hoc namque omnis eorum error intendebat, ut Filius Patri non esset coaeternus, sed perfectissima omnium creaturarum creatura, de non [Col. 0311D] exstantibus factus, non de Deo genitus. Indissolubilis certe prorsus haec eorum esset argumentatio, si Christi generatio aliqua foret actio. Nam actio respicit ad creaturam, quam Deus, quando voluit, et quomodo voluit, egit, id est fecit; et antequam eam faceret, nihil egit. At Filii generatio non est actio, quia omnem excedit actionem, omnem supergreditur creationem; quia ipse semper, id est ab aeterno a Patre genitus est, totus de toto, verus de vero, aeternus de aeterno, perfectus de perfecto, Deus de Deo. Omnia enim per ipsum facta sunt: quod verum non esset, si factura Christus esset, non enim per se factus esset. Nihil enim creatum per se factum est. Cum ergo dicitur: Christi generatio nec coepit [Col. 0312A] esse, nec desiit; nec initium habuit, nec finem habebit; non ad hoc dicitur, ut Filius Dei semper gigni dicatur, sed uti illius generatio sempiterna monstretur. Et ideo semper genitus dicitur, ut per «semper» aeternitas, per «genitum» perfectio designetur. In generatione namque illa nihil temporale est, quia nihil prius aut posterius, nihil majus aut minus, nihil diversum. Prius ac posterius excludit aeternitas, diversum identitas, id est consubstantialitas, quod est Graece ὀμοῦσιον. Non igitur semper gignitur Filius, quia si semper gignitur Filius, modo gignitur Filius. Si modo gignitur Filius, ergo temporalitatis et imperfectionis non evadit angustias. Sed intemporalis et perfectus sicut Pater, de quo est, Filius est. Semper ergo, id est ab aeterno, hoc [Col. 0312B] est sine principio, sine fine est, quia semper genitus est. Hoc est enim genitum esse, quod Filium esse, quod Deum esse, quod semper de Patre esse. Sed ut sermonis hujus ratio firmior sit, jam nunc audiamus quid hinc divina praedicent oracula. Hilarius caeteris excellentior in talibus, in libro II De Trinitate: «Deus, inquit, Dominus noster Jesus Christus, non ab aliquo, neque per aliquid Deus est, sed Deus natus est; et qui ex perfecta generatione perfectus Deus est, non post nativitatem in Deum per causam proficit; sed in eo quod natus est, nihil aliud nascendo, quam Deus.» Idem in ejusdem operis libro XII. «Ab aeterno Patre aeterna nativitas est. Deus autem quod semper est, etiam aeternum; sed tamen non omne quod aeternum est, innatum est; quia quod ab [Col. 0312C] aeterno natum est, habet aeternum esse, quod natum est. Quod enim ex aeterno natum est, id si non aeternum natum est, jam non erit et Pater aeternus. Item, si semper Patri proprium est, quod semper est Pater, necesse semper est Filio proprium esse, quod semper est Filius.» Hinc securus infero: Ergo proprium est Filio, quod semper est natus. Hoc etiam in eodem libro explanat: «Qui, inquit, ab aeterno et semper fuit, necesse est sine nativitate non fuisse; dum et semper fuisse supra tempus est, et natum semper esse, nativitatem est sempiternam esse. Natum itaque unigenitum Deum, sed natum ante aeterna tempora confitemur.» Et ego: Ergo et tu, et socii tui, in quibus est Christus unus, nec recens, nec confusus, nec divisus, quibus est cor unum [Col. 0312D] et anima una in Domino, qui habitatis unanimes in domo Domini, Filium Dei semper natum confitemini. Si enim ante tempora aeterna natum, ergo semper natum. Et ille quasi cuneum figens, piis adhuc coeptis instat. «Quod, inquit, ante tempus natum est, semper natum est; quia id quod est ante aeternum tempus, semper est. Item, ante omnia saecula et tempora aeterna, et ante sensum omnium natus confitendus est esse; quia per id quod ita natus est, semper est. Natus itaque semper est, quia nihil aliud de se patitur intelligi et dici posse, nisi natum esse.» Et ego: Non igitur adhuc nascitur Filius Dei. Nam qui semper nascitur, nunquam natus erit; semper ergo imperfectus erit. At imperfectus non [Col. 0313A] est. Natura enim Filii, natura Patris est. Hinc Leo papa dicit: «Natura Unigeniti natura est Patris, natura est Spiritus sancti.» Et Hilarius in libro II De Trinitate: «Unigenitus Deus habet in se naturam Dei omnipotentis, dum natus ex Deo est, et perfecti hominis absolutionem, dum ei est partus ex Virgine, et cum veritate corporis subsistens in natura Dei; et cum Dei natura manens in corporis veritate.» Habes igitur hic quod natura Dei naturam hominis accepit; quia perfectam hominis absolutionem, id est totam absolutam hominis naturam. Ubi sunt ergo, qui magistrum erroris sequentes, perstrepunt in scholis dicentes: non natura personam, quod verum est; nec persona personam, quod item verum est; nec natura naturam, quod falsum est, suscepit: [Col. 0313B] Tota enim natura divinitatis in Filio Dei est, et totus Dei Filius totum hominem suscepit. Tota igitur natura divinitatis totam suscepit naturam humanitatis. Solus tamen Filius incarnatus est, et in solo Filio tota plenitudo divinitatio habitat corporaliter. Ad hujus rei manifestationem haberemus etiam alios testes, nisi vitaremus fastidium. Igitur ut redeamus ad rem, qui de Deo toto totus Deus alioquin non esset Deus, natus est ab aeterno, semper est natus.

Ad hujus assertionis confirmationem S. Hilarius concludit sic: «Ut igitur Patri proprium est sine nativitate esse, ita Filio proprium est per nativitatem esse: hoc est proprium, quod facit distinctionem personarum.» Haec Hilarius, et beatus Augustinus [Col. 0313C] catholicae fidei loro deducitur in hunc sensum. Sic enim dicit in libro De Trinitate nono: «In Deo nihil quidem secundum accidens dicitur, quia nihil in eo mutabile; nec tamen omne quod dicitur, secundum substantiam dicitur. Dicitur enim ad aliquid, sicut Pater ad Filium, et Filius ad Patrem. Quod non est accidens; quia et ille semper Pater, et ille semper Filius; et non ita semper, quasi ex quo natus est Filius, aut ex eo quod nunquam desinat esse Filius, Pater non desinat esse Pater, sed ex eo quod semper est, natus est Filius.» Gravi siquidem somno temporanei nostri premuntur, si verbis his excitati non evigilaverint, in quibus B. Augustinus paternitatis et filiationis omnem excludit corporalitatem, [Col. 0313D] et dicit, quia ideo semper natus est Filius, quia sicut semper, id est ab aeterno Pater est, ita et Filius semper, id est ab aeterno est Filius. Igitur aut perfectum genuit Pater Filium, aut imperfectum. Si imperfectum, ergo aut noluit, aut non potuit generare perfectum. Si noluit, invidus est; si non potuit, omnipotens non est. Perfectum ergo genuit. Semper ergo perfectus est, et semper natus est. Qui semper natus est, non fuit Filius ante vel natus. Igitur non semper nascitur, quia imperfectus esse videretur, si semper nasceretur. Non mihi tamen ambiguum est, quod sint quidam divinae lectionis etiam amatores, qui putent B. Augustinum huic sententiae concessisse, quod Filius Dei semper nascatur de Patre. Scribens enim ad Pascentium comitem [Col. 0314A] Arianum, sic dicit: «Quid ergo dicimus? Si natus est Filius Dei, de Patre, jam Pater destitit gignere. Et si destitit, coepit. Si autem coepit gignere, fuit aliquando sine Filio. Sed nunquam fuit sine Filio; quia Filius sapientia ejus est, quae candor est lucis aeternae. Ergo semper gignit Pater, et semper nascitur Filius.» Audis, inquiunt, quia concludit et dicit: Ergo semper gignit Pater et semper nascitur Filius. Quid igitur habes remedii, qui Filium Dei negas semper nasci? Ast aliter est. Qui taliter namque sentiunt, non subtiliter intuentes quod dicitur, qualiter dicitur, obscura verborum complexione falluntur.

Et primum quidem oportuisset homines eductos de fornace ferrea Aegypti, et euntes ad civitatem [Col. 0314B] habitationis absque dubitatione sentire virum hunc tam acris ac praeclari ingenii, tam eruditi ac spiritualis animi, tam catholici pectoris, praesertim de causa Dei, nunquam posse sibi dissentire. Deinde Arianae perfidiae fallaciam, et sapientiam rescribentis animadverte. Non enim illatio haec: Ergo semper gignit Pater, et semper gignitur Filius, a concessis oboritur, sed ab adversario, quasi malo verborum aucupatore jaculatur. Nullus enim catholicus et eruditus scriba in regno Dei primae consequentiae consentit. Falsissima enim est, quae dicit: Si natus est Filius Dei de Patre, jam Pater destitit gignere. Scientibus loquor, et callentibus artem disserendi. Clamavimus in scholis, adhuc etiam pueri; clamant et alii, ut arbitror, nunc quoque, verum est antecedens, et falsum [Col. 0314C] consequens. Verum est enim, quod natus est Filius Dei de Patre; et falsum est, quod Pater destitit gignere. Non enim unquam destitit, qui nunquam coepit, sicut in superioribus dilucide fuit ratiocinatum. Quae ergo sequuntur: si destitit, coepit; fuit aliquando Pater sine Filio, telae aranearum haereticae pravitatis fallaciis intexuntur. Assumptio vero quae sequitur, sed nunquam fuit Pater sine Filio, quia Filius ejus sapientia ejus est, quae candor est lucis aeternae, verissima est. Sed enim id imponitur, ut falsitas haec inferatur: Semper ergo gignit! Pater, et semper gignitur Filius; quod minime procedit, quia illa generatio non fuit, nec est actio. Ad hoc enim nitebantur Ariani, ut probarent Dominum Jesum, vel [Col. 0314D] non semper natum, et ideo Patri non coaeternum, qui aliquando nasci coepisset et disiisset; vel si natus semper esset, semper nasceretur, et ideo imperfectus videretur. Per semper enim, quasi cujusdam actionis intelligebant continuationem. Sed semper hic non nominat continuationem temporalem, sed intemporalem sempiternitatem, id est aeternitatem, quae nec habuit initium, nec habebit finem. Falluntur ergo, qui B. Augustini putant hanc esse conclusionem: hoc ipse declarat versu sive interpretatione sequenti, sic inquiens: «Hoc rursus timendum est, ne putetur imperfecta generatio, si non dicamus natum esse, sed nasci.» Sed quare non vibramus pilum, quod tandiu tenemus manu, quod magister hic fabricavit et elimavit, et ora contradicentium [Col. 0315A] oppilavit? Iste namque sanctus vir incomparabilis prudentiae et egregiae simplicitatis, jam senio fractus, et sua Sunamitide calefactus, libros suos retractavit, et tractavit ibi diligentissime sententiam istam his verbis: «Est et inter illa quae scripsimus, quoddam prolixum opus, qui tamen unus deputatur liber, cujus est titulus: De diversis quaestionibus octoginta quinque.» Et paulo post: «Has jam episcopus collegi, et unam ex eis librum feci. Harum vero trigesima septima est, cui titulus est: De semper nato.» Sententia vero, quam pilum superius appellavi, et quae subsequitur, his eisdem verbis exprimitur: «Melior est semper natus, quam qui semper nascitur. Quia qui semper nascitur, nondum est natus, et nunquam natus est, aut [Col. 0315B] nunquam erit, si semper nascitur. Aliud est enim nasci, aliud natum esse: ac per hoc nunquam Filius, si nunquam natus. Filius autem quia natus, semper Filius, semper igitur natus.» Huic igitur assertioni obniti, hominis est sui juris, et cui dicitur: «Si quis contentiosus est, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. XI) .» Addatur etiam tertius testis, qui tam veris et manifestis utitur verbis, ut ei debeat omni subjectione consentiri. Gregorius ille magnus, qui juxta nominis sui proprietatem vigilavit in Christo, et nobilitate, scientia, fide, sanctitate, sede aliis eminuit, vicesimum nonum librum De moralibus, sic incipit: «Dominus noster Jesus Christus, in eo quod sapientia [Col. 0315C] et virtus est, de Patre ante tempora natus est. Vel potius, quia nec coepit esse, nec desiit, dicamus verius, semper natus. Non enim possemus dicere, semper nascitur, ne imperfectus esse videatur. At vero ut aeternus designari valeat et perfectus, et natus, et semper, dicamus: quatenus et natus ad perfectionem pertineat, et semper ad aeternitatem, ut quoquomodo illa essentia sine tempore temporali valeat designari sermone, quamvis hoc ipsum, quod perfectum dicimus, multum ab illius veritatis perfectione deviamus; quia quod factum non est, non potest dici perfectum. «Tantorum virorum talibus assertionibus obniti, non est eorum quibus Deus dexteram suam notam fecit, et per eum eruditum cor habent in sapientia. Et quoniam satis ostensum [Col. 0315D] est, quod Filius Dei semper natus sit, nec semper nascatur de Patre, imminet ut discutiamus quidnam sit quod Petrus dicit, quod Deus non potest facere, nisi quod facit, nec alio tempore. Sed prius sicut consuevimus, ipsius verba ponenda sunt, ac post falsitati veritas opponenda.

His verbis in Theologia sua, verae simplicitatis ac simplicis veritatis oppressor insanit: «Si quod facit, inquit, Deus, eum facere oportet, justum est utique ut faciat quidquid facit, aut sine dubio, quidquid facere debet. Quod si debet, non potest profecto dimittere quin faciat. Omne quippe quod justum est, injustum est dimitti. Et quisquis hoc non facit, quod ratio exigit, aeque delinquit, ac si id faciat quod rationi minime concordat.» Et paulo post: [Col. 0316A] «Si illud solum quod facit Deus, fieri ab eo bonum est, profecto illud solum quod facit, facere potest, qui facere nihil potest, nisi quod ab eo fieri bonum est. Hac itaque ratione id solum posse facere videtur Deus, quod facit; vel dimittere, quod dimittit: cum videlicet in singulis faciendis vel dimittendis rationabilem habeat causam, cur ab eo fiant vel dimittantur; ne ipse quidquam, qui summa ratio est, contra id quod rationi congruit, aut velle, aut agere debeat.» Ac deinde: «Ex his, inquit, tam de ratione quam de scripto collatis, constat, id solum posse facere Deum, quod aliquando faciat.» Dein ingenii sui, non Ezechielis sartaginem positis opponit, et quae fabricaverat, quasi nititur et videtur obruere, ea calliditate ut rursus ea melius confirmet, [Col. 0316B] omnibus annullatis, quae prioribus videbantur obviare. Sic enim concludit: «Praedictis rationibus vel objectorum solutionibus liquere omnibus reor, ea solummodo Deum posse facere, vel dimittere, quaecunque facit vel dimittit, et eo modo quo facit vel dimittit, et illo tempore quo facit tantum, non alio.» At in Apologia sua multo vehementius spiritu vertiginis abducitur, ac infelicius aegrotat. Diligentiore siquidem tractatu, et quasi viribus in unum collectis hoc capitulum caeteris diffusius exsequitur, et ad hujus novae adinventionis, imo noxii erroris confirmationem totus incumbit. Ponit enim in coelum os suum, et ad divinae incommutabilitatis altitudinem transcendit, et voluntatem Dei ac potestatem [Col. 0316C] idem esse ostendit, dicens: «Generaliter, inquit, et indubitanter tenendum est, quod quidquid boni Deus in se habeat, nullatenus in ipso vel crescere vel minui potest. Cui profecto sicut potentia ejus vel sapientia coaeterna est, ita voluntas quam habet in quibuscunque faciendis vel disponendis, ipsi coaeterna est.» Verum dicit, sed et laqueum more suo praetendit. «Non est enim in Deo aliud potentem esse, aliud bene volentem esse, cui est id ipsum esse, et Deum esse, quod superiora declarant; et voluntas ejus et potentia ejus nihil aliud est quam ipse.» Augustinus in septimo libro Confessionum: «Non cogeris, inquit, invitus ad aliquid, quia voluntas tua non est major quam potentia tua. Esset autem major, si teipso tu ipse major [Col. 0316D] esses. Voluntas enim et potentia Dei Deus ipse est.» Ecce quam vera Petrus proponit; sed in hoc vitandus est, quod ex veris falsa concludit. Sic enim dicit: «Si ergo id solum facere potest, quod eum facere seu velle convenit, profecto id solum facere, atque velle facere potest, quod quandoque facit; et eo modo tantum, et eo tempore similiter, quo facit; quia videlicet nec alio modo nec alio tempore convenit, vel hoc eum facere, vel velle etiam facere.» Hoc inculcat, hoc longa verbositatis prosecutione, imo curiositate multiplicat. Sed quid agis, o infelix anima mea? Ergo sic intemperanter exaestuas? Cur lectionis et orationis tempora perdis? Cur talia meditando tabescis? Cur quantulumcunque acumen ingenii velut ad saxum elidens grossescere facis? [Col. 0317A] Quis Augustinus, quis Gregorius, vel aliquis talium in horum ruderum horrendam spissitudinem te projicit? Nullus eorum hoc dicere ausus fuit: Deus non potest facere, nisi quod facit. Si hoc etiam verum esset, melius erat ut taceretur, quam diceretur, nedum scriberetur.

Sed jam, quem dante Deo video, nodus enodandus est. Diverso modo agit de voluntate Dei; modo secundum id quod est; modo secundum id quo se ad res conditas habet, id est, aliquando secundum essentiam, aliquando secundum actionem, id est, rerum conditionem. A conditione enim rerum coeperunt et spatia locorum, et cursus temporum. Mansit igitur incommutabilis in se dum commutabilia faceret; manet semper incommutabilis, regens [Col. 0317B] et faciens universa. Non ei aliquid novi accidit, quoniam non ea quia sunt, novit; sed ideo sunt, quia novit; nec se, quia lumen incircumscriptum est, in creatura sua conclusit. In Filio quippe suo totus naturaliter inest; quia non eum fecit, sed ex se genuit aeternaliter. «Ex utero, inquit, ante Luciferum genui te (Psal. CIX) ,» id est, ex mea substantia ante initium, hoc est sine initio. In creatura vero sua non inest; quia non eam de se genuit, sed eam de nihilo fecit. Extra eum igitur sunt omnia quae fecit; quia licet ex ipso, et per ipsum, et in ipso sint, ipse tamen est super omnia, et non includitur in aliqua creatura, licet inhabitet in sanctis angelis, et in electis suis, non per naturam, sed per gratiam. Augustinus ad Dardanum (epist. 57) : «Deus ergo ubique praesens, et ubique totus praesens est, nec tamen ubique habitans, sed in templo suo, cui per gratiam benignus ac propitius est.» Et infra: «Ideo enim ubique esse dicitur, quia nulli parti rerum absens est. Ideo totus, quia non parti rerum partem suam praesentem praebet, et alteri parti alteram partem, aequales aequalibus, minori vero minorem, majori majorem. Sed non solum universitati creaturarum, verum etiam cuilibet parti ejus totus adest.» Ut igitur magni doctoris hujus probat assertio, Deus praesens est universitati rerum, nec concluditur vel in parte universitatis rerum, vel in universitate. Major ergo non mole, sed potentia, sed sapientia, sed bonitate, sed aeternitate, Deus universitate rerum. Excedit igitur [Col. 0317D] et voluntas ejus et potentia ejus, quae nihil aliud sunt quam essentia ejus, universitatem rerum. Mendax est igitur, et fallax, qui voluntatem Dei, vel potestatem ejus, id est Deum, intra creaturam includit sicut ille facit, qui dicit Deum de creatura sua non posse facere, nisi quod facit; cum voluntas Dei sit ante universitatem rerum, et causa sit universitatis rerum. Hinc idem doctor super Genesi contra Manichaeos: «Voluntas, inquit, Dei causa est omnium quae sunt. Si enim habet causam voluntas Dei, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei, quod nefas est credere. Quisquis ergo dicit, quare fecit Deum coelum et terram, respondendum est illi, quia voluit. Voluntas enim Dei causa est [Col. 0318A] coeli et terrae; et ideo major est voluntas Dei, quam coelum et terra. Qui autem dicit: Quare voluit Deus facere coelum et terram, majus aliquid quaerit quam est voluntas Dei. Nihil autem majus inveniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est, non quaerat, ne id quod est, non inveniat. Qui ergo voluntatem Dei nosse desiderat, amicus Deo fiat.»

Haec, ut arbitror, mirabilis ille philosophus non legerat. Si enim haec legisset, sentire non audeo quod postea talia, tam nova, tam noxia docuisset. Dicit enim quod in faciendis vel dimittendis rationabilem habeat Deus causam, cur ab eo fiant, vel dimittantur. Sed, Augustino teste, ratio contradicit, et dicit, quia in rebus agendis vel dimittendis voluntate [Col. 0318B] Dei nulla causa superior sit; et errat qui superiorem quaerit. Potens igitur est Deus de rebus multa facere, quae non facit. Nec accepit, nec accipit Deus a rebus causam, quando vel quomodo faceret, vel disponeret, vel eas gubernaret; quia ipse est causa omnium, ut sint, et in se habet scientiam et potentiam, qualiter omnia ordinata sint. Ipse namque est et Creator, et gubernator, et ordinator omnium, non solum bonorum, quae omnia ab illo sunt, sed et malorum, quae omnino ab illo non sunt et ideo nec vere sunt; quia non res, sed rerum privationes; vel si melius dicitur, corruptiones sunt; et sunt in natura ex natura. Nulla enim mala sunt, nisi in bonis, quamvis multa bona sint sine malis. De talibus non dubitant, qui summi nostri disputatoris, [Col. 0318C] Augustini dico, verbis exercitati sint. Quae quia multa sunt huic assertioni fidem facientia, gratia brevitatis praetereo. Ad hoc autem hoc toto labore desudatur, ut veraciter ostendatur, quod voluntas Dei, vel ejus potentia, legi creaturae supposita, vel in ea inclusa non sit: et ideo Deus de ea multa potest facere, quae non facit. Mentitur igitur, qui haec dicit, quod non possit. Cum ergo dicitur: Dei voluntas vel potestas augeri vel minui non potest; verum dicit, quia secundum essentiam dicitur, quae Deus est, quae augeri vel mutari non potest. Et cum dicitur: Deus malum facere non potest, verum dicitur, quia malum nihil est: non enim res, sed rei corruptio est; et Deus qui incommutabilis est, non bonus esse non potest. Et haec ejus impotentia [Col. 0318D] omnipotentia est. At cum dicitur: Deus non potest pluere, nisi quando pluit, vel de creatura sua facere, nisi quod facit, fallacia est. Non enim jam de voluntate aut potestate Dei, eo modo quo superius agitur, id est simpliciter, id est secundum essentiam, quod est secundum id quod est; sed etiam secundum actionem, id est secundum effectum rerum, quod est secundum id quod se habet ad aliquid, hoc est, Creator ad creaturam. Creator enim creaturae Creator est, et creatura Creatoris creatura est.

Et aliter intelligimus et loquimur de re, secundum id quod est; aliter intelligimus ac loquimur de re, secundum id quod se ad aliud habet, licet res eadem sit. Hoc ille Aristoteles acutissimus praedicamentorum [Col. 0319A] inventor, dispositor ac disputator, diligenter legentibus et sapienter intelligentibus ostendit, qui de singulis praedicamentis agens, eorum proprietates subtiliter ac sigillatim exposuit. Quia igitur universitas rerum subdita est Creatori, et ejus voluntati vel potestati resistere non potest, potest Deus de ea multa facere, quae non facit, qui nihil contra voluntatem suam facit. «Omnia enim quaecunque voluit, in coelo et in terra facit (Psal. CXXXIV) .» Augustinus in Enchiridio: «Et ubi est potentia, quae in coelo et in terra omnia quaecunque voluit, fecit, si colligere filios Jerusalem voluit, et non fecit? An potius et illa quidem ab illo filios suos colligi noluit; sed, ea quoque nolente, filios ejus collegit ipse, quos voluit? Quia in coelo et in terra non [Col. 0319B] quaedam voluit et fecit; quaedam vero voluit et non fecit; sed omnia quaecunque voluit, fecit.» Cum ergo et voluntas et potestas Dei idem sint in eo, diverso tamen modo se habet rerum effectus; quia multa potest facere, quae facere non vult, qui facit in coelo et in terra quaecunque facere vult. Potens est enim de lapidibus istis suscitare filios Abrahae, id est, de vasis irae facere vasa misericordiae; et tamen de omnibus non facit. Sed cur de illis faciat, de illis non faciat, secretum est penes ipsum est, abyssus est. «Judicia enim Dei abyssus multa (Psal. XXXV) .» Et quoniam, ut Augustinus in libro super Genesi ad litteram longiuscule disserit, bipartitum est opus divinae providentiae: quaedam namque causae sunt in Deo aeternales et incommutabiles, [Col. 0319C] quaedam vero rebus insitae sunt originaliter, primordialiter, causaliter, ab eo qui vivit in aeternum: et juxta prophetam, «creavit omnia simul (Eccli. XVIII) ;» secundum superiores inconvulsum est, quidquid statutum est; secundum inferiores multa possunt fieri et non fieri, quae contingit fieri vel non fieri. Secundum inferiores de uva vinum exprimitur, et de farina panis efficitur; secundum superiores aqua in vinum mutatur, et nunc quinque millia hominum quinque panibus saturantur hordeaceis, nunc quatuor millia septem panibus triticeis, per eum, qui veteris ac Novi Testamenti pabulo reficit esurientes ac sitientes justitiam. Sed melius eruditissimi ac dulcissimi doctoris B. Gregorii verbis [Col. 0319D] hujus profunditatis sinus explicabo. Sic enim dicit in libro IX Moralium, dum capitulum illud exponit: «Deus, cujus irae nemo potest resistere (Job IX) .» Mirum, inquit, valde est, quod irae Dei nemo resistere dicitur, cum multos indignationi supernae animadversionis obviasse eloquia divina testentur.» Et facta mentione de Moyse, et Aaron, et Phinees, David et Elia, post aliquanta sic concludit: «Irae igitur Dei resisti potest, quando ipse qui irascitur opitulatur; et resisti omnino non potest, quando se et ad ultionem excitat, et ipse precem, quae ei funditur, non aspirat. Quod ergo irae Dei resisti potest, secundum inferiorem causam dictum est, sicut sermo divinus dicit ad Jeremiam: «Si autem mutaverit gens illa aut regnum illud malitiam suam; [Col. 0320A] et ego non inducam super eam malum, quod locutus sum, dicit Dominus (Jer. XVIII) .» Non enim a Chaldaeis destrueretur Jerusalem, si mutasset bonitate malitiam. Nam Deus manens incommutabilis in se, mutasset etiam ipse damnationis illius sententiam. Non fecit igitur Deus quod facere potuit; quia nec se creaturae angustiis, nec liberum arbitrium lege necessitatis astrinxit. Quod vero irae ejus resisti non potest, secundum superiorem causam est, sicut rursum ad ipsum Jeremiam dictum est: «Tu ergo noli orare pro populo hoc, et noli assumere pro eo laudem et orationem, quia non exaudiam te (Jer. VII) . Et rursus: Si steterit Moyses et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum (Jer. XV) .» Defixum ergo erat apud ipsum [Col. 0320B] ut Jerusalem et populus ejus destrueretur. Et quod apud eum defixum erat ut fieret, secundum superiorem causam necesse erat ut fieret; quia praescientia ejus falli non poterat. Et quid faceret de-Jerusalem, ipse ante saecula noverat. Secundum inferiorem vero causam necesse non erat; quia si illa mutasset malitiam, et ille sententiam. Habebat enim illa in se, ut hoc facere posset, si vellet. Sed et ipse noverat ante constitutionem mundi, quod illa nollet.» Idem doctor in eodem opere lib. XII, in expositione sententiae illius: «Constituisti terminos ejus, qui praeteriri non poterunt (Job XIV) .» «Statutum est quoque, inquit, homini, quantum in ipsa vita mortali vivat. Nam etsi annos quindecim Ezechiae regi ad vitam addidit omnipotens Deus, [Col. 0320C] tunc eum mori permisit, cum eum praescivit esse moriturum. Nec propheta igitur mendax, quia tempus mortis innotuit, quo vir ille mori merebatur; nec Dominica statuta convulsa sunt, quia ut ex largitate Dei anni vitae crescerent, hoc quoque quod ante saecula praefixum fuit, atque spatium vitae quod inopinate foris additum est sine augmento praescientiae fuit intus statutum.» Sic ille.

Patet igitur his qui contentionis spiritum non habent, quod secundum inferiorem causam dictum est: «Dispone domni tuae, quia morieris tu, et non vives (Isai. XXXVIII) , quia sic meruerat: et anni additi sunt secundum superiorem causam, secundum quam verum erat, necesse est Jerusalem a [Col. 0320D] Chaldaeis destrui; secundum inferiorem non erat verum, necesse est Jerusalem a Chaldaeis destrui, vera est enim haec hypothetica. Si praescitum est a Deo Jerusalem a Chaldaeis destrui, tunc necesse est Jerusalem a Chaldaeis destrui. Omne enim quod a Deo praescitum est, ut fiat, necesse est fieri; alioquin praescientia ejus falleretur; quod abhorret a vero. Nec tamen ideo vera est haec categorica per se. Necesse est Jerusalem a Chaldaeis destrui. Posset enim Jerusalem mutare malitium, si vellet, et illam, quae sub conditione posita erat, mutaret sententiam. De natura igitur Dei loquor secundum superiorem causam; de natura vero rerum secundum inferiorem; veluti cum dico: Si David et Petrus praedestinati sunt ad vitam aeternam, David et Petrus [Col. 0321A] damnari non possunt: sed hoc non ab ipsis, sed ab ipso Deo est, cujus praedestinatio falli non potest. Item verum est, si David in adulterio, Petrus in negatione morerentur, quod bene secundum inferiorem causam contingere posset, David et Petrus damnarentur: sed hoc non a Deo, sed ab ipsis est. Rebus igitur non incumbit necessitas, sed relatio de rebus ad providentiam facit conditionalem necessitatem. Et de hoc luculentissimus ac acutissimus doctor Boetius in VI De consolatione philosophiae: et nos, quamvis maxime ad hoc nihili simus, in tractatu De rebus universalibus ad magistrum Theodoricum, pro modulo nostro diffusius egimus. Universitas igitur rerum, ut ratio probat et auctoritas approbat, voluntati Creatoris subdita est, a quo [Col. 0321B] de nihilo facta est. Et ideo ipse de illa secundum inferiorem causam multa facere potest, quae non facit, qui tamen contra id quod apud ipsum praefixum est nihil facit. Et hic est diversus intelligendi respectus, et diversus loquendi modus, id est, secundum Dei voluntatem, potestatem, providentiam, hoc est, ejus essentiam: (non enim aliud est ejus essentia, aliud in eo illa); et secundum id quod se, nescio si dicam, habet vel habent ad naturam rerum, vel effectus earum. De quo conjunctim agens novitatum amator, ac subtilissimus temporis academicus, pedicam tendit ad capiendas animulas vanitati deditas, minus legentes, et minus quae Dei sunt intelligentes. At contra hanc adinventionem quae de Deo male loquebatur, haec dicta sint. De [Col. 0321C] propositis igitur restat extremum, quod videndum est, et tali fine finietur hoc opus. Petrus hic Abaelardus, contra cujus commentitia figmenta scribimus, vestris orationibus et praecepto sanctitatis vestrae roborati, Pater optime Hugo, quibusdam viris nobilitate, studio, scientia fulgentibus, et inter illos aliis magis curiosis quam studiosis, per vanam et inanem philosophiam placens, de his quae ad Deum pertinent non tam catholice quam philosophice tractavit; ac per hoc longe factus a populo, de quo legitur: «In populo gravi laudabo te (Psal. XXXIV) , vento subtilitatis erravit, nostrae fidei simplicitati turpiter obvius, et veritati damnabiliter contrarius. In fornace namque Aegyptia operum [Col. 0321D] suorum vascula fabricavit, ac philosophos Platonem, Virgilium, Macrobium, intonsos et illotos ad convivium summi Regis introduxit. Sic enim Platonem maxime sequens in theologia sua dicit: «Nunc verba Platonis de anima mundi diligenter excutiamus, ut in eis integerrime Spiritum sanctum designatum esse agnoscamus.» Et infra: «Illud quoque, quod ait Plato animam locatam esse a Deo in medietate mundi, eamque per omnem globum totius orbis aequaliter porrigi, pulchre designat gratiam Dei omnibus communiter oblatam, juxta illud, Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I, 7) . Huic etiam involucro, de positione scilicet animae in medio mundi locatae, hoc est de gratia Dei omnibus communiter oblata divina facta concordant; [Col. 0322A] quia Dominus noster Jesus Christus rex operatus est salutem in medio terrae.» Quod autem temporalitatis hujus cursum vocat involucrum, Joannem Scotum sequitur, qui frequentius hoc inusitato vocabulo usus, et ipse pro sua subtilitate de haeresi notatus est.

Cunctis autem haec legentibus et vera scientibus liquet, quod ex philosophica disciplina animam mundi Spiritum sanctum dicit; cum secundum ipsos philosophos anima mundi multum differat a Creatore et mente divina, quam νοῦν appellant; et secundum veram fidem et ecclesiasticam doctrinam idem Spiritus sanctus Patri et Filio consubstantialis sit, et in nullo differat, et coaeternus sit ambobus. [Col. 0322B] Dicit itaque gratiam Dei, quam Spiritum sanctum vocat, omnibus esse communiter oblatam. In Apologia vero sua primum quidem se strenue defendit, et Pelagianam anathematizans haeresim, de gratia Dei catholice sentit et scribit: sed postea more suo subtilis, ac velut alter Proteus, lubricus elabitur, et revertitur in idipsum. Verba illius hoc melius probabunt. Haec prima sunt: «Ego, inquit, gratiam Dei voco, quidquid ad salutem hominis de ipso Deus disponit, vel ei confert quod ipse non meruerit. Ait quippe Apostolus: «Reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI) .» Si autem ex gratia, jam non ex operibus, alioqui gratia jam non est gratia. Igitur Dei est in electis suis, quod eos ab aeterno praedestinaverit, quod et [Col. 0322C] fidem eis inspiraverit, quae utique nostra praecedunt merita, et sine quibus eum diligere non valemus, ut salvari mereamur. Ipsa enim dilectio, quam ipse per ea, quae dicta sunt primo in nobis efficit, effectus ipsius Dei, sive donum ejus est: et ejus imputanda est gratiae, antequam etiam nihil salutis possimus promereri. Unde et Apostolus: «Quid,» inquit, «habes, quod non accepisti? (I Cor. IV.) » Haec a Paulo dicta de Dei gratia, magis veritatis quam Petri verba sunt. Quid enim verius, quid elimatius, quid salubrius dici potest? Sed sta hic, quaeso mecum. Familiaris tibi fui, quantum potui. Ut fraternae dilectionis norma jubet, hominem non persequor, sed errorem. Nisi me fallas, istius ipsius [Col. 0322D] assertionis tuae funibus alligatus es. Dicis enim, quod gratia Dei est, quidquid ad salutem hominis Deus disponit, quod secundum Apostolum electio ex gratia est, alioqui gratia jam non est gratia, quod per eam electos suos ab aeterno praedestinaverit; quod per eam fidem eis inspiraverit, quod ipsa dilectio, quam ipse in nobis efficit et sine qua nemo potest salvari, gratiae Dei imputanda est. Secundum igitur hanc ipsam tuam definitionem loquor tecum de gratia Dei. Dic, oro te, gratia sic accepta estne communis omnibus hominibus? Praedestinat Deus omnes homines ad salutem, inspirat in omnibus fidem, et eam, per quam salventur, dilectionem? Subtilissime, famosissime, lepidissime magister, erudi me; si non insanis, respondebis, Non est. Non est [Col. 0323A] igitur haec gratia communis omnibus ⁜ (40) . Nam, si esset, omnes salvarentur, quod minime concedes: alioquin Dei dispositio, praedestinatio, fidei et ipsius dilectionis inspiratio, falleretur, Dei donum frustraretur: quod de Deo sentire, sacrilegum est. Si autem (quod minime credo), respondebis: Est; arguit te ratio, catholica praedicatio, auctoritas Patrum, effectus rerum. Haec enim gratia nunquam inanis esse potest, quae de corde lapideo cor carneum facit, de animali spirituale, de caeco illuminatum, de infirmo sanum. Per hanc Spiritus sanctus non omnes, sed quas vult, animas inarrhat. Hanc solam praedicator egregius gratiam appellat; hanc in Epistolis suis, et maxime in ea quae est ad Romanos, defendit et praedicat. Per hanc de blasphemo et persecutore [Col. 0323B] et injurioso, benignus, mitis, discipulus effectus est, de lupo agnus, de Saulo Paulus. Per hanc Deus vocat quosdam electos ante constitutionem mundi, quorum certus est numerus, qui perire non possunt, quod non ex ipsis, sed ex Deo est; quia praescivit illos, et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Alteram non novit Paulus, de alia non disputat Augustinus. Licet ex dono Dei sit, quod sumus, quod vivimus, imo quidquid in nobis et in omni creatura est. Quod enim omnis creatura est, et quidquid boni in ea est, ex dono Dei, id est ex bonitate ejus est. Sed quia Pelagianistae haeretici oppugnatores divinae gratiae ad haec confugiebant, et quod modo supra dicto verum est, dona naturae [Col. 0323C] Dei gratiam vocabant, bene, subtiliter, utiliter a catholicis tractatoribus distinctum est inter dona naturae et dona gratiae; quia dona naturae communia sunt et electis et reprobis: dona vero gratiae omnibus electis, reprobis nullis. Sicque gratiam ecclesiasticae consuetudinis usu vocaverunt illius electionis effectum, per quae ille qui habet ventilabrum in manu sua, et purgat aream suam, separat grana a paleis, et ea mittit in horreum suum. At Petrus brevi mutat vultus suos, et ad solita rediens, nobis efficitur alienus. Adjuvate nunc, quaeso, fratres; fortis est, vincula dirumpit, magisterio fulget, eum retinere non possum. Dicit nullis interpositis, quod mihi magni miraculi res est. «Ergo, inquit, et [Col. 0323D] ipsum liberum arbitrium quia bonum est, divinae gratiae est donum: et ipsa ratio, in qua ipsum consistit.» Verum est, sed aliter agis. Nam et liberum arbitrium, et ratio in qua illud consistit, [Col. 0324A] communia sunt et electis et reprobis. Obloqueris, et sophisticus es, non sic agebamus de gratia. Sed vehementior efficitur in sequentibus. Nam dicit: «Cum igitur Dominus tam electis quam reprobis rationem tribuat, et viam ostendat, qua perveniendum sit ad beatitudinem: et ad hanc percipiendum, quam omnibus offert, praeceptis et exhortationibus suis nos jugiter invitet; alii super haec eum audiunt, et praeceptis obtemperant, bene vivendo, ut oblata percipiant praemia; alii contemnunt, et in sua remanentes ignavia, obedientiae laborem refugiunt.» Miror, si vigilabat qui talia scribebat, tam sibi dissentiens de re eadem pene loco eodem. En quo validus concionator, et divinae gratiae defensor, citius quam sperabam, evanuit, et contempto disputationis [Col. 0324B] ordine legitimo, tritas familiaris suae semitas deseruit. Ponit namque rete mendacii, dum asserit quod ad percipiendam beatitudinem, quam secundum se offert omnibus Deus, praeceptis et exhortationibus, omnes invitet.

Transeo de pueris recens natis, tam de gentibus quam de Christianis parentibus procreatis, non baptizatis, et morte praeventis; transeo de pluribus in pluribus locis nunc degentibus, qui predicationem Christi non audierunt, sine qua nemo potest pervenire ad veram beatitudinem. Respondeat si potest de gentibus innumeris ante Salvatoris adventum pene toto orbe cultui idololatriae deditis: notus enim tantum erat in Judaea Deus (Psal. LXXV) . Cur, sicut legitur in Actis apostolorum, permisit illas Deus ingredi vias [Col. 0324C] suas (Act. XIV) ; quasi diceret, vias eorum, non vias mandatorum Dei, ne pervenirent ad salutem, nisi occulto, sed nunquam injusto judicio? quaerit jam nunc quia sic placet ei, qui philosophiae abyssi puteos exhausit, et modo non audiens: «Altiora te ne quaesieris, et majora te ne scrutatus fueris (Eccli. III) , inscrutabilia Dei judicia temerarius investigator cum Porphyrio philosopho; quaerit, inquam, cum Juliano Augusto apostata (qui in expeditione contra Evangelia Christi libros scripsit octo,) cur Deus Christianorum, qui secundum eos mundi Salvator erat, in novissimis temporibus ortus est, et innumerabilibus jam damnatis in inferno tam tarde salutem operatus est. Audiat a Propheta: «Judicia [Col. 0324D] Dei abyssus multa (Psal. XXXV) .» Audiat ab Apostolo: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus!» (Rom. XI.) Quid ergo restat, nisi [Col. 0325A] ut aut tot tantisque testibus decredat, et Christianus non sit; aut si credit, scrutari desinat inscrutabilia, et quietus sit? De hac tamen profunditate qui fideliter inquirere voluerit, legat secundum capitulum, quod est de tempore Christianae religionis libelli illius, quem composuit B. Augustinus (epist. 49, quaest. II) ad presbyterum, qui vocabatur Deo gratias. At Petrus domi cum Jacob habitare simplex dedignatur; sed fortis venator ut Esau silvas ingreditur umbrosas; et ex arcu perverso quem diutius extenderat, conditionis hujus toxicatam sagittam emittit. Sic enim, inquit «ad bene vivendum reprobos praeparari, sicut electos, id videlicet dicendo et admonendo, et facultatem praebendo ut nulla jam supersit excusatio.» Et loquens cum adversariis adjungit, [Col. 0325B] dicens: «Sed dicis quia Deus bonam voluntatem in reprobis non fecit, sicut in electis.» Et qui catholicae firmitudinis fundamentum modis omnibus destruit, et more suo de suo loquens sic destruit: «Culpandi, «inquit, reprobi non sunt, si recte non vivunt, sicut electi: cum ad rectitudinem vitae illis sit illa negata gratia, sine qua recte vivere nullatenus possunt.» Haec est vetustissima Pelagianorum haereticorum argutio: hac machina gratiae singularis excellentiam oppugnabant, sed non expugnabant. Et ad hoc usque haec falsa benevolentia eos trahebat, quatenus infantes sine originali peccato nasci perhiberent, et sine baptismo in regno coelorum eos ingredi praedicarent. Sed quantum ista falsa sint, latet neminem qui catholica doctrina, et maxime [Col. 0325C] beati verbis Augustini eruditus sit. Petrus ergo, qui superius Pelagianam heresin anathematizaverat, et contra eam fortiter, veraciter, catholice disputaverat, nunc talibus obligationibus erroris involvitur, ut patentur asserat, ad illam suam communiter omnibus, id est, et electis et reprobis, oblatam gratiam, nullam cordis a Deo praeparationem fore necessariam; sed hanc ex libero arbitrio omnibus inesse, quod eam quisque potest recipere et quod Deus bonam voluntatem non faciat in electis suis, sicut nec in reprobis: qui tamen si id faceret in electis, et non similiter faceret in reprobis, bene de rectitudine vitae reprobi se possent excusare. Ecce ad quantas faeces liberi defensor arbitrii delapsus est, cum Apostolus [Col. 0325D] dicat: «Deus est qui operatur in nobis et velle et perficere (Phlip. II) ;» quia illa gratia, quam praedicamus, talis est ut faciat hominem, quod nolebat, bene velle; et quod non poterat, posse. Non enim sic collata est, ut vacans sit, quia divinae propitiationis inspiratio est, et erigit jacentes, et caecos illuminat, et infirmos fortes facit, et mortuos suscitat, et quoscunque praedestinavit, ad vitam aeternam perducit. Non est impotens, non fallit, non est omnibus communis. Eorum praecordiis a Deo infunditur, quorum certus est numerus, quorum nemo perit, quia nemo potest rapere oves Christi de manu Patris Christi.

Hoc assertionis nostrae munimentum sanctorum Patrum testimoniis firmandum est, ut sic liberum praedicetur arbitrium, ne gratia negetur, et sic gratia [Col. 0326A] confirmetur, ne liberum destruatur arbitrium. Augustinus in epist. 1 ad Valentinum abbatem: «Dominus Jesus, inquit, non prius venit ut judicaret mundum, sed ut salvaretur mundus per ipsum; postea judicabit ipse mundum quando venturus est judicare vivos et mortuos. Si ergo non est Dei gratia, quomodo salvat mundum? et si non est liberum arbitrium, quomodo judicat mundum?» Et infra in eadem: «Cavete ergo, quod tantus Apostolus tam terribiliter dicit, et ubi sentitis non vos intelligere, interim divinis eloquiis credite, quia et liberum arbitrium nec converti potest ad Deum, nec proficere in Deo.» Idem in epist. 2 ad eumdem: «Fides catholica liberum arbitrium non negat, sive in malum, sive in bonum; neque tantum ei tribuit, ut sine Dei gratia valeat [Col. 0326B] aliquid, sive ut ex malo convertatur ad bonum, sive ut in bono perseveranter proficiat, sive ut ad bonum sempiternum perveniat.» Idem ad Julianam: «Liberum arbitrium, nisi gratia Dei juvetur, nec ipsa bona voluntas in homine esse potest.» Et in libro De verbis Domini: «O malum liberum arbitrium, nisi Dei gratia juvetur.» Et ad Optatum: «Merito videretur injustum quod fiunt vasa irae ad perditionem, si non esset ipsa massa universa ex Adam damnata. Quod ergo fiunt nascendo vasa irae, pertinet ad debitam poenam; quod autem fiunt renascendo vasa misericordiae, pertinet ad indebitam gratiam.» Item ad eumdem: «Non solum justus, sed et misericors figulus alia vasa in honorem secundum gratiam, non secundum debitum, facit, dum [Col. 0326C] et parvulis subvenit, quorum nulla merita dici possunt; et majores praevenit, ut habere aliqua merita possint.» Idem in libro De civitate Dei: «Dicitur etiam voluntas Dei, quam facit in cordibus obedientium mandatis ejus: de qua dicit Apostolus: «Deus est enim, qui operatur in vobis velle (Philip. II.) » Ubi est ergo Petrus et sequentes ejus, qui confidentes in virtute sua, et in simulacris mendaciorum suorum, dicebant: non est hominibus necessaria cordis praeparatio a Deo; non facit Deus bonam voluntatem in electis suis. Resistitisne adhuc? Audite, quid gratia faciat in homine. Augustinus in Enchiridio: «Sola gratia secernit a perditis, quos concreaverat in eadem massa perditionis ducta ab [Col. 0326D] origine causa communis.» Et in libro De perfectione justitiae hominis. «Si per seipsum potest esse homo sine peccato, ergo Christus gratis mortuus est. Non autem gratis Christus mortuus est. Non igitur potest homo sine peccato esse, etiamsi velit, nisi adjuvetur gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum.» Et in libro De natura et gratia: «Sicut oculus corporis etiam plenissime sanus, nisi candore lucis adjuvetur, non potest cernere; sic et homo etiam perfectissime justificatus, nisi aeterna luce justitiae divinitus adjuvetur, recte non potest vivere.» Item in eodem: «Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, non naturae possibilitate, nec libero arbitrio, quod est nobis; sed per Spiritum sanctum, qui datus est nobis.» Audite, quod etiam [Col. 0327A] voluntas a Domino praeparatur. Augustinus in libro De correptione et gratia: «Nam quis ignorat tunc fuisse perituram fidem Petri, si ea, quae fidelis erat, voluntas deficeret; et permansuram, si eadem voluntas maneret? Sed quia sicut scriptum est, «praeparatur voluntas a Domino Deo,» ideo pro illo Christi non potuit esse inanis oratio.»

Item audite, quod gratia bonam voluntatem faciat in homine. Augustinus in libro De gratia et libero arbitrio: «Semper est in nobis voluntas libera, sed non semper est bona. Aut enim a justitia libera, quando servit peccato, et tunc est mala; aut a peccato libera est, quando servit justitiae, et tunc est bona. Gratia vero Dei semper est bona; et per hanc fit ut sit homo voluntatis bonae, qui prius fuit voluntatis [Col. 0327B] malae. Audite, quod gratia inanis non sit. Praedestinatio enim, ut Augustinus definit, «est gratiae praeparatio, gratia vero est praedestinationis effectus.» Praedestinatio vero falli non potest, nec gratia frustrari, quae non solum bonum infundit, sed etiam primitus malum expellit. Augustinus ad Prosperum et Hilarium, qui eum suis epistolis de talibus interrogaverant, in libro De praedestinatione sanctorum: «Haec gratia, quae occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde respuitur. Ideo quippe tribuitur, ut cordis duritia primitus auferatur. Quando ergo Pater intus auditur et docet ut veniatur ad Filium, aufert cor lapideum, et dat cor carneum.» Audite quod gratia communis non sit. Augustinus ad eosdem in eodem libro: «Non [Col. 0327C] omnium est fides, cum fidem posse habere sit omnium. Non autem ait Apostolus, quid autem potes habere, quod non accepisti, ut possis habere: sed ait: «Quid autem habes, quod non accepisti?» (I Cor. IV.) Proinde posse habere fidem, sicut posse habere charitatem, naturae est omnium hominum; habere autem fidem, quemadmodum habere charitatem, gratiae est fidelium.» Idem ad Valentinum in libro De gratia et libero arbitrio: «Hoc etiam Pelagiani ausi sunt dicere, gratiam esse ipsam naturam in qua creati sumus, ut habeamus mentem rationalem, qua intelligere possimus, facti ad imaginem Dei. Sed non est haec gratia, quam commendat Apostolus per fidem Jesu Christi. Hanc enim naturam [Col. 0327D] etiam cum impiis et infidelibus certum est nobis esse communem. Gratia vero Jesu Christi eorum tantummodo est, quorum est ipsa fides, id est, electorum: non enim omnium est fides.» Idem de eodem super psalmum LXXVII: «Cum essent, inquit, antiquis patribus communia omnia sacramenta, non communis erat omnibus gratia, quae sacramentorum virtus est; sicut et nunc jam revelata fide, quae tunc velabatur, omnibus in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti baptizatis commune est lavacrum regenerationis: sed ipsa gratia, cujus ipsa sunt sacramenta, qua membra corporis Christi cum suo capite regnatura sunt, non communis est omnibus.» Sentit idem sanctus Innocentius papa, et Petri cathedram defendens ab errore, ad eumdem et caeteros Afros episcopos, qui de concilio Milevitano scripserant, [Col. 0328A] eis loquitur in hunc modum: «O pravissimarum mentium perversa doctrina! Adverte tandem quod primum hominem libertas ipsa ita decepit, ut dum indulgentius frenis ejus utitur, in praevaricationem praesumptione conciderit, nec ex hac possit erui, nisi ei per providentiam regenerationis statum pristinae libertatis Christi Domini reformaret adventus.» Videte, qui legitis et intelligitis, si districtius dictum est alicubi a B. Augustino, sicut hic ab Innocentio, ad quid valeat libertas arbitrii, si non adjuvetur gratia Dei. Cum enim, ut Augustinus dicit in Enchiridio, «Primus homo peccavit, et se, et liberum perdidit arbitrium. Aliter enim habuit liberum arbitrium ante peccatum, aliter post peccatum; aliter per gratiam, aliter habebit, cum habebit vitam [Col. 0328B] aeternam. Ante peccatum sic liberum habuit, ut in bono stare posset, si vellet; post peccatum sic debilitatum, ut de malo per se nunquam surgere possit, sed per gratiam non communiter omnibus oblatam, sed tantummodo in cordibus electorum per Spiritum sanctum diffusam sic melioratum, ut bonum agere et velit, et possit.» Sed alterius temporis haec disputatio est. Beatus denique Gregorius haec eadem confirmat, dicens ita libro XXVII Moralium: «Dum ergo praedicatores sancti et vocantur ad Macedoniam et ab Asia prohibentur (Act. XVI) ; istinc occultarum mensurarum linea ducta est, hinc reducta. Illinc tenditur, ut Macedonia intra sanctae Ecclesiae spatia colligatur; hinc attrahitur, ut ad fines fidei Asia relinquatur.» Et infra in eodem: [Col. 0328C] «Istae mensurae et lineae occultorum judiciorum Dei tendebantur, cum sicut legimus in Evangelio, alius secuturum se promittit et repellitur, alius relaxandum se postulat, et retinetur.» Et in XXIX ejusdem operis: «Quia omnipotens Deus sanctos suos de impiis elegit, et quam multos electos adhuc intra pravorum vitam repositos habeat, novit apte in nive vel grandine thesauros habere se perhibet. Thesauri quippe ἀπὸ του θέσεος, id est a positione nominantur, et plerosque in vite frigida diu latentes respicit, quos ad medium cum jubet producit; justitiae nitorem candidus per supernam gratiam facit.» Et haec catholicorum disputarorum de gratia testimonia sufficiant. Scripsit autem idem Petrus aliud opusculum, quod «Scito teipsum» intitulavit; et suam, ni fallor, Ethicam [Col. 0328D] appellavit. In eo, sicut et in supradictis sua vocum acceptione novitatis incude vana et animarum saluti noxia cudens, plurima de moribus contra morem ecclesiasticum disputavit. At ut ei contradicant, aliis relinquimus, qui dignitate loci, et acrimonia ingenii et labore studii, et fervore belli, mihi abjecto in domo Dei mei, meique similibus, incomparabiliter praeferuntur. Caeterum, quoniam propitia divinitate profundissimarum quaestionum naufragia incolumi nave, non ingeniolo meo, sed sanctorum Patrum remis evasi; stylo theca reposito, quieto lectionis et orationis portu laetus ac securus excipior, Christo Deo meo, vestraeque excellentiae grates accumulatissimas agens; quorum, illius scilicet inspiratione, vestraque jussione, praesens opus explevi.

[Col. 0341A] Fratri in Christo charissimo, illuminatos oculos cordis. Lego et relego, charissime, opus vestrum De officiis, multumque me delectat ejus lectio, tum pro sui utilitate, tum pro auctoris dulcissima mihi charitate. Sed quoniam veritas charitatis, et charitas veritatis adulationis odit fucum, videor mihi videre in facie pulchri operis naevum unum, qui etsi inter nos interim benevola quadam dissimulatione tegatur vel coloretur, si opus hoc exierit in manus eorum, qui carpere amant aliorum etiam bene dicta, futurum est in signum, cui a multis contradicetur. Cum enim in ordine divini sacrificii illa tria digesturus, materiam, intentionem, finalem causam, de materia ageretis, dixistis post multa: «Sed dicit mihi adversarius: Vivens et sensibilis in corpore [Col. 0341B] suo, mobilisque est Deus et homo Christus. Corpus autem sacrificii vitam non habet; sensum non habet, mobile non est; corpus ergo Domini non est ⁜ (45) .» Ad haec vos contra adversarium: «Obsecro te, quam in corpore Domini vitam requiris? Est enim vita animalis, est et spiritualis. Animalis vita quinque sensibus fungitur; visu, odoratu, auditu, gustu et tactu. Haec vita animalis est; carnalis est; caro est. Dominus autem dicit, quia caro non prodest quidquam.» Et post aliquanta: «Solam ergo spiritualem vitam in sacrificio nobis administrare sapientiam ejus decebat: quae est sanctificatio, benedictio, misericordia et veritas, justitia et pax. Haec autem vita spiritualis sic est in corpore [Col. 0341C] sacrificii absque ejus vita animali, quomodo lux solis absque calore ejus in corpore lunae.» Primum, quid hic corpus sacrificii appelletis, penitus non adverto. Cum enim ad benedictiones mysticas operante invisibiliter verbo Dei corpus in corpus, substantia mutata sit in substantiam, sicut in mensa nuptiali aqua in vinum mutata, solum adfuit vinum, in quod aqua mutata erat; sic in mensa altaris solum adest corpus Domini, in quod vere mutata est [Col. 0342A] vera panis substantia: nisi quod de aqua nihil remansit in mutatione illa; de pane vero mutato ad peragendum sacri institutum mysterii sola remanet species visibilis. Unde B. Ambrosius: «Ne, inquit, horror cruoris fieret, ideo in similitudine accipis sacramentum ⁜ (46) .» Nam panis substantiam post Domini corporis consecrationem in altari superesse, semper abhorruit pietas Christiana, nuperque damnavit in Berengario Turonensi, ejusque sequacibus. Nam si hoc admitteretur, jam Verbum non incarnatum tantum, sed etiam, si dici posset, diceretur impanatum, si sicut ille dicebat, panis sic in corpus Domini transiret, ut tamen panis esse non desineret.

Corpus igitur sacrificii non aliud intelligo, quam [Col. 0342B] quod mortuum est, et resurrexit: quod non corpus sacrificii, sed, sicut vere est, appellamus corpus Domini. Quod idipsum esse, quod in altari sacrificatur qui non credit in eorum numero se constituit, qui abierunt retro, dicentes, Durus est hic sermo (Joan. VI) . Sed et vos corpus illud sacrificii aliquando appellatis corpus Domini. Sed, pace vestra dictum sit, infertis quod nescio an corpori sacrificii, sed corpori Domini non convenit. Nam corpus Domini, imo Dominum Jesum in corpore suo, ipso inquam corpore in quo nobis praesto est in altari; quod non est aliud quam quod sedet ad dexteram Patris, motum et sensum habere, et per omnia nostrae esse naturae, licet alterius gloriae, contradicet nullus, nisi insipiens ille qui dicit in corde suo. [Col. 0342C] Non est Deus (Psal. XIII) . Quod si corpus sacrificii visibilem illam speciem appellatis, quae apparet in altari, videlicet propter similitudinem panis corporalis, stultus et ineptus erit ille adversarius qui ea requiret in specie panis quae propria sunt viventis corporis, id est vitam, sensum, et motum, et non potius ea quae propria sunt illius speciei; ut est rotunditas, albedo, et caetera hujusmodi

[Col. 0343A] Nam similitudo illa panis, quae in altari carnis oculis se ingerit, per se inspecta, non est corpus Domini. Sed cum esset quiddam priori substantiae, id est pani inhaerens, vel accidens, migrante in Dominicum corpus substantia cui inhaerebat, remansit, ad peragendum sacri institutum mysterii. Quod quidem contra usum et rationem est mundanae sapientiae, ut sublata substantia substantiae accidens subsistat. Sed legi naturae non subjacet Deus; imo ipsius legis lex est creator suus. Potestque accidentia subducto substantiae fundamento, vel continere, vel in aliam transferre substantiam: qui terram, vel secundum unum prophetam appendit in nihilum (Job XXVI) , vel secundum alium, super maria fundavit, et super flumina praeparavit eam (Psal. XXIII) . [Col. 0343B] Qui etiam de hoc ipso corpore suo de quo agimus, hoc mirabiliter operatur, quod etiam de divina ejus substantia vix capere potest humanae animae infirmitas, ut clausis januis illud introducat, et palpabile praebeat (Joan. XX) ; et cum in sacramento distribuitur fidelibus, faciat de eo quod scriptum est: Qui multum, non abundavit; et qui modicum, non minoravit (II Cor. VIII) : unoque horae momento et in dextera Patris sedeat in coelis, et sacrificetur in mensa altaris: itemque uno momento a solis ortu usque ad occasum, et ab aquilone ad austrum, praesto sit omnibus fidelibus, hoc quod tradidit ipse, in sui memoriam fideliter celebrantibus. Quod de corpore cogitare non potest aliquis, qui sit in corpore. Est igitur in mysteriis vera Dominici [Col. 0343C] corporis substantia, sed absque visibili specie sua; et est vera species visibilis panis, sed absque substantia sua. Unde beatus Augustinus: «Quod, inquit, videtis in altari, panis est et calix, quod oculi renuntiant vobis; quod autem fides postulat instruenda, panis corpus est Christi; et calix sanguis est Christi.» Et B. Ambrosius: «Ut sint quae erant, et in aliud commutentur.» Nihil enim falsum putandum est in sacrificio veritatis, vel sicut fit in magorum praestigiis, ubi delusione quadam falluntur oculi, ut videatur illud esse quod non est omnino; sed vera species visibilis panis, quae fuit in pane, ipsa facta praeter substantiam suam, quodammodo in aliena peregrinatur, continente eam qui fecit eam, et ad suum transferente corpus.

[Col. 0343D] Quae tamen translata ad corpus Domini, non eo modo est ad illud, quomodo accidens ad substantiam; quia corpus Domini, quantum in sua substantia, nec album efficit albedo illa, nec rotundum rotunditas illa; sicque de reliquis. Sed quia, sicut dicit B. Augustinus, visibiliter necesse est celebrari, quod tamen necesse est invisibiliter intelligi: ad quod necessaria est species illa ad mysterii ritum, ad [Col. 0344A] gustus suffragium, necessario et pio consilio quasi perfunctorie admittitur: quo peracto, in percipiendo sacramento consumitur. Consumptibilis enim erat, et obnoxia corruptioni: quod esse non potest sanctum illud, de quo Propheta: Non dabis, inquit, Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV) . Deinde cum corpus illud sacrificii vivere negatis vita animali, vellem diceretis apertius, quam ibi vitam animalem dicatis. Dicit enim Apostolus: Ut spiritus vester et anima et corpus conservetur in diem Domini (I Thessal. V) . Secundum hanc distinctionem, quam in omni homine possibile est inveniri, duae vitae discernuntur, quae invicem sibi adversantur: spiritualis et animalis.

Horum enim trium, spiritus videlicet, animae, et [Col. 0344B] corporis, cum duo ultima primo serviunt, vita est spiritualis; cum duo prima ultimo, vita est animalis. Hanc vitam appellare animalem consuetudo est Scripturarum. Talis quippe est homo, qui non percipit ea, quae Dei sunt. Hac autem vita animali, qui vivere dicit corpus Christi, non vivit ipse, pejorque est omni animali. Quod si nomen animalitatis in hoc coarctemus, ut animalem vitam dicamus, qua vivificatur tantum corpus et sensificatur; quicunque corpori Christi post resurectionem ex mortuis derogat vitam, et sensus nostrae naturae, licet alterius gloriae, videat unde astruat, quod dicit; maxime cum membris auferat resurrectionis spem, quam in capite videtur perimere. Ecce hoc est, quod in opere vestro me offendit, et nonnullos fratrum nostrorum. [Col. 0344C] In quem sensum etiam illud concurrere videtur, quod paulo superius dixeratis. Sic enim ibi legitur: «Quapropter qui visibilem panem sacrificii comedit, et invisibilem a corde suo non credendo repellit: Christum occidit, qui vitam a vivificato sejungit, et dentibus suis mortuum laniat corpus sacrificii; ac per hoc reus est corporis et sanguinis Domini.» Et in hunc sensum consonare videtur, quidquid propositum vel assumptum est in sententia illa de materia sacrificii sancti. Quod utrum correctione indigeat, vestro legentiumque judicio derelinquo. Nunc unum est, quod precor charitatem vestram, per ipsum qui est charitas; ne me quasi de integritate fidei vestrae dubitantem, quod longe sit a corde meo et conscientia mea, aestimetis in opus studii vestri [Col. 0344D] quasi censoriam tulisse sententiam jactabunda quadam temeritate; sed fraterna charitate et sollicitudine amica, teste Deo, loquor pro vobis sollicitus, sic vellem et hoc et omne opus studii vestri et laboris exquisitum esse et circumspectum, priusquam exiret in manus eorum, qui foris sunt, ut qui rodere illud vellet, non inveniret, ubi dentem posset infigere; et ut sincerum vas nullus posset incrustare. Valete.

[Col. 0343] (In utroque codice manuscripto, qui prae manibus est, haec verba praedictam epistolam sequuntur: «Finit epistola domini Guillelmi, quondam abbatis S. Theodorici; sed prae nimio desiderio perfectionis, et exoptatae paupertatis, ad ultimum monachi Signiacensis).»

Incipit prologus D. Guillelmi ad abbatem Claraevallis S. Bernardum.

Charissimo suo electo ex millibus, suus ille seipsum. Cum nuper, re ipsa exigente, cuidam fratri breviter de sacramentis scripsissem, sumpto inde cogitandi exordio, rationes quasdam ex Patrum sententiis [Col. 0345] sumptas coepi invicem conferre; et quaedam quae in libris eorum, et maxime B. Augustini, super hac re nonnullos turbare solent, in unum colligens, tentare coepi, utrum aliquid inde possem conficere. Cumque ex conflatione illa opusculum hoc nescio quomodo exisset, vobis prae omnibus putavi destinandum, mihi et vobis solummodo habendum: ut cum in eo correxeritis quae corrigenda sunt, et meum opus, et vestrum sit; cum ego fecerim, vos correxeritis, nisi quod magis erit vestrum quam meum: si non bene factum a me, bene fuerit a vobis correctum. Post finem vero opusculi per se sententias ipsas Patrum congessi, pro quibus explanandis, et sibi invicem conciliandis, opus ipsum aggressus sum; licet per ipsum opusculum passim eas disperserim: et ubi opportunum fuerat, ipsa verba eorum ponere maluerim, quam mea. Explicit prologus.

[Col. 0345A] Cum Christianae fidei veritas hoc quasi speciali praeemineat jure, ut non ipsa per intellectum, sed per eam ejus quaerendus sit intellectus; omnem a se compescit superbum vel curiosum inquisitorem, vel eum, qui multis et variis quaestionibus in fide non quaerit nisi gloriam suam; vel eum, qui quasi ratiocinando et retractando dubiis quibusdam deliberationibus explorat, utrum credendum sit, quod credendum indicit divina auctoritas. Beati pauperes spiritu, qui parvulos se cognoscentes et lacte nutriendos, donec apti sint ad solidum cibum, accedunt simpliciter ad fidem: quos suscipit et exercet; et eorum est, quae non omnium est, fides. Aliud enim est fides, aliud scientia. Scientia ratione et intellectu colligitur: fides vero sola auctoritate indicitur. [Col. 0345B] Qui ergo nil credere vult, nisi ratione vel intellectu praecedente, hic rem confundit. Et scire omnia volens, nil credere fidem quantum in ipso est, videtur annullare. Sed credere oportet accedentem ad Deum, quia est (Hebr. XI) . Et: Justus ex fide vivit (Hebr. X) . Unde et ego de sacramentis Sancti sanctorum corporis Domini nostri Jesu Christi, quod dederit ipse scripturus, non abs re puto de hoc et de hujusmodi cogitantes vel loquentes mecum pariter commonere, non nimis inniti sensui suo, sed prudentiae suae ponere modum; intendere vero aciem mentis in rem de qua agitur: et secundum Boetii viri prudentissimi sententiam, sicut res est, sic de ea fidem capere tentare. Non enim est hominis rationem habentis, cum tractat divina, pensare ea ex [Col. 0345C] his rebus quae infra Deum sunt, et omnipotentiae immensitatem intra terminos nostrae possibilitatis angustare: eamdemque naturam quodammodo disputando velle informare ad exemplum naturae mutabilis: in qua stant aeternaliter omnes causales formae rerum labentium temporaliter. In hujusmodi enim de sursum, non de deorsum, trahenda sunt rationum exempla, vel probationum argumenta. Alioqui, qui hoc non facit, similis et aestimandus est, qui fontem rivo, et non fonti rivum attribuit.

Explicit liber domni Guillelmi de corpore et sanguine Domini ⁜ (52) .

VERS. 1.— Osculetur me osculo oris sui. ⁜ (56) Potest per os Dei unigenitus Filius designari, quia sicut brachium ejus dicitur, quia per eum cuncta Pater operatur, de quo propheta ait: Brachium Domini cui revelatum est? (Isai. LI) et de quo Joannes evangelista dicit: Omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) , ita etiam os dicatur, per quem nobis omnia loquitur. Hinc est enim quod per prophetam ait: Os enim Domini locutum est hoc (Isai. I) ; ac si oris nomine patenter diceretur Verbum. Sicut nos quoque pro verbis linguam dicere solemus, ut cum Graecam vel Latinam linguam dicimus, Latina vel Graeca verba monstremus. Os ergo Domini non immerito ipsum Filium ejus accipimus. Orat itaque [Col. 0441B] sponsa ad Patrem sponsi, et ait: Osculetur me osculo oris sui. Ac si dicat: Tangat me dulcedine praesentiae unigeniti Filii Redemptoris mei. ⁜ (57) Ac si apertius [Col. 0442A] diceretur: Ille qui ante incarnationem suam tot mihi praecepta facienda per prophetarum ora mandaverat, incarnatus ipse ad me veniens, ore suo proprio loquatur. Sancta quippe Ecclesia quod praecepta ejus praedicatione cognovit, quasi tot oscula oris ejus accepit. Unde et Matthaeus cum praecepta ab eo dari in monte describeret, ait: Aperiens os suum dixit (Matth. V) . Ac si patenter dicat: Tunc os suum in praeceptis aperuit, qui prius aperuerat ora prophetarum. ⁜ (58) De peccatrice muliere, quae pedes Domini, quos lacrymis infundebat et capillis tergebat, osculari non cessabat, Pharisaeo indignanti Dominus ait: Osculum mihi non dedisti, haec autem ex quo intravi, non cessavit osculari pedes meos (Luc. VII) . Osculum dilectionis est signum. [Col. 0442B] Per pedes vero ipsum mysterium incarnationis Domini intelligitur, quo divinitas terram tetigit, quia carnem assumpsit: Verbum enim caro factum est, [Col. 0443A] et habitavit in nobis (Joan. I) . Quem autem Pharisaeus de falsa justitia praesumens, nisi Judaicum populum? quem peccatrix mulier, sed ad vestigia Domini veniens et plorans, nisi conversam gentilitatem designat? Et infidelis ille populus Deo osculum non dedit, quia charitate amare eum noluit qui ex timore servivit. Vocata autem gentilitas Redemptoris sui vestigia osculari non cessat, quia ejus continuo amore suspirat, mysterium incarnationis ejus ex toto corde diligit. Et quia se Conditori suo obsequi per amorem parat, osculum ejus recte desiderat dicens: Osculetur me osculo oris sui.

Meliora sunt ubera tua vino. ⁜ (59) Ubera sponsi sunt praedicatores sancti, ista enim sunt ubera, [Col. 0443B] quae in arca peccatoris fixa lacte nos potant, quia ipsi, arcanis summae contemplationis inhaerentes, subtili praedicatione nos nutriunt.

VERS. 2.— Adolescentulae dilexerunt te. ⁜ (60) Scriptura sacra saepe adolescentem pro novitate vitae ponere consuevit; universae quippe Ecclesiae, quae unam Catholicam faciunt, adolescentulae vocantur; non jam vetustae per culpam, sed novellae per gratiam; non senio steriles, sed aetate mentis ad spiritualem congruae fecunditatem. ⁜ (61) Venienti igitur sponso dicitur, adolescentulae dilexerunt te, id est sanctorum animae gratia baptismatis renovatae, quae non in vitae veteris usu deficiunt, sed novi hominis conversatione decorantur.

VERS. 3.— In odorem unguentorum tuorum curremus. [Col. 0443C] ⁜ (62) Hoc sponsa sponsum desiderans ait. In Scriptura sacra unguentorum odoribus opinio solet signari virtutum. Unde et Paulus apostolus, virtutum laude fragrare se sciens, ait: Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. XV) .

VERS. 4.— Nigra sum, sed formosa ⁜ (63) . Tanto fit quisque vilior Deo, quanto pretiosior sibi; tanto pretiosior Deo, quanto propter eum vilior sibi, quia humilia respicit, et alta a longe cognoscit (Psal. CXXXVII) . Justi enim nequaquam de justitiae luce superbiunt, sed per humilitatis gratiam, peccatorum in se nigredinem confitentur. Hinc Joannes ait: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nosipsos seducimus (Joan. I) .

VERS. 5.— Posuerunt me custodem in vineis: vineam meam non custodivi. ⁜ (64) Est quidam, fratres charissimi, quod me de vita pastorum vehementer affligit, quod praedictae sententiae congruit; sed ne cui hoc injuriosum videatur fortasse quod assero, me quoque pariter accuso. Ad exteriora enim negotia dilapsi sumus, et aliud ex honore suscipimus, atque aliud officio actionis exhibemus; ministerium praedicationis relinquimus, et ad poenam nostram, ut video, episcopi vocamur, qui nomen honoris, non virtutem tenemus. Relinquunt namque Deum [Col. 0444A] hi qui nobis commissi sunt, et tacemus; in pravis actionibus jacent, et correctionis manum non tendimus; quotidie per multas nequitias pereunt, et eos ad infernum tendere negligenter videmus. Sed quando nos vitam corrigere valemus alienam, qui negligimus nostras? Curis enim saecularibus intenti, tanto insensibiliores intus efficimur quanto ad ea quae foris sunt studiosiores videmur. Usu quippe curae terrenae ad coeleste desiderium animus obdurescit; et dum ipso suo usu durus efficitur per actionem saeculi, ad ea non valet emolliri quae pertinent ad charitatem Dei. Unde bene sancta Ecclesia de membris suis infirmantibus dicit: Posuerunt me custodem in vineis; vineam meam non custodivi. Vineae quippe nostrae actiones sunt, quas usu quotidiani [Col. 0444B] laboris excolimus; sed custodes in vineis positi nostram vineam minime custodimus, quia dum extraneis actionibus implicamur, ministerium actionis nostrae negligimus.

VERS. 6.— Indica mihi quem diligit anima mea. Ubi pascis, ubi cubas in meridie? ⁜ (65) Pascitur Dominus, cum nostris actibus bonis delectatur; cubat vero in meridie, cum ex desideriis carnalibus ardenti corde reproborum discedens, apud electorum suorum pectora refrigerium invenit cogitationis bonae. Ferventior quippe in meridie aestus exardescit, et umbrosum locum Dominus quaerit, quem aestus igne non afficit. In illis ergo cordibus Dominus requiescit, quae amor praesentis saeculi non incendit, quae carnis desideria non exurunt, quae incensa [Col. 0444C] suis curiositatibus in hujus mundi concupiscentiis non arescunt. Unde et Mariae dicitur: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Umbrosa igitur loca in meridie ad pascendum Dominus requirit, quia talibus mentibus pascitur quae per respectum gratiae temperatae corporalibus desideriis non uruntur. Plus ergo Maria peccatrix, sed poenitens, pascebat intus quam Pharisaeus Dominum pascebat foris, quia ab aestu carnalium Redemptor noster ad illius mentem fugerat, quam post vitiorum ignem poenitentiae umbra temperabat.

VERS. 7.— Nisi cognoveris te, o pulchra inter mulieres, egredere, et abi post vestigia gregum, et [Col. 0444D] pasce haedos tuos. ⁜ (66) Solerter electi quique a quo et ad quid creati sint conspiciunt, et, recta consideratione acceptae imaginis, sequi vulgi multitudinem dedignantur. Unde sponsus sponsam suam alloquitur dicens: Nisi cognoveris te, o pulchra inter mulieres, id est nisi honorem tuum, quo ad similitudinem Dei es condita, bene vivendo cognoveris, a conspectu meae contemplationis egredere, et imperitorum vitam imitare populorum. Nam gregum nomine imperiti populi designantur. Semetipsam namque ea quae est inter mulieres pulchra cognoscit, [Col. 0445A] quando electa quaeque anima, etiam inter peccatores posita, quia ad auctoris sui imaginem ac similitudinem sit condita meminit, et juxta perceptae similitudinis ordinem incedit. Quae si se non cognoscit, egreditur, quia a secreto sui cordis expulsa, in exterioribus concupiscentiis dissipatur. Egressa vero abit post vestigia gregum, quia sua interna deserens, ad latam videlicet viam ducitur et sequitur exempla populorum. Nec jam agnos, sed haedos pascit, quia non innoxias cogitationes mentis, sed nutrire pravos motus carnis intendit.

VERS. 11.— Donec rex in recubitu suo est, nardus mea dedit odorem suum. ⁜ (67) Ac si sancta Ecclesia, In electis suis quamdam fragrantiam suavitatis odorata, apertius dicat: Quousque meis obtutibus [Col. 0445B] Rex apud se in requie secreti coelestis absconditur, electorum vita miris virtutum odoribus exercetur, ut quo adhuc eum quem appetit non videt, ardentius per desiderium fragret. Rege quippe in suo recubitu posito, nardus odorem dat, dum in beatitudine sua quiescente Domino, sanctorum virtus in Ecclesia magnae nobis gratiam suavitatis administrat. Electorum enim virtutes proficientium, in caeterorum notitiam hominum, quasi suavitate fragrant odoris. Hinc est enim quod per Paulum dicitur: Christi bonus odor sumus Deo (II Cor. II) .

VERS. 2.— Sicut lilium inter spinas, sic amica inter filias. ⁜ (68) In sancta Ecclesia nec mali esse sine bonis, nec boni sine malis possunt. Quousque [Col. 0445C] namque hic vivemus, necesse est ut viam praesentis saeculi permisti pergamus; tunc autem discernimur, cum pervenimus. Boni enim soli nusquam sunt nisi in coelo, et mali soli nusquam sunt nisi in inferno. Haec autem vita quae inter coelum et infernum posita est, sicut in medio consistit, ita utrarumque partium cives communiter recipit, quos tamen sancta Ecclesia et nunc indiscrete suscipit, et post in egressione discernet. Si igitur boni estis, quandiu in hac vita subsistitis, aequanimiter tolerate malos; nam quisquis malos non tolerat, ipse sibi per intolerantiam suam testis est quia bonus non est. Abel esse renuit quem Cain malitia non exercet. Sic in natura areae grana sub paleis premuntur, sic [Col. 0445D] flores, inter spinas oriuntur, et rosa quae redolet crescit cum spina quae pungit. Duos quippe filios habuit primus homo, unus horum electus est, alter reprobus fuit. Tres filios Noe arca continuit, sed duobus in humilitate persistentibus, unus ad patris irrisionem ruit. Duos filios Abraham habuit, sed unus innocens, alius vero fratris persecutor fuit. Duos filios Isaac habuit, unus in humilitate servatus, alter vero et prius quam nasceretur reprobatus fuit. Duodecim filios habuit Jacob, sed unus ex his propter innocentiam venditus est; alii vero per malitiam venditores fratris fuerunt. Duodecim apostoli sunt electi, sed unus ex his commistus est reprobis, [Col. 0446A] qui eos persequens probaret, ne improbati remanerent. Septem sunt diaconi ab apostolis ordinati, sed sex in fide recta permanentibus, unus exstitit auctor erroris. Anteacta itaque, fratres charissimi, tempora ad mentem reducite, et vos ad malignorum tolerantiam roborate. Si enim filii electorum sumus, restat necesse est ut per eorum exempla gradiamur. Bonus enim non fuit qui malos tolerare recusavit; neque autem valde laudabile est bonum esse cum bonis, sed bonum esse cum malis. Sicut enim gravioris culpae est inter bonos bonum non esse, ita immensi praeconii, bonum etiam inter malos existere. Hinc namque est quod de seipso beatus Job asserit dicens: Frater fui draconum et socius struthionum (Job XXX) . Hinc Petrus [Col. 0446B] magnis Lot laudibus extulit, quia bonum inter reprobos invenit, dicens: Et justum Lot oppressum a nefandorum injusta conversatione eruit; aspectu enim et auditu justus erat, habitans apud eos qui de die in diem animam justi iniquis operibus cruciabant (II Petr. II) . Qui nimirum cruciari non posset, nisi prava propinquorum opera et audiret et cerneret. Et tamen aspectu et auditu justus dicitur, quia iniquorum vita non delectando justi aures atque oculos, sed feriendo tangebat. Inde etiam beatus Job in terra gentilium inter iniquos vixisse describitur, ut ejus meritum virtutis exprimatur; et hoc ejus laudibus proficiat, quod bonus inter malos fuit, et juxta sponsi praeconium inter spinas lilium crevit. Hinc Paulus discipulorum vitam et [Col. 0446C] laudat et reprobat dicens: In medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis, sicut luminaria in mundo (Philipp. II) . ⁜ (69) Ecce fratres charissimi, pene omnia percurrendo cognovimus, quia bonus non fuit, quem malorum pravitas non probavit. Nos autem conquerimur cur non omnes boni sunt qui nobiscum vivunt, quia mala proximorum ferre nolumus. Omnes sanctos jam debere esse decernimus, dum esse nolumus quod ex proximis portemus. Sed hac in re patet, dum malos portare renuimus, quam multum adhuc ipsi de bono minus habeamus. Neque enim perfecte bonus est, nisi qui fuerit et cum malis bonus. Ut enim ita loquar, ferrum nostrae animae nequaquam perducitur ad sublimitatem [Col. 0446D] acuminis, si hoc non eraserit lima pravitatis. Saepe etiam cum de vita proximorum quaerimur, mutare locum conamur, et secretum vitae remotioris eligere, videlicet ignorantes quia, si desit spiritus, non adjuvat locus. Lot cum in Sodomis sanctus exstitit, in monte peccavit. Quia autem loca mentem non muniunt, ipse humani generis primus testatur parens, qui in paradiso cecidit. Si locus salvare potuisset, Satan de coelo non caderet. Unde Psalmista ubique in hoc mundo tentationes esse conspiciens, quaesivit locum quo fugeret, sed sine Deo invenire non potuit munitum. Ex qua re et ipsum sibi locum fieri petiit, propter quem locum [Col. 0447A] quaesivit dicens: Esto mihi in Deum protectorem et in locum munitum, ut salvum me facias (Psal. XXX) . Tolerandi ergo ubique sunt proximi, quia Abel fieri non valet, quem Cain malitia non exercet. Unum vero est, pro quo vitari societas malorum debeat, ne si fortasse corrigi non valent, ad imitationem sui et alios trahant, et cum ipsi a malitia sua non mutantur, eos qui sibi conjuncti fuerint pervertant. Unde Paulus ait: Corrumpunt mores bonos colloquia prava (I Cor. XV) . Et per Salomonem dicitur: Noli esse amicus homini iracundo, nec ambules cum homine furioso, ne forte discas semitas ejus, et sumas scandalum animae tuae (Prov. XXII) . Sicut ergo perfecti viri perversos proximos non debent fugere, quoniam et illos saepe trahunt ad rectitudinem, et ipsi ad [Col. 0447B] perversitatem nunquam trahuntur, ita infirmi quoque societatem declinare debent malorum, ne mala quae frequenter aspiciunt et corrigere non valent, delectentur imitari. Sic ergo verba proximorum audiendo, quotidie sumimus in mente, quemadmodum flando atque respirando aerem trahimus corpore. Et sicut malus aer assiduo flatu tractus inficit corpus, ita perversa locutio assidue audita infirmantium inficit animum, ut tabescat delectatione pravi operis, assidua iniquitate sermonis. Sic autem justo et perfecto viro peccator cum malitia jungitur, sicut in fornace auro palea cum igne sociatur, ut quo ardet palea, purgetur aurum. Illi ergo veraciter boni sunt, qui in bonitate persistere etiam inter malos possunt.

[Col. 0447C] VERS. 3.— Sub umbra illius quem desideraveram sedi. ⁜ (70) Obumbratio in sacro eloquio aliquando incarnatio Domini ponitur, vel mentis refrigerium a fervore carnalium cogitationum: unde et appellatione umbrae ex superna protectione hoc ipsum refrigerium cordis insinuatur, unde Psalmista ait: Sub umbra alarum tuarum protege me (Psal. XVI) . Sponsa itaque adventum sponsi praestolata praenuntiat dicens: Sub umbra illius quem desideraveram sedi. Hic per umbram ex superna protectione refrigerium cordis exprimitur. Ac si sponsa dicat: Ab aestu desideriorum carnalium sub adventu illius protectione requievi. Nam quod Dominica incarnatio servata veritate historiae, obumbrationis appellatione [Col. 0447D] signetur, angelicus sermo testatur, qui ad beatam Mariam dicit: Virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Quia enim umbra non aliter exprimitur, nisi per lumen et corpus, virtus ei Altissimi obumbravit, quia in ejus utero lux incorporea corpus sumpsit, ex qua videlicet obumbratione omne in se refrigerium mentis accepit.

VERS. 5.— Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo. ⁜ (71) Menti sponsum suum fortiter amanti, devota vitae praesentis una solet esse consolatio, si per hoc quod ipsa ab ejus visione differtur aliorum animae ejus verbo proficiant, et [Col. 0448A] ad coelestem sponsum amoris facibus inardescant. Merito, quia differri se conspicit, triste est ei omne quod aspicit, quia illum adhuc non videt quem videre concupiscit. Sed est, ut dixi, non parva consolatio, quod, cum fervens anima differtur, per eam multae colliguntur, ut tarde cum multis videat quem sola videre citius volebat. Unde sponsa hic dicit: Fulcite me malis, quia amore langueo. Quid namque sunt flores, nisi animae bonum jam opus inchoantes et desiderio coelesti redolentes? Quid mala de floribus, nisi perfectae jam bonorum mentes, quae ad fructum perveniunt boni operis de initio sanctae propositionis? Quae ergo amore languet fulciri floribus quaerit et stipari malis, quia, si illum quem desiderat, videre adhuc non permittitur magna [Col. 0448B] ei est consolatio, si de aliorum profectibus laetetur. Anima ergo sancto amore languet, floribus malisque fulcitur, ut requiescat in bono opere proximi, quae adhuc contemplari non valet vultum Dei. Pensemus ergo qualis meus Pauli fuerat, qui dicebat quia: Mihi vivere Christus est et mori lucrum (Philipp. I) . Omnipotenti Deo in quanto amore se junxerat qui sibi vitam tantummodo et mori lucrum esse deputabat? Hinc est quod iterum dicit: Desiderium habeo dissolvi, et esse cum Christo, multo magis melius (ibid.) . Sed ecce qui dissolvi desiderat quo amore langueat videmus, quia interim differri se conspicit, fulciri se floribus non requirit. Quaerit plane: nam sequitur: Permanere autem in carne necessarium [Col. 0448C] propter vos (ibid.) . Et proficientibus discipulis dicit: Quae est enim nostra spes aut gaudium aut corona gloriae? Nonne vos ante Dominum nostrum Jesum Christum? (I Thess. II) .

IBID.— Vulnerata charitate ego sum. ⁜ (72) Duobus modis omnipotens Deus vulnerat, quos ad salutem reducere curat. Aliquando enim foris in carne verbera eis admovet, ut virus delictorum curet. Aliquando, etiamsi flagella exterius cessare videantur, intus vulnera infligit qui mentis nostrae duritiam suo desiderio percutit. Sed percutiendo sanat, quia, terroris suo jaculo transfixos, ad sensum nos rectitudinis revocat. Corda enim nostra male sana cum nullo Dei amore sauciantur, cum peregrinationis suae aerumnam non sentiunt, cum erga infirmitatem [Col. 0448D] proximi nec quamlibet minimo affectu languescunt. Sed vulnerantur ut sanentur, quia amoris sui spiculis mentes Deus insensibiles percutit, moxque has sensibiles per ardorem charitatis reddit. Unde hic sponsa dicit: Vulnerata charitate ego sum. Male enim sana anima atque in hujus exsilii statum caeca securitate prostrata, nec videbat Deum, nec videre requirebat. Percussa autem charitatis ejus spiculis vulneratur in intimis affectu pietatis, ardet desiderio contemplationis, et miro modo vivificatur ex vulnere, quae prius mortua jacebat in salute. Aestuat, anhelat, et jam videre desiderat quem fugiebat, ejus [Col. 0449A] desiderio ardet, nulla jam quae in mundo sunt concupiscit, praesentis vitae longitudinem poenam reputat, exire festinat et amoris amplexu in coelestis sponsi visione requiescere. Mens itaque quae jam talis est nullam praesentis vitae consolationem recipit, sed ad illum quem diligit medullitus suspirat, fervet, anxiatur. Ipsa salus sui corporis, quae transfixa est vulnere amoris; mala autem salus est cordis, quae dolorem hujus vulneris nescit. Cum vero anhelare jam in coeleste desiderium et sentire vulnus amoris coeperit, fit anima salubrior ex vulnere quae prius aegrotabat ex salute; et percussione ad salutem reducitur quae ad securitatem quietis intimae amoris sui perturbatione revocatur. Hoc amore et desiderio arsit quisquis ad veritatem pertingere [Col. 0449B] potuit. Hinc namque David ait: Sitivit anima mea ad Deum fortem, vivum: quando veniam et apparebo ante faciem Dei? (Psal. XLI.) Hinc nos admonet dicens: Quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV) . Hinc Isaias propheta ait: Anima mea desideravit te in nocte, sed et spiritu meo in praecordiis meis de mane vigilabo ad te (Isai. XXVI) . Hinc ergo sancta Ecclesia, quae ei dicit: Vulnerata charitate ego sum. Justum est ut ex visione medici pertingat ad salutem qui, per aestum ejus desiderii, vulnus amoris portat in pectore.

VERS. 6.— Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me. ⁜ (73) Sic vobis quae suppetunt exterius, serviant quatenus a supernae dilectionis studio animum non inflectant, ne luctum nobis internae [Col. 0449C] peregrinationis temperent ea quae in exsilium positis subsidium praebent: et quasi felices nos in transitoriis gaudeamus, quia ab internis nos interim miseros cernimus. Hinc est quod electorum voce hic dicit Ecclesia: Laeva ejus sub capite meo, dextera illius amplexabitur me. Quid namque per sinistram, nisi vita praesens? quid vero per dexteram, nisi perpetua vita signatur? Sinistram Dei, prosperitatem videlicet praesentis vitae quasi sub capite posuit, quam intensione summi amoris premit. Dextera vero Dei eam amplectitur, quia sub aeterna ejus beatitudine tota devotione continetur. Hinc per Salomonem dicitur: Longitudo dierum in dextera ejus, in sinistra vero illius divitiae et gloria (Prov. III) . Divitiae itaque et gloria [Col. 0449D] qualiter sint habenda docuit, quae posita in sinistra memoravit. Hinc Psalmista ait: Salvum me fac dextera tua (Psal. LIX) . Neque enim ait manu, sed dextera, ut videlicet, cum dexteram diceret, quod aeternam salutem quaereret indicaret. Hinc rursum scriptum est: Dextera manus tua, Domine, confregit inimicos (Exod. XV) . Hostes enim Dei, etsi in sinistra proficiunt, dextera franguntur, quia plerumque pravos vita praesens elevat, sed adventus aeternae beatitudinis damnat.

VERS. 8.— Ecce venit saliens in montibus, transiliens colles. ⁜ (74) Veniendo quippe ad redemptionem [Col. 0450A] nostram, Dominus quosdam, ut ita dicam, saltus dedit. Vultis, fratres charissimi, ipsos ejus saltus agnoscere? de coelo venit in uterum, de utero venit in praesepe, de praesepe venit in crucem, de cruce venit in sepulcrum, de sepulcro redit ad coelum. Ecce, ut nos post se currere faceret, quosdam pro nobis saltus manifestata per carnem Veritas dedit, quia exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) , ut nos ei ex corde diceremus: Trahe me, post te curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I) . Unde, fratres charissimi, oportet ut illuc sequamur Dominum corde, ubi eum corpore credimus ascendisse.

Similis est dilectus meus capreae, hinnuloque cervorum. Cervorum quippe hinnulus Dominus appellatur; [Col. 0450B] juxta assumptam carnem, antiquorum filius patrum. Unde Apostolus: Quorum patres, ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. V) .

VERS. 9.— En ipse stat post parietem nostrum, respiciens per fenestras, prospiciens per cancellos. ⁜ (75) Redemptor noster, incarnatus pro nobis misericorditer, ante humanos oculos quasi post parietem stetit, quia et per humanitatem visibilis apparuit, et sese invisibilem in divinitate servavit. Hinc enim Judaei, qui hunc ex prophetarum sustinuerant promissione, perfidiae suae turbati sunt confusione, quia eum quem ad ereptionem suam venire crediderant mortalem videbant. Miracula itaque ejus videntes trahebantur ut crederent; sed rursum passiones illius [Col. 0450C] perpendentes dedignabantur Dominum credere quem carne videbant mortalem: unde factum est ut de ejus cognitione dubitarent. Videbant enim esurientem, sitientem, comedentem, bibentem, lassescentem, dormientem; et purum hunc hominem esse existimabant. Videbant mortuos suscitantem, leprosos mundantem, caecos illuminantem, daemonia ejicientem: et esse hunc ultra hominem sentiebant. Ipsa ejus miracula in eorum corde cogitata humanitas perturbabat: unde sancta Ecclesia sub sponsi voce aperte speciem ejus videre desiderans in divinitate, nec tamen valens, quia aeternitatis illius formam quam intueri concupiverat, ab ejus oculis assumpta humanitas abscondebat. Moerens hic dicit: [Col. 0450D] En ipse stat post parietem nostrum. Ac si aperte dicat: Ego hunc in divinitatis suae jam specie videre desidero, sed adhuc a visione illius per assumptae carnis parietem excludor. Qui enim humanis oculis hoc quod de mortali natura assumpsit ostendit, et in seipso invisibilis permansit, in aperto se videre quaerentibus quasi post parietem stetit, quia videndum se manifestata majestate non praebuit. Quasi enim post parietem stetit, qui humanitatis naturam quam assumpsit ostendit, et divinitatis naturam humanis oculis occultavit. Unde et subditur: Respiciens per fenestras, prospiciens per [Col. 0451A] cancellos. Quisquis enim per fenestras vel per cancellos respicit, nec totus videtur, nec totus non videtur; sic nimirum Redemptor noster ante dubitantium oculos factus est, quia miracula faciens, si nihil protulisset ut homo, plene eis apparuisset ut Deus, et rursus humana patiens, si nulla fecisset ut Deus, purus putaretur homo. Sed quia et divina fecit et humana tulit, quasi per fenestras vel per cancellos ad homines prospexit, ut Deus et appareret ex miraculis, et lateret ex passionibus, et homo cerneretur ex passionibus, si tamen esse ultra hominem ex miraculis agnosceretur.

VERS. 10.— Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea et veni. Jam enim hiems transiit, imber abiit, et recessit, flores apparuerunt in terra, [Col. 0451B] tempus putationis advenit. ⁜ (76) Hiems quippe est vita praesens, in qua nos etsi jam spes ad superna erigit, adhuc tamen mortalitatis nostrae frigidus torpor astringit, quia scriptum est: Corpus quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) . Habet haec hiems imbres, rectorum procul dubio praedicationes, de quibus videlicet imbribus per Moysen dicitur: Exspectetur sicut pluvia eloquium tuum, et descendant sicut ros verba mea (Deut. XXXII) . Hi nimirum imbres hiemi conveniunt, aestate cessabunt, quia nunc cum carnalium oculis vita coelestis absconditur, necesse est ut sanctorum nobis praedicationibus irroretur. Cum vero aeterni judicii aestus incanduerit, nullus verba praedicantium necessaria [Col. 0451C] tunc habebit. Quia autem praedicationes sanctae cum vita praesenti, id est imbres cum hieme cessabunt ⁜ (77) , recte sanctae Ecclesiae vel animae exeunti atque ad aeterna aestiva properanti, et veri luminis diem quasi tempus vernale praestolanti, sponsi voce suadentis dicitur: Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea, et veni. Jam enim hiems transiit, imber abiit et recessit. ⁜ (78) Sive enim sancta Ecclesia, seu unaquaeque electa anima, coelestis sponsi est amica per amorem, columba per spiritum, formosa per morum pulchritudinem. Quae cum jam de corruptione carnis educitur, ei procul dubio hiems transit, quia praesentis vitae torpor abscedit. Imber quoque abiit et recessit, quia cum ad contemplandum in sua substantia omnipotentem Deum educitur, [Col. 0451D] jam verborum guttae necessariae non erunt, ut pluvia praedicationis debeat infundi. Transeunte quippe hieme, imber recedit, quia cum vita praesens peragitur, in qua nos ignorantiae nubilo carnis corruptibilis torpor astrinxerat, omne ministerium praedicationis cessat. Clarius quippe et amplius per nos tunc videbimus, hoc quod sanctorum nunc vocibus obscurius et minus audimus. Tunc apparent flores in terra, quia cum de aeterna beatitudine quaedam suavitatis primordia praegustare anima coeperit, quasi jam in floribus odoratur exiens. Postquam [Col. 0452A] egressa fuerit, fructum uberius habebit. Unde et subditur, tempus putationis advenit. In putatione quippe sarmenta sterilia reciduntur, ut ea quae praevalent, uberius fructum ferant. Nostrae itaque putationis tempus nunc advenit, quando infructuosam hanc nos jam corruptionem carnis deserimus, ut ad fructum animae pervenire valeamus, qui fructus erit nobis uberrimus, visio Dei.

VERS. 1-3.— In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea; quaesivi illum et non inveni. Surgam et circuibo per civilatem, per vicos et plateas quaeram quem diligit anima mea. Quaesivi illum, et invenerunt me vigiles qui custodiunt civitatem. ⁜ (79) [Col. 0452B] Sub uniuscujusque animae specie hoc loquitur sponsa, sanctis desideriis animata et occultis stimulis sancti amoris excitata. Sciendum est autem quod in sacro eloquio lectus, cubile, vel stratum secretum solet cordis intelligi. In lectulo igitur et per noctem dilectus quaeritur, quia nimirum invisibilis Conditoris species expressa omni corporeae visionis imagine in cubili cordis invenitur, quia intra secreta cordis cubilia, in tribulatione Spiritus desideratur. ⁜ (80) Dilectum in lectulo quaerimus, quando in praesentis vitae aliquantula requie Redemptoris nostri desiderio suspiramus. Per noctem quaerimus, quia etsi in illo jam mens vigilat, tamen adhuc oculus caligat. Quem tamen quaerens sponsa non invenit, quia electa quaeque anima jam quidem videre [Col. 0452C] Deum concupiscit, jam ad eum exire desiderat, jam carere praesentis vitae tenebris anhelat; sed quamvis amore magno desideret, adhuc tamen ei non conceditur videre quem amat, ut dilatus amor ex ipsa sua dilatione proficiat, et ardenti desiderio quasi quod negatur crescat, ut desideria dilata crescant, et crescentia quod invenerint accipiant. Sponsus ergo prius non inventus quaeritur, ut post inventus strictius teneatur; sancta enim desideria dilatione crescunt, si vero dilatione deficiunt, desideria non fuerunt. ⁜ (81) Abscondit itaque se sponsus cum quaeritur, et differtur quaerens sponsa ne inveniat, ut tarditate sua capacior reddita multiplicius quandoque inveniat quod quaerebat. Sed qui dilectum suum non invenit, restat ut surgat, civitatem [Col. 0452D] circumeat, id est sanctam electorum Ecclesiam mente et inquisitione percurrat; per vicos eum et plateas quaerat, id est per angusta et lata gradientes aspiciat, et, si qua invenire in eis valeat, ejus vestigia exquirat, quia sunt nonnulli etiam vitae saecularis qui imitandum aliquid habeant de actione virtutis. Sponsa itaque, dilectum suum prius quaerens et minime inveniens, rursus defectum inventionis ingeminat dicens: Quaesivi illum et non inveni. Sed quia diu inventio non elongat, si inquisitio non desistat, adjungit: Invenerunt me vigiles qui custodiunt [Col. 0453A] civitatem. ⁜ (82) Quos enim vigiles qui custodiunt civitatem, nisi sanctos Patres et prophetas atque doctores debemus accipere qui student ad custodiam nostram sanctae praedicationis voce vigilare? Unamquamque ergo animam, Redemptoris sui speciem requirentem, sancti Patres et solliciti doctores inveniunt qui Ecclesiae statum custodiunt, quia bonis ejus studiis occurrunt, ut eam solo vel verbo scripto doceant. Sed cum Redemptorem suum Ecclesia quaereret, in ipsis Patribus et doctoribus spem figere noluit, quae dicit:

VERS. 4.— Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit anima mea. ⁜ (83) Quippe invenire non posset, si istos pertransire noluisset. In istis se custodibus infideles fixerant, qui Christum Dei [Col. 0453B] Filium unumquemlibet esse illorum credebant. Voce autem ac fide Petri vigiles inventos sancta Ecclesia transiit, quae prophetarum Dominum, unumquemlibet ex prophetis credere contempsit. ⁜ (84) Ita etiam visionis ejus mens avida, nisi prophetarum aestimationem, nisi patriarcharum celsitudinem, nisi apostolorum et doctorum cunctorumque hominum mensuram transcenderit, in eum qui est super homines non veniet. Quia Redemptor noster, etsi humilitate homo inter homines, divinitate tamen super homines fuit. Transire ergo vigiles est etiam eos quos miratur anima in ejus comparatione postponere, in ipsis spem nolle figere. Cum ergo transeuntur vigiles, dilectus invenitur, quia cum prophetas et apostolos et doctores infra ipsum esse conspicimus, illum qui [Col. 0453C] natura Deus est, esse supra homines consideramus, si homo quidem, sed tamen extra mensuras hominum credatur.

VERS. 6.— Quae est ista quae ascendit per desertum, sicut virgula fumi, ex aromatibus myrrhae, et thuris et universi pulveris pigmentarii? Hic sponsae virtus sponsi voce laudatur. Sancta itaque electorum Ecclesia, cum ab hoc mundo in sanctis precibus ardenti amore se erigit, per desertum quod deserit ascendit. Qualiter vero ascendat, adjungit: Sicut virgula fumi ex aromatibus, fumus de incenso nascitur, et per Psalmistam dicitur: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL) . Fumus excutere lacrymas solet. Itaque fumus est ex aromatibus, compunctio orationis [Col. 0453D] concepta ex virtutibus amoris; quae tamen oratio fumi virgula dicitur, quia dum sola coelestia postulat, erecta progreditur, ut ad terrena atque temporalia petenda, minime reflectatur. ⁜ (85) Sancta itaque Ecclesia sicut fumi virgula ex aromatibus ascendit, quia ex vitae suae virtutibus in interni quotidie incensi rectitudinem proficit, nec sparsa per cogitationes diffluit, sed sese intra arcana cordis in rigoris virga constringit. Et notandum quod oratio non virga, sed virgula nuncupatur, quia interdum [Col. 0454A] in compunctionis ardore tantae subtilitatis est vis amoris, ut hanc nec ipse animus possit comprehendere quam illuminatus meruit habere. Bene autem myrrhae et thuris; thus enim ex lege Domini in sacrificio incenditur, per myrrham vero mortua corpora condiuntur, ne vermibus corrumpantur. Myrrhae ergo et thuris sacrificium offerunt qui et carnem affligunt, ne eis corruptionis vitia dominentur, et redolentem in conspectu Domini amoris sui hostiam incendunt, seque ipsos Deo in sanctis virtutibus exhibent. Unde et illuc subditur, Et universi pulveris pigmentarii, pulvis enim pigmentarii, virtus bene operantis. Et notandum quod virtutes bene operantium non pigmenta, sed pulvis dicuntur; cum enim quaelibet bona agimus. [Col. 0454B] pigmenta offerimus; cum vero ipsa etiam bona quae agimus retractamus, et ne quid in his sinistrum sit, judicio retractationis attendimus, quasi ex pigmentis pulverem facimus, ut orationem nostram per discretionem et amorem subtilius incendamus. ⁜ (86) Itaque dum ea quae agimus, recogitare semper ac retractare non definimus, myrrham quidem et thus habemus in opere, sed pulverem in cogitatione. Per compunctionis ergo lacrymas, nihil terrenum, charissimi, nihil transitorium quaerere debemus: solus ipse nobis sufficiat qui fecit omnia. Transcendamus per desiderium omnia, ut mentem colligamus in unum, non jam timore poenarum, non memoria vitiorum, sed amoris flamma succensi, ardeamus in lacrymis cum odore virtutum.

[Col. 0454C] VERS. 7.— En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel. ⁜ (87) Sancti etenim quique sine ulla debilitate desiderii internam requiem contemplantur, quibus per Psalmistam dicitur: Viriliter agite et confortetur cor vestrum, omnes qui speratis in Domino (Psal. XXX) . Justi quippe sunt fortes carnem vincere, propriis voluptatibus contraire, delectationem vitae praesentis exstinguere, hujus mundi aspera pro aeternis praemiis amare, prosperitatis blandimenta contemnere, adversitatis metum in corde superare, ad mundi pericula pro mundo toleranda an sint debiles studere, finem suum conspicere, vita praesens quam [Col. 0454D] sit transitoria attendere, et pro ea renuere perpeti labores exterius, cujus delectationem vincunt extrinsecus.

VERS. 8.— Omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi. ⁜ (88) Quid in divina Scriptura per gladium figuretur, Paulus aperuit dicens: Et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) . Salomon itaque, dum fortes spiritualis pugnae describeret bellatores, non ait, Omnes habentes gladios, sed tenentes, quia videlicet verbum Dei non est mirabile solummodo scire, sed facere. Habent quippe, sed [Col. 0455A] non tenent gladium qui divinum quidem eloquium norunt, sed secundum illud vivere negligunt. Et doctus esse jam ad bella non valet qui spiritualem quem habet gladium minime exercet. Nam resistere tentationibus omnino non sufficit, qui hunc verbi Dei tenere gladium male vivendo postponit.

IBID. Uniuscujusque ensis super femur suum, propter timores nocturnos. ⁜ (89) Hoc de fortibus supernae patriae bellatoribus dicitur. Ensis super femur ponitur, quando sanctae praedicationis acumine, prava suggestio carnis edomatur. ⁜ (90) Ensis supra femur est custodia vigilans, carnis illecebras premens. Nocturni vero timores sunt insidiae tentationis occultae. Per noctem quippe nostrae caecitas infirmitatis exprimitur, quia quidquid adversitatis in [Col. 0455B] nocte imminet, non videtur. Uniuscujusque ergo ensis super femur suum, propter timores nocturnos, quia videlicet sancti viri dum ea quae non vident, metuunt, ad intentionem certam in his parati, semper assistunt. Sancti etenim viri sic de spe certi sunt, ut tamen semper sint de tentatione suspecti, quippe quibus dicitur: Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore (Psal. II) , ut et de spe exsultatio, et de suspicione nascatur timor. Ne ergo nocturnus timor, id est occulta et repentina tentatio subrepat, semper necesse est ut femur nostrum superpositus custodiae ensis premat.

VERS. 9, 10.— Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani. Columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum, media charitate [Col. 0455C] constravit propter filias Jerusalem. ⁜ (90*) Non est credendum Salomonem, tantae magnitudinis regem, qui sic immensis divitiis affluebat, ut pondus auri ejus aestimari non posset et argentum in diebus ejus pretium non haberet, quod ferculum sibi ligneum, sicut hic sponsa loquitur, fecit. Sed est Salomon, rex videlicet et pacificus noster, qui sibi de lignis Libani ferculum fecit. Libani quippe ligna cedrina, valde sunt imputribilia. Ferculum itaque Regis nostri sancta Ecclesia est, quae de fortibus Patribus, id est de imputribilibus mentibus est constructa; quae recte ferculum dicitur, quia ipsa fert quotidie animam ad aeternum convivium Conditoris sui. Cui ferculo columnae argenteae factae sunt quia praedicatores [Col. 0455D] Ecclesiae sanctae, eloquii luce resplendent. Est autem cum columnis argenteis reclinatorium aureum, quia per hoc quod a sanctis praedicatoribus lucide dicitur, mentes audientium fulgorem claritatis intimae in qua reclinentur, inveniunt. Per hoc enim quod occulta aperte audiunt, in illud quod clarescit in corde requiescunt. Columnae ergo argenteae, et reclinatorium aureum factum est, quia per lucem sermonis, invenitur apud animam claritas quietis. Ille jam quippe fulgor internus mentem irradiat, ut per intentionem ibi requiescat, ubi praedicationis gratia non quaeratur. De eadem quippe sancta Ecclesia scriptum est: Pennae columbae deargentatae, [Col. 0456A] et posteriora dorsi ejus in specie auri. Quae enim hic spiritu mansuetudinis impleta, quasi columba pennas deargentatas habet, in posterioribus dorsi speciem auri continet, quia hic praedicatores suos sermonis luce induit, in posteriori autem saeculo fulgorem in se claritatis ostendit. Sed ad hoc quod clarum intus ostenditur, qualis sit ascensus adjungit, cum de eodem ferculo protinus subditur, ascensum purpureum. Vera quippe purpura, quia de sanguine tingitur, non immerito in colore sanguinis videtur. Et quia maxima multitudo fidelium in exordio nascentis Ecclesiae per martyrii sanguinem pervenit ad regnum, rex noster ascensum purpureum fecit in ferculo, quia ad clarum quod intus aspicitur, per tribulationem sanguinis pervenitur. Quid ergo; nos [Col. 0456B] miseri atque ab omni fortitudine destituti, quid acturi sumus? Ecce in hoc ferculo columnae esse non possumus, quia in nobis nec fortitudo operis, nec lumen emicat praedicationis. Reclinatorium aureum non habemus, quia necdum, sicut oportet, per intellectum spiritualem, requiem internae claritatis aspicimus. Ascensus purpureus non sumus, quia pro Redemptore nostro sanguinem fundere non valemus. Quid ergo de nobis agendum est? Quae spes erit, si nullus ad regnum pervenit, nisi qui summis praedictus virtutibus fuerit? Sed adest quoque nostra consolatio. Amemus, inquantum possumus, Deum, diligamus proximum, et simul quoque nos ad Dei ferculum pertinemus, quia illic scriptum est: Media charitate constravit. Habe quippe charitatem, et [Col. 0456C] ibi sine dubio pervenis, ubi et columna argentea erigitur, et ascensus purpureus tenetur. Nam quia hoc propter nostram infirmitatem dicitur, aperte monstratur, cum illis protinus subdidit: Propter filias Jerusalem. Sermo etenim Dei qui non filios, sed filias dicit, quid aliud per sexum femineum, quam mentium infirma signavit? Inter columnas autem argenteas, et reclinatorium aureum, et ascensum purpureum, inesse media charitas dicitur, propter filias Jerusalem, quia et qui virtutibus infirmantur, si ipsa bona quae possunt facere cum charitate, non negligant, a Dei ferculo alieni non sunt.

VERS. 1.— Quam pulchra es, amica mea, quam pulchra! [Col. 0456D] Oculi tui columbarum, absque eo quod intrinsecus latet. ⁜ (91) Sponsus sponsam suam pulchram narrat et pulchram replicat, quia alia ei est pulchritudo morum, in qua nunc cernitur, atque alia pulchritudo praemiorum, in qua tunc per Conditoris sui speciem sublevatur. Cujus videlicet membra omnes electi, quia ad cuncta simpliciter incedunt. Ejus oculi columbarum vocantur, quia magna luce irradiant, quia et signorum miraculis coruscant. Sed quantum est hoc omne miraculum, quod videri potest? Illud de internis miraculum est mirabilius, quod videri nunc non potest, de quo illic aperte [Col. 0457A] subditur, absque eo quod intrinsecus latet. Magna quippe est gloria aperti operis, sed longe incomparabilis occultae remunerationis. Pulchrum est omne hoc, quod quasi in coeli faciem divina dispensatione cernitur; sed longe illud et incomparabiliter pulchrius ad quod invisibiliter pervenitur.

VERS. 2. Dentes tui sicut grex tonsarum ascendentium de lavacro. ⁜ (92) Sanctae Ecclesiae dentes accipimus sanctos praedicatores, qui praedicationibus suis peccantium duritiam conterunt: qui non immerito detonsis ac lotis ovibus comparantur, quia innocuam vitam sumentes in lavacro baptismatis, conversationis pristinae vellera vetusta posuerunt.

VERS. 3. Sicut vitta coccinea labia tua, sponsa, et eloquium tuum dulce. ⁜ (93) Vitta crines capitis astringit. [Col. 0457B] Quid autem per crines, nisi defluentes animi cogitationes accipimus? Labia ergo sponsae sicut vitta sunt, quia exhortatione sanctae Ecclesiae, cunctae in auditorum mentibus diffusae cogitationes ligantur, ne remissae diffluant, ne sese per illicita spargant, ne sparsae cordis oculos deprimant; sed quasi ad unam se intentionem colligant, dum vitta eas sanctae praedicationis ligat. Quam recte et coccineam asserit, quia sanctorum praedicatio solo charitatis ardore flammescit!

VERS. 4. Sicut turris David collum tuum, quae aedificata est cum propugnaculis suis: mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium. ⁜ (94) In collo guttur, in gutture vox est. Quid ergo per collum sponsae, cui haec a sponso dicuntur, nisi sacra sanctae [Col. 0457C] Ecclesiae eloquia designantur? In quo dum mille clypei dependere memoraliter, per hunc perfectum numerum numerus universitatis ostenditur, quia universa nostra munitio in sacro eloquio continetur. Ibi quippe sunt praecepta Dei, ibi exempla justorum. Si enim torpet animus a Conditoris sui desiderio, audiat quod dicitur: Diliges Dominum Deum tuum ex tota mente tua, et ex tota virtute tua (Matth. XXII) . In odium fortasse labitur proximi? Audiat quod dicitur: Diliges proximum tuum sicut teipsum (ibid.) . Res aliena concupiscit? Audiat quod illic scriptum est: Non concupisces rem proximi tui (Exod. XX) . De injuria quae proximi ore vel facto illata est, ad iram mens accenditur? Audiat quod dicitur: Non [Col. 0457D] quaeres ultionem nec memor eris injuriae civium tuorum (Levit. XIX) . In carnis concupiscentiam malis agitata mens ascenditur? Ne sequatur oculus mentem, audiat quod paulo superius dictum est: Qui viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam maechatus est eam in corde suo (Matth. V) . Contra inimicum forsitan quisquam animum suum relaxare disponit in odium? Audiat quod illic scriptum est: Diligite inimicos vestros, benefacite iis qui vos oderunt (ibid.) . Sed is qui aliena jam non rapit, adhuc forsitan sua inordinate retinet? Audiat quod illic dicitur: Vendite quae possidetis, et date eleemosynam [Col. 0458A] (Luc. XII) . Infirmantis animus perfrui desiderat Deo simul et saeculo? Audiat quod illic scriptum est: Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI) . Alius non ad necessitatem stipendii, sed ad voluntatem desiderii possessa retinet? Audiat quod illic dicitur: Qui non renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) . Quidam enim relinquunt omnia, multi autem etiam possidendo renuntiant, quia sic ad usum possessa retinent, ut eis ex desiderio non succumbant. Torpere quisquam appetit, et laborem subire pro Domino etiam cum praevalet, refugit? Audiat quod illic scriptum est: Qui mecum non colligit dispergit (Luc. XI) . In collo ergo Ecclesiae, id est in sacri eloquii praedicatione, quod, pro sua munitione et [Col. 0458B] altitudine, turri David simile dicitur, mille clypei dependent, quia quot illic praecepta sunt, tot etiam pectoris nostri munitiones. Ad servandam itaque innocentiam, etiam laesi a proximo, perdurare in humilitate festinamus? Abel ante oculos veniat, qui et occisus a fratre scribitur, et non legitur reluctatus. Mentis munditia etiam in conjugali copula eligitur? Enoch debet imitari, qui et in conjugio positus ambulavit cum Deo (Gen. V) , et non inveniebatur, quia transtulit illum Deus (Hebr. XI) . Praecepta Dei festinamus praesenti nostrae utilitati praeponere? Noc ante oculos veniat, qui, cura domestica postposita, ex jussione omnipotentis Domini per centum annos ad arcae fabricam vixit occupatus. Subire obedientiae virtutem nitimur? Aspicere Abraham [Col. 0458C] debemus, qui, relicta domo, cognatione, patria, obedivit exire in locum quem accepturus erat in haereditatem: «Et exiit, nesciens quo iret (Hebr. XI) .» Qui paratus exstitit, ut pro aeterna haereditate dilectum quem acceperat occideret haeredem et quia unicum Deo offerre non distulit, universam multitudinem gentium in semine accepit. Morum simplicitas placet? Isaac ad mentem veniat, quem in omnipotentis Dei oculis vitae suae tranquillitas ornavit. Laboriosa fortitudo ut obtineri debeat, quaeritur? Jacob ad memoriam deducatur, qui, postquam scit fortiter servire homini, ad eam quoque virtutem perductus est, ut non potuisset a luctante angelo superari. Conamur carnis illecebras vincere? Joseph [Col. 0458D] ad memoriam redeat, qui studuit carnis continentiam etiam cum vitae periculo custodire. Unde factum est ut quia membra sua bene noverat regere, regendae quoque omni Aegypto praeesset. Mansueti esse quaerimus? Moysen ante oculos deducamus, qui exceptis parvulis et mulieribus, sexcenta millia armatorum virorum regens, mitis fuisse describitur super omnes homines, qui habitabant super faciem orbis terrae. Rectitudinis zelo contra vitia accendimur? Phinees ante oculos deducatur, qui coeuntes gladio transfigens, castitatem populo reddidit, et iram Dei iratus placavit. De spe omnipotentis Dei [Col. 0459A] praesumere in dubiis quaerimus? Josue ad memoriam revocemus, qui, dum dubia certamina certa mente adiit, ad victoriam sine dubietate pervenit. Jam mentis inimicitias ponere cupimus, in benignitate animum dilatare? Samuel in cognitionem deducatur, qui de principatu dejectus a populo, cum idem populus peteret ut pro eo Domino preces effunderet, respondit dicens: «Absit a me hoc peccatum in Domino, ut cessem orare pro vobis! (I Reg. XII.) Culpam quippe vir sanctus se perpetrare credidit, si eis, quos adversarios pertulerat usque ad ejectionem, benignitatem gratiae non reddidisset in prece. Qui rursus cum jubente Domino mitteretur ut David ungeret in regem, respondit: «Quomodo vadam? Inveniet me Saul et occidet me (I Reg. XVI) .» Et [Col. 0459B] tamen quia iratum Deum eidem Sauli cognoverat, in tanto se luctu afflixerat, ut ei per se Dominus diceret: «Quousque tu Saulem luges, cum ego illum abjecerim? (Ibid.) Pensemus ergo ejus animum quantus dolor charitatis incenderat, qui et illum flebat a quo timebat occidi. Cavere autem volumus quem timemus? sollicita nobis mente pensandum est ne, si locum fortasse reperiremus, malum pro malo reddamus ipsi quem fugimus. David ergo ad memoriam redeat, qui persequentem se regem et invenit ut potuisset occidere, et tamen in ipsa feriendi potestate positus, elegit bonum quod ipse deberet facere, non autem malum quod ille merebatur pati, dicens: «Absit a me, ut mittam manum meam in christum Domini!» (I Reg. XXVI.) Et cum idem [Col. 0459C] Saul post ab hostibus fuisset interemptus, eum quem persecutorem, dum viveret, pertulit, flevit occisum.

Errantibus hujus mundi potentibus, libere loqui decernimus? Joannis auctoritas ad animum reducatur, qui Herodis nequitiam reprehendens, pro verbi rectitudine occidi non timuit. Et quia Christus est veritas, ipse ideo pro Christo, quia pro veritate animam posuit. Carnem jam nostram pro Deo ponere in mortem festinamus? Petrus ad mentem veniat, qui inter flagella gaudet, qui caesus principibus resistit, qui vitam suam pro vita despicit. Cum mortis appetitu, disponimus adversa contemnere? Paulus ante oculos deducatur, qui non solum alligari, [Col. 0459D] sed et mori paratus pro Christo, non facit pretiosiorem animam suam quam se. Succendi cor nostrum igne charitatis quaerimus? Joannis verba pensemus, cujus omne quod loquitur, charitatis igne vaporatur. Quia ergo in voce sacri eloquii, cujuslibet, dum quaerimus, munimen virtutis invenimus: «Mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium. Si enim pugnare contra spiritualia nequitiae volumus, in collo Ecclesiae quae nobis sicut David turris erecta est, id est in divino eloquio, protectionis arma requiramus, ut ex discretione praecepti, contra vitia sumatur virtus adjutorii. Ecce enim contra aereas potestates festinamus fortes existere? [Col. 0460A] In hac turri armaturam nostrae mentis invenimus, ut inde praecepta Conditoris, inde sumamus exempla praecedentium, per quae contra adversarios nostros inexpugnabiliter armemur. Deum enim quamlibet virtutem subire appetis, et hanc illic a Patribus jam impletam vides, ibi armaturam tuam invenis, per quam contra spiritualia bella muniaris. Dependent quippe in ea mille clypei. Si quis pugnare appetit, assumat, et ex ea virtute pectus muniat, et verborum jacula emittat. Et notandum quia aedificata cum propugnaculis suis dicitur. Hoc quippe agunt propugnacula quod clypei, quia utraque pugnantem muniunt. Sed inter utraque distat, quia clypeum pro nostro munimine ubicunque volumus, movemus; propugnaculo autem defendi possumus, sed hoc movere [Col. 0460B] non possumus. Clypeus in manu tenetur; sed propugnaculum non tenetur. Quid ergo inter propugnacula et clypeos distat, nisi quod in sacro eloquio Patrum praecedentium et miracula legimus, et virtutes bonorum operum audimus? Ibi namque cognoscimus, quod alius potuit mare dividere, alius solem figere, alius mortuum suscitare, alius paralyticum verbo erigere, alius umbra aegrotos curare, alius per sua semicinctia infirmantium febribus obviare. Qui tamen omnes et patientiae longanimitate mites, et zelo rectitudinis ferventes fuerunt, verbi praedicatione divites, simul et misericordiam largientes. Hi itaque quam vera de Domino dixerunt, testantur miracula, quia talia per eum non facerent, nisi de illo vera narrarent. Et quam pii, quam humiles, [Col. 0460C] quam benigni exstiterunt, testantur eorum operationes. Si igitur de fide tentamur, quam ex illorum praedicatione concepimus, loquentium miracula conspicimus, et in fide quam ab eis accepimus confirmamur. Quid ergo illorum miracula, nisi nostra sunt propugnacula? Quia et muniri per illa possumus, attamen haec in manu nostri arbitrii non tenemus, nam talia facere non valemus. Clypeus vero in manu est, et defendit, quia virtus patientiae, virtus misericordiae, praecedente nos gratia et in potestate est arbitrii, et a periculo protegit adversitatis. Turris itaque nostra cum propugnaculis suis aedificata est, in qua mille clypei dependent, quia in Scriptura sacra et sub miraculis Patrum a jaculis [Col. 0460D] abscondimur, et conversationis sanctae munimina etiam in manu operis tenemus ⁜ (95) . Nolite ergo, fratres charissimi, despicere scripta nostri Redemptoris, quae ad nos missa sunt. Multum valde est quod per ea animus refricatur ad calorem, ne iniquitatis suae frigore torpescat. Cum in illa praecedentes justos fortiter egisse cognoscimus, et ipsi ad fortitudinem bonae operationis accingimur, sanctorum exemplorum flamma animus legentis incenditur. Videt itaque quae fortiter ab eis facta sunt, et valde indignatur sibi, quia talia non imitatur.

VERS. 5. « Duo ubera sicut duo hinnali caprae gemelli, qui pascuntur in liliis, donec aspiret dies [Col. 0461A] et inclinentur umbrae ⁜ (96) . Debemus, fratres charissimi, semper justorum vitam conspicere, ut subtiliter nostram possimus deprehendere: quod quidem omnes electi facere non cessant, quia meliorum vitam considerant, et deterioris usus conversationem mutant. Quae enim sunt duo ubera sponsae, cui loquitur sponsus, nisi ex Judaea et gentilitate veniens uterque populus, qui in sanctae Ecclesiae corpore per intentionem sapientiae, arcano cordis est infixus? Ex quo populo hi qui electi sunt, idcirco capreae hinnulis comparantur, quia per humilitatem quidem parvos se et peccatores intelligunt, sed eis per charitatem currentibus, si qua obstacula de impedimento temporalitatis obviant, transeunt, et latis contemplationis saltibus ad superna conscendunt. [Col. 0461B] Qui ut haec agant, praecedentium sanctorum exempla conspiciunt, unde et in liliis pasci referuntur. Quid enim per lilia, nisi illorum vita declaratur, qui veraciter dicunt: «Christi bonus odor sumus Deo?» (II Cor. II.) Electi ergo ut assequi summa praevaleant, conspecta odorifera et candida justorum vita satiantur. Jam quidem videre Deum sitiunt, jam de ejus contemplatione satiari charitatis aestibus inardescunt; sed, quia in hac vita positi necdum valent, praecedentium interim Patrum exemplis pascuntur. Unde et apte illic tempus de ipsorum liliorum pastu definitur, dum dicitur: «Donec aspiret dies, et inclinentur umbrae.» Tandiu quippe refici justorum exemplis indigemus, donec praesentis mortalitatis umbras aeterno die aspirante transeamus. Cum enim [Col. 0461C] hujus temporalitatis umbra transacta hac mortalitate fuerit inclinata, qua ipsius diei internum lumen cernimus, nequaquam jam appetimus ut ad amorem ejus per aliorum exempla flagremus. Nunc autem, quia necdum eum intueri possumus, summopere necesse est ut eorum qui illum perfecte secuti sunt conspectis actionibus incitemur. Intueamur ergo quam pulchra est agilitas sequentium, et videamus quam turpis sit tepitudo pigrorum. Statim namque ut bene agentium gesta conspicimus, nosmetipsos confusione intima ulciscente judicamus. Mox verecundia mentem concutit, mox juste saeviens reatus addicit, et vehementer hoc etiam displicet quod adhuc fortasse turpiter libet. Qui itaque perduci ad [Col. 0461D] summa desiderant, semper necesse est ut meliorum provectibus intendant, quatenus tanto districtius in se culpas judicent, quanto in illis altius quod admirentur vident.

VERS. 8. Coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, de cubilibus leonum. ⁜ (97) Venienti sponso dicitur quod de cubilibus leonum coronabitur. Quid autem aliud leonum nomine quam daemonia intelliguntur, quae ira contra nos atrocissimae crudelitatis insaeviunt? Cubilia vero daemoniorum corda fuerunt iniquorum, quae, quia ad pravitatem propriam traxerunt, quasi in eorum habitatione [Col. 0462A] requieverunt. Sed obstetricante manu Domini, leones de propriis cubilibus expulsi sunt, quia dum nobis divina gratia medetur, is qui nos tenuerat a nobis antiquus hostis ejicitur, sicut incarnata Veritas dicit: «Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII) .» Et quia peccatores ad fidem vocati sunt, quorum quondam corda leonum cubilia fuerunt, dum vicisse mortem Dominus eorum confessione creditur, quasi de leonum cubilibus coronatur. Remuneratio quippe victoriae corona est. Toties ergo ei coronam fideles offerunt, quoties hunc vicisse mortem ex resurrectione confitentur.

VERS. 11.— Mel et lac sub lingua tua. ⁜ (98) Plerique justorum cum quosdam agere perverse conspiciunt, qui duris sunt increpationibus feriendi, [Col. 0462B] in lingua asperitatem sumunt; sed sub lingua mentis suae benignitatem contegunt. Qui enim mentis suae dulcedinem aperire infirmis nolunt, sed loquentes quadam eos asperitate feriunt, et tamen inter verba aspera quasi latentes quasdam dulcedines intermittunt, hi videlicet non in lingua, sed sub lingua habent dulcedinem, quia inter dura quae proferunt emittunt quaedam blanda et dulcia, quibus contristati mens possit ex benignitate refoveri. Perversi autem et hypocritae malum non in lingua, sed sub lingua habent, quia sermonibus dulcia praetendunt, et cogitationibus perversa moliuntur.

VERS. 16.— Surge, aquilo, et veni, auster, perfla hortum meum, et fluent aromata illius. ⁜ (99) Pro eo quod ventus aquilo constringit in frigore, [Col. 0462C] non incongrue torpor maligni spiritus designatur aquilonis nomine, Isaia quoque propheta testante, qui secessurum in lateribus aquilonis diabolum dixisse denuntiat. In lateribus enim aquilonis sedet, quia frigidas mentes hominum possidet. Per austrum vero qui nimirum calidus ventus est, non immerito fervor Spiritus sancti designatur: quo quisque dum tangitur, ab iniquitatis suae torpore liberatur; et quo dum repletus quisque fuerit, ad amorem patriae spiritualis ignescit. Aquilo itaque sponsi voce jubetur ut surgat, ut nimirum is qui mortalium corda in torpore restringit, adversarius spiritus fugiat. Cum autem jubente Deo frigidus spiritus recedit, calidus spiritus mentem fidelium occupat, qui hortum Dei, [Col. 0462D] id est sanctam Ecclesiam ut aromata ejus diffluant, perflat, quia nimirum dum sanctam Ecclesiam donorum suorum virtutibus Spiritus veritatis impleverit, ab ea longe lateque odores boni operis spargit, ut opiniones virtutum ejus ad multorum notitiam velut aromata diffluant. Recedente etenim aquilone, id est maligno spiritu, Spiritus sanctus mentem quasi auster replet; qui dum calefaciendo flaverit, statim de fidelium cordibus aromata virtutum fluunt. Et ex eis mox opinio virtutum aspergitur, ut jure jam sanctorum lingua quasi hortus perflatus dicat: «Christi bonus odor sumus Deo.»

VERS. 2.— Ego dormio, et cor meum vigilat. ⁜ (100) In Scriptura sacra figurate positus, tribus modis somnus vel dormitio accipitur: Aliquando enim somno mors carnis, aliquando torpor negligentiae, aliquando vero exprimitur, calcatis terrenis desideriis, quies vitae. Somni namque vel dormitionis nomine mors carnis intimatur, sicut Paulus ait: «Nolo vos ignorare, fratres, de dormientibus (Thess. IV) .» Et paulo post: «Ita et Deus eos qui dormierunt per Jesum, adducet cum eo (ibid.) .» Somno rursum torpor negligentiae designatur, sicut ab eodem Paulo dicitur: «Hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII) ;» et rursum: «Evigilate, justi, et nolite peccare (I Cor. XV) .» Somno quoque, calcatis carnis [Col. 0463B] desideriis, quies vitae signatur, sicut hic sponsae voce dicitur: «Ego dormio et cor meum vigilat.» Ac si diceret ⁜ (101) : Dum per exteriores sensus ab hujus vitae sollicitudinibus sopio, vacanti mente vivacius interna cognosco. Foris dormio, sed intus cor vigilat, quia dum exteriora quasi non sentio, interiora solerter apprehendo. ⁜ (102) Sancta etenim mens, quo se a strepitu temporalis concupiscentiae comprimit, eo verius interna cognoscit; et tanto alacrius ad intima vigilat, quanto se ab exteriori inquietudine occultat. Vigilanti itaque corde dormit, qui per hoc quod interius contemplando proficit, ab inquieto foris opere quiescit. Quisquis ea quae mundi sunt agere appetit, quasi vigilat; quisquis vero internam quietem quaerens, hujus vitae strepitum fugit, [Col. 0463C] velut obdormiscit.

VERS. 4.— Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus. ⁜ (103) Larga est misericordia Creatoris nostri, quia sive Judaico et gentili populo, seu justis et peccatoribus, sed post peccata conversis, aeque aditus regni coelestis aperitur. Non solis qui in innocentia permanent, sed etiam peccatoribus peccata sua poenitendo damnantibus, aperiuntur coelestis regni gaudia, ut ineffabilia mysteria patriae coelestis agnoscant, agnoscendo sitiant, sitiendo currant, currendo perveniant. Haec interni gaudii secreta cognoverat, qui dicebat: Sitivit anima mea ad Deum vivum. Quando veniam et apparebo ante faciem Dei? (Psal. XLI.) Praedicator gentium ad hunc aditum regni coelestis anhelabat cum diceret: Cupio dissolvi et esse cum Christo (Philipp. I) . Haec exsultationis occultae secreta cognoverat sponsa, quae hic dicit: Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus. Dilectus etenim manum per foramen mittit, quando virtute sua Dominus nostrum animum per subtilem intellectum pulsat. Et venter in tactu ejus contremiscit, quia infirmitas nostra per hoc quod coelestis gaudii intellectu tangitur, ipsa sua exsultatione turbatur. Et fit menti [Col. 0464A] pavor in laetitia, quia jam sentit quod de coeli gaudio diligat; et adhuc metuit ne non percipiat quod vix tenuiter sentit. Quid igitur restat, nisi ut se ad perfectioris vitae cursum dirigant omnes qui illa gaudia patriae coelestis agnoscunt?

VERS. 5.— Manus meae stillaverunt myrrham; digiti mei pleni myrrha probatissima. ⁜ (104) Hoc sancta Ecclesia de suis operariis usque ad mortem pro Deo certantibus, dicit. Per myrrham namque carnis nostrae mortificatio figuratur. De Magis qui ab Oriente venerunt in Bethlehem adorare Dominum, scribit evangelista: Et apertis thesauris suis obtulerunt Domino aurum, thus et myrrham (Matth. I) . Myrrham quoque nos ipsi offerimus, si carnis vitia per abstinentiam mortificamus: per myrrham namque, ut [Col. 0464B] diximus, agitur ne mortua caro putrefiat. Mortuam vero carnem putrescere est hoc mortale corpus fluxu luxuriae desaevire, sicut de quibusdam per prophetam dicitur: Computruerunt jumenta in stercore suo (Joel. I) . Jumenta quippe in stercore suo computrescere est carnales homines in fetore luxuriae vitam finire. Myrrham ergo Deo offerimus, quando hoc mortale corpus a luxuriae putredine per condimentum continentiae custodimus.

VERS. 6.— Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est. ⁜ (105) Mens hominis Conditoris sui speciem non quaerentis male dura est, quoniam in seipsa remanet frigida. At dum occultae locutionis aspiratione tangitur, a statu suae fortitudinis infirmata, ipso quo absorbetur desiderio liquatur; et [Col. 0464C] cum ardere jam ex desiderio coeperit ad sequendum quem diligit, liquefacta per ignem amoris currit, et tanto frigescit a studio saeculi, quanto surgit ardentior in amore Dei. Fit desiderio anxia, vilescunt in saeculo cuncta quae placebant, nihil est extra Conditorem quod libeat; et quae prius delectabant animum, fiunt postmodum vehementer onerosa. Nihil ejus moestitiam consolatur, quousque adhuc qui desideratur, non aspicitur. Moeret mens, lux ipsa fastidio est, talique igne in mente decoquitur rubigo culpae, et succensus animus quasi auri more, quia per usum speciem perdidit, per incendium clarescit.

VERS. 7.— Quaesivi et non inveni illum, vocavi et [Col. 0464D] non respondit mihi. Invenerunt me custodes qui circumeunt civitatem; percusserunt me, vulneraverunt me. Tulerunt mihi pallium meum custodes murorum ⁜ (106) . Dilectum quaerens sponsa non invenit, quoniam electa quaeque anima jam quidem amoris ejus facibus fragrat, sed etiam quaesiti negatur species, ut amantis desiderium crescat. Et quasi in siti aqua subtrahitur, ut ejusdem sitis aestus augeatur; et quo hanc diutius sitiens desiderat, eo, quandoque cum venerit, avidius sumat. Sed hanc quaerentem vigiles inveniunt, eamque vulnerant et ejus [Col. 0465A] pallium tollunt, quia unamquamque animam Redemptoris sui speciem jam requirentem cum solliciti doctores inveniunt, hanc per praedicationis verbum coelestis amoris spiculis vulnerant. Et si quod ei adhuc de vetusta conversatione tegmen inest subtrahunt, ut quo exuta ab hujus mundi onere redditur, eo is qui quaeritur ab illa citius inveniatur.

VERS. 11.— Caput ejus, aurum optimum. ⁜ (107) Appellatione auri, ipsa intima divinitatis claritas designatur, cum a sponsa species sponsi describitur. Quia enim caput Christi Deus, nihil vero est in metallis auro fulgentius. Sponsi caput aurum dicitur, quia ejus humanitas ex divinitatis suae nobis claritate principatur.

[Col. 0465B] VERS. 3.— Pulchra es, amica mea, suavis et decora, sicut Jerusalem, terribilis ut castrorum acies ordinata. ⁜ (108) Sancta universalis Ecclesia sub specie dilectae describitur: quia enim Jerusalem visio pacis interpretatur, cujus nomine patria coelestis exprimitur, sancta Ecclesia suavis et decora ut Jerusalem dicitur, cujus vita et desiderium visioni jam pacis intimae comparatur, ut in eo quod auctorem suum diligit, quod ejus speciem videre concupiscit, de quo scriptum est: In quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I) ; per ipsa jam amoris sui desideria angelis similis dicatur, quae quantum Deo amabilis efficitur, tanto agitur ut malignis spiritibus terribilis fiat. Qualiter autem sit terribilis, subjuncta comparatione ostenditur, id est ut castrorum [Col. 0465C] acies ordinata. Quid est quod sancta Ecclesia hostibus suis ut castrorum acies sit timenda? Non enim a magno intellectu vacat ista comparatio, et idcirco est subtiliter intuenda. Scimus et constat quia castrorum acies tunc hostibus terribilis ostenditur, quando fuerit ita constipata atque densata, ut in nullo loco videatur interrupta. Nam, si ita disponitur ut locus vacuus per quem hostis possit ingredi dimittatur, profecto jam suis hostibus terribilis non est. Et nos ergo cum contra spiritus malignos spiritualis certaminis aciem ponimus, summopere necessarium est ut per charitatem semper uniti atque constricti, et nunquam interrupti per discordiam inveniamur. Quia quaelibet in nobis bona [Col. 0465D] opera fuerint, si charitas desit, per malum discordiae locus aperitur in acie, unde ad feriendos nos hostis valeat intrare. Antiquus vero hostis inveniens castitatem in nobis, si sine charitate fuerit, non timet, quia ipse nec carne premitur, ut in ejus luxuria dissolvatur. Abstinentiam non timet, quia ipse cibo non utitur qui necessitate corporis non urgetur. Distributionem terrenarum rerum non timet, si eidem operi charitas desit, quia divitiarum subsidiis nec ipse eget. Valde autem charitatem in nobis veram, id est humilem amorem quem nobis vicissim impendimus timet, et nimis concordiae nostrae invidet, quia hanc nos tenemus in terra [Col. 0466A] quam ipse, tenere nolens, amisit in coelo. Bene ergo dicitur! Terribilis ut castrorum acies ordinata, quia electorum multitudinem eo maligni spiritus pertimescunt, quo eos per charitatis concordiam unitos contra se et conglobatos aspiciunt. Quanta autem sit concordiae virtus ostenditur, cum sine illa virtutes reliquae, virtutes non esse monstrantur. Magna enim est virtus abstinentiae; sed, si quis sic ab alimentis abstineat ut coeteros in cibo dijudicet, et alimenta eadem, quae Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione, in fidelibus etiam damnet, quid huic virtus abstinentiae facta est, nisi laqueus culpae? Unde Psalmista quoque, nullam esse abstinentiam sine concordia designans, ait: Laudate eum in tympano et choro (Psal. CL) . In tympano [Col. 0466B] enim curvum siccum resonat, in choro autem voces concorditer cantant. Quid ergo per tympanum nisi abstinentia, et quid per chorum nisi charitatis concordia designatur? Qui itaque sic abstinentiam tenet, ut concordiam deserat, laudat quidem in tympano, sed non laudat in choro. Et sunt nonnulli, qui dum sapere plusquam necesse est student, a proximorum pace resiliunt, dum eos velut hebetes stultosque contemnunt. Unde per se Veritas admonet, dicens: Habete in vobis sal, et pacem habete inter vos (Marc. IX) . Quisquis habere sal sapientiae studet, curet necesse est, quatenus a pace concordiae nunquam recedat. Quod vero de his duabus virtutibus diximus, hoc de caeteris omnibus sentiendum est. Unde Paulus terribiliter admonet dicens: [Col. 0466C] Pacem sectamini cum omnibus et sanctimoniam sine qua nemo videbit Deum. Quia autem nihil sine concordia Deo placeat, ipsa per se Veritas demonstrat, dicens: Si offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquit adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum (Matth., V, 23) . Ecce a discordantibus non vult accipere sacrificium, holocaustum suscipere recusat. Hinc ergo perpendite quantum sit malum discordiae, propter quod et illud abjicitur, per quod culpa laxatur. Recte ergo sancta Ecclesia terribilis dicitur ut castrorum acies ordinata, quia electi qui castra spiritualis exercitus sunt, quoniam bellum [Col. 0466D] contra potestates aereas susceperunt, semper in charitate sunt conjuncti, et haec eadem eorum charitas malignis spiritibus, id est antiquis suis hostibus poenam incutit timoris.

VERS. 6.— Sicut cortex mali punici genae tuae absque occultis tuis. ⁜ (109) Genae quippe sunt sanctae Ecclesiae spirituales Patres, qui pro eo quod charitate pleni sunt, carnem abstinentia domant, corda audientium praedicationis lumine illustrant, signa faciunt, virtutes operantur, miraculis coruscant. Per hoc quod eorum bona nobis foris innotescunt, non immerito in facie sanctae Ecclesiae venerabiles apparent. Cum enim videmus multos mira agere, ventura [Col. 0467A] prophetare, mundum perfecte relinquere, coelestibus desideriis ardere, Sicut cortex mali punici sanctae Ecclesiae genae habentur. Sed quid est illud omne quod miramur in illius rei comparatione de qua scriptum est: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se? (I Cor. II.) Bene ergo cum miraretur genas Ecclesiae, tunc subdit, absque occultis tuis, ac si aperte diceretur, ea quidem quae in se non latent, magna sunt, sed illa valde inaestimabilia quae latent.

VERS. 9.— Quae est ista quae progreditur, quasi aurora consurgens? ⁜ (110) Aperte sancta Ecclesia quam sponsus hic admiratur, aurorae comparata describitur: quae peccati tenebras deserens ad lucem jam [Col. 0467B] erupit aeternitatis, quae per cognitionem fidei a peccatorum suorum tenebris in clara luce justitiae permutatur. Quia enim aurora a tenebris in lucem vertitur, non immerito aurorae nomine, omnis electorum Ecclesia designatur. Ipsa namque dum ab infidelitatis nocte ad lucem fidei ducitur, velut aurorae more in diem post tenebras splendore supernae claritatis aperitur. Sancta itaque Ecclesia coelestis vitae praemia appetens, aurora vocata est, quia dum peccatorum tenebras deserit, justitiae luce fulgescit. Quasi aurora consurgit, quia pravitatis pristinae tenebras deserit, et sese in novi luminis fulgorem convertit. Habemus tamen subtilius aliquid, quod considerata qualitate aurorae pensemus. Aurora namque noctem quidem interiisse nuntiat, nec tamen [Col. 0467C] diei claritatem ostendit, sed dum illam pellit, hanc suscipit, lucem tenebris permistam tenet. Quid itaque in hac vita, omnes qui veritatem sequimur, nisi aurora sumus? Quia et quaedam jam quae lucis sunt, agimus, et tamen quibusdam adhuc tenebrarum reliquiis non caremus. Per prophetam quippe Deo dicitur: Non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII) . Rursumque scriptum est: In multis offendimus omnes (Jac. III) . Paulus quoque ait: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem sub lege peccati, quae est in membris meis (Rom. VII) . Ubi ergo lex peccati cum lege mentis contendit, profecto adhuc aurora est, quia lux quae jam emicuit, [Col. 0467D] necdum praetereuntes tenebras funditus pressit. Adhuc aurora est, quia dum lex carnis legem mentis et lex mentis legem carnis percutit, inter se vicissim lux et umbra confligunt. Unde rursum Paulus cum diceret: Nox praecessit (Rom. XIII) , nequaquam subdidit, dies venit; sed dies autem appropinquavit (ibid) . Qui enim post discessum noctis non jam venisse, sed appropinquasse diem insinuat, esse se procul dubio ante solem post tenebras adhuc in aurora demonstrat. Tunc autem plene sancta electorum Ecclesiae dies erit, quando interni luminis perfecto fervore claruerit. Tunc plene [Col. 0468A] dies erit, quando nullam malorum suorum tentantem memoriam tolerans, omnes a se tenebrarum etiam reliquias absconderit. Nunc autem adhuc tentationum molestias sustinens, quia per intentionem cordis ad aliud festinat Ecclesia, ad locum suum progreditur consurgens quasi aurora. Quis est enim locus aurorae, nisi perfecta charitas visionis aeternae? Ad quem cum perducta venerit, jam de transactae noctis tenebris nihil habebit. Quem locum si mente non cerneret, in hujus vitae tenebris remaneret. Sed dum quotidie augeri locum suum jam conspicit, et plenae sibi clarescere solem quaerit, locum suum aurora considerat, quando sancta anima ad contemplandam Conditoris sui speciem flagrat. Ad locum suum pertingere aurora satagebat, cum [Col. 0468B] David diceret: Sitivit anima mea ad Deum vivum. Quando veniam et apparebo ante faciem Dei? (Psal. XLI.) Ad hunc locum quem cognoverat, pervenire aurora festinabat, cum desiderium habere se diceret dissolvi et esse cum Christo (Philipp. I) . Et rursus: Mihi vivere Christus est, et mori lucrum (ibid.) . Et rursum: Scimus quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem ex Deo habemus, domum non manufactam, aeternam in coelis (II Cor. V) . De hac aurora beatus Job loquitur dicens: Sit nox illa solitaria nec laude digna, exspectet lucem et non videat, nec ortum surgentis aurorae (Job III) . ⁜ (111) In illa igitur luce quae in districti Judicis adventu monstratur, corpus damnati hostis ortum surgentis aurorae non videt, quia cum [Col. 0468C] districtus judex ad retributionem venerit, iniquus quisque suorum caligine meritorum pressus, quanta claritate sancta Ecclesia in intimum lumen cordis surgat, ignorat. Tunc namque electorum mens in altum rapitur ut divinitatis radiis illustretur et quo ejus respectu perfunditur, eo ultra se gratia coruscante sublevatur. Tunc sancta Ecclesia plena aurora fit, cum mortalitatis atque ignorantiae suae tenebras funditus amittit. In judicio ergo adhuc aurora est, sed in regno dies, quia etsi jam cum restauratione corporum videre lumen in judicio inchoat, ejus tamen visum in regno plenius consummat. Ortus itaque aurorae est exordium clarescentis Ecclesiae, quem videre nequeunt reprobi, quia a [Col. 0468D] conspectu districti Judicis malorum suorum pondere ad tenebras pressi pertrahuntur. Unde recte quoque per prophetam dicitur: Tollatur impius, ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI) .

VERS. 4.— Nasus tuus sicut turris Libani. ⁜ (112) Quae rogo laus est, fratres charissimi, ut sponsae nasus sponsi voce turri comparetur? Sed quia rem quam oculis non cernimus, plerumque odore praevidemus, per nasum quoque semper odores fetoresque discernimus, quid per nasum Ecclesiae, nisi sanctorum et praelatorum provida discretio designatur [Col. 0469A] Turris vero speculationis in altum ponitur, ut hostis veniens a longe videatur. Recte ergo nasus Ecclesiae turri, quae est in Libano, similis dicitur, quia sanctorum provida discretio dum sollicite circumquaque conspicit, in altum posita priusquam veniat culpa, deprehendit, eamque quo vigilantius praenotat, eo fortius declinat. Recte nasus Ecclesiae turri quae est in Libano similis dicitur, quia discreta sanctorum providentia ita in alto sita est, ut tentationum certamina et priusquam veniant, et contra ea dum venerint, munita subsistat. Quae enim futura praevidentur, cum praesentia fuerint, minoris virtutis fiunt, quia dum contra ictum quisque paratior redditur, hostis, qui se inopinatum credidit, eo ipso quo praevisus est, enervatur. Recte nasus Ecclesiae [Col. 0469B] turri quae est in Libano similis dicitur, quia videlicet praepositorum discretio et munita semper debet esse ex circumspectione, et in altitudine vitae consistere, id est in valle infirmi operis non jacere. Sicut enim turris in monte idcirco ad speculandum ponitur, ut hostes qui veniunt longius videantur sic praedicatoribus vita semper in alto debet fixa permanere, ut more narium discernat fetores vitiorum odoresque virtutum, incessus malignorum spirituum longe prospiciat, et commissas sibi animas per suam prudentiam cantas reddat. ⁜ (113) Esse ergo speculatoris vita et alta debet semper et circumspecta. Neque hoc speculatori sufficit ut alte vivat, nisi et alte loquendo ad alta auditores suos pertrahat, eorumque mentes ad amorem coelestis patriae loquendo [Col. 0469C] succendat. Ne enim terrenarum rerum amori succumbat, alta fit ne occulti hostis jaculis feriatur, ex omni latere sit circumspecta.

VERS. 12.— Mane surgamus ad vineas; videamus si vinea floruit, si flores fructus parturiunt. ⁜ (114) Florent quippe vineae, cum mentes fidelium bona opera proponunt, sed fructus non parturiunt, si ab eo quod proposuerunt aliquibus victi erroribus infirmantur. Non ergo intuendum est si vineae floreant, sed si flores ad partum fructuum convalescant, quia mirum non est si quis bona inchoet, sed valde mirabile est si intentione recta in bono opere perduret. Unde fit plerumque ut, si in bono opere recta intentio non tenetur, etiam ipsum hoc opus bonum quod [Col. 0469D] creditur amittatur. Pensandum namque nobis est qualiter vinea in primo flore laeditur. Si florentem vineam per inaequalitatem aeris immoderatum frigus attigerit, protinus ab omni humore viriditatis arefacit. ⁜ (115) Et sunt nonnulli qui post perversa itinera, sanctas vias sectari appetunt, sed priusquam in eis, ut diximus, desideria bona roborentur, quaedam illos praesentis saeculi prosperitas accipit. Quae eos rebus exterioribus implicat, et eorum mentem dum calorem intimi amoris retrahit, quasi ex frigore exstinguit; et quidquid in eis de virtutum flore apparere videbatur interficit. In terrenis quippe actibus [Col. 0470A] valde frigescit animus, si necdum fuerit per intima dona solidatus. Unde necesse est ut loca majora vel exteriora opera quae sint humanis necessitatibus profutura, illi suscipiant exercenda qui haec dijudicare atque sub semetipsis premere ex intima virtute noverint. Nam cum infirmus quisque, vel ad locum regiminis vel ad exteriora agenda retrahitur, quo quasi extra se ducitur, eradicatur, quia et arbor quae radices in altum prius non mittit, citius ventorum impetu sternitur, si se ad altum verticis extollit: eoque citius ad ima corruit, quo altius in aere sine radicibus excrevit. Nonnunquam vero florentem vineam non frigus, sed aestus arefacit, cumque immoderato calore tangitur, discusso flore botrus tabescit. Et plerumque contingit ut hi qui ad bona recta [Col. 0470B] intentione non veniunt, cum placere se hominibus vident, ad exercenda haec eadem opera, vehementius accendantur, humanis placitura oculis agere anxie studeant, et quasi in sancto studio fervescant. Quid itaque istos, nisi in flore aestus contigit, quos humanae laudis appetitio, a fructu alienos fecit? Sed sciendum est quod haec semper eis eveniunt qui Deum puro ac simplici studio non sequuntur.

VERS. 5.— Quae est ista quae ascendit de deserto, deliciis affluens? ⁜ (116) Nimirum sancta Ecclesia, nisi verborum Dei deliciis afflueret, de deserto vitae praesentis ascendere ad superiora non posset. Deliciis ergo affluit et ascendit, quia dum mysticis intelligentiis pascitur, ad superna quotidie contemplanda sublimatur. [Col. 0470C] Deliciis affluere est in amore omnipotentis Scripturae sacrae deliciis satiari: in cujus nimirum verbis tot delicias invenimus, quot ad profectum nostrum intelligentiae diversitates accipimus. Ut modo nuda nos pascat historia, modo sub textu litterae velata medullitus nos reficiat moralis allegoria, modo ad altiora suspendat contemplatio, in praesentis vitae tenebris jam de lumine aeternitatis intermicans. Et sciendum quod quisquis deliciis affluit, in quadam sui parte resolvitur, atque a laboris studio quasi ex lassitudine relaxatur, quia nimirum anima, cum interius deliciis abundare coeperit, terrenis jam operibus incubare minime consentit. Sed amore Conditoris capta est, et sua captivitate jam [Col. 0470D] libera, ad contemplandam ejus claritatem deficiendo suspirat, et quasi lassescendo convalescit, quia dum sordida onera portare jam non valet, ad illum per quietem properat, quem intus amat. Hinc etiam Psalmista ait: Et nox illuminatio mea in deliciis meis (Psal. CXXXVIII) ; quia, dum per intellectum mysticum studiosa mens reficitur, jam in ea vitae praesentis obscuritas fulgore diei subsequentis illuminatur, ut etiam in hujus corruptionis caligine in intellectum illius vis futuri luminis erumpat, et verborum deliciis pasta praegustando discat quid de pabulo veritatis esuriat.

[Col. 0471A] Quae est ista quae ascendit dealbata? ⁜ (117) Quia sancta Ecclesia coelestem vitam naturaliter non habet, sed superveniente Spiritu, pulchritudine donorum componitur, non alba, sed dealbata, sponsi voce memoratur. Unde etiam cum haeretici in Ecclesia superbientes increparentur, fideles quique veraciter humiles, tincturae mundissimae nominati sunt, cum a beato Job dicitur: Nec tincturae mundissimae componentur (Job XXVIII) . Tincturae mundissimae vocantur hi qui veraciter sunt humiles et veraciter sancti, qui sciunt quidem quia ex semetipsis virtutum speciem non habent, sed hanc ex dono gratiae supervenientis tenent; tincti enim non essent, si sanctitatem naturaliter habuissent. Sed mundissimae tincturae sunt, quia humiliter custodiunt [Col. 0471B] supervenientem in se virtutum gratiam, quam acceperunt. Tincturae mundissimae recte nominantur, hi qui prius per prava opera foedi fuerant, superveniente tamen Spiritu, nitore gratiae vestiuntur, ut longe aliud appareant esse quam erant. Unde etiam baptisma, id est tinctio, dicitur ipsa nostra in aquam descensio. Tingimur quippe, et qui prius indecori eramus deformitate vitiorum, accepta fide reddimur pulchri gratia et ornamento virtutum.

VERS. 6.— Pone me ut signaculum super cortuum. ⁜ (118) Solet Scriptura sacra pro fide appellare signaculum, nam filius junior qui, consumpta substantia, ad patrem rediit, in munere annulum accepit. Gentilis enim populus qui, immortalitate perdita, ad [Col. 0471C] Deum poenitendo revertitur, per fidei signaculum munitur. Idcirco autem signaculum rebus ponitur, ne qua diripientium praesumptione temerentur. Sponsus ergo qui hic Ecclesia loquitur, in cor signaculum ponit, quando fidei ejus mysterium in custodia nostrae cogitationis imprimitur, ut ille infidelis servus, nimirum noster adversarius, cum signata fide corda considerat, tentando ea irrumpere non praesumat.

IBID.— Fortis est ut mors dilectio. ⁜ (119) Fortitudo charitatis vera sanctae Ecclesiae voce laudatur, et virtuti mortis dilectio comparatur, quia videlicet sicut mors corpus interimit, sic ab amore rerum corporalium, et a dilectione mundi mentem, quam semel coeperit, aeternae vitae charitas funditus occidit. [Col. 0471D] Nam quem perfecte absorbuerit, ad terrena foris desideria velut insensibilem reddit, et tanto huic violentius in auctoritatem erigit, quanto et insensibilem contra terrores reddit. ⁜ (120) Quisquis enim in solo aeternitatis desiderio figitur, nec prosperitate attollitur, nec adversitate quassatur; dum nihil habet in mundo quod appetat, nihil est de mundo quod pertimescat. An non Paulus igne hujus dilectionis ardebat, qui dicebat: Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, [Col. 0472A] neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VIII) .

VERS. 8.— Soror nostra parvula est, et ub era non habet. ⁜ (121) Sicut uniuscujusque hominis, sic sanctae Ecclesiae aetas describitur. Parvula quippe tunc erat, cum a nativitate recens verbum praedicare non poterat; quia nimirum priusquam proficeret per incrementa virtutis, infirmis quibusdam auditoribus praebere non potuit ubera praedicationis. Adulta vere Ecclesia dicitur, quando verbo Dei copulata, Spiritu sancto repleta, per praedicationis mysterium in filiorum conceptione fetatur, et quos exhortando parturit, convertendo parit.

VERS. 13.— Quae habitas in hortis, amici auscultant: [Col. 0472B] fac me audire vocem tuam. ⁜ (122) Ecclesia quippe cui haec sponsi colloquio dicuntur, in hortis habitat, quae ad viriditatem intimam exculta, plantaria virtutum servat. In hortis est sancta Ecclesia, in hortis unaquaeque anima habitat, quae jam viriditate spei et bonorum operum fertilitate repleta est. Sicca quippe species hujus saeculi, quia omnia quae hic amantur, cum festinatione marcescunt. Et Petrus apostolus nos festinare admonet, dicens: In haereditatem incorruptibilem et incontaminatam et immarcessibilem (I Petr. I) . Quae ergo jam in hortis habitat, oportet ut sponsum suum vocem suam audire faciat, id est in tantum bonum praedicationis emittat, in qua ille delectetur quem desiderat. Quam videlicet vocem sponsus audire desiderat, quia ad praedicationem [Col. 0472C] ejus per electorum suorum animas anhelat. Quia amici auscultant, videlicet omnes electi, qui ut ad coelestem patriam reviviscant, verbum vitae ab ea, verbum praedicationis illius audire desiderant. Quisquis igitur in sancta Ecclesia videndo spiritualia proficit, oportet ut haec loquendo etiam aliis propinet. Videt quippe ut annuntiet qui in se proficit; etiam praedicando de profectu proximi curam gerit. Unde et alibi scriptum est: Qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII) . Cui enim jam vox vocantis Dei efficitur in corde, necesse est ut proximo per praedicationis officium erumpat in voce, et idcirco alium vocet, quia jam ipse vocatus est.

VERS. 14.— Fuge, dilecte mi, fuge. ⁜ (123) Fugit nos, [Col. 0472D] dicimus, quoties menti nostrae in quo reminisci volumus, non occurrit; fugit nos, dicimus, quando id quod volumus, memoria non tenemus. Sancta ergo Ecclesia postquam mortem ac resurrectionem Domini ascensionemque descripsit, clamat ei prophetico plena spiritu: Fuge, dilecte mi, fuge. Ac si diceret: Tu qui ex carne comprehensibilis factus es, ex divinitate tua intelligentiam nostri sensus excede, et in teipso nobis incomprehensibilis permane. ⁜ (124) Unde recte per Psalmistam dicitur: Caligo sub pedibus ejus, et ascendit super cherubim et volavit, [Col. 0473A] volavit super pennas ventorum, et posuit tenebras latibulum suum (Psal. XVII) . Caligo est namque ei sub pedibus, quia non ea claritate ab inferioribus cernitur, qua in superioribus dominatur. Ascendit enim super Cherubim et volavit. Cherubim quippe plenitudinem scientiae dicitur. Proinde super plenitudinem scientiae ascendisse perhibetur et volasse, quia majestatis ejus celsitudinem scientia nulla comprehendit. Volavit igitur, quia longe in altum ab intellectu nostro se rapuit. Volavit super pennas ventorum, quia scientiam transcendit animarum. Et posuit tenebras latibulum suum, quia dum caligine mentis nostrae obscuramur, per ignorantiam nostram nobis absconditur, ne a nobis modo in aeterna et intima claritate videatur. Majestatis suae potentiam [Col. 0473B] mortalibus abscondit, nec a nobis in hac vita regni ejus gloria quanta intrinsecus habetur, agnoscitur; et sicut est illa coelestis regni gloria non videtur. Unde, fratres charissimi, oportet ut illuc sequamur Dominum corde, ubi eum corpore ascendisse credimus. Desideria terrena fugiamus, nihil jam nos [Col. 0474A] delectet in infimis, qui Patrem habemus in coelis. Et hoc nobis est magnopere perpendendum, quia is qui placidus ascendit, terribilis redibit, et quidquid nobis cum mansuetudine praecepit, hoc a nobis cum districtione exiget. Nemo ergo indulta poenitentiae tempora parvipendat, nemo curam sui dum valet agere, negligat, quia Redemptor noster tanto tunc in judicium districtior veniet, quanto nobis ante judicium magnam patientiam praerogavit. Haec itaque nobiscum, fratres, agite, hac in mente sedula cogitatione versate, quamvis adhuc rivum perturbationibus animus fluctuet, jam tamen spei nostrae anchoram in aeterna patria figite, intentionem mentis in vera luce solidate. Ecce ad coelum ascendisse credimus Dominum, hoc ergo servemus in meditatione [Col. 0474B] quod credimus; etsi adhuc hic tenemur infirmitate corporis, sequamur tamen eum passibus amoris. Non autem deserit desiderium nostrum ipse qui dedit, Jesus Christus Dominus noster, qui vivit et regnat cum Patre in unitate Spiritus sancti Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0473C] Domine, Deus noster, qui ad imaginem et similitudinem tuam creasti nos, scilicet ad te contemplandum, teque fruendum; quem nemo usque ad fruendum contemplatur, nisi in quantum similis tibi efficitur; summi boni species, quae rapis omnem animam rationalem desiderio tui, tanto ad te ardentiorem quanto in se mundiorem, tanto autem mundiorem quanto a corporalibus ad spiritualia liberiorem, libera a servitute corruptionis id quod tibi soli deservire debet in nobis, amorem nostrum. Amor enim est qui cum liber est, similes nos tibi efficit in tantum, in quantum nos tibi afficit sensus vitae, quo te sentit; quicunque vivit de spiritu vitae, qui, sicut dicit Apostolus, «revelata facie,» speculans gloriam tuam, «in eamdem imaginem» transformatur «a [Col. 0473D] claritate in claritatem, sicut a Domini spiritu (II Cor. III) .» Cum enim amamus quamcunque creaturam, non ad utendum ad te, sed ad fruendum in se, fit amor jam non amor, sed cupiditas vel libido, sive aliquid hujusmodi, cum damno libertatis perdens etiam gratiam nominis, et comparatur miser homo jumentis insipientibus et similis eis efficitur. Hoc autem est omne peccatum ejus male frui et male uti, cum amat vel rem quamcunque, vel proximum, vel seipsum, non ad utendum, ut dictum est, ad te, sed ad fruendum in se. Quamvis et proximo et seipso [Col. 0474C] fruendum sit, sed non nisi in te, te vero, o vita vitarum et bonum omnium bonorum, et in te, et in se. Et hic est vivens et luminosus amor, liber et liberans a corruptione, quanto purior, tanto dulcior; quanto fortior in affectu, tanto constantior in effectu, dum per pietatem dulcescit in conscientia; per justitiam vero viget in operis materia. Libera eum, Domine, in nobis; ut caste amet Sponsa tua, anima Christiana, donata sanguine tuo, pignorata spiritu tuo, ut inter vitae hujus aerumnosas pressuras in taedio peregrinationis suae a te et prolongati incolatus in terra aliena cantet tibi amatoria sua, et respiret, et levior ei fiat dolor suus, afficiatur tibi, et interim obliviscatur ubi est, accipiat aliquid per quod intelligat quod ei deest. Jam tempus miserendi, [Col. 0474D] jam venit tempus, cum lactasti eam, et eduxisti in solitudinem, ut ibi loquereris ad cor ejus.

Loquere ergo, et dic ad eam et ad cor ejus: «Salus tua ego sum (Psal. XXXIV) ,» dic ut audiat, inspira ut sentiat, da ut habeat, ut benedicant tibi omnia interiora ejus, et dicant tibi omnia ossa ejus: «Domine, quis similis tibi (ibid.) ,» o adjutor ejus et susceptor, et in alloquio tui solius confusione confundantur multi qui dicunt ei: «Non est salus illi in Deo ejus (Psal. III) .» Colloquio tuo amor, si non est, fiat; si est, crescat et invalescat, donec [Col. 0475A] captiva ancilla tua jure belli et sorte victoriae conquisita, inveniens gratiam in oculis tuis per fructus dignos poenitentiae, secundum legem, amputatis a te omnibus ejus superfluis, perpetua charitate et insolubili conjunctione transeat in amplexum victoris. Ob hoc epithalamium, canticum nuptiale, canticum sponsi et sponsae aggredientes revolvendum et inspiciendum opus tuum, sancte Spiritus, te invocamus, ut amore tuo repleamur, o amor, ad intelligendum canticum amoris, ut et nos colloquii Sponsi et Sponsae aliquatenus efficiamur participes, ut agatur in nobis quod legitur a nobis. Ubi enim de affectibus agitur, non facile nisi a similiter affectis capitur quod dicitur. Affice ergo nos tibi, sancte Spiritus, sancte Paraclite, sancte Consolator, consolare paupertatem solitudinis nostrae, nullum extra te solatium [Col. 0476A] requirentis, illumina et vivifica desiderium tendentis, ut efficiatur amor fruentis. Adesto, ut vere amemus, ut de fonte amoris tui prodeat quidquid sentiemus vel dicemus. Canticum amoris tui sic a nobis legatur, ut amorem ipsum in nobis accendat: ipse vero amor canticum suum per se nobis aperiat. Non autem profundiora illa mysteria, quae in eo continentur, attentamus de Christo et Ecclesia, sed cohibentes nos intra nos, et in nobismetipsis nosmetipsos metientes, de sponso ac sponsa, de Christo et de Christiana anima, sensum tantummodo moralem aliquem, in quo omnibus audere licet, pro sensus nostri paupertate perstringimus, laboris nostri non alium requirentes fructum, quam similem materiae, id est amorem ipsius.

[Col. 0475B] Liber ergo hic Salomonis Canticum canticorum inscribitur, vel quia sensuum dignitate et materiae praerogativa super omnia antiqua patriarcharum seu prophetarum cantica excellere videtur, agens de sponso ac sponsa, Christo et rationali anima, vel quia sanctorum potius affectuum convenientia jubilatur a beato populo, qui scit jubilationem, in lumine vultus Dei ambulans, quam diversorum sonorum vocali concordia decantetur. Agit enim de amore Dei, vel quo Deus amatur, vel quo ipse Deus amor dicitur, qui utrum amor dicatur, an charitas, an dilectio non refert, nisi quod in amoris nomine tener quidam amantis indicari videtur affectus, tendentis vel ambientis; in nomine vero charitatis spiritualis quaedam affectio, vel gaudium fruentis; in [Col. 0475C] dilectione autem rei delectantis appetitus naturalis: quae tamen omnia in amore sponsi et sponsae unus atque idem Spiritus operatur. Amori vero sponsi et sponsae ad cantandum Canticum novum sic serviunt omnium sanctarum virtutum affectus, ut si bene et suo ordine processerint earum profectus, omnes transeant et terminentur in ejus effectus. Caetera quidem evacuantur: «Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII) .» Vel Canticum canticorum dicitur, quia quatuor in se videtur cantica continere. Quatuor siquidem divisionibus distinguitur, quae singulae suo accubitu, id est sponsi ac sponsae conjunctione terminantur. Quam conjunctionem, ob reverentiam sacramenti magni in Christo et Ecclesia, placuit [Col. 0475D] Spiritui sancto honestiore nomine honorare, et accubitum potius appellare quam concubitum, dicente sponsa: «Dum esset rex in accubitu suo nardus mea dedit odorem suum (Cant. I) .» Unusquisque vero accubitus praemissum habet epithalamium suum, id est canticum nuptiale, quo sponsus et sponsa quasi deducuntur ad thalamum, et in hoc concluditur, [Col. 0476B] ut sponsae in amplexu sponsi quiescenti, agente ipso sponso, pax ordinetur et quietis securitas, adjurante eo ac dicente: «Adjuro vos, filiae Jerusalem, ut non suscitetis, neque evigilare faciatis amicam, donec ipsa velit (Cant. II) .» Quartus tamen, qui et ultimus, altiore mysterio aliter videtur concludi, quia cum alii de conjunctione sponsi et sponsae, quasi festivum videantur gaudium praecinere, ille sic terminatur, ut magnopere fuga sponso indicatur a sponsa praedicante ac dicente: «Fuge, dilecte mi, et assimilare capreae hinnuloque cervorum (Cant. III) .» Quod quale sit, si sponsus ipse dignabitur revelare, suo loco dicetur. Scribitur autem Canticum hoc in modum dramatis et stylo comico, tanquam per personas et actus recitandum, ut sicut [Col. 0476C] in comoediis recitandis personae diversae et diversi actus, sic et in hoc Cantico concurrere sibi videantur personae et affectus, ad peragendum susceptum negotium amoris, et mysticum contractum divinae et humanae conjunctionis. Personae vero quatuor sunt: Sponsus et sodales ejus, sponsa et adolescentularum chorus. Sodales sponsi angeli sunt, bonis nostris congaudentes et congruis in hoc ministeriis deservire amantes. Porro adolescentulae sunt tenerae ac novellae animae, quae, in disciplinam ac professionem spiritualis amoris datis nominibus, humilitatis obsequiis et imitationis studio sponsae, id est perfectioribus, gaudent adhaerere. Sic tamen amantibus tota amoris actio relinquitur; ut silentibus [Col. 0476D] coamantibus, et stantibus, et audientibus, et gaudio gaudentibus ad vocem sponsi et sponsae, in toto hoc Cantico vix audiatur vox, vel locutio interseratur, nisi sponsi ac sponsae.

Propositi vero dramatis historialis, fabulae, seu parabolae hoc potest esse argumentum. Rex Salomon filiam Pharaonis Aegyptii duxit uxorem. Cui [Col. 0477A] primo sponsalis et amoris et osculi aliquantam gratiam indulsit, deinde vero post ostensas ei ex parte divitias et parte gloriae suae, et a mutua conjunctione et ab osculi gratia eam amovit, donec Aegyptia nigredine deposita, barbarae nationis exuta consuetudine, digna fieret quae ad thalamum regium admitteretur. Sensus autem spiritualis hic est. Conversa ad Deum anima, et verbo Dei maritanda, primo praevenientis gratiae divitias intelligere perdocetur, et permittitur gustare quoniam suavis est Dominus: postmodum vero in domum conscientiae suae remittitur erudienda, castificanda in obedientia charitatis, et perfecte mundanda a vitiis, et perornanda virtutibus, ut ad spiritualem gratiam pietatis admittit, et affectum virtutum, qui sponsi thalamus est, digna [Col. 0477B] habeatur.

Haec in principio praemitti oportuit, ut deinceps itinere expedito curramus in odorem sponsi, praefixa tamen conditione, ut, si alicubi interdum pulchritudo viae paulo curiosiores nos habuerit inspectores, non offendat conviantem. Sed et priusquam propositum aggrediamur iter, cum omnes Cantici hujus partes non nisi diversi sint status orantium, vel formae, vel causae, vel materiae orationum; de variis orationum modis aliqua disserenda esse videntur, ut studiosus ac pius lector Cantici ipsius lectionem percurrens, semper recurrat ad semetipsum, et cum invenerit eos in Cantico sancto, recognoscat eos in corde suo. Tres ergo status esse orantium vel orationum, manifestum est: animalem, [Col. 0477C] rationalem, spiritualem. Unusquisque secundum modum suum format sibi, vel proponit Dominum Deum suum, quia qualis est ipse qui orat, talis ei apparet Deus quem orat. Etenim, qui fideliter orat, sicut solidum quid dignumque Deo offerre semper nititur in oratione quod offerat, sic anxium habet cor ac suspectum, donec aliquatenus videat coram quo illud deponat, vel cui committat. Homo vero animalis orans Deum, sed nesciens orare quemadmodum oportet, petens aliquid a Deo, praeter ipsum, vel ad ipsum, et ut multum proficiat in ordine suo, et prudentior inveniatur in generatione sua, non ut munda sit conscientia a malis operibus et corde a pravis cogitationibus, talem se Deo offert qualis est, aliud quid scilicet per ipsum desiderantem ac petentem, [Col. 0477D] nec alterius formae requirit Deum quam cujus ipse est, id est praeter semetipsum, alia quae petuntur praestantem. Quod et si aliquando intendere videtur in eum quem orat, sufficit ei quasi oculis cordis proponere sibi vel cogitare incogitabilem, invisibilem, incomprehensibilem, nec cogitare nec suspicere sufficit Deum, in eo quod est, sed in eo solo quod potens est postulata praestare. Homo hic aliquando orat spiritu, non mente, et spiritus ejus, id est voluntas, orat; mens autem ejus sine fructu est. Nunquam enim sine mentis fructu in Deum intenditur, cum intenditur, etiam cum aliud quid quam quod ipse est rationabiliter postulatur. Homo hic, oratione sua verba multiplicans, aliquando etiam sine [Col. 0478A] sensu, cogitationes sine intellectu, sensum vel affectum ad Deum non requirit: quem, etiamsi quasi ultro ei ingeritur, in aliud convertit, et ideo sicut carnali olim Israel semper ei Deus in caligine est quem orat.

Hunc autem orationis modum Canticum amoris non recipit, in quo non nisi unum petit, unum orat, quae unum desiderat, unum amat. Est etiam animalis quaedam sanctorum oratio, quae, etsi aliquando est etiam in beneplacitis hominum operantium iniquitatem, sicut pro temporali pace, pro fertilitate terrae, pro sanitate corporum, non tamen in hoc communicant cum electis eorum, quia, etsi petunt aliud, non tamen propter aliud vel ad aliud quam ad unum. Petunt autem pie, sancte, committentes totum, [Col. 0478B] ac dimittentes voluntati ejus quem orant, utrum dandum sit vel non dandum quod postulant. Et aliquando quidem qui sic est proponit mentis suae oculis Dominum Salvatorem secundum formam humanam, et sicut homo ad hominem humanam quamdam et quasi corpoream induit orationis affectionem, constituens sibi eum quem orat, rem quasi in medio, pro qua orat, et secundum formam constitutionis suae format etiam modum orationis suae. Modus tamen hic orandi plus solet esse simplicitatis religiosae non percipientis adhuc quae Dei sunt, quam vel animalitatis ignavae, vel prudentiae humanae. Quae, cum coram Jesu pio judice fideliter hoc quod habet exponit, et ad pedes ejus se componit, lacrymis pedes ejus lavans, et ungens [Col. 0478C] unguento piae devotionis spiritualiter; hoc ipsum tamen plus ipsa sibi imaginans corporaliter, ex dulcedine ipsius animalis imaginationis saepe illuminari meretur, et incalescere in affectum spiritualis orationis vel contemplationis; modo quodam sibimet incognito, de imaginationibus ipsis corporeis quaedam sibi concipiens sacramenta pietatis; plus hoc agente in corde simplici praestantis gratia, quam studio precantis. Diligit enim multum, et ideo praestatur vel dimittitur ei multum; et in eis etiam quae foris sunt, saepe meretur impetrare multum. Nempe pium est etiam sic ad Deum accedere, et sicut dicit Job, etiam sic visitans homo speciem suam in Deo (Job V) , hoc est similitudinem suam cogitans, non peccat; et adorandus et colendus est [Col. 0478D] Dominus Deus omnium ex multarum personis facierum. Sed tamen usque hodie dicit Jesus discipulis suis: «Expedit vobis ut ego vadam (Joan. XVI) ,» hoc est, subtraham aspectibus vestris humanitatis meae personam: «Nisi enim abiero, Paraclitus non veniet ad vos (ibid) ;» quia quandiu ab orante, in eo quem orat corporeum quid cogitatur, pie quidem, sed non omnino spiritualiter oratur. Deus enim «spiritus est (Joan. IV) ,» et necesse est qui eum adorat «in spiritu et veritate adorare (ibid.) .»

Modus autem hic orandi formari solet ex forma fidei, vel symbolo; cum de Christianae fidei pietate quod fideliter creditur, veraciter ac simpliciter amatur; et transit in affectum imaginatio corporearum [Col. 0479A] in Domino Jesu Christo dispensationum. Ideo qui rationalis est, et ratione agitur, hoc ipsum ratione suggerente in laboribus laborans sibi agit satagitque, donec victor sui haec omnia supergrediatur, et in ea quae spiritus sunt evadat; voluntas bona transeat in mentem bonam; desiderium tendentis in intellectum videntis, vel amorem fruentis. Cumque adjuvante Spiritu sancto infirmitatem hominis, imagini Dei sua incipit species renovari, superveniens gratia rationem, mentem, vitam, mores, ipsum etiam corporis temperamentum, efficit et conformat in unum affectum pietatis, in unam effigiem charitatis, in unam faciem Deum exquirentis; cum affectat homo cognoscere Deum, inquantum fas est, et cognosci ab eo; revelari sibi faciem ejus gratiae, ipsum vero [Col. 0479B] conscientiae suae; ut cognoscens eum, et cognitus ab eo, oret eum et adoret, sicut oportet, in spiritu et veritate. Et ipse est Sponsus, et ipsa est Sponsa; et ipsum est mutuum eorum colloquium. Cum enim juxta promissum Domini ad diligentem se venire incipit, et mansionem facere dignatio divinitatis (Joan. XIV) , aliquatenus inotescit ei; et quoniam non potest homo faciem ejus videre et vivere, hoc est plenam ejus cognitionem in hac vita apprehendere, collocat in sensu amantis, et commendat aliquam cognitionis suae effigiem, non praesumpti phantasmatis, sed piae cujusdam affectionis; quam vivens adhuc in carne capere possit homo vel sustinere. Ipsae sunt primitiae spiritus, arrha, sive dos sponsalis thalami; tanto dignior et largior, quanto thalamo [Col. 0479C] Sponsi fit Sponsa aptior, sive propinquior. Hanc vir desideriorum acceptam a Deo commendat, non tam arbitrio suo in memoria quam gratiae Dei in conscientia sua; unde rediturus ad orationem eam repetat, et auctori suo rem suam, et gratiae suae pignus ingerens, fiducialius coram eo appareat. Quae quo saepius redditur principio suo, et devotius ac fidelius reconsignatur; eo dignior Deo fit, et efficacior ac dulcior possessori suo; nam et vulgaris solet esse ista rerum quarumlibet cognitio, imaginem cognitae rei, menti seu memoriae impressam habere; et tanto habere rem cognitam notiorem, quanto penes se imaginem ejus habet expressiorem. Quod cum de Deo fit in homine, licet menti utcunque cognitae divinitatis magna quaedam nonnunquam informetur [Col. 0479D] similitudo, hoc in ea absque omni phantastica imaginatione, agente puritate simplicis affectus et illuminati sensus amoris; quod circa communem rerum cognitionem agere videtur imaginatio earum in memoria cognoscentis. Magnam tamen in hoc facit dissimilitudinem naturae illius celsitudo; quia fit similitudo illa tanto inferior, quanto in inferiore natura; tanto dissimilior, quanto in dissimiliore materia, Creatoris scilicet in creatura, Dei in anima. Sed rursum divinae gratia illa cognitionis, quae, sicut dictum est, non fit nisi in sensu vel intellectu illuminati amoris, super omnes cogitationes rerum ditat de se et beatificat cognitorem suum, condescendens ei ac sublevans eum ad se, tantoque [Col. 0480A] dulcius ei celsitudinis suae majestates in familiares quasdam et amicas convertens affectiones et experientias divinae cujusdam suavitatis et bonitatis, quanto beatus pauper spiritu et humilis et quietus, et tremens sermones Domini, et simplex animus, cum quo solet esse sermocinatio Spiritus sancti, ante cognitionis vel intellectus ipsius reverentiam, paupertatis et humilitatis et simplicitatis suae verius et devotius recognoverit infirmitates; et sensus ad hoc attulerit, tanto subtiliores quanto simpliciores; non tam in litteratura, quam in potentiis Domini, et in justitia ejus solius.

Hic est calculus candidus de Apocalypsi, «habens nomen in se scriptum, quod nemo scit, nisi qui accipit (Apoc. XIX) .» Haec est suavitas, de qua scriptum [Col. 0480B] est in laude Sapientiae: «quia non invenitur in terra suaviter viventium (Job XXVIII) .» Habet ergo orator iste rationalis vel spiritualis (quandiu quippe ratione agente nititur ad hoc rationalis est; postquam vero fuerit adeptus, in quantum fuerit adeptus, jam spiritualis est), habet, inquam, similitudinem et imaginem Dei in mente sua, ex gratia creante, tanto similiorem et cognitioni Dei propinquiorem, quanto aeternorum capaciorem; tantoque capaciorem aeternorum, quanto a transitoriis mundi hujus mundiorem ex gratia illuminante. Quandiu enim non videtur Deus nisi per speculum et in aenigmate, tandiu ad contemplandum Deum non nisi in imagine pertransit homo. Sive illud speculum sit, sive aenigma, id est manifestior vel obscurior [Col. 0480C] imago; omnino quandiu hic vivitur, illuc non nisi in imagine pertransit homo. Quanto tamen mens in se ipsa imaginis Dei fidelius obtinuerit dignitatem et veritatem, tanto fidelioribus et veritati propinquioribus imaginibus nititur ad Deum; non phantastica, non superstitiosa praesumptione fingens in Deo, vel de Deo, in seipsa quod non est; sed qua potest, qua ei datur, ea affectionis forma accedens ad eum qui est. Visionis enim vel cognitionis Dei perfectionem promittere vel sperare in hac vita vanissimae praesumptionis est. Hujusmodi hominem Deum orare sicut Deum, monet ratio, docet profectus, format affectus: qui, se conformans Deo, non Deum sibi, nihil petit ab eo, nisi ipsum et ad ipsum; nullo frui acquiescens nisi ipso, vel in ipso; nullo [Col. 0480D] saltem uti, nisi ad ipsum. Hic, ut dictum est, quandiu purgatur, rationalis est: purgatus autem jam spiritualis est. Sed sicut expedit rationalem statum semper in spiritualem proficere, sic necesse est, spiritualem nonnunquam in rationalem redire. Semper quidem spiritualem spiritualiter agi, non hujus vitae est; semper tamen debet esse homo Dei vel rationalis in appetitu, vel spiritualis in affectu. Hic aliquando in oratione non sine labore ac certamine obluctando omnem incursantis imaginationis caliginem superare sibi videtur et transcendere: nonnunquam vero sola operante gratia pium bonae voluntatis conatum nec imaginatio impedit, nec caligo involvit; sed repente ubi non se parabat, invenit se [Col. 0481A] orantis affectus; et si occurrunt imaginationes, serviunt et adjuvant potius quam impediunt. Non enim infirmioribus oculis semper inutilis est vel noxius omnis intercurrentium imaginationum usus. Quarum quasi corporali vehiculo, ipso usu videndi et cogitandi corpora et corporalia assuefactus spiritus orantis vel contemplantis, defertur ubi est veritas; et licet in imagine, tamen per ipsum cogitatae imaginis pertransit homo in idipsum afficientis veritatis.

Ideo Spiritus sanctus, Canticum amoris spiritualis traditurus hominibus, totum spirituale vel divinum ejus interius negotium exterius vestivit carnalis amoris imaginibus; ut cum non nisi amor plene capiat quae sunt divina, adducendus et migraturus [Col. 0481B] amor carnis in amorem spiritus cito apprehenderet sibi similia; et cum impossibile esset verum amorem cupidum veritatis diu haerere vel quiescere in imaginibus, citius pertransiret via sibi nota in id quod imaginaretur; et, quamvis spiritualis homo, tamen carnalis amoris naturales suas pro participatione carnis delicias captivatas a sancto Spiritu in obsequium spiritualis amoris amplecteretur. Unde hic quaedam quasi ex occulto aliquo inverecundius prosiliens, nec quae, nec unde sit, nec quid loquatur edicens: «Osculetur, inquit, me osculo oris sui (Cant. I) .» O Amor, a quo omnis amor cognominatur, etiam carnalis ac degener, Amor sancte et sanctificans, caste et castificans, et vita vivificans, aperi nobis sanctum Canticum tuum, revela osculi [Col. 0481C] tui mysterium, venasque susurri tui, quibus virtutem tuam et suavitatis tuae delicias incantas cordibus filiorum tuorum. Doce nos occultos nutus tuos, quibus te participibus tuis insinuas; quos, ut tui mereantur esse capaces, primo emundas a sordibus earum rerum, cum quarum concupiscentia vel delectatione tu habitare non dignaris, nec debes; cum tu desursum sis, et sursum trahas, illa vero omnia deorsum. Doce nos ingredi in locum illum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, in voce exsultationis et confessionis soni epulantis: in eum mentis statum, de quo processit hic sonus epulantis, vel potius epulas vehementius esurientis; «osculetur me osculo oris sui.» Conjicere enim licet [Col. 0481D] ex ordine gestorum sequentium et forma verborum, sicut Aegyptia illa venit aliquando ad Salomonem, sic animam peccatricem conversam venisse ad Christum; et in Sponsam, solemniter exceptam, liberaliter dotatam, et in cellaria introductam, ubi regiae divitiae continebantur, ibique uberibus Sponsi lactatam, et perfusam odore unguentorum, revelatum ei nomen Sponsi et mysterium nominis; deinde Sponsum quasi amoris igne in corde Sponsae succenso repente exisse et abiisse; et cum eo omnem gratiam et gloriam cellariorum; et sicut dicitur de Judaeis, subtrahendo ei praesentiam gratiae suae vultusque laetitiam, abiisse et abscondisse se ab ea (Joan. VIII) . Non autem praetereundum regiarum divitiarum vel deliciarum regis nostri apothecas in cellariis contineri; [Col. 0482A] quarum usus solidus est et efficax, et vitalis fruitio. Comeduntur et vivificant, bibuntur et laetificant, nutriunt et confirmant; intra utentis vel fruentis substantiam omnis earum usus et fruitio est. Non sunt sicut aurum et argentum, et res hujusmodi; quarum hoc solum quod videntur, quod habentur, omnis usus est. Quaedam vero earum reponuntur in cellariis; quarumdam non nisi in cella vinaria locus est. Cellaria vero et cella vinaria plurimo a se disparantur intervallo, non loci, sed meriti, et gratiae et dignitatis. Haec enim sunt de quibus dicit propheta: «Divitiae salutis sapientia et scientia (Isa. XXXIII) .» In cellariis scientiae abundantia designatur: quae etiam ideo plurali nomine cenentur; quia sicut dicit alius propheta. «Pertranseunt [Col. 0482B] tempora et multiplex fit scientia (Dan. XII) .» Sapientiae enim, quae per cellam vinariam designatur, non nisi unum necessarium est. Scientia autem haec Christianae pietatis est, non inflans, sed in charitate aedificans: in intellectu Scripturarum, et circa fidem moresque ac vitam, docta prudentia. Haec est in anima humana portio rationalis, fidei ac spei propria officina, nec charitatis omnino expers; quamvis cella vinaria propria ejus habitatio sit.

Sicut enim impossibile est amare Deum, si non creditur; sic omnino non potest non amari, si vere creditur, vel speratur, vel scitur. Cella vero vinaria sapientia est; ipsa est et pietas, qua cultus Dei designatur; et animi erectio ab imis ad superiora, non [Col. 0482C] alta sapiendo, sed pie amando; id est cum spiritus hominis in ea, quae in spiritualibus excelsiora sunt, se erigit, ut aeternam Dei incommutabilitatem, inquantum mutabili homini fas est, incommutabiliter sapiat, et incommutabiles ejus rationes ad dijudicanda mutabilia apprehendat: Quae quamvis supra hominem sint, tamen ab humanae rationis natura non omnino eas esse alienas ex hoc dignoscitur, quia non nisi de illis vera et justa nonnunquam discernunt et judicant, etiam qui prave vivendo contra eas ire moliuntur. Quidquid enim ratio humana recte agit vel sentit, non nisi de illis formam vel scientiam ducit, ex quibus constant omnia, et in quibus consistunt, et omnium quae sunt, ad illas conversio est. Sicut etiam scientiae est et fidei, agere [Col. 0482D] vel sentire de Christo, secundum ea quae sunt humanae dispensationis; sic sapientiae et amoris est sapere et contemplari gloriam in ipso divinae majestatis, vel etiam in humanis rebus divinae ejus operationis virtutem. Quantum vero ad mores, quod scientiae vel rationi est in actu; hoc sapientiae est etiam in affectu. Congregat scientia, sed non sibi; mellificat ut apes, sed alii, quia rerum congregatarum quidam exterior ei usus permittitur; sapor vero earum interior alii et alibi reservatur. Scientiae hujus studium socialis vitae disciplinam desiderat; perfectio vero sapientiae solitarium secretum, vel cor etiam in multitudine solitarium. In cellaria vero introducta Sponsa, multa de [Col. 0483A] Sponso, multa didicit de seipsa. Ubi quaecunque ei collata sunt primo accessu ad Sponsum, irritamen amoris et gratia fuit trahentis; lac uberum, fragrantia unguentorum, nominis Sponsi cognitio et effusio unguenti ejus. Deinde vero actus eam excipit purgatorius, exercendam, purgandam, non usquequaque deserendam. Egresso enim et abeunte Sponso vulnerata charitate desiderio absentis aestuans, sanctae novitatis suavitate affecta, gustu bono innovata, et repente destituta ac derelicta sibi, jam cellaria ipsa quasi inania ac deserta fastidiens, scientiam scilicet absente Sponso non nisi dolorem apponentem, sicut enim scriptum est: «Qui apponit scientiam apponit dolorem (Eccle. I) :» comitantibus adolescentulis, quas in gratia cellariorum [Col. 0483B] aliquatenus consortes habuerat, in odorem fugientis excurrit. Et ab aestu desiderii sui sancto Cantico principium imponens clamat et dicit:

«Osculetur me osculo oris sui.» Vidi, inquit, super me faciem ejus illuminatam, concepi vultus ejus laetitiam, sensi diffusam gratiam in labiis ejus. Nemo interveniat, nihil intercurrat, ipse me osculetur osculo oris sui; quia jam ultra non sustineo, non suscipio spiritum osculi alieni. Caetera mihi omnia pravum quid olent, sponsi vero osculum divinum quid redolet. Osculum amica quaedam et exterior conjunctio corporum est, interioris conjunctionis signum et incentivum. Quod oris ministerio exhibetur, [Col. 0483C] ut non tantum corporum, sed ex mutuo contactu etiam spirituum conjunctio fiat. Sponsus vero Christus Sponsae suae Ecclesiae, quasi osculum de coelo porrexit, cum Verbum caro factum in tantum ei appropinquavit, ut se ei conjungeret; intantum conjunxit ut uniret, ut Deus homo, homo Deus fieret, ipsum etiam osculum fideli animae sponsae suae porrigit et imprimit, cum de memoria communium bonorum privatum ei et proprium commendans gaudium, gratiam ei sui amoris infundit; spiritum ejus sibi attrahens, et suum infundens ei, ut invicem unus spiritus sint. Hoc osculo abeuntis Sponsi Sponsa ex parte in cellariis accepto, ad perfectionem ejus et plenam exarserat suavitatem: De qua Dominus ad Patrem orans pro discipulis: «Volo,» inquit, [Col. 0483D] «Pater, ut sicut ego et tu unum sumus, ita et ipsi in nobis unum sint (Joan. XVII) ,» ut dilectio qua dilexisti me in eis sit, et ego in eis. Quid? nisi quae de plenitudine ejus acceperat, et gratiam pro gratia (Joan. I) , hoc est gratiam amoris pro gratia fidei, ipsam jam plenitudinem desiderabat, plenitudinem Spiritus sancti, qui unitas est et dilectio Patris et Filii, plenumque in eo gaudium, quod nemo tollat ab ea? Dissolvi volebat, et esse cum Christo, post summi boni gustum permanere sibi in carne non arbitrans esse necessarium (Philipp. I) . Discant qui non didicerunt: convertantur ad videndum, fiant curiosi ad experiendum quomodo actitentur haec in conversatione vel conscientia eorum qui [Col. 0484A] versi ad Dominum in novitate vitae ambulant. Quorum affectum vitamque totam sibi dividunt dolor ipse et hoc gaudium; dolor de Sponsi absentia, gaudium de praesentia; et perpetuum de visione hujus gaudium unica eorum exspectatio est. Hoc enim apud eos non semel, vel uno modo; sed saepe, multisque ac variis modis fit, omnisque hic sancti exercitii labor in corde amantis, vel vita proficientis, non unius diei est; sed multi temporis; multiplex, varius, secundum pietatem diversorum affectuum, et proventum profectuum. Quandiu enim dicis ad Sponsam: «Vado et venio (Joan. XIV) ,» nec manes cum ea in aeternum, o castarum Sponse animarum, tandiu exsulantibus in terra non tua filiis tuis, o Pater orphanorum, provido consilio sapientiae tuae [Col. 0484B] sinis eos nonnunquam in desiderii sui dolore, quasi foris exclusos a te affligi, et tabescere amore amoris tui, mundans eos in camino paupertatis suae, ipsa difficultate suscipiendi fortius eos trahens ad te. Nonnunquam vero ex dulcedine gratiae tuae sponte aperis pusillis tuis, nec repellis pervenientes usque ad te; et cubare eos sinis, et plorare in sinu tuo, ubi plorantes nolunt consolari, ut non plorent tibi, a quo hoc ipsum pro summo dono habent, ut plorent tibi, quia optimum ac dulce habent plorare coram te Domino Deo suo, qui fecisti eos; et ut plorent tibi in hoc ipsum efficis eos. Cumque tu dignaris tergere lacrymas fluentes, ipsae magis fluunt, et quia manus ipsa tergentis causa eis efficitur suavis cujusdam doloris afficientis, blandientis, et in eo quod vehementius [Col. 0484C] dolent, vehementius ex bonae spei conscientia se consolantis. Etenim et fluminis ille impetus laetificans manifeste denuntiat adesse praesentiam tuam, et incolatus filiorum tuorum in terra aliena non potest oblivisci peregrinationem suam; et dum simul se inveniunt illud gaudium et ille dolor, suaves illas ac dulces lacrymas faciunt effluere: lacrymas, quia doloris; suaves, quia amoris et amoris tui, o Amor; cui dolere magnum gaudium est, cui flere magna consolatio est, in quo gaudere summa beatitudo est. Hanc suavitatem consolantis ac dolentis, trahentis et currentis, alloquentis et respondentis, blandientis et amantis, continet tota Cantici hujus tam verborum quam gestorum prosecutio. Fit autem jugiter in conscientia et corde Sponsae, quaecunque [Col. 0484D] illa est, effundentis coram Domino Deo suo animam suam, et cum gaudio audientis, quid loquatur in ea Dominus Deus. Collocutio autem Sponsi et Sponsae testimonium est, ac devotio conscientiae bene affectae; cum testificatum Sponsae Sponsus in conscientia sua meritum suum, et Sponsae devotio non ingrata reddit Sponso debitum pietatis affectum.

Egressa ergo Sponsa a cellariis Regis, quo fuerat introducta ad contemplanda Sponsi amabilia, et a bonorum eorum gustu et jucunda experientia, jam non nisi ipsum desiderans amabilem, quem sua commendant amabilia, accepto pignore Spiritus, deficiens in salutare Dei. Taedet, inquit, inanium, absente Sponso, cellariorum horum, quotidianarum [Col. 0485A] promissionum harum, sacramentorum involutorum horum, parabolarum ac proverbiorum horum, speculi et aenigmatis. Mysterium regni Dei desidero, palam mihi annuntiari de Patre deposco; faciem ad faciem, oculum ad oculum, osculum ad osculum: «Osculetur me osculo oris sui.» Quare autem «osculetur,» tanquam de absente, et non potius «osculare?» Videtur in cellariis multum eam adnisam facie ad faciem, et sicuti est eum videre ac cognoscere, sicut ipsa est cognita ab eo: quod est osculum perfectionis. Sponsum vero per prophetarum, sive apostolorum, caeterorumve doctorum ministeria, per scientiam Scripturarum, varia ei quasi oscula gratiae suae porrexisse, sicque quasi satisfacto ei ⁜ (125) recessisse, et abiisse; illam vero jam quasi [Col. 0485B] de absente conqueri, impatienterque post eum clamare ac dicere: «Osculetur me osculo oris sui.» Ac si dicat: Quousque, mihi aliena oscula scientiae, apponetis dolorem? Etsi non mereor osculum illud perfectionis, vel aliquod mihi, priusquam a me recedat, indulgeat osculum oris sui. Bonum quidem est osculum transmissum, sed gratiae suae non plenam retinere videtur virtutem, de vase in vas transfusum. Innotescit quod infert minister ejus; sed sapit quod inspirat spiritus oris vel osculi ejus: quod tunc sapiet ad plenum, cum in ipso erit gaudium plenum; deinde intuitu quo potest prosequens abeuntem, et dulce habens alloqui, etiam jam non exaudientem, «quia,» inquit, «meliora sunt ubera tua vino.» Quasi enim interrogata, unde tam festina [Col. 0485C] praesumptio, tam fidens osculi exactio; ab uberibus, inquit, Domine, consolationis tuae (Isa. LXVI) , «quia meliora sunt ubera tua vino.» Dulciora ad sugendum, potentiora ad laetificandum, faciliora ad inebriandum; iis enutrita sum ad osculum desiderandum, inebriata ad praesumendum. Quandiu enim hic vivitur, quandiu hic laboratur, quaecunque charismatum dona, quaecunque consolationum genera filiis gratiae donantur, in gratiarum distributione, in profectuum proventu vel virtutum successu, in splendoribus divinae illuminationis, in affectibus piae compunctionis, in excessibus divinae contemplationis, o aeterna Sapientia, ubera tua sunt, nutrientia sanctam parvulorum tuorum infantiam, et testantia usque ad consummationem saeculi tuam eis non deesse praesentiam. [Col. 0485D] Absit autem ut in tempore suo, in tempore beneplaciti tui, ora eorum indigna reputentur ad osculandum os tuum in plenitudinem perfectae cognitionis tuae, quibus in tempore patientiae ac sustinentiae suae per media ubera haec lactandum praebes pectus tuum in nutrimentum spiritualis scientiae et profectum perfectionis tuae! Nam et si virulentum aliquid aliquando aliunde suxerunt, necesse est sanari ea ac mundari ad contactum sacrorum uberum horum, et virtutem et odorem salubrium unguentorum tuorum.

Cum ergo a perenni illa ac beata conjunctione et [Col. 0486A] aeternitatis osculo pro infirmitatis humanae conditione sponsa deficit, circa haec se afficit, et ad os illud tuum non pertingens, os suum reflectit ad ubera tua, et in eis requiescit dicens, «quia meliora sunt ubera tua vino.» Simul etiam nota, in petitione osculi, supremum in oratione humanae possibilitatis affectum in lumen illud vultus Dei suum direxisse aspectum, sed, reverberante charitatis illius claritate, mox ad ea quae communiora sunt reflexum et in eis semetipsum exercentem, cum dicit, «quia meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis. Oleum effusum nomen tuum.» Mox, inquit, ut veni ad te, nudasti mihi ubera dulcedinis tuae, prima nutrimenta gratiae tuae, et ex dulcedine suavitatis tuae et conscientiae bono, meliora super omne [Col. 0486B] vinum sapientiae saecularis, vel laetitiam carnalis voluptatis, fragrantia unguentis optimis, donis septiformis Spiritus. Dona enim ipsa, cum te operante, ordine suo venirent in me, primo timor tuus apprehendit me, severius urgens ad te (Job XXVIII) . Secundo loco occurrit pietas, suaviter excipiens me in te. Quae cum, sicut scriptum est, cultus tuus sit; pietas enim, ait Job, cultus Dei est, cum doceret me colere te, docuit me dicere in Spiritu sancto, «Dominus Jesus (I Cor. XII) .» Et mox in odorem suavitatis et virtutem sanitatis, effusum est a te, et infusum est in me, oleum ipsius nominis tui emolliens omnia dura mea, leniens aspera, sanans infirma. Computruit jugum antiquae captivitatis meae, a facie olei nominis hujus; jugum autem tuum, Domine, [Col. 0486C] factum est mihi suave, et onus leve. Audito enim nomine tuo, sive Domini, sive Jesu, sive Christi, continuo auditui meo datum est gaudium et laetitia (Psal. L) . Quia mox ut nomen sonuerit in auditu, mysterium etiam nominis effulget in corde, amor in affectu, suggerens ad Dominum devotam servitutem, ad Salvatorem, quod sonat Jesus, pietatem et amorem, ad Christum regem, obedientiam ac timorem. Merito enim, Domine Jesu, in omni nomine tuo omne genu flectitur, coelestium, terrestrium et infernorum (Philipp. II) ; quia nullo nomine nominaris, nisi aliqua ad nos relatione: nec ulla est alicujus nominis tui relatio, quae non sit aliqua alicujus boni tui ad nos delatio, quia Dominus dominaris benefaciendo, Jesus salvas, Christus, id est unctus rex vel sacerdos, [Col. 0486D] regis vel propitiaris. Nam et illa relatio Filii ad Patrem, qua praedestinatus et factus es Filius Dei in virtute, noverunt qui in Spiritu sancto clamare didicerunt: «Abba, Pater;» quique per hoc ipsum filios Dei fratresque tuos se factos intelligunt, cujus et quanta nobis facta sit olei effusio: qui in hoc ipsum nos redemisti, o Frater bone, qui nisi redimeres, non redimeret homo, non angelus, non creatura aliqua. Veniens quippe Filius unicus noluisti esse unus; sed multos filios adduxisti in gloriam, quos non confunderis fratres vocare, dicens: «Nuntiabo nomen tuum fratribus meis (Hebr. II) .»

[Col. 0487A] Ideo, ait Sponsa, propter uberum tuorum suavitatem, propter nominis et olei tui sanitatem, mecum etiam «adolescentulae dilexerunt te,» novellae in servitute tua plantationes, novellae animae, innovatae spiritu mentis suae, in novitate spiritus ambulantes, ascensiones in corde suo disponentes, et de virtute in virtutem euntes, proficientes a claritate in claritatem sicut a Domini spiritu; dicentes singulae, «Trahe me post te;» dicentes pariter, «in odorem unguentorum tuorum curremus.» Odor unguentorum ad proficientes adolescentulas est fragrans in Sponso virtutum opinio; tractus, charitatis provocatio. Unctio vero docens de omnibus Sponsam manet. Et inter illum odorem, et inter istam unctionem, magna distantia est. Exclusa tamen a cellariis, [Col. 0487B] et deserta a Sponso, jam pene cum adolescentulis paris conditionis est, cum non nisi odore Sponsi pascitur. Unde cum illis et ipsa dicere videtur, «in odorem unguentorum tuorum curremus.» Trahitur autem currens quae provocatur volens; et dum ei gratia odoris virtutem aspirat unctionis, nulla in spiritualium cursu profectuum mora vel difficultas est. Prosequiturque fugientem confessione et commemoratione beneficiorum suorum, uberum scilicet et unguentorum, odoris et olei effusi, quia optimum et rationabile est orandi genus, gratumque Deo, et efficax ad obtinenda futura beneficia, non ingrata recordatio praeteritorum. Deinde, «Trahe me post te,» ait Sponsa, «in odorem unguentorum tuorum curremus.» Vide jam [Col. 0487C] lassam et deficientem et egentem trahi; nisi quod odor ejus, quem jam non videt, adhuc eam trahit et currere facit. Unde et dicit, «in odorem unguentorum tuorum curremus,» Ac si dicat: Etsi interim non mereor gaudium vultus tui, vel osculi oris tui, saltem odorem mihi ne subtrahas unguentorum tuorum. Sponsi enim praesentia, bene affecta de ipso memoria est, et mens, in lumine vultus ejus illuminata, et unctio Spiritus sancti docens de omnibus; odor unguentorum cum eo abeuntium, sensus quidam est adhuc memoriae inhaerens abeuntis suavitatis, et in reliquiis cogitationis festiva memoria de recordatione habitae consolationis. In odorem ergo, ait, unguentorum tuorum curremus; quo perseverante et trahente [Col. 0487D] nos, perseveramus currere, et ipso deficiente, nos etiam deficere necesse est.

Propter quod subjungit, beneficia accepta commemorans et dicit: «Introduxit me Rex in collaria sua.» Primo delectat Regem appellare a quo regi desiderat, sicut dicit in Spiritu sancto, «Dominus Jesus (I Cor. XII) » quem servire delectat, qui mentem et voluntatem suam sono vocis enuntiat. Deinde ex hoc ipso spem concipiens largiorem, et ex spe ipsa in amorem abeuntis recalescens majorem, et quasi post abeuntem rursus oculos convertens; «exsultabimus,» inquit, «et laetabimur in te, memores, uberum tuorum,» quorum lacte nutrita sum, delinita unguentis, odore confortata. Vide conantem, [Col. 0488A] vide anxiantem; modo illi, modo de illo loquitur. Non sufficit amanti una via ad id quod amat: unde propensius adhuc in contemplationem jam absentis suspirans, «Recti,» inquit, «diligunt te.» Omnia animalia naturaliter in ventrem et in terram curvantur. Solus homo rectitudine corporis in coelum erigitur, monstrante in hoc natura aliquid eum commune habere cum coelestibus. «Recti» ergo, inquit, «diligunt te,» id est homines, quia qui diligendo te rectus non est, non homo, sed pecus est. Pensanda sunt tria haec et suis distinctionibus digerenda, prolata de cellariis Regis, nec digna celari, memoria acceptorum honorum, spes futurorum, et pro utroque in gratiarum actionem rectitudo dilectionis. «Exsultabimus,» inquit, et [Col. 0488B] «laetabimur in te:» hoc de futuro; de praeterito vero, «memores,» ait, «uberum tuorum.» Tertium est: «Recti diligunt te.» Memoria praeteritorum adhaeremus Domino Deo nostro; spes de futuro continet nos, ne ab eo recedere velimus; recta dilectio confirmat, ne possimus. Quod autem abeunte Sponso recordatur cellariorum, admonet filios Sponsi subtracta sibi gratia spiritualis consolationis refugiendum esse ad consolationem Scripturarum. Sicut enim quae Sponsa est, cum mente excedit Deo, Agnumque sequens quocunque ierit, totam se exhibet in affectu. Sic, cum sobria fit sibi, totam se colligere debet in intellectu, et spiritualis scientiae fructu mentem pascere feriatam; et redeundum ei est ad memoriam cellariorum et uberum; hoc est [Col. 0488C] sicut dictum est, refugiendum ad consolationem Scripturarum, ubi duo Testamenta duo ei sunt Sponsi ubera, ex quibus lac sugitur omnium sacramentorum, pro salute nostra aeterna temporaliter gestorum, ut perveniatur ad cibum, quod est verbum Dei, Deus apud Deum. Humilis enim Christus lac nostrum est; qualis Deo Deus cibus noster est. Lac nutrit, cibus pascit. Suguntur autem ubera haec in cellariis; quia intelliguntur mysteria ista in Scripturis. Ubera suxit sponsa, cum primo intellexit; fit memor uberum, cum meditatur de intellectis. Ubi sua corpori exsultatio, sua menti laetitia comparatur; cum corpori incorruptio de incorruptione, menti vero visio Dei promittitur, et in dilectione [Col. 0488D] Dei sua rectitudo ordinatur. Sed sicut sole abeunte noctem subsequi necesse est, sic abeunte ac moram faciente Sponso, incipit Sponsa pristinum amittere decorem, et in se ipsa denigrari, privarique gratia sua omnia opera ejus: ut jam nec pristinus color sit in corde, nec color in opere. Sicut enim lux ista exterior regina quaedam est colorum omnium, sine qua nihil decoris, nihil habent virtutis; sic gratia illuminans virtus est omnium virtutum, et lux bonorum operum; sine qua nec virtutes suos effectus, nec opera bona suos possunt habere proventus. Vel si utcunque videntur habere, non vigent, non laetificant, non habent oleum laetitiae, non unctionem docentem, non gustum divinae suavitatis, non odorem aeternitatis, non efficacem [Col. 0489A] spiritualium sensuum experientiam. Unde erubescens sibi, metuens autem eis, quibus imitationi esse solebat et admirationi, «Nigra sum,» inquit, «sed formosa, filiae Jerusalem; sicut tabernacula Cedar, sicut pelles Salomonis;» quae plus videntur habere utilitatis quam decoris. Ac si dicat: Forma quidem mihi integra est, quamvis color immutatus, quia «spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI) ;» stabilis fides, sed obscuratus intellectus; eadem voluntas, sed debilitatus affectus. Confitetur se nigram ob caliginem turbatae conscientiae, licet formosam non diffiteatur per fidei rectitudinem; sciens, sicut in cellariis regis enutrita, non humilitatis esse, sed impietatis, fidem negare. Non solum enim fidem, sed etiam spem et bonam [Col. 0489B] voluntatem sicut non habere mortiferum est, sic habitam negare criminosum. Formosam quippe secundum rectam fidei formam, et puritatem intentionis et devotionem voluntatis, Sponsa semper se invenit, quandiu Sponsa esse non desinit nec unquam diffitetur; licet nonnunquam ex conscientia peccatorum praeteritorum vel impugnatione vitiorum, vel humanae ignorantiae caecitate, nigredinem suam humiliter confiteatur.

«Sicut tabernacula Cedar, sicut pelles Salomonis.» Per Cedar, quod tenebrae interpretatur, vult intelligi tenebras conscientiae, vel rationis caligantis; per tabernacula vero vel pelles tabernaculorum quae circumferuntur, instabilitatem mentis: quae quantum interno lumini contemplando officiunt, [Col. 0489C] manifestum est. Quae tamen tunc Salomonis, id est veri pacifici sunt, cum fraternae militiae, vel ecclesiasticae paci deserviunt. Semper tamen cavere studet pia charitas, ne quemquam laedat incauta ejus humilitas; ne confessio reatus vel infirmitatis suae fiat exemplum, vel occasio fraternae ruinae. Ideo subjungit et dicit: «Nolite considerare me, quoniam fusca sum, quia decoloravit me sol.» Non sic sum fusca ut sim caeca, tanquam non habeam oculos rationis; sed sol justitiae subtraxit mihi lumen gratiae suae, sine quo omnis oculus frustra patet, nullus color viget, omnis color friget. Carbo, inquit, fui desolatorius; nunc autem desolatus. Candui quandiu in igne fui, calefaciens [Col. 0489D] et illuminans; recedente igne denigrata sum. Tamen integram semper ad imitandum propono vobis formam meam, licet decoloratam, quia etsi amoris a me decor recessit, sed substantia remansit. Unde ne miremini, quia in absentia Sponsi etiam publica praeda facta sum. Nam et «filii matris meae pugnaverunt contra me.» Quomodo? «Posuerunt me custodem in vineis; vineam meam non custodivi.» Usitatum in Scripturis est gaudium per vinum intelligi, quod cor hominis laetificat. Sicut enim vini mater vinea est, sic pax saeculi, saecularis gaudii; pax vero spiritualis, spiritualis gaudii mater est. Sive ergo filii matris meae, naturae videlicet humanae originales concupiscentiae, pugnantes contra me, egerunt in me, ut vellem hominibus [Col. 0490A] praeesse; sive filii matris meae Ecclesiae tulerunt me mihi, et posuerunt praesse sibi, et pro nutriendis gaudiis carnis suae custodem me posuerunt exterioris pacis suae, cui, cum attentius invigilo, negligens facta sum interiorum gaudiorum meorum in neglectu interioris pacis meae. Sic decoloravit me sol; dum sollicitudo mihi fraternae charitatis occupationum suarum caligine obscuravit interioris speciem puritatis. Intelligendum est Sponsam, dum circumducitur et docetur, et variis tentationibus eruditur, necessitatem etiam incurrisse praelationis: in qua cum dividitur ad multa, non sufficit ad singula: et cum circa alienos profectus sollicitius invigilat, deficit in suis: et circa privata damna sua turbatur, in conscientia sua. Vide sibi derelictam, nutantem, fluctuantem. [Col. 0490B] Vult orare, nec sufficit, meditari secum, et deficit; loquitur ad praesentem quasi ad absentem; ad absentem quasi ad praesentem. Et tamen sicut regiorum cellariorum alumna, non negligit apostoli consilium dicentis; «Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) :» in tribulationibus tentationum suarum non erubescens virtutem confessionis, dum sodalibus revelare non haesitat conscientiae damna latentia, cum dicit. «Nigra sum, sed formosa, filiae Jerusalem.» Unde et post confessionem ardentior rediit ad orationem dicens.

«Indica mihi, o quem diligit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in meridie.» Et vide evidentissimam gratiam. Cum post confessionem venit ad orationem, repente Sponsum, quem quaerit, meretur [Col. 0490C] invenire; quem toto charitatis amplexu attrahens in cor suum, et quasi os ad osculum ei porrigens, «O,» inquit, «quem diligit anima mea.» Nam juxta sensum historicum, amanti et quaerenti se obtulit Sponsus, sed adhuc quasi avertens et excutiens se ab ea, et probans eam in abscondito tempestatis, in osculo contradictionis. Quem illa ardenti amore aggrediens, «O» inquit, «quem diligit anima mea.» In quo primo manifestum est, Spiritum sanctum jam infirmitatem orantis adjuvare; quia Spiritus sanctus ipsa dilectio est, de qua dicit Sponsa, o quem diligit anima mea. «Quem,» inquit, «diligit anima mea.» Totus quippe pene homo anima est; minima ejus portio corpus est. Ideo cum diligit te, Domine Jesu, [Col. 0490D] anima Sponsae tuae neglecto et quasi jam abjecto corpore, tota sequitur te desiderans propter te mortificari tota die; et amans perdere semetipsam in hoc mundo, ut in vita aeterna possideat se in te. Et certe nequaquam dubitandum est ipsam pulchritudinis tuae faciem aliquando ei illuxisse, quae sic diligit te spiritu oris tui aliquatenus afflatam, quae sic suspirat ad te; expertam suavitatem amplexuum tuorum, quae tam familiariter resolvitur in te. Diligit enim te, non nisi de te, qui es ipsa dilectio, qua diligit te; et in tantum diligit te in se, ut se ipsam in nullo diligat nisi in te. Si enim pulchrum diligitur, tu pulchritudo es omnis pulchri; si bonum, tu es bonum omnis boni, si utile, te utitur omnis homo etiam qui odit; fruitur vero omnis qui diligit. «Indica» [Col. 0491A] ergo, ait, «mihi, o quem diligit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in meridie.» Notandum, quo Sponsam provehat virtus et humilitas confessionis, quo cum superius osculum peteret, et osculo Sponsi se compararet, nec aspirare potuit sublimitas contemplationis; ad cubandum scilicet in sinu Jesu, sicut aliquando cubabat dilectus ille discipulus concipiens inde summum principium et in principio Verbum, et Verbum apud Deum. «Indica,» ait, «mihi.» Intus, ait, in corde, dic mihi, ut sentiam in memetipsa per sensum certissimae experientiae; inspira mihi, ut sciam per experimentum fruentis conscientiae: quo vivendi genere, quo statu animae, quo mentis habitu, quo dono gratiae, in affectu ejus quem dignum facis, tu qui misereris cujus misereris (neque enim [Col. 0491B] hoc volentis est, vel currentis, sed tui miserentis); pascis amantis intellectum de cognitione veritatis tuae, de multitudine dulcedinis tuae, ejusque tibi sacras memoriam, in qua cubes jugiter ac delectabiliter; ipse ei existens amoris ardentis et cauma meridianum et refrigerium. Splendor luminis meridiani et umbraculum. Vel notum sibi postulat fieri finem suum in tribulatione exercitii sui, ut sciat quid desit sibi. Et in consolationem mutabilitatis suae revelari sibi orat diem aeternitatis; non qui incipit a mane et desinit in vesperam, sed semper manet in meridiano caloris et luminis, sapientiae et intellectus, amoris et beatae fruitionis; ubi Sabbatismus datur populo Dei, ut cubet et requiescat ab operibus suis, sicut a suis Deus; ubi in [Col. 0491C] aeterna beatitudine pascit de seipso tam angelorum quam sanctorum hominum societatem, semper plenam ob perfectionem beatitudinis; semperque in eum respicere desiderantem, ob pietatem et dulcedinem amoris. Vel, o quem diligit anima mea, dic diligenti animae meae, per inspirantem gratiam et inspiratam experientiam, quis ille sit status mentis, quae suavitas sentientis, quod gaudium fruentis, cum diligenti te fidei, quantum potest diligere fides, insinuatur ipsa, quanta in hac vita mortali insinuari potest, species; et fit in diligente, quod de ipso aliquando dixisti. «Qui diligit me, diligetur a Patre meo: et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum (Joan. XIV) .» Cum enim aliquando sic diligendo collegerit sibi meritum dignioris [Col. 0491D] aliquantum gratiae, incipit diligens etiam diligi. Hinc dilectionis diligentis se Sponsi amicas suavitates per illuminati sensum amoris largius ac dulcius Sponsa incipit experiri, et fit in ea quod Apostolus dicit. «Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) .» Jam enim incipit cognoscere, sicut prior cognita est; et in quantum cognoscitur diligere, sicut prior dilecta est. Prior enim Sponsi ad Sponsam cognitio divinae fuit sapientiae donatio; prior dilectio sancti Spiritus gratuita infusio; cognitio vero Sponsae ad Sponsum et amor idem est; quoniam in hac re amor ipse intellectus est. Hoc cum abundantiore gratia in corde Sponsae agitur ad horam, ad tempus, ipse [Col. 0492A] est, quem in hac vita tantopere anxia requirit Sponsa, Sponsi meridianus accubitus meridiani luminis in cognitione, meridiani fervoris in amore, in quo cum amor unde venit, eo regreditur, Sponsus et pascit et pascitur. Utrumque enim sonat hoc verbum pascit. Vel si, inquit, indignam me reputas osculo seu Verbo tuo, seu Spiritu oris tui, ostende mihi saltem aliquem hominem tuum, in quo inveniam, non matutinum ac novitium, non vespertinum ac remissum, sed meridianum ac stabilem, et luminosum fervorem amoris tui, in cujus corde cubes et requiescas, de quo pascas me, cum docebit me quod a te didicerit. Vel desiderat affici Sponso Sponsa et deficit, vult exhilarare cor in lumen vultus ejus, et in semetipsa tenebrescit. Et cum non praevalet [Col. 0492B] interius seipsam componere ad desideratam affectionem, non habens pacem in semetipsa, gestit exire a semetipsa in aliquam affectionis ipsius exteriorem actionem, in qua bona conscientia amantis Sponsum inveniat vel pascentem eam, vel cum ea accubantem. Horum ergo aliquid, sive haec omnia scire desiderabat, qui dicebat: «Indica mihi, o quem diligit anima mea, ubi cubas, ubi pascis in meridie.»

«Ne vagari incipiam post gregem sodalium tuorum.» Nondum vagatur, sed vagari timet. Nullum adhuc amat, praeter Sponsum; si enim alium amaret, Sponsa non esset. Quantum enim ad animum, amore movemur quocunque movemur: ideo qui unum amat, non movetur, non vagatur. Sed et qui una et recta [Col. 0492C] via graditur quo pervenire desiderat, non vagatur, non errat, sed aliquando pervenit ad finem, exeunti vero de via campus erroris patet, qui non habet finem. Error autem est falsa pro veris approbare. Agitatur quidem adhuc in cogitationibus suis, sicut tabernacula Cedar, sicut pelles Salomonis, quae circumferri solent; et impugnatur a concupiscentiis suis, sicut dicit, «Filii matris meae pugnaverunt contra me.» Sed stans adhuc in loco suo judicium amoris non movetur, sed illuminari deposcit, et confortari desiderat. Amo, inquit, vel potius desidero, quia turbato oculo mentis ex instantia concupiscentiae de variarum phantasmate cogitationum, non video quem amo; ratione sopita non intelligo quod desidero. Et ideo etiam nuto, et instabilis fio in amore [Col. 0492D] meo, non eum deserendo, sed ipso ad finem suum per diversa abeundo; sicque etiam in hoc instabilis efficior, non nolendo et volendo: sed ad id quod stabiliter et singulariter volo, viam compendiosiorem et aptiorem mihi quaerendo. Ejusdem enim semper sum voluntatis; sed donec bona voluntas, bona mens fiat, semper desidero, non autem semper amare mihi videor, in quantum, sicut dictum est, in affectu non semper mihi praesto est quod desidero. Nam alius est amor desiderantis, alius fruentis. Amor quippe desiderii etiam in tenebris ardet, sed non lucet; amor vero fruentis totus in luce est, quia fruitio ipsa lux amantis est. Quid multa? Sponsa, quae ad videndum Deum anhelat, mundum cor, [Col. 0493A] mundam conscientiam desiderat; mundum sensum, mundum intellectum, munda omnia. Virtutem quippe amoris perturbare non potest ignis aut gladius, aut ullum periculum; sed deliciarum ejus fruitio pacem cordis desiderat et serenum mentis, «Ne,» inquit, «vagari incipiam post greges sodalium tuorum.» Sciunt qui non errant quantos sibi greges in mundo error fecerit, mortem sibi pro vita eligentium, miseriam pro beatitudine amplectentium, Deum negligentium, seipsos amantium, tritas hujus saeculi vias gradientium, et gregatim euntium in infernum, et sua post se vestigia relinquentium multorum hominum, multorum populorum. Trahit enim eos post se princeps spiritualis nequitiae, qui operatur in filiis diffidentiae; qui sodalem se faciens Sponso dixit: [Col. 0493B] «Ero similis Altissimo (Isa. XIV) .» Ipse est princeps mundi hujus, et qui mundum vel saeculum quasi ex aequo cum Sponso partiri videtur; sed multo plures ac densiores sibi errantium greges facere invenitur. Sed et in corde etiam ejus, quae Sponsa jam esse meruit, nonnunquam intuitum mentis ab unius veritatis inquisitione deficiente, statim excipit cogitationum multiplex diversitas: in quam divisus animus, evagari incipiens per tot errorum vias, a seipso abducitur, per quot cogitationum phantasmata ab intentione boni rectitudine dissipatur. Ipsae nempe cogitationes variae magnos et varios de se greges facientes, quasi Sponsi se sodales faciunt, cum Sponsae mentem cum eo sibi dividentes, suis vicibus, suis temporibus, sibi eam deservire compellunt.

[Col. 0493C] Sequitur: «Si ignoras te, o pulchra inter mulieres, egredere et abi post vestigia gregum.» Ac si dicat: Quae indicari tibi petis a me, non ignoras, sed te ignoras: idcirco enim videris tibi ignorare me: quia ignoras te. Ideo ignoras te, quia egressa es a te. Sed primo notanda sunt utrinque amatoria blandimenta. «O,» ait Sponsa, «quem diligit anima mea.» Sponsus vero: «O pulchra inter mulieres, o amica mea.» Cuicunque intentionis fervore, in veritate conscientiae suae sonare videntur reciproca haec nomina amoris et laudis, non sunt signa deserti, vel deserentis. Beata conscientia, quae quidquid incurrerit, quidquid ingruerit, semper eodem spiritu dicit, «Dominus Jesus;» eadem pietate profitetur, [Col. 0493D] «o quem diligit anima mea;» et cujus fides, quidquid accidat, sub testimonio veritatis nullum patitur damnum pulchritudinis suae vel laudis. «Pulchra.» inquit, «inter mulieres,» fortis inter molles: a mollitie quippe mulier dicitur; virgo inter praegnantes, quibus a Domino vae denuntiatur, cum dicit: «Vae praegnantibus et nutrientibus in die illa (Marc. XIII; Luc. XXI) .»

«Pulchra,» ait, quia formosa; formosa vero, in quantum gratia te in hoc formante, diligit me anima tua: quamvis subnigra, in quantum destituta ab illuminante gratia. «Si,» inquit, «ignoras te, o pulchra inter mulieres, egredere.» Potest etiam videri pulchritudinis ista commemoratio neglectae pulchritudinis exprobratio, sicut cum dicit, «egredere,» [Col. 0494A] non est consilium amici, sed quasi permissio irati. «Si,» inquit, «ignoras te, egredere,» hoc est ideo a temetipsa egrederis, quia ignoras te. Sed cognosce te, quia imago mea es, et sic poteris nosse me, cujus imago es, et penes te invenies me. In mente tua, si fueris mecum, ibi cubabo tecum, et inde pascam te. Quaere ergo Deum in simplicitate, senti de eo in bonitate, satage eum jugiter habere in memoria, et amando intelligere, et intelligendo amare; et in sensu bonitatis ejus percipies sensum aeternitatis ejus, vitae modum, statum mentis bonae. «Si ignoras te, egredere.» Quo egrediar, Domine? Egressam vel ejectam a facie tua sicut Cain quicunque prior invenerit me, occidet me (Gen. IV) . «Egredere et abi.» Ac si dicat: Abi a me, a similitudine [Col. 0494B] mea, in locum dissimilitudinis; a te vero in devia concupiscentiae vel curiositatis. Abi ergo, ait, «et pasce haedos tuos,» qui ad sinistram deputantur, lascivos scilicet motus tuos, in eis quae sunt extra te. «Abi, post vestigia gregum» pereuntis multitudinis, in pascuis semetipsos pascentium; semetipsos amantium, circa tabernacula eorum, quorum tabernacula in progenie et progenie: qui «vocaverunt nomina sua,» sicut dicit Psalmista, «in terris suis (Psal. XLVIII) ,» nec habent ea scripta in coelis. Sed non sic, o Sponsa Christi: quin potius cognosce temetipsam: praesto tibi esto ad discernendam temetipsam. Si vis, ut concupiscat rex Dominus Deus tuus decorem tuum, accedens ad eum obliviscere populum tuum, et domum patris tui; corpora [Col. 0494C] quibus per sensus corporis assuefacta es, et delectationes eorum quibus per amorem adhaesisti; imagines eorum, quas fruendi cupiditate memoriae altius impressisti. Per haec enim a temetipsa egrediens abiisti a te, per affectum in vestigia intentionum tuarum, sic ea impressa habens memoriae, ut etiam cum absunt corpora, non absint eorum imagines, cum cessant actus, non cessent eorum affectus; cum voces silent, perstrepant earum significationes. Munda te, exerce temetipsam ad pietatem, et intra te invenies regnum Dei. O imago Dei, recognosce dignitatem tuam; refulgeat in te auctoris effigies. Tu tibi vilis es, sed pretiosa res es. Quantum ab eo defecisti cujus imago es, tantum alienis imaginibus [Col. 0494D] infecta es. Sed cum in id quod creata es, respirare coeperis, si fortiter apprehenderis disciplinam, superductos adulterarum imaginum fucos, nec satis inhaerentes, cito excuties, cito effugies. Adesto ergo tota tibi, et tota te utere ad cognoscendum te, et cujus imago sis, ad discernendum et intelligendum quid sis, quid possis in eo cujus imago es. Sta in gradu tuo, ne succumbas, ne degeneres. Virtus autem est stationis tuae cognitio gratiae; si ingrata non es, quod praescita es, quod praedestinata, quod praeelecta, quod cognita. Praescientia enim Dei de te, ejus circa te bonitas est; praedestinatio jam operans bonitas, electio opus ipsum, cognitio signaculum gratiae, de quo Apostolus dicit. «Fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc: Novit Dominus [Col. 0495A] qui sunt ejus (II Tim. II) .» Si cognoscis, scito quia praecognita es; si eligis, scito quia electa es, si credis, in hoc es creata; si amas, in hoc es formata. Cumque in hoc te Sponsus efficit, cubat in te; cum in hoc te afficit, accumbis cum eo, et ipse pascit te. Ibique te docet experientia luminis et fervoris meridiani, cum in lumine Dei videtur lumen; cum de magnitudine ac puritate amoris testimonium perhibet conscientiae hominis Spiritus sanctus, quod sit filius Dei. «Nemo enin novit Patrem, nisi Filius, et cui ipse voluerit revelare (Matth, XI) .» Solum etenim lumen vultus Dei docet hoc; sensus vitae, de spiritu vitae indicat hoc; gratia pro gratia; magna fruitio summi boni pro praemio magni desiderii. Nec unquam anima se cognoscit, quid sit, [Col. 0495B] quid possit, nisi cum in his se invenit; nec libet eam aliquo egredi a se, quandiu in his datur frui se. Beatus vir et jucundus homo, qui gloriam hanc et divitias hujus gratiae habet in domo cordis sui, in thesauro conscientiae suae. Confirmatum est cor ejus, non commovebitur, hoc est non egredietur ad aliena, concupiscendo, seu curiosa agendo, domi dives, et pacem habens, et pietatem cum sufficientia in conscientia bona. Divitiae istae pauperum spiritu sunt, in simplicitate cordis Deum quaerentium, constanter agentium quod praecipitur, forti fide exspectantium quod promittitur, certitudine spei jam praelibantium quod exspectatur, et ideo sentientium de eo in bonitate, non alta sapientium, sed humilibus consentientium, jugum Domini non recusantium, [Col. 0495C] nec contra stimulum disciplinae ejus calcitrantium. Procul hinc spiritus hujus mundi, et nugigerula ejus sapientia, sensus magnus Assyriorum, phalerata eloquentia.

Ipsi sunt equitatus tuus, o qui regis Israel, non equis superbiae et curribus vanitatis, sed in nomine Domini velocitate currentis Spiritus et fortitudine amoris tui. Scientes enim ereptos se per te ab exterminatore, quod sonat nomen Pharaonis, a regione tenebrarum, quod est Aegyptus, in effusione sanguinis et sacramento agni paschalis, Hebraei, id est «transeuntes,» phase, quod est «transitus Domini,» peragunt festinantes, transeuntes a vitiis ad virtutes, a temporalibus ad aeterna, a terra ad coelum, [Col. 0495D] a semetipsis ad Deum, in aquis rubentibus de sanguine Agni submersis, persequentibus peccatis ac vitiis; in adversis quasi in timore nocturno lumen habentes, ignem et fortitudinem Spiritus sancti quasi columnam ignis; in prosperis vero tanquam in luce diei, obumbrantem eos quasi nubem virtutem Altissimi, ideo sequitur ac dicit: «Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te, o amica mea.» Nec praetereundum quod primo pulchram vocat inter mulieres, postmodum vero amicam suam, in hoc videlicet omnia concludens, ut intelligatur secundum pulchritudinis quantitatem futurum esse amicitiae modum. In eo etiam quod dicit, «equitatui meo assimilavi te, o amica mea,» addit adhuc pia Sponsi sapientia egredientem a se Sponsam ad se [Col. 0496A] revocare; et in quo plurimum sapere sibi videtur, amplioris eam redarguit insipientiae, periculum ei vitae denuntians et amoris detrimentum; cujus divitias solummodo requirit, et refugit exercitium. Solet quippe haec mentis incuria teneros et incautos incipientium animos involvere, et a fine perfectionis praepedire; quia cum vel leviter degustare coeperint novas contemplationis suavitates, et dulciores experientias, continuo decertandi cum vitiis carnis et animae omnes se existimant evasisse necessitates. Cumque virtutum naturaliter per seipas delectantium sola somniant oblectamenta, firmam et certam negligunt earum possessionem, dum refugiunt necessaria earum exercitia, et fiducia degustatae dulcedinis, quae miserentis potius Dei est quam volentis [Col. 0496B] et currentis, negligunt pericula gravia, militantia in seipsos de seipsis. Ideo post manifestatam puritatis viam, post apertam januam contemplativae libertatis, subjungit et dicit: «Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te, o amica mea.» Etsi sis amica, et quantumvis amica, tamen scias adhuc et equitandum tibi et currendum esse, laborandumque ac pugnandum; ideo tamen non minus amica. Cavendum quidem tibi est vitium curiositatis, et semper comitantis eam concupiscentiae saecularis vel carnalis; non tamen seu pro temetipsa, seu pro fratribus est recusandus actus necessitatis, vel necessitas charitatis. Sequitur.

«Pulchrae sunt genae tuae sicut turturis.» Genae Sponsae, et ad Sponsum semper nuda facies, sancta [Col. 0496C] conscientia est; verecundia in facie, affectuosa poenitentia est et pia reverentia ad arguentem. Fidelis quippe anima, quandiu vel in tentationibus laborat, quid in seipsa agatur, ignorat; saepe, et cum nescit, proficit; et approbatur, cum se reprobari aestimat. Afflicta etenim humiliatur, humiliata purgatur; et dum infra semetipsam deponit eam assumpta humilitas, in multiplicitate dolorum, non ab ipsa, sed tamen in ipsa formatur sancta illa simplicitas, de qua scriptum est: «In simplicitate cordis quaerite illum (Sap. I) .» Et cum semetipsam dignam habet, quae argui meruerit et affligi, ad arguentem se induit pia conscientia sanctam quamdam et beneplacentem faciem verecundiae, per quam veteris fiduciae procacitate emendata audire meretur: [Col. 0496D] «Pulchrae sunt genae tuae sicut turturis.» Et vide quomodo in ipsa, quasi critica accessione tentationis, repente adest remedium divinae consolationis; et secundum multitudinem dolorum in corde ejus, adsunt consolationes Domini laetificantes animam ipsius. Sicut enim in tempore aversionis mens affecta carni, caro peccato, faciem in ea formaverunt vulturis, sic in hora visitantis gratiae mens affecta Deo, caro menti, faciem in ea formaverunt turturis praeferentem humilitatem, castitatem, et sanctae gratiam simplicitatis. Nam quemadmodum conscientia ipsa sibi verissima interpres est afficientis gratiae, sic facies exterior testis esse solet ad homines bene affectae conscientiae, quin etiam pudor in facie apparens, [Col. 0497A] indicium esse solet boni alicujus latentis in corde. Nam cum quod videre cogitur anima, vel indignum reputat ut videat, vel indignam se quae videat, sicut aiunt physici, refugit intro, obducto sibi naturali velamine sanguinis, qui in ipsa hora verecundiae in facie rubere videtur, contestans interiorem pudicitiam suam, vel odium habere oblati dedecoris, vel humilitatem seu reverentiam oblati honoris. Et apte satis Sponsa turturi comparatur, quae a dolore amissi comparis alium non requirens, solo se gemitu consolatur. Jamque probata et digna reperta, illuminante gratia, laudibus Sponsi propensius attollitur, hoc est Sponsi laude dignis muneribus accumulatur. Unde subjungit et dicit: «Collum tuum sicut monilia.» Collum Sponsae sancta intentio [Col. 0497B] est, qua capiti suo, quod est Christus, totum operis corpus conjungitur; de quo idem caput nostrum dicit: «Si oculus tuus, id est operis intentio, simplex fuerit, totum corpus tuum lucidum erit (Matth. VI) .» Sicut vero monilia ornamenta collis sunt, sic bonae intentionis sanctarum insignia virtutum. Collum vero Sponsae sicut monilia est, quoniam cum monilium sit collum ornare, econtrario collum Sponsae omnes ornat virtutes suas; quae nisi ex recta intentione dependeant, nec decus suum, nec decorem, sed neque ipsum comprobantur habere nomen virtutum. Vel colli Sponsae ornamentum, amor Sponsi est, absque quo omnis intentio foeda ac perversa est. Cum vero intentio transit in affectum, efficitur collum Sponsae sicut monile suum.

[Col. 0497C] Deinde quasi sua ei imponens ornamenta: «Murenulas, inquit, aureas faciemus tibi, vermiculatas argento.» In auro sapientia intelligitur, quia, sicut Apostolus dicit, «Christus factus est nobis sapientia (I Cor. I) ,» vel eo tempore, quo in similitudinem hominum factus, habitu inventus est ut homo, et infirmum ejus fortius, et stultum ejus sapientius apparuit omnibus hominibus; vel ex quo ei haerere incepimus, ut in illo sapiamus. Ipse ergo collo Sponsae aurea ornamenta imponit, dum sanctae intentioni suae gratiam sapientiae adjicit, ut tendat non solum ardenter, sed et sapienter. Quae vermiculatae sunt argento, cum ad praedicandam gloriam Sponsi, accepta gratia luculente et sonorae praedicationis, disponit [Col. 0497D] sermones suos in judicio. Murenulae autem, sicut per argentum, ut dictum est, nitorem eloquentiae, sic in opere bono perseverantiae longanimitatem designant; perfectionem vero in rotunditate. Sed quare vermiculatae? Ut per figuram vermium admonita eloquentia, caveat vitium jactantiae. Sicut enim vel lignorum vel fructuum quaelibet materia proprium unaquaeque habet vermem, quasi naturalem inimicum sospitatis suae, sic omnis virtus, seu bona mentis compositio, proprium habet aliquem in vitiis inimicum. Unde scriptum est: «Vermis divitiarum superbia.» Sicut autem proprius divitiarum vermis superbia est, sic eloquentiae jactantia, a quo nisi caveatur, quidquid virtutis vel utilitatis habere videtur, corrumpi necesse est. Sive autem longitudo, [Col. 0498A] sive rotunditas, omnia in auri substantia fundantur, quia nulla boni perseverantia, nulla perfectio, nulla pulchritudo vel utilitas, nisi in sapientia, id est in amore Dei et spirituali sensu solidatur. Sed «faciemus,» inquit. Quis, vel qui? Utique qui dixit de dilectore suo. «Ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) .» Dominus scilicet Jesus Christus, et Deus Pater, et Spiritus sanctus. Vel ego, inquit, faciam angelico mihi in hoc ministerio deserviente. Congaudet etenim angelica pietas bonis hominum, et in salutis eorum ministeriis deservire amant, quorum sanctis in religione studiis semper praesto sunt, licet non semper appareant. Unde etiam cum repente ab aliquibus aliquando videntur, apparere dicuntur, quod proprie dicitur de [Col. 0498B] re praesente, sed latente, et repente semetipsam visibilem exhibente. Habet enim facultatem quamdam naturalem, sicut sibi invicem, sic etiam spiritibus hominum quaelibet suggerendi vel insinuandi, angelorum spiritualis potentia, de quo per Prophetam dicitur: «Egressus est angelus, qui loquebatur in me (Zach. II) ,» et «dixit unus angelus ad alterum angelum. Curre et annuntia puero huic (ibid.) » Quorum occultos nutus, quibus suggerenda insinuant, sive boni angeli in bonum, Deo volente; sive mali angeli in malum, Deo permittente: Apostolus linguas angelorum appellare videtur, ubi dicit: «Si loquar linguis angelorum, charitatem autem non habeam, nihil sum (I Cor. XIII) .» Sanctis ergo proficientium studiis et cohortando et cooperando semper adsunt [Col. 0498C] angeli Dei, tanto devotius congaudentes spiritualibus Sponsae ornamentis, quanto verius in eis recognoseunt opera digitorum Dei, et artificium Spiritus sancti. Non solum autem, sed et doctores sancti in Ecclesia Dei in sponsalibus ornamentis Sponso intelligendi sunt cooperati. Sequitur:

«Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum.» Aiunt qui sagittandi habent peritiam sensum quemdam inesse manui sagittantis, per quem saepe non latet etiam non videntem, cum non in vanum abiit sagitta de manu mittentis. Eodem modo quemdam pietatis sensum nonnunquam constat inesse fideli fideliter oranti, per quem non eum latet, cum sua ad Deum pervenit oratio, et ex [Col. 0498D] responso illuminantis gratiae, et sensu bonae conscientiae, nulla remanet dubitatio exauditionis. Hunc ergo Sponsa, disciplinae corripientis magisterio erudita ac sapientiae dote glorificata, induens affectum, incipit jam perfectius semetipsam cognoscere, et intelligere ac discernere quid intra semetipsam agatur. Jamque indicante Sponso, hoc est illuminante gratia, incipiens penes se invenire, quod quasi alibi quaerebat cum dicebat: «Indica mihi, o quem diligit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in meridie,» scilicet regnum Dei intra se, locum Domino, tabernaculum Deo Jacob, incipit contemplari, non eo contemplationis modo, quem primo vel novitii fervoris praesumptione in vaserat, vel acceptum ab gratuita gratia ardenter potius quam sapienter expenderat, [Col. 0499A] sed ea contemplandi pietate quae animae, tentationibus probatae, et corripiente disciplina eruditae et purioris conscientiae merito illuminatae, ultro se incipit aperire. Unde subjungit et dicit:

«Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum.» Duobus modis accumbitur, vel ad consortium carnalis voluptatis; vel ad perceptionem cibi. Utrumque, sed spiritualiter requirebat, quae supra interrogando dixerat: Indica mihi ubi pascis, ubi cubas in meridie. Locus vero cubitus vel accubitus Sponsi ac Sponsae memoria est, intellectus et amor. In his autem accumbunt Sponsus et Sponsa: ille gratiam infundendo, illa pie memorando, humiliter intelligendo, ardenter amando. Hunc locum Deo anxia pietate quaerebat, qui dicebat: «Si [Col. 0499B] dedero somnum oculis meis, et palpebris meis dormitationem, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob (Psal. CXXXI) .» Cujus cor, in quantum in hoc sancto desiderio aestuabat, in tantum jam profecto locus Dei erat; sed stare ad fruendum, seu stabiliter frui desiderabat. Memoriam jam implebat, et plenissime possidebat crucians voluntas, vel desiderium, hoc est vehemens voluntas. Sed quia intellectui deerat lumen suum, amor in fruendo nequaquam poterat invenire gaudium suum, de quo postmodum dicit: «Adorabimus in loco ubi steterunt pedes ejus (ibid.) .» Qui enim Deum quem orat praesentem non sentit, sicut sentiendus est, anxie orat; qui vero praesentem tenet, praesente fruitur, gratanter adorat. Ideo Sponsa cum Sponsi [Col. 0499C] reminisceretur, vel cum cogitaret ad intelligendum, absentem arbitrabatur, quandiu non intelligebat ad amandum. Sed bona voluntas jam initium amoris est. Vehemens autem voluntas, vel quasi ad absentem, desiderium est; vel affecta circa praesentem amor est, cum amanti id quod amat in intellectu praesto est. Amor quippe Dei ipse intellectus ejus est: qui non nisi amatus intelligitur, nec nisi intellectus amatur, et utique tantum intelligitur quantum amatur, tantumque amatur quantum intelligitur. Accumbit ergo Sponsus Sponsae, cum primo in ea gratuita gratia liberi arbitrii sibi sanctificat assensum, non autem ei accumbere sibi videtur Sponsa, quandiu intellectus ejus in amore [Col. 0499D] amorque fruendi in affectu non invenit gaudium suum, quandiu psallit spiritu, sed non psallit mente (I Cor. IV) : et spiritus ejus psallit vel orat, mens vero psallentis vel orantis sine fructu est. Et jam potenter in ea operatur occulta gratia, sed illa, donec facienti perfecte afficiatur, cubanti nequaquam sibi accubare videtur. Ideo dicit: «Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum.» In accubitu, inquit, «suo,» non nostro, hoc est in quo Sponsa a Sponso efficitur, sed nondum sicut vult, ei afficitur, sicut postmodum de lecto dicit, lectus noster floridus. «Nardus mea dedit odorem suum.» Nardus humilis herba est, comas vel spicas habens uberes: per quam significatur humilitas fecunda virtutibus. Calida est, [Col. 0500A] aestum sancti desiderii designans. Apta est unguentis, quia sine humilitatis virtute nulla est apud Deum cujuslibet affectio devotionis. Odorem habet praecipuum: per quem signatur in humilitate confessio peccatorum. Hinc est enim de quo supra dicebat: «Nigra sum, sed formosa.» Inde est alabastrum unguenti nardi pistici vel spicati pretiosi, quod misit in corpus Jesu humilis devotio mulieris, praeveniens illud ungere in sepulturam (Matth. XXVI; Marc. XIV) . Unde et de odore humilis nardi, hoc est piae confessionis, illic subditur, «et domus repleta est ex odore unguenti (Joan. XII) .» Quaerebam ego, ait Sponsa, extra me, quasi absentem, quem intra me jam habebam accubantem ac pascentem: cujus accubitum in corde meo manifestabat pietas bonae [Col. 0500B] voluntatis, pastum vero interius operantis gratiae eructatio placitae Deo confessionis. Sed ubi pasceret, ubi cubaret, nesciebam quia licet haec omnia in me agerentur bono assensu voluntatis ac judicio rationis, sensum tamen spiritualis affectus, quo praesentiae ejus suavitas sentitur, non habebam.

Deinde spiritualis accubitus gratiam subtilius describens, primoque adjiciens in gratiarum actione delicias suas accumulare memoriae, «Fasciculus, inquit, myrrhae dilectus meus mihi; in medio uberum meorum commorabitur;» oculumque spiritualis intellectus lumini gratiae aperiens, «Botrus ait, Cypri, dilectus meus mihi;» et sensui amoris suam contrahens suavitatem, «in vineis, inquit, Engaddi.» Beneficiis etenim Dei non ingrata memoria cito [Col. 0500C] spiritualis intellectus gaudium meretur: qui etiam continuo in suaves quasdam amoris experientias delectabiliter potius quam scienter resolvitur Intellectus etenim spiritualis, cum illuminari coeperit abundantiore gratia Spiritus sancti, tanto differentius operatur in anima humana ab intellectu humano, quanto sublimius a natura ipsius animae differt natura luminis incircumscripti. Quod enim naturali intellectu intelligit anima, capit, illo autem intellectu non tam capit quam capitur. Quod enim naturaliter intelligendo capit, rationabiliter discernit; quod vero non sufficit percernere, non praevalet discernere. Sanctus etenim Spiritus sicut ubi vult spirat, sic quando vult, et quomodo vult, et in quantum [Col. 0500D] vult, homo vero vocem ejus audit, hoc est gratiam sentit operantis, sed nescit unde veniat aut quo vadat (Joan. III) , cujus potestati vel arbitrio non subjacet, seu principium, seu finis, seu modus ipsius operationis. Nescit unde veniat, aut quo vadat: cui sensibile quiddam fit divini cujusdam gaudii, et illuminantis ac beatificantis gratiae, quod solus amor illuminatus sentire permittitur; suavitas quaedam, quam meretur amor, et ipse eam operatur, quam nescit usitatus intellectus, sed sentit affectus; substantia solidissima rerum sperandarum, argumentum non apparentium; fidei Christianae testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis. Sapit enim gustanti gustata Dei suavitas, in tantum, ut quaecunque sunt animae [Col. 0501A] quae carnis, quae saeculi, vel creaturae omnis, cuncta ei desipiant, ut libeat immori, dum liceat immorari. Cumque sentit quod nescit, orat quod ignorat, quia Spiritus est qui pro eo postulat secundum Deum, non secundum hominem; qui sentire eum ac postulare et desiderare facit, idipsum quod sentiendo nescit, ac nesciendo sentit. Solus enim qui scrutatur cor, scit quid desiderat Spiritus, hoc est quod desiderare facit desiderantem. Agitur autem hoc cum ea, vel in ea anima quae Sponsa esse meruit, cum ex eis, de quibus Dominus dixit, «et quidem ea quae de me sunt, finem habent (Luc. XXII) ,» scilicet de dispensatione Dominicae humanitatis, et ex multiplicibus beneficiis, quae exinde nobis profluxerunt, symbolum fidei quasi quemdam colligens [Col. 0501B] fasciculum myrrhae, locum ei praebet in medio uberum suorum, in corde, in sede certa memoriae et teneritudine bene affectae conscientiae, quo nec facile accessum habeat inimica tentatio, nec laesionem vel minimam fidei pati possit ipsa amoris teneritudo. Myrrha quippe mortuorum corpora condiuntur, et amari saporis est secundum amaritudinem passionis quam passus est Dominus propter nos, et odoris est boni secundum suavitatem amoris quo dilexit nos. Et vide spiritualis amoris jucundas delicias. Post monilia et murenulas, post donum sapientiae, post gratiam eloquentiae, additur quasi olfactoriolum pectori affigendum, ad afficiendam jugis suavitate odoris devotam Sponsae memoriam, passionum Domini ac mortis jugiter spirans charitatem. [Col. 0501C] Nam etiam secundum physicam myrrhae virtutem, gustus ejus vim memoriae confortare dicitur. Fasciculus autem, non fascis, quia totum Dominicae passionis fascem nulla posset humana virtus sufferre. Fasciculus quippe deliciarum est; nec deprimit, sed sublevat portantem pie commemorari et recogitare dulciter bonitatem et causam patientis et amoris ejus suavitatem; sacramentum redemptionis, exemplum humilitatis, provocationem charitatis ac resurrectionis virtutem. Si vero, sicut dicit Apostolus, «tantam neglexerimus salutem (Hebr. II) ,» et in judicio crucifixi, crucis, et passionis et conculcati ejus sanguinis exigimur rationem, Domine, Domine, quis sustinebit? «Terribilis illa est exspectatio judicii, quae consumptura est adversarios [Col. 0501D] (Hebr. X) .» Sed et qui geminae in Christo naturae altissimum mysterium per vim naturalis ingenii penetrare se confidens altiora se requisierit, vel promiserit, gravem super se tulit fascem, et cui eum succumbere necesse sit. Magnum etenim illud in Christo pietatis sacramentum, sicut Apostolus dicit, etsi manifestatum est in carne, non justificatur nisi in spiritu (I Tim. III) , hoc est justitiae quae per fidem est, nulla homini seu per hominem ratio reddi potest dignitati rei sufficiens, nisi cui Spiritus sanctus dignatus fuerit revelare. Sponsa vero sub fasciculo suo non laborat, quia amat. Nam qui amat, non laborat. Sed et ideo in medio uberum Sponsae memoria Sponsi collocari et commorari [Col. 0502A] dicitur, ut a filiis Sponsi lac inde sacrorum nutrimentorum fugatur. Duo enim haec ubera Sponsae, sapientia et scientia sunt, de quibus Apostolus dicit: «Alii datur per spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae (I Cor. XII.) » Ex his etenim trahunt filii Sponsi verae vitae subsidium, hoc est amorem Dei. Conditi sane ad imaginem et similitudinem Creatoris cecideramus a Deo in nos per peccatum, et a nobis infra nos, in tantum profundum dissimilitudinis, ut nulla esset spes. Sed venit Filius Dei, aeterna sapientia, et inclinavit coelos suos et descendit, et fecit de semetipso quiddam in nobis quod simile esset nobis, quod apprehenderemus; et simile sibi per quod levaremur: cujus mysterii continua memoria continua esset medicina. Et [Col. 0502B] fasciculus myrrhae est quod apprehendimus, botrus vero Cypri, per quod levamur. De quo subdit et dicit.

«Botrus Cypri dilectus meus mihi, in vineis Engaddi.» Quos enim amaritudo myrrhae contristat, vinum laetificat. In myrrha enim intelligitur amaritudo passionis; in vino botri laetitia resurrectionis; in fasciculo myrrhae per fidelem memoriam quaecunque fuerunt in Christo humanae passibilitatis et mortalitatis; in vino botri per spem et intellectum gaudium de virtute resurrectionis; in vineis Engaddi et balsamo per amorem Spiritus unctio a sancto, et gaudium in Spiritu sancto. Cyprus autem insula maris et Engaddi locus Judeae longe ab invicem disparantur, tam locorum diversitate quam generosae fertilitatis dissimilitudine. Cyprum [Col. 0502C] etenim insignem reddit fertilitas vinearum; Engaddi vero balsami nobilitas. Sed conjunguntur in unum pietatis sacramentum, ut amaritudinem myrrhae de dolore passionis temperet botrus Cypri et vinum laetificans, ob virtutem et laetitiam resurrectionis; balsamumque ei conjungitur Engaddi ad omnis consummationis perfectionisque finem per infusionem Spiritus sancti. Fasciculus ergo myrrhae et botrus Cypri in medio uberum Sponsae commoratur, cum de Sponso affecta memoria, de altero, hoc est de myrrha humiliatur; de altero, hoc est de botro sublevatur: neutrum tamen nisi in balsamo Engaddi, hoc est nisi visitante Spiritus sancti gratia, et memoria afficiatur, et intellectus illuminetur, [Col. 0502D] et amor accendatur. Botrus etiam in memoria Sponsi ob multitudinem acinorum multiplicem, Cyprus vero insignem designat materiam gaudiorum: balsamum autem Engaddi majus aliquid digniusque omni vino, hoc est omni vitae hujus gaudio, oleum scilicet laetitiae, et unctionem Spiritus sancti, quo ipsum etiam Sponsum Deum unxit Pater Deus prae participibus suis. Quae enim ex fide et spe, ex memoria et intellectu sunt, aliquem amoris et gaudii videntur habere affectum; gaudium vero in Spiritu sancto, in plenitudine amoris, in supereminentem omni gaudio quemdam beatitudinis proficit effectum: qui in eo perficitur, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, in civitate illa Dei, de qua in Psalmo legitur: [Col. 0503A] «Sicut laetantium omnium habitatio est in te (Psal. LXXXVI) .» Sicut laetantium, ait quia non solum laetantium, sed et plusquam laetantium. Non habet nomen illa laetitia; nisi sicut laetitia, vel plusquam laetitia. Ad quod etiam hoc astipulari videtur, quod vineae Cypri et vineae Engaddi nonnullam videntur habere similitudinem: sed longe eas disparat, ut dictum est, fertilitatis dispar nobilitas. Arbusta quippe balsami similia esse videntur arbustis vinearum, in eo quod ad vinearum quidem similitudinem se aliquando in altitudinem duorum cubitorum extollere videntur, sed sine alienis adminiculis: quod vineae non possunt. Sed et semen eorum gustu vel sapore vinum imitari videtur, Perpetua vero comae gloria vineas superant, praeferentia [Col. 0503B] vel designantia gaudium aeternae beatitudinis: quod etiam subsistendi nullo egeret auxilio, quia nullam sui habet materiam, nisi ex semetipso. Adhuc etiam Engaddi fons haedi interpretatur, id est fons gratiae, in quo haedus a sinistra transiens ad dexteram agnus efficitur. A dextris quippe agni; a sinistris vero haedi constituuntur (Matth. XXV) . Pungitur autem virgultum, et profert balsamum, significans de punctione lateris Domini profluens sacramentum; vel de compunctione cordis procedentem remissionem peccatorum; vel illud quod Salomon dicit: «Punge oculum, et profert lacrymam, punge cor, et profert sensum (Eccli. XXII) .» Sequitur:

«Ecce tu pulchra es, amica mea; ecce tu pulchra.» Ecce, hoc est in hoc affectu pietatis, in hac [Col. 0503C] forma confessionis, in hac specie perfectionis, in imagine Dei. In hoc etenim homo ad imaginem Dei conditus est, ut, pie Dei reminiscens, hoc est ad intelligendum, humiliter intelligens, hoc est ad amandum; ardenter ac sapienter amans, usque ad fruendi affectum, animal rationale existeret. Hoc est enim Deum timere, et mandata ejus observare: quod «est omnis homo (Eccl. XII) .» Et haec est imago et similitudo Dei in homine; talis vel tanta, qualis vel quanta esse potest in tam dissimili materia. Similitudo quippe ista ratio est, qua distat homo a pecore. Dei enim, non reminisci, pecoris est; reminisci, non ad intelligendum, plus aliquid pecore, sed minus homine est; reminisci ad intelligendum, [Col. 0503D] hominis est; intelligere usque ad amandum, vel amando fruendum, jam hominis perfectae rationis est, siquidem pia memoria cito clarescit in quemdam intellectum de Deo, vel rationalem cogitationem: purus intellectus, seu cogitatio rationabilis, statim calescit in amorem, amor vero per affectum boni continuo summi boni induit imaginem, talem vel tantam, qualis vel quantus ipse est. Haec bonae memoriae per assensum praesto est puro intellectui per cogitationem, affecto amori per fruitionem: amori hoc est Sponsae amanti, per habitum mentis: aliis vero per appetitum bonae voluntatis. Sponsae namque memoria de Sponso est in simplicitate cordis Sponsum quarere: intellectus, sentire de eo in bonitate; amor, ipsi affici, ipso frui, [Col. 0504A] esse sicut ipse est. In hoc ergo statu seu habitu mentis Sponsus Sponsam inveniens: «Ecce,» inquit, «tu pulchra es, amica mea, ecce tu pulchra.» Recoloratum namque erat in pulchritudine Sponsae a sole justitiae quidquid fuerat decoloratum, recoloratum ejus praesentia quod decoloratum fuerat in ejus absentia. Etenim substantia Sponsae, de qua dicit Apostolus, «Est» enim «fides sperandarum substantia rerum (Hebr. X) ,» suos habet colores egregios, sanctas videlicet virtutes; quae, sicut jam supra dictum est, decolorantur in ea, sive recolorantur, cum ab illuminante gratia destituuntur, sive illuminantur. Recoloratam ergo Sponsae faciem Sponsus suspiciens, in laudem ejus attolitur, ac dicit: «Ecce tu pulchra es, amica mea, ecce tu [Col. 0504B] pulchra.» Iteratio confirmationem significat, seu proficientis pulchritudinis argumentum. Vel pulchra es, inquit, in opere, pulchra, in affectione. Pulchra, quia formosa; pulchra, quia colorata. Ecce ergo, ait, dum mundas mihi memoriam, humilias intellectum, afficis amorem; tu pulchra es amica mea, ecce tu pulchra; in tantum amica mea, in quantum pulchra. In quibus quoniam contemplativa perfectio consistit, subjungit de ea et dicit: «Oculi tui columbarum.» Duo sunt oculi contemplationis: ratio, et amor, et secundum quod dicit propheta, «Divitiae salutis sapientia et scientia (Isa. XXXIII) :» alter secundum scientiam, quae sunt humana; alter vero divina scrutatur, secundum sapientiam. Cum vero illustrantur a gratia, [Col. 0504C] multum se adjuvant ad invicem, quia et amor vivificat rationem, et ratio clarificat amorem, fitque columbinus intuitus simplex ad contemplandum, prudens ad cavendum. Fiuntque saepe duo isti oculi unus oculus, cum fideliter sibi cooperantur, cum in contemplatione Dei, in qua maxime amor operatur, ratio transit in amorem, et in quemdam spiritualem vel divinum formatur intellectum; qui omnem superat et absorbet rationem. Ipse est de quo in posterioribus dicit Sponsa ad Sponsum: «Vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum, et in uno crine colli tui (Cant. IV) .» Deinde Sponsa, accepta a Sponso pulchritudinis laude, parem reddit gratiam dicens:

[Col. 0504D] «Ecce tu pulcher es, dilecte mi, et decorus.» Par quidem pari redditur, cum Sponsa pulchra, et pulchra et amica; Sponsus vero pulcher, et decorus et dilectus appellatur. Ex quo enim erudita tentationibus, mundata per poenitentiam, divinitus illuminata, semetipsam coepit cognoscere et in semetipsa quem quaerebat invenire, jam Sponsus et Sponsa amico consortio, familiari colloquio invicem se sibi insinuantes, invicem placentes, invicem laudantes, praelibant gaudium mutuae conjunctionis. Sicque dum negotium amoris agitur, dum ad mensuram donandae a Deo perfectionis passim vel gradatim proficitur, Sponsus et Sponsa ad invicem loquuntur, Sponsa devotionis affectu. Sponsus vero gratiae operantis effectu. Vel Sponsi [Col. 0505A] alloquium opus est afficientis gratiae; Sponsae responsum, ipsum gaudium bene affectae conscientiae. Sive Sponsam Sponsum alloqui, est ipsam, qualis est, in oculis ejus apparere; Sponsum vero ipsam alloqui, est ipsam, vel de ipsa in ipsius intellectu ordinare vel disponere. Quidquid etiam hic Sponsus dicit in laudem Sponsae, sanctae conscientiae testimonium est: quod vero Sponsa in Sponsum, devotionis affectus, seu contemplationis pietas est. Nullus etenim est sic in semetipso perversus, vel a Deo aversus, qui rationis aliquatenus capax sit, in quo aliquando non loquatur Deus. Quanto magis in Sponsa, quae, sicut mulier cum viro una caro, sic ipsa cum Deo unus spiritus est. Pulchra ergo, et pulchra amica appellata, reciproca laude, non [Col. 0505B] ingrata pietate, pulchrum ac decorum, dilectumque Sponsum appellat, hoc est intelligit ac certum tenet quidquid habet laude dignum, ab eo se habere qui omnis boni bonum, omnis pulchri pulchritudo est: cui laudare est laudanda tribuere. Hanc autem reciprocam ad alterutrum gratiam, ipsa de qua agimus, facit mutua pulchritudinis similitudo, mutua adinvicem Sponsi Sponsaeque fruitio. Non solum etenim nos fruimur Deo, sed et Deus fruitur bono nostro; in quantum delectatur, et gratum illud habere dignatur. Et, pro mensura profectus seu similitudinis, sit mensura fruitionis; quia nec similitudo esse potest nisi in fruitione eam afficiente, nec fruitio nisi in similitudine eam afficiente. Quaecunque enim anima ad utilitatem suam aliquam donante Deo [Col. 0505C] accipit gratiam, cum dono ipso donantis etiam accipit intelligentiam, ut non sit homo Deo ingratus, sed ad donantem semper sit conversio ejus. Cui cum ardentius intendit humilis amor, ipsi cui intendit conformatur, quia intendendo in hoc ipsum ab ipso efficitur. Cumque efficitur ad similitudinem facientis, fit homo Deo affectus, hoc est cum Deo unus spiritus, pulcher in pulchro, bonus in bono: idque suo modo, secundum virtutem fidei, et lumen intellectus et mensuram amoris, existens in Deo per gratiam quod ille est per naturam. Nam et cum nonnunquam superabundat gratia usque ad certam de Deo, et manifestam experientiam rei, fit repente sensui illuminati amoris modo quodam novo sensibile, [Col. 0505D] quod nulli sensui corporis sperabile, nulli rationi cogitabile, nulli intellectui extra intellectum illuminati amoris fit capabile, ubi homini illi Dei non est aliud de Deo sentire quam per bonae experientiae affectum similitudinem ejus contrahere, secundum qualitatem et sensae speciei et sentientis amoris. Sicut enim, in rebus per corpus sensibilibus, sensus est sentiendo per quamdam mentis phantasiam in ipsam mentem contracta quaedam sensae rei similitudo, secundum qualitatem sensus sentientis et rei sensibilis, ut, verbi gratia, si ad sensum pertinet videndi quod sentitur, videri omnino non possit a vidente, si non prius visibile ejus per similitudinem cujusdam phantasmatis formetur in anima videntis, per quam transformetur sentiens in [Col. 0506A] id quod sentitur, sic et multo magis idem operatur visio Dei in sensu amoris quo videtur Deus: siquidem et in illo corporearum sensu rerum, nisi cum sensu pariter etiam amor operetur, sensus ipse vix ad aliquem pervenit effectum, quia refugit continuo sentiens, si non aliquo amoris appetitu adhaereat rei quae sentitur. In visione vero Dei, ubi solus amor operatur, nullo alio sensu cooperante, incomparabiliter dignius ac subtilius omni sensuum imaginatione: idem agit puritas amoris ac divinus affectus, suavius afficiens, fortiusque attrahens, et dulcius continens sentientem, totumque et mente et actu in Deum transfundens fideliter amantem, et confortans et conformans, et vivificans ad fruendum. Idcirco de fruitione statim subjungit, ac dicit:

[Col. 0506B] «Lectulus noster floridus.» Lectulus floridus est amoena conscientia, et gaudium in ea Spiritus sancti, et in ipso fonte suo jugis fruitio veritatis. Hic est de quo idem Sponsus dicit: «Super quem requiescet Spiritus meus; nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos? (Isa. LXVI.) » Libet ad lecti floridi consistere decorem, et ad jucundas ejus ambire delicias, castitatis atque charitatis decore vernantes, spiritualium gratia sensuum seu intellectuum fragrantes, odoremque divinitatis et aeternitatis virtutem spirantes. In hoc siquidem fit conjunctio illa mirabilis, et mutua fruitio suavitatis, gaudiique incomprehensibilis, incogitabilis illis etiam in quibus fit, hominis ad Deum, creati spiritus ad increatum. Qui Sponsa dicuntur ac Sponsus, [Col. 0506C] dum verba quaeruntur quibus lingua hominis utcunque exprimi possit dulcedo et suavitas conjunctionis illius, quae non est alia quam unitas Patris et Filii Dei, ipsum eorum osculum, ipse amplexus, ipse amor, ipsa bonitas, et quidquid in unitate illa simplicissima commune est amborum. Quod totum est Spiritus sanctus, Deus, charitas, idem donans, idem et donum. Ibi etenim comparat se sibi ille amplexus, et illud osculum, quo cognoscere incipit Sponsa sicut et cognita est; et, sicut solet in amantium osculis, suavi quodam contactu mutuo sibi spiritus suos transfundentium, creatus spiritus in hoc ipsum creanti cum spiritui totum se effundit; ipsi vero Creator spiritus se infundit, prout vult, et unus spiritus [Col. 0506D] homo cum Deo efficitur. Hic filiorum Sponsi a persecutionibus et pressuris unicum est refugium in aerumnis vitae hujus, requies unica laborum, et consolatio dolorum, speculum vitae, robur fidei, pignus spei, amoris seu charitatis in Deum proficientis dulce nutrimentum. Unde et Vas electionis, cum, sicut ipse dicit, exhibuerat aliquando semetipsum sicut Dei ministrum «in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in vigiliis, in jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate (II Cor. VI) ;» quasi, post tantorum defatigationem laborum, ad lectum floridum et quietem ejus refugiebat, in eo quod subjungens addit, «in suavitate, in Spiritu sancto (ibid.) .» Beata conscientia, quae faciem [Col. 0507A] Domini quaerens semper, post laborum corporalium pressuras, post spiritualium exercitiorum tribulationes paratum semper penes semetipsam habet domicilium quietis, lectulum, inquam, floridum, proprii scilicet testimonii privatum gaudium: de quo idem ipse Doctor gentium ait: «Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) .» Beata nihilominus conscientia, quae a gaudio interioris hujus suavitatis, quocunque ad opus necessitatis, ad imperium charitatis fecerit ingressum, paratum semper illuc habet regressum; quod non semper illi in promptu est, qui totus egreditur, quoties egrediendum est. Cum enim egrediendum est aliquando lecti floridi delicato alumno in aliena, nequaquam unquam totus inde alienandus est; sed [Col. 0507B] aliquid semper sui intus reliquendum est, quod sibi suum locum fideliter custodiat; cui id quod exire compellitur, forti semper vinculo amoris cohaereat, ne longius recedat. Maneat semper intus charitas veritatis, etiam cum exire cogitur in aliena necessitas charitatis; nec tantum aliquando praevaleat vis exterioris necessitatis, ut totam obrumpat Sponsae mentem a virtute interioris suavitatis.

Cum autem cum figura mundi hujus pertransierit omnis iniquitas, tunc etiam pertransierit omnis ista necessitas; et tunc conjunctio Sponsi ac Sponsae plena et perpetua fiet in plenitudine similitudinis, cum non solum videbitur Sponsus sicuti est, sed et quaecunque Sponsa esse meruerit, erit sicut et ipse est; fietque osculum plenum, cum oculo ad oculum, [Col. 0507C] amplexu ad amplexum plena fiet et perpetua fruitio. Tunc jam ultra nemo Sponsam suscitabit, vel evigilare faciet, donec ipsa velit; ipsa vero nequaquam volet ultra. Interim in pressuris hujus vitae in adjutorium laboris, ad solatium dilationis, bonae menti sua paradisus, et bonae conscientiae lectulus ordinatur floridus; et in eo non osculum illud aeternum et perfecta conjunctio, sed osculi ipsius et perfectionis affectata imitatio, et conjunctionis ac similitudinis illius aliqua similitudo. Nam per Spiritum sanctum spiritui hominis, et sensui amoris illuminati raptim aliquando illuc attingenti, dulcescit illud quidquid est, et rapit amantem, amatum potius quam cogitatum, gustatum quam intellectum; sicque ad tempus, [Col. 0507D] ad horam afficit amantem, figit tendentem; ut jam non in spe, sed quasi in re, ipsam sperandarum substantiam rerum de verbo vitae quodam experientis fidei argumento, et videre oculis, et tenere ac contrectare manibus sibi videatur. Haec etenim est consolatio tua, o Pater, ad filios tuos, quibus promisisti dicens: «Non vos relinquam orphanos; vado et venio ad vos (Joan. XIV) .» Vinctis etenim spei filiis tuis in exsilii hujus carcere inclinans coelos tuos condescendis, et inhabitas et inambulas in eis; et fidei eorum, quam tu prior dedisti in corda ipsorum, informas paulatim gratiam tuam, gratiam pro gratia: qua operante ipsi eidem conformant mentem vitamque suam, et sit illa similitudo quam statim comitatur illa fruitio. Bonus enim Pater, bonusque [Col. 0508A] Dominus, bonusque quidquid es, bonum te sicut es, in eorum affectus exhibes, et manifestas; et cum semper virtus de te exeat ad sanandos languores nostros, quasi ex contactu vel sensu boni tui eos afficis, et de temetipso bonos eos efficis, et sic bonus a bonis amaris, et tu ipse es amor tuus in eis, ipse de te misericorditer ac suaviter eos afficiens, et rectissime ac justissime ac sapientissime amans te de eis. Non enim alienum est a te quod te sapit, nec longinquum quod te capit, si tamen capit quem nullus locus sive sensibilis sive intelligibilis, nullus sensus sive per instrumentum corporis sive per intellectum rationis capit. Sed amoris dilatatus sinus, secundum magnitudinem tuam se extendens, dum amat te, vel amare affectat quantus es, incapabilem capit, incomprehensibilem [Col. 0508B] comprehendit. Quid vero dicimus; capit? Quin potius amor ipse, hoc est quod tu es; Spiritus sanctus tuus, o Pater, qui a te procedit et Filio, cum quo tu et Filius unum es. Cui cum meretur affici spiritus hominis, spiritus spiritui, amor amori, amor humanus divinus quodammodo efficitur; et jam in amando Deum homo quidem est in opere, sed Deus est qui operatur. Non enim Paulus, «sed gratia Dei» secum (I Cor. XV) .

«Lectulus,» ergo, ait, «noster floridus.» Offert Sponso quod ab ipso accipere desiderat. Oblatio ista oratio devota est. Recrudescit enim amor in id quod singulariter amatum commemorat; et desiderium magnum commemorantis pia oratio est. Nihilque est aliud commemoratio ista quam invitans [Col. 0508C] intra semetipsam conscium suum sancta conscientia, habens jam flores lectuli floridi, hoc est sanctarum gratiam virtutum, donante Sponso in assensu bonae voluntatis, sed earum affectu frui non valens, nisi praesens sit Sponsus sibi, et ipsa in ipso sibi. Lectulum ergo ingerit, ad lectulum invitat, accubitum implorans, in pace in idipsum quietem desiderat. Ex continuae ejus praesentiae illuminante gratia fixam in Deum, et stabiliter affectam vult habere memoriam illuminatum de ipso intellectum, supereminentem in eum scientiae charitatem, et in effectu virtutum continuam afficientis gratiae suavitatem. «Lectulus noster floridus.» Sicut flos maturescere gestit in fructum, sic voluntas bona in affectum. Eo Sponsa [Col. 0508D] ambit, illuc parturit, illuc anxiatur. Amare vult, frui desiderat, non in accubitu voluntatis, sed in habitu mentis, cum lectulum floridum exoptat. Non enim in sensu animae Deum quaerentis potest esse non praesumptibilis Dei fruitio, in quo praecesserit ejus similitudo. Ideo dicit: «Lectulus noster.» Cum, inquit, noster erit, mihi tibique communis, sanctas spirabit delicias, et calebit amore mutuo: qui quandiu meus est, in quo per noctem quaero quem diligo, et non invenio, nihil habet florum, nihil odorum; parum gratiae, minimum laetitiae; lectulus est noctis, non diei; totus friget, et vae soli quiescenti in eo, quia non est qui calefaciat eum. Non ergo lectulus meus, sed «lectulus noster floridus.» Experta aliquando aliquem de Sponso affectum, [Col. 0509A] suspirat ad lectum, degustato ad horam quod ex parte est, accubitum seu requiem desiderat in eo quod perfectum est. In contemplatione namque summi boni ex naturali boni ipsius gratia, praesumptibile statim fieri solet credenti, quidquid amantem delectat; et in lumine vultus Dei, sicut non potest esse aliquando amor sine re; sic neque intellectus sine spe. Sequitur:

«Tigna domorum nostrarum cedrina.» Non solum, ait lectulus, sed et domus nostrae oderunt solitudinem. Sicut enim in lectulo, sic et vae soli habitanti in domo. Non autem unam tantum, sed quot virtutes habet Sponsa, tot habet domos ad habitandam, seu Sponso cohabitandum. Domus Sponsae sanctae virtutes sunt, de quibus in psalmo legitur: «Deus in [Col. 0509B] domibus ejus,» Sponsae videlicet «cognoscetur, cum suscipiet eam,» ipse Sponsus (Psal. XLVII) . Sponsus quippe in domibus Sponsae cognoscitur, cum susceptae vel acceptae et placitae in oculis ejus praesentiae ipsius gratia illustrantur. Alia siquidem est castitas quam facit charitas, alia quam facit sola continentia. Omnesque ac singulae virtutes aliae sunt in solo appetitu voluntatis ex judicio rationis, aliae in affectu gratiae vivificantis. Quandiu etenim communes sunt Sponso ac Sponsae domus suae, domus virtutum, munimen habent suum egregium, tigna cedrina, et decorem interiorem, laquearia cypressina. Tigna cedrina et imputribilia sunt in domibus virtutum fides et spes aeternitatis; sub tecto protectionis Dei coeli erectae in coelum virtute rectae intentionis. [Col. 0509C] Laquearia vero cypressina, et decore operis ordinati, et odoris virtute, interiorem significant decorem: qui est in sollicitudine servandi unitatem spiritus. Ipsa est in charitate Dei mutua in invicem charitas filiorum Sponsi, invicem diligentium, invicem suscipientium, sicut in laquearibus ligna lignis illaqueantur ad perficiendum interiorem decorem, interiusque munimen, ne quid irrepat, ne quid se ingerat quod contristet inhabitantes, cum una charitas in invicem et capabiles facit et capaces. Virtutes quippe animi habere videntur etiam aliqui infideles; sed nullae esse comprobantur, quae per fidem et spem in Deum non eriguntur, et quae intra ecclesiasticae pietatis domesticam unitatem non continentur [Col. 0509D] ⁜ (126) . Omnes namque homines invitare ad se vel trahere videtur ipsa virtutum honestas naturalis; sed nisi in Deo raros suscipit earum charitas, nullum veritas. Ideo, sicut dictum est, etiam qui foris sunt, virtutes aliquas aliquando videntur habere usque ad actum, ad voluntatem, etiam usque ad amorem, in tantum ut inveniatur aliquis eorum, solos eos homines bonos pronuntiare, qui oderunt peccare virtutis amore (HORAT. epist. lib. I, ep. 16, 52) . Sed quibus Christus sapientia est; ipsis ipse omnis virtus est. Etenim in sapientia omnis virtutum plenitudo continetur. Nec aliqua virtus virtus est; quae [Col. 0510A] non sapit habenti in eo qui omnium virtutum sapientia est. In quo sicut vera et solida virtus est, non solum studium laboris, vel ambitus voluntatis, sed affectus animi, habitusque bonae mentis; sic ad ipsum verus ac vivens amor est; cum qui amatur, amanti per intellectum seu sensum amoris ipsius praesto est: et tunc lectulus et noster, et floridus est. Sic ergo quaecunque hic de lectulo florido et domibus contignatis ac laqueatis ad Sponsum dicuntur ab Sponsa, non sunt aliud, quam in cor suum conscium Deum invitans pia conscientia. Vel sub tignis fidei et spei, hoc est in communi fidelium vita, requirit Sponsa lectum floridum: et sub laquearibus vitae socialis, fixae stationis certam mansionem; cui mutuae cum Sponso fruitionis et amoris secretius [Col. 0510B] negotium committatur. Sed aptiorem haec locum desiderant, et jucundiorem ad accumbendum; secretiorem ad fruendum, securiorem ad manendum. Ipsa est charitas, «de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I) :» et seu in solitudine, seu in turba, cor in Deo solitarium. Sequitur:

«Ego flos campi, et lilium convallium.» Solet spiritus sapientiae ditandum suum prius in suo spiritu pauperare, sublimandum humiliare; ut verae altitudinem perfectionis consolidet in fundamento verae humilitatis. Cellae vero vinariae altitudo, ad quam Sponsus Sponsam parat introducere, alienas non recipit altitudines, nisi eam de qua dicitur: «Quanto major es, humilia te in omnibus (Eccli. III) .» Etenim [Col. 0510C] sicut omnis virtus in infirmitate, sic omnis justitia in humilitate perficitur. Unde baptizandus Dominus in Jordane dicebat ad Joannem: «Sine modo; sic enim decet nos implere omnem justitiam (Matth. III) .» Adimpletionem ergo justitiae Sponsus in Sponsa, non tam probans quam approbans humilitatis virtutem: «Ego», inquit, «flos campi, et lilium convallium. Sicut lilium inter spinas; sic amica mea inter filias.» Ac si dicat: Si tendis ad plenitudinem fruitionis, age, satage, ut habeas similitudinis meae plenitudinem, hoc est in omni perfectione virtutem perfectae humilitatis, cujus exemplar tibi sum, flos campi et lilium convallium. Inter florem campi et lilium convallium, non minima distantia est. Est quippe humilitas [Col. 0510D] quaedam, quasi campestris ac plana, a qua nemo Christiani nominis particeps facere se potest excusatum, communis omnibus hominibus etiam naturali judicio rationis, scilicet majori subesse et pari se non praeferre. Est et alia sublimior perfectionis praemium exspectans, scilicet in Deo minori se subdere et parem sibi praeferre, non tantum judicio rationis, sed etiam ipso affectu conscientiae. Haec est lilium convallium altorum cordium, sanctarum mentium, hominum perfectorum honore se invicem praevenientium, superiores sibi invicem arbitrantium. Vicinos etenim montes convallis dividit altitudo, unit [Col. 0511A] profundum. Ipsi quippe sunt de quibus Apostolus dicit: «Divisiones» donationum, sive «gratiarum sunt, idem autem spiritus (I Cor. XII) .» Ipsi sunt de quibus Psalmista dicit: «Qui emittis fontes in convallibus (Psal. CIII) .» Et alibi: «Valles abundabunt frumento (Psal. LXIV) .» Hos in altitudine diversorum meritorum separat diversae sanctitatis celsitudo; in inferioribus vero conscientiae se humiliantis, consociat eos sibi pia aestimatio charitatis. In quibus quanto sublimior est altitudo sanctitatis, tanto profundior invenitur convallis humilitatis. Et ibi est lilium sicut lilium, hoc est ad deificae in Christo humilitatis exemplar conformatum et coaptatum exemplum. Alia siquidem est humilitas simplicis hominis, cum ex conditione et cognitione sui, coram Deo vel [Col. 0511B] proximo ipse vilescit sibi; alia Dei et hominis ad sublevandum hominem in ultima conditionis humanae semetipsum sponte deponentis. In Mediatore etenim Dei et hominis, ex solo bonitatis fonte prodiens Dei ad homines condescensio, humiliatio potius quam humilitas est. Unde dicit Apostolus: «Humiliavit semetipsum (Philipp. II) ;» in homine vero cognitio sui humilitas est semper; et est seu in nolente confusio necessitatis, seu in volente affectus virtutis. Flos ergo campi, hoc est communis exemplum humilitatis homo Christus apparuit, de quo scriptum est, quia «subditus erat» parentibus suis (Luc. II) . In sorte etiam tributariae conditionis, et in redditione, et in quantitate tributi, parem Petrum non renuit, cui, tributum exigentibus terreni imperii [Col. 0511C] ministris, dixit: «Vade ad mare, et mitte hamum, et primum piscem qui occurrerit, aperi os ejus, et invenies staterem; da eis pro me et pro te (Matth. XVII) .» Lilium etiam fuit convallium, vel cum homo homines sibi praeferens, pro impiis ut illi viverent, volens ipse mortuus est; vel cum Deus homo ab hominibus perversis sponte eis subditus, et ab eis injuste judicatus est. Ergo habet, inquit, in me et communis vitae planities, et altioris vitae professio, quod imitetur de virtute humilitatis. Aliis etenim flos campi, aliis lilium, quod caeteris floribus praeeminet, in exemplum perfectionis apparui. Qui cum in forma Dei essem, non rapinam arbitratus aequalem me esse Deo, exinanivi memetipsum, in similitudinem [Col. 0511D] hominum factus, et habitu inventus ut homo. Tu vero pulchro intendens, ut pulchra de pulchro fieres, hoc sensisti sensu amoris in te quod sensu fidei sensisti in me, et complantata lilio facta es sicut lilium, non deflexa a rectitudine imitationis meae, vel mollitie feminea, quod sonat nomen filiarum, vel pungente aculeo spinarum, hoc est malitia cohabitantium. Inter malos etenim bene vivere, jam perfectionis alicujus culmen est. Sciendum autem quoniam licet a Christo summum homini semper humilitatis prodeat exemplum, alia tamen humilitas in Christo, alia in Christiano. Siquidem in puro quolibet homine vera est humilitas aestimare de semetipso id quod est, et ex cognitione sui seipsum vilescere sibi. Veritas vero Jesus Christus, quamvis prae caeteris [Col. 0512A] hominibus humilia faciebat vel docebat, de semetipso non nisi quod erat aestimare poterat. Licet enim ipse Deus et homo esset, sic tamen Deo dignus erat homo ille, ut non esset in eo aliquid, unde ipse sibi vilesceret. Non ergo in aestimatione humilitas ei erat, sed in opere. Qui in hoc semetipsum humiliabat, quod non solum docebat humilia; sed et prae cunctis hominibus humillima, et majestati ejus indignissima, vel faciebat, vel tolerabat. Sponsus ergo flos campi et lilium convallium; Sponsa vero, sicut lilium. Sed Sponsa humilitatem amplectens imitationis, et devotae similitudinis, sed altitudinem expavescens parilitatis, humilis quidem lilii, sed infecundi non abnuit similitudinem: Sponsum vero celsae ac fructiferae malo, sub cujus umbra lateret, et de fructu [Col. 0512B] viveret, comparat, dicens:

«Sicut malus inter ligna silvarum, sic dilectus meus inter filios. Sub umbra illius quam desideraveram sedi, et fructus ejus dulcis gutturi meo.» Nusquam enim hominis ad Deum comparatio, nec in ipsa similitudine humilitatis. Sicut enim omnipotentis divinitatis incomparabilis est potestas, inscrutabilis majestas, virtus inaestimabilis, sapientia incogitabilis, sic cum ad nostra ventum est, infirmum fortius, stultum sapientius, et humile ejus sublimius repertum est omnibus hominibus. Unde ipse Dominus cum de Joanne loqueretur: «Inter natos, ait, mulierum non surrexit major Joanne Baptista,» scilicet in humilitate. «Qui autem minor,» hoc est humilior «est in regno coelorum, major est illo (Matth. XI) .» [Col. 0512C] In quo? In humilitate. Magna quippe in regno coelorum, hoc est in Ecclesia, effulsit Joannis humilitas, in qua tamen major eo apparuit qui major omnibus se minimum exhibuit. Qui quanto de altiori ad nostra infima descendit, tanto omnibus humilibus humilior in mundo apparuit. Ideo Sponsa a Sponso edocta, tentationibus erudita, devota ad imitationem, pavida ad parilitatem, sub figura celsae mali commemorans Domini discipulorumque ejus accubitum in domo Pharisaei, seipsam vero quasi peccatricem venientem, et Dominum justificantem, totam illam evangelicae pietatis historiam in semetipsam transfigurat, dicens: «Sicut malus» fructifera «inter» stabilia «ligna silvarum» suo ea decore venustans, [Col. 0512D] laetificans odore, fructu honorans; «sic dilectus meus inter filios» dulcis affectionis et masculae virtutis, apostolos scilicet accumbens, quos virtutibus illustrat, confortat exemplis, confirmat operibus, et doctrina laetificat. «Sub umbra» vero defensionis ejus condemnante Pharisaeo, protegi et abscondi desideravi anxia; audiens vero judicium diligentium nomen Domini ex ore ejus, «sedi» secura. Dixit enim: «Dimissa sunt ei peccata multa, quoniam dilexit multum (Luc. VII) .»

«Et fructus ejus dulcis gutturi meo,» scilicet sapor amoris ejus replens in bonis desiderium meum, cum laetificat conscientiam meam plenitudo indulgentiae ejus, ipso dicente: «Vade in pace, fides tua te salvam fecit (Luc. VII) .» Desideravi autem, cum [Col. 0513A] per fidem et spem ambivi; sedi, cum per amorem spiritus in ipsum acquievi; et fructus ejus dulcis gutturi meo, cum per illuminati virtutem amoris suavitatis ejus experientias degustare coepi. Sequitur:

«Introduxit me rex in cellam vinariam.» Jam enim quae superius in nativa pietate egressa a cellariis anxiabatur ad contemplandum, in omnibus probata, et ad purum mundata, congrue humiliata, ingredi incipit in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, ut accumbat jam ad fruendum, quod supra tam impatienter desiderabat, cum dicebat: «Indica mihi, o quem diligit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in meridie.» Sicut enim jam supra dictum est, ipsae sunt de quibus Propheta loquitur: [Col. 0513B] «Divitiae salutis sapientia et scientia (Isa. XXXIII) .» In scientia, hoc est in cellariis, pascitur ratio et intellectus; in sapientia, quae est cella vinaria, amor et affectus. Sciuntur illa, sapiunt ista. Ibi laborat diligentia discernentis; hic non nisi gaudet experientia fruentis. Quae enim scientiae sunt, non omnium sunt; sed cum labore a discentibus quasi deforis inferuntur; quae vero sunt sapientiae a simplicibus etiam filiis Dei, sentientibus de Domino in bonitate et in simplicitate cordis Deum quaerentibus, quasi concreta naturae intus et absque labore gratis parta inveniuntur. Cella quippe vinaria est secretum quoddam sapientiae Dei, status mentis Deo plenius affectae, qui, solo mortalitatis hujus interposito velo, sicut Dei templum separatur a coelestibus, [Col. 0513C] hoc est a Sancto sanctorum, certam quamdam ac familiarem communionem cum coelestibus habens, secundum proficientis mensuram et donum gratiae illuminantis. Ibique est lectus floridus, lectus deliciarum; quem paulo ante Sponsa requirebat, non eum acceptura sub tignis fidei vel spei, sed in plenitudine charitatis, quae est cella vinaria. Charitas etenim, seu perfectionis ejus bona conscientia, cella vinaria est; vinum vero cellae hujus vinariae gaudium in Spiritu sancto est. In cella ergo vinaria nihil est, nisi vinum. Quidquid illud ingreditur, quidquid ingeritur, vinum vel est, vel fit, quia ignis amoris Dei totum sibi sumit et absumit, et sicut ignis iste communis, in suam convertit substantiam, [Col. 0513D] cum diligenti Deum omnia operantur in bonum. Ubi a vini copia et ubertate domus Dei, et torrente voluptatis, in tantum fervet charitas, et exundat in excessus suos, et in id quo tendit exhilaratur, ut saepius videatur exordinari, nisi a rege reordinetur, ut optet Paulus anathema esse a Christo pro fratribus suis (Rom. IX) ; et Moyses deleri se expostulet de libro vitae, nisi populo Dei peccatum mortiferum dimittatur (Exod. XXXII) . Sed et si conscientia bona secundum Deum in hujusmodi quae charitatis sunt, aliquando contristatur, si compatitur, si condolet; hoc gaudium ejus non minuit, sed auget. Gaudium etenim Domini in conscientia bona (in qua suam posuit stationem), nulla saeculari tristitia incurrente interscinditur, vel vana laetitia obscuratur; sed fideliter [Col. 0514A] ac firmiter in continuum tenorem suum contexitur, semper et ubique tranquillum, nec mutatur, licet ad multa se mutuet. Nihil ibi agunt conturbationes hominum, seu contradictiones linguarum. Procul hinc vana laetitia, omnis tristitia, ubi mortificato penitus homine veteri, solus vivit de gustu summi boni sensus suavitatis et affectus pietatis. Procul, quae deforis ingerere se solent, vanae ac nugatoriae hilaritates, frontem depingentes, pectus non implentes, cutem perfundentes, interiora non penetrantes. Haec etenim sunt gaudia saeculi vastatoria, vanas oblectamentorum imaginationes afferentia; quidquid vigoris vel virtutis erat in animo auferentia, abeuntia, et transeuntia, et perniciosiora omni tristitia. Gaudium vero Domini res severa est, opus [Col. 0514B] ejus omne serium est gaudentium et exsultantium, non solum cum audiunt nomina sua scripta esse in coelis, et mercedem copiosam; sed et cum qui ejusmodi sunt incidunt in tentationes varias, et cum propter Deum quem amant, mundus eos odit, et ejiciunt eos homines, et exprobrant nomen eorum tanquam malum. Gaudium quippe deforis veniens facile reexit; sancta vero conscientia quae non de alieno gaudet, semper gaudet, quia intus habet unde gaudet. Domestica enim possessio et certa felicitas est bonae conscientiae, de qua Propheta dicit, beatum virum praedicans qui timet Dominum: «Gloria et divitiae in domo ejus (Psal. CXI) .» Et Apostolus: «Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) .» Quae autem est conscientia bona, [Col. 0514C] nisi in amore Dei placens sibi, et in amoris ipsius fideli servitute bene respondens sibi? Gaudium hoc non est in risu oris, sed in jubilo cordis, cum qui sic gaudet, quidquid ingruat, quidquid irruat, ex bono conscientiae semper est alacer et securus; et semper omne quod occurrit in Deum erectus; gaudium quippe est bona amatae rei fruitio.

Quapropter secundum modum sive qualitatem amoris, modus etiam vel qualitas gaudii comitatur: solidius gaudium efficere solet solidior amoris materia. Ideo amor Dei proprium habet gaudium suum, gaudium in Spiritu sancto, quod nemo tollet ab amante, quia suum est, quia illius conscientiae certa illa possessio est. Et hoc est vinum cellae vinariae. [Col. 0514D] Hoc inebriatus erat qui dicebat: «Quis nos separabit a charitate Dei? Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque potestates, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura aliqua poterit nos separare a charitate Dei quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VIII) .» Et Psalmista: «Calix meus inebrians quam praeclarus est! (Psal. XXII.) » Hoc nempe vinum est, novi illius jam spirans virtutem, quod bibit Jesus cum discipulis suis in regno Patris sui; vinum, sicut dicit propheta, «creans virgines (Zach. IX.) ; vinum,» sicut dicit Psalmista, «compunctionis;» [Col. 0515A] sive «laetificans cor hominis (Psal. LX, CIII) .» Et quidem contraria quodammodo sibi videntur compunctio desiderantis, et laetitia fruentis; sed utrumque tamen cellae vinariae et bonae conscientiae res est, prodiens de uno fonte amoris. Inducitur ergo Sponsa in domum vini, in gaudium Domini et Sponsi sui; sed ad primas boni illius experientias modi vel rationis impatiens a vini copia exordinatur usque ad ebrietatem nimii fervoris, usque ad languorem infirmitatis humanae deficientis in salutare Dei. Amans nempe et multum amans, nisi in ipso amore inordinata esset, si prudenter, si temperanter, si fortiter, si juste amaret, non langueret. Quid enim etiam in corporibus languorem facit, nisi inordinati humores? Naturalis siquidem est ordo [Col. 0515B] sancti amoris per prudentiam intelligere seu sapere, sed ad sobrietatem, id est ad temperantiam; per fortitudinem agere intellecta, sed secundum justitiam. Cum vero prudentia sapit non ad sobrietatem, fortitudo vero nititur ultra justitiam; omnia exordinantur, et languor fit. Amor quippe exordinatus exordinat omnia; et dum inordinate sequitur, non assequitur; sed deficit et languet. Nititur etenim aliquando vehementius justo, et in quantum suae sibi conscius est puritatis, ipse sibi lex, ipse sibi ordo esse praesumit, impatiens ordinantis. Ordinante tamen et regente Rege sic languor ipse in languente ordinatur, ut quomodocunque agitetur aut cribretur qui languet, tota languoris ipsius et exercitii salutaris pia disciplina plus gaudii sit quam moeroris. Multum [Col. 0515C] namque se amant, et quasi concordissimis quibusdam sibi respondent antithetis, gaudium illud et iste dolor, fruentis pius affectus, et desiderantis anxius appetitus. Ideo qui languet, non vult curari; qui dolet, non consolari. Gaudet quippe se in amore deficere; cum amorem ipsum in ipso defectu suo sentit proficere. Gustatoque ad aliquid quoniam suavis est Dominus, incipiens sentire de Domino in bonitate, sentire aliquatenus summum bonum, intueri vel contemplari summum pulchrum, intelligere intellectu jam ex parte fruentis beatitudinem et gaudium incorruptibilitatis et immutabilitatis; et totus eo nitens homo corruptibilis et mutabilis evadere, cum non potest, fit ei gravi taedio corruptio mortalitatis suae; [Col. 0515D] et cum ei dicitur, «Non videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII) ,» vitam suam, quaecunque illa est, quae tardat vel impedit viam videndi Deum, vehementer incipit odisse. Mori ergo libet, sed non licet; mori pro Christo, nec ei datur; mori in Christo, sed differtur. Ordinat in Christo vivere, et caligat intellectus; vacare Deo, nec permitit eum suus aestus; operari, nec locus est operi ejus. Vult impendere, nec habet de quo; impendi et super impendi, nec invenit in quo. Dicit, clamat: «Domine, quid me vis facere (Act. IX) ,» nec respondetur ei; «Quid me vis fieri,» et dimittitur ipse sibi. Vult etenim ex ratione facere justa, et deficit in discernendo; fieri justus ex affectu, nec potest nisi a Deo. Legitur languenti medicina sua, nec attendit, [Col. 0516A] amori lex sua, nec capit; exordinato ordo suus, nec advertit. Jubetur quippe diligere Dominum Deum suum in toto corde suo, et in tota anima sua, et in tota mente sua, et in omnibus viribus suis; et proximum suum tanquam seipsum; sed ubique impetu amoris praevalente aliquando nescit amare vel seipsum, vel proximum, prae amore Dei; aliquando vel Deum vel proximum prae amore sui; aliquando Deum vel semetipsum prae amore proximi, cum si ordine suo et modo suo procedat, verus amor vel sui vel proximi non sit nisi amor Dei. Hic est languor Sponsae amore languentis; haec fortis ut mors dilectio, haec dura velut infernus aemulatio, haec ebrietas ab ubertate domus et torrente voluptatis Dei.

Est et alius languor Sponsae in cogitando de [Col. 0516B] Sponso, cum ex vitio aliquando neglectae conscientiae, aliunde sordente memoria, hebet intellectus et languet amor. Haec enim tria sunt, memoria, intellectus, et amor, quae secundum qualitatem suam vel quantitatem formant de Deo cogitationem. Ubi si incidens aliunde, vel aliorsum fuerit spectans de Deo memoria; si remissa, si negligens, seu infidelis, nullus, aut rarus, aut tenuis, et pronus in errorem sequitur intellectus, amor nullus vel corruptus, scilicet cum cogitatur propter aliud quam ut ametur, vel amatur propter aliud quam propter semetipsum Deus. Si vero in cogitatione fidei fervet memoria ad intelligendum, nequaquam ibi finem constituens, sed nitens ad amorem per intellectum: amanti, tendenti, beata quadam experientia saepe praesto fit [Col. 0516C] quod quaeritur, cum transit intellectus in amorem, seu amor in intellectum secundum gratiam donantis, et studium seu pietatem accipientis. Ubi cum videt, aliquid sed non pervidet intellectus: sicut apposita scientia apponit dolorem, sic apposita sapientia apponit amorem: gaudens ad videndum, languens ad pervidendum, non satis requiescens in eo quod accepit, quod ex parte est, dum anxie anhelat ad id quod nondum accepit, quod perfectum est. Quod enim amandum est, intelligendum est. Quod intelligendum est, cogitandum est. Quod enim amandum est, nisi praesto fiat amanti per memoriam, innotescat per intellectum, amor ipse obsolescit et languet; maximeque in eis rebus, in quibus amori per [Col. 0516D] memoriam solummodo et intellectum sua paratur fruitio, sicut in rationabilibus, magis autem in spiritualibus, praecipue vero in divinis. Mens ergo, cui amor patriae Patrisque Dei insedit, odit vehementer peregrinantem in alienis memoriam suam, et intentum occupationibus alienis intellectum. A quibus cum perfecte se excutere amor non praevalet, voluntate quadam carnis non voluntaria irretitus, languet in semetipso patiturque. Quod dicitur per prophetam: «Vivit Dominus, cujus ignis est in Sion, et caminus in Jerusalem (Isa. XXXI.) » Ignis etenim naturaliter semper sursum impetum habens, camino inclusus eo magis aestuat in semetipso quo fortius alienis obicibus detinetur. Deinde torrens detentus vehementius exundat, ignis inclusus fortius aestuat, [Col. 0517A] amor Sponsae cohibitus non se capit, legisque impatiens, cum carnis vinculo detinente totus evadere non potest quo totus fertur, proxima quaeque quasi ignis corripit, totumque se spiritus amantis refundit in proximum, si forte vel hac via compendiosius mereatur ascendere purior ad Deum. Propter quod conversa Sponsa adolescentulas, ad filias Jerusalem, filias supernae pacis, compares desiderii sociasque amoris sui.

«Fulcite me,» inquit, «floribus; stipate me malis, quia amore langueo.» Non enim potest in aliis non amare, unde ipsa in seipsa singulariter consolatur dolorem suum; animusque vere Deum amans, amorem ejus ubicunque invenit, amat et amplectitur. Cujus formam cum attendit in proximo, saepe plus [Col. 0517B] placet quam in semetipso, quia conscientiam non videns nisi suam, in se videt et quod patet hominibus et quod latet; in proximo, non nisi quod patet, fructus scilicet aliquos spiritus vel amoris quod videt, per quos interiorem in eo conjicit et amat amorem quem non videt. In seipso videt et quid desit et quid adsit sibi, in proximo vero non nisi de eo quod videt potest judicare. Insuper quae sua sunt, districta justitia insequitur; quae vero proximi benevola charitate omnia in bonum interpretatur. Ideo plus ei saepe placet modicum quid boni in proximo, cujus non videt interiorem misturam, quam multum in semetipso, cujus misturae solus ipse patitur fixuram; plus placet alter cum incipit quam ipse sibi qui proficit, plus alterius profectus quam sua sibi perfectio. [Col. 0517C] Fruitur ergo ex fraternae charitatis benevolentia in proximo, quo frui non potest in semetipso, etiam cum adest, et plusquam in proximo, quia, sicut dictum est, in illo latente conscientia sola patet facies boni, quod sicut in semetipso amplectitur in congratulatione fraternae charitatis, in seipso vero in tantum conscientiae incumbit quod offendit, ut etsi in ea forte fuerit quod placere possit, nec apparere audeat ante faciem semetipsum districtius judicantis, Ordinante ergo in hoc ipsum charitatem Sponsae auctore ipso charitatis, pertaesa suorum defectuum tota egreditur et resolvitur in congratulationem aliorum profectuum; approbans, ut dictum est, magis alterius principium quam suum finem, plus alterius [Col. 0517D] profectum quam suam perfectionem. In floribus quippe, in quibus spes fructus est, bona spes designatur incipientium; in malis vero, fructus perfectorum. In illis fulcitur ad delicias, in istis ad virtutem stipatur. Et suavius ei in incipientibus redolent flores novae in Christo creaturae quam in seipsa fructus perfectionis suae, fructus alienae justitiae quam conscientia cujuslibet sanctitatis suae. In illis ergo virtutis accipit incitamentum; in istis firmamentum. Sed et secundum exteriora habet sanctae juventutis indoles in disciplina pietatis quamdam gratiae praerogativam, et sancta canities, ob certioris fiduciae robur reverentiam suam. Tenera quippe aetas hilarem habet et aptam ad cuncta materiam; et instar cerae mollis facile recipit quidquid ei imprimitur, [Col. 0518A] et decentius retinet, maxime cum quod naturale, hoc est quod virtutis est committitur. Et sicut aetati virtus addit decorem, sic virtuti flos ipse aetatis gratiam apponit potiorem. Aetas etiam in bonum provecta ad omnem se conscientiam commendat, in qua boni aliquis amor est; quam et de praeterito anteacta vita facit laudabilem, et de futuro ab omni mutabilitatis suspicione reddit immunem probata virtus, et ipso jure naturae reverentiam consciscit sibi emerita senectus. Et sicut in juventute virtus apparet gratior, sic tutior in senectute, et quasi in sede propria formosior. Juniorum ergo floribus Sponsa fulcitur, seniorum autem malis stipatur; cum illis delectatur, in istis confirmatur, et de singulorum profectibus defectus suos consolatur. [Col. 0518B] Et cum meliorem aestimat homo Dei proximum quam seipsum, non solum diligit eum sicut seipsum, sed et observat eum plusquam semetipsum.

Hic enim est ordo charitatis, et languentis legitimus terminus amoris. Primum siquidem diligitur Dominus Deus in toto corde, ut pia jugiter memoria cogitetur; in tota anima, ut in ipso semper, et ad ipsum vivatur; in omnibus viribus humanis, ut in opus servitutis ejus fideliter expendantur; in omni mente, ut perfecte et intelligibiliter ametur. Deinde cum omni homine secundum Deum foedus habendum naturae et bonae voluntatis, ad semetipsum vero, et ad proximum sicut ad seipsum, affectus religiosi amoris, ut proximus sit quicunque domesticus est fidei, et in proximis plus ille diligatur, ut propinquior, [Col. 0518C] qui Deo; in quo proximus est, et diligitur, vitae merito et pietatis affectu conjunctior invenitur. Sic autem dilectus Dei ac dilector bene et secundum ordinem diligit seipsum, si suam carni curam fecerit, non in desideriis, sed propter spiritum, suam spiritui suo in Spiritu sancto habuerit charitatem propter Deum. Non enim propter corpus vivimus; sed sine corpore vivere nequimus. Vivimus autem, ut spiritu Deo adhaereamus, et pie et sinceriter eum amando sobrie in nobis, juste ad proximum, et pie ad Deum vivamus, sicque vivendo beate et aeternaliter in Deo aliquando vivere mereamur. Ergo juxta Apostolum, qui dixit: «Nemo unquam carnem suam odio habuit (Ephes. V) ,» sufficit non odisse corpus, [Col. 0518D] cui tamen cura habenda est, sed citra servitutem; spiritui vero sua habenda est charitas, cultus suus exhibendus, usque ad omnem corporis servitutem. Debetur enim corpori cura aliqua spiritus, ut corpus vivat; spiritui vero servitus omnimoda corporis, ut spiritus vigeat; Deo utrinque, ut totus homo Deo serviat. Sic qui ordinatae charitatis est, diligit Dominum Deum suum, et in ipso seipsum, et proximum suum sicut seipsum, ipsa qualitate, ipsa quantitate. Nam etsi major forsitan est perfectio charitatis in ipso quam in proximo, tantam utique in eo fore desiderat, quantam amplectitur in semetipso. Si vero majorem eam deprehendit, vel aestimat apud proximum, dulcius eo in Deo fruitur, et plus eum, ut dictum est, observat, quam semetipsum. Hoc est [Col. 0519A] ergo homini diligere Deum, sicut Dominum Deum suum; et recte diligere seipsum, et proximum sicut seipsum. Hic est ordo charitatis a lege spiritus vitae ordinatus, a verbo Dei in Spiritu sancto editus; dignito Dei in corde ordinate amantis descriptus, et in ipsa hominis ratione naturali quodam schemate a Deo deformatus.

Hinc est quod discernit eum judicium rationis, et approbat sensus bonae voluntatis; sed non habet, nisi Spiritus sancti aspirante gratia, affectus bonae mentis. Primo ergo in cellam vinariam Sponsa introducitur, deinde charitas in ea ordinatur. Primo siquidem ingressu inordinata adhuc et ebria nititur facere plusquam potest, et complere aggreditur, quasi uno impetu amoris, quaecunque vult Deus; sed [Col. 0519B] deficiens in salutare Dei languet, donec ulteriore progressu, et beato profectu, ordinante in ea rege charitatem, incipiat etiam velle quod vult Deus. Et tunc per similitudinem voluntatis unus cum Deo spiritus fit; ebriusque fit sobrius, languens fit sanus, et vehemens ordinatus, ebrius festinat ad somnum, languens ad lectum floridum, vehemens ad amplexum; sicque Sponsi ac Sponsae jucundissima conjunctio sit. O Charitas Deus, sancte Spiritus, amor Patris ac Filii, et substantialis voluntas, habita in nobis, et ordina nos, ut fiat voluntas tua in nobis. Voluntas tua fiat voluntas nostra, ut facturi voluntatem Domini Dei nostri, legem ordinemque ejus inveniamus in medio cordis nostri. Da illuminatos oculos cordis, quibus inspiciamus in lumem incommutabilis [Col. 0519C] veritatis tuae, ut exinde formetur ordo mutabilitatis nostrae, et mutabilis ac mutabundae voluntatis nostrae. Sponsa tua anima nostra amans te, in ipso amore tuo intelligat, quid faciendum sibi sit de se. Quin potius tu habitans in ea, Deus, qui es ipse in ea amor tuus, fac in ea, amet te de te, o amor ejus, et tu ipse in ipsa de ipsa ames te, et de ipsa in ipsa facias et ordines omnia secundum te. Ideo olim dicebas famulo tuo Moysi. «Vide ut omnia facias secundum exemplar quod tibi ostensum est in monte (Exod. XXV.) » In monte siquidem Moysi exemplar vitae sanctitatisque monstratum est, cum in altitudine contemplationis summae ei incommutabilitatis ordo revelatus est, ut de omnibus [Col. 0519D] secundum interiorem visionem exteriorem ordinaret actionem. Sic et Sponsam tuam animam tibi devotam, quaecunque illa est, cum introducitur in secretum Sponsi, ancilla in gaudium Domini sui, sentiendo de te in bonitate, secundum exemplar tuae bonitatis totam eam ordinat, sibique conformat gaudium ipsum charitatis tuae. Non quod ibi aliud praecipiatur, aliud vetetur; sed in affectu amoris illuminati nihil licet, nihil libet, quod ad modicum offendat seu convenientiam ordinis, seu conscientiam illius gaudii. Beata conscientia, quae sive prospera, sive adversa habeat in mundo, exemplar utendi et vitae modum trahit e coelo, et quocunque se vertit, de vultu tuo Deus judicium ejus procedit, ut semper tibi jungatur similitudine idem volendi, a quo non receditur, [Col. 0520A] nisi dissimilitudine volendi. Ideo quaecunque Sponsa est, hoc solum desiderat, hoc affectat, ut facies ejus faciei tuae jungatur jugiter in osculo charitatis, hoc est, unus tecum spiritus fiat per unitatem ejusdem voluntatis; forma vitae ejus formae amoris tui imprimatur vehementer vehementia magni amoris, vel etiam, si durior fuerit materia, infringatur virtute disciplinae ordinantis. Hoc autem cum consummatum fuerit super Sponsam tuam, amicam tuam, formosam tuam, signatur, Domine, lumen vultus tui, et laetitia sua in anima pia ordinatur, cum omnia secundum ordinem charitatis rite procedentibus, in pace in idipsum dormiens ac requiescens, gaudet in amplexu Sponsi, et dicit:

«Laeva ejus sub capite meo; et dextera ejus amplexabitur [Col. 0520B] me.» Amplexus iste circa hominem agitur, sed supra hominem est. Amplexus etenim hic Spiritus sanctus est. Qui enim Patris et Filii Dei communio, qui charitas, qui amicitia, qui amplexus est; ipse in amore Sponsi ac Sponsae ipsa omnia est. Sed ibi majestas est consubstantialis naturae, hic autem donum gratiae; ibi dignitas, hic autem dignatio; idem tamen, idem planem spiritus. Amplexus autem iste hic initiatur, alibi perficiendus. Abyssus haec alteram abyssum invocat; exstasis ista longe aliud quam quod videt somniat, secretum hoc aliud secretum suspirat: gaudium hoc aliud gaudium imaginatur, suavitas ista aliam suavitatem praeorditur. Et boni quidem hujus ei illius eadem materia, sed facies dissimilis, eadem natura, sed alia dignitas, [Col. 0520C] sensus similis, sed diversa majestas. Hoc siquidem mortalitatis est, illud aeternitatis; hoc viae, illud stationis; hoc sancti profectus, illud consummatae perfectionis, et perfectae beatitudinis. Cum enim plene revelabitur facies ad faciem, et perficietur mutua cognitio, et cognoscet Sponsa, sicut et cognita est, tunc erit plenum osculum, plenusque amplexus, cum non indigebitur laeva fulciente, sed totam amplexabuntur Sponsam delectationes dexterae Sponsi usque in fine aeternitatis infinitae. Tunc, inquam, plenum erit osculum, plenusque amplexus, cujus virtus sapientia Dei, suavitas Spiritus sanctus, perfectio plena fruitio divinitatis, et Deus omnia in omnibus. Non ibi palpitabit fides, non spes pavebit, [Col. 0520D] quia plena charitas in plena visione Dei omnes affectus in unum gaudendi atque fruendi mirificabit effectum, omni eo quod corruptionis vel mortalitatis erat, vel emortuo vel resuscitato in vitam aeternam. Interim vero, «Laeva,» inquit, «ejus sub capite meo, et dextera ejus amplexabitur me.» Post exercitium quippe ordinandae charitatis, subordinatur fomentum et consolatio necessariae ac desideratae suavitatis, omnes exercitii illius molestias suaves quidem, molestias tamen, in quasdam novae gratiae convertens experientias et primitias, vel gustum futurae illius beatitudinis. Ut enim in pace in idipsum dormire jam incipiat Sponsa, ac requiescere, suscipitur aliquando, non semel, sed quoties placuerit ordinanti gratiae, sicut dilectus ille discipulus in sinu Jesu [Col. 0521A] supra pectus ejus, et admittitur in occulta Filii, ubi sunt absconditi omnes thesauri sapientiae ac scientiae Dei.

Ubi beata Sponsae conscientia suaviter quiescens, Sponsi laeva fulcitur; dextera vero ejus totam eam amplexatur, cum ordinatur in ea pietas cum sufficientia, ut totam eam obtineat spiritualium gratia consolationum, nec pro aliqua corporalium rerum indigentia, caput ejus, quod est principale mentis, Sponsi pietas terrae inhaerere patiatur. Nam et si aliquibus aliquando opus habet; sed nullo indigere permittitur. Necesse quippe est, habitis eum rebus succumbere; quem constiterit non habitis indiguisse. Unde et Apostolus: «Nullius, inquit, egentes, multos autem locupletantes (II Cor. VI) .» Indiget [Col. 0521B] qui desiderat. Qui vero non desiderat, vel non amat, sive habeat sive non habeat, securus cum Apostolo dicit: «Ego enim didici in quibus sum sufficiens esse. Scio humiliari, scio et abundare. Ubique et in omnibus institutus sum, et satiari et esurire et abundare et penuriam pati (Philipp. IV) .» Hoc de sinistra quam, sicut dicit Psalmus, Dominus supponit justo, ne interim collidatur (Psal. XXXVI) . De dextera vero amplexante, statim subjungit: «Omnia enim possum, in eo qui me confortat (Philipp. IV) .» Amplexus etenim dexterae, hoc est spiritualis gratiae, animam confortat, ne exterioribus vel non habitis, indigeat, vel habitis succumbat. Quibus sicut succumbit qui eget, sic ea subigit qui uti novit, cum ea si non habet, non curat; si vero habet, non [Col. 0521C] servat serviliter, sed liberaliter dispensat. Laevam ergo Sponsa sub capite habet, cum deditae Deo menti temporalium consolationum sufficientia subministratur, rel rerum non habitarum contemptus. Dextera vero, id est spirituales eam consolationes amplexantur, cum eis et fovetur in praesenti, et de aeternorum certitudine promissorum in futuro confirmatur. Laevaque ac dextera astringitur ad cor Sponsi, cum et bonus temporalium usus, et aeternorum pia fruitio, et omnia ei cooperantur in amorem Dei, et inter medios hos cleros dormit, cum, moram faciente Sponso, patienter agit. Aliter etiam charitas ordinata laevam habet ac sinistram. Amplexus siquidem hic charitatis est. Habet dexteram laboriosam, laevam vero amicam quietis, hoc est activae [Col. 0521D] exercitium vitae satagens circa frequens ministerium, studiumque contemplationis, capiti Sponsae lene praebens fulcimentum. Sicque quasi duobus brachiis seu duabus manibus, Sponsa dilecta ad cor, ut dictum est, Sponsi astringitur, id est actionis bonae et sanctae contemplationis: rationis et amoris, vel rationabilis scientiae et efficacis sapientiae. Bene etenim per laevam, quae minus actuosa est, amor contemplativus, seu sapientia designatur: cui unum sufficit, et quae unum tantummodo habet necessarium. Unde dicitur de Sapientia in libro nominis ejus. «Qui minorantur actu, apprehendent illam (Eccli. XXXVIII) .» Bene etiam per dexteram sagacitas exprimitur rationis, vel scientiae rationalis, [Col. 0522A] de qua item legitur: «Pertransibunt tempora, et multiplex erit scientia (Dan. XII) .» Ratio ergo attrahit, et amor amplectitur, dum quod rationabiliter eligitur, amatur. Caput vero Sponsae, hoc est principale cordis, in laeva fovetur; cum mens bene affecta, eo quod amat, per intellectum amoris ipsius fruitur, sicque alterum alteri cooperatur in bonum. Dum amor rationem confortat ad attrahendum, ratio amorem ad amplectendum, amor ratione munitur, ratio vero ab amore illuminatur. Quin potius, praeveniente gratia praedestinantis, et eligentis et vocantis ratio afficit amorem, amor autem afficit rationem, ut spiritualis effectus animus dijudicet omnia, ipse vero a nemine judicetur. Dextera etiam laborat contra tribulationes, angustias, persecutiones, [Col. 0522B] famen, nuditatem, periculum ac gladios, et exercetur in labore et aerumna, et vigiliis multis; laeva vero patiens est, benigna est, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati, omnia suffert, omnia credit, omnia sustinet. Quae dexterae sunt, non sine multis ac gravibus exercitiorum laboribus tam mentis quam corporis actitantur; quae autem laevae sunt, in quiete et silentio observari possunt, nec magnum requirunt corporis exercitium. Utraque tamen, ut jam saepe dictum est, tam laeva quam dextera, Sponsa Sponso astringitur, quia et dexterae patientia, et laevae bona conscientia ad amorem ejus eruditur, pacemque ac jugem bene affectae mentis tranquillitatem. Dextera [Col. 0522C] facit ac tuetur; laeva fruitur. Sive ergo hoc, sive illo modo, sive et hoc et illo, Sponsa in amplexu Sponsi soporata absconditur nonnunquam in abscondito faciei ejus a contradictione hominum; protegitur in tabernaculo ejus a contradictione linguarum, et mente modo excedens Deo, modo sobria proximo, semper parata est et latere et prodire, ad arbitrium abscondentis et protegentis. Denique audi abscondentem et protegentem: «Adjuro vos, filiae Jerusalem, per capreas, hinnulosque cervorum, ut non suscitetis, neque evigilare faciatis amicam, donec ipsa velit (Cant. III, V) .» Adjuratio haec necessitatis est indictio; hoc est virtutis Dei efficax operatio. Adjurantur autem filiae Jerusalem, recentiores ac teneriores in religione animae, singulae per virtutes [Col. 0522D] quas acceperunt, cum inspiratur eis timor perdendae gratiae, qua in exercendis virtutibus utuntur, si sponsalis secreto thalami negligant exhibere reverentiam suam, et debitum congratulationis affectum. Adjurantur autem per capreas, quae acutioris visus esse perhibentur et amicae montium; et per hinnulos cervorum serpentium inimicos et agiles ad currendum, cum oculum purioris contemplationis, et coelestium amorem odiumque vitiorum, et in virtutum profectibus perdere verentur properum et prosperum, quem habere videntur, successum; si minore necessitate, si majore importunitate, temerare vel inquietare praesumpserint Sponsi et Sponsae mutuae conjunctionis et fruitionis gaudium. [Col. 0523A] «Ut non suscitetis, ait, neque evigilare faciatis amicam, donec ipsa velit.» Cogitur Sponsa evigilare, cum a somno contemplationis inquietatur; suscitatur, cum vocatur ad laborem. Vult autem a somni sui quiete aliquando evigilare, aliquando non vult, quia in somno contemplationis sola ei sapit charitas veritatis. Unde suscitari et avocari non vult, nisi cum eam a contemplatione charae veritatis avocat ipsa veritas charitatis; et tunc nequaquam recusat opus vel officium necessitatis. Deinde in excessu suo seu exstasi, in somno quietis, audiens Sponsa vocem adjurantis; hoc est sentiens gratiam inspirantis, et virtutem videns operantis, illasque sibi deferentes, nec tamen minus proficientes: «Vox, inquit, dilecti mei.» Haec, inquit, adjuratio, haec [Col. 0523B] inspiratio, haec gratia, vox dilecti mei est, qui sic diligens, plurimum diligendus est. Haec, ait, pax, haec suavitas, hic somnus quietis, a Domino est; vox Domini est, praeparantis cervorum hinnulos in profectibus filiarum, mihi vero dilectae suae in exstasi mentis, revelantis condensa mysteriorum et sacramentorum suorum. «Vox, dilecti mei.» Pauca verba, sed opulenta gratia. In hoc siquidem statu mentis nequaquam verbis res agitur, sed spiritualis virtute intellectus et affectuum pietate unum ibi verbum fit: Verbum quod est apud Deum, Deus Verbum quod fit in Sponsa, in eo quod operatur in ea. Vox tamen potius dicitur quam verbum, quia non distinguitur syllabis, non lingua formatur, sed puro fit affectu in illuminato intellectu, sopito vel feriato [Col. 0523C] omni sensu corporis vel rationis; et totum rei negotium sancto Spiritu operante in sensu amoris. Vox verbi hujus virtus est efficax divinitatis confringens cedros Libani, fastus humanae sapientiae, et altitudinis mundanae. Vox ista non nisi in silentii secreto auditur, non nisi in mundo corde operatur, Ubi vero sonat vel operatur, non aliter quam sicut ipsa est operatur. Verbum nostrum quasi in litteris creatum, in syllabis distinctum, in verbum formatum cum profertur a loquente, simile quid et similiter operatur in audiente, easdem litteras, easdem syllabas, idem verbum.

Sic et Verbum Dei, in forma Dei natum de Deo inseparabiliter, fit in Sponsa in eo quod facit in Sponsa; et fit indissimiliter, quia quaecunque [Col. 0523D] facit Deus Pater, haec et Filius facit similiter (Joan. V) . Et ideo cum Sponsae vel in Sponsa loquitur, non aliud vel aliter quam quod ipsum est, et sicut ipsum est, loquitur vel operatur, non loquens vel operans seipsum ut sit, sed de seipso operans in ea, ut ipsa in ipso sit. Cumque loquitur ei, seipsum ei loquitur, sicque in seipso quidquid vult ut sciat, innotescere facit et cui loquitur, factus ei sapientia, quodcunque vult facit in ea, vel per eam, ipse virtus ejus, ipse justitia justificans ei existens, et sanctificatio sanctificans. Loquiturque ei, quae Sponsa est, Verbum Dei, seipsum et Patrem suum, in Spiritu oris ejus, in tantum ut de plenitudine gratiae illustrantis tota affecta amantis conscientia, flammam [Col. 0524A] cordis sui vix in pauca haec verba evaporet, cum dicit: «Vox dilecti mei.» Fitque vox ipsa et Sponsi ad Sponsam, et Sponsae ad Sponsum, in gaudio mutuae conjunctionis et fruitionis, in quo jugiter sibi loquuntur et respondent, et bonitas dantis, et amor accipientis. Sicque in cella vinaria, in fervore et gaudio consummatae charitatis, in lecto conscientiae florentis, componitur Sponsi et Sponsae, et coaptatur beatus ille accubitus, de quo idem Sponsus promittit dicens: «Si quis diligit me, diligetur a Patre meo: et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum: et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) .» Amor amorum cui servit Canticum canticorum, quod assumere per os suum quicunque utcunque potest non amans; nemo tamen [Col. 0524B] potest cantare nisi amans et vere amans: tu scis quod ambiat cor meum, tractando canticum tuum. Nunquid, o Spiritus scrutans omnia et scientiam habens omnis vocis, aliud in hoc quaerit cor servi tui, aliud pauperis tui parturit intentio, quam ut videndo claritatem tuam, sentiendo charitatem tuam, illuminetur in te conscientia mea; castificetur de te anima mea, tractando quae proprie tua sunt, dulcius te sapiunt, suavius redolent, sapiat mihi gustus tuus, spiret odor, et tota in te et de te formetur vita mea? Veni, veni, in abundantia benedictionum tuarum in me servum tuum, in cor meum, locum tuum, quem, nisi tu prior inveneris mihi, non possum invenire tibi, locum Domino, tabernaculum Deo Jacob. Quem donec inveniam tibi, non ascendam [Col. 0524C] in lectum strati mei, non dabo somnum oculis meis, et palpebris dormitationem (Psal. CXXXI) . Gratias tibi, quoniam per primitias Spiritus tui amores mei antiqui odibiles, qui alieni a te alienabant me a te, jam non sunt, cum teste scientia tua in conscientia mea, unum unice te amem, semper certe libero judicio rationis, et, quando liber et compos sui esse potest animus meus, integro affectu mentis. Sed scaturiunt adhuc in memoria mea antiquorum amorum reliquiae quaedam, quasi umbra sine corpore, forma sine substantia, sensus quidam in cogitatione inanis et vacuae delectationis absque nutu voluntatis, quibus conscientia infecta vix aliquando in te ad purum meretur esse affecta, a quibus donec ex integro converteris captivitatem meam, nequaquam [Col. 0524D] plene respirare possum in libertatem tuam, sive puritatem, sive stabilitatem. Sed cum veneris in divitiis plenitudinis tuae, et deliciis bonitatis tuae in pauperem tuum, et ostendere coeperis ei certa experientia in conscientia sua, quam vere Deus charitas es, quamque sit unum Deus et amor suus, gaudium in Spiritu sancto, et Spiritus sanctus, suavitas amandi et initium fruendi, amor ipse et intellectus ejus, tunc a charitate orante et interpellante pro nobis de nobis gemitibus inenarrabilibus, et illuminatis affectibus, non tam ratione cogente ad desiderium, quam te, o amor contemplante ad fruendum, a puero tuo in cantico tuo sacrificium laudis honorificabit te, et illic iter quo [Col. 0525A] ostendas ei salutare Dei. Interim egenus et pauper amor meus nitendo et palpando sequatur qua ducitur, suspiret quo vocatur, per figuras amatorias et imperfectum suum, ad perfectum tuum; et quandiu per fidem ambulat et non per speciem, pie et sapienter suis utatur rudimentis, donec exterior haec parabola dramatis fiat in eo historia veritatis. Tunc parebit in lumine tuo quantum in intellectu tuo praecedit pietas simplicissimi amantis prudentiam eruditissimi ratiocinantis, cum retroacta ratione amor pius ipse efficietur intellectus suus.

Jam ergo in gaudio festi nuptialis primo accubitu utcunque digesto, et suo ei Cantico, prout potuimus, assignato, qui novitii fervoris rudimentis videtur deservire, secundi auxiliante Deo aggrediamur [Col. 0525B] exordium, in quo prudentiore patientia et doctiore prudentia ad secundos se reparet Sponsi Sponsa amplexus. Sed primo sequentis cantici sensus historicus succincte praelibandus est, et spiritualis ei comparandus. Sicut habemus ex libro Paralipomenon, rex Salomon rex pacis, pacem habens in regno suo, subactis circumquaque inimicis, et aedificata in Jerusalem domo Domini, et domo regia: «Non,» inquit, «habitabit uxor mea in domo David patris mei regis Israel, eo quod sanctificata sit, quia ingressa est in eam arca Domini (II Paral. VIII) .» Idcirco uxori suae Aegyptiae filiae Pharaonis exstructa domo in Libano, extra Jerusalem, et procul a domo regia eam habitare praecepit, donec ad plenum deposuisset barbaram naturam, et totam [Col. 0525C] Aegyptiam conspersionem, ubi tamen aliquando visitaretur a rege, aliquando etiam ipsa vocaretur in civitatem et domum regiam, et regis thalamum, non ad habitandum, sed quasi visura gloriam regis, et thalami regii gratia aliquatenus fruitura, et sic reversura in locum suum. Sic etiam Rex pacis aeternae Christus, Sponsus Ecclesiae ex gentibus congregatae, Sponsus animae fidelis de tenebris peccatorum, quod interpretatur Aegyptus, liberatae, post resurrectionem carnis suae absorpta morte in victoria, accepto sibi regno in Jerusalem superna, Sponsam suam, quandiu in carne vivit, a supercoelestis cohabitationis suae gloria pro conditione mortalitatis sequestratam, in proviso ei loco quiescere [Col. 0525D] praecepit, cum ascendens in coelum dixit ad discipulos suos: «Sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV) .» Quod tunc dicebat discipulis suis, propter promissum eis adventum Spiritus sancti, et omnibus filiis Sponsi usque hodie dicit, propter perpetuae cohabitationis cum eis promissionem usque in finem saeculi, et gratiam praesentioris aliquando et manifestioris visitationis (Matth. XXVIII) . Civitas haec Ecclesia est in peregrinatione hujus vitae, aedificata in Libano, hoc est in aedito et amoeno loco gratiae candidantis. Libanus enim candidatio interpretatur. Ibi habitans Sponsa Christi Aegyptia, fidelis anima per gratiam Dei in fide Ecclesiae in purum candidanda, anxia pietate assidue eo cor dirigit suum, quo praemisit thesaurum [Col. 0526A] suum, exspectans et accipiens quotidie induentem eam ex alto quotidianam virtutis divinae visitationem, donec soluta aliquando a vinculo carnis, recipi mereatur ad aeternam Sponsi cohabitationem. Ibi ergo in Ecclesia, in unitate fidei, quae Sponsa est, saepe per internae visitationis gratiam illustratur; saepe per contemplationis virtutem usque ad visionem supernae pacis et regii thalami dignitatem, Sponsum Sponsa pio amore prosequitur. Sed terrena conversatione aggravante nequaquam diu ibi commorari permittitur, acceptoque pignore spiritus Sponsi, et relicto apud eum pignore spiritus sui, citius remittitur in domum paupertatis suae a contemplatione divitiarum Sponsi, sciens aliquatenus quid desit sibi. Hinc ergo deinceps usque [Col. 0526B] in finem totum hoc sanctum amoris canticum contexitur; hoc totum opus ejus atque negotium est, hinc discernuntur ejus partes, et partium sibi conciliantur divisiones, spe festinante, cruciante desiderio, sapientia ordinante, amore currente, gratia occurrente; quoadusque in fine Cantici ipsius dolor desiderantis a taedio dilationis, mutua tandem conjunctione vertatur in gaudium fruentis.

Reddita ergo sibi Sponsa post primum primi accubitus excessum, quo mente excesserat Deo, et sobria facta sibi, et gustatae suavitatis memoriam ruminans, post sacrorum affectuum digestionem secretum appetens, fugitans publicum, in abdito cellae, in solitudine cordis, in recessu conscientiae sedere amat ad studium cordis mundandi, in speculo [Col. 0526C] et aenigmate sollicita emundare faciem, ad videndum facie ad faciem. Ibi enim quae Sponsa est, quae sicut Apostolus dicit, uni adhaerens, «divisa non est, sed sollicita est eorum tantum quae Domini sunt, quomodo placeat Domino, cui se probavit (I Cor. VII) ,» studet fieri sancta corpore et spiritu, sine macula criminis, sine duplicitate simulationis, studet ad id quod honestum est, et quod facultatem praebeat Dominum obsecrandi. Suspensaque ad reditum Sponsi, ad vocem ejus, ad faciem ejus, repente quasi a longe venientis et colloquentis cum sodalibus tenue quoddam murmur exaudiens, «vox,» inquit, «dilecti mei.» Quod enim dicit, vox dilecti mei, et superius et inferius aptari [Col. 0526D] potest; et finis primi accubitus, et secundi potest esse principium. Quod etiam rei quae agitur apte congruere videtur, quoniam sicut ex vespertino praeteritae diei sequentis lucis matutinum suum constat principium ordiri, sic interioris diei consummatio principium saepe et causa alterius diei invenitur. «Vox,» ergo inquit, «dilecti mei.» Et exsiliens in occursum venientis, «ecce,» inquit, «iste.» Vox Sponsi ad Sponsam est repentina gratia bene afficiens memoriam amantis, verbum ejus, in intellectum suum formatus affectus. Ad vocem ergo Sponsi venientis dicit Sponsa «ecce;» ad verbum jam praesentis et colloquentis, quasi digito praesentem ostendens, «iste,» inquit. Exit autem Sponsa in occursum Verbi Dei, cum pia affectio gestit ad intellectum. Videtque [Col. 0527A] venientem, cum in semetipsa misericorditer sentit operantem. Quid enim est misericordia ejus super nos, quam bonitas ejus in omnibus praeveniens nos? Propiore autem et propriore amoris intellectu Sponsa Sponsi ad se adventum contemplatur: cum ejus omnem ad se veniendi modum in semetipsa tam effectualiter quam affectaliter experitur. Contemplatur enim, quomodo Deus montium venit in colles; et quod in illis contemplatur, hoc sicut dictum est, in semetipsa experitur. Videt autem venientem ad montes, in montibus saliendo; ad colles, transiliendo eos. Mons est terra super terram exaltata, scilicet cum intellecto quolibet, per amorem coelestium in contemplatione divinitatis, quod hominis est, supergreditur humana natura. Hoc autem inter fideles [Col. 0527B] qui potentius agit, mons est; qui vero remissius, collis est. Mons etiam est de humilitate cordis in altitudinem spei exsurgens conscientia justitiae; collis et ipse pro modo suo in eadem spei gratia constitutus, ex gratia Dei et conscientia fructuosae poenitentiae. Ille quippe in altitudine justitiae excrevit, sed in humilitate fundatur; hunc autem cum sua etiam justitia exaltet apud Deum, ex timore tamen humilis conscientiae ipse intra semetipsum a semetipso cohibetur ac deprimitur. Saltus vero Sponsi sunt, de quibus Propheta dicit: «Exsultavit ut gigas ad currendam viam. A summo coelo egressio ejus; et occursus ejus usque ad summum ejus (Psal. XVIII) .» Cum ergo contemplatur Sponsa a summo coelo egressum Sponsi, et occursum ejus [Col. 0527C] usque ad summum ejus, inter haec autem a coelo cum venientem in uterum, ab utero in praesepe, a praesepi ad crucem, a cruce in sepulcrum, a sepulcro in coelum, quid nisi quosdam saltus ejus mirabiles per tantorum altitudines operum, quasi per summorum juga montium miretur? Cum autem magnorum aliquorum hominum intellectibus per aspirationem sui amoris saltuum horum fidem infundit, quid nisi in montibus salit? Saliens autem in montibus, transilit colles; cum plures fideles, quos fides continet, praeterit iste intellectus. Veniens ergo Sponsus ad Sponsam, in montibus salit et colles transilit: cum alios per contemplationis gratiam in altiora sustollens, alios circa inferiora necessariae [Col. 0527D] actionis ordinatos disponit. Saltus autem isti sive transsaltus sunt, quibus in coelestia se subrigunt homines terreni, cum ex consideratione operum Dei, et magnae circa nos bonitatis ejus, charitas Dei diffunditur in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datur nobis (Rom. V) . Et de imis quidem in alta per amorem spiritus se vibrant humanorum conatuum saltus; sed de sursum a Patre luminum virtutem effectus sui accipiunt. Ex quo cum fiunt in salientibus sanctae quaedam exsultationes, ipsae sunt humani sensus extra humanum usum et modum quasi saltationes, tanto alacriores et altiores, quanto salientem trahunt experientiae suaviores. Sed saltus isti montium sunt, in quibus salit Sponsus, non collium quos transilit: qui, licet stent in fide radicati [Col. 0528A] et fundati, non tamen sentiunt pedes transilientis, hoc est non habent sensum gratiae afficientis. Sed sicut saliens de terra citius in terram relabitur, sic adventus Sponsi ad Sponsam quandiu adhuc procul est. Amodo vero propior factus saltus istos mutabit in illuminatos accessus, de quibus dicitur: «Accedite ad eum, et illuminamini (Psal. XXXIII) :» in dispositos ascensus, de quibus idem Propheta dicit: «Beatus vir, cujus est auxilium abs te; ascensiones in corde disponit in valle lacrymarum, in locum quem posuit. Etenim benedictionem dabit legislator, ibunt de virtute in virtutem; videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) .» Interim autem venit, sicut dictum est, Sponsus, saliendo scilicet et transiliendo. Quamvis et aliter [Col. 0528B] possint intelligi saltus isti et transsaltus, in montibus scilicet, hoc est in sanctis, saltus liberi sine obstaculo peccati; in collibus vero, hoc est minus perfectis, transsaltus, non sine offendiculo, ubi tamen non offendat saliens, sed transiliat, omnia peccata dimittendo et impendendo gratiam. Sed et qui justus et perfectus est, in via Dei salit, hoc est libere incedit; qui vero adhuc minus perfectus est, habet quidem in quo offendat, sed tamen fortiter transilit quidquid ei sive de suo, sive de alieno contradicit. Sequitur:

«Similis est dilectus meus capreae hinnuloque cervorum.» Jam Sponsus veniens Sponsae propior efficitur; jam etsi nondum facie ad faciem, propioribus tamen figuris ei insinuatur. Et aliquando [Col. 0528C] quidem se ei exhibet per affectus quosdam participes divinae virtutis et bonitatis, aliquando per effectus humanae suae dispensationis. Deus ergo hoc nomen, quod quasi proprie proprium summae illius naturae, a Greco sumptum esse, nemo est qui ambigat. Est autem sive a verbo quod est θεωρῶ, sive ab eo quod est θέω ; seu magis ab utroque: θεωρῶ, quippe video interpretatur θέω curro. Quid enim velocius currit stabili illo motu, qui stabilis in seipso manens movet omnia? quid tam velociter cuncta percurrit quam qui dixit, et facta sunt omnia? Facile etiam omnia et simul videt, in quo sunt omnia, et in semetipso videt omnia. Divina ergo natura in Sponso per capream designatur tum propter velocitatem [Col. 0528D] cursus, tum propter acumen visus. Per hinnulum quoque cervorum, apte satis humana natura in Sponso exprimitur. Apparuit nempe in mundo homo Christus, quasi hinnulus cervorum, hoc est filius Judaeorum. Ipse quippe filius dilectus unicornium; ipse etiam filius cervorum multicornium. Cervus enim in uno cornu plura videtur cornua habere. Sunt autem Judaei unicornes, hoc est de singulari legis justitia praesumentes; sunt etiam multicornes in mandatis et caeremoniis, et multiplicibus observationibus legis gloriantes. Apparuit ergo in mundo Christus filius Judaeorum, tanquam hinnulus cervorum, qui novus homo sine peccato venit in mundum, et sine peccato vixit in mundo. Et sicut legitur, «cerva gratissima, et gratissimus [Col. 0529A] hinnulus (Prov. V) ,» de gratissima matre Virgine gratissimus apparuit filius, unctus oleo laetitiae prae participibus suis. Ipse etiam quotidie venit ad Sponsam suam, fidelem animam, sicut caprea visus acuti, et velocis cursus, cum efficit et mundat in ea oculum contemplationis, et veloces perficit effectus in ministerio bonae actionis. Mirabili enim condescensione gratiae sapientia Dei adveniens, intellectum hominis sibi subjungit et conformat; sicque ex illuminante gratia et illuminata intelligentia modo quodam ineffabili fit quasi quaedam composita sapientia complectens omnes virtutes; ut et feratur in Deum homo Dei per illuminatum intellectum, nec tamen animus virtutum in exteriora et inferiora sanctitatis suae deneget effectus. [Col. 0529B] Ibi ergo videt, hic currit, cum nequaquam posset impleri in uno homine uniformitas tam diversa, nisi fieret ex Verbi Dei et intelligentiae humanae, ex gratiae Dei et humanae pietatis, amica quadam et efficaci conformitate. Venit etiam ad eam quasi hinnulus cervorum, hoc est sicut Filius hominis, cum sicut aliquando Sponsae Ecclesiae, veniens in mundum, sacramentum susceptae humanitatis attulit in pignus amoris, sic ejusdem gratiae fidelem memoriam fideli animae efficacius inspirat in provocatione charitatis. Sic ergo Sponsus ad Sponsam similis habetur capreae hinnuloque cervorum, cum de hujusmodi quibusdam theoriis sive theophaniis esurientem pascit, reficit afflictam: quae non nisi cum vultu ejus laetitia adimpletur. Et veniens non semper [Col. 0529C] salit aut transilit, sed aliquando etiam appropinquat et stat, cum plusculo quodam gaudio semetipsum ei indulgens, taedium desiderantis, et lassitudinem tendentis et amantis pietatem abundantiore gratia consolatur. Unde et subditur: «En ipse stat post parietem nostrum.» Ubi notandum quod, cum videret venientem, ecce, inquit, iste, et cum videt appropinquantem, en, inquit, ipse; hoc est iste ipse est; quia est qui est, non in propheta, non in angelo, non in apostolo; sed supra speculum et aenigma se mihi exhibens aliquatenus in semetipso. Quem enim dicit istum ipsum, appropinquasse sibi fatetur, non solum sensu gratiae, sed et suavitate experientiae, in tantum ut in hora illa, seu in tempore illo divinae visitationis, a pleno osculo mutuae [Col. 0529D] conjunctionis, a pleno amplexu mutuae fruitionis, Sponsum et Sponsam solus dividat paries hujus mortalitatis. Et iste ipse est cui dicebat Moyses: «Ostende mihi teipsum (Exod. XXXIII) ;» et item Dominus ad Moysen: «Non enim videbit me homo et vivet (Ibid.) .» Invisibilem ergo post parietem videre est tantum eum videre, quantum eum videre in vita ista possibile est. «En, inquit, ipse stat post parietem nostrum.»— En, sensum sonat praesentiae; ipse gaudium experientiae; statio suavitatem fruitionis. Vel paries est dirimens Sponsum et Sponsam; de quo Propheta dicit: «Et in Deo meo transgrediar murum (Psal. XVII) .» Quod quid aliud est quam mens et memoria et conscientia per concupiscentiam [Col. 0530A] carnis et oculorum et ambitionem vitae exterioribus infecta; quae quandiu sic est, non potest esse Deo affecta? Hinc est quod propheta de hujusmodi dicit: «Usquequo aggravant contra se densum lutum?» (Habac. II.) Et alibi: «Peccata vestra separant inter vos et Deum.» Sed cum per densum hunc parietem luti nulla Sponsae ad Sponsum pateat via contemplationis, tu tamen, o desiderium animae ejus, tu tibi facis in eo fenestras rectas, per quas in directum eam aspicias, et cancellos obliquos, per quos quasi ex obliqua ei prospicias. Fenestrae autem rectae ipsae sunt justitiae tuae rectae, recta corda laetificantes; cancelli obliqui, adinventiones bonitatis et misericordiae tuae, ex immerito et insperato quasi ex obliquo venientes. [Col. 0530B] Per fenestras bona Sponsae approbando aspicis; per cancellos ei, in quibus misericordia indiget, miserando prospicis. Sicque tu prior videns eam facis videntem te, et stans illi stabilem facis tibi, donec miserantis et amantis mutua appropinquatio solvat omnino inimicitias peccati, medium maceriae dividentis, et fiat mutua visio, mutuus amplexus, mutuum gaudium, unus spiritus. Interim etiam aliquando non in se, sed in te Domino Deo suo transgrediens murum, admittitur ad lucidius aliquid intelligendum, ad perfectius cognoscendum, ad dulcius amandum, non solum ut experiatur apud te fontem vitae, et in lumine tuo lumen, sed ut etiam permittatur aliquantisper stare ad fruendum, tam efficaci sensu, tam valido affectu, tam manifesto [Col. 0530C] intellectu, ut, sicut jam supra dictum est, a perfectione plenae visionis, solo sibi distare videatur interstitio humanae mortalitatis. Hoc est quod dicit, «En ipse stat post parietem nostrum.» Ipse, inquit, ipse est, cui Moyses dicebat: «Ostende mihi teipsum (Exod. XXXIII) .» Et Psalmista: «Tu autem idem ipse es (Psal. CI) .» Primo nempe visus est ei, non ipse, sed iste saliens in montibus, transiliens colles; nunc autem ipse stans. Magna distantia inter istum et ipsum. Iste exterius quasi digito demonstratur; ipso in semetipsa Sponsa gloriatur ac fruitur. Iste, in saltuum sive transsaltuum nutu; ipse in bonae mentis statu. En etiam conjunctio propinquius aliquid designat quam ecce. Ecce enim demonstrat quidquid sensibus praesto est, quantumvis [Col. 0530D] longe sit; en vero, quod prae manibus, sive in manibus habetur. «Post parietem nostrum.» Meus, ait Sponsa, fuerat paries iste mortalitatis, communis conditione peccati, et corruptione et passione naturae, sed appropinquans mihi Sponsus suum etiam eum effecit dignatione gratiae et compassione bonitatis suae. Nostrum ergo, ait, parietem, in quo misericordia et veritas obviaverunt sibi, cum post primi hominis peccatum veritas et veritatis severitas parietem ipsum communis mortalitatis contexuerit mihi; tempore autem miserendi misericordia ipsum contexuerit sibi. In quo, sicut supra dictum est, fenestrae sunt et cancelli; fenestrae directae justi Domini et justitias diligentis; [Col. 0531A] cancelli obliqui peccatori multum diligenti multum dimittentis. Appropinquans etiam Sponsus Sponsae per fenestras respicit, et prospicit per cancellos, cum prope factus invocanti se in veritate, et in eis quae divinitatis suae sunt et in eis quae humanitatis eam sibi afficit, cum in semetipso suo singula modo contemplanda ei exhibens, de utroque solemniter pascit affectum amantis. Sed et animae Deum quaerenti fenestra est, qua Deum contempletur oculus rationis, per quem illuminante gratia spiritualia sive divina speculatur, ad hoc principaliter factus in homine, ut per eum Deus videatur ab homine. Et sicut illuminante lumine solis hujus oculus corporis ubi liberum habet ab omni obstaculo intuitum, et puri transitum aeris, quocunque intendit, tandiu [Col. 0531B] videndo procedit, donec ipse in semetipso visus ex propria infirmitate deficiat; sic agente et illuminante gratia in directum divinae contemplationis tendens ratio, nisi aliunde contrahat tenebras erroris, in simplicitate et puritate divinae substantiae nil aliquando patitur contradictionis, donec oppressa a seipsa in semetipsa lassescat et succumbat. Fenestrae autem sunt, per quas Sponsa Sponsum speculatur, pietas, charitas, sapientia, quae cultus Dei dicuntur, per quas, cum contemplando de gaudio Sponsi, spirituale sive divinum aliquid concipit, tunc eam videt Sponsus, hoc est videntem facit. In temporali vero dispensatione Mediatoris: cancellus est, quo Sponsa contemplatur, fides temporalium, qua in aeterna erigitur; in qua obliquari necesse est [Col. 0531C] intuitum Deum contemplantis, cum in una Christi persona et sacramentum indubitanter miratur geminae naturae; et utramque in Mediatore adorat in unitate personae. In quo in partem quidem assumptae humilitatis ad Deum tendens plurimum sibi videtur obliquari ratio humana, donec fidem illuminante gratia, incipit non tantum credi, sed et intelligi Deus, qui homo est; et homo, qui Deus; et tunc in uno jucundissime pasci incipit mens contemplativa. Tunc intelligenti spiritus loquitur mysteria, et verbum Dei loquitur semetipsum, et velociter sermo ejus currit in affectum, cum in eo cui loquitur, fiunt efficaciter, quae intelligibiliter audiuntur. Surgitur enim et properatur, et fit quidquid sermo sequens, [Col. 0531D] ut fiat, sive praecipere, sive docere videtur. Sequitur enim:

«En dilectus meus loquitur mihi? Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea, et veni (Cant. II, 10) .» Vocat amicam, cum amicam eam sibi facit, omnia ei nota faciens quaecunque audivit a Patre suo. Columbam dicit, cum suam eam efficit, hoc est capacem Spiritus sancti, qualis apparuit in baptismo super Dominum: quam hortatur assumere sibi pennas spiritualium intellectuum, et fugere in solitudinem cordis, et simplicis conscientiae secretum. Formosam suam denominat: quam secundum antiquae conditionis dignitatem imagini et similitudini suae reconformat. Jubet eam non solum surgere et venire, sed et properare, hoc est, non solum amare [Col. 0532A] sed et vehementer amare. Jubet eam surgere a terrenis, cum terrenorum ei omnium fastidium inspirat: jubet venire, quam trahit; properare, quam compellit. Sic ergo, inquit Sponsa, «dilectus meus loquitur mihi,» hoc est verbum Dei fit in corde audientis et amantis, cum, sicut dictum est, auditus omnipotentis verbi jam affectus est in id quod auditur. Auditur autem per sensus corporis, sicut ex intuitu lectionis, et auditu doctrinae, aliquando per gratiam aspirationis internae, evocans audientem a carne ad spiritum, a sensibus ad interiorem intellectum, ut non sit in carne, sed in spiritu. Hoc agit, cum dicit, «surge;» excutit torporem, cum dicit, «propera;» allicit amorem, cum dicit, «amica mea;» ponit gratiam, cum dicit, «columba mea;» [Col. 0532B] componit vitam et mores, cum dicit, «formosa mea.» Deinde, «hiems,» inquit, «transiit, imber abiit et recessit,» cum pertransire facit hiemem perturbationum, et vitiorum dissipat procellas, in hoc ipsum nos efficiens Deus. Primo siquidem hortatur ut surgat; deinde obedienti, ne deficiat metu tentationum, abiisse dicit hiemem et pluvias cum mitigato turbine vitiorum, quasi sponte se offert sanctarum virtutum grata temperies. Et cui latenti et pavidae hactenus in hieme tentationum et procellis vitiorum, sufficiebat tutam ipsam in semetipsa commorari, nulla ei cura, nulla ei sollicitudo, nisi in semetipsa; nullus extra se processus, nulli in divinis litteris flores, nusquam spiritualium gratia gaudiorum, sive fructus spiritus, quod significatus [Col. 0532C] in odore et floribus vinearum, et grossis ficuum: recessus nullus in profundiora secretioris sapientiae, quod significatur in turture, quae in remotis a multitudine locis, hoc est inter perfectos loquitur mysteria; jam audit:

«Surge, propera, amica mea, columba mea, formosa mea, et veni. Jam enim hiems transiit, imber abiit et recessit: flores apparuerunt, in terra nostra, tempus putationis adest: vox turturis audita est in terra nostra; sicut protulit grossos suos, vineae florentes odorem dederunt (Cant. II, 11, 12, 13) .» Deinde iteratis familiaris gratiae nominibus, iterato surgere jubetur, et properare, et venire, cum primo praeveniente gratia, deinde etiam rationis [Col. 0532D] et liberi arbitrii subsequente judicio suscitatur, et, testimonium perhibente sibi conscientia quod sumus filii Dei, dulcius ac familiarius se commendat bonitas suscitantis. Hoc est quod sequitur:

«Surge, propera, amica mea, speciosa mea, et veni; columba mea, in foraminibus petrae; in cavernis maceriae (Cant. II, 13, 14) .» Fitque quod dicitur; exsequitur Sponsa quod Sponsus hortatur. Recedente hieme datur tranquillitas, apparente Sponso exsultat Sponsa. Libet progredi, et laetiora promittentis quocunque ierit sequi vestigia extra domum, extra civitatem, hoc est extra naturam humanae conditionis, extra communis consuetudinem conversationis: in occultis filii, quae sunt foramina petrae; in secretis legis, quae sunt cavernae maceriae. Non enim undique [Col. 0533A] clausa est petra Christus, sed habet foramina quibus revelatur Deus; et maceria legis, qua duo a se populi disparantur, penetrabiles habet cavernas in verbo Dei, quod penetrabilius est omni gladio ancipiti, quibus diversa sibi et adversa conciliantur. Ubi etiam tempus putationis est; quia nascentibus iis quae utilia sunt, solent plerumque internasci inutilia et noxia, nisi cautius praecidantur. Sequitur: «Ostende mihi faciem tuam; sonet vox tua in auribus meis. Vox enim tua dulcis, et facies tua decora.» Solet in foraminibus petrae nidificare columba, et in cavernis maceriae; et inde ostendere faciem suam, et auditam facere vocem suam, faciem gratam et vocem gemebundam. Quidnam hoc est, nisi solidata in Christo et in fide ejus, fructus spiritus faciens conscientia, [Col. 0533B] gratam ad Deum habens vocem confessionis, et in spe futurorum gemituum dilationis? Hanc faciem Sponsa ostendit Sponso desideranti, cum in lumine vultus ejus sancta conscientia amat apparere suo Creatori. Haec vox Sponsae in auribus Sponsi dulcis est, cum sic ad eum pervenit, quomodo ab ea proficiscitur, videlicet sicut eam amor exprimit.

Redeamus paululum ad superiora, et seriem rei secundum ordinem gestorum, et rationem verborum recenseamus. Sedebat Sponsa penes semetipsam, exspectans reditum Sponsi, pignus habens spiritus mature eum rediturum, orans, plorans, desiderans ut rediret. Et subito videtur sibi primo audire quod non videt, et sentire sensu interiore quod non intelligit, praesentiam divinitatis, et dicit: «Vox dilecti [Col. 0533C] mei.» Hilarescunt sensus omnes animae fidelis, et gestit in occursum, cum paululum progressa videt eum venientem ad se saliendo, id est properando, transilientem autem eos, qui modicae fidei sunt, nec sufficiunt suscipere adventum properantis, vel supersalientem omnem intellectum, et transilientem omnem rationem. Et videns eum venientem ad se, ad suscipiendum eum recolligit semetipsam in se, sentiens appropinquantem et stantem post parietem. Vidensque eum aspicientem per fenestras, prospicientem per cancellos, et semetipsum offerentem desideranti, incipit ipsa experientia intelligere mysteria divini amoris, scilicet idcirco saepius eum a se recedere, ut ardentius quaeratur; idcirco reddere se aliquando amanti, ne vehementiore tristitia absorbeatur. [Col. 0533D] Cumque ad vocem vocantis et hortantis surgit ad videndum, properat ad tenendum, repente disparet qui apparuit, et cum eo omnis illa spiritualis ac divina amoenitas vinearum et florum. Recedentem quippe auctorem suavitatis sequitur omnis suavitas sua, omnesque deliciae suae; laetitia florum, odor vinearum, opulentia fructuum. Recedit ab amica fiducia amicitiae, a columba decor faciei, et dulcedo vocis, a formosa gratia conformitatis divinae. Relinquitur amicae solitudo sua, columbae gemitus suus, formosae habitus privatus; clauduntur foramina petrae, et obstruuntur cavernae maceriae, non recipientes columbam non habeatem cor. Insuper irruunt in vineas florentes vulpes parvulae, hoc [Col. 0534A] est, laedunt mentes bene affectas suggestiunculae inimici subtiliores sive parvulas demoliuntur vineas fraudulentae scandalorum immissiones. Utrumque enim habet quod sequitur, vel, «Capite nobis vulpes parvulas, quae demoliuntur vineas,» vel, «capite nobis vulpes, parvas quae demoliuntur vineas.» Parvas quippe vineas vulpes demoliuntur; quas vineae provectiores non timent. Non enim scandalizantur nisi pusilli, de quibus Dominus dicit: «Qui scandalizaverit unum de pusillis istis (Matth. XVIII) .—Capite,» inquit, «nobis vulpes.» Vulpes has sibi capit quicunque, discretionem spirituum habens, peccati subrepentis fraudulentiam cito deprehendit, et subjicit sibi appetitum ejus. Sapiens tamen sponsa rogat eas capi sibi, hoc est ad utilitatem suam a doctoribus [Col. 0534B] sanctis, sive a sanctis angelis custodibus suis nequaquam a proprio sensu, sive a propria virtute, semetipsam satis in hoc credens sibi, ut sufficiat eas capere sibi. In hoc enim qui tentantur manifesti fiunt quis ad probandum, quis ad reprobandum tentetur: quod alter eorum in tentationibus suis semetipsum nulli minus credit quam sibi; alter vero nulli credit semetipsum, nisi sibi. Ipsi autem Sponsae vulpes capiuntur, quia ipsius maxime proficit saluti, quod intemerata Sponso vinea sua conservatur. Nam, inquit, «vinea nostra floruit.» Non penitus deserta est, cujus adhuc vinea in flore, hoc est mens in spe est. Non enim eousque quae Sponsa est, aliquando deseritur a Sponso, ut deserat deserentem; praesente fruens humiliter, et absentem sustinens patienter. [Col. 0534C] Ipsa enim est vinea Domini Sabaoth, de qua dicit Dominus ad Prophetam (Ose. III) . «Fodi eam mihi, et dixi ei: Dies multos exspectabis me; non fornicaberis, et non eris viro; sed et ego exspectabo te.» Propter quod ipsa sponsa, quae et vinea, sequitur et dicit:

«Dilectus meus mihi, et ego illi; qui pascitur inter lilia, donec aspiret dies, et inclinentur umbrae (Cant. II, 16) .» Felix mens, et beata conscientia, et vere sponsa sponsi, cujus desertae vox haec est, cujus delictum inferiorum est justitia; cujus defectus filiarum sponsi perfectio est. «Beatus, enim, cujus Dominus Deus ejus est,» (Psal. CXLIII) et ipse totus ejus, in quo gratia Dei, quomodocunque aliquando afficiat conscientiam; jam instauravit naturam. Aliud [Col. 0534D] namque est bonae mentis status, aliud affectus. Aliud est, operante gratia stabiliter innovatae in Deo naturae bona compositio; aliud, eadem gratia afficiente bonae ipsius compositionis ad tempus, ad horam, in Deum assumptio. Illud est sponsae factae, hoc autem est perfectae. «Dilectus meus, ait, mihi et ego illi.» Alii, inquit, aliis; dilectus meus mihi. Aliae aliis, ego soli. Non est prostitutae alienis amoribus conscientiae vox haec: non est fidei trepidantis, et dubii amoris ista professio; turbatae conscientiae, intentionis haesitantis. Semper, inquam, felix mens, et beata conscientia, cui in exspectatione tardantis Sponsi, et prolongatione incolatus vitae hujus, haec consolatio est: in aestu malitiae saecularis, hujus conscientia [Col. 0535A] spei est, umbra refugii, solamen doloris, levamen laboris; incentivum amoris, dilatatio cordis in pressuris vitae hujus; et de futuro certitudo fidei et exspectationis. Ipse est qui dicit. «In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur. Aporiamur, sed non destituimur; persecutionem patimur, sed non derelinquimur; dejicimur, sed non perimus, etc. (I Cor. IV) .» Status iste bonae mentis pietas est, quae secundum Job «cultus» Dei est (Job XXVIII) : secundum Apostolum, «utilis ad omnia, et promissionem habens vitae quae nunc est, et futurae (I Tim. IV) ,» forma fidei et virtutis, spiritualium capax gratiarum: idonea sacris affectionibus, proxima semper divinis intellectibus. In hoc statu constitutis dicit Apostolus: «Sic state in Domino, charissimi [Col. 0535B] (Philip. IV) .» Et iterum: «Verumtamen ad quod pervenimus, ut in eo permaneamus (Philip. III) .» Hic tamen flores adhuc sunt vineae florentis, spes fructus, non fructus ipse. Sed hic jam ascendentibus a convalle lacrymarum, a regione coelestis beatitudinis, spirare incipit aura veritatis et odor suavior unguentorum Sponsi proficienti animae, Sponsae amanti, de divini mysterio amoris primitias spiritus afferens largiores, dulciores affectus, experientias certiores: quae quo crebriores fiunt et dulciores, eo purioris vitae mirificant charitatem ipsa jam praemia puritatis. Compositae siquidem vitae habitus et status bonae mentis sic inest animae, sicut sano corpori sanitas sua: haec autem omnia sic sunt bonae [Col. 0535C] menti, sicut sano corpori actus sanitatis ad usum necessitatis, sive ad libitum voluntatis. Sicut enim sanitas corporis quodammodo semetipsam nescit, nec, magni sibi est ante necessitatis usum seu voluntatis, sic sanitas illa animae semetipsam nescit, nec magni sibi est in flore spei, ante fructus spiritus. Habitatio ergo parata requirit habitatorem; lectus vacuus comparem amoris, fides sustinens gaudium fruentis. Hoc est quod dicit: «Dilectus meus mihi, et ego illi.» Ipse, ait, mihi, in hoc ipsum me efficiens Deus; ego illi, in hoc ipsum effecta. Ipse mihi, gratiam praerogando: ego largitori, non ingrata, Ipse mihi fidem dando; ego illi servando.

Et Sponsus quidem in Sponsa etiam nesciente, eo pascitur, quo illa cruciatur, cum illa citra amplexum [Col. 0535D] et osculum, citra mutuae conjunctionis suavitatem non recipiat consolationem. Unde sequitur et dicit: «Qui pascit inter Iilia.» Lilium flos est inter flores pulcherrimus sed sterilis. Recto autem ac virente calamo a terra in altiora se subrigens, candidi exterius, interius vero ignei coloris est: gratum admodum ad visum, suave ad odoratum, naturalem habens virtutem dura emolliendi. Videas autem lilium ante solis ortum a facie frigoris nocturni et tenebrarum noctis, quasi refugiens et delitescens intra semetipsum, teneras delicias suas clausas penes se continere; mox autem ut solis orientis serenior ei facies illuxerit, quasi arridendo totum ei semetipsum aperire, et omnem gloriam suam suo reconsignare auctori. Ipse est bonae mentis status ex [Col. 0536A] gratia creante sterilis adhuc ab intelligentiae et sapientiae fructibus: quos exspectat ex gratia illuminante. Ipsa est directae in Deum voluntatis et intentionis conscientia, apud homines castitatis et exteriorum fidei operum praeferens candorem, ad Deum jugis desiderii interiorem fragrantiam. Christi bonum odorem circumferens in omni loco, in tribulationibus et pressuris, virtutem habens patientiae ad emolliendam omnem duritiam humanae malitiae, cuncta bona sua habens in occulto gratiae creantis et donantis; donec educatur quasi lumen justitia ejus, et judicium ejus tanquam meridies in manifestatione gratiae illuminantis. In verbo autem quod est, «pascit,» duo intelliguntur: et qui pascit alterum, et ipse qui pascitur. Inter hujusmodi [Col. 0536B] ergo lilia pascit, hoc est pascitur Sponsus, cum in moesta sterilis lilii conscientia solemniter eum delectat Sponsae voluntas fecunda, pascit etiam Sponsam ignorantem, cum in ea dilatione ipsa sui suum nutrit amorem. Quamvis scit quidem Sponsa, quid in ea agatur, quid in ea agat Sponsus, quandiu invicem sunt sibi: sed non sentit, quandiu invicem non adsunt sibi. Sunt enim sibi fide, adsunt amore, vel amore sibi sunt, affectu adsunt. Et bene quidem se res habet, quandiu sunt sibi: optime vero, cum adsunt sibi. Hoc est, quod sequitur. «Donec aspiret dies, et inclinentur umbrae.» Cum enim aspirabit dies, et inclinabuntur umbrae, tunc jam Sponsus et Sponsa non tam erunt sibi mutuo ad consentiendum quam aderunt ad fruendum; [Col. 0536C] nec in sterili amoenitate liliorum pascet Sponsus, sed in plena ubertate fructuum spiritus. Cum enim per aspirationem sancti Spiritus etiam in hac vita nox nostra sicut dies illuminabitur ad horam, ad tempus; et saecularium umbrae vanitatum inclinabuntur, cedentes lumini veritatis, seu magis in occasu vitae hujus, quae nox est, et non lux, et susceptione matutina alterius vitae, seu potissimum in matutino aeternitatis, in die generalis resurrectionis: tunc Sponsus et Sponsa incipient sibi non esse per fidem, sed adesse per speciem, facie ad faciem: nec pascet Sponsus Sponsam instar sterilium liliorum in flore spei, sed in fructu rei. Et tunc omnes omnino umbrae vanitatis saeculi hujus inclinabuntur; hoc est ab aestimationis suae statu dejicientur.

[Col. 0536D] Tunc, sicut olim nova gratiae sacramenta finem imposuerunt veteribus sacramentis: res ipsa sacramentorum omnium finem imponet omnibus omnino sacramentis. In sacramentis quippe Novi Testamenti coepit aspirare novae gratiae dies: in illo vero omnis consumptionis fine erit meridies, ubi non erit speculum et aenigma, et ex parte, sed visio faciei ad faciem, et summi boni plenitudo, cum quo solebat ambire ratio, figetur intellectus; quo amor aestuare, fruetur affectus, non intellectus rationis, sed illuminati amoris, non affectus ab affecto utcunque confectus, sed divino modo a Deo effectus, sicut Apostolus dicit: «Qui nos efficit in hoc ipsum Deus (Cor. V) .» Hominis enim conglorificati [Col. 0537A] Deo omnes animae vires, virtutes, voluntates, intentiones, affectiones, per virtutem resurrectionis liberatae a servitute corruptionis, et subjectione vanitatis, incommutabiliter stabilientur ad plene videndum quod sensim credebatur; ad certissime habendum quod trepide sperabatur, ad solide fruendum quod fide amabatur. Haec enim dies vitae hujus aspirans mutabilis est, nec continuum habet gaudium luminis sui, sed horas habet suas, vicissitudines gratiae illucescentis accedendi ad Deum, ad illuminandum.

Dies autem coeli, dies aeternitatis, dies super dies, ab omnibus omnino umbris saeculi hujus feriatus; totus vacat lumini suo, gaudio suo, sine desiderio plus volendi, sine metu perdendi, sine dolore perditi. Interim vero exspectatio creaturae revelationem [Col. 0537B] filiorum Dei exspectans, ingemiscit et parturit usque adhuc: et ipsi primitias spiritus habentes intra semetipsos gemunt, adoptionem filiorum Dei exspectantes, redemptionem corporis sui (Rom. VIII) . Conserva eas habentibus, largire non habentibus, o Sponse charitatis et castitatis, ut Sponsa tua, quaecunque illa est, fidelis anima languens post te, et deficiens in se, deficiens in salutare tuum, sed non a salutari tuo, praelibet hic interim horas aliquas diei tuae, donec accipiat diem plenum, quae in hoc saeculo exsultat sicut fidelis Abraham, ut videat diem tuum, videat et gaudeat, et gaudium ejus nemo tollat ab ea (Joan. VIII) . De profundis noctis caliginis vitae hujus sperantibus in te, suspirantibus et aspirantibus ad te, aspira, o dies dierum, dies [Col. 0537C] virtutis, dies super dies, dies qui es, et non deficis; et mutans intra te omnia, non mutaris. Jam ab aliquanto lumine tuo quod aspirasti nobis, o sol justitiae, radiis tuis manifestissimae veritatis tuae, aliquatenus umbrae istae mortis, umbrae vanitatis saeculi hujus inclinantur nobis, et manifesta fit nobis vanitas vanitatum, et vanitatem esse omnia manifestum et luce clarius fit nobis: Et utinam in semetipsa sic eluceret nobis tua veritas, sicut in lumine ejus apparet nobis ista vanitas! Prudenter enim advertentibus, et de lumine veritatis tuae ista aestimantibus, ipsa ex inseparabili indigentia sua, et insita miseria, et indeficiente defectu, vana se produnt esse et contemptibilia. Propter quod gratias tibi agunt omnes [Col. 0537D] filii lucis tuae, et quicunque non sunt rebelles luminis tui, quibus jam eatenus illuxisti, ut in te jam haec omnia eis innotescant, nec decipiant, licet illiciant eos aliquando adhuc et impediant, cum jam non ex affectu amentur, licet aliquando ex necessitate curentur. Nam et si memoria saeculi nonnunquam subrepit in mentem, seu venit in cogitationem cum aliqua delectatione, statim obviat voluntas evigilante in memoria ratione, et adjuvante sancto Spiritu humanam infirmitatem, continuo aspirante lumine tuo inclinantur umbrae illae ex contemplatione illius vanitatis, et conceptione tuae veritatis voluntate conversa in amorem tuum, intantum, ut jam extra te non recipiat aliquam delectationem. Statimque lux tua, o dies dierum, memoriae saeculi [Col. 0538A] incutit horrorem sui, et pro saecularis delectationis vana dulcedine, veram et amarissimam aspergit amaritudinem. Ex quo, o charitas castae generationis et sanctarum Sponse animarum, Sponsa tua ad te semper devotam habens voluntatem, aliquando quidem in desiderio cruciante, aliquando vero in amore fruente, jugis gaudii stabilitatem in te, de te obtinere non potest in tempore vicissitudinis hujus, quam etsi ex responso bonae conscientiae desiderii tui jugiter habet in bonae voluntatis statu non tamen in affectu. Cum enim secundum sapientiae tuae rationem, et libitum beneplaciti tui, et judicium justitiae tuae, vadis et venis, nonnunquam sicut cerva gratissima et gratissimus hinnulus permittis te fide apprehendi; saepe etiam dignaris meditatione [Col. 0538B] teneri, aliquando etiam amore demulceri. Sed cum vehementius teneris et delectabilius haberis, repente elaberis, et currentis post te amoris anxia lassitudine et fatigatione delectaris, dum plorat et clamat post te dicens:

«Revertere, similis esto capreae hinnuloque cervorum super montes Bethel (Cant. II, 17) .» Quasi dicit: Si quandiu tempus et tempus est, non mihi concedis, ut habeam te jugiter ad fruendum, saltem esto velocior ad redeundum, sicut velox es ad abeundum et me deserendum. Sit vicissitudo frequentior, fuga tardior, celerior reditus, praesentia familiarior ac diuturnior. Magni mihi est vel momentanea praesentia, vel modica copia tui, in visu tui, intellectus mei quantulacunque licentia; susurrium aliquod [Col. 0538C] vocis tuae, gustus vel modicus suavitatis tuae, odor unguentorum tuorum, aliqua dignatio osculi tui, et amplexuum tuorum. Haec enim mihi sunt pignus spiritus, arrha beatitudinis aeternae, firmamentum fidei, spei robur, incentivum amoris. «Revertere» ergo inquit, revertere. Revertere, quamvis statim reiturus; illapsus laetifica, elapsus moestifica. Bonum mihi est quidquid abs te mihi est, quoniam bonus bene omnia facis; et sive abeas, sive redeas, jugiter me consolatur iste affectus, quoscunque a te patiar defectus. Etenim, sicut jam supra diximus, ut ex usu carnalis amoris circa spiritualem amorem et affectum Sponsi et Sponsae aliquem sentiamus experientiae sensum, videtur saepe Sponsus Sponsae [Col. 0538D] quasi lasciviente amore illudere, et crebro subducere se vehementer amanti, rursumque reddere desideranti; egredi aliquando et abire tanquam non rediturus, ut ardentius requiratur; regredi aliquando et intrare ad illam quasi perpetuo mansurus, quo dulcius ad oscula invitetur; aliquando stare post parietem, et aspicere per fenestras, ut ad excitandum desiderium amantis videatur blandiens, sed non totus; audiatur vocans seu invitans, sed remotus. Deinde vero quasi igne succenso in corde amantis, abit prorsus ac recedit, ut nec videatur, nec audiatur, nec sentiatur. Sponsa vero cum tenere non potest abeuntem, saltem aliquando eum redire postulat ac dicit: «Revertere, dilecte mi, similis esto capreae hinnuloque cervorum super montes [Col. 0539A] Bethel.» Beata Sponsae conscientia hoc nomine crebrius Sponsum invocantis, «dilecte mi.» Hoc enim est, quod ille dicebat: «Tu scis Domine quia amo te (Joan. XXI) .» Cum enim dilecti nomine vocat dilecta dilectum, nomen dilecti amorem vocantis et ostendit et excitat, commendatque vocantem, et attrahit quem vocat conscientia et pietas diligentis. Felix et bene auspicata oratio ad Deum, quae in Spiritu sancto hoc nomine invocat quem orat; beata anima cujus orationem fiducia conscientiae hujus commendat. Quid enim non speret, qui sic orat? Orat reverti, quem habet: quae, quem amat, hahet. Hinc scriptum est: «Prope est Dominus omnibus invocantibus eum in veritate (Psal. CXLIV) .» Veritas enim invocandi in affectu amantis; certum [Col. 0539B] fit argumentum in conscientia invocantis, praesentissimae praesentiae ejus qui dixit: «Ego sum veritas (Joan. XIV) .»—«Revertere» ergo, ait, «dilecte mi,» Siquidem abeunte te, omnia turbantur; avertente te faciem tuam, sanctae affectiones ruunt in defectus, fit amaritudo in conscientia, et irrationabilis tristitia; in conversatione fratrum plena omnia scandalis, in solitudine tumultus mentis, fugit lux interior, involvunt tenebrae conculcantes, languet fides, spes palpitat, charitas lassescit, fit animus ebrius, nec compos sui; corpus oneri menti, mens corpori; nutat oratio, sordet lectio, squalet meditatio; fit omnimoda sterilitas mentis a duritia cordis, et pugnat contra miserum et insensatum orbis terrarum. Revertente autem te, seu convertente te faciem [Col. 0539C] tuam ad me, a laetitia vultus tui, a suavitate sensus tui, serena omnia fiunt et tranquilla; fit sancta laetitia de sancta conscientia, viget intellectus, fervet studium, illuminatur affectus, mens in Deo hilarescit, saeculum vilescit, corpus servit, accrescunt vires, roborantur virtutes, illuminatur fides, spes confortatur, charitas ordinatur. Fit frequens gaudium in Spiritu sancto, cum fratribus conversatio dulcis, dulcior cum Deo solitudo; mens stabilis, et sensuum spiritualium fecunda; alacris oratio, utilis lectio, rationabilis meditatio; et studium spirituale ad omnia prosperatur. Fit seria actio, otiumque sanctificatur, nusquam scandalum, nusquam contradictio, humilitas in prosperis, fortitudo in adversis; et quandiu custodis atrium tuum fortis armatus, [Col. 0539D] in pace sunt omnia quae possides (Luc. XI) . «Revertere» ergo, «dilecte mi; similis esto capreae hinnuloque cervorum.» De caprea quid dicemus? Acutioris visus est. Nolo ergo, ait, abscondere me sicut Adam (Gen. III) a facie omnia videntis, sive approbantis, sive arguentis; sed vultum tuum, Domine, requiro; faciem tuam exquirit facies mea (Psal. XXVI) . Dabis etiam mihi aciem oculorum interiorum meorum ad intendendum tibi, et providendum mihi. Et sicut velox est caprea, dabis etiam mihi velocitatem spiritus ad intelligendum de te, sicut velociter currit sermo tuus. Quid de hinnulo cervorum? Vis ei inest paternae naturae ut fugiant eum serpentes, venena non laedant. Sic Filium Dei, [Col. 0540A] quocunque se vertit, serpens ille antiquus fugit; et ad virtutem ejus omnem perdit vim suam, omne venenum. «Super montes Bethel,» sive «Bether.» Bethel interpretatur domus Dei; Bether domus consurgens sive domus vigiliarum. Bethel ergo sunt in quibus Deus familiarius inhabitat, simplices filii, Dei, humiles et quieti, et trementes sermones ejus, super quos Spiritus sanctus requiescit. Ipsa est domus consurgens, quae semper nititur ad altiora; domus vigiliarum, in qua jugiter vigilant, qui pia ac sollicita exspectatione exspectant Sponsum Dominum, quando revertatur a nuptiis. Orat ergo Sponsa Sponsum, ut saepius conversetur super domum Bethel sive Bether, sive illuminando eam in contemplatione sui, sive sublevando eam in contemptu [Col. 0540B] mundi prae amore Dei; sive pervigiles ad eum mentes ad interiora et silentia bonae conscientiae gaudia introducendo in fruitione sui. Orat eum etiam crebrius venire super montes, hoc est super altitudinem humanae perfectionis, scilicet ut fluant montes a facie Domini, cum nihil se esse aestimaverint quilibet magni homines in comparatione Dei, et sine gratia ipsius. Cum ergo Sponsa Christi, fidelis anima, aliquatenus aliquando admittitur ad contemplandum gaudium suum, sed stare non praevalet diutius ad fruendum, sed illud quidquid est, sicut illabitur nonnunquam inopinanti, sic repente elabitur tenenti, fit quod sequitur: «Similis esto capreae hinnuloque cervorum.» Ubi quod dicit, «esto,» consensus est voluntatis humanae bene affectae cum voluntate [Col. 0540C] Dei, certissime credentis, quia sive dignatur desiderantem invisere, sive quasi recedendo videtur deserere, bonum est ipsi, cui hoc fit, quidquid ab optimo Deo fit. Et cum, quem delectabiliter tenebat illapsum, continuo anxie requirit elapsum, fit quod sequitur:

«In lectulo meo per noctem quaesivi quem diligit anima mea.» Ubi primo intuendum, quia sicut recedente die nox est, et absente luce frustra oculi corporis in tenebris patent, sic Sponsae ad contemplandum quod desiderat sine adjutorio gratiae illuminantis frustra nititur intentio per vim rationis. Ideo dicit: «In lectulo meo per noctem quaesivi quem [Col. 0540D] diligit anima mea.» Sed primo videndum est quid in hoc nobis, etiam juxta litteram innuatur. Sponsa Sponsum requirens, neque diem neque noctem potest habere feriatam. Etenim etiam, ad litteram, ad spiritualis exercitii studia vigiliae nocturnae quantam habeant opportunitatem, quos fructus spiritus afferant vigilantibus ad reditum Sponsi, norunt ipsi vigilantes. Proprium quippe tempus hoc mentis est, et eorum quae mentis sunt. Vacant sensus; nec per eos aliquid obstrepit. Fit primo secretum cubilis, deinde per somnum corporis quies; cum post diurnos labores et aerumnas vitae hujus, sicut sanctum Job (Job VII) , meditantem de Deo consolatur lectus suus: cujus non est lectus sepultura mortui, vel diversorium ebrietatis, sed spiritualium studiorum officina, [Col. 0541A] et sacrarum locus visionum, ubi libet somniare quod libuit cogitare, et saepe revelatur dormienti quod non patuit vigilanti. Deinde, post ciborum et curarum et cogitationum hesternarum digestionem, redit sobrietas tam mentis quam corporis. Tunc sicut jejunus stomachus cibos quos primo suscipit efficacius decoquit, suavius digerit, et utilius coaptat naturae, sic jejuna mens evigilantis tenacius insidet et inhaeret ei quae primo occurrit cogitationi; maxime in qua consentit. Propter quod evigilanti ei, quae Sponsa est, post somnum sobrium, et qui tantummodo sufficiat naturae, curandum summopere est ut continuo quasi impolluta adhuc et virgo copuletur Sponso, adhaereat Deo, et tota in quantum praevalet afficiatur, ut deinceps tota nocte, [Col. 0541B] tota die sancta et immaculata permanens et corpore et spiritu non dividatur, sed tota sit ei cui se probavit, nec degeneris alicujus alterius affectionis recipiat commistionem. Altiori vero sensu Sponsa Sponsum, quem foris amisit, intus quaerit, in cubili cordis, in secreto mentis, in conscientia. Foris enim quod ad rem attinet actitatur, Sponsus praecipit, Sponsa obsequitur; intus autem quae amoris sunt, secreta colloquia, occulta mysteria tractantur; sed quandiu Sponsus adest. Absente enim Sponso perpetua ibi nox est, formidolosa solitudo, taediosa habitatio, quies nulla. Ubi cum semper sit indeficiente potentia, secreto tamen consilio sapientiae suae non ibi jugiter est praesidente gratia. Etenim sicut Salomon dicit: «Tempus est amplexandi, et tempus longe [Col. 0541C] fieri ab amplexibus (Eccle. III) .» Propter quod subjungit dicens: «Quaesivi illum, et non inveni.» Quem cum non invenit, tanto eum clamore vocat, quanto ad eum desiderio anhelat, sed non respondet ille vocanti, quandiu ad votum sui copiam non facit desideranti. Hoc autem agit in nocte, quam non piget in hoc crebrius pernoctare; quam a studio quaerendi tenebrae vitae hujus et densa saeculi caligo, nox tentationum sive tribulationum, etsi aliquando praepediunt, non possunt deterrere. Beatus homo qui veretur «omnia opera sua (Job IX) ,» et «semper est pavidus (Prov. XXVIII) :» non sicut timida semper solet esse nequitia, sed sicut caecitas et infirmitas humana semper sibi debet esse suspecta. [Col. 0541D] Has enim amoris aerumnas circa Sponsum, tribulationes tardantis, gaudium habiti, timorem perdendi, dolorem perditi, sola novit quae amat et quae Sponsa est. Optime autem quaerit eum in cubili, quae semper ad hoc satagit, ut semper eum secum habeat in cubili, cubile cordis ei praeparando, ut habeat eum in conscientia et meditatione, in intellectu et affectu, in obsequio pietatis cum testimonio devotae operationis. «Quaesivi» ergo, inquit, illum «in lectulo meo,» ubi familiarius et frequentius eum invenire consuevi: quaesivi utrum ibi esset in veritate quaerendi, ut proficiente ordine charitatis ipsa quoque cum illo adessem, in videndi gaudio et fruendi suavitate, qui semper prope esse solet omnibus invocantibus se in veritate. «Quaesivi illum, et non inveni.» [Col. 0542A] Quare? Forte quia nox erat; et intentione lassata paululum imminuta erat et quaerenti lux, et fervor seu calor desideranti. Si enim quaesisset ex affectu, invenisset eum in intellectu; et optime illi fuisset in ejus amplexu. Videtur autem magis congruere, ut sicut pro consolando taedio Sponsae Sponsi fit ad eam accessio, sic et comprobando, sive ipsius desiderio etiam accedendo, ejusdem nonnunquam fiat abscessio. Desideria enim non sunt, quae dilatione deficiunt. Unde Sponsa quid in Sponsi egerit absentia, subdendo manifestat:

«Surgam et circuibo civitatem; per vicos et plateas quaeram quem diligit anima mea.» Quaenam est ista civitas, qui vici, quae plateae, in quibus Sponsus quaerendus esse videtur, nec invenitur? [Col. 0542B] Nempe ipsa est civitas, de qua psalmus dicit: «Vidi iniquitatem et contradictionem in civitate: die ac nocte circumdabit eam super muros ejus iniquitas; et labor in medio ejus et injustitia, et non defecit de plateis usura et dolus (Psal. LIV) ;» ubi homo unanimis, qui simul cum ipso Sponso dulces capit cibos, ampliat super eum supplantationem (Psal. XL) , ubi caro concupiscit adversus spiritum (Gal. V) , sive proximus adversus proximum. Quae est haec civitas? Saeculum. Quae est haec civitas? Ut cum dolore dicam, saeculum saeculare, Ecclesia in saeculo. Plus dicam, et dolens dicam: omnis ordo, omnis habitus religionis. Saeculum quidem quod saeculi est, si quae saeculi sunt agit, ut patientius feramus, ut minus de eo doleamus, usus ac desperatio facit. Verum in [Col. 0542C] Ecclesia Dei vivi, quae, sicut Apostolus dicit: «Columna est et firmamentum veritatis (I Tim. III) ,» maxime in ordinibus religionum, quae arctioris vitae studia profitentur, quis non defleat usque ad lacrymas sanguinis et cordis, periculosa illa tempora devenisse quae in novissimis diebus futura Apostolus praevidit, scilicet «homines seipsos amantes, habentes quidem formam pietatis, virtutem autem ejus abnegantes?» (II Tim. III.) Haec civitas jam totus mundus est; et sicubi videtur esse Jerusalem, licite sibi eam, et absque ulla contradictione, et praesidia facit, et in plateas redigit Syria et Damascus. Quis enim hodie profitens paupertatem Christi, non conetur, non satagat, opibus distento sinu, atque refertis marsupiis, supergredi etiam [Col. 0542D] divites mundi? Maxima pars mundi possessio religiosorum est. In eremis palatia exstruuntur, in solitudinibus et speluncis aromaticae cellae fabricantur. Nemo veniens ad religionem ulterius dignatur propriis pedibus vel parvissimum iter conficere, et cum Christianos vel discipulos Christi se gaudeant nuncupari, non in hoc, ut aliquantulum mitius dicam, sufficienter imitantur exemplum, vel Christi, vel discipulorum Christi. Discit equitare, qui non novit; qui novit, erubescit dediscere. Quis etiam hodie angulus invenitur, in quo non abundet delictum illud tam signanter notatum ab Apostolo, scilicet quod judicia habemus inter nos? (I Cor. VI.) Et utinam ipsa judicia secundum nomen suum essent, ut videlicet injusta non essent. Esto, non rapimus, [Col. 0543A] non fraudamus; sed nec raptores nec fraudantes pati possumus, non tempus redimere, ut quidquam perdamus, ut nostrum negotium agentes, panem nostrum cum silentio manducemus. In concupiscentia saeculi obnoxii sumus hominibus saeculi, peccantibus adulantes, non ipsos, sed quae ipsorum sunt, quaerentes. Nonne istae sunt latae plateae saeculi, quibus itur in mortem? Nonne isti sunt vici saeculi, varii quidem, sed tamen secundum saeculum modi vivendi? Si sane saperemus, timeremus illud, quod dicit unus de nihil habentibus, et omnia possidentibus, vas electionis apostolus Paulus: «Qui volunt, inquit, divites fieri, incidunt in tentationes et laqueos diaboli, et desideria multa et nociva, quae mergunt homines in interitum damnationis (I Tim. VI) .» [Col. 0543B] Etenim quacunque occasione, sub quacunque specie subrepat avaritia, «radix» semper est «omnium malorum (ibid.) :» et quicunque appetunt eam, «inserunt se doloribus multis (ibid.) » Sed tamen in tanta multitudine divitum periclitantium et ridentium invenitur nonnunquam pauper spiritu homo Dei, cui quasi de tumultuantis perturbatione maris erepto, secumque in portu placidissimae atque pacatissimae charitatis seorsum constituto, dicat idem Apostolus: «Certa bonum certamen fidei; apprehende vitam aeternam (ibid.) .» Quaecunque enim supra dicta sunt, homo Dei quicunque ille est, fugit et effugit, laborem fortiter exercens, omnem vero sollicitudinem suam in Deum projiciens; cavens negligentiam, in Deo habens fiduciam, eique placendi firmam semper retinens [Col. 0543C] concupiscentiam; bonam habens voluntatem omnibus concurrendi, sine vitio concupiscendi, cum labore siquid potest parando, siquid paraverit prudenter ac benigne dispensando, ubique affectum diligendi provocans et appetens, appetitum placendi exsecrans et fugiens. Religio enim in qua avaritia dominatur, plateae sunt in Jerusalem Syriae et Damasci (III Reg. XX) ; et vici in quibus Sponsus non invenitur.

«Per vicos et plateas quaesivi [ al., quaeram] quem diligit anima mea.» Quidnam hoc est? Nunquid Sponsus in publico est? Nunquid in plateis et vicis? Sed amor impatiens ubique putat esse quaerendum, nusquam cum inveniri voluerit, non inveniendum. [Col. 0543D] «Quem,» inquit, «diligit anima mea.» Cur non magis spiritus? Quia non prius quod spirituale, sed quod animale est, deinde quod spirituale. Per animam quae vivificat, vita intelligitur, eo loquendi genere, quo per efficiens effectum intelligitur. Ejus ergo anima diligit et quaerit Sponsum, cui vivere Christus est, in cujus vita Christus glorificatur; cui servit quidquid in ipso est ac vivit; cui ad hoc tantum vivere libet, ut ipsi serviat totum quod vivit. «Quaesivi [ al. quaeram],» ergo, ait, «quem diligit anima mea.» Elapsum dolens quem tenebat, circuit omnia, omnem locum, omne studium, omne hominum genus, omnem vivendi modum. Nauseat ad omne pulchrum visu, saporum gustu, sonorum auditu, fragrans odoratu, blandiens attactu, concupiscibile [Col. 0544A] ad habendum, delectabile ad fruendum. Facit instabilem amor stabilis, mobilem intentio immobilis, mutabilem affectus immutabilis. Libet quaerere ubicunque inveniendus speratur; qui nonnunquam inveniri solet, etiam ubi non speratur. Invenit autem aliquod Sponsi vestigium, ubicunque et in quocunque invenit aliquod virtutis indicium, exemplum pietatis, speculum integritatis, religionis ardorem et amorem puritatis. «Quem diligit anima mea.» Iterum et iterum, ac jugiter beata anima, cui ad Dominum Deum suum jugiter in conscientia, crebro est in lingua, «quem diligit anima mea. Quaesivi illum et non inveni. Invenerunt me vigiles, qui custodiunt civitatem. Num quem diligit anima mea vidistis? Paululum cum pertransissem eos, inveni quem diligit [Col. 0544B] anima mea.» Paululum ad superiora redeamus, ut historicum sensum et ordinem dramatis inspiciamus. Jam quidem Sponsus ad Sponsam veniens, saliens in montibus et transiliens colles, aspiciens per fenestras, prospiciens per cancellos, ipsam in lectuli otioso negotio, sive negotioso otio feriantem, nec nisi quae lectuli sunt agentem vel cogitantem, excitaverat semel et iterum, ac tertio, ad surgendum, ad properandum, ad veniendum, invitaverat ad amoris sui occultiora mysteria, ad faciem plenioris visionis suae, ad studium manifestioris cognitionis suae, ad altiora praemia beatitudinis aeternae; deinde vero abiens, et in secretum se divinitatis suae recipiens, abscondensque ab ea desiderabilem illum vultum suum, in quem non solum angeli in coelis, [Col. 0544C] sed et angelicae aemuli perfectionis homines in terris prospicere concupiscunt: posuerat tenebras latibulum suum. Delicatius quippe habitam, et in deliciis gratiae enutritam, gratuitae Sponsi visitationes pigriorem effecerant, et remissam a spiritualibus exercitiis, solis orationibus deditam, et spiritualibus otiis ac meditationibus, nec alia curantem: propter quod nec vocata surrexit, nec properavit, nec venit; sed ipsum ad se crebrius reverti deprecatur, dicens: «Revertere, similis esto capreae hinnuloque cervorum.» Et cum non revertitur ad votum deprecantis, quasi a deliciis, a calore lectuli pedem tendere non valens, versat se a latere in latus, sine labore spiritualis exercitii consueta oscula et consuetos requirens [Col. 0544D] amplexus, sine gravedine exterioris laboris jugiter inventuram se ibi confidens gratiam consuetae delectationis. Tardante vero Sponso sensit tandem surgendum sibi esse, commodius fore judicans egredi ad imperium Sponsi, quam solam in lectulo otii sui, non tam absente Sponso pausare, quam pigritari. Denique otium sine ipso, magis sepulturam viventis arbitratur, quam requiem. «Surgam» ergo, inquit, «et circuibo civitatem; per vicos et per plateas quaeram quem dilexit anima mea.» Quod est dicere. Quaeram opportunitatem exterius bonae actionis, in auxilium internae contemplationis. «Quaeram,» inquit, «quem dilexit anima mea.» Veriora enim sic habent exemplaria. «Quem,» inquit, «dilexit.» Videtur enim sibi Sponsa jam quasi non diligere [Col. 0545A] Sponsum, quandiu divinae ejus bonitatis flamma ipsius non inflammat affectum; quandiu memoriae abundantiae suavitatis illius nec sua afficitur memoria, nec conformatur intellectus. Abeunte quippe ipso, repente disparent et fugiunt omnes consolationes Sponsae; mens sterilis a pristinis fructibus redditur; amor sine affectu efficitur; cogitatio sine intellectu, et sine devotionis est fructu. «Surgam» ergo, inquit, «et ibo,» quocunque me amoris, vel potius desiderii mei aestus rapuerit, sequar quocunque traxerit. Et cum interim indigna sim, quam solita gratia visitet Sponsus, quaeram aliquos, quos in hoc ipsum efficit Deus, ut fruendo in Deo illis, vel sic fruar Deo in illis. Ipsi enim aliquando inveniuntur in plateis, cum, proh dolor! non inveniuntur [Col. 0545B] in coenobiis; inveniuntur in vicis, cum non inveniuntur in eremis. Non quod non sint in coenobiis frequentius, et familiarius in eremis; sed cum quaeritur Deus, sicut nusquam invenitur, nisi prior ipse inveniat se quaerentem, sic nusquam non invenitur, cum praevenerit quaerentem.

«Invenerunt me vigiles, qui custodiunt civitatem.» Vigiles intelliguntur sive administratorii spiritus missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis, sive doctores sancti et praedicatores ad civitatem Ecclesiae custodiendam ordinati singuli in custodiis suis. Sunt enim angeli pauperum et pusillorum Dei, semper faciem Domini videntes, et ex judicio vultus illius eam quae Sponsa est adjuvantes et protegentes; et secretis quibusdam suggerendi [Col. 0545C] modis monita ei utilia, et consilia salubria subministrantes. Hos ergo Sponso Sponsa se dicit interrogasse, sed non respondisse eos dicit, quoniam non semper ad omnia interrogata nostra praesto sunt responsa divina, sive per occultas inspirationes, sive per angelicam subministrationem, sive per hominem docentem; et maxime in tempore tentationis. Sunt enim etiam sancti doctores Ecclesiae, pastores vigilantes et custodientes vigilias noctis super gregem suum, per quos, sive per verba hic viventium, sive per scripta jam cum Deo regnantium, saepe de occultis nostris, de necessitatibus nostris, in tempore prosperitatis et gratiae illuminantis semper praesto nobis est responsum divinum. Porro in tempore tribulationis, in diebus abductionis, fit coelum aeneum [Col. 0545D] et terra ferrea; non est propheta vel prophetia; non est visio a Domino; periit sermo a doctore, et consilium a sapiente. Isti sive verbo, sive scripto, sive exemplo, Sponsam quaerentem inveniunt, sed non subveniunt; et sicut miseris accidere solet, et consiliatores ei fiunt multi, adjutor nullus, quia avertente Deo faciem suam omnia turbantur; verba non nisi verba, scripturae non nisi litterae sunt. Nullus est, qui loquatur ad cor dolentis, cum multi ad aures strepant; nullus respondet interroganti, nullus manum dat erranti. «Invenerunt me vigiles qui custodiunt [Col. 0546A] civitatem.» Invenerunt quaerentem; quam gratia fecerat amantem. Sed neque hic eam invenire potuissent, nisi a gratia praeventa fuisset. Sicut enim nullus potest sensus insinuari nisi sentienti, ut puta visus ei qui nunquam vidit, auditus ei qui non audivit, sicque de reliquis; sic etiam, imo multominus sensus interior gratiae nisi ab ipsa gratia potest vel dari non habitus, vel restitui amissus. Praedicari potest ab habentibus non habentibus gaudium Domini, et commendari; consilium dari in quaerendo: modus aliquis insinuari in recuperando, et etiam nonnunquam, si gratia comes fuerit, moveri voluntas, incuti desiderium; illud vero gaudium nullius est, nisi cui ipsum se infundit; ad sublime illud nemo ascendit, nisi cui ipsum condescendit: bonum illud nemo sentit, [Col. 0546B] nisi quem ipsum sibi conformat: vita illa nemo vivit, nisi quem ipsa vivificat. Pertranseuntur ergo vigiles: qui sicut non potuerunt facere quaerentem, sic nec perficere potuerunt invenientem. Denique «charitas» diffunditur «in cordibus nostris;» non per hominem docentem, sed «per Spiritum sanctum, qui datur nobis (Rom. V) .» Et nullus est sermonis effectus undecunque venientis, ubi non operatur virtus gratiae praevenientis. Ideo dicit eis: «Num quem dilexit anima mea vidistis?» Aliter, inquit, mihi sonat, aliter loquitur interioris sonus dulcedinis animae meae, aliter exterior sermo praedicationis vestrae. Habet ejus quem quaero sensum quemdam dilectio mea, quem tametsi vos quoque habetis, non [Col. 0546C] tamen exprimunt vel vestra, vel cujuslibet alterius verba. Quamvis longe melius et dignius me sentitis, per verba tamen vestra neque nos quod quaerimus invenimus, neque vos quod desideratis attingitis. Denique multa nobis dicitis, et non perducitis, quia rem, sicut est, non innotescitis. Multum quidem conferunt ex studiis ministratae nobis lectionum consolationes spiritualiumque meditationum occasiones; et etiam ex imitatione sancti desiderii vestri assiduae orationes, caeteraque exercitia, sive spiritualia, sive corporalia; sed tamen pertranseundi estis in omnibus his, perveniendumque ubi non legitur nisi in libro veritatis; ubi aeterna sapientia datur pro meditatione, visio pro consolatione, facies ad faciem pro speculo et aenigmate. Sed hoc longe ultra vos [Col. 0546D] est, quoniam futurae vitae et aeternae beatitudinis status iste est, omnem excedens et transcendens infirmitatem. Paululum vero ultra vos est status quidem pietatis, in quo ad haec degustanda Sponsus nonnunquam adjuvat Sponsae suae, quaecunque illa est, infirmitatem, ut, sicut aer ultra lunam, infra coelum, dicitur non habere pluvias, grandines, et caeterarum spiritus procellarum, sed serenum ibi perpetuum est, sic ex profectu bonae voluntatis effectus status bonae mentis, et ab inferioribus tenebris liberetur, et a superiori lumine vicinius illustretur.

[Col. 0545] Huc usque suam in Cantica expositionem perduxit B. Guillelmus, et imperfectam dimisit, ut Petro Abaelardo de fide male sentienti et scribenti bellum indiceret, ut ipsemet in epistola ad PP. Carthusienses, libro De vita solitaria, praefixa, monet: hanc autem postea non resumpsit, sed vitam S. Bernardi adhuc viventis scribere adorsus, nec eam quidem potuit absolvere, morte praeventus. Scripsit et in Cantica alterum opus, quod ex operibus B. Ambrosii contexuit, ut idem ipse in praedicta ad PP. Carthusienses epistola asserit. Illud autem inter opera B. Ambrosii novissimae editionis Antonio Demochari perperam ascriptum reperitur.

[Col. 0547A] ⁜ (127) Epistolam Pauli ad Romanos multis et variis et difficillimis quaestionibus involutam suscepimus, non ut exponamus, quod supra nos est, sed ut aliqua sanctorum Patrum, et maxime B. Augustini, sensa in eam, vel scripta ex libris eorum et opusculis hinc inde collecta in unum hoc opusculum compingentes, suppressis, quae in ea sunt quaestionum molestiis, unam continuam, non nostram, sed ipsorum texamus explanationem: quae tanto debebit gratior esse lectoribus, quanto eam non novitatis, seu vanitatis praesumptio adinvenit, sed magnorum doctorum magna commendat auctoritas; praecipue, sicut dictum est, beati Augustini, deinde vero Ambrosii, Origenis, et nonnullorum aliorum doctorum; aliquorum etiam magistrorum nostri [Col. 0547B] temporis, de quibus certum habemus, non praeteriisse eos in aliquo terminos, quos posuerunt Patres nostri. Nemo ergo furti nos arguat, ipsi nos prodimus. Secundum poeticam fabulam, aviculam nostram diversarum plumis avium, et coloribus solemniter vestivimus; quae si venerint, et abstulerint singulae, quae recognoverint sua, nuda vel nulla remanebit nostra cornicula. Me autem ad hoc compulit contemplandae gratiae Dei jucunditas, et gloria ejus omnibus praedicanda: quam in tota Epistola hac constantissimus propugnator ejus Apostolus apostolica auctoritate et prudentia defendit contra Judaeos, sancti Patres ubique contra haereticos; nos autem ad plenae humilitatis affectum, et purae devotionis effectum, nostrorum cordibus desideramus [Col. 0547C] inscribi. Qui cum totos cultui se divino devoverint, scire debent quia sicut Scriptura dicit, «pietas cultus Dei est (Job XXIII) ;» pietas autem nulla est sine gratiarum actione; gratiarum actio nulla est sine gratiae agnitione. Hoc enim crebro meditantes, efficiuntur, «beati pauperes spiritu (Matth. V) ,» quorum est regnum Dei, quorum cum Deo totus spiritus creditus est. Gratia enim priusquam essemus, cum nihil essemus, nos praedestinavit, aversos vocavit, conversos justificavit; justificatos, si ingrati non fuerimus, glorificabit. Ipsa bonum operatur in nobis, ut velimus; cooperatur cum volumus, sine qua nihil boni vel velle vel perficere valemus. Sicut enim ex nullis subsistentibus a Deo [Col. 0547D] creati sumus, ut aliquid simus in ejus creaturis, sic a gratia ex nullis meritis creati sumus in operibus [Col. 0548A] bonis. Et exinde si quid meremur gratia est: quod autem meremur, gratia pro gratia est. Acceptae quippe gratiae reddere fructus, gratiae augmentatio est, sicut accepisse primum gratiam, gratia est. Gratia praevenit nos ut oremus; adjuvat cum oramus; exaudit quod oramus. Hac, Virgo ut mater Dei fieret, plena facta est (Luc. I) : hac de virgine natus plenus inventus est. Hanc Noe, Abraham, Moyses, caeterique Patres sancti, apud Deum perhibentur invenisse; haec ipsi Paulo apostolo alia quaerenti jubetur sufficere (II Cor. XII) . Nam et cum speciosus forma prae filiis hominum venisti, Domine Jesu, speciali praerogativa diffusa est gratia in labiis tuis, quia hoc ipsum fuit oleum laetitiae quo unctus apparuisti prae participibus tuis (Psalm. XXXXIV) [Col. 0548B] propter quod adolescentulae dilexerunt te, currentes in odorem unguentorum tuorum (Cant. I) . Hanc enim in hoc ipsum ab ipsa praeventi viderunt in facie tua telonarius publicanus, et relicto telonio abiit post te (Matth. IX) ; Petrus et Andreas, Jacobus et Joannes et relictis retibus et patre secuti sunt te. Haec usque hodie quiddam sonans in verbis tuis ad aures eorum quos praevenit, quod ad aures aliorum non pervenit, vocat ea quae non sunt tanquam ea quae sunt, et humilibus facit consentire, quia fratres sunt, et amputare opprobrium, quod de te suspicati sunt, humilium exhilarans corda, et facies gratificans, quia sic sunt, sicut creati sunt et sic in aliena abducti sunt. In hac gratis praestas quidquid praestas nobis, nihil quod non dederis tu [Col. 0548C] accipiens a nobis: in qua etiam cum gratis a nobis vis amari, hoc nobis pro gratuito computas, quod amamus te, propter te, cum majus quid dare nobis non possis, o omnipotens, pro merito amoris tui, quam ipsum amare te. Insuper ex usuris et iniquitate flagitiorum et facinorum nostrorum redimens animas nostras, honorabile facis coram te nomen nostrum, ut filii gratiae tuae nominemur et simus, tanquam gratis te amantes quibus, ut dignos nos facias ipso amore tuo, primum praerogas remissionem tot ac tantorum peccatorum. Sed tua est, et a te nobis est gratia, ideo, Domine Deus noster, tibi soli sit gloria. Si quis autem gloriatur, nonnisi in te glorietur. Neque enim vel ipsa fides in nobis esse potest, si non a te sit, [Col. 0548D] sine qua in homine nullum opus bonum fit, quia quidquid non est ex fide, peccatum est (Rom. XI) .

[Col. 0589B] Jam postquam supra scriptos differentiarum status circa ea quae prima vel secunda sunt hominis Dei vel populi Dei, duos utcunque libellos digessimus, ad ea quae tertia ejus sunt ingredientes, gratiam Dei lumenque ejus mirificum salutamus, et adoramus in ipso lumine, unde nobis oriri incipit, non quod omnino quasi per ordinem lectionis differentiarum harum fiat processus; sed sic designantur in ordine scribentis diversis modis et locis, sicut diversis temporibus fieri solent in corde hominis proficientis. Ibi enim invenit quisque differentiarum harum status, secundum interioris status sui defectus vel successus; cum aliquando homo tentandus et ostendendus ipse sibi, sibi a Deo relinquitur; sicque totus invenitur exlex et excors, ut nesciat, sicut dicitur, [Col. 0589C] discernere inter dextram et sinistram suam: quae sunt prima hominis. Aliquando caeco datur oculus, ut videat quae videnda sunt: sed non prodest, non delectat miserum videre, cum, quod proprium est naturalis visus, nihil eorum quae videt menti renuntiat sensus suus: quae sunt secunda hominis. Aliquando oculis rationis infundit se quaedam visus non tam natura quam gratia, ut non tam videns rem sibi visam, quam visa res attrahat sibi et conformet et coaptet videntem. Quod cum fit absque contradictione, pignus est vel arrha vicinae sanitatis; cum vero fit, sed sine contradictionis lucta non fit, commonitio est nondum consumptae infirmitatis. Haec sunt tertia hominis Dei: Populus vero Dei in naturali lege primum relictus est sibi, ut intelligeret quid [Col. 0589D] per se ipse sibi esset; deinde aliquibus eorum addita est etiam lex scripta, ne quid esset unde se apud Deum homo excusaret; postremo vero omnibus missa gratia, ut intelligeret homo quid ipse sibi, quid ipse Deo, quid sibi Deus esset; et laudaret Deum, seipsum vero accusaret. Ad hoc videtur pervenisse apostolicae disputationis sensus, tam de homine Dei quam de populo Dei, et ex hoc jam regnum [Col. 0590B] gratiae disputando ingreditur, licet saepius adhuc ad commendationem gratiae legentis oculis referat et depingat statum illum hominis vel hominum, qui ante legem et sub lege sunt, vel fuerunt. «Justificati igitur ex fide, pacem habeamus ad Deum, per Dominum nostrum Jesum Christum.» Hactenus de ratione fidei, quae ad justitiam reputata est, et de circumcisionis et praeputii diversitate disputatum sit. Nunc jam qualiter, qui ex fide et non ex operibus justificati sunt, ab Apostolo informentur ad gratiam, videamus. Cum manifeste, inquit, jam pateat quia nec lex Moysi gentili, nec Judaeo praejudicet lex fidei, omnes, tam ex Judaeis quam ex gentibus, pacem habeamus ad Deum. Primo ergo quicunque intelligit et gaudet se justificatum per fidem, caveat ne gratiae [Col. 0590C] ingratus sit, id est ne habeat superbam fidem, et dicat sibi: Si ex fide, quomodo gratis? Scilicet quasi ipse det fidem, et accipiat justificationem. Non hoc dicat homo fidelis, quia dicetur ei: «Quid habes quod non accepisti? (I Cor. IV) .»

[Col. 0611C] Latius jam in superioribus de justitiis legis et fidei disputans Apostolus pro Judaeis et gentibus, tandem justificatos ex fide pacem utrosque ad Deum habere docuit; deinde ex collatione veteris Adae et novi, supereminentiam eis gratiae, in qua eos reconciliaverat, ostendens, in ea positos, ad eam quam dicunt impeccantiam, et ad fidei opera plurimum ex suscepti baptismi mysterio animavit; et ad transeundum a servitute litterae ad libertatem spiritus, qua sunt tertia hominis vel populi Dei. Nunc jam imitans eum cui serviebat in Evangelio filii ejus, cujus misericordia plena est terra, et tamen sigillatim fingit corda singulorum, et intelligit omnia opera eorum; formam moralis doctrinae evidentius assumit, imperitus noster sermone, etsi non [Col. 0611D] scientia, in qua singulorum conscientias conveniat; et quid in eis lex quaelibet, quid gratia operetur, quid fides, quid littera, quid ea quae dicitur arbitrii libertas, rationabiliter ostendat, sed et contentionem legis mentis et legis membrorum describit, nullamque de corpore mortis liberationem, nisi a gratia Dei per Dominum nostrum Jesum Christum. Primum ergo ex legis similitudine legi finem imponit; ut omnes os obstruatur, ut destructa de lege Judaeorum gloria, tam in Judaeis quam in gentibus, par deinceps causa currat, et similis doctrinae gratia. Dicit ergo: