178

Pierre Abélard, ou Abailard ⁜ (1) , fils de Bérenger et de Lucie, distingués l'un et l'autre par leur noblesse, naquit l'an 1079, au Palets ⁜ (2) dans le comté de Nantes. Son père, qui avait pris quelque teinture des lettres avant d'embrasser la profession des armes, régla sur ce plan l'éducation de ses enfants, et fit précéder les exercices militaires, auxquels il les destinait, par la culture de l'esprit. Abailard, qui était l'aîné ⁜ (3) , reçut un gage de prédilection dans le soin particulier qu'on prit de ses études; il avança rapidement dans la carrière des lettres. Arrivé à la dialectique, le dédale épineux de cette science captiva son esprit, naturellement ami des détours et des subtilités. Le charme alla si loin qu'il sacrifia, dit-il, Mars à Minerve, et la gloire qu'il pouvait acquérir par les armes, au désir de se faire un nom dans les disputes du Lycée. Plein de cette idée, il quitta son pays à l'âge d'environ seize ans, et se mit à parcourir différentes contrées, s'arrêtant partout où il y avait des dialecticiens, entrant en lice avec eux, et leur laissant toujours des marques de son habileté. Ses courses philosophiques le conduisirent au bout de cinq ans à Paris, où il trouva des champions avec lesquels il n'osa d'abord se mesurer. Le plus célèbre d'entre eux était Guillaume de Champeaux, modérateur de la principale école.

Abailard s'étant présenté à lui pour avoir permission de venir l'entendre, fit preuve en cette occasion d'un mérite qui éblouit le professeur et l'enchanta. Non-seulement il consentit à l'admettre comme disciple dans son école, il voulut encore l'avoir comme ami dans sa maison.

Tant de faveur, que le flegme de la philosophie aurait dû, ce semble, modérer, enflame coeur du jeune homme, et le fit bientôt sortir des bornes de la subordination. Il entreprit de s'égaler à son maître, et combattit ouvertement ses opinions. Cette conduite ingrate et téméraire ayant irrité Guillaume de Champeaux, il fallut se séparer. Abailard congédié partit pour Melun, alors une des résidences de la cour, dans le dessein d'y ouvrir lui-même une école de philosophie. Il en vint à bout malgré les traverses qu'on lui suscita. Là s'étant déclaré l'antagoniste du philosophe de Paris, il prit à tâche de ruiner sa doctrine et sa réputation. Pour cet effet, il envoyait ses écoliers de temps en temps provoquer à la dispute ceux de Champeaux; et ces escarmouches, à l'entendre, finissaient toujours à l'avantage de siens. Mais comme l'éloignement des deux écoles faisait languir le combat, il transporta la sienne à Corbeil, afin de rendre les assauts plus vifs et plus fréquents.

Au milieu de ces prouesses une maladie, causée par l'excès du travail, l'obligea d'aller respirer l'air natal. A son retour il trouva Guillaume de Champeaux qui enseignait dans le cloître du nouveau monastère de Saint-Victor, sous l'habit de chanoine régulier. Cette métamorphose inattendue le surprit et le toucha. Il alla trouver son maître, le pria d'oublier ses incartades, et ne fit pas même difficulté, quoique âgé d'environ trente ans, de se remettre sous sa discipline. Mais la différence de leurs sentiments, dont ni l'un ni l'autre ne voulait se départir, ne tarda pas à causer une nouvelle rupture. Guillaume soutenait l'Universel a parte rei, que Bayle ⁜ (4) qualifie sans fondement un spinosisme non développé. Abailard, zélé nominal, fit revivre ses premières objections, renforcées de nouveaux syllogismes. Alors il pressa, dit-il, son [Col. 0011] adversaire de maniere qu'il l'obligea de chanter la palinodie. On sent assez que ce fait, pour être cru, demanderait une autorité moins suspecte que celle de la partie intéressée à le publier. Quoi qu'il en soit, ennuyé de l'humble qualité d'écolier, Abailard voulut recommencer à donner des leçons. Son nom l'avait déjà rendu redoutable dans les écoles de Paris. Le successeur que s'était donné Guillaume de Champeaux, en se retirant à Saint-Victor, instruit des vues d'Abailard, et craignant de l'avoir pour émule, vint de lui-même lui offrir l'exercice de sa chaire. Il fit plus: il ne dédaigna pas de se ranger parmi les auditeurs de celui auquel il prêtait son autorité pour enseigner. Si cette générosite flatta beaucoup Abailard, elle ne déplut pas moins au Victorin ⁜ (5) . Celui-ci trouva moyen de la rendre inutile, en faisant destituer sur des accusations graves le professeur en titre, et nommer un autre de ses disciples très-dévoué à ses volontés, pour le remplacer.

Après cet échec, Abailard regagna Melun, où il rétablit sa chaire avec le même succès que par le passé. Guillaume de Champeaux de son côté quitta presqu'en même temps le séjour de Saint-Victor, pour aller avec sa communauté s'établir à la campagne. Notre philosophe, voyant alors celui qui l'avait supplanté dépourvu d'appui, revint en diligence à dessein de le débusquer. Il amenait avec lui son école de Melun, qu'il regardait comme une petite armée, à la tête de laquelle il devait combattre. Avec cette troupe il alla se loger, c'est-à-dire faire ses leçons, sur la montagne Sainte-Geneviève, dont la position, dit-il, lui parut favorable pour assiéger son ennemi et le battre en brèche. Cette manière de camp philosophique reçut bientôt de nouveaux renforts. Quantité de volontaires y accoururent, et le parti contraire souffrit de grandes désertions dont celui d'Abailard profita. Guillaume, du fond de sa retraite, n'apprit pas tranquillement ces nouvelles. Il part sur-le-champ, et accourt à Paris. Mais sa présence ne put rendre le courage à celui qu'il venait dégager. Cette âme faible et méticuleuse aima mieux quitter la partie, et s'enfuit de honte dans un monastère. Le champ de bataille resta donc entre les deux anciens rivaux secondés chacun de leurs tenants. La dispute n'en devint que plus animée. On lança les arguments de part et d'autre avec une nouvelle ardeur; et l'acharnement des deux partis fut tel, que le bruit en retentit dans toutes les provinces. Abailard, que nous ne faisons que copier ici, termine le récit de cette aventure en disant qu'il peut, sans exagérer, et en demeurant même au-dessous de la vérité, s'appliquer ce vers que le poëte met dans la bouche d'Ajax:

Cependant un auteur contemporain très-digne de foi nous apprend là-dessus une anecdote qui ternit un peu le triomphe de notre philosophe. Croira-t-on que, tandis qu'il s'escrimait avec tant de succès contre un vieillard consommé dans toutes les ruses de la dialectique, un jeune logicien réussit à le mettre en déroute ⁜ (6) ? Ce nouveau champion était Goswin, depuis abbé d'Anchin en Flandre, alors disciple de Joscelin qui enseignait dans le même temps sur une autre partie de la montagne Sainte-Geneviève. Choqué des forfanteries d'Abailard et de plusieurs propositions hardies qu'il avançait, il osa le défier à la dispute, et le poussa si rudement qu'il le mit, comme l'on dit, au pied du mur. Le vaincu n'a eu garde d'ajouter cet incident à son récit.

Les hostilités furent suspendues par un second voyage qu'il fut obligé de faire en Bretagne, appelé par sa mère qui voulait, à l'exemple de son époux, entrer en religion. L'envie de recommencer la guerre lui fit promptement expédier ses affaires de famille. Mais à son retour, il apprit que Guillaume de Champeaux venait d'être fait évêque de Châlon-sur-Marne. Cette promotion, qui le privait du seul concurrent qu'il jugeait digne de lui, dérangea ses vues et lui en suggéra de nouvelles. Il quitta Paris et la philosophie pour aller étudier la théologie à Laon sous le fameux écolâtre Anselme, dont la réputation attirait des écoliers de toutes parts. L'idée avantageuse qu'il s'était faite de ce professeur ne se soutint pas à l'épreuve. Après l'avoir écouté quelque temps, il trouva, dit-il ⁜ (7) , sa capacité bien au-dessous de la célébrité de son nom. Comme la théologie ne consistait alors que dans une exposition de l'Ecriture sainte, il lui vint en pensée qu'en lisant chez lui quelque bon commentaire, il avancerait beaucoup plus qu'en fréquentant l'école d'Anselme. Il suivait depuis quelque temps cette méthode avec satisfaction, lorsqu'il se vit engagé, par une sorte de défi, à faire preuve en public de l'avantage qu'il en avait retiré. Le texte qu'il choisit pour ce coup d'essai fut le premier chapitre d'Ezéchiel, l'un des plus difficiles, comme l'on sait, de l'Ecriture sainte. Il s'en tira si bien au gré de ses auditeurs, qu'on le pria de continuer les jours suivants. Il y consentit sans peine, et entreprit de suivre la prophétie jusqu'à la fin. Mais l'écolâtre, sans l'aveu duquel cela se passait, ne lui en donna pas le temps. Excité par deux de ses disciples, Albéric et Lotulfe, il imposa silence au nouveau professeur, et arrêta par là l'espèce d'attentat qu'il commettait contre son autorité.

Abailard ne pouvant plus ni prendre ni donner de leçons à Laon, revint tenter de nouveau la fortune à Paris. En y arrivant, il trouva que la principale chaire, ce grand objet de son ambition, était vacante. Ses amis et ses protecteurs manoeuvrèrent pour lui, de manière qu'ils la lui firent obtenir. A cette place, [Col. 0013] dont les fonctions embrassaient la philosophie et la théologie, était réuni vraisemblablement des Lors un canonicat. Ce qui est certain, c'est qu'Abailard devint ⁜ (8) chanoine dans le même temps qu'on la lui déféra. Ses voeux, si longtemps frustrés, semblèrent cette fois accomplis: plus de concurrent en état de le traverser, plus de supérieur dans les écoles avec lequel il craignît de se compromettre. Ses premières leçons, où il reprit l'explication d'Ezéchiel qu'il avait entamée à Laon, lui firent la plus grande réputation. Il n'était bruit que du professeur Abailard, non-seulement en France, mais dans tous les pays étrangers. L'Anjou, la Bretagne, la Flandre, l'Angleterre, l'Allemagne, se hâtèrent d'envoyer leurs jeunes sujets à Paris pour se former aux sciences sous un docteur si renommé. En un mot, jamais école n'avait été si brillante que la sienne; et comme chaque écolier payait alors, le profit alla de pair avec la gloire.

Abailard n'avait pas qu'une sorte de mérite, et ne brillait pas seulement dans l'exercice de sa profession; une physionomie agréable, beaucoup d'enjouement dans l'esprit, un organe mélodieux, mille autres qualités aimables lui avaient fait un grand parti dans le beau monde, et surtout parmi les femmes. Pour soutenir chrétiennement tant d'avantages, il fallait une vertu plus que commune, et malheureusement il ne l'avait pas. Enivré de sa prospérité, la Providence permit qu'il tombât dans une faute qui empoisonna toute la suite de ses jours. Nous voulons parler de son aventure si connue avec Héloïse, dont il abusa sous le voile de la philosophie qu'il s'était chargé de lui enseigner. On sait que le fruit de leurs amours fut un fils qui eut le nom d'Astralabe. On sait aussi la cruelle et lâche vengeance que les parents d'Héloïse exercèrent sur le séducteur, malgré le soin qu'il avait eu de réparer l'honneur de leur fille en l'épousant.

Rien ne fut capable de le consoler, ni les marques de condoléance que tous les ordres de la ville lui donnèrent en cette occasion, ni la peine du talion qu'on fit subir à quelques-uns des coupables. Son désespoir ne lui laissa apercevoir d'autre asile qu'un cloìtre pour y aller enfouir sa honte. Il choisit celui de Saint-Denis, et s'y fixa par des voeux solennels vers l'an 1119, après avoir obligé son épouse de faire la même chose dans l'abbaye des religieuses d'Argenteuil. Son génie inquiet et mordant le suivit dans sa retraite.

Les moines de Saint-Denis, sous l'abbé Adam, s'écartaient en plusieurs points de l'exactitude de la Règle, quoique beaucoup ⁜ (9) moins pervers qu'Abailard ne les dépeint dans l' Histoire de ses malheurs. Le nouveau profès, sans titre et sans mission, voulut s'ériger en réformateur. Son indiscrétion lui attira les mortifications qu'elle semblait mériter. Bientôt il se vit abandonné de tous ses confrères. Dans cette solitude extrême une députation de ses écoliers arriva fort à propos pour mettre fin à ses ennuis. Elle avait pour objet de l'engager à reprendre ses leçons. A l'en croire, ce ne fut qu'avec peine qu'il se rendit à cette proposition. Il n'en fut pas de même de l'abbé et de sa communauté. Tous y donnèrent volontiers les mains. On lui assigna pour son école un prieuré voisin des terres du comte de Champagne. Il quitta Saint-Denis, et on le vit partir sans regret.

Ce fut alors qu'il commença de se distinguer par la singularité de ses opinions. Depuis la fin du siècle précédent les questions sur la Trinité faisaient la matière la plus ordinaire des disputes parmi les théologiens. Abailard, qui se piquait de rendre raison de tout, entreprit d'expliquer ce mystère par les seules lumières de la philosophie. Non content d'exposer son système de vive voix, il le consigna dans un écrit qui souleva les plus habiles docteurs contre lui. Roscelin se rendit le premier son dénonciateur auprès de l'évêque de Paris. Mais l'opprobre dont il s'était couvert lui-même auparavant par ses erreurs, sauva pour cette fois son adversaire. On imputa sa dénonciation, peut-être trop légèrement, à l'ignorance ou à la mauvaise volonté. Abailard toutefois n'en fut pas quitte pour cet assaut. Albéric et Lotulfe, ses deux anciens rivaux, alors professeurs à Reims, revinrent à la charge, et prirent le parti de le déférer au concile assemblé l'an 1121 à Soissons par Conon, légat du pape. L'accusé comparut sur la citation qui lui fut faite, non sans avoir couru risque, dit-il, d'être lapidé comme hérétique en entrant dans la ville. Il disputa contre ses adversaires ⁜ (10) , il prêcha, il expliqua sa doctrine en public et en particulier pendant la tenue du concile, enfin il n'oublia rien pour sa défense; mais tout cela fut en pure perte. A la dernière session, les Pères, l'ayant mandé, firent apporter un brasier, et lui ordonnèrent d'y jeter son livre; cela fait, on l'obligea de réciter à haute voix le Symbole dit de saint Athanase, en forme de profession de foi, terrible sentence qu'il n'exécuta, de son aveu, qu'en versant bien des larmes, qui n'étaient rien moins que la marque de son repentir. Ce ne fut pas encore tout. Pour comble d'ignominie, on le fit enfermer, à titre de séducteur, dans le monastère de Saint-Médard de Soissons.

Heureusement l'abbé et les moines de Saint-Médard étaient gens qui se piquaient d'humanité. Sensibles au désastre de leur prisonnier, ils n'omirent aucun soin pour adoucir sa captivité. Elle ne fut pas de longue durée. Le légat, en partant de France, lui accorda son élargissement, avec ordre toutefois de retourner [Col. 0015] à Saint-Denis. Le souvenir des impressions fâcheuses qu'il y avait laissées contre lui, la flétris sure qu'il venait de recevoir, tout l'avertissait de prendre des sentiments, un ton et des manières capables de ramener les esprits en sa faveur. Mais une démangeaison insurmontable de parler et de contredire lui suscita bientôt de nouvelles affaires. En lisant Bède, il y trouva que saint Denis l'Aréopagite avait été évêque de Corinthe, et non d'Athènes; d'où il s'ensuivit qu'il n'était pas le même, comme on le croyait alors, que l'apôtre des Gaules. Ce texte lui parut ouvrir un trop beau champ à la dispute pour le négliger. Il osa donc s'élever contre l'opinion reçue, opinion dont on faisait dépendre, en quelque sorte, le salut du royaume et la gloire de l'Eglise gallicane. Ses confrères, scandalisés, en portèrent leurs plaintes à l'abbé, qui traita la chose suivant les préjugés du temps. Abailard, mandé en chapitre, y fut tancé rudement sur sa témérité. On alla même jusqu'à le menacer de le dénoncer au roi comme coupable de crime d'Etat. La menace étant sérieuse, ou lui paraissant telle, il ne crut pas devoir en attendre l'effet. Une nuit donc il s'échappe du cloître et se réfugie sur les terres du comte de Champagne. Ce prince, dont il était connu, le plaça dans le monastêre de Saint-Ayoul de Provins. Malgré cette puissante protection, Adam ne laissa pas de le poursuivre dans son asile. Il se plaignit aux religieux de Saint-Ayoul de la retraite qu'ils lui donnaient, et le fit sommer lui-même de revenir à terme préfix sous peine d'excommunication. La mort ne donna pas le loisir au rigide supérieur de pousser son ressentiment plus loin. Suger, qui lui succéda, voulut d'abord suivre ses derniers errements envers le fugitif; mais, vaincu par les sollicitations, il lui permit à la fin d'aller où il voudrait, pourvu qu'il ne promît la stabilité dans aucun monastère.

Maître du choix de sa demeure, Abailard alla s'établir sur les bords de la rivière d'Ardusson, dans un lieu désert, voisin de la ville de Nogent-sur-Seine. Ses disciples ne tardèrent pas à l'y venir trouver. Ni l'horreur du séjour, ni la difficulté de s'y procurer les choses nécessaires à la vie, ne rebutèrent cette multitude de jeunes gens, la plupart délicatement élevés. La compagnie de leur maître, avides qu'ils étaient de ses leçons, leur tenait lieu de tout. Pour ne lui laisser aucun sujet de distraction, ils se chargèrent de pourvoir à son entretien. La manière dont ils s'acquittèrent de ce soin fait l'éloge de leur générosité.

Contents d'habiter eux-mêmes dans des cabanes de roseaux, ils lui bâtirent un logement de pierre, et convertirent le petit oratoire qu'il avait construit de ses mains en une église spacieuse et bien ornée. Cet édifice fut dédié au Paraclet, titre dont certaines gens murmurèrent comme d'une nouveauté. Jamais, disaient-ils, on n'a vu d'église consacrée à une seule des personnes divines. On blàma de même, et peutêtre avec plus de fondement, une statue qu'il avait imaginée pour représenter le mystère de la Trinité. c'était un groupe de pierre composé de trois figures adossées avec des visages parfaitement semblables. Ces plaintes lui furent d'autant plus sensibles, qu'elles avaient pour auteurs ⁜ (11) , à ce qu'on lui rapportait, saint Bernard et saint Norbert, deux personnages des plus accrédités de leur temps. La peur le saisit au point qu'il se croyait tous les jours à la veille d'être traduit devant un nouveau concile pour y être condamné de nouveau. Comme il était dans ces perplexités, deux députés du monastère de Saint-Gildas de Ruits en basse Bretagne vinrent lui annoncer que leur chapitre l'avait élu pour abbé. Ils étaient porteurs du décret d'élection et avaient eu la précaution de prendre le consentement de l'abbé de Saint-Denis. Jamais rencontre ne lui parut plus heureuse. Il partit joyeusement (vers l'an 1126) pour son abbaye, persuadé que ses ennemis le perdraient de vue dans un pays si reculé. Mais sa fâcheuse destinée ne lui faisait éviter un malheur que pour le précipiter dans un autre. Les moines de Saint-Gildas vivaient dans le désordre, et le seigneur de Ruits en prenait occasion d'envahir les biens du monastère. Le nouvel abbé voulut réformer les moines et réprimer les usurpations du tyran. Son zèle échoua des deux côtés, et ne servit qu'à lui faire des ennemis au dedans et au dehors. Au milieu de ces contradictions, il apprit que les religieuses d'Argenteuil, dont Héloïse était alors prieure, venaient d'être chassèes (l'an 1127) pour faire place aux religieux de Saint-Denis. Cette nouvelle fit revivre la tendresse conjugale dans son coeur. Il part incontinent, va prendre son ancienne épouse, et la conduit avec celles de ses soeurs qui voulurent la suivre au désert du Paraclet. Ce lieu, par les liberalités des seigneurs voisins, et avec la permission de l'ordinaire (le vénérable Atton, évêque de Troyes), fut érigé en abbaye, dont Héloïse eut le gouvernement. Abailard, qui regardait cet établissement comme son ouvrage, donnait tous ses soins pour le perfectionner. Cependant on parla dans le monde de ses fréquents voyages au Paraclet, et les motifs en furent interprétés malignement. Pour faire cesser ces mauvais bruits, il prit le parti de s'éloigner de ce séjour chéri, avec la résolution de ne plus y revenir.

De retour en son abbaye, il n'y trouva, comme il s'y était attendu, que des chagrins et des persécutions. Les choses passèrent même ce qu'il avait prévu, s'il est vrai que ses moines, ainsi qu'il le raconte, furent assez pervers pour attenter à ses jours. Quoi qu'il en soit, il est certain que les dégoûts qu'il essuyait le déterminèrent enfin à se démettre de sa dignité, ce qui arriva au plus tard l'an 1136. On le voit effectivement cette année ⁜ (12) donnant des leçons de nouveau sur le mont de Sainte-Geneviève à Paris, et effaçant tous ses collègues par le brillant de son esprit et l'affluence de ceux qui venaient l'entendre. Mais il abandonna sa chaire (on ne sait pourquoi) l'année suivante; et nul monument ne nous fait [Col. 0017] connaltre le lieu où il se retira ⁜ (13) . Quelque part que ce fût, Abailard n'y demeura pas oisif. Il employa le loisir de sa retraite à revoir les ouvrages qu'il avait composés jusqu'alors et à les mettre en état de paraitre au grand jour. Dès qu'ils furent entre les mains du public, ils firent un grand bruit, et donnèrent lieu à des jugements divers. La nouvelle méthode de l'auteur, qui était de procéder, en théologie comme en dialectique, par voie de démonstration, éblouit le plus grand nombre. On admirait la force de ce génie, qni s'était fait une route pour atteindre à des mystères qu'on avait cru jusqu'alors inaccesibles à l'esprit humain. D'autres, au contraire, n'aperçurent dans ce dessein que présomption, que témérité, qu'illusion. Entre ceux-ci fut Guillaume ⁜ (14) , qui, d'abbé bénédictin de Saint-Thierri, dont il conserva le surnom, s'était fait moine de Cîteaux dans l'abbaye de Signi. Il tira des deux principaux livres d'Abailard les propositions qui lui parurent les plus choquantes, et les réfuta dans un écrit qu'il fit tenir à Geoffroy, évêque de Chartres, et à saint Bernard ⁜ (15) . L'envoi fut accompagné de deux lettres, où il priait ces graves personnages de lui marquer ce qu'ils pensaient et des extraits et de la réfutation. Nous n'avons point la réponse de l'évêque de Chartres. Celle de l'abbé de Clairvaux est marquée au coin de la plus exacte circonspection ⁜ (16) . Il loue Guillaume sur son zèle contre les nouveautés, approuve son ouvrage en général; «mais la matière, ajoute-t-il, étant de la dernière importance, il est nécessaire, avant que je puisse me décider, que nous en conférions quelque part ensemble: ce qui ne peut se faire qu'après Pâques, attendu la circonstance (on était alors dans le carême) qui ne nous permet pas de violer la retraite, ni de vaquer à d'autres soins qu'à la prière.» La prudence du saint abbé ne se borna pas à cette précaution.

Il alla trouver en personne l'accusé ⁜ (17) , lui remontra le scandale que ses livres excitaient, et sut manier si adroitement cet esprit vif et altier, qu'il en obtint plus qu'il n'avait espéré; car Abailard poussa la docilité jusqu'à le choisir lui-même pour juge de sa doctrine, avec promesse d'en passer partout où il voudrait ⁜ (17*) . Si ces dispositions de notre théologien furent sincères, elles n'eurent pas le mérite de la persévérance. De perfides amis lui en firent un crime comme d'une lâcheté et vinrent à bout de les lui faire désavouet. Le plus animé de tous était le fameux Arnaud de Bresse, autrefois son disciple, qui, chassé d'Italie pour ses déclamations séditieuses contre le pape et le clergé, s'était venu réfugier en France. Cet homme dangereux lui peignit les intentions de l'abbé de Clairvaux à son égard sous des couleurs si odieuses, qu'il l'engagea d'en venir à une guerre ouverte avec lui. Pour cet effet, Abailard alla trouver l'archevêque de Sens ⁜ (18) , Henri Sanglier, et le pria d'indiquer une assemblée où il pût entrer en dispute réglée avec cet abbé sur les articles sur lesquels il trouvait à redire dans sa doctrine. Le prélat, y ayant consenti, écrivit à saint Bernard de se trouver au concile qu'il devait tenir à Sens dans l'octave de la Pentecôte de l'an 1140. Nullement aguerri aux combats de l'école, le saint homme refusa d'abord le défi, craignant, disait-il, de se mesurer avec un homme tout hérissé des pointes de la dialectique ⁜ (19) . De plus, il lui semblait dangereux (ce sont encore ses termes) de commettre des vérités toutes divines a l'événement d'une dispute toute humaine. Il répondit en conséquence à l'archevêque qu'il n'irait point au concile, attendu que l'affaire pour laquelle il y était cité n'était point sa cause particulière, mais celle de toute l'Eglise. Telles furent les premières pensées de l'abbé de Clairvaux. Mieux conseillé depuis, il alla se présenter au combat ⁜ (20) . L'assemblée de Sens fut des plus nombreuses. Le roi Louis le Jeune s'y était rendu avec les comtes de Champagne et de Nevers. Tous les évêques de la province, à l'exception de deux, Samson archevêque de Reims avec trois de ses suffragants, formaient le tribunal qui devait prononcer. Outre ces prélats, une multitude de savants y étaient venus, attirés par le mérite de la cause et la réputation des contendants. Les partisans d'Abailard ne doutaient pas qu'il ne remportât aisément la victoire sur un adversaire déjà demi-vaincu, disaient-ils, par la peur. Des deux côtés on s'attendait à lui voir déployer toutes les ressources de son art pour mettre en défaut son adversaire et embarrasser ses juges. Mais sa conduite, dès le premier pas, fit évanouir ces belles espérances. Saint Bernard ⁜ (21) , après la lecture des propositions extraites de ses livres, le somma, sans autre préambule, de déclarer si elles étaient de lui ou non, et, dans le premier cas, de les défendre ou de les rétracter. Abailard fut troublé par ce brusque début. Au lieu de répondre catégoriquement, il dit qu'il en appelle au pape, et sort aussitòt, laissant l'assemblée dans le plus grand étonnement. Le concile était sans doute en droit de mépriser un appel aussi frivole. Cependant la crainte de se compromettre avec le saint-siége fit imaginer un tempérament. On convint de séparer les dogmes de la personne de l'auteur, et de réserver ce dernier point au pape. Sur l'autre, après avoir conféré les extraits dénoncés avec les autorités alléguées par saint Bernard, tous les Pères se réunirent pour la censure. On se contenta de les flétrir en gros, et le jugement fut rédigé dans la dernière séance. Restait à rendre compte de ces opérations au saint-siége. L'abbé de Clairvaux, chargé de cette commission, s'en acquitta par deux lettres écrites l'une au nom de la province de Sens, l'autre de la part de l'archevêque de Reims et des trois suffragants qui l'avaient accompagné. Dans l'une et dans l'autre, après avoir rapporté ce qui s'était passé dès la naissance de l'affaire entre Abailard et l'abbé de Clairvaux, on prie le pape de vouloir bien examiner les articles qu'on lui envoie, peser avec maturité la sentence qui les condamne, et lui imprimer le sceau de son autorité. Outre ces lettres synodiques, saint Bernard en écrivit plusieurs en son propre nom, tant au pape qu'aux cardinaux, et surtout à ceux qui, ayant été disciples d'Abailard, étaient censés devoir prendre un intérêt plus particulier à son sort. Voici comme il le représentait au pape; les autres lettres sont à peu près du même ton ⁜ (22) . «Abailard est un dragon qui dresse des embûches en secret. Que dis-je? Il ne craint plus aujourd'hui de se montrer. Et plût à Dieu que ses écrits fussent renfermés dans des coffres, au lieu d'être débités et lus dans les places publiques! Ils volent malheureusement par le monde, ces fruits empestés [Col. 0019] de l'erreur, prenant pour ténèbres la lumière qu'ils haïssent. Leur poison funeste a penetré dans les châteaux et dans les villes. Ils ont passé de nation en nation, d'un royaume à un autre. A quels temps sommes-nous arrivés! On fabrique un autre Evangile; on propose une foi nouvelle aux peuples; on bâtit sur un autre fondement que celui qui a été posé. On traite des vertus et des vices contre les règles de la saine morale; des sacrements d'une manière qui n'est rien moins que sûre; du mystère d'un Dieu en trois personnes avec une téméraire curiosité. Abailard, nouveau Goliath, s'avance avec tout son appareil de guerre, précédé de son écuyer, Arnaud de Bresse. L'union de ces deux hommes ne saurait être plus étroite, semblable à celle des deux écailles d'une huître, qui ne laisse aucune entrée à l'air pour les séparer. Imitateurs de celui qui se transforme en ange de lumière, ils présentent les apparences de la piété dans leur extérieur, sans en avoir ni l'esprit ni la réalité. C'est à la faveur de ces dehors imposants qu'ils surprennent la religion de ceux qui prêtent avec sécurité l'oreille à leurs discours . . . Jugez maintenant, o successeur de Pierre, si celui qui attaque la foi de ce prince des apôtres doit trouver un asile auprès de son siége.»

Tandis que l'abbé de Clairvaux préparait avec tant de soin et d'activité la ruine de son adversaire, celui-ci, plein d'une confiance aveugle, s'acheminait à pas lents vers le tribunal qu'il avait réclamé ⁜ (23) . Mais à peine était-il aux portes de Lyon, qu'une fatale nouvelle vint le désabuser. Ce fut là qu'il apprit l'accueil que Rome avait fait à son appel ⁜ (24) , accueil si peu favorable, que, sans attendre son arrivée, le pape avait confirmé la sentence de Sens, fait brûler les livres, et mandé en France de l'arrêter avec Arnaud de Bresse pour être enfermés chacun séparément dans un monastère. Alors, frappé comme d'un coup de foudre, il ne sait que devenir. La crainte et la honte le tiennent en suspens, et ne lui permettent ni d'avancer ni de reculer. Dans cette détresse, il se détermine à rabattre sur Cluni, pour consulter l'abbé Pierre le Vénérable dont il était connu. Pierre, après avoir essuyé ses larmes, lui donna un fort bon conseil qu'il suivit ⁜ (25) : ce fut de rester à Cluni, au lieu d'aller poursuivre son affaire à Rome, où il n'y avait plus rien à espérer. Le charitable abbé se chargea lui-même d'obtenir son absolution du pape. Mais comme sa paix avec saint Bernard était un préalable nécessaire, Pierre et Rainald, abbé de Cîteaux, qui se recontrait pour lors à Cluni, l'engagèrent d'aller trouver le saint à Clairvaux. Jamais réconciliation entre théologiens, après une guerre des plus vives, ne souffrit moins de difficulté. L'abbé de Clairvaux, qui n'avait, comme l'abeille, qu'un aiguillon sans fiel, déposa toute animosité, dès qu'Abailard l'eut assuré de l'orthodoxie de ses sentiments. A son retour, l'abbé de Cluni se hâta de mander cette nouvelle au saint-père, le priant en même temps de rétablir le pénitent dans la communion de l'Eglise. Quoique la réponse du pape ne soit pas venue jusqu'à nous, il n'est pas douteux qu'il se prêta de bonne grâce à une demande aussi juste. Délivré de toute inquiétude, Abailard passa le reste de ses jours dans un calme égal aux troubles dont ils avaient été jusqu'alors agités. Tous ses moments libres furent partagés entre la prière, l'étude et des conférences que l'abbé le chargeait de faire de temps en temps à la communauté. Dans le cours de ces exercices, une infirmité qui lui survint obligea de l'envoyer, pour changer d'air, au prieuré de Saint-Marcel de Chalons-sur-Saône. Il parut d'abord s'y mieux porter; mais le mal, s'étant renouvelé, l'emporta le 21 avril de l'an 1142, dans la soixante-troisième année de son âge. Les religieux l'inhumèrent dans l'église, sous ⁜ (26) une tombe où ils firent graver les deux vers suivants:

Pierre le Vénérable, mandant sa mort à Héloïse, ne craint pas de le comparer à saint Martin et à saint Germain, deux modèles, dit-il, qu'il égala, l'un par son humilité profonde, l'autre par son extrême pauvreté: In tantum ut nec Germanus abjectior, nec ipse Martinus bene discernenti pauperior appareret. Son âme, ajoute-t-il, ne méditait, sa bouche ne proférait, sa conduite n'annonçait que des choses divines, savantes et vraiment philosophiques: Mens ejus, lingua ejus, opus ejus semper divina, semper philosophica, semper eruditoria meditabatur, docebat, fatebatur.

Héloïse, sensible, comme il est aisé de se l'imaginer, à la perte qu'on lui apprenait, ne négligea rien pour s'acquitter de ce qu'elle devait à la mémoire de son époux. Elle demanda que son corps fût transporté au Paraclet, comme il l'avait désiré. Ce point lui fut accordé, malgré les oppositions des religieux de Saint-Marcel. Elle demanda de plus l'absolution du défunt, formalité qu'on croyait importante alors et pour ce monde-ci et pour l'autre. L'abbé de Cluni la lui fit expédier en ces termes ⁜ (27) : Ego Petrus Cluniacencis abbas, qui Petrum Abaelardum in monachum recepi, et corpus ejus furtim delatum Heloisae abbatissae et monialibus Paracleti concessi, auctoritate omnipotentis Dei et omnium sanctorum absolvo eum pro officio ab omnibus peccatis. Cette formule, suivant l'usage du temps, fut attachée au tombeau d'Abailard.

Les gens de lettres partagèrent les regrets d'Héloïse. Nous avons cinq épitaphes ⁜ (28) qu'ils composèrent en l'honneur d'Abailard ⁜ (29) .

Toute la vie d'Abailard ne fut que celle d'un savant occupé continuellement à disputer, enseigner ou [Col. 0021] écrire. Comme il se piquait d'un savoir universel, il n'y eut aucun genre de littéra ture en honneur de son temps où il ne cherchât à se distinguer. La diversité des ouvrages que cette espèce de polymathie a produits, fournirait, si tous étaient venus jusqu'à nous, sept ou huit classes. Nous en ferons cinq de ceux dont le public est en possession.

La première comprendra ses lettres à Héloïse et aux religieuses du Paraclet, avec celle qui donna occasion à ce commerce. La seconde, ses autres lettres à différentes personnes; la troisième, ses sermons; la quatrième, ses commentaires sur l'Ecriture; la cinquième, ses oeuvres théologiques.

I ^o Abailard étant de retour à Saint-Gildas, après avoir cimenté l'établissement de la communauté du Paraclet, s'avisa d'écrire, en forme de lettre à un ami l'histoire de ses malheurs. Là il reprend les principaux événements de sa vie depuis sa naissance jusqu'aux persécutions réelles ou supposées qu'il éprouvait alors de la part de ses moines. C'est une espèce d'apologie où les louanges de l'auteur, les injures et les calomnies contre ses adversaires, sont répandues avec une égale profusion. Si nous avons puisé dans cette source, faute d'une meilleure, les principaux faits qui le concernent, nous nous sommes bien gardés d'admettre la plupart des circonstances dont il les accompagne, à moins qu'elles ne soient appuyées sur des monuments plus certains.

II ^o Héloïse était trop prévenue en faveur d'Abailard pour se garantir des impressions d'un pareil écrit. Le hasard l'ayant fait tomber entre ses mains, elle le lut avec l'attendrissement et la crédulité qu'un aveugle dévouement peut inspirer. Jusqu'alors n'ayant point encore reçu de lettre d'Abailard, elle n'avait osé le prévenir. Mais dès qu'elle apprit que sa vie était en péril, elle se hâta de rompre le silence pour lui témoigner le vif intérêt qu'elle prenait à son état. Sa lettre commençait par des plaintes sur ce que, connaissant l'étendue de son attachement, il avait négligé, depuis leur première séparation, d'user envers elle du seul moyen qui représente les amis absents. La suite était un épanchement de coeur sur les malheurs présents et passés de son époux.

Abailard, dans sa réponse, l'assure que son silence n'est point l'effet de la négligence, encore moins de l'oubli, mais plutôt de la ferme persuasion où il était qu'elle pouvait aisément se passer de ses conseils. Il la remercie du nouveau gage d'amitié qu'elle lui donne en s'associant par les sentiments du coeur à ses afflictions. Mais il la prie de ne pas borner sa compassion à de stériles gémissements. C'est à implorer pour lui l'assistance divine qu'il l'exhorte; et à ce sujet, il lui fait un assez bel éloge de la prière. Il prouve en particulier, par des exemples tirés de l'Ancien et du Nouveau Testament, l'efficace de celle des femmes pour les personnes qui leur sont chères, des épouses pour leurs maris. Enfin il conjure Héloïse et ses filles d'avoir soin, lorsqu'elles apprendront sa mort, qu'il laisse entrevoir comme prochaine, de faire transporter son corps au Paraclet; «afin, dit-il, qu'ayant mon tombeau sous les yeux, ce spectacle les invite à prier avec plus de ferveur pour le repos de mon âme. Ut filiae nostrae, imo in Christo sorores, sepulcrum nostrum saepius videntes, ad preces pro me Domino fundendas amplius invitentur. »

III ^o Cette lettre avait pour but de consoler Héloïse; les paroles qui la terminent ne firent qu'envenimer sa douleur. Croyant toucher au moment de son veuvage, cette épouse désolée adressa de nouvelles plaintes encore plus vives et plus touchantes que les premières à l'objet de sa tendresse. C'est là qu'elle montre l'état de son âme à découvert. Mais, pour ne toucher ici que ce qui peut servir à faire entendre la réplique de notre auteur, nous nous contenterons d'indiquer les quatre chefs sur lesquels roule ce lamentable écrit. D'abord elle se plaint d'avoir été nommée la première par son supérieur et son maître dans la suscription de sa réponse. C'était en effet l'usage alors de mettre le nom de la personne la plus qualifiée le premier dans ces sortes de formules. Celle dont Héloïse se plaint, était conçue en ces termes: Heloissae dilectissimae sorori suae in Christo P. Abaelardus frater ejus in Christo. Elle lui reproche en second lieu de se plaire à l'accabler non-seulement par le récit des maux qu'il endure actuellement, mais encore par l'annonce d'un malheur à venir, dont l'idée seule est insoutenable pour elle. Troisièmement, elle rejette les louanges qu'il lui donne, comme en étant indigne, avouant que toute sa conduite n'est que dissimulation, et couvre un coeur déréglé sous les apparences de la vertu. Enfin, rappelant dans le quatrième chef, la catastrophe qui termina leurs amours, elle ose accuser le ciel à cet égard d'une double injustice: 1 ^o pour avoir vengé le crime de deux coupables sur un seul; 2 ^o pour avoir exercé cette vengeance dans le temps que ce crime était réparé par la satisfaction la plus complète.

IV ^o Abailard tàche d'apporter dans sa seconde lettre le remède à ces quatre plaies du coeur d'Héloïse. 1 ^o Il justifie la suscription dont elle se plaignait, par le rang sublime où elle est parvenue en passant des bras d'un misérable mortel au lit nuptial du Monarque des cieux. Il l'avertit que l'habillement noir dont elle est revêtue, loin de la déparer aux yeux de cet époux, la rend semblable à l'Ethiopienne du Cantique, dont la couleur basanée avait attiré les regards et fixé les inclinations du roi. Il entasse des raisons mystiques et même physiques pour éclaircir cette comparaison. Mais parmi les dernières, il en est quelques-unes où ce zélé directeur laisse apercevoir les traces de ses anciennes idées mondaines. Il satisfait au second reproche en faisant ressouvenir Héloïse qu'elle lui avait elle-même demandé en grâce de ne lui rien cacher de sa situation présente. «Pourquoi donc, dit-il, me faire un crime de vous avoir déclaré mes peines, après les instantes prières que vous m'avez faites de ne point vous les céler? Vous conviendrait-il, au reste, de passer vos jours dans la joie, tandis que les miens sont exposés aux plus grands périls? Voulez-vous n'être avec moi de moitié que pour le plaisir, et me laisser la tristesse tout entière? Non, rien ne distingue mieux les vrais amis des faux, que l'empressement des premiers à partager nos infortunes, tandis que les autres ne veulent partager que nos prospérités. Supprimez donc ces discours frivoles, et mettez fin â des reproches qui ne partent pas des entrailles de la charité.» Sur le troisième chef, Abailard félicite Héloïse de s'estimer indigne de louanges, pourvu qu'elle parle avec franchise, et ne cherche pas réellement des contradicteurs. Il fait voir, en répondant au quatrième, que la peine de son incontinence était juste comme proportionnée au crime, et salutaire par les avantages qui en ont résulté. Il reconnaît qu'étant le plus coupable des deux, il a mérité que la vengeance tombát sur lui seul. Il conjure Héloïse de ne pas méconnaître la grâce que Dieu lui avait faite à elle-mème en la préservant des effets de sa justice pour ne lui faire sentir que ceux de sa clémence. «Rappelez-vous, lui dit-il, ma très-chère soeur, de quels filets la bonté divine s'est servie pour nous pêcher dans la mer orageuse du siècle où nous étions plongés; quelle sainte violence elle nous a faite pour nous retirer du fond de l'abîme qui-nous avait engloutis. Alors vous verrez que, bien loin de nous plaindre, nous devons nous appliquer spécialement l'un et l'autre cette parole du Prophète: Le Seigneur prend soin de moi; le salut de mon áme lui est cher. Pouvez-vous en effet penser au péril dont nous avons été délivrés (et vous devez [Col. 0023] y penser continuellement), sans être pénétrée de la plus vive reconnaissance? Ah! n'oubliez jamais et ne cessez même de publier, avec les actions de grâces les plus éclatantes, les merveilles que Dieu a faites en notre faveur. Consolez ainsi par notre exemple les coupables qui désespèrent du pardon, et apprenez à tous ce qu'ils doivent se promettre d'une humble et fervente prière, en voyant deux pécheurs endurcis qui ont été comme forcés à recevoir de si grands bienfaits. Entrez encore plus avant dans la profondeur des desseins adorables de Dieu sur nous. Considérez avec quelle charité paternelle il a fait servir ses châtiments à notre correction, avec quelle sagesse il a employé les mains des méchants mêmes pour nous faire quitter l'impiété, avec quelle industrie merveilleuse il a opéré par la plaie d'une seule partie de mon corps la guérison de nos deux âmes. Comparez l'état déplorable où nous étions avec la manière dont nous en sommes sortis, la maladie avec le remède. Voyez ce que nous méritions, et admirez dans le pardon que nous avons reçu l'ineffable bonté dont il est émané.» Il finit par la conjurer de ne plus l'importuner par de semblables plaintes, à moins qu'elle ne veuille renoncer à son amitié.

Héloïse, arrêtée plutôt que convaincue par ces remontrances, n'osa répliquer. Pouvant encore moins se taire, elle choisit des sujets plus assortis au goût d'Abailard, et en même temps plus utiles et plus édifiants, pour lui écrire. Dans la lettre qui suivit immédiatement celle-ci, elle lui demandait, au nom de sa communauté, deux choses. La première de les instruire de l'origine des religieuses et de l'autorité de leur profession; la seconde de leur composer une règle propre et particulière à leur sexe, celle de saint Benoît n'ayant point été faite, dit-elle, pour des filles, et renfermant plusieurs choses qui ne peuvent convenir qu'à des hommes. Abailard fut extrêmement flatté de ces demandes qui lui donnaient occasion, l'une d'étaler son érudition, l'autre de faire preuve de sa sagesse et de son expérience dans la conduite des âmes. Il fit deux réponses successives à Héloïse pour satisfaire séparément aux deux objets de sa lettre.

V ^o La première est une espèce de dissertation dans laquelle il fait remonter l'origine de l'état monastique à la naissance du christianisme, et lui donne Jésus-Christ même pour fondateur. Il dit d'abord que l'on en trouve une ébauche dans la vie des prophètes, dans celle des réchabites, dans ce grand nombre de veuves qui vivaient dans le temple entièrement séparées du monde, consacrées au Seigneur, occupées jour et nuit de son culte, appliquées au jeûne, à la prière et à tous les exercices qui forment une vie sainte. Mais, laissant l'àge de la loi qui ne produit rien de parfait, il s'arrête à celui de la grâce pour y montrer, aussitôt qu'il commença, l'établissement de la vie religieuse dans sa dernière perfection. «C'est alors, dit-il, que nous voyons Jésus-Christ rassembler autour de lui des personnes de l'un et de l'autre sexe, pour leur faire observer sous, sa conduite les pratiques essentielles de la vie monastique. Ce divin maître voulut tracer lui-même le plan d'un genre de vie si saint, afin que les hommes et les femmes qui voudraient s'y consacrer dans la suite, trouvassent dans son institution et l'autorité suréminente et le modèle accompli de leur profession. Là, réunies avec la communauté des apôtres et des disciples, de saintes femmes ayant la mère du Seigneur à leur tête, après avoir renoncé à toute propriété pour ne posséder que Jésus-Christ, ont exactement rempli ce qu'il prescrit à tous ceux qui veulent entrer dans une société religieuse: Si quelqu'un ne renonce pas â tout ce qu'il possède, il ne peut étre mon disciple. » Après la publication de l'Evangile, notre auteur voit l'institut monastique suivre les progrès de la religion chrétienne. L'Eglise de Jérusalem n'est selon lui qu'une grande société de moines de l'un et de l'autre sexe. Les thérapeutes de l'Egypte les représentent, dit-il, d'une manière encore plus sensible. De là il descend au temps des premiers empereurs chrétiens, et montre sous leurs règnes de nombreuses colonies de religieuses établies jusque dans les plus affreux déserts. Dans tout le cours de cette lettre, qui est fort longue, Abailard sème avec profusion les louanges des femmes pieuses, et surtout des vierges dont il relève le mérite par les prérogatives qu'elles ont reçues de Jésus-Christ, par les éloges que les Pères leur ont donnés, et par un grand nombre de traits historiques recueillis des auteurs ecclésiastiques et même des écrivains profanes.

VI ^o Les religieuses du Paraclet lurent sans doute avec complaisance un écrit où l'on renchérissait sur tout ce qui s'était dit jusqu'alors de plus magnifique en l'honneur de leur sexe et de leur état. Abailard mit le comble à leur satisfaction en leur envoyant peu après la règle qu'elles lui avaient demandée. Celle de saint Benoît et les Constitutions de Fontevrauld font la base de cet écrit où il y a quantité d'excellentes choses avec quelques singularités. L'auteur veut, sur le plan de Fontevrauld, qu'il y ait un monastère d'hommes voisin de celui des filles, pour vaquer à leurs affaires extérieures, et leur administrer les secours spirituels. Il réduit le nombre des officières à sept, dont il marque les fonctions en détail. Parlant de la portière: Elle n'accordera pas, dit-il, aux hommes l'entrée du monastère sans la permission de l'abbesse. Pour les femmes, elle ne leur en fera aucune difficulté. L'abbesse ou quelque autre soeur de sa part laveront les pieds aux pauvres qui en auront besoin. Cette pratique était donc encore en usage au XII ^e siecle.

Abailard défend de placer dans l'église aucune image en bosse ou relief. Il permet seulement de mettre sur l'autel une croix de bois ornée, si l'on veut, de la figure du Sauveur. Il prescrit aux soeurs trois communions par an, savoir: à Pâques, à la Pentecôte et à Noël. Pour remplir dignement, dit-il, cette importante obligation, elles s'y disposeront par trois jours de jeûne au pain et à l'eau; dès le premier desquels elles auront soin de purifier leur conscience par une humble et exacte confession.

Touchant les aliments, il permet l'usage de la viande trois fois la semaine, et tâche de prouver que cette indulgence en faveur du sexe n'est point contraire aux anciennes règles. Depuis l'équinoxe d'automne jusqu'à Pâques les soeurs, attendu la brièveté des jours, ne feront qu'un seul repas; mais elles ne changeront pas de nourriture, excepté les jours d'absnence déterminés par l'Eglise.

Les vêtements seront conformes à l'humilité de leur profession. Il y aura une distinction pour les vierges après qu'elles auront reçu la consécration de la main de l'évêque. Ce sera une croix qu'elles porteront brochée sur le voile au haut de la tête, afin qu'à la vue de cette marque respectable, les hommes soient détournés de jeter aucun regard trop libre sur elles.

Enfin, l'article par où finit cette règle a pour objet l'Ecriture sainte dont on recommande la lecture, non une lecture rapide et superficielle, mais une étude sérieuse et approfondie.

VII ^o Notre auteur avait tellement à coeur ce dernier point, qu'il en fit le sujet particulier d'une nouvelle lettre adressée aux religieuses du Paraclet. Il y trace, d'après saint Jérôme, la méthode qu'on doit suivre dans ce genre d'étude. Au latin il veut, ainsi que ce Père, qu'on joigne la connaissance du grec et de l'hébreu, pour entendre le texte sacré dans sa pureté originale. Il cite les exemples des Paule, des Eustochium des Aselle et de tant d'autres dames romaines qui devinrent, en pratiquant ce qu'il propose, si [Col. 0025] célèbres par leur érudition. «Ce ne sont pas seulement, dit-il, des vierges chrétiennes et des veuves, mais des femmes même engagées dans les embarras du mariage que je vous offre pour modèles. Pourquoi donc ne pratiqueriez-vous pas dans le loisir et la tranquillité de votre solitude ce que d'autres ont su allier avec le commerce et les occupations tumultueuses du siècle? Vous êtes d'autant moins fondées à vous en dispenser, qu'il ne vous manque aucune des facilités nécessaires pour réussir. Car, outre le secours des livres, vous avez dans votre supérieure une maîtresse capable de vous instruire et de vous servir de guide par la connaissance qu'elle a des trois langues. Profitez, je vous y invite, du trésor qui est entre vos mains. Hâtez-vous d'y puiser des richesses que les hommes ont laissé perdre, et faites en sorte que par vos soins on voie revivre, à la gloire de votre sexe, la science si importante et aujourd'hui si négligée des saintes lettres.»

VIII ^o Quelque difficile que dût paraître à des filles ce qu'Abailard proposait, sa lettre ne souffrit aucune contradiction. Les religieuses du Paraclet s'appliquèrent avec un zèle merveilleux à faire usage de ses avis. Elles réussirent au delà de ses espérances. Dès l'année suivante elles lui attestèrent leurs progrès par un recueil des endroits les plus épineux des livres saints, qu'elles lui envoyèrent sous le titre de Problèmes pour en avoir la solution. Ces difficultés sont au nombre de quarante-deux. Abailard ne tarda pas d'y répondre. On peut juger du mérite de ses solutions par les deux exemples suivants:

Les religieuses demandaient comment on doit entendre ce que dit l'apôtre saint Jacques, que quiconque viole la loi dans un point, est coupable de tous. Abailard répond que ce qui constitue la loi, ce sont tous les commandements réunis; qu'ainsi celui qui aurait gardé toute la loi à la réserve d'un seul commandement, est coupable de n'avoir pas gardé tous les commandements, lesquels joints ensemble forment ce qu'on nomme la loi.

Pourquoi, demandaient-elles encore, le Sauveur, en instituant le sacrement de l'Eucharistie, n'a-t-il pas dit: Ceci est mon corps, le corps du Nouveau Testament, comme il a dit: Ceci est mon sang, le sang du Nouveau Testament? Ne semble-t-il pas attribuer par là plus de mérite à son sang qu'à sa chair? Le corps que nous recevons dans le sacrement, répond Abailard, est l'humanité que Jésus-Christ a prise dans le sein de la Vierge. Or, l'humanité par elle-même n'a point scellé le Nouveau Testament. Car le testament, comme le dit saint Paul, n'a lieu qu'après la mort, étant sans force tant que le testateur est vivant. C'est donc la passion de Jésus-Christ, c'est l'effusion de son sang par laquelle il a terminé sa vie mortelle, qui a imprimé le sceau irrévocable au testament qu'il a fait en notre faveur. Ainsi ce qu'il a dit de son sang, il n'a pas dû le dire de son corps, pour ne pas confondre le commencement et la consommation de notre salut.

IX ^o Enfin la dernière lettre d'Abailard à Héloïse renferme une profession de foi relative aux erreurs qu'on lui avait imputées au concile de Sens. Il adressa dans le même temps au public un autre écrit semblable, dont nous parlerons dans la suite.

X ^o Parmi ses autres lettres adressées à différentes personnes, la première, dans l'ordre chronologique, est celle qu'il écrivit à l'évêque de Paris pour faire face aux accusations du fameux Roscelin contre sa doctrine. Le nom de l'accusateur n'y est point exprimé; mais il est facile de le reconnaître aux traits dont il le dépeint. Celui de l'auteur et celui de l'évêque ne sont désignés dans l'imprimé que par les lettres initiales P. et G: sur quoi D. Rivet (Hist. lit. t. VIII, p. 464) , d'après du Boulai, le P. Pagi, et D. Mabillon, prétend que la première ne doit point s'entendre de Pierre Abailard, et que la seconde ne marque ni Galon ni Girbert, qui tinrent successivement le siége de Paris depuis l'an 1104 jusqu'en 1124. Mais les raisons de ces critiques s'évanouissent à la vue du manuscrit du roi, coté 2923, où cette lettre porte en titre: Poetri Abaelardi epistola. Dès qu'on a le nom de l'auteur, celui de l'évêque à qui elle est adressée n'est plus une énigme. C'est visiblement Girbert qui siégeait effectivement lorsque le premier écrit d'Abailard sur la Trinité parut. Voici le précis en substance de cette lettre. J'apprends, dit Abailard, qu'un homme connu par ses erreurs sur la Trinité, dont il ne craint pas de faire trois dieux, et par la flétrissure qu'elles lui ont méritée, se dispose à vous dénoncer comme hérétique l'ouvrage que j'ai composé sur le même sujet dans la vue principalement de réfuter ses opinions. Si cela est, et qu'il en vienne à l'effet, je vous supplie de vouloir bien m'assigner un temps et un lieu convenables pour entrer en dispute réglée devant vous et en présence de personnes savantes avec mon dénonciateur. Il rappelle ensuite quelques aventures odieuses de celui-ci, comme d'avoir été chassé d'Angleterre pour des calomnies avancées contre saint Anselme; de s'être attiré en France la haine des gens de bien par une lettre où il déchirait le bienheureux Robert d'Arbrisselle; d'avoir reçu la discipline dans le chapitre de Saint-Martin de Tours pour quelques discours aussi peu mesurés. Il finit par dire qu'il n'est nullement surpris de voir sortir des erreurs de la bouche d'un homme qui a porté l'extravagance jusqu'à soutenir cette proposition, savoir, que lorsqu'il est dit que Jesus-Christ mangea une partie de poisson, cela doit s'entendre d'une partie non de la chose, mais du mot qui sert à l'exprimer.

XI ^o Abailard, après son évasion de Saint-Denis, écrivit de Provins à son abbé pour rétracter l'opinion qu'il avait hasardée touchant l'apôtre des Gaules. Dans cette lettre il s'applique à prouver que Bède, qui lui avait auparavant servi de guide, s'est mépris en confondant saint Denis l'Aréopagite avec saint Denis de Corinthe. Cela est manifeste, dit-il, puisque le dernier n'est mort que sous l'empire de Marc-Aurèle, c'est-à-dire vers le milieu du II ^e siècle: ce qu'il démontre par différentes autorités. Il prétend de plus, mais sans fondement, que Bède a depuis révoqué cette opinion dans son Commentaire sur les Actes des apôtres. C'est à quoi se réduit cette lettre dont le succès ne répondit pas aux espérances de l'auteur. L'abbé Adam n'en demeura pas moins irrité contre lui, ni moins ferme à exiger qu'il revînt à Saint-Denis.

XII ^o Le zèle d'Abailard pour l'honneur de sa profession éclate dans une lettre écrite à un chanoine régulier qui voulait élever son ordre au-dessus de l'état monastique. Nous n'avons rien qui désigne la date précise de cet écrit, ni le nom de l'adversaire auquel il est adressé. Quelques-uns ⁜ (30) pensent que c'est à saint Norbert que l'auteur en veut; mais ils n'en donnent aucune preuve. Quoi qu'il en soit, Abailard avait déjà quelques années de profession, lorsqu'il repoussa les attaques du chanoine régulier. A l'égard des moyens qu'il emploie, comme le public ne s'intéresse que très-médiocrement à cette dispute, nous nous contenterons de renvoyer à l'ouvrage même ceux qui auront envie de les connaître. Observons seulement qu'il n'y aurait aucune vraisemblance à dire que les Bénédictins ont tiré de là, dans ces derniers [Col. 0027] temps, ce qu'ils ont avancé de plus fort dans leurs Mémoires contre les chanoines réguliers pour la pré séance aux Etats de Bourgogne. Un moderne ⁜ (31) , aux yeux de qui rien n'est médiocre dans les productions d'Abailard, a néanmoins osé l'assurer. Mais, à vue de pièces, il est aisé de se convaincre du contraire.

XIII ^o Abailard ne prit pas avec moins de chaleur les intérêts de sa chère dialectique contre ceux qui décriaient cet art comme une source d'illusions. Sa quatrième lettre est destinée à réfuter un de ces censeurs. Il le compare au renard de la fable, qui, ne pouvant grimper sur un cerisier, témoignait du dégoût pour les cerises, et du mépris pour ceux qui en mangeaient. Prenant ensuite le ton sérieux, il s'étudie à faire sentir la différence de la vraie dialectique et de la fausse. Il relève la première autant qu'il déprime la seconde; mais il prétend qu'un bon théologien doit posséder l'une et l'autre, afin d'ètre en état, dit-il, de faire de bons raisonnements, et de résoudre les sophismes des ennemis de la vérité.

XIV ^o Un sujet assez léger, et dont la médiocrité ne valait pas la peine de disputer, échauffa la bile d'Abailard contre l'abbé de Clairvaux, plusieurs années avant la grande querelle qui les divisa. Voici le fait. Saint Bernard, s'étant rencontré au Paraclet en l'absence d'Abailard, s'aperçut que l'abbesse changeait un mot dans l'Oraison Dominicale en la récitant à la fin des Vêpres, suivant la règle de saint Benoît. Car au lieu de dire, à la manière ordinaire, panem nostrum quotidianum, elle disait panem nostrum supersubstantialem. Le saint lui fit une petite réprimande sur cette singularité. Héloïse et ses religieuses ne manquèrent pas d'en informer le Père spirituel à son retour, Abailard écrivit aussitôt une lettre fort aigre à saint Bernard pour défendre ce changement qu'il avait lui-même suggéré. Sa défense consiste à prétendre que le terme supersubstantialem, énoncé dans saint Matthieu, doit être préféré à celui de quotidianum employé dans saint Luc, pour deux raisons: 1 ^o parce que le suffrage du premier, qui avait appris l'Oraison Dominicale de la propre bouche du Sauveur, l'emporte sur celui du second qui ne la tenait que des apôtres; 2 ^o parce que le terme ἐπιουσίον, qu'on lit à l'endroit contesté dans le texte grec de l'un et de l'autre évangéliste, est mieux rendu par supersubstantialem que par quotidianum. Mais comme cela ne satisfait point au reproche d'innovation, il a recours à la voie de récrimination pour s'en laver. Il accuse à son tour l'ordre de Cîteaux d'avoir introduit dans la célébration de l'office divin plusieurs usages qui lui sont particuliers, tels que de chanter en tout temps aux Nocturnes, sans distinction de fêtes, la même hymne, Aeterne rerum conditor; d'avoir supprimé les mémoires des saints à la fin des Laudes et des Vêpres; d'avoir presqu'entièrement aboli les processions; de chanter l' Alleluia depuis la Septuagésime jusqu'au commencement du Carême; de dire aux Nocturnes l' Invitatoire avec la doxologie pendant les trois derniers jours de la semaine sainte, toutes pratiques, selon lui, ridicules, et beaucoup moins excusables que le petit changement qu'il avait fait à l'Oraison Dominicale. L'historien d'Abailard ⁜ (32) n'hésite pas à lui donner gain de cause dans cette dispute, où l'on ne voit pas que saint Bernard ait jugé à propos de répliquer. Cependant il est certain que les religieuses du Paraclet, mieux avisées, abandonnèrent par la suite une singularité qui marquait plus d'affectation que de véritable piété.

XV ^o Nous partagerons les sermons d'Abailard ou Conférences monastiques, en deux parties, dont la première comprendra les trente-deux discours qu'il fit pour le Paraclet, avec un sermon sur saint Etienne que les éditeurs ont rangé parmi ses lettres. La seconde renfermera trois autres écrits qu'il paraît avoir aussi prononcés de vive voix.

1 ^o Abailard, dans un prologue, dit à Héloïse, qu'aprés avoir achevé le livre des Hymnes et des Séquences qu'elle lui avait demandé, il s'est hâté de lui donner un nouveau gage de son affection, en composant, pour l'édification de ses filles, des sermons sur les principales fêtes de l'année; que, dans ce travail, au lieu de s'étudier à répandre les fleurs de la rhétorique sur les sujets qu'il traite, il n'a pensé qu'à donner une explication claire et simple du texte sacré; que cette méthode lui a paru plus assortie à l'esprit de la véritable éloquence, qui veut que l'orateur se proportionne toujours à la capacité de ceux qui l'écoutent. L'idée qu'Abailard donne de ses sermons est exacte. Ce sont en effet des homélies trè-simples, mais assez solides, dans lesquelles il s'attache à développer le sens de divers passages de l'Ecriture, sans se mettre beaucoup en peine de la suite et de la liaison du discours. Dans plusieurs il adresse la parole à ses frères; ce qui fait voir qu'il les avait débitées à Saint-Gildas. Cependant il n'y attaque aucun de ces vices énormes dont il les accuse dans l'histoire de ses malheurs. Est-ce ménagement charitable? Est-ce crainte de calomnier en face des innocents? On en pensera ce qu'on voudra. Mais voici un exemple frappant de sa hardiesse à décrier ses adversaires les plus irréprochables, lorsqu'il croyait pouvoir le faire impunément.

«Nous avons vu dernièrement, dit-il dans le 31 ^e sermon, avec un étonnement mêlé d'indignation et de mépris, Norbert et Farsit, le compagnon de son apostolat, faire d'inutiles efforts pour opérer le grand miracle de la résurrection. Après s'être prosternés, et avoir prié longtemps en cette posture, nous les avons vus se relever aussi peu avancés qu'auparavant. Alors, pleins d'effronterie, loin de rougir de leur mauvais succès, ils ont osé s'en prendre aux assistants dont l'incrédulité, disaient-ils, avait empêché l'effet de leur foi vive et inébranlable. Artifice usé de tous ceux qui s'engagent témérairement dans de semblables entreprises! Pitoyable défaite de gens qui n'ont aucune excuse valable à produire! Il est vrai que par là quelquefois ils réussissent à tromper les simples. Mais, suivant le témoignage de la Vérité, rien n'est si caché qui ne se découvre à la longue. Pour nous, jamais les fourberies de ces charlatans ne pourront nous en imposer. Nous les connaissons toutes; et pour n'en citer qu'un trait, nous savons comment ils s'y prennent pour guérir de petites fièvres et d'autres légères infirmités. Leur adresse en cela consiste à mêler subtilement dans les aliments qu'on donne aux malades, certains remèdes conformes à leur état; puis de faire sur eux des prières et des bénédictions. Alors, quoi qu'il arrive, ils sont en sûreté. La guérison s'ensuit-elle, on ne manque pas de l'attribuer à leurs mérites. Le coup est-il manqué, c'est le peu de foi des malades qui en est cause.» C'est ainsi qu'Abailard se venge du soin que saint Norbert prenait de prémunir les fidèles contre le danger de sa doctrine.

2 ^o Trois expositions forment la seconde partie de ses Conférences. L'une a pour objet l'Oraison Domi nicale, l'autre le Symbole des apôtres, et la dernière celui qui porte le nom de saint Athanase. Il est certain que la seconde fut prêchée le jour de l'octave de Pâques. Les deux autres le furent vraisemblablement en d'autres occasions.

[Col. 0029] XVI ^o Du grand nombre de Commentaires qu'Abailard a composés sur l'Ecriture sainte, il n'y en a que deux qui soient entre les mains du public. Le premier, divisé en cinq livres, roule sur l'Epître aux Romains; il est à la fois littéral, théologique et moral. L'auteur y suit pas à pas son texte, explique chaque phrase, et souvent chaque partie de phrase en particulier; montre ensuite, ou tâche de montrer (car il s'en faut bien qu'il soit toujours heureux dans ses gloses) le rapport d'une phrase à l'autre, l'ordre du discours de l'Apôtre, le progrès et l'enchaînement de ses preuves. De temps en temps il agite des questions de dogme et de morale qui naissent des passages qu'il examine. Ce sont ordinairement les endroits les plus scabreux de l'ouvrage. On découvre dans ses décisions les traces de la plupart des sentiments qui servirent depuis de matière à sa condamnation. On y aperçoit d'autres opinions qui, pour n'avoir pas essuyé de flétrissure, ne sont guère moins remarquables par leur singularité. Nous ne rapporterons que l'exemple suivant. A l'occasion de ces paroles de l'Apôtre, La loi est sainte, le commandement est bon, il fait une digression sur le caractère essentiel de la charité. «Le nom de charité, dit-il, ne convient point à un amour qui envisagerait en Dieu notre propre intérêt et la jouissance du bonheur éternel, amour d'où il résulterait que notre fin dernière serait en nous-mêmes, et non dans le souverain Etre. Ceux qui aiment de la sorte, méritent le nom d'amis de la fortune, et servent plutôt Dieu par un principe de cupidité que par un mouvement de la grâce. Pour être véritable et sincère, l'amour, suivant saint Augustin, doit être gratuit, c'est-à-dire qu'il doit rechercher son objet pour lui-même. Ce n'est donc point parce que Dieu nous donne des marques de son amour en nous faisant du bien, qu'il faut l'aimer; mais parce qu'il mérite, quoi qu'il nous fasse, d'être aimé par-dessus toutes choses. Car la Vériténous dit elle-même que, si nous n'aimons que ceux qui nous aiment, nous n'en recevrons aucune récompense . . . . . Tel est cependant garement de presque tous les chrétiens, qu'ils ne rougissent pas d'avouer que, si Dieu ne leur promettait aucune récompense, dès lors ils cesseraient de l'aimer. Humiliant aveu, conduite mercenaire! Comme si, même en punissant, Dieu n'était pas toujours également aimable, puisque ses châtiments ne sont fondés que sur nos démérites ou sur quelque autre motif raisonnable qui, par cela même qu'il est juste, devrait plaire à tout le monde.»

Il s'objecte ensuite l'autorité de David qui dit avoir porté son coeur à garder les commandements du Seigneur en vue de la récompense, et celle de Jésus-Christ qui déclare bienheureux ceux qui se sont faits eunuques pour le royaume des cieux. Mais sur le texte du premier, il répond qu'il ne s'agit là que du commencement, et non de la perfection de la bonne vie. On commence, en effet, dit-il, par la crainte et l'espérance; mais on finit par la charité, qui est le comble de la perfection.—A l'égard des paroles du Sauveur, ajoute-t-il, elles ne signifient point, à mon avis, que ceux qui gardent la continence doivent le faire par le désir du royaume des cieux; mais, qu'en vivant de la sorte, ils mériteront d'y être admis. Ceux qui s'accommoderaient de cette doctrine, doivent au moins convenir, d'après l'auteur, qu'elle n'était pas commune de son temps; elle a été combattue par Hugues de Saint-Victor.

Le rang que ce Commentaire doit tenir dans la liste chronologique des oeuvres d'Abailard est facile à marquer. Il est après son Introduction à la Théologie qui s'y trouve citée, et avant sa Théologie morale qu'il annonce comme prochaine, et où il promet d'éclaircir plusieurs questions qu'il ne fait ici que toucher en passant, c'est-à-dire qu'il fut composé au plus tôt dans le temps qu'Abailard enseignait au Paraclet.

XVII ^o Le second Commentaire qui a vu le jour, est sur la Genèse. Il fait partie du cinquième volume des Anecdotes de D. Martène et de D. Durand (p. 1363), sous le titre d' Hexaméron, qu'il porte dans le manuscrit du Mont-Saint-Michel, sur lequel il a été donné. L'ouvrage n'est pas entier, et ne va que jusqu'au dix-septième chapitre du texte sacré qui en est l'objet. Il est dédié à Héloïse, à la prière de laquelle Abailard dit l'avoir entrepris. Les éditeurs le regardent comme le dernier fruit de sa plume, fondé sur l'exactitude de sa doctrine et de ses expressions, surtout en ce qui a rapport aux erreurs dont il fut accusé dans le concile de Sens. L'auteur suit la même méthode dans ce commentaire que dans le précédent, si ce n'est que dans celui-là il fait un usage plus fréquent de l'allégorie. Plusieurs belles questions touchant la création des êtres divers y sont traitées avec assez de lumière et de précision. Tout n'y est pas néanmoins à l'abri de la censure.

Il est temps de passer à ses oeuvres purement théologiques.

XVIII ^o L'Introduction ⁜ (33) à la Théologie est son coup d'essai, suivant lui-même, dans les matières de religion. Jusque-là, dit-il, ses études avaient été resserrées dans les bornes de la philosophie; mais les sollicitations de ses disciples lui firent prendre l'essor. Ils lui représentèrent qu'après s'être rempli l'esprit, et les avoir suffisamment imbus des connaissances que la théologie présuppose, après leur avoir mis en main la clef du sanctuaire de la vérité, il était juste et convenable à sa profession qu'il tournàt ses études vers des objets plus relevés, et les initiât eux-mêmes à cette science dont il leur avait frayé la voie par ses préceptes sur l'art de raisonner. «C'est pour céder, ajoute t-il, à l'importunité plutôt qu'à l'équité de ces remontrances que j'ai entrepris d'exécuter, selon mes forces et avec l'assistance divine, ce qu'on ne cessait de me demander. Au reste, qu'on ne s'y méprenne pas, je ne m'engage point à représenter ici l'exacte verité. Mon dessein est seulement de suivre l'intention de ceux à qui j'obéis, en exposant avec sincérité mes propres sentiments: Non tam veritatem promittentes, quam opinionis nostrae sensum, quem efflagitant, exponentes. »

Cette Introduction est partagée en trois livres, dont le premier renferme le précis de tout le traitê. L'auteur fait consister l'économie entrière de la religion en trois choses: la foi, la charité, les sacrements. Il promet de traiter en particulier de chacun de ces points; mais il ne tient parole qu'à l'égard du premier, du moins n'avons-nous que ce qui concerne celui-ci. Toutes les vérités, dit-il, qu'embrasse la foi, regardent ou la nature de Dieu, ou sa conduite envers les créatures. Il n'y a qu'une seule nature divine, laquelle subsiste en trois personnes, le Père, le Fils et le Saint-Esprit. Quoique parfaitement égales, nulle de ces trois personnes n'est la même que l'une des deux autres, parce qu'avec une même nature, qui les [Col. 0031] rend parfaitement égales, elles ont des propriétés qui les caractérisent et les différencient. Le propre du Père est de n'être pas engendré, c'est-à-dire de ne tirer son origine que de lui-même; celui du Fils, d'être engendré du Père; celui du Saint-Esprit de procéder de l'un et de l'autre, sans que néanmoins, ni cette génération, ni cette procession renferment aucune idée de formation temporelle ou création. Or, comme autre chose est d'être non-engendré, autre chose d'être engendré, et enfin une troisième différence est de procéder simplement d'un principe engendré et d'un principe non-engendré, c'est une conséquence nécessaire de mettre une distinction réelle entre les personnes qui sont distinguées par ces trois propriétés. Tel est l'abrégé de la foi sur la Trinité. Tâchons maintenant, continue-t-il, de rendre sensible ce mystère, sinon par des raisons directes et évidentes, du moins par des exemples et des comparaisons.

Deux questions se présentent sur ce sujet. La première est de savoir ce que signifie cette distinction de personnes dans une seule nature divine, et pourquoi le même Dieu est appelé Père, Fils et Saint-Esprit. La seconde est de marquer avec précision la Trinité des Personnes dans une substance unique, indivisible, et de mettre ce dogme à l'abri des violents assauts que les philosophes ne cessent de lui livrer. Or voici notre pensée. Il nous semble que les noms des trois personnes expriment parfaitement la plénitude du souverain bien. Car la toute-puissance de Dieu, qui lui donne le pouvoir de faire tout ce qu'il veut, est désignée par le nom de Père; la sagesse qui lui fait discerner infailliblement toute chose, est marquée par le nom de Fils; et sa bonté envers les créatures, qui est la source du bel ordre qui règne dans l'univers, s'annonce par Ie nom de Saint-Esprit. Or, un être n'est point souverainement parfait, lorsque sa puissance est défectueuse par quelque endroit; il n'est point heureux en tout sens, lorsqu'il peut à certains égards se tromper; il n'est pas absolument bon, lorsqu'il ne veut pas que toutes choses arrivent de la meilleure manière possible. Mais le concours de ces trois choses dans le plus haut degré, savoir, la puissance, la sagesse et la bonté, forme l'assortiment complet de tous les biens. Cependant ces attributs sous lesquels nous désignons chacune des trois personnes, ne leur sont pas tellement propres, qu'ils ne conviennent réellement aux autres suivant l'unité de nature. Il en faut dire autant de certaines actions que nous rapportons à l'une des trois personnes à cause des propriétés qui les différencient. Ainsi la puissance, la sagesse et la bonté, avec toutes les oeuvres qui en proviennent, sont communes au Père, au Fils et au Saint-Esprit, sans qu'il s'ensuive de là qu'ils existent tous les trois de la même manière. En effet, le Père seul peut être Père, c'est-à-dire, non-engendré, le Fils seul a la propriété d'être engendré, et il n'appartient qu'au Saint-Esprit de procéder de l'un et de l'autre. Le développement de ces vérités ouvre une large carrière à la dispute, et nous met en état d'expliquer plus nettement la distinction des trois personnes de la Trinité. Car en considérant le Père comme non-engendré, nous trouvons que la toute-puissance lui convient d'une manière spéciale, puisque non-seulement il peut faire toute chose avec le concours des deux autres personnes, mais qu'il ne tient que de lui-même son existence et son pouvoir, tandis qu'il communique l'un et l'autre au Fils et au Saint-Esprit. Le Fils, en tant qu'engendré, nous représente une portion de cette puissance qu'il a reçue de son Père. Nous pouvons en effet très-bien dire que le Père a engendré par sa toute-puissance; ce qui signifie que la sagesse est née de la toute-puissance, parce que la sagesse est elle-même une espèce de puissance, savoir, celle de discerner; mais non la plénitude et la totalité de la souveraine puissance. Voilà précisément en quoi le Père et le Fils diffèrent. Après avoir produit plusieurs passages des saints docteurs pour montrer que la puissance est attribuée au Père et la sagesse au Fils, l'auteur passe au Saint-Esprit, et s'applique pareillement à faire voir que la bonté et les dons qui en émanent, sont employés pour le caractériser. Son système ébauché de la sorte, il remet à lui donner la dernière main dans les livres suivants. Le reste de celui-ci, c'est-à-dire environ les deux tiers, est rempli par une digression où l'auteur s'efforce de prouver que toutes les nations avant le Messie ont eu connaissance du mystère de la Trinité. Il accumule là-dessus les autorités des philosophes les plus célèbres du paganisme; et comme on pouvait lui objecter que Dieu, suivant l'Ecriture, avait confondu la sagesse des sages du siècle, il prévient cette objection en soutenant que l'anathème dont on vient de parler souffre des exceptions; qu'effectivement plusieurs philosophes ont eu des sentiments très-raisonnables sur la Divinité, qu'ils ont enseigné et mis en pratique les maximes de la plus pure morale, qu'enfin ils ont cru au Messie sur la foi de leurs Sibylles et des oracles répandus dans l'univers; en sorte qu'il serait contre la raison de désespérer de leur salut ⁜ (34) .

Les contemporains d'Abailard étaien: aussi peu disposés que nous à goûter l'étalage d'une érudition profane dans une matière qui en paraît si peu susceptible. Lui-même l'avait prévu. C'est pourquoi il emploie près de la moitié de son second livre à se justifier sur ce point. Il appelle en garantie saint Jérôme, saint Augustin et d'autres écrivains ecclésiastiques dont il rapporte les exemples et les témoignages, pour montrer l'estime et l'usage qu'ils ent faits des livres du paganisme dans les disputes de religion. «On convient de cela, me dira quelqu'un, ajoute-t-il; mais à quoi bon faire de nouveaux écrits sur nos dogmes? A quoi bon? (c'est la réponse.) Eh! jamais y eut-il de nécessité plus pressante qu'à présent d'écrire, assaillis comme nous le sommes, non-seulement par les Juifs et les païens, mais encore par des ennemis domestiques occupés à combattre la doctrine de l'Eglise?» Parmi ces derniers il en désigne quatre, sans les nommer, qui présidaient, selon lui, à autant de sectes differentes. «Le premier, dit-il, qui dogmatise en France, a la témérité d'enseigner qu'avant l'Incarnation la foi au Messie n'était point nécessaire au salut; que le corps de Jésus-Christ a été formé dans les entrailles de la Vierge à la manière ordinaire, excepté que l'homme n'y a point concouru; que le Père ayant engendré son Fils, qui lui est consubstantiel, il s'ensuit qu'il s'est engendré lui-même. Le deuxième, qui répand ses erreurs en Bourgogne, soutient que les trois propriétés qui distinguent les personnes divines, sont trois essences différentes, non-seulement de la nature divine, mais encore des personnes.» (C'est vraisemblablement un disciple de Roscelin; mais non pas, comme Duchesne le suppose ⁜ (35) , Roscelin lui-même, car on ne voit pas que celui-ci ait enseigné dans la Bourgogne.)—«Le troisiéme, poursuit-il, tient sa chaire pestiférée dans l'Anjou. Il enchérit sur le second, osant affirmer que les propriétés même absolues, telles que la justice, la miséricorde, sont distinguées de la nature divine; en sorte qu'il y aurait autant de choses différentes en Dieu qu'il y a de [Col. 0033] perfections.» (Voilà l'erreur que Gilbert de la Porée a depuis enseignée: il n'en était donc pas l'auteur.) —«Enfin le quatrième, qui infecte le Berri, pousse la folie jusqu'à dire que Dieu peut se tromper, sur ce principe que les choses peuvent arriver autrement qu'il ne les a prévues. C'est à ceux qui trouvent mauvais qu'on écrive encore sur les matières de religion, à voir maintenant si toutes ces hérésies n'exigent pas qu'on prenne la plume pour les réfuter.»

Après cette espèce de justification, Abailard reprend le sujet qu'il avait entamé dans le premier livre. Il dit d'abord que les termes propres nous manquant pour exprimer la nature et les perfections divines, trop élevées pour que l'esprit humain puisse les comprendre, nous ne pouvons satisfaire aux questions qu'on nous propose à cet égard que par des tropologies et des comparaisons. Or, de toutes les comparaisons, la suivante lui paraît la plus propre à rendre sensible le mystère de la Trinité. Dans une pièce de cuivre, dit-il, où l'on grave l'image du prince pour l'imprimer sur la cire, on distingue deux choses dont les propriétes sont différentes, quoiqu'elles n'aient qu'une même essence, savoir, la matiére et la forme qui composent un seul et même sceau. Appliquez cet exemple aux deux premières personnes de la Trinité. Comme le sceau naît en quelque sorte du cuivre, aussi le Fils tire son être de la substance du Père, et dans ce sens on dit qu'il est engendré. Or, nous avons dit ci-dessus que le nom du Père exprime la toute-puissance, celui du Fils la sagesse, qui n'est qu'une espèce de puissance. De même le sceau du cuivre n'est pas toute matière de cuivre, mais seulement une portion de cette matière, par où il répond à la puissance imparfaite du Fils. Ce sceau nous fournit encore l'idée de la procession du Saint-Esprit; et pour bien entendre ceci, remarquez d'abord la différence de procéder et d'engendrer. Elle consiste en ce que celui qui est engendré, participe à la substance du Père; au lieu que celui qui procède simplement, n'y participe point. Or, la bonté, qui fait le caractère du Saint-Esprit, ne renferme l'idée d'aucune puissance, mais exprime seulement le mouvement et les effets de l'amour. Cette troisième personne n'est donc point de la substance du Père, et par conséquent elle ne tire point son origine de lui par voie de génération; mais elle procède du Père et du Fils, parce que l'amour procède de la puissance et de la sagesse. Cela posé, j'envisage maintenant dans le sceau de cuivre une troisième propriété, distinguée de la matière et de la forme. C'est l'action de sceller ou d'imprimer sur une autre matière plus molle la figure et l'image qu'il représente: action qui procède du sceau, mais qui n'est pas néanmoins de sa substance. La première de ces trois propriétés engendre la seconde, et le concours de l'une et de l'autre produit la troisième. Ainsi le Fils naît du Père dont il est appelé dans l'Ecriture la forme, l'image, la figure de sa substance; et l'un et l'autre produisent le Saint-Esprit, qui est leur action commune, action dont l'effet spécifique est de graver en nous l'empreinte de la puissance et la sagesse divine, et d'en réparer, au moyen des grâces dont l'Esprit-Saint est le distributeur, les traits effacés par le péché. Cette explication parait à notre auteur également propre à confondre les hérétiques et à ramener les Grecs schismatiques qui ne rapportent qu'au Père la procession du Saint-Esprit. Après une assez longue dispute contre ces derniers, il termine son second livre, et couronne les preuves de son système par l'autorité des philosophes, s'efforçant de persuader que tout ce qu'ils ont dit de l'âme du monde, doit s'entendre du Saint-Esprit.

Le troisième livre est entièrement destiné à traiter des attributs essentiels et absolus de la Divinité. «Sur la toute-puissance, dit notre auteur, on propose ordinairement cette question, savoir si Dieu peut faire autre chose que ce qu'il fait, et s'il peut le faire meilleur qu'il n'est?»

Abailard se déclare pour la négative, qu'il étaye des raisons suivantes. 1 ^o Toute sorte de bien étant également possible à Dieu, puisqu'il n'a besoin que de sa parole pour faire usage de son pouvoir, il se rendrait nécessairement coupable ou d'injustice ou de jalousie, s'il ne faisait pas tout le bien qu'il peut faire. 2 ^o Il ne fait et n'omet rien sans une raison suffisante et très-bonne. Tout ce qu'il fait donc, il le fait parce qu'il convenait qu'il le fit; et tout ce qu'il ne fait pas, il l'omet parce qu'il y avait inconvénient à le faire. On m'opposera, dit-il, qu'il était également convenable que Dieu fit ou ne fit pas ce qu'il a fait. Mais on ne fait pas attention qu'entre raisonnable et déraisonnable, il y a la méme contradiction qu'entre faire et ne point faire. Si donc il a raison de faire une chose, il est contre la raison qu'il s'en abstienne. Abailard se propose une seconde objection dont il avoue qu'il est plus difficile de se tirer. «Un réprouvé, dit-il, peut se sauver: or, cela ne peut arriver que par la volonté de Dieu. Par conséquent Dieu peut faire quelque chose qu'il ne fait pas. Je réponds, dit-il, que cette proposition, un réprouvé peut se sauver, n'est vraie que par rapport à la créature, laquelle étant muable de sa nature, est également capable de salut et de damnation. Mais la proposition est fausse par rapport à Dieu, parce qu'il répugne à sa nature de faire quelque chose qui déroge à son infinie perfection, et par conséquent de faire ce qu'il ne conviendrait pas qu'il fît. Cela peut s'éclaircir par des exemples. Une voix peut être entendue, quand même il n'y aurait personne pour l'entendre, ou que tous les hommes seraient privés de l'ouïe. Un champ est susceptible de culture, même dans la supposition qu'il n'y aurait point de bras pour le cultiver. Quelques-uns néanmoins, avouant que Dieu choisit toujours les voies les plus parfaites pour arriver à son but, s'imaginent qu'il peut faire les choses en un autre temps qu'il ne les fait. Mais cela est absurde dans un être qui doit toujours agir de la manière la plus convenable, et produire ce qui est le plus à propos en toute occasion. Et qu'on ne dise pas que, si Dieu ne peut en tout temps faire tout ce qu'il fait, il en résulte qu'il n'a pas toujours la même puissance, et qu'en tout temps il n'est pas tout-puissant. Car il est certain que la détermination du temps ne regarde que l'acte et non le pouvoir. Autre chose est en effet de dire: Je puis faire cela dans un tel temps, autre chose de le faire actuellement. Au moment où je parle, j'ai le pouvoir de me taire. Cependant parler et me taire sont deux actes que je ne puis joindre ensemble, ni exercer dans le même temps. Ainsi pour connaître si quelqu'un a le pouvoir de faire une chose, il n'est pas nécessaire qu'on puisse supposer qu'il l'exécute actuellement; mais il suffit d'être assuré qu'il l'exécutera quand il le voudra. Or, il est certain que Dieu peut faire tout ce qu'il veut, puisque rien ne résiste à sa volonté. C'est la raison pour laquelle, suivant saint Augustin, il est appelé tout-puissant. Mais comme il est infiniment sage, il ne peut rien vouloir à contre-temps: d'où il résulte qu'il place chaque événement dans le moment le plus convenable à la perfection de l'univers.» Voilà l'optimisme dont on voudrait faire honneur à la philosophie moderne, exposé par notre auteur avec l'art le plus capable de faire impression. Abailard même ne s'en attribue point l'invention; mais il reconnaît l'avoir puisé dans les écrits des platoniciens. Il a de plus la sincérité d'avouer que ni les Pères ni les docteurs de son temps n'étaient favorables à cette opinion. Licet haec nostra opinio, dit-il, paucos aut nullos habeat assentatores, et plurimum dictis sanctorum, et aliquantulum a ratione dissentire videatur. Hugues de Saint-Victor fut, comme on l'a vu, l'un de ses principaux adversaires sur ce point, et nous avons rendu compte des moyens que cet écrivain emploie pour mettre en poudre ce système aussi faux en lui-même que pernicieux dans ses suites.

[Col. 0035] Abailard parle ensuite de l'immortalité de Dieu, de sa sagesse, de sa science. Ce qu'il qu'il dit sur chacun de ces attributs, n'offre rien que de conforme à l'analogie de la foi. Il prouve fort bien que ce qu'on nomme le hasard, entre dans les desseins de la Providence. Touchant l'accord de la prescience divine avec la liberté de la créature, il se fait deux objections; mais il ne répond qu'à la première, et l'ouvrage en demeure là dans l'imprimé. D. Martène ⁜ (36) témoigne qu'il n'en a rencontré la suite dans aucun manuscrit. Mais Oudin ⁜ (37) assure qu'elle existe dans la bibliothèque de Bodlei sous ce titre: Petri Abaelardi Introductionis ad Theologiam libri tertii supplementum.

XIX ^o L' Introduction à la Théologie ayant été condamnée de la manière que nous l'avons dit, au concile de Soissons, Abailard, sans en abandonner les principes, prit le parti de la refondre et de faire reparaître son système sous un autre titre. C'est ce qu'il exécuta dans le traité qui a pour titre: De la Théologie chrétienne. Il est divisé en cinq livres, dont le premier est le même en d'autres termes que le premier de l' Introduction. Dans le second, l'auteur s'élève contre les Chrétiens qui trouvent mauvais qu'on emploie l'autorité des sages du paganisme dans les matières de religion. Le troisième renferme: 1 ^o une invective contre les sophistes qui n'admettent dans nos mystères que ce qui est conforme à la raison; 2 ^o un abrégé de la foi sur la Trinité; 3 ^o des objections contre ce mystère; 4 ^o des observations sur tous les sens qui peuvent convenir aux termes de semblable, de différent et de personnes. L'auteur emploie dans le quatrième toutes les ressources de sa dialectique pour résoudre les objections qu'il s'était proposées dans le précédent. Le cinquième et dernier n'est qu'une répétition du troisième de l' Introduction.

On ne peut douter, après cet exposé, que ce ne soit l'un de ces deux écrits, ou plutôt les deux ensemble, qui tombèrent entre les mains de Guillaume de Saint-Thierri, et dont toute la différence, comme il le marquait à saint Bernard ⁜ (38) , était que l'un resserrait quelquefois ce que l'autre avait étendu, ou étendait ce qu'il avait resserré. Duo autem tunc erant libelli idem pene continentes, nisi quod in altero plus, in altero minus aliquando inveniretur. Pour le temps où le dernier fut composé, nous conjecturons qu'Abailard y mit la main dans son abbaye de Saint-Gildas, et qu'il ne le rendit public qu'après son abdication. Car alors, comme l'observe le même Guillaume ⁜ (39) , délivré de ses plus redoutables adversaires que la mort avait enlevés, il crut trouver le champ libre pour débiter impunément ses opinions ⁜ (40) .

XX ^o Le traité de morale intitulé, Scito teipsum, Connais-toi toi-même ⁜ (41) , succéda de près à la Théologie chrétienne qui s'y trouve citée, et dont il peut être regardé comme la suite et le couronnement. Abailard (c. 1) partage les moeurs en vertus et en vices. Il distingue le péché du vice, en ce que le vice est un penchant vers le mal, et le péché un consentement donné à ce penchant. L'âme dit-il (c. 3) , est le siége du péché. C'est là qu'il se consomme, et l'action extérieure n'y ajoute rien; en sorte qu'il est égal de faire ou de ne pas faire le mal, lorsqu'on y a consenti dans son coeur. Les plaisirs des sens par eux-mêmes sont indifférents. La défense connue d'en user en fait tout le mal. Il n'en est pas de l'oeil divin comme du nôtre (c. 7) , qui ne s'attache qu'aux oeuvres, et néglige les actes intérieurs de la volonté. Dieu, au contraire, n'a égard qu'à l'intention dans ses récompenses et ses châtiments; parce qu'elle est comme la pierre de touche de toutes nos actions, lesquelles, par elles-mêmes, et séparées de l'intention, peuvent être communes aux bons et aux méchants.

Cela étant, il est d'une extrême importance pour nous de savoir d'où vient la malice et la bonté de l'intention. Pour résoudre cette question, l'auteur donne la définition suivante du péché (c. 12, 13, 14) . Le péché, dit-il, consiste à faire ce que nous jugeons contraire à la volonté divine, et par conséquent renferme un mépris formel de Dieu. Donc, tout ce qui se fait contre les lumières de la conscience est vicieux, et réciproquement ce qui est conforme à ces mêmes lumières est exempt de péché. Cependant Jésus-Christ sur la croix a prié son Père de pardonner aux Juifs, parce qu'ils ne savaient ce qu'ils faisaient; et saint Etienne a pareillement demandé pour ses persécuteurs que son martyre ne leur fût point imputé à péché. Abailard tâche d'éluder la force de cette objection, en distinguant diverses acceptions du terme de péché. Il s'entend quelquefois, dit-il, de la victime qu'on offre pour le péché, comme lorsqu'il est dit de Jésus-Christ qu'il a été fait péché pour nous. Il se prend aussi pour la peine due au péché. Ainsi l'on dit encore de Jésus-Christ qu'il a porté nos péchés, parce qu'il en a subi la peine. Enfin le nom de péché s'applique aux oeuvres du péché. Or il est a remarquer que la peine n'est pas toujours la suite et la preuve du péché proprement dit. On le voit dans l'exemple de ce prophète qui, ayant été envoyé pour prêcher contre Béthel, fut tué à son retour par un lion pour avoir violé la défense que Dieu lui avait faite de manger sur sa route. Car, quelle pouvait être sa faute d'avoir cru, sur la parole d'un autre prophète comme lui, que Dieu avait révoqué cette défense purement arbitraire? On peut donc être innocent et mériter néanmoins une peine temporelle, pour avoir commis par ignorance l'oeuvre du péché. Sur ce principe nous ne craignons pas d'assurer que ceux qui ont persécuté par ignorance et de bonne foi Jésus-Christ et les siens, n'ont commis que l'oeuvre du péché; bien moins criminels en cela que s'ils leur avaient fait grâce en résistant aux mouvements de leur propre conscience: Sic et eos quos persequendos credebant, per operationem peccasse dicimus; qui tamen gravius culpam peccassent, si contra conscientiam eis parcerent. Voilà le péché philosophique.

Abailard cependant, effrayé des conséquences de cette doctrine, semble vouloir revenir sur ses pas. Il ne veut pas qu'on infère de ses principes que l'infidélité ne ferme pas toujours l'entrée du ciel; et la raison qu'il en donne, c'est qu'il suffit pour être damné de ne pas croire en Jésus-Christ, quand même cela partirait, dit-il, plutôt de l'ignorance que d'une malice réfléchie. Voilà pour les plaies de notre âme. L'auteur en examine ensuite le remède qu'il fait consister en trois choses, la pénitence, la contrition et la satisfaction. Il traite de chacune séparément, mais plutôt en déclamateur qu'en théologien. Parlant des marques [Col. 0037] de repentir que les usuriers et les concussionnaires donnaient à l'heure de la mort, il invective contre l'avarice des confesseurs qui, au lieu de les porter à restituer le bien mal acquis, leur conseillaient d'acheter des messes. Je dis acheter, répéte-t-il, car on fait de la chose la plus sainte le commerce le plus honteux. Le prix en est taxé comme d'une marchandise ordinaire. On paie un denier pour une messe, et quarante pour un annuel. In quo quidem mercimonio praefixum apud eos pretium esse constat, pro una scilicet missa denarium, et pro annuali quadraginta. Ce trait, indépendamment de ce qu'on peut y blâmer, prouve l'antiquité de l'honoraire pour les messes, et le soin qu'on avait pris dès lors de le fixer, pour prévenir l'abus qui pourrait en naître. A l'occasion des indulgences, dont il blâme l'usage trop fréquent, il traite du pouvoir des clefs. Il semble d'abord contester ce pouvoir aux mauvais prélats; mais en suivant le fil de son raisonnement, on voit qu'il ne parle que du pouvoir de discernement, et non de celui de juridiction. Il faut avouer cependant qu'il n'est ni exact dans ses expressions, ni ferme dans ses principes. C'est le vice dominant de tout l'ouvrage, où l'on aperçoit un auteur continuellement embarrassé, marchant à tâtons, et tombant souvent en contradiction avec lui-même, faute d'avoir suffisamment étudié le sujet qu'il traite.

XXI ^o Nous donnerons, pour dernier écrit théologique d'Abailard, sa Confession de foi, dressée après le concile de Sens, pour dissiper les nuages que le jugement de cette assemblée avait répandus sur sa doctrine. Cette pièce, ainsi que la dernière lettre à Héloïse, n'est qu'un simple exposé des sentiments de l'auteur par rapport aux articles qu'on lui avait objectés, sans invectives et sans raisonnements. Sur quelques-uns de ces articles il se défend de les avoir jamais enseignés. Sur les autres il s'accuse tacitement en se bornant à professer la doctrine qui leur est diamétralement opposée. Au commencement et à la fin il conjure les fidèles de ne point se laisser prévenir par de faux bruits, et de le regarder comme le plus soumis des enfants de l'Eglise. On a confondu mal à propos cet écrit avec son Apologie. Nous ferons voir la différence de l'un et de l'autre en parlant de ces écrits perdus.

Il s'en faut bien, et peut-être n'est-il pas à souhaiter, que tous les écrits d'Abailard soient entre les mains du public. Une grande partie, sans parler de ceux qui sont perdus, est restée manuscrite en divers dépôts tant nationaux qu'étrangers. Tout ce qu'on a droit d'exiger de nous à la rigueur est un simple mais exact dénombrement de ces monuments obscurs. Nous ne nous en tiendrons pas néanmoins à cette obligation si scrupuleusement, que nous n'ajoutions de temps en temps quelques remarques, lorsque la chose en vaudra la peine.

Ces productions se réduisent à quatre classes, Oeuvres philosophiques, Commentaires sur l'Ecriture, Traités théologiques, et Vers.

Dans la première sont:

I ^o Un Commentaire sur les Topiques d'Aristote, lequel existe dans la bibliothèque du roi (n. 7493) sous titre: Glossae Abaelardi in Topica.

II ^o Quatre ouvrages conservés dans la bibliothèque de Saint-Victor, dont le premier est intitulé: Petri Peripatetici libri quatuor Categoriarum, sive super praedicamenta Aristotelis. Le second: Petri Peripatetici Analyticorum liber primus et secundus. Le troisième: Petri Peripatetici liber Divisionum. (Ce même livro se trouve dans la bibliothèque de Saint-Germain-des-Prés.) Le quatrième: Petri Peripatetici liber Definitionum.

III ^o Un manuscrit de la bibliothèque du Mont-Saint-Michel renferme les deux ouvrages suivants - 1 ^o Tractatus Abaillardi de intellectibus. 2 ^o Ejusdem Abaillardi Physica Aristotelis.

VI ^o Dans un autre manuscrit de la même bibliothèque on trouve, Petri Abailardi sermo de generatione et corruptione. Item de intellectibus et speculationibus. Mais ce dernier écrit est le même que le premier du précédent manuscrit.

V ^o A la bibliothèque Ambrosienne de Milan se voient, Petri Abailardi in Porphyrii universalia, in predicamenta, in libros Perihermenias.

VI ^o L'ouvrage inscrit Petri Abaelardi Scholarius, se garde en celle du roi d'Angleterre parmi les manuscrits de la bibliothèque Jacobéenne ⁜ (42) .

VII ^o D. Martène dit ⁜ (43) avoir vu à l'abbaye de Tamiés, en Savoye, un manuscrit avec cette inscription: Petri Abaelardi de universalibus et singularibus ad Olivarium filium suum tractatus. Cet ouvrage ne paraît pas différer de la Logique de notre auteur, puisque Jean de Sarisbéry témoigne que les philosophes du XII ^e siècle renfermaient toute la logique dans le Traité des Universaux. On le chercherait inutilement aujourd'hui à Tamiés. On n'y en voit plus que le titre dans un ancien catalogue. Il n'est pas non plus à la bibliothèque de Saint-Germain des Prés, quoique Oudin ⁜ (44) et D. Montfaucon mettent parmi les manuscrits de celle-ci une Logique ou Dialectique d'Abailard. Mais il doit se rencontrer dans quelque autre dépôt, car Duchesne avait promis de donner au public ce traité qu'il avait entre les mains.

VIII ^o Le traité philosophique de Morale, ayant pour titre: Petri Abaelardi Ethica, fait partie des manuscrits de Thomas Gale, Anglais ⁜ (45) . Il est divisé en deux livres, dont un fragment du second se trouve dans les manuscrits d'Antoine Vood ⁜ (46) .

IX ^o Notre auteur avait composé un traité d'Arithmétique dont le titre était: Petri Abaelardi Rhythmomachia. M. Le Beuf ⁜ (47) dit que ce traité, qu'il n'a connu que par un catalogue de Richard Fournival, daté du XIII ^e siècle, ne se retrouve plus, à moins que ce ne soit celui de Saint-Victor coté n. 620.

Les Commentaires non imprimés d'Abailard sur l'Ecriture sainte composent deux volumes qui sont à la bibliothèque du roi. Le premier renferme une explication des psaumes; le second, des éclaircissements sur toutes les épîtres de saint Paul.

Ses oeuvres théologiques sont:

[Col. 0039] 1 ^o Le fameux ouvrage intitulé Sic et non, l'un des trois qui donnèrent le plus de prise a ses adversaires contre lui. On le voit à la bibliothèque du Mont-Saint-Michel et dans celle de Marmoutiers. D. Montfaucon et D. Martène ⁜ (48) l'avaient aussi vu parmi les manuscrits de Saint-Germain des Prés. Le dernier assure même l'avoir examiné soigneusement dans le dessein d'en faire part au public, dessein qu'il abandonna, dit-il, après avoir reconnu que ce livre était plus propre à scandaliser les fidèles qu'a les édifier. Mais cet exemplaire a disparu depuis, à moins que ce ne soit ou celui de Marmoutiers, ou celui du Mont-Saint-Michel, qui était alors en dépôt à Saint-Germain, et qu'on aura renvoyé depuis. L'ouvrage est trop important pour ne pas mériter qu'on en donne au moins une legère notion. D. Gervaise, qui ne l'a jamais connu que par le titre, en parle avec l'assurance d'un homme qui l'aurait parcouru d'un bout à l'autre, et avec la prévention d'un partisan déterminé d'Abailard.

Dans un long prologue, où le dessein et le but de ce traité sont expliqués, l'auteur commence par dire que bien qu'on rencontre dans les écrits des Pères un grand nombre de contrariétés, il n'est pas néanmoins permis de les juger témérairement, ni de les mépriser, encore moins de les condamner. «Ne nous étonnons point, dit-il, si n'ayant pas l'esprit qui a conduit leur plume, nous n'avons pas la clef de plusieurs de leurs expressions dont l'usage est aboli ou changé D'ailleurs le même terme a souvent diverses significations; et comme chacun abonde en son sens, chacun a aussi sa façon particulière de s'énoncer.» Il donne ensuite des règles de critique pour discerner d'où viennent les contrariétés qui se trouvent quelquefois dans les écrivains sacrès, et à plus forte raison dans les auteurs ecclésiastiques. Ces règles sont judicieuses et exactes. Abailard rapporte divers endroits des Pères, où, reconnaissant humblement qu'ils peuvent se tromper, ils prient les lecteurs de les excuser. Les Rétractations de saint Augustin ne sont point oubliées. Abailard finit son prologue par ces paroles: His itaque praelibatis, placet, ut instituimus, diversa sanctorum Patrum dicta colligere, prout occurrerint memoriae, aliqua ex dissonantia quam habere videntur, quaestionem continentia quae teneros lectores ad maximum inquirendae veritatis studium provocent et acutiores in executione reddant. Haec quippe primae sapientiae clavis definitur, assidua scilicet seu frequens interrogatio; ad quam quidem toto desiderio amplectendam philosophus ille omnium perspicacissimus in praedicamento ad aliquid studiose adhortatur, dicens: Fortasse autem difficile est de hujusmodi rebus confitenter declarare, nisi pertractatae sint. Dubitare autem de singulis non erit inutile. Dubitando autem ad inquisitionem venimus . . . Unde placuit huic operi nostro, quod ex sanctorum dictis compilavimus, in unum volumen congregatis, decretum Gelasii de authenticis libris praescribere, quo videlicet sciatur nihil nos hic ex apocryphis induxisse. Excerpta etiam Retractationum B. Augustini adjunximus, ex quibus appareat nihil hic ex his quae ipse retractando correxit, positum esse. Ce Prologue est une assez bonne preuve du savoir d'Abailard. Il serait à souhaiter que, fidèle aux règles qu'il venait d'établir, il se fût appliqué à remplir dans le cours de l'ouvrage les engagements qu'il avait pris. Mais, au lieu d'une bonne critique propre à lever les contrariétés apparentes des Pères, on ne voit qu'un tissu de leurs passages respectifs, qui paraissent se combattre, soit pour le fond des sentiments, soit pour les expressions. Ces passages roulent sur la foi, la Trinité, l'Incarnation et les sacrements. Chaque article montre plusieurs Pères comme aux prises les uns avec les autres. On dirait qu'Abailard doutait lui-même de leur unanimité sur des points aussi essentiels, et qu'il voulait porter ses lecteurs à en douter. Mais écartons un soupçon aussi injurieux, et croyons plutôt qu'il n'avait d'autre dessein que de faire une vaine parade de son érudition.

2 ^o Deux Conférences ou disputes, l'une d'un philosophe avec un Juif, l'autre d'un philosophe avec un Chrétien. Ces deux pièces font partie des manuscrits de Thomas Barlow, évêque de Lincoln ⁜ (49) , et de ceux de Thomas Gale ⁜ (50) . La seconde se trouve encore dans la Bibliothèque Jacobéenne ⁜ (51) .

3 ^o Abaelardi doctrina. Il n'y a que ceux qui ont eu accès dans la bibliothèque de Henri Langlei ⁜ (52) , où ce traité se rencontre, qui puissent dire s'il est différent ou non de l' Introduction à la Théologie, et de la Théologie, chrétienne.

4 ^o Petrus Abaelardus de vera essentia Dei et de fide catholica. Nous devons dire la même chose de celuici qui est inventorié dans le Catalogue des manuscrits de même Henri Langlei, et dans celui de la cathédrale d'York ⁜ (53) .

5 ^o Petri Peripatetici de sacramento altaris. Il en est fait mention dans le Catalogue des manuscrits du roi de Sardaigne ⁜ (54) ; et celui des manuscrits de la cathédrale d'York l'annonce pareillement ⁜ (55) .

6 ^o Petri Abaelardi Elucidarius. A l'article de saint Anselme nous avons parlé d'un ouvrage inscrit Elucidarium, qui se trouve dans l'Appendix de la dernière édition de ses oeuvres. Dom Martène ⁜ (56) avait vu dans l'abbaye de Fontaines, au diocèse de Tours, ce même ouvrage avec le nom d'Abailard, et dans un autre manuscrit de l'abbaye de Clairvaux, suivant le témoignage du même critique, il est attribué à Angeld de Montléon. Nous avons prouvé qu'il appartient à Honoré d'Autun. Reste néanmoins encore à savoir s'il est le même que l' Elucidarius inscrit du nom de notre auteur dans l'inventaire de la bibliothèque Jacobéenne (n ^o 8207). C'est ce que nous ne sommes pas en état de décider.

7 ^o Un discours sur la conception de la sainte Vierge, que l'on conserve à la bibliothèque des Jésuites de Bordeaux, suivant le témoignage de Possevin ⁜ (57) : Ejus oratio, dit-il, de conceptione B. Virginis exstat Burdigalae apud nostros e monasterio Sylvae-majoris in eo tractu obtenta. Dubitatur tamen num sit eadem quam multos ante annos Lovanii edidit Rescius Petro Comestori ascripta. Nec enim simul eas conferre potuimus.

Les ouvrages poétiques de notre auteur qui ont échappé au naufrage des temps sans avoir encore vu le jour, sont:

[Col. 0041] I ^o Des vers à son fils Astralabe sous ce titre: Petri Abaelardi versus elegiaci ad Astralabium filium suum de moribus et vita pia ac proba. M. Richard Widmore, garde de la bibliothèque Cottonienne, où ils se conservent dans la classe de Vitellius, a bien voulu nous en envoyer les douze premiers dont nous ferons part à notre tour au public.

II ^o Une complainte en prose sur le malheur de Dina, fille de Jacob. Cette pièce est à la bibliothèque Vaticane dans un manuscrit du XIII ^e siècle. En voici le commencement que Mgr le cardinal Passione a eu la bonté de nous faire copier.

Il est à remarquer que dans le manuscrit cette prose ou séquence destinée à être chantée dans l'église, se trouve notée à la manière du temps, c'est-à-dire, en points ronds, sans lignes ni clefs, et en notes carrées ou losangées comme les nôtres.

L'ouvrage d'Abailard le plus considérable qui ait été la proie du temps, est son Apologie. Tous les critiques jusqu'à présent l'ont confondu mal-à-propos avec sa Confession de foi, dont nous avons rendu compte ci-dessus. Pour se convaincre de la différence de ces deux pièces, il n'y a qu'à les comparer ensemble sur ce que les auteurs contemporains nous apprennent de la première. D'abord celle-ci, selon le témoignage d'Othon de Frisingue ⁜ (58) , commençait par ces mots: Ne juxta Boetianum illud proaemiis nihil afferentibus tempus teratur, ad rem ipsam veniendum est, ut innocentiam meam ipsa rerum veritas potius quam verborum excuset prolixitas. L'autre au contraire débute ainsi: Notum proverbium est: Nihil tam bene dictum, quod non possit depravari. D'ailleurs cette dernière est orthodoxe, comme nous l'avons fait voir, et pleine de modération; au lieu que l' Apologie, suivant l'idée que nous en donne Guillaume de Saint-Thierri ⁜ (59) , dans la réfutation qu'il en a faite, était également répréhensible, et par le ton d'aigreur et d'insolence que l'auteur y prenait contre ses adversaires, et par le fonds des choses qui n'était rien moins que conforme à l'analogie de la foi.

On ne trouve plus la moindre trace du Commentaire sur Ezéchiel que notre auteur avait entamé à Laon, lorsqu'il s'ingéra d'y faire des leçons de théologie, et qu'il dicta depuis dans l'école de Paris. Si l'admiration que cet ouvrage excita du temps d'Abailard pouvait nous servir de règle, nous aurions un juste sujet d'en regretter la perte.

Certaines gens sont aujourd'hui beaucoup plus sensibles à la perte de ses poésies, surtout de ses chansons, dont l'objet le plus ordinaire était sa chère Héloïse. On ne rappellera pas ici les moyens qui ont été employés ci-devant pour montrer que ces chansons étaient en langage vulgaire ou romance, et non pas en latin. Les autres fruits de la veine d'Abailard dont la connaissance est venue jusqu'à nous, étaient un livre d'Hymnes et de Séquences qu'il avait composées pour le Paraclet ⁜ (60) .

Duchesne a publié, comme ayant fait autrefois partie de ce livre, une prose rimée sur le mystère de l'Incarnation. Il avoue néanmoins qu'elle est isolée et anonyme dans les manuscrits. Son garant, pour la mettre sur le compte d'Abailard, est le docteur Josse Clicthou ⁜ (61) . Mais celui-ci ne parle que sur la foi de Democharès ⁜ (62) et d'Antoine Bellote ⁜ (63) , lesquels n'apportent d'autres preuves de leur sentiment que le bruit public qui la donnait à notre auteur. Il faut avouer que la pièce n'est pas indigne de lui. On la chantait autrefois dans plusieurs églises. Elle commence ainsi

On serait peut-être encore mieux fondé à lui adjuger une autre prose que nous avons ci-devant comptée parmi les oeuvres d'Hildebert (Hist. lit. t. XI, p. 389) , d'après son dernier éditeur, le P. Hommei [Col. 0043] et les Centuriateurs de Magdebourg. Elle roule sur le mystère de la Trinité, et porte le nom d'Abailard dans un ancien manuscrit de l'abbaye du Bec, d'où le P. Martène l'a tirée pour l'insérer dans le IX ^e tome de sa grande Collection (p. 1092-1097). Ajoutez à cela que l'auteur, après avoir expliqué d'une manière très-nette et très-précise la foi du mystère de la Trinité, proteste de la sincérité de sa croyance, comme un homme qui aurait donné occasion d'en douter. Ce qui semble beaucoup mieux convenir à notre auteur qu'à Hildebert, qui n'avait jamais donné prise sur lui par cet endroit. Quoi qu'il en soit, voici ses termes:

Les auteurs du nouveau Gallia Christiana ⁜ (64) produisent aussi sous le nom d'Abailard un distique dont l'objet aurait pu fournir la matière d'un assez long poëme. Alphonse de Goulaine, disent-ils, seigneur puissant de Bretagne, ayant procuré la paix entre Philippe premier, roi de France, et Guillaume second, roi d'Angleterre, ces deux monarques par reconnaissance lui accordèrent le privilége de réunir leurs armoiries dans son écusson. Sur quoi, ajoutent-ils, Abailard fit les deux vers suivants:

Mais on ne nous apprend pas d'où l'on a tiré ce distique. D'ailleurs ⁜ (64*) est-il bien certain que les armoiries des rois de France et d'Angleterre remontent au delà du XII ^e siècle, comme il faudrait le supposer en admettant l'authenticité de ces deux vers, et du fait qu'ils énoncent?

Nous sommes de l'avis des théologiens de Paris, auteurs de la censure qui est à la tête des oeuvres d'Abailard, touchant le traité contre les hérésies, que Duchesne a inséré dans son édition. Ce livre, disent-ils, outre qu'il ne porte point le nom d'Abailard dans les manuscrits, ne représente ni la manière, ni le style, ni la subtilité de cet auteur. Liber iste, ut in codice manuscripto Abaelardi nomen haud prae se fert, ita neque ejus loquendi morem, stylum et acumen sapit. C'est un traité contre les Albigeois, où l'on voit un écrivain beaucoup plus instruit des diverses opinions et pratiques de ces hérétiques, qu'on ne l'était du temps d'Abailard. Le style en est dur, sec, négligé; nul ornement, nulle variété dans l'expression. La façon de disputer de l'auteur est d'opposer simplement des passages précis de l'Ecriture à chaque erreur qu'il fait passer en revue, sans y ajouter de raisonnement. Tous les chapitres, qui sont au nombre de dix-sept, commencent ou par ces mots, Haeretici dicunt, ou par ceux-ci, Sunt quidam haeretici qui asserunt. Ce qui prouve qu'il s'agit dans ce livre d'hérésies subsistantes, et non pas, comme le pense D. Gervaise, des hérésies anciennes sans aucun rapport au temps où l'auteur écrivait.

Abailard se vit accusé de son vivant d'être l'auteur d'un mauvais livre qui avait pour titre les Sentences. Nous lui donnons acte du désaveu qu'il en fait dans sa Confession de foi. Il est vrai que son Introduction à la Théologie, comme nous l'avons dit, a porté quelquefois cette inscription. Mais il y avait de son temps un autre ouvrage intitulé Sententiae divinitatis, que l'on faisait courir sous son nom. Gautier de Saint-Victor, l'un de ceux qui lui attribuent celui-ci ⁜ (65) , nous en a conservé les premières paroles, qui sont tout ce qui en reste. Les voici: Omnes sitientes, venite ad aquas: et bibite, amici mei, et inebriamini, charissimi.

Nous ne nous arrêterons point à prouver que le Roman de la Rose est une production qu'on a mise autrefois très-gratuitement sur le compte d'Abailard. Tout le monde sait à present que Guillaume de Lorris ⁜ (66) et Jean de Meun en sont les véritables auteurs. D'Amboise a fort mal deviné lorsqu'il a dit que les amours d'Abailard et d'Héloïse sont l'objet de cette pièce. Cela n'a pas même l'air de vraisemblance.

D'après le compte que nous venons de rendre des ouvrages d'Abailard, on sent assez qu'il n'est pas possible de venger sa doctrine en tout point des censures dont elle a été flétrie. Reste par conséquent à faire connaître en détail les endroits où il s'est trompé réellement, et à caractériser la conduite de ses juges. Abailard était-il coupable de toutes les erreurs qu'on lui imputait? La procédure qu'on a suivie dans son jugement, était-elle régulière? Ce sont les deux objets qu'il s'agit maintenant de discuter.

Pour satisfaire à la première question, prenons en mains les quatorze articles censurés par le concile de Sens, en y joignant la réfutation de ces mêmes articles composée par saint Bernard ⁜ (67) . Ces deux pièces, rapprochées, comme on le voit dans la nouvelle édition de ce Père, se prêtent une lumière mutuelle, et facilitent l'intelligence de la décision.

La première proposition que l'abbé de Clairvaux relève dans notre théologien, fournit, suivant ce saint docteur, la clef de son système, et découvre le fondement sur lequel il élevait ses opinions. «La foi, lui fait-il dire, doit être dirigée par la lumière naturelle: car la marque d'un esprit léger est de croire trop facilement. Or, celui-là croit trop facilement, qui fait marcher la foi avant la raison. De quoi sert-il, en effet, de professer ce qu'on ne peut expliquer, et d'enseigner une doctrine qu'on n'est pas en état de rendre sensible à ceux qui nous écoutent?» Ce ne sont pas là tout-à-fait les expressions d'Abailard; mais il en emploie d'équivalentes ⁜ (68) et même de plus fortes, jusqu'à prétendre qu'une vérité ne doit point [Col. 0045] être crue, parce que Dieu l'a dit, mais parce qu'on est convaincu que la chose est ainsi: Nec quia Deus hoc dixerat, creditur; sed quia hoc sic esse convincitur, recipitur. Voilà un principe qui doit mener loin; il en est de même du suivant.

«La foi, dit Abailard, est une estimation des choses qui ne tombent point sous les sens. C'est l'argument, suivant l'Apôtre, de ce qui ne paraît point. Or l'argument est la raison qui nous porte à croire une chose douteuse en elle-même ⁜ (69) .» De là saint Bernard infère qu'Abailard permet à la raison de s'élever contre la révélation; qu'il l'autorise à revenir sur ce que l'Ecriture a décidé, qu'il rend au moins le doute compatible avec la foi. Ces conséquences sont naturelles, on ne peut en disconvenir. Cependant loin de les avoir constamment admises, on voit que l'auteur les a quelquefois combattues, même avec succès. Mais ce qu'il ne pouvait désavouer en aucun cas, sans saper par le pied sa nouvelle méthode, c'est que la foi n'est pas absolument au-dessus de la raison, que la première ne propose rien que la seconde ne soit en état d'expliquer, que toutes les deux peuvent également prononcer, l'une sur la réalité, l'autre sur la nature de nos mystères.

C'est par ces principes qu'Abailard préparait ses lecteurs à recevoir ses nouvelles explications de la Trinité. Nous les avons rapportés ci-dessus; il n'est plus question que de les apprécier.

Les comparaisons dont notre théologien se sert pour expliquer la distinction des personnes divines présentent deux faces également désavantageuses. Sous l'une on croit apercevoir le sabellianisme; sous l'autre l'arianisme semble se montrer. Nous aimons à nous persuader (et ce n'est pas au reste sans preuves) qu'il est exempt de l'une et de l'autre de ces erreurs. Mais ce qu'on ne peut excuser en lui, c'est d'avoir brouillé réellement toutes les notions théologiques sur la Trinité. Où en est effectivement la théologie, quand on nous représente le Père comme ne produisant qu'une certaine puissance, qui est la sagesse, dans la génération du Fils, et l'un et l'autre ne produisant qu'une bonté dépourvue de puissance dans la procession du Saint-Esprit? N'est-ce pas même pécher contre les règles du raisonnement que de restreindre la toute-puissance au Père, sur ce que lui seul tient son existence et son pouvoir de lui-même? Comme si par la même raison, dit fort judicieusement S. Bernard, la sagesse et la bonté n'étaient pas également ses propriétés distinctives, puisqu'il les possède à pareil titre. Abailard, de plus, se contredisait dans les termes à l'occasion du Saint-Esprit, avouant d'une part qu'il est consubstantiel au Père et au Fils, et niant de l'autre qu'il soit leur substance. «Est-ce donc, reprend S. Bernard, que le Père et le Fils procèdent de la substance du Saint-Esprit? Mais si ni l'un ni l'autre ne se peut dire, que deviendra la consubstantialité?» Enfin il faisait, sans le vouloir, un être contingent de cette troisième personne, en lui donnant pour attribut spécifique la bonté qu'elle communique aux créatures, et en la représentant ⁜ (70) comme l'âme du monde, ce qui donne à entendre qu'elle n'existe qu'autant qu'il y a des êtres créés. Quoi qu'en dise D. Gervaise ⁜ (70*) , il n'y a ni petite, ni grande distinction qui puisse sauver de pareilles absurdités.

Les théologiens modernes sont embarrassés pour fixer le sens de la proposition suivante. «Quoique nous accordions que Jésus-Christ est une troisième personne dans la Trinité, nous ne disons cependant pas que cette personne, qui est le Christ, soit une troisième personne de la Trinité.» Le P. Alexandre ⁜ (71) , suivi du plus grand nombre, n'y trouve qu'une subtilité de dialectique, exprimée en des termes favorables au nestorianisme. Mais D. Martène ⁜ (72) y voit avec plus de fondement l'erreur des nihilistes dont Abailard était le chef, suivant le témoignage de Gautier de Saint-Victor, erreur, qui consistait à dire que Jésus-Christ en tant qu'homme, n'était point quelque chose.

Voici un article qui porte sur son front le caractère de la nouveauté. «Tous nos docteurs, dit Abailard, s'accordent à dire que le démon (avant Jésus-Christ) avait un pouvoir absolu sur l'homme, et qu'il le possédait par droit de conquête, de même qu'un vainqueur possède celui qu'il a vaincu. Mais il me paraît qu'il n'en est pas ainsi. Je dis au contraire que le démon n'avait de pouvoir réel sur l'homme que par la permission divine, à la manière d'un geôlier, et que le Fils de Dieu n'est pas venu pour nous délivrer de la captivité du démon.» Sur quoi saint Bernard fait cette réflexion: «Tous nos docteurs conviennent d'une chose, et vous osez affirmer le contraire. Nouvel Ismaël, en levant ainsi vos mains contre tous, ne voyez-vous pas que vous armez les mains de tous contre vous-même? Mais enfin qu'apportez-vous de meilleur? Qu'avez-vous inventé de plus subtil? Qu'avez-vous découvert de plus secret que ce que les saints et les sages ont aperçu jusqu'à nos jours?» De là passant à l'objet de la proposition, il prouve que le démon avait un pouvoir réel et légitime sur le genre humain, pouvoir figuré par celui des divers conquérants de la Judée, pouvoir semblable à celui de Pilate sur Jésus-Christ; pouvoir exprimé par celui du fort armé, qui n'est autre chose que le démon dont les meubles sont les hommes: pouvoir par conséquent bien différent de celui d'un geôlier sur les prisonniers qu'on lui confie. «Au reste, ajoute ce Père, en soutenant que le domaine du démon était juste, ne confondons pas le domaine avec la volonté. Ni la volonté de ce tyran, ni celle de l'homme qui a mérité de lui être asservi, n'étaient justes, mais seulement celle de Dieu qui a permis cet assujettissement. Car c'est de la volonté que la justice se tire, et non de la puissance.» D'après ce fidèle précis de la doctrine de saint Bernard sur le point que nous examinons, on est en droit de demander aux apologistes de notre auteur, ce qu'ils y trouvent à redire. Abailard, à les entendre ⁜ (73) , n'en disait pas assez, et saint Bernard en disait trop.

Assurément le premier n'en disait pas assez, en traitant de la captivité de l'homme; et par une suite nécessaire il exténuait également l'ouvrage de sa délivrance. Etait-ce, en effet, représenter toute l'efficace du mystère de notre rédemption, ou plutôt n'était-ce pas l'anéantir, que de le renfermer, comme il fait, dans l'exemple et l'enseignement? «Je pense, dit-il, que la grâce singulière de notre justification et de notre réconciliation avec Dieu par le sang de Jésus-Christ, consiste en ce que son Fils, ayant pris notre nature, n'a cessé jusqu'â sa mort de nous instruire par ses exemples et par ses paroles, et qu'il a redoublé [Col. 0047] notre attachement à lui par les liens de l'amour, afin qu'enflammée à la vue d'un si grand bienfait, notre charité soit prête à tout endurer pour lui plaire. Je ne doute point que, de même que les hommes de ce temps de grâce, les anciens Pères qui attendaient par la foi cette faveur signalée, n'aient été embrasés, en la contemplant, de la plus ardente charité. Notre ⁜ (74) rédemption est donc ce grand amour que nous inspire la passion de Jésus-Christ; amour qui non-seulement nous délivre de la servitude du péché, mais encore nous acquiert la liberté des enfants de Dieu.» Si ces expressions ne renferment pas le pur pélagianisme, on ne sait pas où l'on peut le trouver.

Attaquer la satisfaction de Jésus-Christ, c'est déroger en même temps à sa grâce. Ces deux dogmes sont inséparables, et l'un reçoit toujours le contre-coup des atteintes qu'on porte à l'autre. Or, voici comme Abailard, après avoir combattu de front le premier, raisonne sur le second. «S'il était vrai, dit-il, que l'homme ne pût se préparer à la grâce sans le secours d'une autre grâce, il serait hors de blâme en péchant; parce qu'alors le défaut de la grâce retomberait sur celui de qui elle émane. Mais la chose n'est pas ainsi; et la vérité nous apprend à raisonner autrement. C'est pourquoi nous devons dire qu'au moyen de la raison que l'homme a reçue de Dieu, il peut s'attacher ( cohaerere ) à la grâce qui lui est offerte; de sorte que celui qui se sauve n'est pas plus favorisé du ciel, avant qu'il s'attache à la grâce, que celui qui ne se sauve pas. Telle est, en effet, la conduite du souverain Etre à l'égard de tous les hommes dans l'ordre du salut. Semblable à un joaillier qui expose en vente des pierres précieuses et les fait briller aux yeux du public, afin d'exciter l'envie de les acquérir, Dieu présente sa grâce à tous les hommes, les exhorte par ses Ecritures, et les invite par des exemples à s'y attacher, en faisant un bon usage de leur liberté.» Il ne faut point s'y tromper: cette grâce que Dieu offre à tous les hommes, suivant notre auteur, n'est point la grâce actuelle, mais la grâce habituelle ou sanctifiante; et la comparaison qu'il emploie, ne permet pas de donner un autre sens à ses expressions. A l'égard des secours actuels, la même comparaison fait voir qu'il n'en admettait point d'autres avec Pélage que la raison aidée de la doctrine et de la loi.

Il ne restait à notre auteur, pour être un pélagien achevé, que de nier le péché originel. C'est ce qu'il n'a pas manqué de faire en ces termes. «Quand nous disons que les hommes naissent avec le péché originel, et qu'ils le contractent du premier père, cela doit plutôt s'entendre de la peine du péché à laquelle ils naissent sujets, que d'une faute effective de l'âme et d'un mépris réel de la Divinité. Car celui qui n'a pas encore l'usage de sa raison ni de sa liberté, ne peut être coupable d'aucune transgression ni d'aucune négligence, et par conséquent n'a rien en lui qui puisse mériter ni châtiment ni récompense.»

Sur l'ordre de la nature, Abailard ne donne guère moins de prise à la censure que sur celui de la grâce. L'optimisme, dont il était le restaurateur, avait enfanté deux paradoxes sous sa plume. Le premier, dont on a parlé ci-devant, était que Dieu ne peut faire ce qu'il fait, ni d'une autre manière, ni dans un autre temps; le second, qu'il ne peut empêcher le mal. Il est à propos de transcrire ici la preuve dont il étaye cette dernière proposition. «Etre la cause du mal, dit-il, suppose le pouvoir ou le devoir de l'empêcher. Car si l'on doit y mettre obstacle sans qu'on le puisse, ou si on le peut sans qu'on le doive, l'exemption de blâme est égale en le permettant. Or ce second cas est précisément celui où Dieu se trouve. Sa bonté le dispense, et sa sagesse le met hors d'état de s'opposer au mal. Comme bon, il lui convient de permettre que les choses arrivent de la meilleure manière possible: comme sage, il est dans l'impuissance de préférer le moindre bien au plus parfait, et par conséquent de retrancher le mal, qui est la source des plus grands avantages.» Il est inutile de faire des réflexions sur le danger de cette doctrine. Le lecteur sage et éclairé les prévient.

Les propositions de notre auteur qui servent de fondement à son Traité de Morale, choquent si visiblement la droite raison et la piété, qu'il n'est point d'homme de bien qui ne doive s'en scandaliser. Que devient, en effet, la doctrine des moeurs, lorsqu'on voit les péchés d'ignorance et jusqu'au déicide justifiés, tout ce qu'il y a de criminel dans nos actions réduit au seul mépris formel de Dieu, la justice divine accusée de punir même du supplice éternel des innocents? Abailard, convaincu d'avoir avancé toutes ces horreurs, a néanmoins trouvé des apologistes parmi ceux qui font profession de les détester ⁜ (74*) . C'est que tout change de face dans un auteur, quand on le lit avec les yeux de la prévention.

Nous avons vu qu'Abailard ne s'entendait pas en traitant de l'autorité des pasteurs, faute de savoir bien distinguer le pouvoir de juridiction du pouvoir de discernement. On a eu raison de frapper de censure ce qu'il dit sur ce point important, comme capable au moins, par sa confusion, d'induire les fidèles en erreur.

Nous sommes enfin parvenus à un article où des critiques même désintéressés n'ont rien aperçu qui ait trait à la foi, rien par conséquent qui puisse faire l'objet d'une censure ecclésiastique. C'est celui où il s'agit de l'eucharistie. Abailard y prétend deux choses: ⁜ (75) l'une que les accidents absolus demeurent dans l'air, l'autre que le corps de Notre-Seigneur ne tombe pas à terre. La première est, à la vérité, fort indifférente à l'intégrité du dogme. C'est la seule que ces personnes aient considerée; mais l'attention des [Col. 0049] Pères de Sens s'est portée sur la seconde, ainsi qu'on le voit par le titre qu'ils ont mis à cet article: Quod corpus Domini non cadit in terram.

Nous ne suivrons pas plus loin Abailard dans ses égarements. Borné par notre plan à l'examen des chefs d'accusation portés contre lui au concile de Sens et ensuite au saint-siége, nous croyons avoir misnos lecteurs en état d'apprécier le fond de cette grande contestation. Tournons présentement les yeux sur la conduite de ses juges, et voyons s'ils ont rempli fidèlement les devoirs attachés à leur caractère. C'est la seconde partie de l'engagement que nous avons pris.

Qu'Abailard ait été justiciable du concile de Sens par son domicile ou non, il est certain qu'il le devint par le choix qu'il fit de cette assemblée pour juger son différend avec saint Bernard. Car de dire avec D. Gervaise qu'il avait pris les prélats de Sens pour témoins, et non pour arbitres de sa dispute, c'est lui prêter gratuitement une extravagance qui n'a point d'exemple dans l'histoire. Quel est effectivement le tribunal, soit civil, soit ecclésiastique, où l'on ait porté volontairement une cause sans avoir dessein de se soumettre à sa décision?

La manière dont le concile usa de son autorité paraît d'abord prêter un peu plus à la critique. Juger dans une même séance, dit-on, quatorze articles doctrinaux sans examen préparatoire, sans s'être donné la peine de les confronter avec les livres d'oû ils étaient tirés, sans avoir balancé les moyens pour et contre; c'est la conduite qu'ont tenue les Pères de Sens, et dont aucune assemblée canonique ne leur avait fourni le modèle. Mais, dans le vrai, sur quoi les apologistes d'Abailard fondent-ils ces allégations? Ne sont-elles pas même formellement démenties par les lettres synodales des prélats de Sens et par celles de saint Bernard, les seuls monuments qui puissent nous tenir lieu des actes du concile que le temps nous a enviés? En effet, loin d'avoir précipité leur décision, comme on le suppose, les juges d'Abailard témoignent qu'ils ⁜ (76) ont lu et relu souvent, dans des audiences publiques, les articles de sa doctrine avant quede prononcer; loin d'avoir négligé de consulter la tradition, ils déclarent qu'ils n'ont rendu leur jugement qu'après avoir interrogé les SS. Pères, et principalement saint Augustin; loin d'avoir omis la vérification des sentiments de l'accusé sur ses propres livres, tout nous porte à croire qu'ils l'ont faite avec soin, puisque des dix-sept articles déférés par saint Bernard, ils ont restreint leur censure à quatorze, sans doute parce que le mauvais sens des trois autres leur avait semblé disparaître dans l'original. Avouonsle toutefois; quoique les prélats de Sens n'aient rien moins fait que juger, comme on dit, sur parole, il n'est pas douteux que les lumières, le crédit et l'activité de l'homme de Dieu, comme on l'a déjà remarqué, n'aient servi beaucoup à abréger leurs opérations, et également influé sur leur décision.

A l'égard du pape Innocent, on remarque encore plus sensiblement le pouvoir de l'abbé de Clairvaux sur son esprit, dans la conduite qu'il tint envers notre théologien. Sans un adversaire aussi redoutable, il y a très-grande apparence qu'au moyen des amis qu'Abailard avait à Rome, son appel y eût été favorablement reçu; que le pape, au lieu de prévenir son arrivée par une sentence qui enchérissait sur la première, lui eût accordé les délais nécessaires pour se rendre à ses pieds; et que, sur une profession defoi semblable à celle qu'il avait répandue en France avant son départ, il eût fait grâce à sa personne, et sinon réformé, du moins adouci le jugement de Sens. Mais Dieu, qui avait des vues de miséricorde sur cet esprit orgueilleux, le terrassa par les mêmes voies qui semblaient devoir le faire triompher. Il était d'ailleurs important, pour la sûreté du dépôt de la foi, que des écrits semés de traits hardis, remplis de locutions impropres, dirigés suivant une méthode inconnue à toute l'antiquité, sans parler des erreurs grossières dont ils étaient infectés, demeurassent éternellement flétris avec le nom de leur auteur. Par là on apprenait aux âges futurs à ne pas se frayer des routes nouvelles, pour trouver de chimériques dénoûements à des vérités incompréhensibles. Heureuses les écoles de théologie, si cette leçon y eût toujours été profondément gravée dans les coeurs des maitres et des disciples!

Si, sans égard pour la vérité, nous avions résolu de peindre un modèle achevé de litterature dans la personne d'Abailard, rien ne conviendrait mieux à ce dessein que le tableau abrégé de ses talents, par où D. Gervaise termine l'histoire de sa vie. Cet homme sans pareil, dit-il, était grammairien, orateur, poëte, musicien, philosophe, théologien, mathématicien, astronome, jurisconsulte. Il jouait des instruments, savait cinq ou six langues, et n'ignorait rien de l'histoire sacrée et profane. Quel est le siècle qui a produit un homme qui sût tant de choses? Mais loin de souscrire aveuglément à cet éloge, nous nous faisons un devoir de le mettre au creuset de la critique pour en séparer ce qu'il y a d'hyperbolique et de contraire à la vérité.

D'abord son Traité de grammaire n'étant point venu jusqu'à nous, on ne peut juger du degré de connaissance qu'il avait de cet art, que par l'usage qu'il en a fait dans ses autres écrits. Or son style n'annonce rien moins qu'un homme qui connût à fond les principes et les règles de l'élocution. Facile, mais sans correction, clair, mais sans élégance, il a plusieurs des mauvaises qualités de la latinité du XII ^e siècle, et n'en a pas toutes les bonnes.

Pour rendre à sa veine poétique toute la justice qui lui est due, nous ne ferons pas difficulté d'avouer qu'il balança les plus habiles versificateurs de son temps, tels qu'Hildebert, Marbode, etc.; mais on n'aperçoit rien dans ses vers qui le mette au-dessus d'eux.

Le témoignage d'Héloïse ⁜ (77) nous porte à croire qu'il avait du goût pour la musique chantante, et que la nature l'avait favorisé d'un organe excellent pour l'exécution. A l'égard de la musique instrumentale, c'est un talent qu'on lui prète sans fondement. Il n'en eût pas plus coûté à D. Gervaise de nous dire de quels instruments savait jouer son héros.

Des discours où ni l'art ni le génie ne se font sentir, et dont la solidité fait tout le prix, ne peuvent [Col. 0051] assurer à leur auteur un rang distingué parmi les orateurs. Tels sont néanmoins ces sermons d'Abailard d'après lesquels on préconise son talent pour la chaire. Placés à côté de ceux de saint Bernard, ils ne pourraient soutenir la comparaison.

De toutes les parties de la philosphie, celle qu'Abailard savait le mieux était la dialectique; et ce qui prouve néanmoins qu'il la savait mal, c'est qu'il n'a jamais l'art de la simplifier, de l'abréger et de la réduire au petit nombre de préceptes utiles qu'elle renferme. Par un goût dépravé pour les vaines subtilités, il donna la préférence aux questions les moins importantes, traita des universaux avec la plus ennuyeuse prolixité, disputa pour l'honneur de vaincre, et non par amour de la vérité.

On a beau vanter son savoir théologique, jamais son autorité ne sera de poids dans les matières de religion. Il est évident qu'il écrivait sur les matières de théologie d'après lui-même et sans se mettre en peine de la tradition. De là ces locutions impropres, ces principes dangereux, ces raisonnements louches, et les autres écarts que nous avons ci-devant relevés dans ses écrits.

Veut-on en être cru quand on le représente comme un homme qui n'ignorait rien de l'histoire sacrée ni de la profane? A peine oserait-on en dire autant des Scaliger, des Saumaise et des Petau. Les lectures de ces grands hommes s'étendaient néanmoins bien au delà de l' Histoire Tripartite, de celle du vénérable Bède, des Vies des Pères du désert, et de quelques Chroniques, qui sont presque les seules sources où notre auteur avait puisé ce qu'il savait de l'antiquité.

Il n'y a guère moins d'exagération à le faire parler cinq ou six langues. Il savait le latin, le français, et, si l'on veut, le bas breton. Mais il entendait à peine le grec, encore moins l'hébreu. Le peu de traces qu'on voit de ces deux dernières langues dans ses écrits, où il a néanmoins eu si souvent occasion de les employer, fait preuve qu'elles ne lui étaient rien moins que familières.

La géométrie, l'arithmétique et l'astronomie étaient des sciences aussi communes que peu approfondies au XII ^e siècle. On se contentait alors d'en apprendre les éléments. Il ne paraît pas que notre auteur ait porté les recherches plus loin.

Pour le titre de jurisconsulte, ce n'est que sur un équivoque de nom qu'on se fonde pour l'en décorer. Le passage d'Accurse, que l'on allègue, regarde un professeur en droit; ce qu'on ne montrera pas que notre auteur ait jamais été. Y en avait-il mème de son temps? Voici les paroles d'Accurse tirées de son Commentaire sur la loi Quinque pedum ⁜ (78) : Sed et Petrus Bailardus qui se jactavit quod ex qualibet quantacunque difficili littera traheret sanum intellectum, hic dixit, Nescio. Il est douteux si Accurse a bien rendu le nom de ce professeur, puisque Crinitus le nomme Jean Balard ⁜ (79) .

Concluons de ces réflexions qu'Abailard fut un homme de beaucoup d'esprit, et capable de faire de grands progrès dans les sciences, s'il eût été plus docile aux avis des personnes sages et éclairées de son temps, plus appliqué sur les sujets qu'il traitait, et moins passionné pour les nouveautés. Faute de ces dispositions, il n'est devenu qu'un sophiste orgueilleux, un mauvais raissoneur, un poëte médiocre, un orateur sans force, un érudit superficiel, un théologien réprouvé.

Deux hommes de lettres, François d'Amboise, conseiller d'Etat, et André Duchesne se concertèrent vers le commencement du dernier siècle pour donner le recueil des Oeuvres d'Abailard au public. Cette édition, qui parut à Paris l'an 1616 en un gros volume in-4 ^o , chez Nicolas Buon, est remarquable par trois circonstances. La première est qu'au lieu d'une approbation, on y trouve à la tête une censure des théologiens de Paris sur tous les endroits qu'ils avaient jugés répréhensibles dans les écrits de l'auteur. La seconde, que, malgré cette précaution, Rome la fit mettre à l'index; la troisième fournit la matière d'une espèce de problème typographique; car au frontispice d'une partie des exemplaires l'édition est attribuée aux soins d'André Duchesne; dans les autres elle porte le nom de François d'Amboise, conseiller d'Etat. Les premiers sont ornés: 1 ^o d'une épître dedicatoire composée par Duchesne; 2 ^o d'une préface du même dans laquelle il rend compte de son travail, et nomme François d'Amboise entre ceux qui lui ont communiqué des manuscrits; 3 ^o d'un recueil des témoignages des anciens en faveur d'Abailard. Tout ceci manque dans les seconds, et se trouve remplacé par une apologie de l'auteur, qui est de la façon du conseiller d'Etat. Il y a de plus une différence au privilége, en ce que Duchesne y est nommé dans les exemplaires qui lui donnent l'edition, au lieu que dans les autres le nom de l'éditeur y est supprimé. Nous ne nous arrêterons point à chercher les causes de cette diversité, sur laquelle Bayle disserte fort au long. Il suffit d'être assuré qu'elle n'annonce pas différentes éditions; et la parfaite conformité des exemplaires dans tout le reste ne permet pas d'en douter.

A l'égard des pièces qu'on a fait entrer dans le corps de ce rècueil, et de l'ordre qu'on y a gardé, les lettres respectives d'Abailard et d'Héloïse se présentent d'abord, précédées de celle qui a pour objet l'histoire des malheurs du premier. Viennent ensuite ses lettres à différentes personnes avec celles qu'on lui écrivit, ou qui furent faites à son occasion. Ses trois expositions, de l'Oraison Dominicale, du Symbole des apôtres et de celui qui porte le nom de saint Athanase; les problèmes d'Héloïse et le livre contre les hérésies, dont nous avons parlé dans l'examen de ses oeuvres supposées, forment comme une troisième partie. Ses sermons succèdent et sont suivis de son Commentaire sur l'Epître aux Romains. Enfin son Introduction à la Théologie avec la Prose à l'honneur de la Vierge termine cette collection de ses écrits. Duchesne l'a de plus enrichie de savantes notes sur l'histoire des infortunes de l'auteur, notes que d'Amboise a conservées dans ses exemplaires.

Nous remarquons néanmoins plusieurs défauts dans cette édition. Outre que dans l'arrangement des pièces on n'a pas fait assez d'attention aux rapports qu'elles ont entre elles, ni à Fordre des matières, elle est pleine de fautes, dont les unes viennent de l'inexactitude et de la mutilation des manuscrits sur lesquels elle a été dirigée, les autres sont pour le compte de l'imprimeur. Celui-ci a porté l'inadvertance jusqu'à mettre en différents exemplaires différentes dates d'impression. Car dans les uns on voit l'année 1606, dans les autres 1616, qui est la véritable date, et dans d'autres enfin 1626. Ce qui joint aux autres variations que nous avons marquées, fortifie l'erreur touchant la multiplicité des éditions.

La Théologie chrétienne de notre auteur a été publiée, sur un manuscrit de l'abbaye de Marmoutiers, par D. Martène dans le cinquième tome de ses Anecdotes (p. 1140). L'avertissement que l'éditeur a mis au-devant de cet ouvrage, est plein de réflexions sages et d'une érudition très-bien choisie.

[Col. 0053] Son Hexameron ou Commentaire sur la Genèse, tiré d'un manuscrit du mont Saint-Michel, se trouve dans le même tome (p. 1363) avec des observations preéliminaires qui ne sont pas non plus à négliger.

Nous devons aux soins de D. Bernard Pez le traité de Morale intitulé: Scito teipsum. Ce savant, l'ayant découvert dans l'abbaye de Saint-Emmeram, l'a fait entrer dans le troisième volume de ses Anecdotes (p. 673). On peut voir dans la préface genérale de ce volume ce qu'il pense de la doctrine de cet écrit.

La lettre d'Abailard à l'évêque de Paris contre Roscelin a été mise trois fois sous presse, depuis et d'après l'édition de Duchesne et d'Amboise, savoir, par Duboulai, au second tome de son Histoire de l'Université (p. 492), par le P. Labbe au dixième tome des Conciles (p. 487), et par le P. Dubois au livre onzieème de son Histoire de l'Eglise de Paris. Le second la donne sans hésiter à notre auteur. Les deux autres, ainsi qu'on l'a déjà dit, la regardent comme l'ouvrage d'un écrivain inconnu.

Les quatre lettres d'Abailard à Héloïse, et les trois qu'il en reçut, ont été reproduites deux fois dans ce siècle: la première fois à Londres l'an 1718, dans un volume in-8 ^o par M. Rawlinson, avec un grand nombre de variantes qui ont fait disparaître tous les idiotismes et les expressions peu correctes qu'on remarquait auparayant dans le style de ces lettres. L'éditeur nous apprend dans la préface qu'il s'est aidé pour cela du manuscrit d'un ami qui n'a pas voulu qu'on le nommât. Mais il ne faut guère connaître le public pour se persuader qu'une assurance aussi vague trouvera créance auprès de lui. Depuis longtemps il est revenu de la duperie de ces prétendus manuscrits secrets dont on ne fait connaître ni l'âge ni le dépôt. Ainsi les corrections de Rawlinson ne méritent aucune considération comme n'ayant nul caractère d'authenticité.

D. Gervaise, l'autre éditeur, non content de faire reparaître ces lettres, y a joint une traduction, le tout renfermé dans deux volumes in-12, publiés l'an 1723, à Paris, chez Barrois. En rendant compte de son travail, il dit: 1 ^o qu il a soigneusement revu le texte de ses auteurs sur les meilleurs manuscrits, (cependant on n'aperçoit aucune différence entre cette édition et celle de 1616); 2 ^o que ce qui l'a porté à donner une traduction de ces lettres, ce sont les paraphrases également infidèeles et obscènes par lesquelles on avait entrepris de défigurer les sentiments nobles et chrétiens qu'elles renferment. Mais s'il a soigneusement observé les lois de la bienséance, on ne peut pas dire qu'il ait rempli de même le devoir d'un traducteur exact. Souvent il rend son original en français avec l'étendue et la liberté d'un paraphraste.

D. Gervaise n'est point le premier traducteur de ces lettres. Jean de Meun les avait mises en français dès le XIV ^e siècle ⁜ (80) . C'est lui-même qui nous l'apprend au commencement de sa traduction du livre De la Consolation, de Boëce. Mais son travail n'est point venu jusqu'à nous.

A l'égard de ces paraphrases, dont se plaint le traducteur moderne, et d'autres qui les ont suivies, nous nous dispenserons d'en faire le dénombrement, parce qu'elles n'ont nul rapport à l'objet de cette histoire.

Petrus Abaelardus ingenio ad litteras facili praeditus, militaris gloriae pompam cum haereditate primogenitis fratribus derelinquens, Martem abdicavit, ut Minervae gremio educaretur. Ut humanis philosophicisque informaretur disciplinis, Parisios urbem Galliarum amplissimam ac ob studia litterarum celeberrimam concessit, ubi Guillelmi Campellensis, Parisiensis Ecclesiae archidiaconi, peripateticae philosophiae professoris auditor fuit. Ipsi [Col. 0057D] primum gratus, postea vero ob disputandi vim, qua illum saepe in scholis superare videbatur, gravis admodum fuit. In theologicis magistrum habuit Anselmum Laudunensis Ecclesiae decanum, ubi [Col. 0058C] condiscipulos habuit Albericum Remensem et Lothulfum Lombardum, aemulos ipsius gloriae et famae perpetuos obtrectatores. Lauduno Parisios reversus non multo post, ex auditore scholae magister evasit, adhuc adolescens Abaelardus. Inter docendum incidit in amores Heloisae, ut ipse testatur in Historia calamitatum suarum capp. 6 et 7, pag. 10 lectissimae puellae Fulberti Parisiensis canonici neptis, ex qua furtivo concubitu filium quemdam cognomento Petrum Astrolabium suscepit. Quanta, ob furtivum neptis recessum et ereptum pudorem, exarserit in Abaelardum ira Fulbertus canonicus excogitare facile est; quem placare non potuit, nisi ex amica uxorem sibi faceret. Duxit ergo Heloisam in matrimonium Abaelardus, quae tamen uxorem se Abaelardi, ne fortunae ejus officeret, palam negabat, quod non modicum Fulberto avunculo dolorem ingerebat. Cum ergo, inclusa apud Argentolium Heloisa cum monialibus, incautus et solus dormiret in aedibus Fulberti canonici exasperati [Col. 0058D] Abaelardus, ab Heloisae consanguineis repente noctu in cubiculum cubileque irrumpentibus virilibus exsectus est. Hic ob inflicti vulneris infamiam, pudore suffusus potius quam devotione excitatus [Col. 0059A] ut ipse testatur, ad monasticorum latibula claustrorum secessit, atque in abbatia Sancti Dionysii monasticum habitum suscepit; Heloisa vero induit benedictum ab episcopo velum in monasterio Argenteolensi, in quo priorissa postmodum fuit.

Gravissimas autem a falsis fratribus et ab aemulis Alberico ac Lothulfo persecutiones passus est Abaelardus, quas luctuoso stylo in Historia calamitatum suarum exponit. Hoc enim circiter tempore circa annum 1118 vel 1119 livore tabescentes ob famam quam pepererat magistro Petro liber De Theologia ab ipso compositus, eum ubique velut haereticum et trium deorum assertorem infamarunt. Qui rumor de ipso longe lateque sparsus, conciliis in illum congregatis occasionem dedit. Infensos etiam habuit Sancti Dionysii monachos, quod saecularem ipsorum vitam moresque irreligiosos liberius argueret. Ipsorum magis inflammavit [Col. 0059B] invidiam vindicata in privato colloquio Venerabilis Bedae sententia, qua asseruit Dionysium Areopagitam Corinthiorum potius quam Atheniensium fuisse episcopum. Ex qua consequens videbatur Dionysium Galliarum dictum apostolum Areopagitam non esse, quem Atheniensium episcopum ejus Acta testantur. Hinc gravis in Abaelardum tumultus; hinc Sancti Dionysii monasterii, imo regni Franciae hostis a monachis elata voce conclamabatur, quod ei honorem auferret quo singulariter gloriabatur De Apostolatu S. Dionysii Areopagitae. Ille adversus cacozelosos monachos contentionem excusat, Areopagitam se minime inficiatum profitetur; disciplinam regularem, si quid deliquerit, sibi imponi frustra rogat. Abbas senioribus congregatis, etsi vir nullius observantiae atque tepidissimi animi, comminatur, quasi de summa Christianae fidei agatur, se ad regem quantocius missurum, qui de ipso vindictam sumat, tanquam regni sui gloriam et coronam ei auferente. Et [Col. 0059C] interim abbas Adamus magistrum Petrum diligenter observari jubet, donec illum regi tradat. Hinc sibi fuga consulit Abaelardus ac in ditionem comitis Theobaldi se recipiens, apud castrum Pruvini moratur, in cella quadam monachorum Trecensium. Hinc magni in eum clamores excitati, nec unum ipsi haereseos impactum crimen. Petrum Abaelardum ad Ecclesiae tribunal, ut multiplicis erroris contra catholicam fidem rerum, ejusdem aemuli Albericus et Lothulfus detulerunt scholarum Remensium regentes; qui Radulphum ejusdem urbis archiepiscopum adversus ipsius novitates impulere. Qui re cum canone Praenestino episcopo sedis apostolicae in Galliis legato communicata, Suessione concilium anno 1121 ad cognitionem causae convocari curavit. Abaelardo indicta dies jussumque ipsi ut suum De Trinitate seu De Theologia librum, qui offensionis materia erat, synodo exhiberet. Astitit coram legato apostolico [Col. 0059D] Abaelardus ipsique librum examinandum et dijudicandum tradidit, ad correctionem vel satisfactionem se paratissimum professus, si quid a fide catholica devium scripsisset. Favit ipsi Gaufridus Carnotensis episcopus, instititque plurimum ut scriptis ejus prolatis interrogaretur ac libera facultas ipsi concederetur respondendi, ne vir ingenii et doctrinae fama celebris praejudicio oppressus videretur. Suasit deinde ut ad abbatiam Sancti Dionysii remitteretur ibique majore praesulum et eruditorum virorum coetu congregato, causa discuteretur. Sed sanioris consilii visum est ut homini dialectico et sophismatibus instructo, caeterum novatori et erroris multiplicis ex libro suo satis convicto silentium imponeretur, fideique professionem edere ac librum palam comburere cogeretur, quod ex sententia synodi factum est. Post aliquas cum aemulis suis disceptationes, vocatus ad concilium Abaelardus, decreto Patrum librum flammis [Col. 0060A] tradere ac fidem suam coram omnibus exponere compulsus est. Cumque propriis verbis profiteri vellet, Patres jussere ut Symbolum S. Athanasii ex scripto recitaret: quo magis hominis novatoris, in dialectica nimium confidentis, superbiam retunderent. Mox abbati Sancti Medardi traditus est, ejus claustro velut carcere concludendus. Inde tamen post eductum legatus apostolicus ad Sandionysianum coenobium remisit. Hujus concilii historiam discimus ex S. Bernardo in epistola ad Ivonem cardinalem 193 ex Ottone Frisingensi lib. I De rebus gestis Friderici cap. 47, et uberrime ex epistola ipsius Abaelardi ad amicum De Calamitatibus suis cap. 10, quanquam testis in propria causa plurimum suspectus sit. Satis fuisse visum concilio ad libri damnationem, quod Romani pontificis et Ecclesiae auctoritate nequaquam approbatus, in publicum emissus esset, ex ipsius Abaelardi testimonio colligitur. Dicebant, inquit, [Col. 0060B] ad damnationem Libelli satis hoc esse debere, quod nec Romani pontificis nec Ecclesiae auctoritate commendatum legere publice praesumpseram, atque ad transcribendum jam pluribus eum ipse praestitissem. Perutile futurum fidei Christianae, si exemplo mei multorum praesumptio praeveniretur

Reversus ad Sancti Dionysii abbatiam, inde secedendi in aliquam solitudinem, ubi monastice viveret, obtenta ab abbate Sandionysiano licentia, de consensu Christianissimi regis, ad amoenissimam Trecensis episcopatus solitudinem se contulit, ibique liberaliter concessa sibi a quibusdam terra, annuente Trecensi episcopo, oratorium in nomine Sanctae Trinitatis, ex calamis primum et culmo construxit. Quod ubi scholastici cognovissent, undique ad eum concurrere coeperunt et, relictis civitatibus et castellis, solitudinem inhabitare, pro domibus sibi construere tuguriola; pro delicatis cibis, herbis agrestibus et pane triviali victitare; pro mollibus [Col. 0060C] stratis, culmum sibi et stramen comparare; pro mensis denique glebas supponere. Cum vero ingentem eorum copiam dictum oratorium capere non posset, illud amplificarunt, atque ex lapidibus et lignis construentes, meliorem in formam redegerunt.

E Paracletensi oratorio ad abbatiam Sancti Gildasii Rivensis in dioecesi Venetensis Britanniae Minoris concordi fratrum electione assumptus, multos in praefectura illa monastica labores, multa pericula passus est. Maxime angebatur vir pius, certus quod si monachos indisciplinatos ad regularem vitam cogere tentaret, securus vivere non posset; si autem id pro viribus non ageret, damnationis aeternae, ut ipse ait, subiret periculum. Praeter hoc, ipsi imminebat continua vexatio a principe seu potius tyranniculo illius regionis, qui ex dissolutione monachorum occasionem nactus, omnia loca monasterio adjacentia in proprios usus redegerat [Col. 0060D] ac gravioribus exactionibus ipsos monachos quam tributarios Judaeos exagitabat. Porro quanta sit ab effrenatis monachis perpessus Abaelardus, quoties veneno etiam in sacrum calicem injecto et in ipso altaris sacrificio impetitus, quoties gladio minaci perterritus, nemo facile credet, nisi qui ejus querimonias audierit in priori ad amicum Epistola cap. 13, ubi post multa, haec scribit: Quotidie quasi cervici meae gladium imminentem suspicio, ut inter epulas vix respirem: sicut de illo legitur, qui cum Dionysii tyranni potentiam atque opes conquisitas maximae imputaret beatitudini, filo latente appensum super se gladium respiciens, quae terrenam potentiam felicitas consequatur edoctus est. Quod nunc quoque ipse de paupere monacho in abbatem promotus incessanter experior, tanto scilicet miserior, quanto ditior effectus; ut nostro quoque exemplo, eorum qui id sponte appetant, ambitio refrenetur. Cum ad Paracletense monasterium, quod charismae suae Heloissae linquens concesserat, identidem [Col. 0061A] reverteretur, ipsam ejusque sorores consiliis suis adjuturus, istud crimini ipsi vertebant obtrectatores pessimi, qui pristinae voluptatis desiderio carnalique amori tribuebant quod ex solius impulsu charitatis factitabat. Qua de re graviter conqueritur sub finem prioris epistolae ad amicum, ubi et maximam se consolationem percepisse significat ex illis S. Hieronymi verbis ad Asellam epistola 99, scribentis: Nihil mihi objicitur nisi sexus meus et hoc nunquam objiceretur, nisi cum Hierosolymam Paula proficiscitur. Antequam domum Sanctae Paulae nossem, totius in me urbis studia consonabant, omnium pene judicio, dignus summo sacerdotio decernebar. Sed scio per bonam et malam famam pervenire ad regna coelorum. Ista discimus ex ipso Abaelardo in epistola historica de calamitatibus suis ad amicum.

Deserto itaque abbatiae Sancti Gildasii regimine, in quemnam locum sese receperit non satis constat; sed ubicunque locorum Abaelardus exstitit, [Col. 0061B] ubique in eum excitata invidiae procella hominem miris attrivit impressionibus. Sunt qui putant Abaelardum, ita extorrem et expulsum, sub extrema vitae tempora scholas resumpsisse Lutetiae: cujus rei fidem facere videtur Joannes Sarisberiensis, qui adito anno 1136 gymnasio Parisiensi, ait se contulisse ad peripateticum Palatinum, quo nomine Petrum Abaelardum indigitari arbitrantur, imo ferme constat ex mss. codicibus Victorinis et aliis, quos statim verbotenus afferemus. Denique diserte sic eum appellat Sarisberiensis, libro II Metalogici, cap. 17, ubi de universalibus logicis verba faciens: In hac opinione, inquit, deprehensus est peripateticus Palatinus Abaelardus noster, qui multos reliquit et adhuc quidem alios habet hujus professionis sectatores et testes. Nullibi tamen ipse scribit se repetiisse, post Paracletum, scholas Parisienses. Sed utut sit, varias tandem ille calamitates perpessus, in Senonensi demum concilio, anno 1140, pro haeretico habitus est. Hoc sane vulnus ab Bernardo contra Petrum [Col. 0061C] Abaelardum renovatum non esset, nisi scholas iterum apertas tunc habuisset: quod insinuare videtur Petrus abbas Cluniacensis in epistola sua ad Innocentium II, Romanum pontificem, inquiens Petrum Abaelardum scholas et studia reliquisse, dum ad Cluniacense monasterium illic mansurus secessit; unde concludo ante istud tempus scholas usque ad annum illum 1140 habuisse apertas, quae iteratae in eum commotionis occasionem Bernardo Claraevallis abbati dederint. Interim a nobis admonitus, magis autem a Deo ut credimus inspiratus, dimissis scholarum et studiorum tumultibus, in Cluniaco vestro sibi perpetuam mansionem elegit.

Cum ergo, relicta Britannia, scholas iterum Petrus Abaelardus aperuisset, iterum contra se tempestatem non modicam ordinum novorum quibus infensus erat, excitavit, Cisterciensium dico ac Praemonstratensium, quos in publicis scholis irridebat subsannabatque. Exstincto igitur Petri Leonis [Col. 0061D] schismate, anno 1140, urgente potissimum Bernardo Claraevallis abbate, concilium Senonis celebratum est in causa Petri Abaelardi, qui coram archiepiscopo Senonensi ab adversariis suis conventus ac velut haereseon assertor passim diffamatus, ipsum rogavit ut suam exponeret doctrinam et ab hostium calumniis et objectionibus vindicare in publico consessu sibi liceret. Ad synodum Bernardus abbas Claraevallensis invitatus accessit, ut Abaelardi errores confutaret. Statuta die adfuere praesules et viri ordinum omnium eruditi celeberrimique congressus testis futurus Ludovicus VII, Christianissimus rex. Abaelardo stante coram synodo, prolata sunt capitula ex ipsius libris excerpta; quae dum legerentur, concilio se subduxisse dicitur, Romanum pontificem appellans: quod incredibile videtur. Seditionis popularis metu ipsum appellasse scribit Otto Frisingensis, quod nequaquam verisimile est: cum rege Galliarum, Theobaldo comite, plurimisque [Col. 0062A] viris nobilibus praesentibus, nihil esset a populo metuendum. Ob sedis apostolicae reverentiam Abaelardus pontificis maximi judicio reservatus est nihilque in ejus personam a Patribus statutum fuit. Verum appellatione non obstante, prava ab ipsis putata illius dogmata damnarunt, qui de omnibus relationem ad Innocentium II miserunt, ipsum urgentes ut pro sui primatus officio errores pariter damnaret atque confirmata synodi sententia novatorem hominem coerceret. Ista constant ex Gaufrido Claraevallensi monacho in Vita S. Bernardi lib. III, cap. 5, et ex Ottone Frisingensi, lib. I De gestis Friderici imperatoris, cap. 48, ubi etiam exhibet epistolam Samsonis Remensis archiepiscopi, Josselini Suessionensis, Gaufredi Catalaunensis et Alvisi Atrebatensis episcoporum ad Innocentium II, quae brevem causae Abaelardi expositionem et synodi gesta complectitur, in qua inquiunt: Petrus Abaelardus Christianae fidei meritum evacuare [Col. 0062B] nititur, dum totum quod Deus est, humana ratione arbitratur se posse comprehendere. Ascendit usque ad coelos et descendit usque ad abyssos. Nihil est quod lateat eum, sive in profundum inferni, sive in excelsum supra. Homo est magnus in oculis suis, disputans de fide contra fidem, ambulans in magnis et mirabilibus super se, scrutator Majestatis, haeresum fabricator. Jam dudum fecerat librum De sancta Trinitate, sed sub legato Romanae Ecclesiae igne examinatus est, quia inventa est in eo iniquitas. Maledictus qui reaedificat ruinas Jericho. Surrexit a mortuis liber ille et cum eo multorum haereses quae dormierant surrexerunt et apparuerunt multis. Denique jam extendit palmites suos usque ad mare et usque ad Romam propagines ejus. Haec gloriatio hominis illius, quod liber suus in curia Romana habet ubi caput suum reclinet; hinc confortatus et confirmatus est error illius. Proinde cum fiducia praedicat verbum iniquitatis usquequaque. Propterea cum in conspectu episcoporum super his eum argueret abbas Claraevallensis zelo justitiae et fidei [Col. 0062C] armatus, ille nec confusus est nec negavit, sed a die, a loco et judice quem ipse sibi elegerat, sine laesione, sine gravamine, ut prolongaret iniquitatem, sedem apostolicam appellavit. Episcopi qui propter hoc in unum convenerant, vestrae Reverentiae deferentes, nihil in personam ejus egerunt; sed tantummodo capitula a sanctis olim Patribus condemnata medicinali necessitate, ne morbus superet, abjudicaverunt. Quia ergo homo ille multitudinem trahit post se et populum habet qui sibi credat, necesse est ut huic morbo celeri medicina occurratis, etc. Processimus nos in hoc negotio, quousque ausi sumus. Tuum, beatissime Pater, est de caetero providere, ne aliqua pravitatis haereticae macula decor Ecclesiae contaminetur. Tibi commissa est sponsa Christi, o amice Sponsi! Tuum est eamdem uni viro virginem castam exhibere Christo. Quam a Bernardo Abaelardi adversario scriptam esse Epistolam stylus loquitur.

[Col. 0062D] Damnatus iterum, anno 1140 in concilio Senonensi Petrus Abaelardus, appellatione ad Sedem apostolicam interposita, Romam profecturus per Cluniacum transiit, ubi tum fortuito abbas Cisterciensis cum Petro Venerabili advenit. Illic ergo de pace inter Bernardum abbatem Claraevallis ac Petrum Abaelardum actum est procuranda. His ergo urgentibus arbitris, Petrus in concordiam cum Bernardo rediit, qui quamvis semel atque iterum in conciliis haereseos damnatus, hilari tamen animo ac lubenti in Cluniacense coenobium admissus ad societatem est. Hujus rei testem Petrum ipsum Cluniacensem abbatem in epistola ad Innocentium II, pro Petro Abaelardo refero, cujus hic tenor est: Magister Petrus, sapientiae vestrae, ut credo, optime notus, nuper a Francia veniens per Cluniacum transitum fecit. Quaesivimus quo tenderet; gravatum se vexationibus quorumdam qui sibi, quod valde abhorrebat, haeretici nomen imponebant, Majestatem apostolicam se appellasse [Col. 0063A] et ad eam confugere velle respondit. Laudavimus propositum et ut ad notum et commune refugium confugeret admonuimus. Justitiam apostolicam, quae nulli etiam extraneo vel peregrino defuit, sibi non defuturam diximus; misericordiam ipsam, ubi ratio postularet, sibi occursuram promisimus. Venit interim dominus Cisterciensis abbas et de pace ipsius et domini Claraevallensis, cujus causa appellaverat, nobiscum et cum ipso pariter egit. Dedimus et nos operam paci ejus et ut ad illum cum ipso iret, hortati sumus. Addidimus hoc monitis nostris, si qua catholicas aures offendentia aut scripsisset aut dixisset, hortatu ejus et aliorum bonorum et sapientum et a verbis suis amoveret, et a libris abraderet. Et factum est ita. Ivit, rediit, cum domino Claraevallensi, mediante Cisterciensi, sopitis prioribus querelis, se pacifice convenisse reversus retulit. Interim a nobis admonitus, magis autem a Deo, ut credimus, inspiratus, dimissis scholarum et studiorum tumultibus, in [Col. 0063B] Cluniaco vestra sibi perpetuam mansionem elegit. Quod nos senectuti ejus, debilitati ejus, religioni ejus congruere putantes et scientiam ejus, vobis ex toto non incognitam, magnae fratrum nostrorum multitudini proficere posse credentes, voluntati ejus assensimus; et si sic benignitati vestrae beneplacitum esset, benigne et cum gaudio nobiscum vestris, ut nostis, per omnia remanere concessimus. Rogo igitur ego qualiscunque, tamen vester, rogat devotissimus vobis Cluniacensis conventus, rogat ipse per se, per nos, per praesentium latores, filios vestros, per has quas ut scriberem rogavit, epistolas, ut reliquos dies vitae et senectutis suae, qui fortasse non multi sunt, in Cluniaco vestra eum consummare jubeatis; et ne a domo quam velut passer, ne a nido quem velut turtur invenisse se gaudet aliquorum instantia aut expelli aut amoveri valeat, more quo omnes bonos colitis et etiam istum dilexistis, scuto defensionis apostolicae protegatis.

[Col. 0063C] Appellatus suae aetatis Dialecticus, ob eximiam disserendi industriam qua plurimum in disputationibus valuit. Accusatus a sancto Bernardo errorum multorum, quos nunquam ab ipso probatos fuisse hodie multi temporum nostrorum rationibus hinc atque inde pensatis censent et affirmant: qua de re quidpiam statuere nostri non est instituti. Ultro citroque ab auctoribus sui temporis accusatus et absolutus, damnatus et laudatus, pro variis partium studiis.

Opera Petri Abaelardi et Heloissae ejus uxoris lectu dignissima, Parisiis in-4 ^o anno 1626 impressa sunt, isto ordine, Epistolae ad Heloissam IV, quae tractatus potius quam epistolae censeri possunt. In penultima de Origine sanctimonialium et religionis [Col. 0063D] monasticae erudite agit; in ultima Institutionem seu Regulam Heloissae et sanctimonialium Paracleticis tradit. Epistolae aliae ad diversos septem. Epistola ad amicum, seu Historia calamitatum suarum, quam eruditis notis illustravit Andreas Duchesnius. Apologia seu Confessio fidei, quam refert quoque Bibliotheca Scriptorum, seu Patrum Cisterciensis Ordinis, Bertrandi Tisserii tomo IV, pag. 254, inter Opera Guillelmi de Sancto Theodorico. Expositio Orationis Dominicae. Expositio in Symbolum apostolorum. Expositio in Symbolum sancti Athanasii. Solutionum ad Problemata liber I. Heloissae nuncupatus. Adversus haereses liber. Commentariorum in Epistolam ad Romanos libri V. Sermones XXXII in festis per annum legendi. Ad Heloissam ejusque virgines Paracletenses.

[Col. 0064A] Introductionis ad Theologiam libri III, quorum tertius imperfectus in editis est. Sive, ut ipse Epistola 21 ad Gaufridum Parisiensem pag. 334 appellat, Opusculum de fide Sanctae Trinitatis, quod plurimos ipsi hostes peperit, contra quod debacchatur Bernardus abbas. Hoc tamen opus frequenti manu tractare solebat ac pene semper ante oculos suos habuit magister Sententiarum Petrus Lombardus, dum Sententiarum libros scriberet, fatente Joanne Cornubiensi, ipsius Lombardi discipulo, apud Andream Duchesnium in notis ad Abaelardum pag. 1159. Inter mss. codices Bodleianae bibliothecae codice 8615. In adversariis Langbaini, codice 2, num. 6, Petri Abaelardi Introductionis ad Theologiam libri tertii supplementum, pag. 148, num. 7; fragmentum libri secundi Ethicae Petri Abaelardi, pag. 180, num. 8; Excerptum ex ejusdem Abaelardi Collationibus, pag. 182 ad 213, num. 10; Ex quibusdam Petri Abaelardi mss. in bibliotheca Baliolensi, [Col. 0064B] pag. 247. Haec ad operum Abaelardi complementum.

Scripsit et commentarium quemdam in Ezechielem prophetam, Lauduni dum Anselma audiret incoeptum ac postea Parisiis ubi scholas illic aperuisset completum: de quo loquitur ipse, ut opinor, Abaelardus epistola sua prima ad amicum, quae de calamitatibus suis est.

Idem scripsit librum Sententiarum et alium inscriptum Nosce teipsum, quem Ethicam suam appellat, de quibus postremis loquitur sanctus Bernardus in Epistolis suis, et Petrus ipse in Apologia sua. Opus istud Sententiarum Petri Abaelardi in veteribus manuscriptis communiter inscribitur Sic et non, eo quod apparentes Scripturae contradictiones conciliet; atque ita ms. exstat in bibliotheca publica Cantabrigiae, cod. 168, num. 8, et in collegio Sancti Benedicti ibidem, codice 391. Hos quoque manuscriptos cum Commentario in Genesim Heloissae [Col. 0064C] suae nuncupato asservat bibliotheca Sancti Michaelis in Periculo maris, ex Joanne Mabillon. in editione sua Operum divi Bernardi, dum Notas Epistolae 188 adjicit. Et quidem Tractatus prolixus Sententiarum Petri Abaelardi qui Sic et non dicitur et apparentes locorum sacrae Scripturae pugnas conciliat habetur illic littera E. I. incipiens: Cum in tanta verborum multitudine, etc. Hexameron autem Petri Abaelardi, extrema sui parte mutilum, habetur in dicta Sancti Michaelis bibliotheca, una cum Alano De arte praedicandi, littera M. I. incipit: Tria sumuntur in Veteri Testamento loca, etc. Ejusdem Petri Abaelardi Expositio super Epistolas Pauli et super Psalterium, ms. in bibliotheca Colbertina, codice 4334. Haec de theologicis; quantum autem ad philosophicos tractatus, Franciscus de Ambosia, consiliarius regius, qui ejus Opera inquisivit et evulgavit, Logicam ejusdem Petri quam apud se manuscriptam habebat in publicam lucem dare promiserat: [Col. 0064D] quod an praestiterit dubium mihi est, quippe cum de illa nihil unquam, inquisitione etiam facta, audiverim.

Multa autem theologica scripsisse Petrum Abaelardum, qui et in mss. codicibus Petrus quoque Peripateticus dicitur constat, ex quibus opuscula etiam singularia mss. in Anglicis bibliothecis latent.

Inter mss. codices Bodleianae bibliothecae num. 8622, in mss. codicibus D. Antonii a Wood, codice 9, Versus Petri Abaelardi ad Astralabium filium. Et in Cottoniana bibliotheca sub effigie Vitellii littera C. codice 8, num. 3, Versus elegiaci Petri Abaelardi ad Astralabium filium suum, De moribus et vita pia ac proba.

Inter mss. codices Universitatis Oxoniensis num. 458, in mss. codicibus Collegii Baliolensis R. 5, Petri Abaelardi Theologiae libri tres quorum tertius integer est, non ut in impressis mutilus et imperfectus. Ethicae liber unus; Commentarius in Epistolam ad [Col. 0065A] Romanos; Collationes duae: prima collatio philosophi cum Judaeo, secunda collatio philosophi cum Christiano. Ibidem, num. 2392, in codicibus mss. Thomae Barlovii in collegio Reginensi, codice 20, Petri Abaelardi Collationes duae: 1 ^o Philosophi cum Judaeo, 2 ^o Philosophi cum Christiano. Inter mss. codices ecclesiarum Angliae cathedralium et aliarum celebrium bibliothecarum num. 6086 et 6087, in mss. codicibus Thomae Galaei, codicibus 252 et 253, Petri Abaelardi Collationes, Petri Abaelardi Ethica, rara scripta, nunquam impressa. Et ibidem num. 8206, in mss. codicibus Jacobaeae bibliothecae, codice 484, Petri Abaelardi Sic et non, deest autem Sic initium. Ejusdem dialogus inter Christianum et Philosophum, cujus initium deest. Ibidem. num. 8207, in mss. codicibus Jacobaeae bibliothecae 485, Ejusdem Elucidarius, in-8. Inter mss. codices ecclesiarum earumdem num. 42 in mss. codicibus ecclesiae Sancti Petri metropolitanae Eboracensis, codice 42, num. 10, [Col. 0065B] Petrus Abaelardus De vera essentia Dei et de fide catholica; num. 11, Petrus Peripatelicus de Sacramento altaris. Ibidem num. 6434 in mss. codicibus Caroli Theyeri codice 64, Capitula Petri Abaelardi et Epistolae ejus. Idem. num. 6954, in mss. codicibus Henrici Langley equitis, codice 1, Petri Abaelardi Doctrina in fol. Denique in Cottoniana bibliotheca sub effigie Ottonis littera C., codice 14, num. 15, Epistola Bernardi abbatis Claraevallensis ad Innocentium papam de haeresibus Magistri Petri Abaelardi. Num. 16; ejusdem epistola de eodem ad cardinales; num. 17, Responsio Petri Abaelardi contra calumnias objectorum articulorum. Inter mss. codices ecclesiarum Angliae cathedralium et aliarum celebrium bibliothecarum, num. 8670, in mss. codicibus Jacobaeae bibliothecae, codice 948, Petri Abaelardi Scholarius. Relinquimus autem Anglis inquirendum quid titulis talibus designetur.

De philosophicis jam Petri Abaelardi loquamur, [Col. 0065C] quae adhuc omnia restant et visa a nobis sunt manuscripta in bibliothecis Parisiensibus. Nam in Victorina canonicorum regularium divi Augustini, codex eximius notatus M.M.M. 6, ubi omnia fere philosophica Petri Abaelardi Palatini Peripatetici. In hoc itaque ms. codice Logicalia dicti Abaelardi ordine illo procedunt: Super praedicamentis Aristotelis, fol. 117. Commentarius incipit: Unum vero universaliter in generibus substantiarum accipiendum est, etc. Ejusdem: De modis significandi, fol. 127: Evolutus superius textus ad discretionem significationis nominum et rerum, naturas quae vocibus designantur diligenter secundum distinctionem decem praedicamentorum aperuit, etc. Ibid. fol. 132, Petri Abaelardi Palatini Peripatelici Analyticorum priorum liber primus. Incipit: Justa et debita serie textus exigente, post tractatum singularum dictionum, etc. Fol. 137, explicit liber primus; incipit secundus eorumdem, hoc est Categoricorum: Categoricarum igitur propositionum partibus seu membris quibus ipsae componentur, diligenter pertractatis, etc. Fol. 143, explicit secundus; incipit tertius: Quoniam autem propositionum naturas in his enuntiationibus ostendimus, etc. Fol. 149, Petri Abaelardi Palatini Peripatetici Topicorum primus: Sicut ante categoricorum syllogismorum constitutionem, ipsorum materiam in categoricis propositionibus oportuit praeparari, etc. Fol. 183, Petri Abaelardi Palatini Peripatetici Topicorum liber explicit: Petri Abaelardi Palatini Peripatetici Analyticorum posteriorum primus: Novam accusationis calumniam adversum me de arte dialectica scriptitantem aemuli mei novissime excogitaverunt, affirmantes quidem de his quae ad fidem non pertinent Christiano tractare non licere, etc. Fol. 187, explicit primus Hypotheticorum; incipit secundus: Omnium autem hypotheticarum propositionum natura diligenter pertractata, ad earum syllogismos discedamus, etc. Fol. 191, Petri Abaelardi Palatini Peripatelici Analyticorum posteriorum secundus liber explicit; Petri Abaelardi Palatini Peripatetici De divisionibus: Dividendi seu diffiniendi peritiam non solum ipsa doctrinae necessitas commendat. Fol. 199, Ejusdem De diffinitionibus: Hactenus quidem de divisionibus tractatum habuimus, de quibus satis est disputasse; nunc vero consequens est ut ad definitiones nos convertamus, quia, sicut dictum est, ex divisionibus nascuntur.

In bibliotheca regia codice ms. 5492; fol. 168, Petri Abaelardi super Topica Glossae incipiunt. Sic [Col. 0066B] autem: Topicorum intentio est, sicut Boetius in consequentibus dicturus est, vim similium argumentorum, id est probabilium copiam demonstrare, etc.

In bibliotheca Floriacensi littera A. 4, exstat Logica Petri Abaelardi, una cum Logica Rabani.

In bibliotheca Sancti Germani de Pratis, codice 635, Petri Abaelardi divini Peripatetici Dialectica. Paucis autem post titulum carie exesis, intentio de propositione categorica una apta categorico syllogismo regulari, etc., qui forsitan codex cum aliis convenit, nec enim excutere et cum aliis conferre otium datum est.

In bibliotheca Sancti Michaelis in Periculo maris, littera P. H. 12, Petri Abaelardi Tractatus de intellectibus. Incipit: De speculationibus itaque, etc., qui in fine mutilus est ⁜ (4)

[Col. 0066C] Nescius ergo quo se verteret, Cluniaci refugium apud Petrum Venerabilem inveniens, illic biennio post, monachus Cluniacensis factus obiit in prioratu Sancti Marcelli prope Cabilonem dicti ordinis, anno 1142, die 21 Aprilis, aetatis 63. Heloissa vero ejus olim amica ac postmodum uxor, ad conversionem post Petrum veniens et abbatissa Paracleti in episcopatu Tricassino constituta, anno 1163, die 17 Maii mortua est. Sanctae ipsius Petri vitae et obitus testem habemus omni exceptione majorem Petrum Venerabilem cognominatum, abbatem Cluniacensem, in Epistola ad Heloissam Paracletensem abbatissam, in qua postquam ipsum vere Christi philosophum praedicat et extollit, ista subdit: Non recolo vidisse me illi in humilitatis habitu et gestu similem, in tantum ut nec Germanus abjectior nec ipse Martinus bene discernenti pauperior appareret. Cumque in magno illo fratrum nostrorum grege, me compellente, [Col. 0066D] gradum superiorem teneret, ultimus omnium vestitu incultissimo videbatur. Mirabar saepe et, in processionibus eo me cum reliquis pro more praecedente, pene stupebam, tanti tamque famosi nominis hominem sic seipsum contemnere, sic se abjicere posse. Et quia sicut quidam religionis professores, qui ipsum quem gerunt habitum religiosum nimis cupiunt esse sumptuosum, erat ille prorsus parens in istis et cujuscunque generis simplici veste contentus nihil ultra quaerebat. Hoc et in cibo, hoc et in potu, hoc et in omni cura corporis sui servabat. Et non dico superflua, sed et cuncta nisi valde necessaria, tam in se quam in omnibus, verbo pariter et vita damnabat. Lectio erat ei continua, oratio frequens, juge silentium, nisi aut fratrum familiaris collatio aut ad ipsos in conventu de divinis sermo publicus eum loqui urgebant. [Col. 0067A] Sacramenta coelestia immortalis Agni sacrificium Deo offerendo, prout poterat, frequentabat. Imo postquam litteris et labore meo apostolicae gratiae redditus est, pene continuabat. Et quid multa? Mens ejus, lingua ejus, opus ejus semper divina, semper philosophica, semper eruditiora meditabatur, docebat, fatebatur. Tali nobiscum, vir simplex et rectus, ac timens Deum et recedens a malo; tali, inquam, per aliquantum temporis conversatione ultimos vitae suae dies consecrans Deo, pausandi gratia (nam plus solito scabie, et quibusdam corporis incommoditatibus gravabatur) a me Cabilonem missus est. Nam propter illius soli amoenitatem qua cunctis pene Burgundiae nostrae partibus praeeminet, locum ei habilem, prope urbem quidem sed tamen Arari interfluente, provideram. Ibi juxta quod incommoditas permittebat, antiqua sua revocans studia, libris semper incumbebat. Nec sicut de Magno Gregorio dicitur, momentum aliquod praeterire sinebat, quin semper aut oraret aut legeret, aut scriberet aut dictaret. In his [Col. 0067B] sacrorum operum exercitiis, cum adventus illius evangelici Visitatoris reperit, nec eum ut multos dormientem, sed vigilantem invenit. Invenit eum vere vigilantem et ad aeternitatis nuptias, non ut fatuam, sed ut sapientem virginem evocavit. Attulit enim ille secum lampadem plenam oleo, hoc est conscientiam refertam sanctae vitae testimonio. Nam ad solvendum commune mortalium debitum, morbo correptus, eoque ingravescente, in brevi ad extrema perductus est. Tunc vero quam sancte, quam devote, quam catholice, primo fidei, deinde peccatorum confessionem fecerit; quanto inhiantis cordis affectu viaticum, peregrinationis ac vitae aeternae pignus, corpus scilicet Redemptoris Domini acceperit; quam fideliter corpus suum et animam hic et in aeternum ipsi commendaverit, testes sunt religiosi fratres et totus illius monasterii in quo corpus sancti martyris Marcelli jacet conventus. Hoc magister Petrus fine dies suos consummavit et, qui singulari scientiae magisterio [Col. 0067C] toti pene orbi terrarum notus et ubique famosus erat, in illius discipulatu qui dixit: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde,» mitis et humilis perseverans, ad ipsum, ut dignum est credere, sic transivit. [Col. 0068A] Hunc ergo, venerabilis et charissima in Domino soror, cui, post carnalem copulam, tanto validiore quanto meliore divinae charitatis vinculo adhaesisti, cum quo et sub quo diu Domino deservisti; hunc, inquam, loco tui, vel ut te alteram in gremio suo confovet et in adventu Domini, in voce archangeli et in tuba Dei descendentis de coelo, tibi per ipsius gratiam restituendum reservat.

De eodem Chronicon Cluniacense in Petro Venerabili ita loquitur: Abaelardus Petrus nomine ab erroribus fidei per venerabilem Petrum abbatem nostrum et sanctum Bernardum abbatem Claraevallensem revocatus, quae antea de fide dogmatizaverat perfide, abjurans, monachus Cluniacensis factus est. Et deinde mens ejus, lingua ejus, opus ejus semper divina fuere. Obiit anno 1142 undecimo Kalendas Maii, aetatis 63. Ejus corpus Heloissae abbatissae a Petro Venerabili abbate Cluniacensi concessum, ad monasterium Paracletense delatum est. Misit ad eamdem religiosam heroinam venerabilis abbas [Col. 0068B] magistri Petri absolutionem ejus tumulo appendendam, quae his erat concepta verbis: Ego Petrus Cluniacensis abbas, qui Petrum Abaelardum in monachum Cluniacensem recepi et corpus ejus furtim delatum Heloissae abbatissae et monialibus Paracleti concessi, auctoritate omnipotentis Dei et omnium sanctorum absolvo eum pro officio ab omnibus peccatis suis.

Haec nos paulo plura in Petri Abaelardi gratiam, cujus calamitatibus ac laceratae famae compassi sumus, cujus ingenium et loquendi vim admiramur; desumpta tamen ut plurium ex saeculo IV Historiae Universitatis Parisiensis, tam in catalogo illustrium academicorum pag. 758 et sequentibus, ubi plura in ejus laudem, quam in Historia passim, ubi plurima de Abaelardi fortuna et doctrina. Vide Natalem Alexandrum in Selectis Historiae ecclesiasticae capitibus saeculo XII, parte III, dissertatione 7, ubi variam Abaelardi fortunam latissime exponit opusculo [Col. 0068C] ea de re singulari; quem nec omisit Guillelmus Cavus in Historia Scriptorum ecclesiasticorum, ad annum 1120, pag. 650 et sequentibus 651 et 652.

Petri Avaelardi Opera, pia admodum et erudita, suis cum naevis (quemadmodum fieri assolet in veterum scriptis) prelo commissa fuere. Quae quidem ut inoffenso quilibet decurrat pede, praeter animum quem praese fert auctor sua in Apologia, Ecclesiae in omnibus assentientem, quid in quoque Operum ejus loco salebrosum foret, a quibusdam theologis Parisiensibus diligenter adnotatum et indigitatum est, singulisque periculosioribus dictis praesens est adhibitum amuletum. Si quis tamen oculatior plura posthac animadvertat, rem omnibus vere Catholicis fecerit gratissimam.

[Col. 0109A] Col. 163, cap. 12, Historiae calamit. Paulo acerbius conqueritur Abaelardus, etsi tacito nomine, de DD. Bernardo et Norberto, qui ejus erroribus magis quam ipsi fuere infensi.

Col. 181, ep. 2. Heloissa eosdem sanctos viros pseudoapostolorum nomine lacessit, et cum ipsis alios quosdam acrius sugillat.

Col. 185 eadem epist. Quae extorserit a se noxius amor, non satis prudenter Heloissa commemorat.

Col. 256, epist. 7. Sentit Abaelardus a Catholica veritate absonum, mortuum aliquem catechumenum gloriam posse consequi. Verum id est fidei consentaneum, si modo excessit contritus, et baptizari non abnuit, si quis hanc ei gratiam impertiri voluisset.

Col. 288 media, epist. 8. Conjugalis debiti solutionem haud penitus facit immunem a peccato. Hoc vero in iis qui rectitudinem et honestatem [Col. 0109B] observant, minime concedendum.

C. 375. Fulco in epistola ad Abaelardum, sanctam sedem apostolicam temere et virulenter proscindit.

Col. 353. Dum Abaelardus arguit praesumptionis eum qui in Oratione Dominica pro voce, supersubstantialem, substituit quotidianum, receptam in Ecclesia sic recitandi consuetudinem minimi pendit.

Appendix. Apologeticus Berengarii scholastici pro Abaelardo praeceptore suo, cum sit contumeiiosus in D. Bernardum et concilium Senonense, lucem non commeruit, sicut nec duae sequentes ejusdem epistolae: quarum priore Apologetici sui maculas eluit, sed alias inurit sibi; posteriore Carthusianis scurriliter insultat.

In Expositione Symboli.

Col. 622. Omnipotentiam Dei jejune explicat [Col. 0109C] Abaelardus; sui forsan erroris memor, quo Deum ea solum posse facere, quae quandoque facit, asseruerat. Sed hunc in Apologia errorem abstersit.

Col. 627. Animam Christi Domini ad inferos secundum propriam substantiam descendisse, videtur inficiari. At in Apologia secus censet.

Col. 628. Quia nullam ex ascensu ad coelos corpori Christi factam astruit beatitudinis accessionem, adventitiam saltem coelestis habitaculi felicitatem, quam suscipiunt omnes, nimium extenuat.

In Heloissae Problematibus.

Col. 682. In responsione ad problema IV. Abaelardus dubitationem in fide affingit D. Virgini Mariae, in morte Filii sui, auctoritate D. Augustini [Col. 0110A] in libro Quaestionum Veteris et Novi Testamenti; sedhic liber totus est supposititius.

Col. 694, in solutione problematis XIII. Quod fit ex ignorantia invincibili, id peccati damnat. In Apologia autem contrariam tuetur opinionem.

Col. 695. Invincibilem eam ignorantiam falso tribuit iis pro quibus Dominus in passione sua, et D. Stephanus oravere, vel ei qui juxta Evangelium dixerit verbum contra Filium hominis.

Col. 703, in solutione problematis XV. Legem Mosis nec docere, peccatum mente compleri, nec ex concupiscentia rei alienae quempiam reum statuere, nec alium quam Judaeum velut proximum diligendum definire, dum sentit Abaelardus, a veritate dissentit.

Col. 704, in solutione problematis XVI. Praeceptum de diligendo proximo, a Christo Domino commemoratum, solos Judaeos devincire autumat; nec videt Decalogi praecepta, quia juris [Col. 0110B] naturae sunt, singulos homines obstringere.

Col. 710, in solutione problematis XXIV. Quod putat Judaeos mala vel bona ex ipsa intentione non dijudicare; de quibusdam solummodo admittendum.

Ibidem. Contendit Abaelardus nihil quidquam ad peccatum spectare, quod cibum vetitum ore sumamus. Verum hoc pacto, majorem peccati gravitatem, ex adjuncto opere externo, prorsus tollit.

Col. 711, in solutione problematis XXV. Esau subtractam gratiam; abundantiorem intellige, non omnem.

In libro adversus Haereses.

Liber hic, ut in codice ms. nomen Abaelardi haud prae se gerit, ita neque ejus loquendi morem, stylum aut mentis acumen sapit.

Append., col. 1834. Auctor ait apostolos tantum manus imposuisse iis quos praedicatores, [Col. 0110C] presbyteros vel diaconos instituebant; de aliis nequidquam ex S. Scriptura constare. Verum idem usurpatum in consecratione episcoporum, et confirmationis sacramento, satis luculenter divina produnt eloquia.

In commentariis Epistolae D. Pauli ad Romanos.

Col. 832. Verba haec D. Pauli, ostensionem suae justitiae, de charitate et justitia nobis infusa intelligit Abaelardus, cum de charitate Christi et justitia qua satisfecit pro nobis, capi praecipue debeant.

Col. 833. Iis Abaelardi verbis, cum solos electos liberaverit, hanc adhibe cautionem. Electos liberat Christus, quia soli reipsa gloriam consequuntur, [Col. 0111A] quam et caeteri, ni per ipsos staret, possent etiam per Christum promereri.

Col. 834. Censet daemonem nullum jus inhominem quem seduxit, acquisiisse, cum tamen aequissimo jure, homo per peccatum, poenae aeternae, et torquenti daemoni obnoxius fiat. Quare Abaelardus rem acrius perscrutatus, Christum morte sua hominem a jugo diaboli liberasse, in Apologia profitetur.

Col. eadem. Beatae Mariae virgini dimissum peccatum, ita accipe, quo videlicet peccaverat in Adam, non quod aliquando contraxerit.

Col. 835. Verbum divinum hominem suscepisse caute legito, quia videlicet naturam humanam adsciverit sibi.

Ibid. Justificationem et redemptionem nostram in sanguine et morte Christi, sic quidem bene explicat Abaelardus, ut per ipsam, quam patiendo et moriendo exhibuit, charitatis immensitatem, [Col. 0111B] nos a servitute peccati redemerit, et in libertatem filiorum Dei asseruerit. Sed quia passionem ipsam et mortem a charitate profectam, velut infinitae justitiae et satisfactionis opus, omnibus exsolvendis sceibus leet poenis idoneum, aut non agnovit, aut subticuit; genuinum de redemptione nostra Ecclesiae Catholicae sensum, vel non est secuntus, vel non assecutus. Quae cum justissime D. Bernardus epist. 190 coarguerit, hoc ab Abaelardo elicuit Christianae mentis testimonium in sua Apologia, Solum, Filium Dei incarnatum profiteor, ut nos a servitute peccati, et a jugo diabolliberaret, iet supernae aditum vitae morte sua nobis reseraret.

Col. 836 et 837. In duobus aberrat, primo quod censeat ei qui antequam baptizetur justus est, nondum in baptismate dimissa esse peccata; ille etenim per votum baptismi jam veniam delictorum est consecutus. Secundo, quia peccata nondum [Col. 0111C] dimissa, poenam non adhuc exsolutam interpretetur.

Col. 837. Parvulos baptizatos nondum charitatis aut justitiae capaces, intellige per actiones elicitas.

Col. 858. Per peccata, quae moriendo Christus sustulit, perperam Abaelardus poenam solum ipsorum ablatam exposuit. Sic et alias ad eumdem scopulum allidit.

Col. 861. Verba haec D. Pauli, in quo omnes peccaverunt, ad poenam tantummodo revocat, et reatum ipsum peccati originalis, in quem incurrerunt omnes, omittit. Alias in eodem lubrico nutat, sed eos omnes locos in Apologia hoc uno profligat firmamento. Ex Adam, in quo omnes peccavimus, tam culpam quam poenam, nos contraxisse assero.

Col. 864. Asseverat Christum praecepto divino [Col. 0112A] fuisse coactum orare pro nobis. Verum, huic sententiae erroneus subest loquendi modus.

Ibid. et col. 865. Abaelardus peccata dimitti, perinde existimat, ac poenam ipsorum condonari, et alias, aliquem habere peccatum, praeterita peccati actione, aliud nihil quam remanere obnoxium poenae. Sed hanc illius opinionem Catholica explodit doctrina.

Col. 869. Eos solum parvulos perhibet cum originis labe mortuos, qui si vixissent, pessimi erant futuri. At id prorsus videtur temerarium.

Ibid. Damnari asserit infantes ob aliena peccata, verum non advertit, quam habent originis maculam, iis proprie vitae aditum praecludere.

Col. 870. Minus apte elicit, non sic institutam vel confirmatam tempore apostolorum, Quadragesimae, vel sextae feriae abstinentiam, qualem nunc servamus, eo quod neophyti quidam apud D. Paulum nullum in comedendo diem ab alio secernerent.

[Col. 0112B] In Concionibus.

Col. 417. In sermone de Purif. B. Mariae, sibi ipsi persuadet Judaeos nullam de obedientia sua in coelestibus promissionis remunerationem accepisse: quod equidem tantum verum est ex solis operibus legis, seposita fide et charitate.

Col. 450. Petrum non tantum satisfecisse ob trinam negationem, quantum Marcellinum pro incenso idolis oblato. Periculosa compa-ratio.

Ibid. Culpam deputat, quod D. Paulus more Nazaraeorum Deo se consecrarit, et Timotheum circumciderit, cum tamen in his minime deliquerit.

Col. 471. Scribit neminem praesumere ita precari, Omnes sancti clerici, vel episcopi, vel canonici, orate pro nobis. At debuit meminisse hos Litaniarum versiculos, omnes sancti pontifices, omnes sancti sacerdotes et levitae, eumdem ferme [Col. 0112C] sensum obtinere.

Col. 474. Norbertum insimulat frustra tentatae suscitationis mortui cujusdam, forte quia eum senserat suis dogmatibus adversum.

In Introductione ad Theologiam.

Col. 979. Opinio Abaelardi, quod sola charitas remuneratione sit digna, abscedit a veritate. Etenim fides, spes et caeterae virtutes, charitate comite, aeterna etiam reportant praemia; alias in idem impegit offendiculum.

Caetera quae in hoc Introductionis opusculo animadversione digna videntur, ea sunt quae carpit D. Bernardus epist. 190, quibus et satisfacit Abaelardus publica fidei Catholicae professione, et adverserroris anathemate, epistola universis Ecclesiae filiis inscripta. Utramque consulat lector in hoc volumine.

ARGUMENTUM.— Hanc epistolam ex monasterio divi Gildasii, in minore Britannia sito, quod tunc ipse Petrus Abaelardus abbas regebat, scribit ad amicum, cujus nomen tota epistola, licet prolixa, nec ipse edit, nec etiam Heloissa, cum hujus epistolae meminit in secunda. Est autem narratoria. Toto enim epistolae textu suam vitam ante actam ab infantia ad illud usque tempus, quo hanc scripsit, diligenter enarrat; nullam tamen Joannis Rozolini mentionem facit, quo philosopho doctissimo praeceptore usum Otho Frisingensis episcopus, gravis scriptor, qui eodem vivebat tempore, affirmat. Caeterum quid, quo animo egerit vel scripserit, quid passus sit, quanta invidia aemuli in eum exarserint, graphice describit, atque obtrectatoribus suis cursim ex occasione breviter et argute respondet. Denique hanc epistolam potius ad propriam, quam ad amici consolationem scripsisse videtur, scilicet ut et praesentes calamitates ex recordatione praeteritarum lenius ferret, et imminentium periculorum timorem facilius detergeret. Nullas enim amici molestias cum suis confert, ut ex comparatione graviores appareant.

[Col. 0113A] Saepe humanos affectus aut provocant, aut mitigant amplius exempla quam verba. Unde post nonnullam sermonis ad praesentem habiti consolationem, de ipsis calamitatum mearum experimentis consolatoriam ad absentem scribere decrevi, ut in comparatione mearum, tuas aut nullas, aut modicas tentationes recognoscas, et tolerabilius feras.

CAP. I. De loco nativitatis Petri Abaelardi et de parentibus ejus. —Ego igitur ⁜ (9) oppido quodam [Col. 0114A] oriundus, quod in ingressu minoris Britanniae constructum, ab urbe Nannetica versus Orientem octo credo milliariis remotum, proprio vocabulo Palatium appellatur. ⁜ (10) Sicut natura terrae meae vel generis animo levis, ita et ingenio exstiti ad litteratoriam disciplinam facilis. ⁜ (11) Patrem autem habebam litteris aliquantulum imbutum antequam militari cingulo insigniretur. Unde postmodum tanto litteras amore complexus est, ut quoscunque filios [Col. 0115A] haberet, litteris antequam armis instrui disponeret. Sicque profecto actum est. Me itaque primogenitum ⁜ (12) suum quanto chariorem habebat, tanto diligentius erudiri curavit. Ego vero quanto amplius et facilius in studio litterarum profeci, tanto ardentius in eis inhaesi, et in tanto earum amore illectus sum, ut militaris gloriae pompam cum haereditate et praerogativa primogenitorum meorum fratribus derelinquens, Martis curiae penitus abdicarem ut Minervae gremio educarer. Et quoniam ⁜ (13) dialecticarum rationum armaturam omnibus philosophiae documentis praetuli, his armis alia commutavi, et tropaeis bellorum conflictus praetuli disputationum. Proinde diversas disputando perambulans provincias, ubicunque hujus artis vigere studium audieram, [Col. 0115B] Peripateticorum aemulator [ al. ambulator] factus sum.

CAP. II. De persecutione magistri sui Guillelmi. De rectione ipsius apud Melidunum, apud Corbolium et apud Parisios. De recessu ejus a Parisiensi civitate ad Melidunum, regressu ad montem S. Genovefae et repatriatione. —Perveni tandem Parisios, ubi jam maxime disciplina haec florere consueverat, ⁜ (14) [Col. 0116A] ad Guillelmum scilicet Campellensem praeceptorem meum in hoc tunc magisterio re et fama praecipuum: cum quo aliquantulum moratus primo ei acceptus, postmodum gravissimus exstiti, cum nonnullas scilicet ejus sententias refellere conarer, et ratiocinari contra eum saepius aggrederer, et nonnunquam superior in disputando viderer. Quod quidem et ipsi, qui inter conscholares nostros praecipui habebantur, tanto majori sustinebant indignatione, quanto posterior habebar aetatis et studii tempore. Hinc calamitatum mearum, quae nunc usque perseverant, coeperunt exordia, et quo amplius fama extendebatur nostra, aliena in me succensa est invidia. Factum tandem est ut supra vires aetatis meae de ingenio meo praesumens, ad [Col. 0116B] scholarum regimen adolescentulus aspirarem, et locum, in quo id agerem, providerem, insigne videlicet tunc temporis ⁜ (15) Meldunum castrum [ al. Meliduni castrum], et sedem regiam. Praesensit hoc praedictus magister meus, et quo longius posset scholas nostras a se removere conatus, quibus potuit modis latenter machinatus est, ut priusquam a suis recederem, scholas nostras et provisum mihi [Col. 0117A] locum auferret. Sed quoniam de potentibus terrae nonnullos ibidem habebat aemulos, fretus eorum auxilio voti mei compos exstiti, et plurimorum mihi assensum ipsius invidia manifesta conquisivit. Ab hoc autem scholarum nostrarum exordio [ al. tirocino] ita in arte dialectica nomen meum dilatari coepit, ut non solum condiscipulorum meorum, verum etiam ipsius magistri fama contracta paulatim exstingueretur. Hinc factum est ut de me amplius ipse praesumens, ⁜ (16) ad castrum Corbolii, quod Parisiacae urbi vicinius est, quantocius scholas [Col. 0118A] nostras transferrem, ut inde videlicet crebriores disputationis assultus nostra daret opportunitas. Non multo autem interjecto tempore ex immoderata studii afflictione correptus infirmitate coactus sum repatriare, et per annos aliquot a Francia quasi remotus, quaerebar ardentius ab iis, quos dialectica sollicitabat doctriua. Elapsis autem paucis annis, cum ex infirmitate jamdudum convaluissem, ⁜ (17) praeceptor meus ille Guillelmus Parisiensis archidiaconus, habitu pristino commutato ad regularium clericorum ordinem se convertit, ea, ut [Col. 0119A] referebant, intentione ut quo religiosior crederetur, ad majorem praelationis gradum promoveretur, sicut in proximo contigit, eo Catalaunensi episcopo facto. Nec tamen hic suae conversionis habitus aut ab urbe Parisiaca, aut a consueto philosophiae studio eum revocavit; sed in ipso quoque monasterio, ad quod se causa religionis contulerat, statim more solito publicas exercuit scholas. Tum ego ad eum reversus ut ab ipso rhetoricam audirem, inter caetera disputationum nostrarum conamina, antiquam ejus de universalibus sententiam patentissimis argumentorum disputationibus ipsum commutare, imo destruere compuli. Erat autem in ea sententia de communitate universalium, ut eamdem essentialiter rem totam simul singulis suis inesse astrueret [Col. 0119B] individuis; quorum quidem nulla esset in essentia diversitas, sed sola multitudine accidentium varietas. Sic autem istam suam correxit sententiam, ut deinceps rem eamdem non essentialiter, sed indifferenter diceret. Et quoniam de universalibus in hoc ipso praecipua semper est apud dialecticos quaestio, ac tanta ut eam Porphyrius quoque in Isagogis suis, cum de universalibus scriberet, diffinire non praesumeret, dicens: Altissimum enim est hujusmodi negotium. Cum hanc ille correxisset [ al. correxerit], imo coactus dimisisset [ al. dimiserit] sententiam, in tantam lectio ejus devoluta est negligentiam, ut jam ad dialecticae lectionem [ al. ad caetera dialecticae] vix admitteretur: quasi in hac scilicet [Col. 0119C] de universalibus sententia tota hujus artis consisteret summa. Hinc tantum roboris et auctoritatis nostra suscepit disciplina, ut ii, qui antea vehementius magistro illo nostro adhaerebant, et [Col. 0120A] maxime nostram infestabant doctrinam, ad nostras convolarent scholas, et ipse, qui in scholis Parisiacae sedis magistro nostro successerat, locum mihi suum offerret, ut ibidem cum caeteris nostro se traderet magisterio, ubi antea suus ille et noster magister floruerat. Paucis itaque diebus ibi me studium dialecticae regente, quanta invidia tabescere, quanto dolore aestuare coeperit magister noster, non est facile exprimere. Nec conceptae miseriae aestum diu sustinens, callide aggressus est me etiam tunc removere. Et quia in me quod aperte ageret non habebat, ei scholas auferre molitus est, turpissimis objectis criminibus, qui mihi suum concesserat magisterium, alio quodam aemulo meo in locum [ al. ad officium] ejus subtituto. Tunc ego [Col. 0120B] Meledunum [ al. Melidunum] reversus, scholas ibi nostras, sicut antea, constitui; et quanto manifestius ejus me persequebatur invidia, tanto mihi auctoritatis amplius conferebat, juxta illud poeticum:

(OVIDIUS, De remed. amor., I, 369.) Non multo autem post, cum ille intelligeret fere omnes discipulos [ al. discretos] de religione ejus plurimum haesitare, et de conversione ipsius vehementer susurrare, quod videlicet a civitate minime recessisset, transtulit se et conventiculum fratrum cum scholis suis ad villam quamdam ab urbe remotam. Statimque ego Meleduno Parisius redii, [Col. 0120C] pacem ab illo ulterius sperans. Sed quia, ut diximus, locum nostrum ab aemulo nostro fecerat occupari, ⁜ (18) extra civitatem in monte S. Genovefae, scholarum nostrarum castra posui, quasi eum obsessurus, [Col. 0121A] qui locum occupaverat nostrum. Quo audito, magister noster statim ad urbem impudenter rediens, scholas quas tunc habere poterat, et conventiculum fratrum ad pristinum reduxit monasterium, quasi militem suum, quem deseruerat [ al. dimiserat], ab obsidione nostra liberaturus. Verum, cum illi prodesse intenderet, maxime nocuit. Ille quippe antea aliquos habebat qualescunque discipulos, maxime propter lectionem in qua [propter lectiones Prisciani, in quibus] plurimum valere credebatur. Postquam autem magister advenit, omnes penitus amisit, et sic a regimine scholarum cessare compulsus est. Nec post multum tempus, quasi jam ulterius de mundana desperans gloria, ipse quoque ad monasticam conversus [ al. compulsus] [Col. 0121B] est vitam. Post reditum vero magistri nostri ad urbem, quos conflictus disputationum scholares [Col. 0122A] nostri, tam cum ipso quam cum discipulis ejus habuerint, et quos fortuna eventus in his bellis dederit nostris, imo mihi ipsi in eis, te quoque res ipsa jamdudum edocuit. Illud vero Ajacis et temperantius loquar, et audacter proferam.

(OVID. Metam., XIII, 89.) Quod si ego tacerem, res ipsa clamat, et ipsius rei finis indicat. Dum vero haec agerentur ⁜ (19) charissima mihi mater Lucia repatriare me compulit. Quae videlicet post conversionem Berengarii patris mei ad professionem monasticam, idem facere disponebat. Quo completo, reversus sum in Franciam, maxime ut de divinitate addiscerem, quando [quoniam] [Col. 0122B] jam saepefatus magister noster ⁜ (20) Guillelmus in episcopatum Catalaunensi pollebat. In hac [Col. 0123A] autem lectione ⁜ (21) magister ejus Anselmus Laudunensis maximam ex antiquitate auctoritatem tunc tenebat.

CAP. III. Quomodo Laudunum venit ad magistrum Anselmum. —Accessi igitur ad hunc senem, cui magis longaevus usus, quam ingenium vel memoria nomen comparaverat. Ad quem si quis de aliqua quaestione pulsandum accederet incertus, redibat incertior. Mirabilis quidem erat in oculis auscultantium, sed nullus in conspectu quaestionantium. Verborum usum habebat mirabilem, sed sensu contemptibilem, et ratione vacuum. Cum ignem accenderet, domum suam fumo implebat, non luce illustrabat. Arbor ejus tota in foliis aspicientibus a longe conspicua videbatur, sed propinquantibus, et diligentius [Col. 0123B] intuentibus infructuosa reperiebatur. Ad hanc itaque cum accessissem ut fructum inde colligerem, deprehendi illam esse ficulneam cui maledixit Dominus (Matth. XXI, 19; Marc. XI, 13) , seu illam veterem quercum, cui Pompeium Lucanus comparat, dicens:

(LUCAN. Pharsal. lib. IV, 135.) Hoc igitur comperto, non multis diebus in umbra ejus otiosus jacui. Paulatim vero me jam rarius ad lectiones ejus accedente, quidam tunc inter discipulos ejus eminentes graviter id ferebant, quasi tanti magistri contemptor fierem. Proinde illum quoque adversum me latenter commoventes, pravis suggestionibus ei me invidiosum fecerunt. Accidit autem quadam die, ut post aliquas sententiarum collationes, nos scholares invicem jocaremur. Ubi cum me quidam animo intentantis interrogavisset, quid mihi de divinorum lectione librorum videretur, qui nondum nisi in physicis studueram, respondi saluberrimum quidem hujus lectionis esse studium ubi [Col. 0124B] salus animae cognoscitur, sed me vehementer mirari, quod his qui litterati sunt, ad expositiones sanctorum intelligendas, ipsa eorum scripta vel glossae non sufficiant, ut alio scilicet non egeant magisterio [ al. magistro]. Irridentes plurimi qui aderant, an hoc ego possem et aggredi praesumerem, requisierunt. Respondi me id si vellent experiri [Col. 0125A] paratum esse. Tunc conclamantes [ al. inclamantes] et amplius irridentes: Certe, inquiunt, et nos assentimus. Quaeratur, inquam [ al. itaque], et tradatur nobis [ al. vobis] expositor alicujus inusitatae scripturae, et probemus quod vos promittitis. Et consenserunt omnes in obscurissima Ezechielis prophetia. Assumpto itaque expositore statim in crastino eos ad lectionem invitavi. Qui invito mihi consilium dantes, dicebant ad rem tantam non esse properandum, sed diutius in expositione rimanda et firmanda mihi hanc inexperto vigilandum. Indignatus autem respondi non esse meaeconsuetudinis per usum proficere, sed per ingenium; atque adjeci vel me penitus desiturum esse, vel eos pro arbitrio meo ad lectionem accedere non differre. Et [Col. 0125B] primae quidem lectioni nostrae pauci tunc interfuere, quod ridiculum omnibus videretur me adhuc quasi penitus sacrae lectionis expertem [ al. inexpertum] id tam propere aggredi. Omnibus tamen qui adfuerunt in tantum lectio illa grata exstitit, ut eam singulari praeconio extollerent, et me secundum hunc nostrae lectionis tenorem ad glossandum compellerent. Quo quidem audito, ii qui non interfuerant coeperunt ad secundam et tertiam lectionem certatim accedere [ al. contendere, et concurrere], et omnes pariter de transcribendis glossis, quas prima die incoeperam, in ipso eorum initio plurimum sol liciti esse.

CAP. IV. De persecutione magistri Anselmi in eum. —Hinc itaque praedictus senex vehementi commotus [Col. 0125C] invidia, et quorumdam persuasionibus jam adversum me, ut supra memini, extunc stimulatus, non minus in sacra lectione me persequi coepit quam antea Guillelmus noster in philosophia. Erant autem tunc in scholis hujus senis duo, qui caeteris praeeminere videbantur, Albericus scilicet Remensis, et Loculphus [ al. Lotulfus: sed Othoni Frisinghensi Leutaldus Novariensis] Lombardus: qui quanto de se majora praesumebant, amplius adversum me accendebantur. Horum itaque maxime suggestionibus, sicut postmodum deprehensum est, senex ille perturbatus impudenter mihi interdixit incoeptum glossandi opus in loco magisterii sui amplius exercere. Hanc videlicet causam praetendens, ne si forte in [Col. 0125D] illo opere aliquid per errorem scriberem, utpote rudis adhuc in hoc studio, ei deputaretur. Quod cum ad aures scholarium pervenisset, maxima commoti sunt indignatione super tam manifesta livoris calumnia, quae nemini unquam ulterius acciderat. Quae quanto manifestior, tanto mihi honorabilior exstitit. et persequendo [ al. persecutum] gloriosiorem effecit.

[Col. 0126A] CAP. V. Quomodo reversus Parisius glossas suas, quas Lauduni legere coeperat, consummavit. —Post paucos itaque dies ⁜ (22) Parisius reversus, scholas mihi jam dudum destinatas atque oblatas, unde primo fueram expulsus, annis aliquibus quiete possedi, atque ibi in ipso statim scholarum initio glossas illas Ezechielis, quas Lauduni incoeperam, consummare studui. Quae quidem adeo legentibus acceptabiles fuerunt, ut me non minorem gratiam [ al. gloriam] in sacra lectione adeptum jam crederent, quam in philosophica viderant. Unde utriusque lectionis studio scholae nostrae vehementer multiplicatae quanta mihi de pecunia lucra, quantam gloriam compararent, ex fama te quoque latere non potuit. Sed quoniam prosperitas stultos semper [Col. 0126B] inflat, et mundana tranquillitas vigorem enervat animi, et per carnales illecebras facile resolvit, cum jam me solum in mundo superesse [ al. superiorem] philosophum aestimarem, nec ullam ulterius inquietationem formidarem, frena libidini coepi laxare, qui antea vixeram continentissime. Et quo amplius in philosophia vel sacra lectione profeceram, amplius a philosophis et divinis immunditia vitae recedebam. Constat quippe philosophos, nedum divinos, id est sacrae lectionis exhortationibus intentos, continentiae decore maxime polluisse. Cum igitur totus in superbia atque luxuria laborarem, utriusque morbi remedium divina mihi gratia, licet nolenti, contulit; ac primo luxuriae, deinde superbiae. [Col. 0126C] Luxuriae quidem, his me privando quibus exercebam; superbiae vero, quae mihi ex litterarum maxime scientia nascebatur, juxta illud Apostoli: «Scientia inflat (I Cor. VIII, 1) ;» illius libri, quo maxime gloriabar, combustione me humiliando. Cujus nunc rei utramque historiam verius ex ipsa re, quam ex auditu cognoscere te volo, ordine quidem quo processerunt. Quia igitur scortorum immunditiam semper abhorrebam, et ab excessu et frequentatione nobilium feminarum studii scholaris assiduitate revocabar, nec laicarum conversationem multum noveram, prava mihi, ut dicitur, fortuna blandiens commodiorem nacta est occasionem, qua me facilius de sublimitatis hujus fastigio prosterneret; imo superbissimum, nec acceptae gratiae [Col. 0126D] memorem divina pietas humiliatum sibi vindicaret.

CAP. VI. Quomodo in amorem Heloissae lapsus vulnus inde tam mentis quam corporis traxit. —Erat quippe in ipsa civitate Parisius ⁜ (23) adolescentula quaedam nomine Heloissa, neptis canonici cujusdam, qui Fulbertus vocabatur, qui eam quanto amplius diligebat, tanto diligentius in omnem quam poterat [Col. 0127A] scientiam litterarum promoveri studuerat. Quae cum per faciem non esset infima, per abundantiam litterarum erat suprema. Nam quo bonum hoc, litteratoriae scilicet scientiae, in mulieribus est rarius: eo amplius puellam commendabat, et in toto regno, nominatissimam fecerat. Hanc igitur, omnibus circumspectis, quae amantes allicere solent, commodiorem censui in amorem mihi copulare, et me id facillime [ al. facere] credidi posse. Tanti quippe tunc nominis eram, et juventutis et formae gratia praeeminebam, ut quamcunque feminarum nostro dignarer amore, nullam vererer repulsam. Tanto autem facilius hanc mihi puellam consensuram credidi, quanto amplius eam litterarum scientiam et habere et diligere noveram, nosque etiam absentes [Col. 0127B] scriptis internuntiis invicem liceret praesentare, et pleraque audacius scribere quam colloqui, et sic semper jucundis interesse colloquiis. In hujus itaque adolescentulae amorem totus inflammatus, occasionem quaesivi qua eam mihi domestica et quotidiana conversatione familiarem efficerem, et facilius ad consensum traherem. Quod quidem ut fieret, egi cum praedicto puellae avunculo quibusdam ipsius amicis intervenientibus, quatenus me in domum suam, quae scholis nostris proxima erat, sub quocunque procurationis pretio susciperet. Hanc videlicet occasionem praetendens, quod studium nostrum domestica nostrae familiae cura plurimum praepediret, et impensa nimia nimium me gravaret. Erat [Col. 0127C] autem cupidus ille valde, atque erga neptim suam, ut amplius semper in doctrinam proficeret litteratoriam, plurimum studiosus. Quibus duobus facile assensum assecutus sum, et quod optabam obtinui, cum ille videlicet et ad pecuniam totus inhiaret, et neptim suam ex doctrina nostra aliquid percepturam crederet. Super quo vehementer me deprecatus, supra quam sperare praesumerem votis meis accessit, et amori consuluit: eam videlicet totam nostro magisterio committens, ut quoties mihi a scholis reverso vacaret, tam in die quam in nocte, ei docendae operam darem, et eam si negligentem sentirem vehementer constringerem. In qua re quidem quanta ejus simplicitas esset vehementer admiratus, non minus apud me obstupui quam si agnam [Col. 0127D] teneram famelico lupo committeret. Qui cum eam mihi non solum docendam, verum etiam vehementer constringendam traderet, quid aliud agebat quam ut votis meis licentiam penitus daret, et occasionem, etiamsi nollemus, offerret, ut quam videlicet [Col. 0128A] blanditiis non possem, minis et verberibus facilius flecterem? Sed duo erant, quae eum maxime a turpi suspicione revocabant, amor videlicet neptis, et continentiae meae fama praeterita. Quid plura? Primum domo una conjungimur, postmodum animo. Sub occasione itaque disciplinae amori penitus vacabamus, et secretos regressus [ al. recessus], quos amor optabat, studium lectionis offerebat. Apertis itaque libris plura de amore quam de lectione verba se ingerebant, plura erant oscula quam sententiae. Saepius ad sinus quam ad libros reducebantur manus; crebrius oculos amor in se reflectebat quam lectio in scripturam dirigebat. Quoque minus suspicionis haberemus, verbera quandoque dabat amor, non furor; gratia, non ira, quae omnium [Col. 0128B] unguentorum suavitatem transcenderent. Quid denique? nullus a cupidis intermissus est gradus amoris, et si quid insolitum amor excogitare potuit, est additum. Et quo minus ista fueramus experti gaudia, ardentius illis insistebamus, et minus in fastidium vertebantur. Et quo me amplius haec voluptas occupaverat, minus philosophiae vacare poteram, et scholis operam dare. Taediosum mihi vehementer erat ad scholas procedere, vel in eis morari; pariter et laboriosum, cum nocturnas amori vigilias et diurnas studio conservarem. Quem etiam ita negligentem et tepidum lectio tunc habebat, ut jam nihil ex ingenio, sed ex usu cuncta proferrem; nec jam nisi recitator pristinorum essem inventorum, et si [Col. 0128C] qua invenire liceret carmina, essent amatoria, non philosophiae secreta. Quorum etiam carminum pleraque adhuc in multis, sicut et ipse nosti, frequentantur et decantantur regionibus, ab his maxime quos vita simul oblectabat [ al. similis oblectat]. Quantam autem moestitiam, quos gemitus, quae lamenta nostri super hoc scholares assumerent, ubi videlicet hanc animi mei occupationem, imo perturbationem praesenserunt, non est facile vel cogitare. Paucos enim jam res tam manifesta decipere poterat, ac neminem (credo) praeter eum, ad cujus ignominiam maxime id spectabat, ipsum videlicet puellae avunculum. Cui quidem hoc cum a nonnullis nonnunquam suggestum fuisset, credere non poterat, tum, ut supra memini, propter immoderatam suae [Col. 0128D] neptis amicitiam; tum etiam propter anteactae vitae meae continentiam cognitam. Non enim facile de his, quos plurimum diligimus, turpitudinem suspicamur. Nec in vehementi dilectione turpis suspicionis labes potest inesse. Unde et illud est beati [Col. 0129A] Hieronymi in epistola ad Sabinianum (epist. 48) : «Solemus mala domus nostrae scire novissimi, ac liberorum ac conjugum vitia vicinis canentibus ignorare. Sed quod novissime scitur, utique sciri quandoque contingit, et quod omnes deprehendunt, non est facile unum latere.» Sic itaque pluribus evolutis mensibus et de nobis accidit. O quantus in hoc cognoscendo dolor avunculi! quantus in separatione amantium dolor ipsorum! quanta sum erubescentia confusus! quanta contritione super afflictione puellae sum afflictus! quantos moeroris ipsa de verecundia mea sustinuit aestus! Neuter quod sibi, sed quod alteri contigerat querebatur. Neuter sua, sed alterius plangebat incommoda. Separatio autem haec corporum maxima erat copulatio [Col. 0129B] animorum, et negata sui copia amplius amorem accendebat, et verecundiae transacta jam passio inverecundiores reddebat, tantoque verecundiae minor exstiterat passio, quanto convenientior videbatur actio. Actum itaque in nobis est quod in Marte et Venere deprehensis poetica narrat fabula ⁜ (24) . Non multo autem post puella se concepisse comperit, et cum summa exsultatione mihi super hoc illico scripsit, consulens quid de hoc ipse faciendum deliberarem. Quadam itaque nocte avunculo ejus absente, sicut nos condixeramus, eam de domo avunculi furtim sustuli, et in patriam meam sine mora transmisi ⁜ (25) . Ubi apud sororem meam tandiu conversata est ⁜ (26) , donec pareret masculum quem Astrolabium nominavit. Avunculus autem ejus post [Col. 0129C] ipsius recessum quasi in insaniam conversus, quanto aestuaret dolore, quanto afficeretur pudore nemo nisi experiendo cognosceret. Quid autem in me ageret, quas mihi tenderet insidias ignorabat. Si me interficeret, seu in aliquo corpus meum debilitaret, id potissimum mutuebat ne dilectissima neptis hoc in patria mea plecteretur. Capere me et invitum alicubi coercere nullatenus valebat, maxime cum ego mihi super hoc plurimum providerem, quod eum si valeret, vel auderet, citius aggredi non dubitarem. Tandem ego ejus immoderatae anxietati admodum compatiens, et de dolo quem fecerat amor, tanquam de summa proditione, meipsum vehementer accusans, conveni hominem [Col. 0129D] supplicando et promittendo quamcunque super hoc emendationem, ipse constitueret. Nec ulli mirabile id videri asserens, quicunque vim amoris expertus fuisset, et qui quanta ruina summos quoque viros ab ipso statim humani generis exordio mulieres dejecerint, [Col. 0130A] memoria retineret. Atque ut amplius eum mitigarem supra quam sperare poterat, obtuli me ei satisfacere, eam scilicet quam corruperam mihi matrimonio copulando, dummodo id secreto fieret, ne famae detrimentum incurrerem. Assensit ille, et tam sua quam suorum fide et osculis eam quam requisivi concordiam mecum iniit, quo me facilius proderet.

CAP. VII. Dehortatio supradictae puellae a nuptiis. Illam tamen ducit in uxorem. —Illico ego ad patriam meam reversus amicam reduxi, ut uxorem facerem. Illa tamen hoc minime approbante, imo penitus duabus de causis dissuadente, tam scilicet pro periculo quam pro dedecore meo. Jurabat illum nulla unquam satisfactione super hoc placari posse, [Col. 0130B] sicut postmodum cognitum est. Quaerebat etiam quam de me gloriam habitura esset, cum me ingloriosum efficeret, et se et me pariter humiliaret. Quantas ab ea mundus poenas exigere deberet, si tantam ei lucernam auferret, quantae maledictiones, quanta damna Ecclesiae, quantae philosophorum lacrymae hoc matrimonium essent secuturae. Quam indecens, quam lamentabile esset, ut quem omnibus natura creaverat, uni me feminae dicarem, et turpitudini tantae subjacerem. Detestabatur vehementer hoc matrimonium, quod mihi per omnia probrosum esset, atque onerosum [ al. inhonorosum]. Praetendebat infamiam mei pariter et difficultates matrimonii, ad quas quidem vitandas nos exhortans [Col. 0130C] Apostolus ait: «Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem. Si autem acceperis uxorem, non peccasti. Et si nupserit virgo, non peccabit. Tribulationem tamen carnis habebunt hujusmodi. Ego autem parco vobis (I Cor. VII, 27.) » Et iterum: «Volo autem vos sine sollicitudine esse (ibid., 32) .» Quod si nec Apostoli consilium, nec sanctorum exhortationes de tanto matrimonii jugo susciperem, saltem, inquit, philosophos consulerem, et quae super hoc ab eis vel de eis scripta sunt attenderem. Quod plerumque etiam sancti ad increpationem nostram diligenter faciunt. Quale illud est beati Hieronymi in primo contra Jovinianum, ubi scilicet commemorat Theophrastum intolerabilibus nuptiarum molestiis, assiduisque inquietudinibus ex magna parte diligenter [Col. 0130D] expositis, uxorem sapienti non esse ducendam evidentissimis rationibus astrinxisse, ubi et ipse illas exhortationis philosophicae rationes tali fine concludens: «Hoc, inquit, et hujusmodi Theophrastus disserens, quem non suffundat Christianorum?» [Col. 0131A] Idem in eodem: «Cicero, inquit, rogatus ab Hircio ut post repudium Terentiae, sororem ejus duceret; omnino facere supersedit, dicens non posse se et uxori et philosophiae operam pariter dare. Non ait operam dare, sed adjunxit pariter, nolens quidquam agere quod studio aequaretur philosophiae.» Ut autem hoc philosophici studii nunc omittam impedimentum, ipsum consule honestae conversationis statum. Quae enim conventio scholarium ad pedissequas, scriptoriorum ad cunabula, librorum sive tabularum ad colos, stylorum sive calamorum ad fusos? Quis denique sacris vel philosophicis meditationibus intentus pueriles vagitus, nutricum, quae hos mitigant, naenias, tumultuosam familiae tam in viris quam in feminis turbam sustinere poterit? [Col. 0131B] Quis etiam inhonestas illas parvulorum sordes assiduas tolerare valebit? Id, inquies, divites possunt, quorum palatia vel domus amplae diversoria habent, quorum opulentia non sentit expensas, nec quotidianis sollicitudinibus cruciatur. Sed non est, inquam, haec conditio philosophorum quae divitum, nec qui opibus student vel saecularibus implicantur curis, divinis seu philosophicis vacabunt officiis. Unde et insignes olim philosophi mundum maxime contemnentes, nec tam relinquentes saeculum quam fugientes, omnes sibi voluptates interdixerunt, ut in unius philosophiae requiescerent amplexibus. Quorum unns et maximus Seneca Lucilium instruens ait (epist. 73) : «Non cum vacaveris philosophandum est; omnia negligenda sunt, ut huic assideamus, cui [Col. 0131C] nullum tempus satis magnum est.» Non multum refert utrum omittas philosophiam an intermittas. Non enim ubi interrupta est manet. Resistendum est occupationibus, nec explicandae sunt, sed submovendae. Quod nunc igitur apud nos amore Dei sustinent qui vere monachi dicuntur, hoc desiderio philosophiae, qui nobiles in gentibus exstiterunt, philosophi. In omni namque populo tam gentili scilicet quam Judaico, sive Christiano, aliqui semper exstiterunt fide seu morum honestate caeteris praeeminentes, et se a populo aliqua continentiae vel abstinentiae singularitate segregantes. Apud Judaeos quidem antiquitus Nazaraei, qui se Domino secundum legem consecrabant, sive filii prophetarum Eliae vel Elisaei sectatores, quos beato attestante [Col. 0131D] Hieronymo (epist. 4 et 13) , monachos legimus in Veteri Testamento. Novissime autem tres illae philosophiae sectae, quas Josephus in libro Antiquitatum XVIII (cap. 2) distinguens, alios Pharisaeos, alios Sadducaeos, alios nominat Essaeos. Apud nos vero monachi, qui videlicet aut communem apostolorum vitam, aut priorem illam et solitariam Joannis imitantur. [Col. 0132A] Apud gentiles autem, ut dictum est, philosophi. Non enim sapientiae vel philosophiae nomen tam ad scientiae perceptionem, quam ad vitae religionem referebant, sicut ab ipso etiam hujus nominis ortu didicimus, ipsorum quoque testimonio sanctorum. Unde et illud est beati Augustini libro VIII, De civitate Dei, genera quidem philosophorum distinguentis: «Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium, a quo et fertur ipsum philosophiae nomen exortum. Nam cum antea sapientes appellarentur qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur, iste interrogatus quid profiteretur, philosophum se esse respondit, id est studiosum vel amatorem sapientiae; quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur.» Hoc itaque loco [Col. 0132B] cum dicitur, «qui modo quodam laudabilis vitae aliis praestare videbantur,» aperte monstratur sapientes gentium, id est philosophos ex laude vitae potius quam scientiae sic esse nominatos. Quam sobrie autem atque continenter ipsi vixerint, non est nostrum modo exemplis colligere, ne Minervam ipsam videar docere. Si autem sic laici gentilesque vixerunt, nulla scilicet professione religionis astricti, ⁜ (27) quid te clericum atque canonicum facere oportet, ne divinis officiis turpes praeferas voluptates, ne te praecipitem haec Charibdis absorbeat, ne obscenitatibus istis te impudenter atque irrevocabiliter immergas? Qui si clerici praerogativam non curas, philosophi saltem defende dignitatem. Si reverentia Dei contemnitur, amor saltem honestatis impudentiam [Col. 0132C] temperet. Memento Socratem uxoratum fuisse, et quam foedo casu hanc philosophiae labem ipse primo luerit, ut deinceps caeteri exemplo ejus cautiores efficerentur. Quod nec ipse praeterit Hieronymus ita in primo contra Jovinianum de ipso scribens Socrate: «Quodam autem tempore, cum infinita convitia ex superiore loco ingerenti Xantipae restitisset, aqua profusus immunda nihil respondit amplius, quam capite deterso [ al. demisso]: Sciebam, inquit, futurum ut ista tonitrua imber sequeretur.» Addebat denique ipsa et quam periculosum mihi esset eam reducere, et quam sibi charius existeret, mihique honestius amicam dici quam uxorem, ut me ei sola gratia conservaret, non vis aliqua vinculi nuptialis constringeret. Tantoque nos ipsos [Col. 0132D] ad tempus separatos gratiora de conventu nostro percipere gaudia, quanto rariora. Haec et similia persuadens seu dissuadens, cum meam deflectere non posset stultitiam, nec me sustineret offendere, suspirans vehementer et lacrymans perorationem suam tali fine terminavit. Unum, inquit, ad ultimum restat, ut in perditione duorum minor non [Col. 0133A] succedat dolor quam praecessit amor. Nec in hoc ei, sicut universus agnovit mundus, prophetiae defuit spiritus. Nato itaque parvulo nostro sorori meae commendato Parisius occulte revertimur, et post paucos dies nocte secretis orationum vigiliis in quadam ecclesia celebratis, ibidem summo mane, avunculo ejus atque quibusdam nostris vel ipsius amicis assistentibus, nuptiali benedictione confoederamur. Moxque occulte divisim abscessimus, nec nos ulterius nisi raro latenterque vidimus, dissimulantes plurimum quod egeramus. Avunculus autem ipsius, atque domestici ejus, ignominiae suae solatium quaerentes, initum matrimonium divulgare, et fidem mihi super hoc datam violare coeperunt. Illa autem e contra anathematizare et jurare [Col. 0133B] quia falsissimum esset. Unde vehementer ille commotus, crebris eam contumeliis afficiebat. Quod [Col. 0134A] cum ego cognovissem ⁜ (28) , transmisi eam ad abbatiam quamdam sanctimonialium prope Parisius, quae Argenteolum appellatur, ubi ipsa olim puellula educata fuerat atque erudita. Vestes quoque ei religionis, quae conversioni [ al. conversationi] monasticae convenirent, excepto velo, aptari feci, et his eam indui. Quo audito, avunculus et consanguinei seu affines ejus opinati sunt me nunc sibi plurimum illuxisse [ al. illusisse], et ab ea moniali facta me sic facile expedire. Unde vehementer indignati, et adversum me conjurati, nocte quadam quiescentem me atque dormientem in secreta hospitii mei camera, quodam mihi serviente per pecuniam corrupto, crudelissima et pudentissima ultione punierunt, et quam summa admiratione mundus [Col. 0134B] excepit: ⁜ (29) eis videlicet corporis mei partibus amputatis, quibus id quod plangebant commiseram. [Col. 0135A] Quibus mox in fugam conversis, duo qui comprehendi potuerunt, oculis et genitalibus privati sunt. Quorum alter ille fuit supradictus serviens: qui cum in obsequio meo mecum maneret, cupiditate ad proditionem ductus est.

CAP. VIII. De plaga corporis ejus. Fit monachus in monasterio S. Dionysii: Heloisa sanctimonialis apud Argenteolum. —Mane autem facto, tota ad me civitas congregata quanta stuperet admiratione, quanta se affligeret lamentatione, quanto me clamore vexarent, quanto planctu perturbarent: difficile, imo impossibile est exprimi. Maxime vero clerici, ac praecipue scholares nostri intolerabilibus me lamentis et ejulatibus cruciabant, ut multo amplius ex eorum compassione quam ex vulneris laederer passione, [Col. 0135B] et plus erubescentiam quam plagam sentirem, et pudore magis quam dolore affligerer. Occurrebat animo quanta modo gloria pollebam, quam facili et temporali casu haec humiliata, imo penitus esset exstincta. Quam justo Dei judicio in illa corporis mei portione plecterer, in qua deliqueram. Quam justa proditione is, quem antea prodideram, vicem mihi retulisset. Quanta laude mei aemuli tam manifestam aequitatem efferrent. Quantam perpetui doloris contritionem plaga haec parentibus meis et amicis esset collatura. Quanta dilatatione haec singularis infamia universum mundum esset occupatura. Qua mihi ulterius via pateret, qua fronte in publicum prodirem omnium digitis demonstrandus [ al. denotandus], omnium linguis corrodendus, omnibus [Col. 0135C] monstruosum spectaculum futurus. Nec me etiam parum confundebat, quod secundum occidentem legis litteram tanta sit apud Deum eunuchorum abominatio, ut homines amputatis vel attritis testibus eunuchizati intrare Ecclesiam tanquam olentes et immundi prohibeantur, et in sacrificio quoque talia penitus animalia respuantur. Lib. Levit. XXII, 24: «Omne animal, quod est contritis, vel tonsis, vel sectis, ablatisque testiculis, non offeretis Domino.» Deut. XXIII, 1: «Non intrabit eunuchus [Col. 0136A] attritis vel amputatis testiculis, et abscisso veretro, Ecclesiam Dei.» In tam misera me contritione positum confusio, fateor, pudoris potius quam devotio conversionis ad monasticorum latibula claustrorum compulit. Illa tamen prius ad imperium nostrum sponte velata, et monasterium ingressa ⁜ (30) . Ambo itaque simul sacrum habitum suscepimus, ego quidem in abbatia Sancti Dionysii, illa in monasterio Argenteoli supradicto. Quae quidem, memini, cum ejus adolescentiam a jugo monasticae regulae tanquam intolerabili poena plurimi frustra deterrerent ei compatientes, in illam Corneliae querimoniam inter lacrymas et singultus prout poterat prorumpens, ait:

(LUCAN. Pharsal., lib. VIII, 94) . Atque in his verbis ad altare mox properat, et confestim ab episcopo benedictum velum ab altare tulit, et se monasticae professioni coram omnibus alligavit. Vix autem de vulnere adhuc convalueram, cum ad me confluentes clerici tam ab abbate nostro, quam a meipso continuis supplicationibus efflagitabant; quatenus quod hucusque pecuniae vel laudis cupiditate egeram, nunc amore Dei operam studio darem, attendens quod mihi fuerat a Domino talentum commissum (Matth. XXV, 15) , ab ipso esse cum usuris exigendum: et qui divitibus [Col. 0136C] maxime hucusque intenderam, pauperibus erudiendis amodo studerem. Et ob hoc maxime Dominica manu me nunc tactum esse cognoscerem, quo liberius a carnalibus illecebris, et tumultuosa vita saeculi abstractus, studio litterarum vacarem. Nec tam mundi quam Dei vere philosophus fierem. ⁜ (31) Erat autem abbatia illa nostra, ad quam me contuleram, saecularis admodum vitae atque turpissimae. ⁜ (32) Cujus abbas ipse, quo caeteris praelatione major, tanto vita deterior atque infamia notior erat. [Col. 0137A] Quorum quidem intolerabiles spurcitias ego frequenter atque vehementer modo privatim, modo publice redarguens, omnibus me supra modum onerosum atque odiosum effeci. Qui ad quotidianam discipulorum nostrorum instantiam maxime gavisi, occasionem nacti sunt, qua me a se removerent. Diu itaque illis instantibus atque importune pulsantibus abbate quoque nostro et fratribus intervenientibus, [Col. 0138A] ad cellam quamdam recessi, scholis more solito vacaturus. ⁜ (33) Ad quas quidem tanta scholarium multitudo confluxit, ut nec locus hospitiis, nec terra sufficeret alimentis. Ubi, quod professioni meae convenientius erat, sacrae plurimum lectioni studium intendens, saecularium artium disciplinam, quibus amplius assuetus fueram, et quas a me plurimum requirebant, non penitus abjeci; sed de his [Col. 0139A] quasi hamum quemdam fabricavi, quo illos philosophico sapore inescatos ad verae philosophiae lectionem attraherem, sicut et summum Christianorum philosophorum Origenem consuevisse Historia meminit ecclesiastica ⁜ (34) . Cum autem in divina Scriptura non minorem mihi gratiam, quam in saeculari Dominus contulisse videretur, coeperunt admodum ex utraque lectione scholae nostrae multiplicari, et caeterae omnes vehementer attenuari. Unde maxime magistrorum invidiam atque odium adversum me concitavi. Qui in omnibus quae poterant mihi derogantes, duo praecipue absenti mihi semper [Col. 0140A] objiciebant: quod scilicet proposito monachi valde sit contrarium saecularium librorum studio detineri, et quod sine magistro ad magisterium divinae lectionis accedere praesumpsissem, ut sic videlicet omne mihi doctrinae scholaris exercitium interdiceretur, ad quod incessanter episcopos, archiepiscopos, abbates et quascunque poterant religiosi nominis personas incitabant.

CAP. IX. De libro Theologiae suae, et persecutione quam sustinuit a condiscipulis. Concilium contra eum. — ⁜ (35) Accidit autem mihi ut ad ipsum fidei nostrae fundamentum humanae rationis similitudinibus [Col. 0141A] disserendum primo me applicarem, et quemdam theologiae tractatum De unitate et Trinitate divina scholaribus nostris componerem, qui humanas et philosophicas rationes requirebant, et plus quae intelligi quam quae dici possent efflagitabant, dicentes quidem verborum superfluam esse prolationem, [Col. 0142A] quam intelligentia non sequeretur, nec credi posse aliquid nisi primitus intellectum, et ridiculosum esse aliquem aliis praedicare quod nec ipse nec illi quos doceret intellectu capere possent. Domino ipso arguente quod «caeci essent duces caecorum (Matth. XV, 14) .» ⁜ (36) Quem quidem tractatum cum vidissent [Col. 0143A] et legissent plurimi, coepit in commune omnibus plurimum placere, quod in eo pariter omnibus satisfieri super hoc quaestionibus videbatur. Et quoniam quaestiones istae prae omnibus difficiles videbantur, quanto earum major exstiterat gravitas, [Col. 0144A] tanto solutionis earum censebatur major subtilitas. Unde aemuli mei vehementer accensi concilium contra me congregaverunt, maxime ⁜ (37) duo illi antiqui insidiatores, Albericus scilicet et Lotulfus, qui jam ⁜ (38) defunctis magistris eorum et nostris, [Col. 0145A] Guillelmo scilicet atque Anselmo, post eos quasi regnare se solos appetebant, atque etiam ipsis tanquam haeredes succedere. Cum autem utrique Remis scholas regerent, crebris suggestionibus ⁜ (39) archiepiscopum suum Rodulphum adversum me commoverunt, ut ⁜ (40) ascito Conano Praenestino episcopo, qui tunc legatione fungebatur in Gallia, conventiculum quemdam ⁜ (41) sub nomine concilii [Col. 0146A] in Suessionensi civitate celebrarent, meque invitarent quatenus illud opus clarum, quod de Trinitate composueram, mecum afferrem. Et factum est ita. Antequam autem illuc pervenirem, duo illi praedicti aemuli nostri ita me in clero et populo diffamaverunt, ut pene me populus paucosque qui advenerant ex discipulis nostris prima die nostri adventus lapidarent, dicentes me tres Deos praedicare et scripsisse, [Col. 0147A] sicut ipsis persuasum fuerat. Accessi autem, mox ut ad civitatem veni, ad legatum; eique libellum nostrum inspiciendum et dijudicandum tradidi; et me, si aliquid scripsissem quod a catholica fide dissentiret, paratum esse ad correctionem [ al. correptionem] vel satisfactionem, obtuli. Ille autem statim mihi praecepit libellum ipsum archiepiscopo, illisque aemulis meis deferre, quatenus ipsi me judicarent, qui me super hoc accusabant, ut illud in me etiam compleretur: «Et inimici nostri sunt judices (Deut. XXXII, 31) .» Saepius autem illi inspicientes atque revolventes libellum, nec quid in audientia proferre adversum me auderent invenientes, distulerunt usque in finem concilii libri, ad quam anhelabant, damnationem. [Col. 0147B] Ego autem singulis diebus antequam sederet [ al. cederet] concilium, in publico omnibus secundum quam scripseram fidem catholicam disserebam, et cum magna admiratione omnes qui audiebant tam verborum apertionem quam sensum nostrum commendabant. Quod cum populus et clerus inspiceret, coeperunt adinvicem dicere: «Ecce nunc palam loquitur, et nemo in eum aliquid dicit.» Et concilium ad finem festinat, maxime in eum ut audivimus, congregatum. Nunquid judices cognoverunt, quia ipsi potius, quam ille, errant? Ex quo aemuli nostri quotidie magis ac magis inflammabantur. Quadam autem die Albericus ad me animo intentatis [ al. intentandum] cum quibusdam discipulis suis accedens, post quaedam blanda colloquia [Col. 0147C] dixit se mirari quoddam, quod in libro illo notaverat: quod scilicet cum Deus Deum genuerit, nec nisi unus Deus sit, negarem tamen Deum seipsum genuisse. Cui statim respondi: «Super hoc, si vultis, rationem proferam.»—«Non curamus, inquit ille, rationem humanam, aut sensum nostrum in talibus, sed auctoritatis verba solummodo.» Cui ego: «Vertite, inquam, folium libri, et invenietis auctoritatem.» Et erat praesto liber quem secum ipse detulerat. Revolvi ad locum, quem noveram, quem ipse minime compererat, aut qui nonnisi mihi nocitura quaerebat. Et voluntas Dei fuit, ut cito occurreret mihi quod volebam. Erat autem sententia intitulata: Augustinus De Trinitate lib. I [Col. 0147D] (cap. 1) : «Qui putat ejus potentiae Deum, ut seipsum ipse genuerit, eo plus errat quod non solum Deus ita non est; sed nec spiritalis creatura, nec corporalis. Nulla enim omnino res est, quae seipsam gignat.» Quod cum discipuli ejus, qui aderant, audissent, obstupefacti erubescebant. Ipse autem, ut [Col. 0148A] se quoquomodo protegeret: «Bene, inquit, est intelligendum.» Ego autem subjeci [ al. subjunxi], «hoc non esse novellum, sed ad praesens nihil attinere, cum ipse verba tantum, non sensum requisisset. Si autem sensum et rationem attendere vellet, paratum me dixi ei ostendere secundum ejus sententiam, quod in eam lapsus esset haeresim, secundum quam is qui pater est sui ipsius filius sit.» Quo ille audito, statim quasi furibundus effectus, ad minas conversus est, asserens nec rationes meas, nec auctoritates mihi in hac causa suffragaturas esse. Atque ita recessit. Extrema vero die concilii, priusquam residerent, diu legatus ille atque archiepiscopus cum aemulis meis et quibusdam personis deliberare coeperunt, quid de meipso et libro [Col. 0148B] meo statueretur, pro quo maxime vocati fuerant. Et quoniam ex verbis meis, aut scripto quod erat in praesenti, non habebant quod in me praetenderent, omnibus aliquantulum conticentibus, aut jam mihi minus aperte detrahentibus, ⁜ (42) Gaufridus Carnotensis episcopus, qui caeteris episcopis et religionis nomine et sedis dignitate praecellebat, ita exorsus est: «Nostis, domini omnes qui adestis, hominis hujus doctrinam, qualiscunque sit, ejusque ingenium, in quibuscunque studuerit multos assectatores [ al. assentatores] et sequaces habuisse, et magistrorum tam suorum quam nostrorum famam maxime compressisse, et quasi ejus vincam a mari usque ad mare palmites suos extendisse. Si hunc [Col. 0148C] praejudicio, quod non arbitror, gravaveritis, etiamsi recte multos vos offensuros sciatis, et non deesse plurimos qui eum defendere velint; praesertim cum in praesenti scripto nulla videamus, quae aliquid obtineant apertae calumniae, et quia juxta illud Hieronymi: Semper in propatulo fortitudo aemulos habet ⁜ (43) , feriuntque summos fulgura montes ⁜ (44) : Videte ne plus ei nominis conferatis violenter agendo, et plus nobis criminis ex invidia, quam ei ex justitia conquiramus.» Falsus enim rumor, ut praedictus doctor meminit (ep. 10), cito opprimitur, et vita posterior judicat de priore. Si autem canonice agere in eum disponitis, dogma ejus vel scriptum in medium proferatur, et interrogato libere respondere liceat, ut convictus vel confessus [Col. 0148D] [ al. confusus] penitus obmutescat. Juxta illam saltem beati Nicodemi sententiam, qua Dominum ipsum liberare cupiens, aiebat: «Nunquid lex nostra judicat hominem, nisi audierit ab ipso prius, et cognoverit quid faciat?» (Joan. VII, 51.) Quo audito statim aemuli mei obstrepentes exclamaverunt: [Col. 0149A] O sapiens [ al. sapientis] consilium, ut contra ejus verbositatem contendamus, cujus argumentis vel sophismatibus universus obsistere mundus non posset! Sed certe multo difficilius erat cum ipso contendere Christo, ad quem tamen audiendum Nicodemus juxta legis sanctionem invitabat. Cum autem episcopus ad id quod proposuerat eorum animos inducere non posset, alia via eorum invidiam refrenare attentat, dicens ad discussionem tantae rei, paucos qui aderant non posse sufficere, majorisque examinis causam hanc indigere. In hocque ulterius tantum suum esse consilium, ut ad abbatiam meam, hoc est monasterium Sancti Dionysii, abbas meus, qui aderat, me reduceret; ibique pluribus ac doctioribus personis convocatis diligentiori [Col. 0149B] examine quid super hoc faciendum esset statueretur. Assensit legatus huic novissimo consilio, et caeteri omnes. Inde mox legatus assurrexit, ut missam celebraret, antequam concilium intraret, et mihi per episcopum illum licentiam constitutam mandavit, revertendi scilicet ad monasterium nostrum, ibi exspectaturo quod condictum fuerat. Tunc aemuli mei nihil se egisse cogitantes, si extra dioecesim suam hoc negotium ageretur, ubi videlicet judicium minime exercere valerent, qui scilicet de justitia minus confidebant, archiepiscopo persuaserunt hoc sibi valde ignominiosum esse, si ad aliam audientiam causa haec transferretur, et periculosum fieri si sic evaderem. Et statim ad legatum concurrentes, ejus immutaverunt sententiam, et ad [Col. 0149C] hoc invitum pertraxerunt, ut librum sine ulla inquisitione damnaret, atque in conspectu omnium statim combureret, et me in alieno monasterio perenni clausura cohiberet. Dicebant enim ad damnationem libelli satis hoc esse debere, quod nec Romani pontificis, nec Ecclesiae auctoritate commendatum legere publice praesumpseram, atque ad transcribendum jam pluribus eum ipse praestitissem. Et hoc perutile futurum fidei Christianae, si exemplo mei multorum similis praesumptio praeveniretur. Quia autem legatus ille minus quam necesse esset litteratus fuerat, plurimum archiepiscopi consilio nitebatur [ al. utebatur], sicut et archiepiscopus illorum. Quod cum Carnotensis praesensisset [Col. 0149D] episcopus, statim machinamenta haec ad me retulit, et me vehementer hortatus est, ut hoc tanto lenius tolerarem, quanto violentius agere eos omnibus patebat. Atque hanc tam manifestae invidiae violentiam eis plurimum obfuturam, et mihi profuturam non dubitarem. Nec de clausura monasterii ullatenus perturbarer, sciens profecto legatum [Col. 0150A] ipsum, qui coactus hoc faciebat, post paucos dies, cum hinc recesserit, me penitus liberaturum. Et sic me, ut potuit, flentem flens et ipse consolatus est.

CAP. X. De combustione ipsius libri. De persecutione abbatis sui et fratrum in eum. —Vocatus itaque statim ad concilium adfui, et sine ullo discussionis examine meipsum compulerunt propria manu librum memoratum meum in ignem projicere. Et sic combustus est, ut tamen cum nihil dicere viderentur, quidam de adversariis meis id submurmuravit, quod in libro scriptum deprehenderat, solum Deum Patrem omnipotentem esse. Quod cum legatus subintellexisset, valde admirans ei respondit, hoc nec de puerulo [ al. parvulo] aliquo credi [Col. 0150B] debere, quod adeo erraret: «Cum communis, inquit, fides et teneat et profiteatur tres omnipotentes esse.» Quo audito Terricus quidam scholarum magister irridendo subintulit illud Athanasii (in Symbolo ), «et tamen non tres omnipotentes, sed unus omnipotens.» Quem cum episcopus suus increpare coepisset, et reprimere quasi reum, qui in majestatem loqueretur, audacter ille restitit, et quasi Danielis verba commemorans, ait (Dan. XIII, 48) : «Sic fatui filii Israel, non judicantes neque quod verum est cognoscentes, condemnastis filiam Israel. Revertimini ad judicium, et de ipso judice judicate,» qui talem judicem quasi ad instructionem fidei et correctionem erroris [ al. errorum] instituistis: [Col. 0150C] qui cum judicare deberet, ore se proprio condemnavit. Divina hodie misericordia innocentem patenter, sicut olim Susannam a falsis accusatoribus, liberate. Tunc archiepiscopus assurgens verbis, prout oportebat, commutatis sententiam legati confirmavit, dicens: «Revera Domine, inquit, omnipotens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus sanctus. Et qui ab hoc dissentit, aperte devius est, nec est audiendus. Et modo si placet, bonum est ut frater ille fidem suam coram omnibus exponat, ut ipsa prout oportet vel approbetur, vel improbetur atque corrigatur.» Cum autem ego ad profitendam et exponendam fidem meam assurgerem, ut quod sentiebam verbis propriis exprimerem; adversarii dixerunt non aliud mihi necessarium [Col. 0150D] [ al. necessum] esse, nisi ut Symbolum Athanasii recitarem, quod quivis puer aeque facere posset. Ac ne ex ignorantia praetenderem excusationem, quasi qui verba illa in usu non haberem, scripturam ad legendum afferri fecerunt, Legi inter suspiria, singultus et lacrymas prout potui ⁜ (45) . Inde quasi reus et convictus abbati Sancti Medardi, qui [Col. 0151A] aderat, traditus, ad claustrum ejus tanquam ad carcerem trahor. Statimque concilium solvitur. Abbas autem et monachi illius monasterii me sibi remansurum ulterius arbitrantes, summa exsultatione susceperunt, et cum omni diligentia tractantes consolari frustra nitebantur. Deus qui judicas aequitatem, quanto tunc animi felle, quanta mentis amaritudine teipsum infamis arguebam, te furibundus accusabam, saepius repetens illam beati Antonii [Col. 0152A] conquestionem: «Jesu bone, ubi eras ⁜ (46) ?» Quanto autem dolore aestuarem, quanta erubescentia confunderer, quanta desperatione perturbarer, sentire tunc potui, proferre non possum. Conferebam cum his quae in corpore passus olim fueram, quanta nunc sustinerem; et omnium hominum me aestimabam miserrimum. Parvam illam ducebam proditionem in comparatione hujus injuriae, et longe amplius famae quam corporis detrimentum plangebam: [Col. 0153A] cum ad illam ex aliqua [ al. antiqua] culpa devenerim, ad hanc me tam patentem violentiam sincera intentio amorque fidei nostrae induxissent, quae me ad scribendum compulerant. Cum autem hoc tam crudeliter et inconsiderate factum omnes, ad quos fama delatum est vehementer arguerent, singuli qui interfuerant a se culpam repellentes in alios transfundebant, adeo ut ipsi quoque nostri aemuli id consilio suo factum esse denegarent, et legatus coram omnibus invidiam Francorum super hoc maxime detestaretur. Qui statim poenitentia ductus post aliquos dies, cum ad tempus coactus satisfecisset illorum invidiae, me de alieno eductum monasterio ad proprium remisit; ubi fere quotquot erant olim jam, ut supra memini, infestos habebam, cum [Col. 0153B] eorum vitae turpitudo et impudens conversatio me suspectum penitus haberent, quem [ al. quod] arguentem graviter sustinerent. Paucis autem elapsis [Col. 0154A] mensibus, occasionem eis fortuna obtulit, qua me perdere molirentur. Fortuitu namque mihi quadam die legenti occurrit quaedam Bedae sententia, qua in expositione Actuum apostolorum asserit ⁜ (47) . Dionysium Areopagitam Corinthiorum potius quam Atheniensium fuisse episcopum. Quod valde eis contrarium videbatur, qui suum Dionysium esse illum Areopagitam jactitant, quem ipsum Atheniensem episcopum gesta ejus fuisse profitentur. Quod cum reperissem, quibusdam circumstantium fratrum quasi jocando monstravi, testimonium scilicet illud Bedae, quod nobis objiciebatur. Illi vero valde indignati dixerunt Bedam mendacissimum scriptorem, et se Huldonium [ al. Hilduinum et recte ] abbatem suum veriorem habere testem, qui pro hoc [Col. 0154B] investigando Graeciam diu perlustravit, et rei veritate agnita in gestis illius, quae conscripsit, hanc veraciter dubitationem removit. Unde cum unus eorum [Col. 0155A] importuna interrogatione pulsaret: quid mihi super hac controversia, Bedae videlicet atque Huldonii, videretur, respondi: Bedae auctoritatem, cujus scripta universae Latinorum frequentant Ecclesiae, gratiorem mihi videri. Ex quo illi vehementer accensi clamare coeperunt, nunc me patenter ostendisse, quod semper monasterium illud nostrum infestaverim, et quod nunc maxime toti regno derogaverim, ei videlicet honorem illum auferens, quo singulariter gloriaretur, cum eorum patronum Areopagitam fuisse denegarem. Ego autem respondi: nec me hoc denegasse, nec multum curandum esse, utrum ipse Areopagita an aliunde fuerit, dummodo tantam apud Deum adeptus sit coronam. Illi vero ad abbatem statim concurrentes, quod mihi imposuerant [Col. 0155B] [ al. imposituri erant] nuntiaverunt. Qui libenter hoc audivit, gaudens se occasionem aliquam adipisci qua me opprimeret, utpote qui quanto caeteris turpius vivebat, magis me verebatur. Tunc concilio suo congregato, et fratribus congregatis, graviter mihi comminatus est, et se ad regem cum festinatione missurum dixit, ut de me vindictam sumeret, tanquam regni sui gloriam et coronam ei auferente. Et me interim bene observare praecepit, donec me regi traderet. Ego autem ad regularem disciplinam, si quid deliquissem, frustra me offerebam. Tunc ego nequitiam eorum exhorrens, utpote qui tandiu tam adversam habuissem fortunam, penitus desperatus quasi adversum me universus conjurasset mundus, quorumdam consensu fratrum mei miserantium, et quorumdam [Col. 0155C] discipulorum nostrorum suffragio, nocte latenter aufugi, atque ⁜ (48) ad terram comitis Theobaldi proximam, ubi antea in cella moratus fueram, abscessi. [Col. 0156A] Ipse quippe et mihi aliquantulum notus erat, et oppressionibus meis quas audierat admodum compatiebatur. Ibi autem ⁜ (49) in castro Privigni [ al. Pruvini] morari coepi, in cella videlicet quadam Trecensium monachorum, quorum prior antea mihi familiaris exstiterat, et valde dilexerat. Qui valde in adventu meo gavisus, cum omni diligentia me procurabat. Accidit autem quadam die ut ad ipsum castrum abbas noster ad praedictum comitem pro quibusdam suis negotiis veniret. Quo cognito, accessi ad comitem cum priore illo, rogans eum quatenus pro me ipse intercederet ad abbatem nostrum, ut me absolveret et licentiam daret vivendi monastice ubicunque mihi competens locus occurreret. Ipse autem, et qui cum eo erant, in consilio [Col. 0156B] rem posuerunt, responsuri comiti super hoc in ipsa die antequam recederent. Inito autem consilio, visum est eis me ad aliam abbatiam velle transire, et hoc suae dedecus immensum fore. Maximae namque gloriae sibi imputabant, quod ad eos in conversione mea divertissem, quasi caeteris omnibus abbatiis contemptis; et nunc maximum sibi imminere dicebant opprobrium, si eis abjectis ad alios transmearem. Unde nullatenus vel me vel comitem super hoc audierunt. Imo mihi statim comminati sunt, quod nisi festinus redirem, me excommunicarent. Et priori illi, ad quem refugeram, modis omnibus interdixerunt, ne me deinceps retineret, nisi excommunicationis particeps esse sustineret. [Col. 0156C] Quo audito, tam prior ipse quam ego valde anxiati fuimus. ⁜ (50) Abbas autem in hac obstinatione recedens, post paucos dies defunctus est. ⁜ (51) Cui [Col. 0157A] cum alius successisset, ⁜ (52) conveni eum cum episcopo Meldensi, ut mihi hoc, quod a praedecessore ejus petieram, indulgeret. Cui rei cum nec ille primo acquiesceret, postea intervenientibus amicis quibusdam nostris, regem et consilium ejus super hoc compellavi, et sic quod volebam impetravi. ⁜ (53) Stephanus quippe regis tunc dapifer, vocato in partem abbate et familiaribus ejus, quaesivit ab [Col. 0158A] eis cur me invitum retinere vellent, ex quo incurrere facile scandalum possent, et nullam utilitatem habere, cum nullatenus vita mea et ipsorum convenire [ al. congruere] possent. Sciebam autem in hoc regii consilii sententiam esse, ut quo minus regularis abbatia illa esset, magis regi esset subjecta atque utilis, quantum videlicet ad lucra temporalia. Unde me facile regis et suorum assensum consequi credideram. [Col. 0159A] Sicque actum est. Sed ne gloriationem suam, quam de me habebat, monasterium amitteret, concesserunt mihi ad quam vellem solitudinem transire, dummodo nulli me abbatiae subjugarem. Hocque in praesentia regis et suorum utrimque assensum est et confirmatum. Ego itaque ad solitudinem quamdam in Trecensi pago mihi antea cognitam me contuli, ibique a quibusdam terra mihi donata, ⁜ (54) assensu episcopi terrae ⁜ (55) oratorium quoddam in nomine sanctae Trinitatis ex calamis et culmo primum construxi. Ubi cum quodam clerico nostro latitans, illud vere Domino poteram decantare: «Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. 54. 8) .»

CAP. XI. Quod cum cognovissent scholares ⁜ (56) , coeperunt undique concurrere, et relictis civitatibus et castellis solitudinem inhabitare, et pro amplis [Col. 0160A] domibus parva tabernacula sibi construere, et pro delicatis cibis herbis agrestibus et pane cibario victitare, et pro mollibus stratis culmum sibi et stramen comparare, et pro mensis glebas erigere. Et vere eos priores philosophos imitari crederes, de quibus et Hieronymus in libro secundo contra Jovinianum his commemorat verbis: «Per sensus quasi per quasdam fenestras vitiorum ad animam introitus est. Non potest metropolis et arx mentis capi, nisi per portas irruerit hostilis exercitus. Si Circensibus quispiam delectatur, si athletarum certamine, si mobilitate histrionum, si formis mulierum; si splendore gemmarum, vestium, et caeteris hujusmodi, per oculorum fenestras animae capta libertas est, et impletur illud propheticum: Mors intravit per fenestras nostras (Jer. IX, 21) . Igitur cum [Col. 0161A] per has portas quasi quidam perturbationum cunei ad arcem nostrae mentis intraverint, ubi erit liberbertas? ubi fortitudo ejus? ubi de Deo cogitatio? Maxime cum tactus depingat sibi etiam praeteritas voluptates, et recordationem vitiorum cogat animam compati, et quodam modo exercere quod non agit. His igitur rationibus invitati multi philosophorum reliquerunt frequentias urbium et hortulos suburbanos, ubi ager irriguus, et arborum comae, et susurrus avium, fontis speculum, rivus murmurans, et multae oculorum auriumque illecebrae, ne per luxum et abundantiam copiarum animae fortitudo mollesceret, et ejus pudicitia stupraretur. Inutile quippe est crebro videre per quae aliquando captus sis, et eorum te experimento committere [Col. 0161B] quibus difficulter careas. Nam et Pythagoraei hujusmodi frequentiam declinantes, in solitudine et desertis locis habitare consueverant.» Sed et ipse Plato cum dives esset et torum ejus Diogenes lutatis pedibus conculcaret, ut posset vacare philosophiae elegit academiam villam ab urbe procul non solum desertam, sed et pestilentem, ut cura et assiduitate morborum libidinis impetus frangerentur, discipulique sui nullam aliam sentirent voluptatem nisi earum rerum quas discerent. Talem et filii prophetarum Eliseo adhaerentes vitam referuntur duxisse (IV Reg. VI) . De quibus ipse quoque Hieronymus, quasi de monachis illius temporis, ad Rusticum monachum inter caetera ita scribit (Epist. IV) : «Filii prophetarum, quos monachos in Veteri [Col. 0161C] legimus Testamento, aedificabant sibi casulas prope fluenta Jordanis, et turbis et urbibus derelictis, polenta et herbis agrestibus victitabant.» Tales discipuli nostri ibi super Arduzonem fluvium casulas suas aedificantes, eremitae magis quam scholares videbantur. Quanto autem illuc major scholarium erat confluentia, et quanto duriorem in doctrina nostra vitam sustinebant, tanto amplius mihi aemuli aestimabant gloriosum, et sibi ignominiosum. Qui cum cuncta quae poterant [ al. potuerant] in me egissent, omnia cooperari mihi in bonum dolebant, atque ita juxta illud Hieronymi, me procul ab urbibus, foro, litibus, turbis remotum; sic quoque (ut Quintilianus ait), latentem invenit invidia. Quia [Col. 0161D] [ al. Qui] apud semetipsos tacite conquerentes et ingemiscentes dicebant: «Ecce mundus totus post eum abiit, nihil persequendo profecimus, sed magis eum gloriosum effecimus. Exstinguere nomen ejus studuimus, sed magis accendimus. Ecce in civitatibus omnia necessaria scholares ad manum habent, et civiles delicias contemnentes, ad solitudinis inopiam confluunt, et sponte miseri fiunt.» Tunc autem praecipue ad scholarum regimen intolerabilis me compulit paupertas, cum fodere non valerem, et mendicare erubescerem. Ad artem itaque, quam noveram, recurrens [ al. revertens], pro labore manuum ad officium linguae compulsus sum. Scholares autem ultro mihi quaelibet necessaria praeparabant, tam in victu scilicet quam in vestitu [Col. 0162A] vel cultura agrorum, seu in expensis aedificiorum, ut nulla me scilicet a studio cura domestica retardaret. Cum autem oratorium nostrum modicam eorum portionem capere non posset, necessario ipsum dilataverunt, et de lapidibus et lignis construentes melioraverunt [ al. incolaverunt]. Quod cum in nomine [ al. honore] sanctae Trinitatis esset fundatum, ac postea dedicatum, quia tamen ibi profugus ac tam desperatus divinae gratia consolationis aliquantulum respirassem, in memoriam hujus beneficii ipsum Paracletum [ al. Paraclitum, et sic ubique ] nominavi. Quod multi audientes, non sine magna admiratione susceperunt, et nonnulli hoc vehementer calumniati sunt, dicentes non licere Spiritui sancto specialiter magis quam Deo [Col. 0162B] Patri Ecclesiam aliquam assignari; sed vel soli Filio, vel toti simul Trinitati secundum antiquam consuetudinem. Ad quam nimirum calumniam hic eos error plurimum induxit, quod inter Paracletum et Spiritum Paracletum nihil referre crederent. Cum ipsa quoque Trinitas et quaelibet in Trinitate persona sicut Deus vel adjutor dicitur, ita et Paracletus, id est consolator recte nuncupetur, juxta illud Apostoli: «Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra (II Cor. I, 3) .» Et secundum quod Veritas ait: «Et alium Paracletum dabit vobis (Joan. XIV, 16) .» Quid etiam impedit, cum omnis Ecclesia in nomine Patris, et Filii, et Spiritus [Col. 0162C] sancti pariter consecretur, nec sit eorum in aliquo possessio diversa [ al. divisa], quod domus Domini non ita Patri, vel Spiritui sancto ascribatur, sicut Filio? Quis titulum ejus, cujus est ipsa domus, de fronte vestibuli radere praesumat? aut cum se Filius in sacrificium Patri obtulerit, et secundum hoc in celebrationibus missarum specialiter ad Patrem orationes dirigantur, et hostiae fiat immolatio, cur ejus praecipue altare esse non videatur, cui maxime supplicatio et sacrificium agitur? Nunquid rectius ejus cui immolatur, quam illius qui immolatur, altare dicendum est? an melius Dominicae crucis, aut sepulcri, vel beati Michaelis, seu Joannis, aut Petri, aut alicujus sancti, qui nec ibi immolantur, [Col. 0162D] nec eis immolatur, aut obsecrationes eis fiunt, altare quis esse confitebitur? Nimirum nec inter idololatras altaria vel templa aliquorum dicebantur, nisi quibus ipsi sacrificium atque obsequium impendere intendebant. Sed fortasse dicat aliquis, ideo Patri non esse vel ecclesias, vel altaria dedicanda, quod ejus aliquod factum [ al. festum] non existit, quod specialem ei solemnitatem tribuat. Sed haec profecto ratio ipsi hoc Trinitati aufert, et Spiritui sancto non aufert. Cum ipse quoque Spiritus ex adventu suo propriam habeat Pentecostes solemnitatem, sicut Filius ex suo, Natalis sui festivitatem. Sicut enim Filius missus est in mundum, ita et Spiritus sanctus in discipulos propriam sibi vindicat solemnitatem. Cui etiam probabilius [Col. 0163A] quam alicui aliarum personarum templum ascribendum videtur, si diligentius apostolicam attendamus auctoritatem atque ipsius Spiritus operationem. Nulli enim trium personarum speciale [ al. spirituale] templum specialiter ascribit Apostolus, nisi Spiritui sancto. Non enim ita templum Patris, vel templum Filii dicit, sicut templum Spiritus sancti, in prima ad Corinthios ita scribens: «Qui adhaeret Domino, unus spiritus est (I Cor. VI, 17) .» Item: «An nescitis quia corpora vestra templum sunt Spiritus sancti, qui in vobis est, quem habetis a Deo, et non est vestri? (ibid., 19.) » Quis etiam divinorum sacramenta beneficiorum, quae in Ecclesia fiunt, operationi divinae gratiae, qua Spiritus sanctus intelligitur, nesciat specialiter [Col. 0163B] ascribi? Ex aqua quippe et Spiritu sancto in baptismo renascimur, et tunc primo quasi speciale templum Deo constituimur. In consummatione quoque septiformis Spiritus gratia traditur, quibus ipsum Dei templum adornatur atque dedicatur. Quid ergo mirum, si ei personae, cui specialiter spirituale templum Apostolus tribuit, nos corporale assignemus? Aut cujus personae rectius Ecclesia esse dicitur, quam ejus, cujus operationi cuncta, quae in Ecclesia ministrantur, beneficia specialiter assignantur? Non tamen hoc ita cogitamus [ al. agitamus], ut cum Paracletum primo nostrum vocaverimus oratorium, uni ipsum personae nos dicasse fateamur; sed propter eam quam supra reddidimus causam, in memoriam scilicet nostrae consolationis. [Col. 0163C] Quanquam si illo quoque, quo creditur, modo id fecissemus, non esset [ al. est] rationi adversum, licet consuetudini incognitum.

CAP. XII. De persecutione quorumdam quasi novorum apostolorum in eum. —Hoc autem loco me corpore latitante, sed fama tunc universum mundum perambulante, et illius poetici figmenti, quod echo dicitur ⁜ (57) , instar penitus recinente [ al. resonante], quod videlicet plurimum vocis habeat, [Col. 0164A] sed nihil subest: priores aemuli cum per se jam minus valerent, quosdam adversum me novos apostolos, quibus mundus plurimum credebat, excitaverunt ⁜ (58) . Quorum alter regularium canonicorum vitam, alter monachorum se resuscitasse gloriabatur. Hi praedicando per mundum discurrentes, et me impudenter quantum poterant corrodentes, non modice [ al. modicum] tam ecclesiasticis quibusdam quam saecularibus potestatibus contemptibilem ad tempus effecerunt, et de mea tam fide quam vita adeo sinistra disseminaverunt, ut ipsos quoque amicorum nostrorum praecipuos a me averterent, et qui adhuc pristini amoris erga me aliquid retinerent, hoc ipsi modis omnibus metu illorum dissimularent. Deus ipse mihi testis est, quoties aliquem [Col. 0164B] ecclesiasticarum personarum conventum adunari noveram, hoc in damnationem meam agi credebam. Stupefactus illico quasi supervenientis ictum fulguris, exspectabam ut quasi haereticus aut profanus in conciliis traherer aut Synagogis. Atque ut de pulice ad leonem, de formica ad elephantem comparatio ducatur, non me mitiori animo persequebantur aemuli mei, quam beatum olim Athanasium haeretici. Saepe autem (Deus scit) in tantam lapsus sum desperationem, ut Christianorum finibus excessis, ad gentes transire disponerem, atque ibi quiete sub quacunque tributi pactione inter inimicos Christi Christiane vivere. Quos tanto integre propitios me habiturum credebam, quanto me minus Christianum ex imposito mihi crimine suspicarentur, [Col. 0164C] et ob hoc facilius ad sectam suam inclinari posse crederent.

CAP. XIII. De abbatia ad quam assumptus est, et persecutione tam filiorum, id est monachorum, quam tyranni in eum. —Cum autem tantis perturbationibus incessanter affligerer, atque hoc extremum mihi superesset consilium, ut apud inimicos Christi ad Christum confugerem: occasionem quamdam adeptus qua insidias istas paululum declinare me [Col. 0165A] credidi, incidi in Christianos atque monachos gentibus longo saeviores, atque pejores ⁜ (59) . Erat quippe in Britannia minore in episcopatu Venetensi abbatia quaedam Sancti Gildasii Rivensis [ al. Ruiensis, et melius: vulgo de Ruys] pastore defuncto desolata. Ad quam me concors fratrum electio cum assensu principis terrae vocavit, atque hoc ab abbate nostro et fratribus facile impetravit. Sicque me Francorum invidia ad Occidentem, sicut Hieronymum Romanorum expulit ad Orientem. Nunquam enim huic rei (sciat Deus) acquievissem, nisi ut quocunque modo has, quas incessanter sustinebam, oppressiones, ut dixi, declinarem. Terra quippe barbara, et terrae lingua mihi incognita erat, et turpis atque indomabilis illorum monachorum [Col. 0165B] vita omnibus fere notissima, et gens terrae illius inhumana atque incomposita. Sicut ergo ille, qui imminente sibi gladio perterritus in praecipitium se collidit, et ut puncto temporis mortem unam differat aliam incurrit; sic ego ab uno periculo in aliud scienter me contuli, ibique ad horrisoni undas Oceani cum fugam mihi ulterius terrae postremitas non praeberet, saepe in orationibus meis illud revolvebam: «A finibus terrae ad te clamavi, dum anxiaretur cor meum (Psal. LX, 3) .» Quanta enim anxietate illa etiam, quam regendam susceperam, indisciplinata fratrum congregatio cor meum die ac nocte cruciaret, cum tam animae meae quam corporis pericula pensarem, neminem jam latere arbitror. Certum quippe habebam, quod si eos ad regularem vitam, quam professi fuerant, compellere tentarem, me vivere non posse. Quod si hoc inquantum possem non agerem, me damnandum [ al. damnificandum] esse. Ipsam etiam abbatiam tyrannus quidam in terra illa potentissimus ita jamdiu sibi subjugaverat, ex inordinatione scilicet ipsius monasterii nactus occasionem, ut omnia loca monasterio adjacentia in usus proprios redegisset, ac gravioribus exactionibus monachos ipsos quam tributarios Judaeos exagitaret. [Col. 0166B] Urgebant me monachi pro necessitudinibus quotidianis, cum nihil in commune haberent quod eis ministrarem, sed unusquisque de propriis olim marsupiis se et concubinas suas cum filiis et filiabus sustentaret. Gaudebant me super hoc anxiari, et ipsi quoque furabantur et asportabant quae poterant, ut cum in administratione ipsa deficerem, compellerer [ al. compellerent] aut a disciplina cessare, aut omnino recedere. Cum autem tota terrae illius barbaries pariter exlex et indisciplinata [Col. 0167A] esset, nulli erant hominum ad quorum confugere possem adjutorium, cum a moribus omnium pariter dissiderem. Foris me tyrannus ille et satellites sui assidue opprimebant, intus mihi fratres incessanter insidiabantur, ut illud Apostoli in me specialiter dictum res ipsa indicaret, «foris pugnae, intus timores (II Cor. VII, 5) .» Considerabam, et plangebam quam inutilem et miseram vitam ducerem, et quam infructuose tam mihi quam aliis viverem, et quantum antea clericis profecissem, et quod nunc eis propter monachos dimissis, nec in ipsis, nec in monachis aliquem fructum haberem, et quam inefficax in omnibus incoeptis atque conatibus meis redderer, ut jam mihi de omnibus illud improperari rectissime deberet: «Hic [Col. 0167B] homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV, 30) .» Desperabam penitus, cum recordarer quae fugeram, et considerarem quae incurrerem, [Col. 0168A] et priores molestias quasi jam nullas reputans, crebro apud me ingemiscens dicebam: «Merito haec patior, qui Paracletum, id est consolatorem, deserens in desolationem certam me intrusi, et minas evitare cupiens ad certa confugi pericula.» Illud autem plurimum me cruciabat quod, oratorio nostro dimisso, de divini celebratione officii ita ut oporteret providere non poteram; quoniam loci nimia paupertas vix unius hominis necessitudini sufficeret. Sed ipse quoque verus Paracletus mihi maxime super hoc desolato veram attulit consolationem, et proprio prout debebat providit oratorio ⁜ (60) . Accidit namque ut abbas noster Sancti Dionysii praedictam illam Argenteoli [ al. Argentolii] abbatiam, in qua religionis habitum nostra [Col. 0168B] illa jam in Christo soror potius quam uxor Heloissa susceperat, tanquam ad jus monasterii sui antiquitus pertinentem, quocunque modo acquireret, [Col. 0169A] et conventum inde sanctimonialium, ubi illa comes nostra prioratum habebat, violenter expelleret ⁜ (61) . Quae cum diversis locis exsules dispergerentur, oblatam mihi a Domino intellexi occasionem, qua nostro consulerem oratorio. Illuc namque reversus, eam cum quibusdam aliis de eadem congregatione ipsi adhaerentibus ad praedictum oratorium invitavi. Eoque illis adductis, ipsum oratorium cum omnibus ei pertinentibus concessi et donavi, ipsamque postmodum donationem nostram assensu atque interventu [Col. 0170A] episcopi terrae ⁜ (62) papa Innocentius secundus ipsis et earum sequacibus per privilegium in perpetuum corroboravit. Quas ibi quidem primo inopem sustinentes vitam, et ad tempus plurimum desolatas, divinae misericordiae respectus, cui devote serviebant, in brevi consolatus est, et se eis quoque verum exhibuit Paracletum, et circumadja centes populos misericordes eis atque propitios effecit. Et ⁜ (63) plus (sciat Deus) ut arbitror uno anno in terrenis commodis [ al. praediis] sunt multiplicatae, [Col. 0171A] quam ego per centum si ibi permansissem. Quippe quo [ al. quanto] feminarum sexus est infirmior, tanto earum inopia miserabilior facile humanos [Col. 0172A] commovet [ al. permovet] affectus, et earum virtus tam Deo quam hominibus est gratior. Tantam autem gratiam in oculis omnium ⁜ (64) illi sorori [Col. 0173A] nostrae, quae caeteris praeerat, Dominus annuit ut eam episcopi quasi filiam, abbates quasi sororem, laici quasi matrem diligerent: et omnes pariter ejus religionem, prudentiam, et in omnibus incomparabilem patientiae mansuetudinem admirabantur. Quae quanto rarius se videri permittebat, ut scilicet clauso cubiculo sacris meditationibus atque orationibus purius vacaret, tanto ardentius ejus praesentiam atque spiritualis colloquii monita hi qui foris sunt efflagitabant.

CAP. XIV. De infamatione turpitudinis. —Cnm autem omnes earum vicini vehementer me culparent, quod [Col. 0174A] earum inopiae minus quam possem et deberem consulerem, et facile id nostra saltem praedicatione valerem: coepi saepius ad eas reverti, ut eis quoquomodo subvenirem. In quo nec invidiae mihi murmur defuit, et quod me facere sincera charitas compellebat, solita derogantium pravitas impudentissime accusabat, dicens me adhuc quadam carnalis concupiscentiae oblectatione teneri, qui pristinae dilectae sustinere absentiam vix aut nunquam paterer. Qui frequenter illam beati Hieronymi querimoniam mecum volvens, qui ad Asellam de fictis amicis scribens (epist. XCIX) , ait: «Nihil mihi objicitur [Col. 0175A] nisi sexus meus, et hoc nunquam objiceretur nisi cum Hierosolymam Paula proficiscitur.» Et iterum: «Antequam, inquit, domum sanctae Paulae nossem, totius in me urbis studia consonabant, omnium pene judicio dignus summo sacerdotio decernebar. Sed scio per bonam et malam famam pervenire ad regna coelorum.» Cum hanc, inquam, in tantum virum detractionis [ al. detractionis] injuriam ad mentem reducerem, non modicam hinc consolationem carpebam, inquiens: O si tantam suspicionis causam aemuli mei in me reperirent, quanta me detrectatione opprimerent! Nunc vero mihi divina misericordia ab hac suspicione liberato, quomodo hujus perpetrandae turpitudinis facultate ablata suspicio remanet? Quae etiam tam impudens haec criminatio [Col. 0176A] novissima? Adeo namque res ista omnem hujus turpitudinis suspicionem apud omnes removet, ut quicunque mulieres observare diligentius student, eis eunuchos adhibeant, sicut de Esther et caeteris regis Assueri puellis sacra narrat historia (Esther. II, 3) . Legimus et potentem illum reginae Candacis eunuchum universis ejus gazis praeesse (Act. VIII, 27) . Ad quem convertendum et baptizandum Philippus apostolus ab angelo directus est. Tales quippe semper apud verecundas et honestas feminas tanto amplius dignitatis et familiaritatis adepti sunt, quanto longius ab hac absistebant suspicione. Ad quam quoque penitus removendam maximum illum Christianorum philosophum Origenem, cum mulierum quoque sanctae doctrinae intenderet, [Col. 0177A] sibi ipsi manus intulisse ecclesiasticae Historiae ⁜ (65) liber VI continet. Putabam tamen in hoc mihi magis quam illi divinam misericordiam propitiam fuisse, ut quod ille minus provide creditur egisse, atque inde non modicum crimen incurrisse; id aliena culpa in me ageret, ut ad simile opus me liberum praepararet, ac tanto minore poena, quanto breviore ac subita, ut oppressus somno cum mihi manus injicerent nihil poenae fere sentirem. Sed quod tunc forte minus pertuli ex vulnere, nunc ex detractione divitius [ f. diutius] plector, et plus ex detrimento famae quam ex corporis crucior diminutione. Sicut enim scriptum est: «Melius est nomen bonum quam divitiae multae (Prov. XXII, 1) .» Et ut beatus meminit Augustinus in sermone [Col. 0177B] quodam De vita et moribus clericorum ⁜ (66) : «Qui fidens conscientiae suae negligit famam suam, crudelis est.» Idem supra: «Providemus, inquit, bona, ut ait Apostolus, non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus (Rom. XII, 17) . Propter nos conscientia nostra sufficit in nobis. Propter nos fama nostra non pollui, sed pollere debet in nobis. Duae res sunt conscientia et fama. Conscientia tibi; fama proximo.» Quid autem horum invidia ipsi Christo vel ejus membris, tam prophetis scilicet quam apostolis, seu aliis Patribus sanctis objiceret, si in eorum temporibus existeret, cum eos videlicet corpore integros tam familiari conversatione feminis praecipue videret sociatos. Unde et beatus Augustinus in libro De opere monachorum, ipsas [Col. 0177C] etiam mulieres Domino Jesu Christo atque apostolis ita inseparabiles comites adhaesisse demonstrat, ut et cum eis etiam ad praedicationem procederent (cap. 4) : «Ad hoc enim, inquit, et fideles mulieres habentes terrenam substantiam ibant cum eis, et ministrabant eis de sua substantia, ut nullius indigerent horum quae ad substantiam vitae hujus pertinerent. Et quisquis non putat ab apostolis fieri, ut cum eis sanctae conversationis mulieres cursitarent quocunque Evangelium praedicabant, Evangelium audiat et cognoscat quemadmodum hoc ipsius Domini exemplo faciebant. In Evangelio enim scriptum est: Deinceps et ipse iter faciebat per civitates, et castella, evangelizans regnum Dei, et duodecim [Col. 0177D] cum illo, et mulieres aliquae quae erant curatae a spiritibus immundis [ al. malignis], et infirmitatibus, Maria, quae vocatur Magdalene, et Joanna uxor Cuzae procuratoris Herodis, et Susanna, et aliae multae quae ministrabant ei de facultatibus suis (Luc. VIII, 1) .» Et Leo nonus [ al. Magnus] contra epistolam Parmeniani [ al. Parmenii] de studio monasterii: «Omnino, inquit, profitemur non licere episcopo, presbytero, diacono, subdiacono propriam uxorem causa religionis abjicere cura sua, ut non ei victum et vestitum largiatur, sed non ut cum illa carnaliter jaceat. Sic et sanctos apostolos legimus egisse, [Col. 0178A] beato Paulo dicente: Nunquid non habemus potestatem sororem mulierem circumducendi, sicut fratres Domini et Cephas? (I Cor. IX, 5.) Vide insipiens quia non dixit: Nunquid non habemus potestatem sororem mulierem amplectendi, sed circumducendi; scilicet ut mercede praedicationis sustentarentur ab eis, nec tamen deinceps foret inter eos carnale conjugium.» Ipse certe Pharisaeus, qui intra se de Domino ait: «Hic, si esset propheta, sciret utique quae et qualis esset mulier quae tangit eum, quia peccatrix est (Luc. VII, 39) :» multo commodiorem, quantum ad humanum judicium spectat, turpitudinis conjecturam de Domino concipere poterat quam de nobis isti, aut qui matrem ejus juveni commendatam (Joan. XIX, 27) , vel prophetas cum viduis maxime [Col. 0178B] hospitari atque conversari (III Reg. XVII, 10) videbat, multo probabiliorem inde suspicionem contrahere. Quid etiam dixissent isti detractores nostri, si Malchum illum captivum monachum, de quo beatus scribit Hieronymus ⁜ (67) , eodem contubernio cum uxore victitantem conspicerent? Quanto id crimini ascriberent, quod egregius ille doctor cum vidisset, maxime commendans, ait: «Erat illic senex quidam nomine Malchus ejusdem loci indigena, anus quoque in ejus contubernio. Studiosi ambo religionis, et sic ecclesiae limen terentes, ut Zachariam et Elisabeth de Evangelio crederes, nisi quod Joannes in medio non erat.» Cur denique a detractione sanctorum Patrum se continent, quos frequenter legimus, vel etiam vidimus, monasteria quoque feminarum [Col. 0178C] constituere atque eis ministrare, exemplo quidem septem diaconorum, quos pro se apostoli mensis et procurationi mulierum praefecerunt? (Act. VI, 5.) Adeo namque sexus infirmior fortioris indiget auxilio, ut semper virum mulieri quasi caput praeesse Apostolus statuat. In cujus etiam rei signo ipsam semper velatum habere caput praecipit (I Cor. XX, 5) . Unde non mediocriter miror consuetudines has in monasteriis dudum inolevisse, quod quemadmodum viris abbates, ita et feminis abbatissae praeponantur, et ejusdem regulae professione tam feminae quam viri se astringant. In qua tamen pleraque continentur quae a feminis tam praelatis quam subjectis nullatenus possunt adimpleri. [Col. 0178D] In plerisque etiam locis ordine perturbato naturali ipsas abbatissas atque moniales clericis quoque ipsis, quibus subest populus, dominari conspicimus, et tanto facilius eos ad prava desideria inducere posse, quanto eis amplius habent praeesse, et jugum illud in eos gravissimum exercere. Quod satyricus ille considerans ait:

(JUVEN., Sat. VI, V. 459) .

CAP. XV. Hoc ego saepe apud me pertractando, quantum mihi liceret, sororibus illis providere, et [Col. 0179A] earum curam agere disposueram; et quo me amplius revererentur, corporali quoque praesentia eis invigilare. Et cum me nunc frequentior ac major persecutio filiorum quam olim fratrum affligeret, ad eas de aestu hujus tempestatis quasi ad quemdam tranquillitatis portum recurrerem, atque ibi aliquantulum respirarem, et qui in monachis nullum, aliquem saltem in illis assequerer fructum. Ac tanto id mihi fieret magis saluberrimum, quanto id earum infirmitati magis esset necessarium. Nunc autem ita me Satanas impedivit, ut ubi quiescere possim, aut etiam vivere, non inveniam: sed vagus et profugus ad instar maledicti Cain ubique circumferar (Genes. IV, 14) : quem, ut supra memini, «foris pugnae, intus timores (II Cor. VII, 5) » incessanter cruciant, [Col. 0179B] imo tam foris quam intus timores incessanter, pugnae pariter et timores. Et multo periculosior et crebrior persecutio filiorum adversum me saevit quam hostium. Istos quippe semper praesentes habeo, et eorum insidias jugiter sustineo. Hostium violentiam in corporis mei periculum video, si a claustro procedam. In claustro autem filiorum, id est monachorum mihi tanquam abbati, hoc est patri, commissorum tam violenta quam dolosa incessanter sustineo machinamenta. O quoties veneno me perdere tentaverunt! sicut et in beato factum est Benedicto ⁜ (68) . Ac si haec ipsa causa, qua ille perversos deseruit filios, ad hoc ipsum me patenter tanti Patris adhortaretur exemplo, ne me certo videlicet opponens periculo temerarius Dei tentator [Col. 0179C] potiusquam amator; imo meipsius peremptor invenirer. A talibus autem eorum quotidianis insidiis cum mihi in administratione cibi vel potus quantum possem providerem, in ipso altaris sacrificio intoxicare me moliti sunt, veneno scilicet calici immisso. Qui etiam quadam die cum Namneti ad comitem in aegritudine sua visitandum venissem, hospitatum me ibi in domo cujusdam fratris mei carnalis, per ipsum qui in comitatu nostro erat famulum veneno interficere machinati sunt, ubi videlicet me minus a tali machinatione providere crediderunt. Divina autem dispositione tunc actum est, ut dum cibum mihi apparatum non curarem, frater quidam ex monachis quem mecum adduxeram, [Col. 0179D] hoc cibo per ignorantiam usus ibidem mortuus occumberet, et famulus ille, qui hoc praesumpserat, tam conscientiae suae quam testimonio ipsius rei perterritus aufugeret. Extunc itaque manifesta omnibus eorum nequitia, patenter jam coepi eorum prout poteram insidias declinare, etiam a conventu abbatiae me subtrahere, et in cellulis cum paucis habitare. Qui si me transiturum aliquo praesensissent, corruptos per pecuniam latrones in viis aut semitis, ut me interficerent, opponebant. Dum autem in istis laborarem periculis, forte me die quadam de nostra lapsum equitatura manus Domini vehementer collisit, colli videlicet mei canalem confringens. [Col. 0180A] Et multo me amplius haec fractura afflixit et debilitavit, quam prior plaga. Quandoque horum indomitam rebellionem per excommunicationem coercens, quosdam eorum, quos magis formidabam, ad hoc compuli, ut fide sua seu sacramento publice mihi promitterent, se ulterius ab abbatia penitus recessuros, nec me amplius in aliquo inquietaturos. Qui publice et impudentissime tam fidem datam quam sacramenta facta violantes, tandem per auctoritatem Romani pontificis Innocentii, legato proprio ad hoc destinato, in praesentia comitis et episcoporum, hoc ipsum jurare compulsi sunt, et pleraque alia. Nec sic adhuc quieverunt. Nuper autem cum illis, quos praedixi, ejectis ad conventum abbatiae rediissem, et reliquis fratribus, [Col. 0180B] quos minus suspicabar, me committerem, multo hos pejores quam illos reperi. Quos jam quidem non de veneno, sed de gladio in jugulum meum tractantes cujusdam proceris terrae conductu vix evasi. In quo etiam adhuc laboro periculo, et quotidie quasi cervici meae gladium imminentem suspicio, ut inter epulas vix respirem: sicut de illo legitur, qui cum Dionysii tyranni potentiam (Cicer. 5, Tusc.) atque opes conquisitas maximae imputaret beatitudini, filo latenter appensum super se gladium aspiciens [ al. potestatem], quae terrenam potentiam felicitas consequatur edoctu est. Quod nunc quoque ipse, de paupere monacho, in abbatem promotus incessanter experior, tanto scilicet miserior quanto ditior effectus, ut nostro etiam exemplo eorum, qui id sponte [Col. 0180C] appetunt, ambitio refrenetur. Haec, dilectissime frater in Christo, et ex diutina conversatione familiarissime comes, de calamitatum mearum historia, in quibus quasi a cunabulis jugiter laboro, tuae me desolationi atque injuriae illatae scripsisse sufficiat, ut, sicut in exordio praefatus sum epistolae, oppressionem tuam in comparatione mearum, aut nullam, aut modicam esse judices, et tanto eam patientius feras quanto minorem consideras. Illud semper in consolationem assumens, quod membris suis de membris diaboli Dominus praedixit: «Si me persecuti sunt, et vos persequentur. Si mundus vos odit, scitote quoniam me priorem vobis odio habuit. Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat [Col. 0180D] diligeret (Joan. XV, 20) .» Et: «Omnes, inquit Apostolus, qui volunt pie vivere in Christo, persecutionem patientur (II Tim. III, 12) .» Et alibi: «Haud quaero hominibus placere. Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem (Galat. I, 10) .» Et Psalmista: «Confusi sunt, inquit, qui hominibus placent, quoniam Deus sprevit eos (Psalm. LII, 6) .» Quod diligenter beatus attendens Hieronymus, cujus me praecipue in contumeliis detractionum haeredem conspicio, ad Nepotianum scribens (epist. 2) , ait: «Si adhuc, inquit Apostolus, hominibus placerem, Christi servus non essem. Desinit placere hominibus, et servus factus est Christi.» Idem ad Asellam de fictis [Col. 0181A] amicis (epist. 99) : «Gratias ago Deo meo, quod dignus sim quem mundus oderit.» Et ad Heliodorum monachum (epist. 1) : «Erras, frater, erras, si putas unquam Christianum persecutionem non pati. Adversarius noster tanquam leo rugiens devorare quaerens circuit, et tu pacem putas? (I Petr. V, 8.) Sedet in insidiis cum divitibus (Psal. IX, 10) .» His itaque documentis atque exemplis animati, tanto securius ista toleremus, quanto injuriosius accidunt. Quae si non ad meritum nobis, saltem ad purgationem aliquam proficere non dubitemus. Et quoniam omnia divina dispositione [ al. dispensatione] geruntur, in hoc se saltem quisque fidelium in omni pressura consoletur, quod nihil inordinate fieri unquam summa Dei bonitas permittit, et quod quaecunque perverse fiunt optimo fine ipse terminat. [Col. 0182A] Unde et ei de omnibus recte dicitur: «Fiat voluntas tua (Matth. VI, 26) .» Quanta denique diligentium Deum illa est ex auctoritate Apostolica consolatio, quae dicit: «Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum (Rom. VIII, 28) .» Quod diligenter ille sapientissimus attendebat, cum in Proverbiis diceret: «Non contristabit justum quidquid ei acciderit (Prov. XII, 21) .» Ex quo manifeste a justitia eos recedere demonstrat, quicunque pro aliquo suo gravamine his irascuntur, quae erga se divina dispensatione geri non dubitant; et se propriae voluntati magis quam divinae subjiciunt, et ei quod in verbis sonat, «fiat voluntas tua,» desideriis occultis repugnant, divinae voluntati propriam anteponentes. Vale.

ARGUMENTUM.— Cum Heloissa quondam Abaelardi amica, postea uxor, ac tandem monasterio Paracletensi, quod ipse sibi discipulorum fortunis a fundamentis eduxerat, ab eo praefecta, epistolam ejus ad amicum legisset: hanc ad eum scribit, orans ut de suis periculis vel liberatione ad se rescribat, quo vel luctus, vel gaudii ejus particeps efficiatur. Expostulat etiam quod ad se post monasticam professionem non scripserit, eum antea plures amatorias mitteret litteras. Suum denique erga illum tum praeteriti temporis turpem et carnalem amorem, tum praesentis castum et spiritalem exponit: ac acerbe queritur se ab illo aeque non redamari. Est autem epistola multis affectibus et querulis planctibus more femineo affatim plena, ubi pectus femineum multa eruditione exuberans intueri liceat.

[Col. 0181B] Domino suo, imo patri; conjugi suo, imo fratri; ancilla sua, imo filia; ipsius uxor, imo soror ABAELARDO HELOISSA.

Missam ad amicum pro consolatione epistolam, dilectissime, vestram ad me forte quidam nuper attulit. Quam ex ipsa statim tituli fronte vestram esse considerans, tanto ardentius eam coepi legere, quanto scriptorem ipsum charius amplector, ut cujus rem perdidi, verbis saltem tanquam ejus quadam imagine recreer. Erant, memini, hujus epistolae fere omnia felle et absynthio plena, quae scilicet nostrae conversionis miserabilem historiam, et tuas, unice, cruces assiduas referebant. Complesti revera in epistola illa quod in exordio ejus amico promisisti, ut videlicet in comparatione tuarum suas molestias [Col. 0181C] nullas vel parvas reputaret. Ubi quidem expositis prius magistrorum tuorum in te persecutionibus, deinde in corpus tuum summae proditionis injuria, ad condiscipulorum quoque tuorum, Alberici videlicet Remensis, et Lotulfi Lombardi exsecrabilem invidiam, et infestationem nimiam stylum contulisti. Quorum quidem suggestionibus quid de glorioso illo theologiae tuae opere, quid de teipso quasi in carcere damnato actum sit non praetermisisti. Inde ad abbatis tui fratrumque falsorum machinationem accessisti, et detractiones illas tibi gravissimas duorum illorum pseudoapostolorum a praedictis [Col. 0182B] aemulis in te commotas, atque ad scandalum plerisque subortum de nomine Paracleti oratorio praeter consuetudinem imposito: denique ad intolerabiles illas et adhuc continuas vitae persecutiones, crudelissimi scilicet illius exactoris, et pessimorum, quos filios nominas, monachorum profectus miserabilem historiam consummasti. Quae cum siccis oculis neminem vel legere vel audire posse aestimem, tanto dolores meos amplius renovarunt quanto diligentius singula expresserunt, et eo magis auxerunt quo in te adhuc pericula crescere retulisti, ut omnes pariter de vita tua desperare cogamur, et quotidie ultimos illos de nece tua rumores trepidantia nostra corda et palpitantia pectora exspectent. Per ipsum itaque, qui te sibi adhuc quoquomodo protegit, [Col. 0182C] Christum obsecramus, quatenus ancillulas ipsius et tuas crebris litteris de his, in quibus adhuc fluctuas, naufragiis [ al., naufragus] certificare digneris, ut nos saltem quae tibi solae remansimus, doloris vel gaudii participes habeas. Solent etenim dolenti nonnullam afferre consolationem qui condolent, et quodlibet onus pluribus impositum levius sustinetur, sive defertur. Quod si paululum haec tempestas quieverit, tanto amplius maturandae sunt litterae, quanto sunt jucundiores futurae. De quibuscunque autem nobis scribas, non parvum nobis remedium conferes; hoc saltem uno quod te nostri memorem [Col. 0183A] esse monstrabis. Quam jucundae vero sint absentium litterae amicorum, ipse nos exemplo proprio Seneca docet, ad amicum Lucilium quodam loco sic (epist. 48) , scribens: «Quod frequenter mihi scribis, gratias ago. Nam quo uno modo potes te mihi ostendis. Nunquam epistolam tuam accipio, quin protinus una simus.» Si imagines nobis amicorum absentium jucundae sunt, quae memoriam renovant, et desiderium absentiae falso atque inani solatio levant, quanto jucundiores sunt litterae, quae amici absentis veras notas afferunt? Deo autem gratias, quod hoc saltem modo praesentiam tuam nobis reddere nulla invidia prohiberis, nulla difficultate praepediris, nulla, obsecro, negligentia retarderis. Scripsisti ad amicum prolixae consolationem epistolae, [Col. 0183B] et pro adversitatibus quidem suis, sed de tuis. Quas videlicet tuas diligenter commemorans, cum ejus intenderes [ al. studeres] consolationi, nostrae plurimum addidisti desolationi, et dum ejus mederi vulneribus cuperes, nova quaedam nobis vulnera doloris inflixisti, et priora auxisti. Sana, obsecro, ipse quae fecisti, qui quae alii fecerunt curare satagis. Morem quidem amico et socio gessisti, et tam amicitiae quam societatis debitum persolvisti; sed majore te debito nobis astrinxisti, quas non tam amicas quam amicissimas, non tam socias quam filias convenit nominari, vel si quod dulcius et sanctius vocabulum potest excogitari. Quanto autem debito te erga eas obligaveris, non argumentis, non testimoniis indiget, ut quasi dubium comprobetur; [Col. 0183C] et si omnes taceant, res ipsa clamat. Hujus quippe loci tu post Deum solus es fundator, solus hujus oratorii constructor, solus hujus congregationis aedificator. Nihil hic super alienum aedificasti fundamentum. Totum quod hic est, tua creatio est. Solitudo haec feris tantum, sive latronibus vacans, nullam hominum habitationem noverat, nullam domum habuerat. In ipsis cubilibus ferarum, in ipsis latibulis latronum, ubi nec nominari Deus solet, divinum erexisti tabernaculum, et Spiritus sancti proprium dedicasti templum. Nihil ad hoc aedificandum ex regum vel principum opibus intulisti, cum plurima posses et maxima, ut quidquid fieret, tibi soli posset ascribi. Clerici sive scholares [Col. 0183D] huc certatim ad disciplinam tuam confluentes omnia ministrabant necessaria; et qui de beneficiis vivebant ecclesiasticis, nec oblationes facere noverant, sed suscipere, et qui manus ad suscipiendum non ad dandum habuerant, hic in oblationibus faciendis prodigi atque importuni fiebant. Tua itaque, vere tua haec est proprie in sancto proposito novella plantatio, cujus adhuc teneris maxime plantis frequens, ut proficiant, necessaria est irrigatio. Satis ex ipsa feminei sexus natura debilis est haec plantatio: est infirma, etsi non esset nova. Unde diligentiorem culturam exigit et frequentiorem, juxta illud Apostoli: «Ego plantavi, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit (II Cor. III, 6) .» Plantaverat Apostolus atque fundaverat in fide per praedicationis [Col. 0184A] suae doctrinam Corinthios, quibus scribebat. Rigaverat postmodum eos ipsius Apostoli discipulus Apollo sacris exhortationibus, et sic eis incrementum virtutum divina largita est gratia. Vitis alienae vineam, quam non plantasti, in amaritudinem tibi conversam, admonitionibus saepe cassis, et sacris frustra sermonibus excolis. Quid tuae debeas attende, qui sic curam impendis alienae. Doces et admones rebelles, nec proficis. Frustra ante porcos divini eloquii margaritas spargis (Matth. VII, 6) . Qui obstinatis tanta impendis, quid obedientibus debeas considera. Qui tanta hostibus largiris, quid filiabus debeas meditare. Atque ut caeteras omittam, quanto erga me te obligaveris debito, pensa, ut quod devotis communiter debes feminis, unicae tuae [Col. 0184B] devotius solvas. Quot autem et quantos tractatus in doctrina, vel exhortatione, seu etiam consolatione sanctarum feminarum sancti Patres, et quanta eos diligentia composuerint, tua melius excellentia quam nostra parvitas novit. Unde non mediocri admiratione nostrae tenera conversionis initia tua jamdudum oblivio movit, quod nec reverentia Dei, nec amore nostri, nec sanctorum Patrum exemplis admonitus fluctuantem me et jam diutino moerore confectam, vel sermone praesentem, vel epistola absentem consolari tentaveris. Cui quidem tanto te majore debito noveris obligatum, quanto te amplius nuptialis foedere sacramenti constat esse astrictum; et eo te magis mihi obnoxium, quo te semper, ut omnibus patet, immoderato amore complexa [Col. 0184C] sum. Nostri, charissime, noverunt omnes, quanta in te amiserim, et quam miserabili casu summa et ubique nota proditio meipsam quoque mihi tecum abstulerit, et incomparabiliter major sit dolor ex amissionis modo quam ex damno. Quo vero major est dolendi causa, majora sunt consolationis adhibenda remedia. Non utique ab alio, sed a teipso, ut qui solus es in causa dolendi, solus sis in gratia consolandi. Solus quippe es qui me contristare, qui me laetificare, seu consolari valeas. Et solus es qui plurimum id mihi debeas, et tunc maxime cum universa quae jusseris intantum impleverim, ut cum te in aliquo offendere non possem, meipsam pro jussu tuo perdere sustinerem. Et quod majus [Col. 0184D] est, dictuque mirabile, in tantam versus est amor insaniam, ut quod solum appetebat, hoc ipse sibi sine spe recuperationis auferret.

Cum ad tuam statim jussionem tam habitum ipsa quam animum immutarem, ut te tam corporis mei quam animi unicum possessorem ostenderem. Nihil unquam (Deus scit) in te nisi te requisivi; te pure, non tua concupiscens. Non matrimonii foedera, non dotes aliquas exspectavi, non denique meas voluptates aut voluntates, sed tuas (sicut ipse nosti) adimplere studui. Et si uxoris nomen sanctius ac validius videtur, dulcius mihi semper exstitit amicae vocabulum; aut, si non indigneris, concubinae vel scorti. Ut quo me videlicet pro te amplius humiliarem, ampliorem apud te consequerer gratiam, [Col. 0185A] et sic etiam excellentiae tuae gloriam minus laederem. Quod et tu ipse tui gratia oblitus penitus non fuisti, in ea, quam supra memini, ad amicum epistola pro consolatione directa. Ubi et rationes nonnullas, quibus te a conjugio nostro infaustis thalamis revocare conabar, exponere non es dedignatus; sed plerisque tacitis, quibus amorem conjugio, libertatem vinculo praeferebam. Deum testem invoco, si me Augustus universo praesidens mundo matrimonii honore dignaretur, totumque mihi orbem confirmaret in perpetuo praesidendum, charius mihi et dignius videretur tua dici meretrix quam illius imperatrix. Non enim quo quisque ditior sive potentior, ideo et melior: fortunae illud est, hoc virtutis. Nec se minime venalem aestimet esse quae libentius [Col. 0185B] ditiori quam pauperi nubit, et plus in marito sua quam ipsum concupiscit. Certe quamcunque ad nuptias haec concupiscentia ducit, merces ei potius quam gratia debetur. Certum quippe est eam res ipsas, non hominem sequi, et se, si posset, velle prostituere ditiori. Sicut inductio illa Aspasiae philosophae apud Socraticum Aeschinem cum Xenophonte et uxore ejus habita manifeste convincit. Quam quidem inductionem cum praedicta philosophia ad reconciliandos invicem illos proposuisset, tali fine conclusit: «Quia ubi hoc peregeritis, ut neque vir melior, neque femina in terris laetior sit: profecto semper id quod optimum putabis esse multo maxime requiretis, ut et tu maritus sis quam optimae, et haec quam optimo viro nupta sit.» Sancta [Col. 0185C] profecto haec et plusquam philosophica est sententia ipsius potius sophiae quam philosophiae dicenda. Sanctus hic error, et beata fallacia in conjugatis, ut perfecta dilectio illaesa custodiat matrimonii foedera non tam corporum continentia quam animorum pudicitia. At quod error caeteris, veritas mihi manifesta contulerat. Cum quod illae videlicet de suis aestimarent maritis, hoc ego de te, hoc mundus universus non tam crederet quam sciret. Ut tanto verior in te meus amor existeret, quanto ab errore longius absisteret. Quis etenim regum aut philosophorum tuam exaequare famam poterat? Quae te regio, aut civitas, seu villa videre non aestuabat? Quis te, rogo, in publicum procedentem conspicere [Col. 0185D] non festinabat, ac discedentem collo erecto, oculis directis non insectabatur? Quae conjugata, quae virgo non concupiscebat absentem, et non exardebat in praesentem? Quae regina vel praepotens femina gaudiis meis non invidebat vel thalamis? Duo autem, fateor, tibi specialiter inerant, quibus feminarum quarumlibet animos statim allicere poteras, dictandi videlicet et cantandi gratia. Quae caeteros minime philosophos assecutos esse novimus. Quibus quidem quasi ludo quodam laborem exercitii recreans philosophici, pleraque amatorio metro vel rhythmo composita reliquisti carmina, quae prae nimia suavitate tam dictaminis quam cantus saepius frequentata, tuum in ore omnium nomen incessanter tenebant, ut etiam illitteratos melodiae [Col. 0186A] dulcedo tui non sineret immemores esse. Atque hinc maxime in amorem tui feminae suspirabant. Et cum horum pars maxima carminum nostros decantaret amores, multis me regionibus brevi tempore nuntiavit, et multarum in me feminarum accendit invidiam. Quod enim bonum animi vel corporis tuam non exornabat adolescentiam? Quam tunc mihi invidentem, nunc tantis privatae deliciis compati calamitas mea non compellat? Quem vel quam, licet hostem, primitus, debita compassio mihi nunc non emolliat? Et plurimum nocens, plurimum, ut nosti, sum innocens. Non enim rei effectus, sed efficientis affectus in crimine est. Nec quae fiunt, sed quo animo fiunt, aequitas pensat. Quem autem animum in te semper habuerim, solus [Col. 0186B] qui expertus es judicare potes. Tuo examini cuncta committo, tuo per omnia cedo testimonio. Dic unum si vales, cum post conversionem nostram, quam tu solus facere decrevisti, in tantam tibi negligentiam atque oblivionem venerim, ut nec colloquio praesentis recreer, nec absentis epistola consoler; dic, inquam, si vales, aut ego quod sentio, imo quod omnes suspicantur dicam. Concupiscentia te mihi potius quam amicitia sociavit, libidinis ardor potius quam amor. Ubi igitur quod desiderabas cessavit, quidquid propter hoc exhibebas pariter evanuit. Haec, dilectissime, non tam mea est quam omnium conjectura, non tam specialis quam communis, non tam privata quam publica. Utinam mihi soli sic videretur, atque aliquos in excusationem [Col. 0186C] sui amor tuus inveniret, per quos dolor meus paululum resideret. Utinam occasiones fingere possem, quibus te excusando mei quoquomodo tegerem vilitatem. Attende, obsecro, quae requiro; et parva haec videris et tibi facillima. Dum tui praesentia fraudor, verborum saltem votis ( al. notis), quorum tibi copia est, tuae mihi imaginis praesenta dulcedinem. Frustra te in rebus dapsilem exspecto, si in verbis avarum sustineo. Nunc vero plurimum a te me promereri credideram, cum omnia propter te compleverim, nunc in tuo maxime perseverans [ al. compleam] obsequio. Quam quidem juvenculam ad monasticae conversationis asperitatem non religionis devotio, sed tua tantum pertraxit jussio. [Col. 0186D] Ubi si nihil a te promerear, quam frustra laborem dijudica. Nulla mihi super hoc merces exspectanda est a Deo, cujus adhuc amore nihil me constat egisse. Properantem te ad Deum secuta sum habitu, imo praecessi. Quasi enim memor uxoris Loth retro conversae (Gen. XIX, 26) , prius me sacris vestibus et professione monastica quam teipsum Deo mancipasti. In quo, fateor, uno minus te de me confidere vehementer dolui atque erubui. Ego autem (Deus scit) ad Vulcania loca te properantem praecedere vel sequi pro jussu tuo minime dubitarem. Non enim mecum animus meus, sed tecum erat. Sed et nunc maxime, si tecum non est, nusquam est. Esse vero sine te nequaquam potest. Sed ut tecum bene sit age, obsecro. Bene autem tecum fuerit, si te propitium [Col. 0187A] invenerit, si gratiam referas pro gratia, modica pro magnis, verba pro rebus. Utinam, dilecte, sua de me dilectio minus confideret, ut sollicitior esset! Sed quo te amplius nunc securum reddidi, negligentiorem sustineo. Memento, obsecro, quae fecerim, et quanta debeas attende. Dum tecum carnali fruerer voluptate, utrum id amore, vel libidine agerem, incertum pluribus habebatur. Nunc autem finis indicat quo id inchoaverim principio. Omnes denique mihi voluptates interdixi, ut tuae parerem voluntati. Nihil mihi reservavi, nisi sic tuam nunc praecipue fieri. Quae vero tua sit iniquitas perpende, si merenti amplius persolvis minus, imo nihil penitus, praesertim cum parvum sit quod exigeris, et [Col. 0188A] tibi facillimum. Per ipsum itaque, cui te obtulisti, Deum te obsecro, ut quoquo modo potes tuam mihi praesentiam reddas, consolationem videlicet mihi aliquam rescribendo. Hoc saltem pacto, ut sic recreata divino alacrior vacem obsequio. Cum me ad temporales olim voluptates expeteres, crebris me epistolis visitabas, frequenti carmine tuam in ore omnium Heloissam ponebas. Me plateae omnes, me domus singulae resonabant. Quanto autem rectius me nunc in Deum, quam tunc in libidinem excitares? Perpende, obsecro, quae debes, attende quae postulo; et longam epistolam brevi fine concludo. Vale, unice.

[Col. 0187] ARGUMENTUM.— Superiori epistolae Heloissae respondet Abaelardus, ac se candide excusat, quod tanto tempore ad illam non scripserit, minime de incuria in eam venisse: sed quod de prudentia, doctrina, pietate et religione ejus tantum confideret, ut eam vel exhortatione, vel consolatione non indigere crederet. Monet autem ut ad se rescribat, quid sibi exhortationis vel consolationis divinae ab eo rescribi velit; et ipse ejus desiderio faciet satis. Rogat eam, ut tam ipsa quam sacer ejus virginum ac viduarum chorus se apud Deum precibus juvet, quantas apud ipsum vires oratio maxime uxorum pro viris habeat, luculenter ex Scripturarum auctoritate disserens; et commemoratis precibus, quae hactenus in ipso monasterio pro se a sacris feminis fierent ad Deum singulis horis canonicis, alias item quae pro salute absentis fiant instituit. Praeterea rogat ut quocunque modo vel loco eum ex hac vita migrare contingeret, defuncti corpus ad Paracletense coenobium deferri, ibique sepeliri curaret.

[Col. 0187B] HELOISSAE dilectissimae sorori suae in Christo ABAELARDUS frater ejus in ipso.

Quod post nostram a saeculo ad Deum conversionem nondum tibi aliquid consolationis vel exhortationis scripserim, non negligentiae meae, sed tuae, de qua semper plurimum confido, prudentiae imputandum est. Non enim eam his indigere credidi, cui abundanter quae necessaria sunt divina gratia impertivit, ut tam verbis quam exemplis errantes valeas docere, pusillanimes consolari, tepidos exhortari, sicut et facere jam dudum consuevisti cum sub abbatissa prioratum obtineres. Quod si nunc tanta diligentia tuis provideas filiabus, quanta tunc sororibus, satis esse credimus ut jam omnino superfluam doctrinam vel exhortationem nostram arbitremur. [Col. 0187C] Sin autem humilitati tuae aliter videtur, et in iis etiam quae ad Deum pertinent magisterio nostro atque scriptis indiges, super his quae velis scribe mihi, ut ad ipsam rescribam prout Dominus mihi annuerit. Deo autem gratias, qui gravissimorum et assiduorum periculorum meorum sollicitudinem vestris cordibus inspirans, afflictionis meae participes vos fecit, ut orationum suffragio vestrarum divina miseratio me protegat, et velociter Satanam sub pedibus nostris conterat. Ad hoc autem praecipue psalterium, quod a me sollicite requisisti, soror in saeculo quondam chara, nunc in Christo charissima, mittere maturavi. In quo videlicet pro nostris [Col. 0188B] magnis et multis excessibus, et quotidiana periculorum meorum instantia juge Domino sacrificium immoles orationum. Quantum autem locum apud Deum et sanctos ejus fidelium orationes obtineant, et maxime mulierum pro charis suis, et uxorum pro viris, multa nobis occurrunt testimonia et exempla. Quod diligenter attendens Apostolus, sine intermissione orare (II Thess. V, 17) nos admonet. Legimus Dominum Moysi dixisse: «Dimitte me ut irascatur furor meus (Exod. XXXII, 10) .» Et Jeremiae: «Tu vero, inquit, noli orare pro populo hoc, et non obsistas mihi (Jer. VII, 16) .» Ex quibus videlicet verbis manifeste Dominus ipse profitetur orationes sanctorum quasi quoddam frenum irae ipsius immittere, quo scilicet ipsa coerceatur, ne quantum [Col. 0188C] merita peccantium exigunt ipsa in eos saeviat. Ut quem ad vindictam justitia quasi spontaneum ducit, amicorum supplicatio flectat, et tanquam invitum quasi vi quadam retineat. Sic quippe oranti vel oraturo dicitur: «Dimitte me, et ne obsistas mihi.» Praecipit Dominus ne oretur pro impiis. Orat justus, Domino prohibente, et ab ipso impetrat quod postulat, et irati judicis sententiam immutat. Sic quippe de Moyse subjunctum est: «Et placatus factus est Dominus de malignitate quam dixit facere populo suo (Exod. XXXII, 14) .» Scriptum est alibi de universis operibus Dei: «Dixit, et facta sunt (Psal. CXLVIII, 5) .» Hoc autem loco et dixisse [Col. 0189A] memoratur quod de afflictione populus meruerat, et virtute orationis praeventus non implesse quod dixerat. Attende itaque quanta sit orationis virtus, si quod jubemur oremus; quando id quod orare Prophetam Deus prohibuit, orando tamen obtinuit, et ab eo quod dixerat eum avertit. Cui et alius propheta dicit: «Et cum iratus fueris, misericordiae recordaberis (Habac. III, 2) .» Audiant id atque advertant principes terreni, qui occasione praepositae et edictae justitiae suae obstinati magis quam justi reperiuntur, et se remissos videri erubescunt si misericordes fiant, et mendaces si edictum suum mutent, vel quod minus provide statuerunt non impleant, etsi verba rebus emendent. Quos quidem recte dixerim Jephtae comparandos, qui quod stulte [Col. 0189B] voverat stultius adimplens unicam interfecit (Judic. XI, 39) . Qui vero ejus membrum fieri cupit, tunc cum Psalmista dicit: «Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C, 1) .»—«Misericordia,» sicut scriptum est, «judicium exaltat,» attendens quod alibi Scriptura comminatur, «judicium sine misericordia in eum qui misericordiam non facit (Jac. II, 13) .» Quod diligenter ipse Psalmista considerans, ad supplicationem uxoris Nabal Carmeli juramentum (II Reg. III, 3) , quod ex justitia fecerat, de viro ejus scilicet et ipsius domo delenda, per misericordiam cassavit. Orationem itaque justitiae praetulit, et quod vir deliquerat supplicatio uxoris delevit. In quo quidem tibi, soror, exemplum [Col. 0189C] proponitur, et securitas datur, ut si hujus oratio apud hominem tantum obtinuit, quid apud Deum tua pro me audeat instruaris. Plus quippe Deus, qui pater est noster, filios diligit quam David feminam supplicantem. Et ille quidem pius et misericors habebatur, sed ipsa pietas et misericordia Deus est. Et quae tunc supplicabat mulier saecularis erat et laica, nec ex sanctae devotionis professione Domino copulata. Quod si ex te minus ad impetrandum sufficias, sanctus qui tecum est tam virginum quam viduarum conventus, quod per te non potes, obtinebit. Cum enim discipulis Veritas dicat: «Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 20) .» Et rursum: «Si duo ex vobis consenserint de omni re [Col. 0189D] quam petierint, fiet illud a Patre meo (ibid., 19) :» quis non videat quantum apud Deum valeat sanctae congregationis frequens oratio? Si, ut Apostolus asserit, «multum valet oratio justi assidua (Jac. V, 16) ,» quid de multitudine sanctae congregationis sperandum est? Nosti, charissima soror, ex homelia 28 beati Gregorii quantum suffragium invito seu contradicenti fratri oratio fratrum naturae [ al. mature] attulerit. De quo jam ad extremum ducto quanta periculi anxietate miserrima ejus anima laboraret, et quanta desperatione et taedio vitae fratres ab oratione revocaret, quid ibi diligenter scriptum sit tuam minime latet prudentiam. Atque utinam confidentius te et sanctarum conventum sororum ad orationem invitet, ut me scilicet vobis ipse vivum [Col. 0190A] custodiat, per quem, Paulo attestante, mortuos etiam suos de resurrectione mulieres acceperunt (Hebr. XI, 35) . Si enim Veteris et Evangelici Testamenti paginas revolvas, invenies maxima ressuscitationis miracula solis vel maxime feminis exhibita fuisse, pro ipsis vel de ipsis facta. Duos quippe mortuos suscitatos ad supplicationes maternas Vetus commemorat Testamentum, per Eliam scilicet (II Reg. XVII, 17) , et ipsius discipulum Elisaeum (IV Reg. IV, 34) . Evangelium vero trium tantum mortuorum suscitationem a Domino factam continet, quae mulieribus exhibita, maxime illud quod supra commemoravimus Apostolicum dictum rebus suis confirmant. «Acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos (Hebr. XI, 35) .» Filium quippe viduae ad [Col. 0190B] portam civitatis Naim suscitatum matri reddidit, ejus compassione compunctus (Luc. VII, 15) . Lazarum quoque amicum suum ad obsecrationem sororum ejus, Mariae videlicet ac Marthae, suscitavit (Joan. XI, 44) . Quo etiam archisynagogi filiae hanc ipsam gratiam ad petitionem patris impendente (Marc. V, 42) , «mulieres de resurrectione mortuos suos acceperunt.» Cum haec videlicet suscitata proprium de morte receperit corpus, sicut illae corpora suorum. Et paucis quidem intervenientibus hae factae sunt resuscitationes. Vitae vero nostrae conservationem multiplex vestrae devotionis oratio facile obtinebit. Quarum tam abstinentia quam continentia Deo sacrata quanto ipsi gratior habetur, tanto ipsum propitiorem inveniet. Et plerique fortassis [Col. 0190C] horum qui suscitati sunt nec fideles exstiterunt, sicut nec vidua praedicta (Luc. VII, 15) , cui non roganti filium Dominus suscitavit, fidelis exstitisse legitur. Nos autem invicem non solum fidei colligat integritas, verum etiam ejusdem religionis professio sociat. Ut autem sacrosanctum collegii vestri nunc omittam conventum, in quo plurimarum virginum ac viduarum devotio Domino jugiter deservit, ad te unam veniam, cujus apud Deum sanctitatem plurimum non ambigo posse, et quae potes mihi praecipue debere, maxime in tantae adversitatis laboranti discrimine. Memento itaque semper in orationibus tuis ejus, qui specialiter est tuus, et tanto confidentius in oratione vigila, quanto id esse tibi [Col. 0190D] recognoscis justius, et ob hoc ipsi qui orandus est acceptabilius. Exaudi, obsecro, aure cordis, quod saepius audisti aure corporis. Scriptum est in Proverbiis: «Mulier diligens corona est viro suo (Prov. XII, 4) .» Et rursum: «Qui invenit mulierem bonam, invenit bonum: et hauriet jucunditatem a Domino (Prov. XVIII, 22) .» Et iterum: «Domus et divitiae dantur a parentibus, a Domino autem proprie uxor prudens (Prov. XIX, 14) .» Et in Ecclesiastico: «Mulieris bonae beatus vir (Eccli. XXVI, 1) .» Et post pauca: «Pars bona, mulier bona (ibid., 3) .» Et juxta auctoritatem apostolicam: «Sanctificatus est vir infidelis per mulierem fidelem (I Cor. VII, 14) .» Cujus quidem rei experimentum in regno praecipue nostro, id est Francorum, [Col. 0191A] divina specialiter exhibuit gratia, cum ad orationem videlicet uxoris magis quam ad sanctorum praedicationem, Clodoveo rege ad fidem Christi converso regnum sic universum divinis legibus mancipaverunt, ut exemplo maxime superiorum ad orationis instantiam inferiores provocarentur. Ad quam quidem instantiam Dominica nos vehementer invitans parabola: «Ille, inquit, si perseveraverit pulsans, dico vobis quia si non dabit ei eo quod amicus illius sit, propter improbitatem ejus surgens dabit ei quotquot habet necessarios (Luc. XI, 8) .» Ex hac profecto, ut ita dicam orationis improbitate, sicut supra memini, Moyses divinae justitiae severitatem enervavit (Exod. XXXII, 14) , et sententiam immutavit. Nosti, dilectissima, quantum charitatis [Col. 0191B] affectum praesentiae meae conventus olim vester in oratione solitus sit exhibere. Ad expletionem namque quotidie singularum horarum specialem pro me Domino supplicationem hanc offerre consuevit, ut responso proprio cum versu ejus praemissis et decantatis, preces his et collectam in hunc modum subjungeret. Responsum: «Non me derelinquas, nec discedas a me, Domine (Psal. XXXVII, 22) .» Versus: «In adjutorium meum semper intende, Domine (Psal. LXIX, 1) .» Preces: «Salvum fac servum tuum, Deus meus, sperantem in te. Domine exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat (Psal. CI, 2) .» Oratio [ al. Oremus]: «Deus qui per servulum tuum ancillulas tuas in nomine tuo dignatus es aggregare, te quaesumus, ut [Col. 0191C] tam ipsi quam nobis in tua tribuas perseverare voluntate. Per Dominum,» etc. Nunc autem absenti mihi tanto amplius orationum vestrarum opus est suffragio, quanto majoris anxietate periculi constringor. Supplicando itaque postulo, et postulando supplico, quatenus praecipue nunc absens experiar quam vera charitas vestra erga absentem exstiterit, singulis videlicet horis expletis hunc orationis propriae modum adnectens. Responsum: «Ne derelinquas me, Domine, pater et dominator vitae meae, ut non corruam in conspectu adversariorum meorum: ne gaudeat de me inimicus meus (Eccli. XXIII, 1) . Versus: Apprehende arma et scutum, et exsurge in adjutorium mihi. Ne gaudeat (Psal. XXXIV, 2) .» [Col. 0192A] Preces: «Salvum fac servum tuum, Deus meus. sperantem in te. Mitte ei, Domine, auxilium de sancto: et de Sion tuere eum. Esto ei, Domine, turris fortitudinis a facie inimici. Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat (Psal. CI, 2) . Oratio [ al. Oremus]: Deus qui per servum tuum ancillulas tuas in nomine tuo dignatus es aggregare, te quaesumus, ut eum ab omni adversitate protegas, et ancillis tuis incolumem reddas. Per Dominum,» etc. Quod si me Dominus in manibus inimicorum tradiderit, scilicet ut ipsi praevalentes me interficiant, aut quocunque casu viam universae carnis absens a vobis ingrediar, cadaver, obsecro, nostrum ubicunque vel sepultum vel expositum jacuerit, ad coemeterium vestrum deferri faciatis, ubi [Col. 0192B] filiae nostrae [ al. vestrae], imo in Christo sorores, sepulcrum nostrum saepius videntes, ad preces pro me Domino fundendas amplius invitentur. Nullum quippe locum animae dolenti de peccatorum suorum errore desolatae tutiorem ac salubriorem arbitror, quam eum qui vero Paracleto, id est consolatori proprie consecratus est, et de ejus nomine specialiter insignitus. Nec Christianae sepulturae locum rectius apud aliquos fideles, quam apud feminas Christo devotas consistere censeo. Quae de Domini Jesu Christi sepultura sollicitae (Marc. XVI, 1) , eam unguentis pretiosis, et praevenerunt et subsecutae sunt, et circa ejus sepulcrum studiose vigilantes, et sponsi mortem lacrymabiliter plangentes, sicut scriptum [Col. 0192C] est: «Mulieres sedentes ad monumentum lamentabantur flentes Dominum (Matth. XXVII, 61) .» Primo ibidem de resurrectione ejus angelica apparitione et allocutione sunt consolatae, et statim ipsius resurrectionis gaudia, eo bis eis apparente, percipere meruerunt, et manibus contrectare. Illud autem demum super omnia postulo, ut quae nunc de corporis mei periculo nimia sollicitudine laboratis, tunc praecipue de salute animae sollicitae, quantum dilexeritis vivum exhibeatis defuncto, orationum videlicet vestrarum speciali quodam et proprio suffragio.

Vive, vale, vivantque tuae, valeantque sorores

Vivite, sed Christo [al. Domino ], quaeso, mei memores.

ARGUMENTUM.— Plena planctibus et doloribus est epistola. Plangit enim Heloissa et suam, et monacharum suarum, atque ipsius Abaelardi miseram conditionem, accepta planctus occasione ex postrema praecedentis epistolae parte, ubi de sua ex hac vita migratione meminit Abaelardus. Multis utitur affectibus, quibus lectorem ad compassionem suarum et Abaelardi movet, ut forte etiam lacrymas excutiat. Plangit et ipsius Abaelardi plagam. Multa etiam de ipsis in corpore carnalibus desideriis inardescentibus, quae aliquando cum ipso experta fuerat Abaelardo, conqueritur. Proinde exteriorem et apertam religionem suam non incongrue extenuat, ac illam simulationi potius quam pietati ascribit; se Abaelardi sui orationibus juvari postulat, atque suas laudes humiliter rejicit.

[Col. 0191D] Unico suo post Christum unica sua in Christo.

Miror, unice meus, quod praeter consuetudinem [Col. 0192D] epistolarum, imo contra ipsum ordinem naturalem rerum, in ipsa fronte salutationis epistolaris me [Col. 0193A] tibi praeponere praesumpsisti, feminam videlicet viro, uxorem marito, ancillam domino, monialem monacho et sacerdoti, diaconissam abbati. Rectus quippe ordo est et honestus, ut qui ad superiores vel ad pares scribunt, eorum quibus scribunt nomina suis anteponant. Sin autem ad inferiores, praecedunt scriptionis ordine qui praecedunt rerum dignitate. Illud etiam non parva admiratione suscepimus, quod quibus consolationis remedium afferre debuisti, desolationem auxisti, et quas mitigare debueras, excitasti lacrymas. Quae enim nostrum siccis oculis audire possit, quod circa finem epistolae posuisti, dicens: «Quod si me Dominus in manus inimicorum tradiderit, ut me scilicet praevalentes interficiant,» etc. O charissime, quo id animo [Col. 0193B] cogitasti, quo id ore dicere sustinuisti? Nunquam ancillulas suas adeo Deus obliviscatur, ut eas tibi superstites reservet. Nunquam nobis vitam illam concedat, quae omni genere mortis sit gravior. Te nostras exsequias celebrare, te nostras Deo animas convenit commendare, et quas Deo aggregasti ad ipsum praemittere, ut nulla amplius de ipsis perturberis sollicitudine, et tanto laetior nos subsequaris, quanto securior de nostra salute jam fueris. Parce, obsecro, domine, parce hujusmodi dictis, quibus miseras miserrimas facias, et ut ipsum quodcunque vivimus ne nobis auferas ante mortem «Sufficit diei malitia sua (Matth. VI, 34) ,» et dies illa omnibus, quos inveniet, satis secum sollicitudinis afferet omni amaritudine involuta. «Quid [Col. 0193C] enim necesse est,» inquit Seneca, «mala arcessere, et ante mortem vitam perdere?» Rogas unice, ut quocunque casu nobis absens hanc vitam finieris, ad coemeterium nostrum corpus tuum afferri faciamus, ut orationum scilicet nostrarum ex assidua tui memoria ampliorem assequaris fructum. At vero quomodo memoriam tui a nobis labi posse suspicaris? aut quod orationi tempus tunc erit commodum, quando summa perturbatio nihil permittet quietum? cum nec anima rationis sensum, nec lingua sermonis retinebit usum? Cum mens insana in ipsum, ut ita dicam, Deum magis irata quam pacata, non tam orationibus ipsum placabit quam querimoniis irritabit? Flere tunc miseris [Col. 0193D] tantum vacabit, non orare licebit, et te magis subsequi quam sepelire maturandum erit, ut potius et nos consepeliendae simus, quam sepelire possimus. Quae cum in te nostram amiserimus vitam, vivere te recedente nequaquam poterimus. Atque utinam nec tunc usque possimus! Mortis tuae mentio mors quaedam nobis est. Ipsa autem mortis hujus veritas quid, si nos invenerit, futura est? Nunquam Deus annuat, ut hoc tibi debitum superstites persolvamus, ut hoc tibi patrocinio subveniamus, quod a te penitus exspectamus. In hoc utinam te praecessurae, non secuturae! Parce itaque, obsecro, nobis; parce itaque unicae saltem tuae, hujusmodi scilicet supersedendo verbis, quibus tanquam gladiis mortis nostras transverberas animas, ut quod mortem praevenit [Col. 0194A] ipsa morte gravius sit. Confectus moerore animus quietus non est, nec Deo sincere potest vacare mens perturbationibus occupata. Noli, obsecro, divinum impedire servitium, cui nos maxime mancipasti. Omne inevitabile, quod cum acciderit, moerorem maximum secum inferet, ut subito veniat optandum est, ne timore inutili diu ante cruciet, cui nulla succurri providentia potest. Quod et poeta bene considerans Deum precatur, dicens:

(LUCAN. Pharsal., lib. II, 14, 15.)

Quid autem te amisso sperandum mihi superest? aut quae in hac peregrinatione causa remanendi, ubi nullum nisi te remedium habeam, et nullum [Col. 0194B] aliud in te nisi hoc ipsum quod vivis omnibus de te mihi aliis voluptatibus interdictis, cui nec praesentia tua concessum est frui, ut quandoque mihi reddi valeam? O si fas sit dici crudelem mihi per omnia Deum! o inclementem clementiam! o infortunatam fortunam, quae jam in me universi conaminis sui tela in tantum consumpsit, ut quibus in alios saeviat jam non habeat; plenam in me pharetram exhausit, ut frustra jam alii bella ejus formident. Nec si ei adhuc telum aliquod superesset, locum in me vulneris inveniret. Unum inter tot vulnera metuit, ne morte supplicia finiam. Et cum interimere non cesset, interitum tamen quem accelerat timet. O me miserarum miserrimam! infelicium infelicissimam, quae quanto universis in te feminis [Col. 0194C] praelata sublimiorem obtinui gradum, tanto hinc prostrata graviorem in te et in me pariter perpessa sum casum! Quanto quippe altior ascendentis gradus, tanto gravior corruentis casus. Quam mihi nobilium ac potentium feminarum fortuna unquam praeponere potuit aut aequare? Quam denique adeo dejecit et dolore conficere potuit? Quam in te [ al. vitae] mihi gloriam contulit? quam in te mihi ruinam intulit? Quam mihi vehemens in utramque partem exstitit, ut nec in bonis nec in malis modum habuerit? Quae ut me miserrimam omnium faceret, omnibus ante beatiorem effecerat. Ut cum quanta perdidi pensarem, tanto me majora consumerent lamenta, quanto me majora oppresserant [Col. 0194D] damna; et tanto major amissorum succederet dolor, quanto major possessorum praecesserat amor, et summae voluptatis gaudia summa moeroris terminaret tristitia. Et ut ex injuria major indignatio surgeret, omnia in nobis aequitatis jura pariter sunt perversa. Dum enim solliciti amoris gaudiis frueremur, et ut turpiore, sed expressiore vocabulo utar, fornicationi vacaremus, divina nobis severitas pepercit. Ut autem illicita licitis correximus, et honore conjugii turpitudinem fornicationis operuimus, ira Domini manum suam super nos vehementer aggravavit, et immaculatum non pertulit torum qui diu ante sustinuerat pollutum. Deprehensis in quovis adulterio viris haec satis esset ad vindictam poena quam pertulisti. Quod ex adulterio [Col. 0195A] promerentur alii, id tu ex conjugio incurristi, per quod jam te omnibus satisfecisse confidebas injuriis. Quod fornicatoribus suis adulterae, hoc propria uxor tibi contulit. Nec cum pristinis vacaremus voluptatibus, sed cum jam ad tempus segregati castius viveremus, te quidem Parisius scholis praesidente, et me ad imperium tuum Argenteoli cum sanctimonialibus conversante. Divisis itaque sic nobis adinvicem [ al. abinvicem] ut tu studiosius scholis, ego liberius orationi sive sacrae lectionis meditationi vacarem, et tanto nobis sanctius quanto castius degentibus, solus in corpore luisti quod duo pariter commiseramus. Solus in poena fuisti, duo in culpa: et qui minus debueras, totum pertulisti. Quanto enim amplius te pro me [Col. 0195B] humiliando satisfeceras, et me pariter et totum genus meum sublimaveras, tanto te minus tam apud Deum quam apud illos proditores obnoxium poenae reddideras. O me miseram in tanti sceleris causa progenitam! O summam in viros summos et consuetam feminarum perniciem! Hinc de muliere cavenda scriptum est in Proverbiis: «Nunc ergo, fili, audi me, et attende verbis oris mei. Ne abstrahatur in viis illius mens tua, neque decipiaris semitis ejus. Multos enim vulneratos dejecit, et fortissimi quique interfecti sunt ab ea. Viae inferi domus ejus penetrantes in inferiora mortis (Prov. VII, 24) .» Et in Ecclesiaste: «Lustravi universa animo meo, et inveni amariorem morte mulierem, quae laqueus venatorum est, et sagena cor ejus. [Col. 0195C] Vincula enim sunt manus ejus. Qui placet Deo, effugiet eam. Qui autem peccator est, capietur ab illa (Eccle. VII, 26) .» Prima statim mulier de paradiso virum captivavit (Gen. III, 6) , et quae ei a Domino creata fuerat in auxilium, in summum ei conversa est exitium. Fortissimum illum Nazaraeum Domini et angelo nuntiante conceptum Dalila sola superavit, et eum inimicis proditum et oculis privatum ad hoc tandem dolor compulit, ut se pariter cum ruina hostium opprimeret (Judic. XVI, 4) . Sapientissimum omnium Salomonem sola quam sibi copulaverat mulier infatuavit, et in tantam compulit insaniam, ut eum quem ad aedificandum sibi Dominus templum elegerat, patre ejus David, [Col. 0195D] qui justus fuerat, in hoc reprobato, ad idololatriam ipsa usque in finem vitae dejiceret, ipso, quem tam verbis quam scriptis praedicabat atque docebat, divino cultu derelicto (III Reg. XI, 7) . Job sanctissimus in uxore novissimam atque gravissimam sustinuit pugnam, quae eum ad maledicendum Deo stimulabat (Job II, 9) . Et callidissimus tentator hoc optime noverat, quod saepius expertus fuerat, virorum videlicet ruinam in uxoribus esse facillimam. Qui denique etiam usque ad nos consuetam extendens malitiam, quem de fornicatione sternere non potuit, de conjugio tentavit; et bono male est usus, qui malo male uti non est permissus. Deo saltem super hoc gratias, quod me ille ut supra positas feminas in culpam ex consensu non traxit, [Col. 0196A] quam tamen in causam commissae malitiae ex affetu convertit. Sed et si purget animum meum innocentia, nec hujus reatum sceleris consensus incurrat; peccata tamen multa praecesserunt, quae me penitus immunem ab hujus reatu sceleris esse non sinunt. Quod videlicet diu ante carnalium illecebrarum voluptatibus serviens, ipsa tunc merui quod nunc plector, et praecedentium in me peccatorum sequentia merito facta sunt poena. Etiam malis initiis perversus imputandus est exitus. Atque utinam hujus praecipue commissi dignam agere valeam poenitentiam, ut poenae illi tuae vulneris illati ex longa saltem poenitentiae contritione vicem quoquo modo recompensare queam; et quod tu ad horam in corpore pertulisti, ego in omni vita, [Col. 0196B] ut justum est, in contritione mentis suscipiam, et hoc tibi saltem modo, si non Deo, satisfaciam. Si enim vere miserrimi mei animi profitear infirmitatem, qua poenitentia Deum placare valeam non invenio, quem super hac semper injuria summae crudelitatis arguo, et ejus dispensationi contraria magis eum ex indignatione offendo, quam ex poenitentiae satisfactione mitigo. Quomodo etiam poenitentia peccatorum dicitur, quantacunque sit corporis afflictio, si mens adhuc ipsam peccandi retinet voluntatem, et pristinis aestuat desideriis? Facile quidem est quemlibet confitendo peccata seipsum accusare, aut etiam in exteriori satisfactione corpus affligere. Difficillimum vero est a desideriis maximarum voluptatum avellere animum. Unde [Col. 0196C] et merito sanctus Job cum praemisisset: «Dimittam adversum me eloquium meum (Job X, 1) ,» id est laxabo linguam, et aperiam os per confessionem in peccatorum meorum accusationem, statim adjunxit: «Loquar in amaritudine animae meae (ibid.) .» Quod beatus exponens Gregorius (lib. IX Moral., c. 23) : «Sunt, inquit, nonnulli, qui apertis vocibus culpas fatentur, sed tamen in confessione gemere nesciunt, et lugenda gaudentes dicunt.» Unde qui culpas suas detestans loquitur, restat necesse est ut has in amaritudine animae loquatur, ut haec ipsa amaritudo puniat quidquid lingua per mentis judicium accusat. Sed haec quidem amaritudo verae poenitentiae quam rara sit beatus diligenter attendens Ambrosius (lib. De poenit., c. 10) : «Facilius, inquit, inveni qui innocentiam servaverunt, quam qui poenitentiam egerunt.» In tantum vero illae, quas pariter exercuimus, amantium voluptates dulces mihi fuerunt, ut nec displicere mihi, nec vix a memoria labi possint. Quocunque loco me vertam, semper se oculis meis cum suis ingerunt desideriis. Nec etiam dormienti suis illusionibus parcunt. Inter ipsa missarum solemnia, ubi purior esse debet oratio, obscena earum voluptatum phantasmata ita sibi penitus miserrimam captivant animam, ut turpitudinibus illis magis quam orationi vacem. Quae cum ingemiscere debeam de commissis, suspiro potius de amissis. Nec solum quae egimus, sed loca pariter et tempora, [Col. 0197A] in quibus haec egimus, ita tecum nostro infixa sunt animo, ut in ipsis omnia tecum agam, nec dormiens etiam ab his quiescam. Nonnunquam et ipso motu corporis animi mei cogitationes deprehenduntur, nec a verbis temperant improvisis. O vere me miseram, et illa conquestione ingemiscentis animae dignissimam. «Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus?» (Rom. VII, 24.) Utinam et quod sequitur veraciter addere queam: «Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (ibid., 25) .» Haec te gratia, charissime, praevenit, et ab his tibi stimulis una corporis plaga medendo multas in anima sanavit, et in quo tibi amplius adversari Deus creditur, propitior invenitur. More quidem fidelissimi medici, [Col. 0197B] qui non parcit dolori, ut consulat saluti. Hos autem in me stimulos carnis, haec incentiva libidinis ipse juvenilis fervor aetatis, et jucundissimarum experientia voluptatum, plurimum accendunt, et tanto amplius sua me impugnatione opprimunt, quanto infirmior est natura quam oppugnant. Castam me praedicant, qui non deprehenderunt hypocritam. Munditiam carnis conferunt in virtutem, cum non sit corporis, sed animi virtus. Aliquid laudis apud homines habens, nihil apud Deum mereor, qui cordis et renum probator est, et in abscondito videt. Religiosa hoc tempore [ al. corde] judicor, in quo jam parva pars religionis non est hypocrisis, ubi ille maximis extollitur laudibus, [Col. 0197C] qui humanum non offendit judicium. Et hoc fortassis aliquo modo laudabile, et Deo acceptabile quoquo modo videtur, si quis videlicet exterioris operis exemplo quacunque intentione non sit Ecclesiae scandalo, nec jam per ipsum apud infideles nomen Domini blasphemetur, nec apud carnales professionis suae ordo infametur. Atque hoc quoque nonnullum est divinae gratiae donum, et cujus videlicet munere venit non solum bona facere, sed etiam a malis abstinere. Sed frustra istud praecedit, ubi illud non succedit, sicut scriptum est: «Declina a malo, et fac bonum (Psal. XXXVI, 27) .» Et frustra utrumque geritur quod amore Dei non agitur. In omni autem (Deus scit) vitae meae statu, te magis adhuc offendere quam Deum [Col. 0197D] vereor; tibi placere amplius quam ipsi appeto. Tua me ad religionis habitum jussio, non divina traxit dilectio. Vide quam infelicem, et omnibus miserabiliorem ducam vitam, si tanta hic frustra sustineo, nihil habitura remunerationis in futuro. Diu te, sicut multos, simulatio mea fefellit, ut religioni deputares hypocrisim; et ideo nostris te maxime commendans orationibus, quod a te exspecto a me postulas. Noli, obsecro, de me tanta praesumere, ne mihi cesses orando subvenire. Noli [Col. 0198A] aestimare sanam, ne medicaminis subtrahas gratiam. Noli non egentem credere, ne differas in necessitate subvenire. Noli valitudinem [ al. valetudinem] putare, ne prius corruam quam sustentes labentem. Multis ficta sui laus nocuit, et praesidium quo indigebant abstulit. Per Isaiam Dominus clamat: «Popule meus, qui te beatificant ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant (Isai. III, 12) .» Et per Ezechielem: «Vae qui consuitis,» inquit, «pulvillos sub omni cubitu manus, et cervicalia sub capite aetatis universae ad decipiendas animas (Ezech. XIII, 18) .» Econtra autem per Salomonem dicitur: «Verba sapientium quasi stimuli, et quasi clavi in altum defixi, qui videlicet vulnera nesciunt palpare, sed pungere (Eccle. XII, 11) .» Quiesce, [Col. 0198B] obsecro, a laude mea, ne turpem adulationis notam et mendacii crimen incurras; aut si quod in me suspicaris bonum, ipsum laudatum vanitatis aura ventilet. Nemo medicinae peritus interiorem morbum ex exterioris habitus inspectione dijudicat. Nulla quidquid meriti apud Deum obtinent, quae reprobis aeque ut electis communia sunt. Haec autem ea sunt, quae exterius aguntur, quae nulli sanctorum tam studiose peragunt, quantum hypocritae. «Pravum est cor hominis, et inscrutabile etiam; quis cognoscet illud?» (Jer. XVII, 9.) Et sunt viae hominis quae videntur rectae; novissima autem illius deducunt ad mortem (Prov. XIV, 12) . Temerarium est in eo judicium hominis, quod divino tantum [Col. 0198C] reservatur examini. Unde et scriptum est: «Ne laudaveris hominem in vita (Eccli. XI, 30) .» Ne tunc videlicet hominem laudes, dum laudando facere non laudabilem potes. Tanto autem mihi tua laus in me periculosior est, quanto gratior; et tanto amplius ea capior et delector, quanto amplius tibi per omnia placere studeo. Time, obsecro, semper de me potius quam confidas, ut tua semper sollicitudine adjuver. Nunc vero praecipue timendum est, ubi nullum incontinentiae meae superest in te remedium. Nolo me ad virtutem exhortans, et ad pugnam provocans, dicas: «Nam virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) ;» et: «Non coronabitur nisi qui legitime certaverit (II Tim. II, 5) .» Non quaero coronam victoriae. Satis est mihi periculum [Col. 0198D] evitare. Tutius evitatur periculum, quam committitur bellum. Quocunque me angulo coeli Deus collocet, satis mihi faciet. Nullus ibi cuiquam invidebit, cum singulis quod habebunt suffecerit. Cui quidem consilio nostro ut ex auctoritate quoque robur adjungam, beatum audiamus Hieronymum ⁜ (69) : «Fateor imbecillitatem meam, nolo spe victoriae pugnare, ne perdam aliquando victoriam.» Quid necesse est certa dimittere, et incerta sectari?

ARGUMENTUM.— Quatuor capitibus totam novissimam Heloissae epistolam constare dicit, argute respondet Abaelardus: singulorumque rationes prosequitur, non tam ut seipsum excuset, quam ut ipsam doceat, hortetur et consoletur Heloissam. Primo quidem rationem ponit, qua in postremis litteris suis nomen ejus suo praeposuerit. Secundo, quod suorum periculorum et mortis mentionem egerit, se ab ea adjuratum fecisse exponit. Tertium de laudum suarum rejectione approbat: modo id sincere et sine laudis fiat cupiditate. Quarto de sua utriusque conversionis occasione ad vitam monasticam fusius prosequitur. Plagam in corporis sui foeda parte, quam illa plangebat, sic extenuat: ut eam utrique saluberrimam, et multorum bonorum causam esse profiteatur, comparatione turpium ejusdem pudendae partis actorum: atque eam ob rem divinam extollit sapientiam et clementiam. Multa denique passim ponuntur ad doctrinam et exhortationem atque consolationem Heloissae. Ponitur et brevis oratio qua monachae Paracletenses Abaelardo et Heloissae Deum propitiarent.

[Col. 0199A] Sponsae Christi servus ejusdem.

In quatuor, memini, circa quae epistolae tuae novissimae summa consistit, offensae tuae commotionem expressisti. Primo quidem super hoc conquereris, quod praeter consuetudinem epistolarum, imo etiam contra ipsum naturalem ordinem rerum, epistola nostra tibi directa te mihi in salutatione praeposuit. Secundo, quod cum vobis consolationis potius remedium afferre debuissem, desolationem auxi, et quas mitigare debueram lacrymas excitavi. Illud videlicet ibidem adjungens: «Quod si me Dominus in manus inimicorum tradiderit, ut me scilicet praevalentes interficiant, etc.» Tertio vero veterem illam et assiduam querelam tuam in Deum adjecisti, de modo videlicet nostrae conversionis [Col. 0199B] [ al. conversationis] ad Deum, et crudelitate proditionis illius in me commissae. Denique accusationem tui contra nostram in te laudem opposuisti, non cum supplicatione modica, ne id deinceps praesumerem. Quibus quidem singulis rescribere decrevi, non tam pro excusatione mea, quam pro doctrina vel exhortatione tua, ut eo scilicet libentius petitionibus assentias nostris, quo eas rationabilius factas intellexeris, et tanto me amplius exaudias in tuis, quanto reprehensibilem minus invenies in meis, tantoque amplius verearis contemnere, quanto minus videris dignum reprehensione.

De ipso autem nostrae salutationis, ut dicis, ordine praepostero, juxta tuam quoque, si diligenter [Col. 0199C] attendas, actum est sententiam. Id enim quod omnibus patet, tu ipsa indicasti, ut cum videlicet ad superiores scribitur, eorum nomina praeponantur. Te vero extunc me superiorem factam intelligas, quo domina mea esse coepisti, Domini mei sponsa effecta, juxta illud beati Hieronymi ad Eustochium ita scribentis (epist. 22) : «Haec idcirco, domina mea, Eustochium, scribo. Dominam quippe debeo vocare sponsam Domini mei.» Felix talium commercium nuptiarum; ut homunculi miseri prius uxor, nunc in summi regis thalamis sublimeris. Nec ex hujus honoris privilegio priori tantummodo viro, sed quibuscunque servis ejusdem regis praelata. [Col. 0200A] Ne mireris igitur si tam vivus quam mortuus me vestris praecipue commendem orationibus, cum jure publico constet apud dominos plus eorum sponsas intercedendo posse, quam ipsorum familias, dominas amplius quam servos. In quarum quidem typo regina illa et summi regis sponsa diligenter describitur, cum in psalmo dicitur: «Astitit regina a dextris tuis (Psal. XLIV, 10) .» Ac si aperte dicatur, ista juncto latere sponso familiarissime adhaeret, et pariter incedit, caeteris omnibus quasi a longe absistentibus [ al. adsistentibus] vel subsequentibus. De hujus excellentia praerogativae sponsa in Canticis exsultans, illa ut ita dicam, quam Moyses duxit (Num. XII, 1) , Aethiopissa dicit: «Nigra sum, sed formosa, filiae Hierusalem. Ideo dilexit me [Col. 0200B] rex, et introduxit me in cubiculum suum (Cant. I, 4) .» Et rursum: «Nolite considerare quod fusca sim, quia decoloravit me sol (ibid., 5) .» In quibus quidem verbis cum generaliter anima describatur contemplativa, quae specialiter sponsa Christi dicitur, expressius tamen ad vos hoc pertinere ipse etiam vester exterior habitus loquitur. Ipse quippe cultus exterior nigrorum aut vilium indumentorum, instar lugubris habitus bonarum viduarum mortuos quos dilexerant viros plangentium, vos in hoc mundo, juxta Apostolum, vere viduas et desolatas ostendit, stipendiis Ecclesiae substentandas (I Tim. V, 16) . De quarum etiam viduarum luctu super occisum earum sponsum Scriptura commemorat, dicens: «Mulieres sedentes ad monumentum lamentabantur [Col. 0200C] flentes Dominum (Matth. XXVII, 61) .» Habet autem Aethiopissa exteriorem in carne nigredinem, et quantum ad exteriora pertinet, caeteris apparet feminis deformior; cum non sit tamen in interioribus dispar, sed in plerisque etiam formosior atque candidior, sicut in ossibus seu dentibus. Quorum videlicet dentium candor in ipso etiam commendatur sponso, cum dicitur: «Et dentes ejus lacte candidiores (Gen. XLIX, 12) .» Nigra itaque in exterioribus, sed formosa in interioribus est (Cant. I, 4) ; quia in hac vita crebris adversitatum tribulationibus corporaliter afflicta, quasi in carne nigrescit exterius, juxta illud Apostoli: «Omnes qui [Col. 0201A] volunt pie vivere in Christo tribulationem patientur (II Tim. III, 12) .» Sicut enim candido prosperum, ita non incongrue nigro designatur adversum. Intus autem quasi in ossibus candet, quia in virtutibus ejus anima pollet, sicut scriptum est: «Omnis gloria ejus filiae regis ab intus (Psal. XLIV, 14) .» Ossa quippe, quae interiora sunt, exteriori carne circumdata, et ipsius carnis, quam gerunt vel sustentant, robur ac fortitudo sunt, bene animam exprimunt, quae carnem ipsam, cui inest, vivificat, sustentat, movet atque regit, atque ei omnem valitudinem ministrat. Cujus quidem est candor sive decor, ipsae quibus adornatur virtutes. Nigra quoque est in exterioribus, quia dum in hac peregrinatione adhuc exsulat, vilem et abjectam se tenet [Col. 0201B] in hac vita; ut in illa sublimetur, quae est abscondita cum Christo in Deo, patriam jam adepta. Sic vero eam sol verus decolorat, quia coelestis amor sponsi eam sic humiliat, vel tribulationibus cruciat, ne eam scilicet prosperitas extollat. Decolorat eam sic, id est dissimilem eam a caeteris facit, quae terrenis inhiant, et saeculi quaerunt gloriam, ut sic ipsa vere lilium convallium per humilitatem efficiatur: non lilium quidem montium, sicut illae videlicet fatuae virgines, quae de munditia carnis, vel abstinentia exteriore apud se intumescentes, aestu tentationum aruerunt. Bene autem filias Jerusalem, id est imperfectiores alloquens fideles, qui filiarum potius quam filiorum nomine digni sunt, dicit: «Nolite me considerare quod fusca sim, quia [Col. 0201C] decoloravit me sol (Cant. I, 5) .» Ac si apertius dicat: Quod sic me humilio, vel tam viriliter adversitates sustineo, non est meae virtutis, sed ejus gratiae, cui deservio. Aliter solent haeretici vel hypocritae, quantum ad faciem hominum spectat, spe terrenae gloriae sese vehementer humiliare, vel multa inutiliter tolerare. De quorum quidem hujusmodi abjectione vel tribulatione, quam sustinent, vehementer mirandum est, cum sint omnibus miserabiliores hominibus, qui nec praesentis vitae bonis, nec futurae fruuntur. Hoc itaque sponsa diligenter considerans, dicit: «Nolite mirari cur id faciam.» Sed de illis mirandum est, qui inutiliter terrenae laudis desiderio aestuantes terrenis se privant commodis, [Col. 0201D] tam hic quam in futuro miseri. Qualis quidem fatuarum virginum continentia est, quae a janua sunt exclusae (Matth. XXV, 1) . Bene etiam, quia nigra est, ut diximus, et formosa, dilectam et introductam se dicit in cubiculum regis, id est in secretum vel quietem contemplationis, et lectulum illum de quo eadem alibi dicit: «In lectulo meo per noctes quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1) .» Ipsa quippe nigredinis deformitas occultum potius quam manifestum, et secretum magis quam publicum amat. Et quae talis est uxor, secreta potius viri gaudia quam manifesta desiderat, et in lecto magis vult sentiri quam in mensa videri. Et frequenter [Col. 0202A] accidit, ut nigrarum caro feminarum quanto est in aspectu deformior, tanto sit in tactu suavior; atque ideo earum voluptas secretis gaudiis quam publicis gratior sit et convenientior, et earum viri ut illis oblectentur magis eas in cubiculum introducunt quam ad publicum educunt. Secundum quam quidem metaphoram bene spiritalis sponsa, cum praemisisset: «Nigra sum, sed formosa (Cant. I, 4) ,» statim adjunxit: «Ideo dilexit me rex, et introduxit me in cubiculum suum (ibid., 3) ,» singula videlicet singulis reddens. Hoc est, quia formosa, dilexit; quia nigra, introduxit. Formosa, ut dixi, intus virtutibus, quas diligit sponsus; nigra exterius corporalium tribulationum adversitatibus. Quae quidem nigredo, corporalium scilicet tribulationum, [Col. 0202B] facile fidelium mentes ab amore terrenorum avellit, et ad aeternae vitae desideria suspendit, et saepe a tumultuosa saeculi vita trahit ad secretum contemplationis. Sicut in Paulo illo videlicet nostrae, id est monachalis vitae primordio actum esse beatus scribit Hieronymus ⁜ (70) . Haec quoque abjectio indumentorum vilium secretum magis quam publicum appetit, et maxima utilitatis [ al. humilitatis] ac secretioris loci, qui nostrae praecipue convenit professioni, custodienda est. Maxime namque ad publicum procedere pretiosus provocat cultus, quem a nullo appeti nisi ad inanem gloriam et saeculi pompam beatus Gregorius inde convincit (homil. 40, in Luc. XVI) : « Quod nemo his in occulto se ornat, sed ubi conspici queat.» Hoc autem praedictum [Col. 0202C] sponsae cubiculum illud est, ad quod ipse sponsus in Evangelio invitat orantem, dicens: «Tu autem cum oraveris, intra in cubiculum, et clauso ostio ora Patrem tuum (Matth. VI, 6) .» Ac si diceret: Non in plateis vel publicis locis, sicut hypocritae. Cubiculum itaque dicit secretum a tumultibus et aspectu saeculi locum, ubi quietius et purius orari possit: qualia sunt scilicet monasticarum solitudinum secreta, ubi claudere ostium jubemur, id est aditus omnes obstruere ne puritas orationis casu aliquo praepediatur, et oculus noster infelicem animam depraedetur. Cujus quidem consilii, imo praecepti divini multos hujus habitus nostri contemptores adhuc graviter sustinemus, qui, cum divina [Col. 0202D] celebrant officia claustris vel choris eorum reseratis, publicis tam feminarum quam virorum aspectibus impudenter se ingerunt, et tunc praecipue cum in solemnitatibus pretiosis polluerint ornamentis, sicut et ipsi quibus ostentant, saeculares homines. Quorum quidem judicio tanto festivitas habetur celebrior, quanto in exteriori ornatu est ditior, et in epulis copiosior. De quorum quidem caecitate miserrima et pauperum Christi religioni penitus contraria tanto est silere honestius quanto loqui turpius. Qui penitus judaizantes consuetudinem suam sequuntur pro regula, et irritum fecerunt mandatum Dei per traditiones suas, non quod debeat, [Col. 0203A] sed quod soleat attendentes. Cum, ut beatus etiam meminit Augustinus ⁜ (71) , Dominus dixerit: «Ego sum veritas (Joan. XIV, 16) ,» non ego sum consuetudo. Horum orationibus, quae aperto scilicet fiunt ostio, qui voluerit se commendet. Vos autem quae in cubiculum coelestis regis ab ipso introductae atque in ejus amplexibus quiescentes, clauso semper ostio ei totae vacatis, quanto familiarius ei adhaeretis, juxta illud Apostoli: «Qui adhaeret Domino unus spiritus est (I Cor. VI, 17) ,» tanto puriorem et efficaciorem habere confidimus orationem, et ob hoc vehementius earum efflagitamus opem. Quas etiam tanto devotius pro me faciendas esse credimus, quanto majore nos invicem charitate colligati sumus.

[Col. 0203B] Quod vero mentione periculi in quo laboro, vel mortis quam timeo, vos commovi, juxta ipsam quoque tuam factum est exhortationem, imo etiam adjurationem. Sic enim prima, quam ad me direxisti, quodam loco continet epistola: «Per ipsum itaque qui te sibi adhuc quoquo modo protegit Christum obsecramus, quatenus ancillulas ipsius et tuas crebris litteris de his, in quibus adhuc fluctuas, naufragiis certificare digneris; ut nos saltem quae tibi solae remansimus, doloris vel gaudii participes habeas. Solent enim dolenti nonnullam afferre consolationem qui condolent. Et quodlibet onus pluribus impositum levius sustinetur sive defertur.» Quid igitur arguis quod vos anxietatis meae participes feci, ad quod me adjurando compulisti? Nunquid [Col. 0203C] in tanta vitae, qua crucior, desperatione gaudere vos convenit? Nec doloris sociae, sed gaudii tantum vultis esse; nec flere cum flentibus, sed gaudere cum gaudentibus? Nulla major verorum et falsorum differentia est amicorum, quam quod illi adversitati, isti prosperitati se sociant. Quiesce, obsecro, ab his dictis, et hujusmodi querimonias compesce, quae a visceribus charitatis absistunt longissime. Aut si adhuc in his offenderis, me tamen in tanto periculi positum articulo, et quotidiana desperatione vitae, de salute animae sollicitum esse convenit, et de ipsa, dum licet, providere. Nec tu, si me vere diligis, hanc exosam providentiam habebis. Quinetiam, si quam de divina erga me misericordia spem haberes, tanto amplius ab hujus vitae aerumnis liberari [Col. 0203D] me cuperes, quanto eas conspicis intolerabiliores. Certum quippe tibi est quod quisquis ab hac vita me liberet, a maximis poenis eruet. Quas postea incurram incertum est, sed a quantis absolvar dubium non est. Omnis vita misera jucundum exitum habet, et quicunque aliorum anxietatibus vere compatiuntur et condolent, eas finiri desiderant; et cum damnis etiam suis, si quos anxios vident vere diligunt, nec tam commoda propria quam illorum in ipsis attendunt. Sic diu languentem filium mater etiam morte languorem finire desiderat, quem tolerare ipsa non potest, et eo potius orbari sustinet [Col. 0204A] quam in miseria consortem habere. Et quicunque amici praesentia plurimum oblectatur, magis tamen beatam esse vult ejus absentiam quam praesentiam miseram. Quia quibus subvenire non valet aerumnis, tolerare non potest. Tibi vero nec nostra vel etiam misera concessum est frui praesentia. Nec ubi tuis in me commodis aliquid provideas, cur me miserrime vivere malis quam felicius mori non video. Quod si nostras protendi miserias in commoda tua desideras, hostis potius quam amica convinceris. Quod di videri refugis, ab his obsecro, sicut dixi, quiesce querimoniis.

Approbo autem, quod reprobas, laudem; quia in hoc ipso te laudabiliorem ostendis. Scriptum est enim: «Justus in primordio accusator est sui (Prov. XVIII, 17) ;» et: «Qui se humiliat, se exaltat (Luc. XVIII, 14) .» Atque utinam sic sit in animo tuo sicut in scripto! Quod si fuerit, vera est humilitas tua, ne pro nostris evanuerit verbis. Sed vide, obsecro, ne hoc ipso laudem quaeras quo laudem fugere videris, et reprobes illud ore quod appetas corde. De quo ad Eustochium virginem sic inter caetera beatus scribit Hieronymus (epist. 22) : «Naturali ducimur malo. Adulatoribus nostris libenter favemus, et quanquam nos respondeamus indignos, et callidior rubor ora suffundat, attamen ad laudem suam intrinsecus anima laetatur.» Talem et lascivae calliditatem Galatheae Virgilius describit, quae quod volebat fugiendo appetebat, et simulatione repulsae amplius in se amantem incitabat:

(VIRGIL., Eclog. III, 21.) Antequam lateat cupit se fugientem videri, ut ipsa fuga, qua reprobare consortium juvenis videtur amplius acquirat. Sic et laudes hominum dum fugere videmur, amplius erga nos excitamus, et cum latere nos velle simulamus, ne quis scilicet in nobis quid laudet agnoscat, amplius attendimus [ al. accendimus] in laudem nostram imprudentes [ al. impudentes], quia eo laude videmur digniores. Et haec quidem quia saepe accidunt dicimus, non quia de te talia suspicemur, qui de tua non haesitamus humilitate. Sed ab his etiam verbis te temperare volumus, ne his qui te minus noverint videaris, ut ait Hieronymus (epist. 22) , fugiendo gloriam quaerere. [Col. 0204D] Nunquam te mea laus inflabit, sed ad meliora provocabit, et tanto studiosius quae laudavero amplecteris, quanto mihi amplius placere satagis. Non est laus nostra testimonium tibi religionis, ut hinc aliquid extollentiae sumas. Nec de commendatione cujusquam amicis credendum est, sicut nec inimicis de vituperatione.

Superest tandem ut ad antiquam illam, ut diximus, et assiduam querimoniam tuam veniamus, quia videlicet de nostrae conversionis modo Deum potius accusare praesumis, quam glorificare, ut justum est, velis. Hanc jamdudum amaritudinem [Col. 0205A] animi tui tam manifesto divinae misericordiae consilio evanuisse credideram. Quae, quanto tibi periculosior est, corpus tuum pariter et animam conterens, tanto miserabilior est et mihi molestior. Quae cum mihi per omnia placere, sicut profiteris, studeas, hoc saltem uno ut me non crucies, imo ut mihi summopere placeas, hanc depone. Cum qua mihi non potes placere, neque mecum ad beatitudinem pervenire. Sustinebis illuc me sine te pergere, quem etiam ad Vulcania profiteris te sequi velle? Hoc saltem uno religionem appete, ne a me ad Deum, ut credis, properantem dividaris; et tanto libentius, quanto quo veniendum nobis est beatius est, ut tanto scilicet societas nostra sit gratior, quanto felicior. Memento quae dixeris. Recordare [Col. 0205B] quae scripseris, in hoc videlicet nostrae conversionis, modo, quo mihi Deus amplius adversari creditur, propitiorem mihi sicut manifestum est exstitisse. Hoc uno saltem haec ejus dispositio tibi placeat, quod mihi sit saluberrima, imo mihi pariter et tibi, si rationem vis doloris admittat. Nec te tanti boni causam esse doleas, ad quod te a Deo maxime creatam esse non dubites. Nec quia id tulerim plangas, nisi cum martyrum passionum, ipsiusque Dominicae mortis commoda te contristabunt. Nunquid si id mihi juste accidisset, tolerabilius ferres, et minus te offenderet? Profecto si sic fieret, eo modo contingeret quo mihi esset ignominiosius, et inimicis laudabilius, cum illis laudem justitia et mihi contemptum acquireret culpa. Nec [Col. 0205C] jam quisquam quod actum est accusaret, ut compassione mei moveretur. Ut tamen et hoc modo hujus amaritudinem doloris leniamus, tam juste quam utiliter id monstrabimus nobis accidisse, et rectius in conjugatos quam in fornicantes ultum Deum fuisse. Nosti post nostri confoederationem conjugii, cum Argenteoli cum sanctimonialibus in claustro conversabaris, me die quadam privatim ad te visitandam venisse, et quid ibi tecum meae libidinis egerit intemperantia in quadam etiam parte ipsius refectorii, cum quo alias diverteremus, non haberemus. Nosti, inquam, id impudentissime tunc actum esse in tam reverendo loco et summae Virgini consecrato. Quod, etsi alia cessent flagitia, multo graviore dignum sit ultione. Quid pristinas [Col. 0205D] fornicationes et impudentissimas referam pollutiones, quae conjugium praecesserunt? Quid summam denique proditionem meam, qua de te ipsa tuum, cum quo assidue in ejus domo convivebam, avunculum tam turpiter seduxi? Quis me ab eo juste prodi non censeat, quem tam impudenter ante ipse prodideram? Putas ad tantorum criminum ultionem momentaneum illius plagae dolorem sufficere? Imo tantis malis tantum debitum esse commodum? Quam plagam divinae sufficere justitiae credis ad tantam contaminationem, ut diximus, sacerrimi loci suae matris? Certe, nisi vehementer erro, non tam illa saluberrima plaga in ultionem horum conversa est, quam quae quotidie indesinenter [Col. 0206A] sustineo. Nosti etiam quando te gravidam in meam transmisi patriam, sacro te habitu indutam monialem te finxisse, et tali simulatione tuae, quam nunc habes, religioni irreverenter illusisse. Unde etiam pensa quam convenienter ad hanc te religionem divina justitia, imo gratia traxerit nolentem, cui verita non es illudere, volens ut in ipso luas habitu quod in ipsum deliquisti, et simulationis mendacio ipsa rei veritas remedium praestet, et falsitatem emendet. Quod si divinae in nobis justitiae nostram velis utilitatem adjungere, non tam justitiam quam gratiam Dei quod tunc egit in nobis poteris appellare. Attende itaque, attende, charissima, quibus misericordiae suae retibus a profundo hujus tam periculosi maris nos Dominus [Col. 0206B] piscaverit, et a quantae Charibdis voragine naufragos licet invitos extraxerit, ut merito uterque nostrum in illam perrumpere [ al. prorumpere] posse videatur vocem: « Dominus sollicitus est mei (Psal. XXXIX, 18) .» Cogita et recogita, in quantis ipsi nos periculis constituti eramus, et a quantis nos eruerit Dominus: et narra semper cum summa gratiarum actione quanta fecit Dominus animae nostrae (Psal.LXV) ; et quoslibet iniquos de bonitate Domini desperantes nostro consolare exemplo, ut advertant omnes quid supplicantibus atque petentibus fiat, cum tam [ al. jam] peccatoribus et invitis tanta praestentur beneficia. Perpende altissimum in nobis divinae consilium pietatis, et quam misericorditer judicium suum Dominus in correptionem [Col. 0206C] verterit, et quam prudenter malis quoque ipsis usus sit, et impietatem pie deposuerit, ut unius partis corporis mei justissima plaga duabus mederetur animabus. Confer periculum et liberationis modum. Confer languorem et medicinam. Meritorum causas inspice, et miserationis affectus admirare. Nosti quantis turpitudinibus immoderata mea libido corpora nostra addixerat, ut nulla honestatis vel Dei reverentia in ipsis etiam diebus Dominicae passionis, vel quantarumcunque solemnitatum ab hujus luti volutabro me revocaret. Sed et te nolentem, et prout poteras reluctantem et dissuadentem, quae natura infirmior eras, saepius minis ac flagellis ad consensum trahebam. Tanto enim tibi concupiscentiae ardore copulatus eram, [Col. 0206D] ut miseras illas et obscenissimas voluptates, quas etiam nominare confundimur, tam Deo quam mihi ipsi praeponerem: nec tam aliter consulere posse divina videretur clementia, nisi has mihi voluptates sine spe ulla omnino interdiceret [ al. intercideret]. Unde justissime et clementissime licet cum summa tui avunculi proditione, ut in multis crescerem, parte illa corporis sum minutus, in qua libidinis regnum erat, et tota hujus concupiscentiae causa consistebat, ut juste illud plecteretur membrum, quod in nobis commiserat totum, et expiaret patiendo quod deliquerat oblectando, et ab his me spurcitiis, quibus me totum quasi luto immerseram, tam mente quam corpore circumcideret; et [Col. 0207A] tanto sacris etiam altaribus idoniorem efficeret, quanto me nulla hinc amplius carnalium contagia pollutionum revocarent. Quam clementer etiam in eo tantum me pati voluit membro, cujus privatio et animae saluti consuleret, et corpus non deturparet, nec ullam officiorum ministrationem praepediret [ al. impediret]. Imo ad omnia quae honeste geruntur, tanto me promptiorem efficeret, quanto ab hoc concupiscentiae jugo maximo amplius liberaret.

Cum itaque membris his vilissimis, quae pro summae turpitudinis exercitio pudenda vocantur, nec proprium sustinent nomen, me divina gratia mundavit potius quam privavit, quid aliud egit quam ad puritatem munditiae conservandam sordida [Col. 0207B] removit et vitia? Hanc quidem munditiae puritatem nonnullos sapientium vehementissime appetentes inferre etiam sibi manum audivimus, ut hoc a se penitus removerent concupiscentiae flagitium. Pro quo etiam stimulo carnis auferendo et Apostolus perhibetur Dominum rogasse, nec exauditum esse (I Cor. XII, 7) . In exemplo est ille magnus Christianorum philosophus Origenes (Euseb., Hist. eccles. lib. VI, c. 7) , qui ut hoc in se penitus incendium exstingueret, manus sibi inferre veritus non est; ac si illos ad litteram vere beatos intelligeret, qui se ipsos propter regnum coelorum castraverunt (Matth. XIX, 12) , et tales illud veraciter implere crederet, quod de membris scandalizantibus nobis praecipit Dominus, ut ea scilicet a nobis abscindamus [Col. 0207C] et projiciamus (Matth. XVIII, 9) , et quasi illam Isaiae prophetiam ad historiam magis quam ad mysterium duceret, per quam caeteris fidelibus eunuchos Dominus praefert, dicens: «Eunuchi, si custodierint Sabbata mea, et elegerint quae volui, dabo eis in domo mea et in muris meis locum, et nomen melius a filiis et filiabus. Nomen sempiternum dabo eis, quod non peribit (Isai. LVI, 4) .» Culpam tamen non modicam Origenes incurrit, dum per poenam corporis remedium culpae quaerit. Zelum quippe Dei habens, sed non secundum scientiam, homicidii incurrit reatum, inferendo sibi manum. Suggestione diabolica vel errore maximo id ab ipso constat esse factum, quod miseratione [Col. 0207D] Dei in me est ab alio perpetratum. Culpam evito, non incurro. Mortem mereor, et vitam assequor. Vocor, et reluctor. Insto criminibus, et ad veniam trahor invitus. Orat Apostolus, nec exauditur (I Cor. XII, 8) . Precibus instat, nec impetrat. Vere Dominus sollicitus est mei (Psal. XXXIX, 18) . Vadam igitur et narrabo quanta fecit Dominus animae meae (Psal. LXV, 16) . Accede et tu, inseparabilis comes, in una gratiarum actione, quae et culpae particeps facta es et gratiae. Nam et tuae Dominus non immemor salutis, imo plurimum tui memor, qui etiam sancto quodam nominis praesagio te praecipue suam fore praesignavit, cum te videlicet Heloisam ex proprio nomine suo, quod est Heloim insignivit; ipse. inquam, clementer disposuit in uno duobus [Col. 0208A] consulere, quos diabolus in uno nitebatur exstinguere. Paululum enim antequam hoc accideret, nos indissolubili lege sacramenti nuptialis invicem astrinxerat, cum cuperem te mihi supra modum dilectam in perpetuum retinere, imo cum ipse jam tractaret ad se nos ambos hac occasione convertere. Si enim mihi antea matrimonio non esses copulata, facile in discessu meo a saeculo, vel suggestione parentum, vel carnalium oblectatione voluptatum, saeculo inhaesisses. Vide ergo quantum sollicitus nostri fuerit Dominus, quasi ad magnos aliquos nos reservaret usus, et quasi indignaretur aut doleret illa litteralis scientiae talenta quae utrique nostrum commiserat, ad sui nominis honorem non dispensari; aut quasi etiam de incontinentissimo [Col. 0208B] servulo vereretur, quod scriptum est: «Quia mulieres faciunt etiam apostatare sapientes (Eccli. XIX, 2) .» Sicut de sapientissimo certum est Salomone (III Reg. XI, 1) . Tuae vero prudentiae talentum quantas quotidie Domino referat usuras, quae multas Domino jam spirituales filias peperisti, me penitus sterili permanente, et in filiis perditionis inaniter laborante. O quam detestabile damnum! quam lamentabile incommodum, si carnalium voluptatum sordibus vacans paucos cum dolore pareres mundo, quae nunc multiplicem prolem cum exsultatione parturis coelo! Nec esses plus quam femina, quae nunc etiam viros transcendis, et quae maledictionem Evae in benedictionem vertisti Mariae. O quam indecenter manus illae sacrae, quae nunc etiam divina [Col. 0208C] revolvunt volumina, curae muliebris obscenitatibus deservirent! Ipse nos a contagiis hujus coeni, a voluptatibus hujus luti dignatus est erigere [ al. eruere], et ad seipsum vi quadam attrahere, qua percussum voluit Paulum convertere, et hoc ipso fortassis exemplo nostro alios quoque litterarum peritos ab hac deterrere praesumptione. Ne te id igitur, soror, obsecro, moveat, nec patri paterne nos corrigenti sis molesta; sed attende quod scriptum est: «Quos diligit Deus, hos corripit (Prov. III, 12) . Castigat [ al. Flagellat] autem omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 6) .» Et alibi: «Qui parcit virgae, odit filium (Prov. XIII, 24) .» Poena est haec momentanea, non aeterna; purgationis, non [Col. 0208D] damnationis. Audi prophetam, et confortare: «Non judicabit Dominus bis in idipsum, et non consurget duplex tribulatio (Num. I, 9) .» Attende summam illam et maximam Veritatis adhortationem: «In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) .» Unde et Salomon: «Melior est patiens viro forti, et qui dominatur animo suo, expugnatore urbium (Prov. XVI, 32) .» Non [ al. Num] te ad lacrymas aut ad compunctionem movet unigenitus Dei innocens pro te et omnibus ab impiissimis comprehensus, distractus, flagellatus, et velata facie illusus, et colaphizatus, sputis conspersus, spinis coronatus, et tandem in illo crucis tunc tam ignominioso patibulo inter latrones suspensus, atque illo tunc horrendo, et exsecrabili genere mortis [Col. 0209A] interfectus? Hunc semper, soror, verum tuum et totius Ecclesiae sponsum prae oculis habe, mente gere. Intuere hunc exeuntem ad crucifigendum pro te et bajulantem sibi crucem. Esto de populo et mulieribus, quae plangebant et lamentabantur eum, sicut Lucas his verbis narrat: «Sequebatur autem multa turba populi et mulierum, quae plangebant et lamentabantur eum (Luc. XXIII, 27) .» Ad quas quidem benigne conversus, clementer eis praedixit futurum in ultionem suae mortis exitium, a quo quidem, si saperent, cavere sibi per hoc possent. «Filiae,» inquit, «Jerusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete, et super filios vestros. Quoniam ecce venient dies, in quibus dicent: Beatae steriles, et ventres qui non genuerunt, et ubera [Col. 0209B] quae non lactaverunt. Tunc incipient dicere montibus: Cadite super nos; et collibus: Operite nos. Quia si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet?» (ibid., 28.) Patienti sponte pro redemptione tua compatere, et super crucifixo pro te compungere. Sepulcro ejus mente semper assiste, et cum fidelibus feminis lamentare et luge. De quibus etiam ut jam supra memini scriptum est: «Mulieres sedentes ad monumentum lamentabantur flentes Dominum (Luc. XXIII, 27) .» Para cum illis sepulturae ejus unguenta, sed meliora spiritualia quidem, non corporalia: haec enim requirit aromata qui non suscepit illa. Super his toto devotionis affectu compungere. Ad quam quidem compassionis compunctionem ipse etiam per Jeremiam fideles adhortatur, [Col. 0209C] dicens: «O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor similis sicut dolor meus (Jer. I, 12) .» Id est, si super aliquo patiente ita est per compassionem dolendum, cum ego scilicet solus sine culpa quod alii deliquerint luam. Ipse autem est via per quam fideles de exsilio transeunt ad patriam. Qui etiam crucem, de qua sic clamat, ad hoc nobis erexit scalam. Hic pro te occisus est unigenitus Dei, oblatus est quia voluit (Isa. LIII, 7) . Super hoc uno compatiendo dole, dolendo compatere. Et quod per Zachariam prophetam de animabus devotis praedictum est comple: «Plangent,» inquit, «planctum quasi super unigenitum, et dolebunt super eum ut doleri solet in [Col. 0209D] morte primogeniti (Zach. XII, 10) .» Vide, soror, quantus sit planctus his, qui regem diligunt super morte primogeniti ejus et unigeniti. Intuere quo planctu familia, quo moerore tota consumatur curia: et, cum ad sponsam unigeniti mortui perveneris, intolerabiles ululatus ejus non sustinebis. Hic tuus, soror, planctus; hic tuus sit ululatus, quae te huic sponso felici copulasti matrimonio. Emit te iste non suis, sed seipso. Proprio sanguine emit te, et redemit. Quantum jus in te habeat vide, et quam pretiosa sis intuere. Hoc quidem pretium suum Apostolus attendens, et in hoc pretio quanti sit ipse, pro quo ipsum datur, perpendens, et quam tantae gratiae vicem referat adnectens: «Absit mihi,» inquit, «gloriari nisi in cruce Domini nostri [Col. 0210A] Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI, 14) .» Major es coelo, major es mundo; cujus pretium ipse Conditor mundi factus est. Quid in te, rogo, viderit, qui nullius eget, ut pro te acquirenda usque ad agonias tam horrendae atque ignominiosae mortis certaverit? Quid in te, inquam, quaerit nisi teipsam? Verus est amicus, qui teipsam, non tua, desiderat. Verus est amicus, qui pro te moriturus dicebat: «Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13) .» Amabat te ille veraciter, non ego. Amor meus, qui utrumque nostrum peccatis involvebat, concupiscentia, non amor dicendus est. Miseras in te meas voluptates implebam, et hoc erat totum quod amabam. [Col. 0210B] Pro te, inquis, passus sum, et fortassis verum est; sed magis per te, et hoc ipsum invitus. Non amore tui, sed coactione mei. Nec ad tuam salutem, sed ad dolorem. Ille vero salubriter, ille pro te sponte passus est, qui passione sua omnem curat languorem, omnem removet passionem. In hoc, obsecro, non in me tua tota sit devotio, tota compassio, tota compunctio. Dole in tam innocentem tantae crudelitatis perpetratam iniquitatem; non justam in me aequitatis vindictam, imo gratiam, ut dictum est, in utrosque summam. Iniqua enim es, si aequitatem non amas; et iniquissima, si voluntati, imo tantae gratiae Dei scienter es adversa. Plange tuum reparatorem, non corruptorem; redemptorem, non scortarem; pro te mortuum Dominum, [Col. 0210C] non viventem servum, imo nunc primum de morte vere liberatum. Cave, obsecro, ne, quod dixit Pompeius moerenti Corneliae, tibi improperetur turpissime:

Deus, qui ab ipso humanae creationis exordio femina de costa viri formata nuptialis copulae sacramentum maximum sanxisti, quique immensis honoribus vel de desponsata nascendo, vel miracula inchoando nuptias sublimasti, meaeque etiam fragilitatis incontinentiae utcunque tibi placuit olim hoc remedium indulsisti, ne despicias ancillulae tuae preces, quas pro meis ipsis charique mei [ al. tanquam meis] excessibus in conspectu majestatis tuae supplex effundo. Ignosce, o benignissime, imo benignitas ipsa; ignosce et tantis criminibus nostris, et ineffabilis misericordiae tuae multitudinem [Col. 0212B] culparum nostrarum immensitas experiatur. Puni, obsecro, in praesenti reos, ut parcas in futuro. Puni ad horam, ne punias in aeternum. Accipe in servos virgam correctionis, non gladium furoris. Afflige carnem, ut conserves animas. Adsis purgator, non ultor; benignus magis quam justus. Pater misericors, non austerus Dominus. Proba nos, Domine, et tenta, sicut de semetipso rogat Propheta (Psal. XXV, 2) . Ac si aperte diceret: Prius vires inspice, ac secundum eas tentationum onera moderare. Quod et beatus Paulus fidelibus tuis promittens, ait. «Potens est enim Deus, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet cum tentatione etiam proventum [Col. 0212C] ut possitis sustinere (I Cor. X, 13) .» Conjunxisti nos, Domine, et divisisti quando placuit tibi, et quo modo placuit. Nunc [ al. Hoc] quod, Domine, misericorditer coepisti, misericordissime comple. Et quos a se semel divisisti in mundo, perenniter tibi conjungas in coelo. Spes nostra, pars nostra, exspectatio nostra, consolatio nostra, Domine, qui es benedictus in saecula. Amen.

Vale in Christo, sponsa Christi, in Christo vale, et Christo vive, Amen.

[Col. 0211C] ARGUMENTUM.— Duo potissimum in hac epistola sibi et suis monachabus Heloissa rescribi ab Abaelardo exorat: quorum alterum est, ut eas doceat unde monacharum ordo originem duxit. Alterum est, ut eis aliquam scribat regulam, et certam vivendi formulam praescribat, quae solis conveniat feminis, quod a nullo sanctorum Patrum antea tentatum fuerat. Hoc ut peteret, adducta videtur quibusdam Benedictinae Regulae capitibus, quae a feminis vix aut nullo omnino modo sine maximo periculo impleri possunt: de quibus tam docte disserit, ut ipsam regulam solis viris, non autem feminis a sancto institutore scriptam convincere videatur. Unde indignum judicat tam gravia femineo sexui infirmiori onera imponi, quam virili fortiori. Suam autem et ipsa opinionem apponit, quare sancti Patres monachabus regulas non praescripserint, asserens feminis sufficere, si clericis et viris ecclesiasticis saecularibus, vel monachis, qui canonici regulares dicuntur, in continentia et abstinentia non sint inferiores. Prolixe etiam de moderata dispensatione et discreta consideratione beati Benedicti, qua suam temperavit Regulam, atque de ipsa Regulae observantia disputat: nimirum de interdicto esu carnium, et concesso vini usu. Fusius quoque de operibus exterioribus agit cum ipsorum extenuatione, quibus interiora praefert. Postremo monet Abaelardum, ut tanta discretione cuncta sive de jejuniorum vel divinorum ratione temperet, ut feminei sexus consultum velit infirmitati. Et hic feminae eruditionem, et pectus omni doctrina [Col. 0213] refertum animadvertere poteris. Quid enim pretiosae mercis in tam divite apotheca non invenias, sive philosophiam, sive theologiam, vel etiam eloquentiam requiras? O saeculum illud felix, talem intueri feminam, in qua quid primum, quid postremum admireris addubites!

[Col. 0213A] Domino specialiter, sua singulariter.

Ne me forte in aliquo de inobedientia causari queas, verbis etiam immoderati doloris tuae frenum impositum est jussionis, ut ab his mihi saltem in scribendo temperem, a quibus in sermone non tam difficile quam impossibile est providere. Nihil enim minus in nostra est potestate quam animus, eique magis obedire cogimur quam imperare possimus. Unde et cum nos ejus affectiones stimulant, nemo earum subitos impulsus ita repulerit, ut non in effecta facile prorumpant, et se per verba facilius effluant quae promptiores animi passionum sunt notae. Secundum quod scriptum est: «Ex abundantia cordis os loquitur (Matth. XII, 34) .» Revocabo itaque manum a [Col. 0213B] scripto, in quibus linguam a verbis temperare non valeo. Utinam sic animus dolentis parere promptus sit, quemadmodum dextera scribentis. Aliquod tamen dolori remedium vales conferre, si non hunc omnino possis auferre. Ut enim insertum clavum alius expellit, sic cogitatio nova priorem excludit. Cum alias intentus animus priorum memoriam dimittere cogitur aut intermittere. Tanto vero amplius cogitatio quaelibet animum occupat, et ab aliis deducit, quanto quod cogitatur honestius aestimatur, et quo intendimus animum magis videtur necessarium. Omnes itaque nos Christi ancillae, et in Christo filiae tuae, duo nunc a tua paternitate supplices postulamus, quae nobis admodum necessaria providemus. Quorum quidem alterum est, ut [Col. 0213C] nos instruere velis unde sanctimonialium ordo coeperit, et quae nostrae sit professionis auctoritas. Alterum vero est, ut aliquam nobis regulam instituas, et scriptam dirigas, quae feminarum sit propria, et ex integro nostrae conversationis [ al. conversionis et professionis] statum habitumque describat: quod nondum a Patribus sanctis actum esse conspeximus. Cujus quidem rei defectu et indigentia nunc agitur, ut ad ejusdem Regulae professionem tam mares quam feminae in monasteriis suscipiantur, et idem institutionis monasticae jugum imponitur infirmo sexui aeque ut forti. Unam quippe nunc Regulam beati Benedicti apud Latinos feminae profitentur aeque ut viri. Quam sicut viris [Col. 0213D] solummodo constat scriptam esse, ita et ab ipsis tantum impleri posse tam subjectis pariter quam praelatis. Ut enim caetera nunc omittam Regulae capitula, quid ad feminas (cap. 55) quod de cucullis, femoralibus et scapularibus ibi scriptum est? Quid denique ad ipsas de tunicis aut de laneis ad carnem indumentis, cum earum humoris superflui menstruae purgationes haec omnino refugiant? Quid ad ipsas etiam quod de abbate statuitur (cap. 11) , ut ipse lectionem dicat evangelicam, et post ipsam hymnum [Col. 0214A] incipiat? Quid (cap. 56) de mensa abbatis seorsim cum peregrinis et hospitibus constituenda? Nunquid nostrae convenit religioni, ut vel nunquam hospitium viris praebeat, aut cum his quos susceperit viris abbatissa comedat? O quam facilis ad ruinam animarum virorum ac mulierum in unum cohabitatio! Maxime vero in mensa, ubi crapula dominatur et ebrietas, et vinum in dulcedine bibitur, in quo est luxuria. Quod et beatus praecavens Hieronymus, ad matrem et filiam scribens meminit, dicens (epist. 47) : «Difficile inter epulas servatur pudicitia.» Ipse quoque poeta luxuriae turpitudinisque doctor libro amatoriae artis intitulato quantam fornicationis occasionem convivia maxime praebeant studiose exsequitur, dicens:

[Col. 0225C] ARGUMENTUM.— Abaelardus ab Heloissa superiore epistola rogatus, ut ei et sodalibus ejus, de origine ordinis monialium scriberet; hac epistola ejus et illarum voluntati amplissime respondet: ipsumque ordinem a primitiva Ecclesia, imo et ab ipso Domini servatoris sacro deducit collegio, et quid Philo Judaeus, quid Tripartita historia de primis ascetis narrent recenset. Sexum autem femineum in singulis ejus gradibus miris effert laudibus, nec solum in Christianis vel Judaeis, sed etiam in gentilibus sive paganis feminis laudes virginitatis latissime percurrit. Nihil denique tota fere continet epistola, quam feminei sexus elegantissimum encomium; latius tamen virginitatis laudem prosequitur, cujus etiam apud paganos miri actus legantur.

[Col. 0225D] Charitati tuae, charissima soror, de ordine tuae professionis tam tibi quam spiritualibus filiabus tuis suscitanti, unde scilicet monialium coeperit religio, paucis si potero succincteque rescribam. Monachorum siquidem sive monialium ordo a Domino nostro Jesu Christo religionis suae formam plenissime sumpsit. Quamvis et ante ipsius Incarnationem nonnulla hujus propositi tam in viris quam in feminis praecesserit inchoatio. Unde et Hieronymus ad Eustochium scribens (epist. 4) : «Filios,» inquit, «prophetarum, quos monachos legimus in Veteri Testamento,» etc. Annam quoque viduam templo et divino cultui assiduam evangelista commemorat, quae pariter cum Simeone Dominum in templo suscipere [Col. 0226D] (Luc. II, 25) , et prophetia repleri meruerit. Finis itaque Christus justitiae, et omnium bonorum consummatio, in plenitudine temporis veniens, ut inchoata perficeret bona, vel exhiberet incognita; sicut utrumque sexum vocare venerat atque redimere, ita utrumque sexum in vero monachatu suae congregationis dignatus est adunare, ut inde tam viris quam feminis hujus professionis daretur auctoritas, et omnibus perfectio vitae proponeretur quam imitarentur. Ibi quippe cum apostolis caeterisque discipulis, cum matre ipsius sanctarum legimus conventum mulierum (Luc. VIII, 2) : quae scilicet saeculo abrenuntiantes, omnemque proprietatem abdicantes, ut solum possiderent Christum, sicut scriptum est: [Col. 0227A] «Dominus pars haereditatis meae (Psal. XV, 5) ,» devote illud compleverunt, quo omnes secundum regulam a Domino traditam conversi saeculo ad hujus vitae communitatem initiantur: «Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) .» Quam devote autem Christum hae beatissimae mulieres ac vere moniales secutae fuerint, quantamque gratiam et honorem devotioni earum tam ipse Christus quam postmodum apostoli exhibuerint, sacrae diligenter historiae continent. Legimus in Evangelio murmurantem Pharisaeum, qui hospitio Dominum susceperat, ab ipso esse correctum, et peccatricis mulieris obsequium hospitio ejus longe esse praelatum (Luc. VII, 37) . Legimus et Lazaro jam [Col. 0227B] resuscitato cum caeteris discumbente, Martham sororem ejus solam mensis ministrare, et Mariam copiosi libram unguenti pedibus Dominicis infundere, propriisque capillis ipsos extergere, hujusque copiosi unguenti odore domum ipsam impletam fuisse, ac de pretio ipsius, quia tam inaniter consumi videretur, Judam in concupiscentiam ductum, et discipulos indignatos esse (Joan. XII, 3) . Satagente itaque Martha de cibis, Maria disposuit de unguentis; et quem illa reficit interius, haec lassatum refovet exterius. Nec nisi feminas Domino ministrasse Scriptura commemorat evangelica (Luc. VIII, 2) . Quae proprias etiam facultates in quotidianam ejus alimoniam dicarant, et ei praecipue hujus vitae necessaria procurabant. Ipse discipulis [Col. 0227C] in mensa, ipse in ablutione pedum humillimum se ministrum exhibebat (Joan. XIII, 5) . A nullo vero discipulorum, vel etiam virorum, hoc eum suscepisse novimus obsequium; sed solas, ut diximus, feminas in his vel caeteris humanitatis obsequiis ministerium impendisse. Et sicut in illo Marthae, ita in isto novimus obsequium Mariae (Marc. XIV, 3) . Quae quidem in hoc exhibendo tanto fuit devotior, quanto ante fuerat criminosior. Dominus aqua in pelvim missa illius ablutionis peregit officium. Hoc vero ipsa ei lacrymis intime compunctionis, non exteriori aqua exhibuit. Ablutos discipulorum pedes linteo Dominus extersit. Haec pro linteo capillis usa est. Fomenta unguentorum insuper addidit, [Col. 0227D] quae nequaquam Dominum adhibuisse legimus. Quis etiam ignoret mulierem in tantum de ipsius gratia praesumpsisse, ut caput quoque ejus superfuso delibuerit unguento? Quod quidem unguentum non de alabastro extractum, sed fracto alabastro memoratur effusum, ut nimiae devotionis vehemens exprimeretur desiderium, quae ad multum ulterius usum illud reservandum censebat, quo in tanto usa sit obsequio. In quo etiam ipsum jam unctionis defectum factis ipsis exhibet, quem antea Daniel futurum praedixerat, postquam videlicet ungeretur Sanctus sanctorum (Dan. IX, 24) . Ecce enim Sanctum sanctorum mulier inungit, et eum pariter hunc esse quem credit, et quem verbis propheta praesignaverat, factis ipsa proclamat. Quae est ista, [Col. 0228A] quaeso, Domini benignitas, aut quae mulierum dignitas, ut tam caput quam pedes suos ipse nonnisi feminis praeberet inungendos? Quae est ista, obsecro, infirmioris sexus praerogativa, ut summum Christum omnibus Spiritus sancti unguentis ab ipsa ejus conceptione delibutum mulier quoque inungeret (Isa. XI, 2) , et quasi corporalibus sacramentis eum in regem et sacerdotem consecrans, Christum, id est unctum corporaliter ipsum efficeret? Scimus primum a patriarcha Jacob in typum Domini lapidem unctum fuisse. Et postmodum regum sive sacerdotum unctiones, seu quaelibet unctionum sacramenta nonnisi viris celebrare permissum est. Licet baptizare nonnunquam mulieres praesumant. Lapidem olim patriarcha templum, nunc et altare [Col. 0228B] pontifex oleo sanctificat. Viri itaque sacramenta figuris imprimunt. Mulier vero in ipsa operata est veritate, sicut et ipsa protestatur Veritas, dicens. «Bonum opus operata est in me (Marc. XIV, 6) .» Christus ipse a muliere, Christiani a viris inunguntur. Caput ipsum scilicet a femina, membra a viris. Bene autem effudisse unguentum, non stillasse super caput ejus mulier memoratur. Secundum quod de ipso sponsa in Canticis praecinit, dicens: «Unguentum effusum nomen tuum (Cant. I, 2) .» Hujus quoque unguenti copiam per illud, quod a capite usque ad oram vestimenti defluxit [ al. defluit], Psalmista mystice praefigurat, dicens: «Sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron. Quod descendit in oram vestimenti [Col. 0228C] ejus (Psal. CXXXII, 2) .» Trinam David unctionem, sicut et Hieronymus in psalmo 25 meminit, accepisse legimus trinam, et Christum sive Christianos. Pedes quippe Domini, sive caput, muliebre susceperunt unguentum. Mortuum vero ipsum Joseph ab Arimathaea et Nicodemus, sicut refert Joannes, cum aromatibus sepelierunt. Christiani quoque trina sanctificantur unctione: quarum una fit in baptismo, altera in confirmatione, tertia vero infirmorum est. Perpende itaque mulieris dignitatem, a qua vivens Christus bis inunctus, tam in pedibus scilicet quam in capite, regis et sacerdotis suscepit sacramenta. Myrrhae vero et aloes unguentum, quod ad conservanda corpora mortuorum adhibetur, [Col. 0228D] ipsius Dominici corporis incorruptionem futuram praesignabat, quam etiam quilibet electi in resurrectione sunt adepti [ al. adepturi]. Priora autem mulieres unguenta singularem ejus tam regni quam sacerdotii demonstrant dignitatem. Unctio quidem capitis superiorem, pedum vero inferiorem. Ecce regis [ al. rex] etiam sacramentum a muliere suscipit, qui tamen oblatum a viris sibi regnum suscipere respuit, et ipsis eum in regem rapere volentibus aufugit (Joan. VI, 15) . Coelestis, non terreni regis mulier sacramentum peragit; ejus, inquam, qui de semetipso postmodum ait: «Regnum meum non est de hoc mundo (Joan. XVIII, 36) .» Gloriantur episcopi cum applaudentibus populis terrenos inungunt reges, cum mortales consecrant [Col. 0229A] sacerdotes, splendidis et inauratis vestibus adornati. Et saepe his benedicunt, quibus Dominus maledicit. Humilis mulier non mutato habitu, non praeparato cultu, ipsis quoque indignantibus apostolis haec in Christo sacramenta peragit, non praelationis officio, sed delationis [ al. dilectionis, Par. cod. devotionis] merito. O magnam fidei constantiam! o inestimabilem charitatis ardorem, quae omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet! Murmurat Pharisaeus dum a peccatrice pedes Dominici inunguntur; indignantur patenter apostoli, quod de capite quoque mulier praesumpserit. Perseverat ubique [ al. utique] mulieris fides immota, de benignitate Domini confisa, nec ei in utroque Dominicae commendationis desunt suffragia. Cujus [Col. 0229B] quidem unguenta quam accepta, quam grata Dominus habuerit, ipsemet profitetur cum sibi haec reservari postulans indignanti Judae dixit: «Sine illam ut in die sepulturae meae servet illud (Joan. XII, 7) .» Ac si diceret: Ne repellas hoc ejus obsequium a vivo, ne devotionis ejus exhibitionem in hac quoque re auferas defuncto. Certum quippe est, sepulturae quoque Dominicae sanctas mulieres aromata parasse. Quod tunc ista utique minus satageret, si nunc repulsa verecundiam sustinuisset. Qui etiam quasi de tanta mulieris praesumptione discipulis indignantibus, et ut Marcus meminit, in eam frementibus, cum eos mitissimis fregisset responsis, in tantum hoc extulit beneficium, ut ipsum Evangelio inserendum esse censeret, et cum [Col. 0229C] ipso pariter ubique praedicandum esse praediceret (Marc. XIV, 9) , in memoriam scilicet et laudem mulieris, quae id fecerit in quo non mediocris arguebatur praesumptionis. Quod nequaquam de aliis quarumcunque personarum obsequiis auctoritate Dominica sic commendatum esse legimus atque sancitum. Qui etiam viduae pauperis eleemosynam omnibus templi praeferens oblationibus (Marc. XII, 43) , quam accepta sit ei feminarum devotio diligenter ostendit. Ausus quidem est Petrus seipsum et coapostolos suos pro Christo omnia reliquisse profiteri. Et Zachaeus desideratum Domini adventum suscipiens dimidium bonorum suorum pauperibus largitur, et in quadruplum si quid defraudavit, restituit (Luc. XIX, 8) . Et multi alii majores [Col. 0229D] in Christo seu pro Christo fecerunt expensas, et longe pretiosiora in obsequium obtulerunt divinum, vel pro Christo reliquerunt. Nec ita tamen Dominicae commendationis laudem adepti sunt, sicut feminae. Quarum quidem devotio quanta semper erga eum exstiterit, ipse quoque Dominicae vitae exitus patenter insinuat. Hae quippe, ipso apostolorum principe negante, et dilecto Domini fugiente, vel caeteris dispersis apostolis, intrepidae perstiterunt, nec eas a Christo vel in passione, vel in morte formido aliqua, vel desperatio separare potuit. Ut eis specialiter illud Apostoli congruere videatur: «Quis nos separabit a charitate Dei? Tribulatio an angustia?» (Rom. VIII, 35) . Unde [Col. 0230A] Matthaeus, cum de se pariter et caeteris retulisset: «Tunc discipuli omnes, relicto eo, fugerunt (Matth. XXVI, 56) .» perseverantiam postmodum supposuit mulierum, quae ipsi etiam crucifixo quantum permittebatur assistebant. «Erant,» inquit, «ibi mulieres multae a longe quae secutae fuerant Jesum a Galilaea, ministrantes ei (Matth. XXVII, 55) .» Quas denique ipsius quoque sepulcro immobiliter adhaerentes idem diligenter evangelista describit, dicens: «Erant autem Maria Magdalene, et altera Maria sedentes contra sepulcrum (ibid., 61) .» De quibus etiam mulieribus Marcus commemorans, ait: «Erant autem et mulieres de longe aspicientes, inter quas erat Magdalene, et Maria Jacobi minoris, et Joseph mater, et Salome. Et cum [Col. 0230B] esset in Galilaea sequebantur eum, et ministrabant ei, et aliae multae quae simul cum eo ascenderant Jerosolymam (Marc. XV, 40) .» Stetisse autem juxta crucem, et crucifixo se etiam astitisse Joannes, qui prius aufugerat, narrat; sed perseverantiam praemittit mulierum, quasi earum exemplo animatus esset ac revocatus. «Stabant,» inquit, «juxta crucem Jesu mater ejus, et soror matris ejus Maria Cleophae, et Maria Magdalenae. Cum vidisset ergo Jesus matrem, et discipulum stantem (Joan. XIX, 35) ,» etc. Hanc autem sanctarum constantiam mulierum, et discipulorum defectum longe ante beatus Job in persona Domini prophetavit, dicens: «Pelli meae consumptis carnibus adhaesit os meum, et derelicta sunt tantummodo labia circa [Col. 0230C] dentes meos (Job XIX, 20) .» In osse quippe, quod carnem et pellem sustentat et gestat, fortitudo est corporis. In corpore igitur Christi, quod est Ecclesia, os ipsius dixit Christianae fidei stabile fundamentum, sive fervor ille charitatis, de quo canitur: «Aquae multae non poterunt exstinguere charitatem (Cant. VIII, 7) .» De quo et Apostolus: «Omnia,» inquit, «suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet (I Cor. XIII, 7) .» Caro autem in corpore pars interior est, et pellis exterior. Apostoli ergo interiori animae cibo praedicando intendentes, et mulieres corporis necessaria procurantes, carni comparantur et pelli. Cum itaque carnes consumerentur, os Christi adhaesit pelli; quia scandalizatis in passione Domini apostolis, et de morte ipsius desperatis, sanctarum [Col. 0230D] devotio feminarum perstitit immobilis, et ab osse Christi minime recessit; quia fidei, vel spei, vel charitatis constantiam in tantum retinuit, ut nec a mortuo mente disjungerentur aut corpore. Sunt et viri naturaliter tam mente quam corpore feminis fortiores. Unde et merito per carnem, quae vicinior est ossi, virilis natura; per pellem muliebris infirmitas designatur. Ipsi quoque apostoli, quorum est reprehendendo lapsus aliorum mordere, dentes Domini dicuntur. Quibus tantummodo labia, id est verba potius quam facta remanserant, cum jam desperati de Christo magis loquerentur, quam pro Christo quid operarentur. Tales profecto illi erant discipuli, quibus in castellum Emmaus euntibus, et loquentibus [Col. 0231A] adinvicem de his omnibus quae acciderant, ipsis apparuit, et eorum desperationem correxit. Quid denique Petrus vel caeteri discipulorum praeter verba tunc habuerunt, cum ad Dominicam ventum esset passionem, et ipse Dominus futurum eis de passione sua scandalum praedixisset? «Et si omnes,» inquit Petrus, «scandalizati fuerint in te, ego nunquam scandalizabor (Matth. XXVI, 33) .» Et iterum: «Etiamsi oportuerit me mori tecum, non te negabo. Similiter et omnes discipuli dixerunt (ibid., 35) .» Dixerunt, inquam, potius quam fecerunt. Ille enim primus et maximus apostolorum, qui tantam in verbis habuerat constantiam, ut Domino diceret: «Tecum paratus sum et in carcerem, et in mortem ire (Luc. XXII, 33) .» Cui tunc et Dominus [Col. 0231B] Ecclesiam suam specialiter committens, dixerat: «Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (ibid., 32) ,» ad unam ancillae vocem ipsum negare non veretur. Nec semel id agit, sed tertio ipsum adhuc viventem denegat, et a vivo pariter omnes discipuli uno temporis puncto fugiendo devolant; a quo nec in morte vel mente vel corpore feminae sunt disjunctae. Quarum beata illa peccatrix mortuum etiam quaerens, et Dominum suum confitens, ait: «Tulerunt Dominum de monumento (Joan. XX, 2) .» Et iterum: «Si tu sustulisti eum, dicito mihi ubi posuisti, et ego eum tollam (ibid., 15) .» Fugiunt arietes, imo et pastores Dominici gregis; remanent oves intrepidae. Arguit hos Dominus tanquam infirmam carnem, quod in articulo [Col. 0231C] etiam passionis suae nec una hora cum eo potuerunt vigilare. Insomnem ad sepulcrum illius noctem in lacrymis feminae ducentes, resurgentis gloriam primae videre meruerunt. Cui fideliter in mortem quantum dilexerint vivum, non tam verbis quam rebus exhibuerunt. Et de ipsa etiam, quam [ f. quia] circa ejus passionem et mortem habuerunt sollicitudinem, resurgentis vita primae sunt laetificatae. Cum enim, secundum Joannem, Joseph ab Arimathaea, et Nicodemus corpus Domini ligantes linteis cum aromatibus sepelirent, refert Marcus de earum studio, quod Maria Magdalene et Maria Joseph aspiciebant ubi poneretur. De his quoque Lucas commemorat, dicens: «Secutae autem mulieres, [Col. 0231D] quae cum Jesu venerant de Galilaea, viderunt monumentum, et quemadmodum positum erat corpus ejus, et revertentes paraverunt aromata (Luc. XXIII, 55) .» Nec satis videlicet habentes aromata Nicodemi, nisi et adderent sua. Et Sabbato quidem siluerunt secundum mandatum. Juxta Marcum vero, cum transisset Sabbatum, summo mane in ipso die resurrectionis venerunt ad monumentum Maria Magdalene, et Maria Jacobi, et Salome. Nunc quoniam devotionem earum ostendimus, honorem quem meruerint prosequamur. Primo angelica visione sunt consolatae de resurrectione Domini jam completa; demum ipsum Dominum primae viderunt et tenuerunt. Prior quidem Maria Magdalene, quae caeteris ferventior erat. Postea ipsa simul, et aliae, de [Col. 0232A] quibus scriptum est, quod post angelicam visionem, «exierunt de monumento, currentes nuntiare discipulis resurrectionem Domini. Et ecce Jesus occurrit illis, dicens: Avete. Illae autem accesserunt, et tenuerunt pedes ejus, et adoraverunt eum. Tunc ait Jesus: Ite, nuntiate fratribus meis, ut eant in Galilaeam. Ibi me videbunt (Matth. XXVIII, 8) .» De quo et Lucas prosecutus, ait: «Erat Magdalene, et Joanna, et Maria Jacobi, et caeterae, quae cum eis erant, quae dicebant ad apostolos haec (Luc. XX, 10) .» Quas etiam ab angelo primum fuisse missas ad apostolos nuntiare haec non reticet Marcus, ubi angelo mulieribus loquente scriptum est: «Surrexit, non est hic. Sed ite, dicite discipulis ejus, et Petro, quia praecedet vos in Galilaeam (Marc. XVI, 6) .» [Col. 0232B] Ipse etiam Dominus primo Mariae Magdalenae apparens, ait illi: «Vade ad fratres meos, et dic eis: ascendo ad Patrem meum (Joan. XX, 17) .» Ex quibus colligimus has sanctas mulieres quasi apostolas super apostolos esse constitutas. Cum ipsae ad eos vel a Domino vel ab angelis missae summum illud resurrectionis gaudium nuntiaverunt, quod exspectabatur ab omnibus, ut per eas apostoli primum addiscerent quod toti mundo postmodum praedicarent. Quas etiam post resurrectionem Domino occurrente salutari ab ipso evangelista supra memoravit, ut tam occursu suo quam salutatione quantam erga eas sollicitudinem et gratiam haberet ostenderet. Non enim aliis proprium salutationis verbum, quod est, «Avete,» cum legimus protulisse; [Col. 0232C] imo ista salutatione antea discipulos inhibuisse, cum eis diceret: «Et neminem per viam salutaveritis (Luc. X, 4) .» Quasi hoc privilegium nunc usque devotis feminis reservaret, quod per semetipsum eis exhiberet immortalitatis gloria jam potitus. Actus quoque apostolorum cum referant statim post Ascensionem Domini apostolos a monte Oliveti Jerusalem redisse, et illius sacrosancti conventus religionem diligenter describant, non est devotionis sanctarum mulierum perseverantia praetermissa, cum dicitur: «Hi erant omnes perseverantes unanimiter in orationibus cum mulieribus, et Maria matre Jesu (Act. I, 14) .» Ut autem de Hebraeis praetermittamus feminis, quae primo conversae [Col. 0232D] ad fidem vivente adhuc Domino in carne, et praedicante, formam hujus religionis inchoaverunt: de viduis quoque Graecorum, quae ab apostolis postea susceptae sunt consideremus; quanta scilicet diligentia, quanta cura ab apostolis et ipsae tractatae sint, cum ad ministrandum eis gloriosissimus signifer Christianae militiae Stephanus protomartyr cum quibusdam aliis spiritalibus viris ab ipsis apostolis fuerit constitutus. Unde in eisdem Actibus apostolorum scriptum est: «Crescente numero discipulorum, factum est murmur Graecorum adversus Hebraeos, quod despicerentur in ministerio quotidiano viduae eorum. Convocantes autem duodecim apostoli multitudinem discipulorum, dixerunt: Non est aequum derelinquere nos verbum Dei et ministrare [Col. 0233A] mensis. Considerate ergo, fratres, viros ex omnibus vobis boni testimonii septem, plenos Spiritu sancto et sapientia, quos constituamus super hoc opus. Nos vero orationi et ministerio verbi instantes erimus. Et placuit sermo coram multitudine. Et elegerunt Stephanum plenum fide et Spiritu sancto, et Philippum, et Prochorum, et Nicanorem, et Timotheum, et Parmenam, et Nicolaum Antiochenum. Hos statuerunt ante conspectum apostolorum, et orantes imposuerunt eis manus (Act. VI, 1) .» Unde et continentia Stephani admodum commendatur, quod ministerio atque obsequio sanctarum feminarum fuerit deputatus. Cujus quidem obsequii ministratio, quam excellens sit, et tam Deo quam ipsis apostolis accepta, ipsi tam propria oratione [Col. 0233B] quam manuum impositione protestati sunt, quasi hos, quos in hoc constituebant, adjurantes ut fideliter agerent, et tam benedictione sua quam oratione eos adjuvantes ut possent. Quam etiam Paulus administrationem ad apostolatus sui plenitudinem ipse sibi vindicans: «Nunquid non habemus,» inquit, «potestatem sororem mulierem circumducendi, sicut et caeteri apostoli?» (I Cor. IX, 5.) Ac si aperte diceret: Nunquid et sanctarum mulierum conventus nos habere ac nobiscum in praedicatione ducere permissum est, sicut caeteris apostolis, ut ipsae videlicet eis in praedicatione de sua substantia necessaria ministrarent? Unde Augustinus in libro De opere monachorum (cap. 4) : «Ad hoc,» inquit, «et fideles mulieres habentes terrenam substantiam [Col. 0233C] ibant cum eis, et ministrabant eis de sua substantia, ut nullius indigerent horum quae ad substantiam hujus vitae pertinent.» Item (ibid.) : «Quod quisquis non putat ab apostolis fieri, ut cum eis sanctae conversationis mulieres circumirent quocunque Evangelium praedicabant; Evangelium audiant, et cognoscant quemadmodum hoc ipsius Domini exemplo faciebant.» In Evangelio enim scriptum est: «Deinceps et ipse iter faciebat per civitates et castella evangelizans regnum Dei, et duodecim cum illo, et mulieres aliquae, quae erant curatae a spiritibus immundis et infirmitatibus, Maria quae vocatur Magdalene, et Joanna uxor Cuzae procuratoris Herodis, et Susanna, et aliae [Col. 0233D] multae, quae ministrabant ei de facultatibus suis (Luc. VIII, 1) .» Ut hinc quoque pateat Dominum etiam in praedicatione sua proficiscentem ministratione mulierum corporaliter sustentari, et eas ipsi pariter cum apostolis quasi inseparabiles comites adhaerere. Demum [ al. Deinde] vero hujus professionis religione in feminis pariter ut in viris multiplicata, in ipso statim Ecclesiae nascentis exordio aeque sicut viri, ita et feminae propriorum per se monasteriorum habitacula possederunt. Unde et ecclesiastica Historia laudem Philonis disertissimi Judaei, quam non solum dixit, verum etiam magnifice scripsit de Alexandrina sub Marco Ecclesia, ita inter caetera libro secundo, capitulo 16 commemorat: «In multis est,» inquit, «orbis terrae partibus hoc [Col. 0234A] genus hominum.» Et post aliqua: «Est autem in singulis locis consecrata orationi domus, quae appellatur Senivor, vel monasterium.» Item infra (ibid.) : «Itaque non solum subtilium intelligunt hymnos veterum, sed ipsi faciunt novos in Deum, omnibus eos et metris et sonis honesta satis et suavi compage modulantes.» Item plerisque de abstinentia praemissis, et divini cultus officiis adjecit (ibid.) : «Cum viris autem, quos dicimus, sunt et feminae, in quibus plures jam grandevae sunt virgines, integritatem ac castitatem corporis non necessitate aliqua, sed devotione servantes; dum sapientiae studiis semet gestiunt non solum anima, sed etiam corpore consecrare, indignum ducentes libidini mancipare vas ad capiendam sapientiam [Col. 0234B] praeparatum, et edere mortalem partum eas, a quibus divini verbi concubitus sacrosanctus et immortalis expetitur, ex quo posteritas relinquatur nequaquam corruptelae mortalitatis obnoxia.» Item ibidem de Philone: «Etiam de conventibus eorum scribit, ut seorsum quidem viri, seorsum etiam in eisdem locis feminae congregentur, et ut vigilias, sicut apud nos fieri mos est, peragant.» Hinc illud est in laude Christianae philosophiae, hoc est monasticae praerogativae, quod Tripartita commemorat historia, non minus a feminis quam viris arreptae. Ait quippe sic libro I, cap. 11: «Hujus elegantissimae philosophiae princeps fuit quidem, sicuti quidam dicunt, Elias propheta, et Baptista Joannes.» Philo autem Pythagoricus suis temporibus refert [Col. 0234C] undique egregios Hebraeorum in quodam praedio circa stagnum Maria in colle positum philosophatos. Habitaculum vero eorum, et cibos, et conversationem talem introducit, qualem et nos nunc apud Aegyptiorum monachos esse conspicimus. Scribit eos ante solis occasum non gustare cibum, vino semper, et sanguinem habentibus abstinere, cibum eis esse panis, et salis, et hyssopi, et potum aquae. Mulieres eis cohabitare seniores virgines propter amorem philosophiae spontanea voluntate nuptiis abstinentes. Hinc et illud est Hieronymi in libro De illustribus viris, capitulo 8 de laude Marci et Ecclesiae, sic scribentis: «Primus Alexandriae Christum annuntians constituit Ecclesiam tantae doctrinae, et vitae continentiae, ut omnes sectatores Christi ad [Col. 0234D] exemplum sui cogeret.» Denique Philo disertissimus Judaeorum videns Alexandriae primam Ecclesiam adhuc judaizantem, in laudem gentis suae librum super eorum conversione scripsit, et quomodo Lucas narrat Hierosolymae credentes omnia habuisse communia (Act. II, 44) , sic et ille quod Alexandriae sub Marco doctore fieri cernebat memoriae tradidit. Item, cap. 11: «Philo Judaeus natione Alexandrinus de genere sacerdotum idcirco a nobis inter scriptores ecclesiasticos ponitur, quia librum de prima Marci evangelistae apud Alexandriam scribens Ecclesia in nostrorum laude versatus est, non solum eos ibi, sed in multis quoque provinciis esse commemorans, et habitacula eorum [Col. 0235A] dicens monasteria.» Ex quo apparet talem primum Christo credentium fuisse Ecclesiam, quales nunc monachi esse imitantur et cupiunt, ut nihil cujusquam proprium sit, nullus inter eos dives, nullus pauper, patrimonia egentibus dividantur, orationi vacetur et psalmis, doctrinae quoque et continentiae. Quales et Lucas refert primum Hierosolymae fuisse credentes (Act. IV, 32) . Quod si veteres revolvamus historias, reperiemus in ipsis feminas in his quae ad Deum pertinent, vel ad quamcunque religionis singularitatem, a viris non fuisse disjunctas. Quas etiam pariter ut viros divina cantica non solum cecinisse, verum etiam composuisse sacrae tradunt Historiae. Primum quippe canticum de liberatione Israelitici populi non solum viri, sed etiam [Col. 0235B] mulieres Domino decantaverunt; hinc statim divinorum officiorum in Ecclesia celebrandorum auctoritatem ipsae adeptae. Sic quippe scriptum est: «Sumpsit ergo Maria prophetes soror Aaron tympanum in manu sua, egressaeque sunt omnes mulieres post eam cum tympanis et choris, quibus praecinebat dicens: Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est (Exod. XV, 20) .» Nec ibi quidem Moyses commemoratur propheta, nec praecinisse dicitur sicut Maria, nec tympanum aut chorum viri habuisse referuntur sicut mulieres. Cum itaque Maria praecinens prophetes commemoratur, videtur ipsa non tam dictando vel recitando, quam prophetando canticum istud protulisse. Quae etiam cum caeteris praecinere describitur, quam ordinate [Col. 0235C] sive concorditer psallerent demonstratur. Quod autem non solum voce, verum etiam tympanis et choris cecinerint, non solum earum maximam devotionem insinuat, verum etiam mystice spiritalis cantici in congregationibus monasticis formam diligenter exprimit. Ad quod et Psalmista nos exhortatur dicens: «Laudate eum in tympano et choro (Psal. CL, 4) ,» hoc est in mortificatione carnis, et concordia illa charitatis, de qua scriptum est: «Quia multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV, 32) .» Nec vacat etiam a mysterio, quod egisse ad cantandum referuntur, in quo animae contemplativae jubili figurantur. Quae dum ad coelestia se suspendit, quasi terrenae habitationis castrum deserit, et de ipsa contemplationis suae intima [Col. 0235D] dulcedine hymnum spiritalem summa exsultatione Domino persolvit. Habemus ibi quoque Delborae [ al. Deborae], et Annae, nec non Judith viduae cantica, sicut et in Evangelio Mariae matris Domini. Quae videlicet Anna Samuelem parvulum suum offerens tabernaculo Domini (I Reg. I, 25) , auctoritatem suscipiendorum infantium monasteriis dedit. Unde Isidorus fratribus in coenobio Honorianensi [ al. Honoriacensi] constitutis cap. 5: «Quicunque,» inquit, «aparentibus propriis in monasterio fuit delegatus, noverit se ibi perpetuo mansurum. Nam Anna Samuelem puerum Deo obtulit. Qui et in ministerio templi, quo a matre fuerat functus, permansit, et ubi constitutus est deservivit.» Constat [Col. 0236A] etiam filias Aaron pariter cum fratribus suis ad sanctuarium et haereditariam sortem Levi adeo pertinere, ut hinc quoque eis Dominus alimoniam instituerit, sicut scriptum est in libro Numeri ipso, ad Aaron sic dicente: «Omnes primitias sanctuarii, quas offerunt filii Israel Domino, tibi dedi, et filiis ac filiabus tuis jure perpetuo (Num. XVIII, 19) .» Unde nec a clericorum ordine mulierum religio disjuncta videtur. Quas etiam ipsis nomine conjunctas esse constat, cum videlicet tam diaconissas quam diaconos appellemus. Ac si in utrisque tribum Levi, et quasi levitas agnoscamus. Habemus etiam in eodem libro votum illud maximum, et consecrationem Nazaraeorum Domini aeque feminis sicut et viris esse institutum, ipso ad Moysem Domino [Col. 0236B] sic dicente: «Loquere ad filios Israel, et dices ad eos: Vir sive mulier cum fecerint votum ut sanctificentur, et se voluerint Domino consecrare, vino et omni quod inebriare potest abstinebunt. Acetum ex vino et ex qualibet alia potione, et quidquid de uva exprimitur non bibent. Uvas recentes siccasque non comedent cunctis diebus, quibus ex voto Domino consecrantur. Quidquid ex vinea est ab uva passa usque ad acinum non comedent omni tempore separationis suae (Num. VI, 2) .» Hujus quidem religionis illas fuisse arbitror excubantes ad ostium tabernaculi, de quarum speculis Moyses vas composuit, in quo lavarentur Aaron et filii ejus, sicut scriptum est: «Apposuit Moyses labrum aeneum in quo lavarentur Aaron et filii ejus; quod [Col. 0236C] fecit de speculis mulierum quae excubabant ad ostium tabernaculi (Exod. XXVIII, 8) .» Diligenter magnae devotionis earum fervor describitur quae clauso etiam tabernaculo foribus ejus adhaerentes sanctarum vigiliarum excubias celebrabant, noctem etiam ipsam in orationibus ducentes, et ab obsequio divino viris quiescentibus non vacantes. Quod vero clausum eis tabernaculum memoratur vita poenitentium congrue designatur, qui ut se durius poenitentiae lamentis afficiant a caeteris segregantur. Quae profecto vita specialiter monasticae professionis esse perhibetur, cujus videlicet ordo nihil aliud esse dicitur quam quaedam parcioris poenitentiae forma. Tabernaculum vero ad cujus ostium excubabant illud est mystice intelligendum, de quo ad [Col. 0236D] Hebraeos Apostolus scribit: «Habemus altare, de quo non habent edere hi qui tabernaculo deserviunt (Hebr. XIII, 10) ,» id est quo participare digni non sunt qui corpori suo, in quo hic quasi in castris ministrant, voluptuosum impendunt obsequium. Ostium vero tabernaculi finis est vitae praesentis, quando hinc anima exit de corpore et futuram ingreditur vitam. Ad hoc ostium excubant qui de exitu hujus vitae et introitu futurae solliciti sunt, et sic poenitendo disponunt hunc exitum ut illum mereantur introitum. De hoc quidem quotidiano introitu et exitu sanctae Ecclesiae illa est oratio Psalmistae: «Dominus custodiat introitum tuum, et exitum tuum (Psal. CXX, 8) .» Tunc enim simul [Col. 0237A] introitum et exitum nostrum custodit, cum nos hinc exeuntes et jam per poenitentiam purgatos illuc statim introducit. Bene autem prius introitum quam exitum nominavit, non tam videlicet ordinem quam dignitatem attendens, cum hic exitus vitae mortalis in dolore sit, ille vero introitus aeternae summa sit exsultatio. Specula vero earum opera sunt exteriora, ex quibus animae turpitudo vel decor dijudicatur, sicut ex speculo corporali qualitas humanae faciei. Ex istis earum speculis vas componitur in quo se abluant Aaron et filii ejus, quando sanctarum feminarum opera et tanta infirmi sexus in Deo constantia pontificum et presbyterorum negligentiam vehementer increpant, et ad compunctionis lacrymas praecipue movent. Et si [Col. 0237B] prout oportet ipsi earum sollicitudinem gerant haec ipsarum opera peccatis illorum veniam per quam abluantur praeparant. Ex his profecto speculis vas sibi compunctionis beatus parabat Gregorius, cum sanctarum virtutem feminarum, et infirmi sexus in martyrio victoriam admirans, et ingemiscens quaerebat: «Quid barbari dicturi sunt viri, cum tanta pro Christo delicatae puellae sustineant, et tanto agone sexus fragilis triumphet, ut frequentius ipsum gemina virginitatis et martyrii corona pollere noverimus?» Ad has quidem, ut dictum est, ad ostium tabernaculi excubantes, et quae jam quasi Nazareae Domini suam ei viduitatem consecraverant, beatam illam Annam pertinere non ambigo, quae singularem Domini Nazareum Dominum Jesum Christum in [Col. 0237C] templo cum sancto Simeone pariter meruit suscipere, et ut plusquam propheta fieret ipsum eadem hora qua Simeon per Spiritum agnoscere et praesentem demonstrare ac publice praedicare. Cujus quidem laudem evangelista diligentius prosecutus, ait: «Et erat Anna prophetissa filia Phanuel de tribu Aser. Haec processerat in diebus multis et vixerat cum viro suo annis septem a virginitate sua. Et haec vidua erat usque ad annos octoginta quatuor, quae non discedebat de templo jejuniis et obsecrationibus serviens nocte ac die. Et hac ipsa hora superveniens confitebatur Domino, et loquebatur omnibus qui exspectabant redemptionem Hierusalem [ al. Israel] (Luc. II, 36) .» Nota singula quae dicuntur, et perpende quam studiosus in hujus [Col. 0237D] viduae laude fuerit evangelista, et quantis praeconiis excellentiam ejus extulerit. Cujus quidem prophetissae gratiam quam habere solita erat, et parentem ejus, et tribum, et post septem annos, quos cum viro sustinuerat, longaevum sanctae viduitatis tempus quo se Domino mancipaverat, et assiduitatem ejus in templo, et jejuniorum et orationum instantiam, confessionem laudis, quas grates Domino referebat et publicam ejus praedicationem de promisso et nato Salvatore diligenter expressit: et Simeonem quidem jam superius evangelista de justitia, non de prophetia commendaverat, nec in eo tantae continentiae vel abstinentiae virtutem, nec divini sollicitudinem obsequii fuisse memoravit, [Col. 0238A] nec de ejus ad alios praedicatione quidquam adjecit. Hujus quoque professionis [ al. perfectionis] atque propositi illae sunt verae viduae, de quibus ad Timotheum scribens Apostolus ait: «Viduas honora, quae verae viduae sunt (I Tim. V, 3) .» Item: «Quae autem vere vidua est, et desolata, speret in Deum, et instet obsecrationibus, et orationibus nocte ac die. Et hoc praecipue ut irreprehensibiles sint (ibid., 5) .» Et iterum: «Si quis fideles habet viduas subministret illis, et non gravetur Ecclesia, ut his quae verae viduae sunt sufficiat (ibid., 16) .» Veras quippe viduas dicit quae viduitatem suam secundis nuptiis non dehonestaverunt, vel quae devotione magis quam necessitate sic perseverantes Domino se dicarunt. Desolatas dicit quae sic omnibus abrenuntiant, [Col. 0238B] ut nullum terreni solatii subsidium retineant, vel qui earum curam agant non habent. Quas quidem et honorandas esse praecipit, et de stipendiis Ecclesiae censet sustentari tanquam de propriis redditibus sponsi earum Christi. Ex quibus etiam quales ad diaconatus ministerium sint eligendae diligenter describit, dicens: «Vidua eligatur non minus sexaginta annorum, quae fuerit unius viri uxor, in operibus bonis testimonium habens, si filios educavit, si hospitio suscepit, si sanctorum pedes lavit, si tribulationem patientibus subministravit, si omne bonum opus consecuta est. Adolescentiores autem viduas devita (ibid., 9) .» Quod quidem beatus exponens Hieronymus: «Devita,» inquit, «in ministerio diaconatus, ne malum pro bono detur exemplum, [Col. 0238C] si videlicet juniores ad hoc eligantur quae ad tentationem proniores et natura leviores; nec per experientiam longaevae aetatis providae malum exemplum his praebeant, quibus maxime bonum dare debuerant.» Quod quidem exemplum in junioribus viduis, quia jam Apostolus certis didicerat experimentis, aperte profitetur, et consilium insuper adversum hoc praebet. Cum enim praemisisset: «Adolescentiores autem viduas devita (ibid., 11) ,» causam hujus rei et consilii sui medicamentum statim apposuit, dicens: «Cum enim luxuriatae fuerint, in Christo nubere volunt, habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt. Simul autem et otiosae discunt circumire domos; non solum otiosae, sed et verbosae et curiosae, loquentes quae non [Col. 0238D] oportet. Volo ergo juniores nubere, filios procreare, matresfamilias esse, nullam occasionem dare adversario maledicti gratia. Jam enim quaedam conversae sunt retro Satanam.» Hanc quoque Apostoli providentiam, de diaconissis scilicet eligendis, beatus Gregorius secutus, Maximo Syracusano episcopo scribit, his verbis (lib. III, epist. 11) : «Juvenculas abbatissas vehementissime prohibemus. Nullum igitur episcopum fraternitas tua nisi sexagenariam virginem, cujus vitam atque mores exegerint, velare permittat.» Abbatissas quippe quas nunc dicimus antiquitus diaconistas vocabant, quasi ministeriales potius quam matres. Diaconus quippe minister interpretatur, et diaconissas ab [Col. 0239A] administratione potius quam a praelatione nuncupandas esse censebant, secundum quod ipse Dominus tam exemplis quam verbis instituit, dicens: «Qui major est vestrum, erit minister vester (Matth. XXIII, 11) .» Et iterum: «Nunquid est major qui recumbit an qui ministrat? Ego autem in medio vestrum sum, sicut qui ministrat (Luc. XXIII, 27) .» Et alibi: «Sicut Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX, 28) .» Unde et Hieronymus hoc ipsum nomen abbatis, quo jam gloriari multos noverat, ex ipsa Domini auctoritate non mediocriter ausus est arguere. Qui videlicet eum locum exponens quo scriptum [ al. qui scriptus] est in Epistola IV ad Galatas (lib. II) : «Clamantem: Abba Pater. Abba,» inquit, «Hebraicum est, hoc [Col. 0239B] ipsum significans quod pater. Cum autem Abba Pater Hebraeo Syroque sermone dicatur, et Dominus in Evangelio praecipit nullum Patrem vocandum esse nisi Deum (Matth. V, 34) : nescio qua licentia in monasteriis vel vocemus hoc nomine alios, vel vocari nos acquiescamus. Et certe ipse praecepit hoc, qui dixerat non esse jurandum. Si non juramus, nec Patrem quempiam nominemus. Si de Patre interpretabimur aliter, et de jurando aliter sentire cogemur.» Ex his profecto diaconissis Phoeben illam fuisse constat, quam Apostolus Romanis diligenter commendans, et pro ea exorans, ait: «Commendo autem vobis Phoeben sororem nostram, quae est in ministerio Ecclesiae, quae est in Cenchris. Ut eam suscipiatis in Domino digne [Col. 0239C] sanctis, et assistatis ei in quocunque negotio vestro indiguerit. Etenim ipsa quoque astitit multis, et mihi ipsi (Rom. XVI, 1) .» Quem quidem locum tam Cassiodorus quam Claudius exponentes, ipsam illius Ecclesiae diaconissam fuisse profitentur. Cassiodorus: «Significat,» inquit, «diaconissam fuisse matris Ecclesiae. Quod in pactibus Graecorum hodie usque quasi militiae causa peragitur. Quibus et baptizandi usus in Ecclesia non negatur.» Claudius: «Hic locus,» inquit, «apostolica auctoritate docet etiam feminas in ministerio Ecclesiae constitui, in quo officio positam Phoeben apud Ecclesiam, quae est Cenchris, Apostolus magna cum laude et commendatione prosequitur.» Quales etiam ipse ad [Col. 0239D] Timotheum scribens inter ipsos colligens diaconos simili morum instructione vitam earum instituit. Ibi quippe ecclesiasticorum ministeriorum [ al. ministrorum] ordinans gradus, cum ab episcopo ad diaconos descendisset: «Diaconos,» inquit, «similiter pudicos, non bilingues, non multo vino deditos, non turpe lucrum sectantes, habentes mysterium fidei in conscientia pura (I Tim. III, 8) .» Et: «Hi autem probentur primum et sic ministrent, nullum crimen habentes. Mulieres similiter pudicas esse, non detrahentes, sobrias, fideles in omnibus. Diacones sint unius uxoris viri, qui filiis suis bene praesint, et suis domibus. Qui enim bene ministraverint, gradum bonum sibi acquirent, et multam fiduciam in fide, qui est in Christo Jesu (ibid., 10) .» [Col. 0240A] Quod itaque ibi de diaconibus dixit, «non bilingues,» hoc de diaconissis dicit, «non detrahentes,» Quod ibi non multo vino deditos, hic dicit sobrias. Caetera vero, quae ibi sequuntur, hic breviter comprehendit, «fideles in omnibus.» Qui etiam sicut episcopos sive diaconos esse prohibet digamos [ al. bigamos], ita et diaconissas unius viri uxores instituit esse, ut jam supra meminimus: «Vidua,» inquit, «eligatur non minus sexaginta annorum, quae fuerit unius viri uxor, in operibus bonis testimonium habens, si filios educavit, si hospitio recepit, si sanctorum pedes lavit, si tribulationem patientibus subministravit, si omne opus bonum subsecuta est. Adolescentiores autem viduas devita (I Tim. V, 9) .» In qua quidem diaconissarum descriptione [Col. 0240B] vel instructione, quam diligentior fuerit Apostolus quam in praemissis tam episcoporum quam diaconorum institutionibus facile est assignare. Quippe quod ait, «in operibus bonis testimonium habens,» vel, «si hospitio recepit,» nequaquam in diaconibus memoravit. Quod vero adjecit, «si sanctorum pedes lavit, si tribulationem,» etc., tam in episcopis quam in diaconis tacitum est. Et episcopos quidem et diaconos dicit nullum crimen habentes. Istas vero non solum irreprehensibiles esse praecipit, verum etiam omne opus bonum subsecutas dicit. Caute etiam de maturitate aetatis earum providit, ut in omnibus auctoritatem habeant, dicens: «Non minus sexaginta annorum,» et non solum vitae earum, verum etiam aetati longaevae in [Col. 0240C] multis probatae reverentia deferatur. Unde et Dominus licet Joannem plurimum diligeret, Petrum tamen seniorem tam ipsi quam caeteris praefecit. Minus quippe omnes indignantur seniorem sibi quam juniorem praeponi; et libentius seniori paremus, quem non solum vita priorem, verum etiam et natura et ordo temporis fecit. Hinc et Hieronymus in primo contra Jovinianum, cum de praelatione Petri meminerit: «Unus,» inquit, «eligitur ut capite constituto schismatis tollatur occasio. Sed cur non Joannes electus est? Aetati delatum est, quia Petrus senior erat, ne adhuc adolescens, et pene puer progressae aetatis hominibus praeferretur, et magister bonus, qui occasionem jurgii debuerat auferre discipulis, [Col. 0240D] in adolescentem, quem dilexerat, causam praebere videretur invidiae.» Hoc abbas ille diligenter considerabat, qui sicut in Vitis Patrum scriptum est, juniori fratri, qui primus ad conversionem venerat, primatum abstulit, et majori eum tradidit; hoc uno tantum, quia hic illum aetate praecedebat. Verebatur quippe ne ipse etiam frater carnalis indigne ferret juniorem sibi praeponi. Meminerat ipsos quoque apostolos de duobus ipsorum indignatos esse, cum apud Christum matre interveniente praerogativam quamdam affectasse viderentur, maxime cum unus horum esset duorum, qui caeteris junior erat apostolis. Ipse videlicet Joannes, de quo modo diximus. Nec solum in diaconissis instituendis apostolica plurimum invigilavit cura, verum generaliter erga [Col. 0241A] sanctae professionis viduas quam studiosus exstiterit liquet, ut omnem amputet tentationis occasionem. Cum enim praemisisset: «Viduas honora, quae verae viduae sunt (I Tim. V, 3) ,» statim adjecit, «si qua autem vidua filios aut nepotes habet, discat primum domum suam regere, et mutuam vicem reddere parentibus (ibid., 4) .» Et post aliqua: «Si quis,» inquit, «suorum, et maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior (ibid., 8) .» In quibus quidem verbis simul et debitae providet humanitati et propositae religioni. Ne videlicet sub obtentu religionis parvuli deserantur inopes, et carnalis compassio erga indigentes sanctum viduae perturbet propositum, et retro respicere cogat, et nonnunquam etiam usque ad sacrilegia trahat, [Col. 0241B] et aliquid suis porrigat, quod de communi defraudet. Unde necessarium patet consilium, ut quae domesticorum cura sunt implicitae, antequam ad veram viduitatem transeuntes divinis se penitus obsequiis mancipent, hanc vicem suis parentibus reddant, ut sicut eorum cura fuerunt educatae, ipsae quoque posteris suis eadem lege provideant. Qui etiam viduarum religionem exagerans, eas instare praecipit obsecrationibus et orationibus nocte et die. De quarum etiam necessitudinibus admodum sollicitus: «Si quis fidelis,» inquit, «habet viduas, subministret illis, et non gravetur Ecclesia, ut his quae verae viduae sunt sufficiat (ibid., 16) .» Ac si aperte dicat: Si qua est vidua, quae tales habeat domesticos, qui ei necessaria de facultatibus suis valeant [Col. 0241C] ministrare, ipsi super hoc ei provideant, ut caeteris sustentandis publici sumptus Ecclesiae possint sufficere. Quae quidem sententia patenter ostendit, si qui erga hujusmodi viduas suas obstinati sunt, eos ad hoc debitum ex apostolica auctoritate constringendos esse. Qui non solum earum necessitudini, verum etiam providens honori: «Viduas,» inquit, «honora, quae verae viduae sunt.» Tales illas fuisse credimus, quarum alteram ipse matrem, alteram Joannes evangelista dominam, ex sanctae professionis reverentia vocat: «Salutate,» inquit Paulus ad Romanos scribens, «Rufum electum in Domino, et matrem ejus, et meam (Rom. XVI, 13) .» Joannes vero in secunda quam scribit Epistola: «Senior,» [Col. 0241D] inquit, «electae dominae, et natis ejus (II Joan. I, 1) ,» etc. A qua etiam se diligi postulans inferius adjunxit: «Et nunc rogo te domina, ut diligamus alterutrum (ibid., 5) .» Cujus quoque fretus auctoritate Hieronymus, ad vestrae professionis virginem Eustochium scribens, eam appellare dominam non erubuit: imo cur etiam debuerit, statim apposuit, dicens (epist. 22) : «Hoc idcirco domina mea Eustochium, dominam quippe debeo vocare sponsam Domini nostri,» etc. Qui etiam postmodum in eadem epistola hujus sancti propositi praerogativam omni terrenae felicitatis gloriae superponens, ait: «Nolo habeas consortia [ al., consortium] matronarum, nolo ad nobilium accedas domos, nolo frequenter videas, quod contemnens, virgo esse voluisti. [Col. 0242A] Si ad imperatoris uxorem concurrerit ambitio salutantium, cur tu facis injuriam viro tuo? ad hominis conjugem sponsa Dei quid properas? Disce in hac parte superbiam sanctam. Scito te esse illis meliorem.» Qui etiam ad virginem Deo dicatam scribens de consecratis Deo virginibus, quantam in coelo beatitudinem, et in terra possideant dignitatem, ita exorsus, ait (epist. 14) : «Quantam in coelestibus beatitudinem virginitas sancta possideat, praeter Scripturarum testimonia Ecclesiae etiam consuetudine edocemur, qua addiscimus peculiare illis subsistere meritum, quarum spiritalis est consecratio. Nam cum unaquaeque turba credentium paria gratiae dona percipiant, et hisdem omnes sacramentorum benedictionibus glorientur, [Col. 0242B] istae proprium aliquid prae caeteris habent, dum de illo sancto et immaculato Ecclesiae grege quasi sanctiores purioresque hostiae pro voluntatis suae meritis a Spiritu sancto et eliguntur, et per summum sacerdotem Dei offeruntur altario.» Item (ibid.) : «Possidet ergo virginitas et quod alii non habent, dum et peculiarem obtinet gratiam, et proprio ut ita dixerim consecrationis privilegio gaudet. Virginum quippe consecrationem nisi periculo mortis urgente celebrari alio tempore non licet quam in Epiphania et Albis paschalibus, et in apostolorum natalitiis. Nec nisi a summo sacerdote, id est episcopo, tam ipsas quam ipsarum sacris capitibus imponenda velamina sanctificari.» Monachis autem, quamvis ejusdem sint professionis, vel ordinis, et [Col. 0242C] dignioris sexus, etiamsi sint virgines, qualibet die benedictionem et ab abbate suscipere tam ipsis quam propriis eorum indumentis, id est cucullis, permissum est. Presbyteros quoque et caeteros inferioris gradus clericos semper in jejuniis Quatuor Temporum, et episcopos omni die Dominico constat ordinari posse. Virginum autem consecratio quanto pretiosior, tanto rarior, praecipuarum exsultationem solemnitatum sibi vindicavit. De quarum virtute mirabili universa amplius congaudet Ecclesia, sicut et Psalmista praedixerat, his verbis: «Adducentur regi virgines post eam (Psal. XLIV, 15) .» Et rursum: «Afferentur in laetitia et exsultatione, adducentur in templum regis (ibid., 16) .» Quam [ al. [Col. 0242D] Quarum] etiam consecrationem Matthaeus apostolus simul et evangelista composuisse vel dictasse refertur, sicut in ejus passione legitur, ubi et ipse pro earum consecratione vel virginalis propositi defensione martyr occubuisse memoratur. Nullam vero benedictionem vel clericorum vel monachorum apostoli nobis scriptam reliquerunt. Quarum quoque religio sola ex nomine sanctitatis est insignita, cum ipsae a sanctimonia, id est sanctitate, sanctimoniales sunt dictae. Quippe quo infirmior est feminarum sexus, gratior est Deo atque perfectior earum virtus, juxta ipsius quoque Domini testimonium, quo infirmitatem Apostoli ad certaminis coronam exhortans, ait: «Sufficit tibi gratia mea. Nam virtus in infirmitate perficitur (II Cor. XII, 9) .» Qui etiam [Col. 0243A] de corporis sui, quod est Ecclesia, membris per eumdem loquens Apostolum, ac si praecipue tam infirmorum membrorum honorem commendaret, in eadem subjunxit Epistola, hoc est ad Corinthios prima: «Sed multo magis quae videntur membra corporis infirmiora esse necessariora sunt. Et quae putamus ignobiliora membra esse corporis, his abundantiorem honorem circumdamus; et quae inhonesta nostra sunt, abundantiorem honestatem habent. Honesta autem nostra nullius egent. Sed Deus temperavit corpus ei cui dederat abundantiorem tribuendo honorem, ut non sit schisma in corpore. sed in idipsum pro invicem sollicita sint membra (I Cor. XII, 22) .» Quis autem adeo integre per divinae gratiae dispensationem haec in aliquo dixerit adimpleri, sicut in ipsa [Col. 0243B] muliebris sexus infirmitate, quem tam culpa quam natura contemptibilem fecerat? Circumspice singulos in hoc sexu gradus, non solum virgines, ac viduas, seu conjugatas, verum etiam ipsas scortorum abominationes, et in eis Christi gratiam videbis ampliorem, ut juxta Dominicam et apostolicam sententiam: «Sint novissimi primi, et primi novissimi (Matth. XX, 16) ;» et: «Ubi abundavit delictum, superabundet et gratia (Rom. V, 20) .» Cujus quidem divinae gratiae beneficia vel honorem feminis exhibita si ab ipso exordio mundi repetamus, reperiemus statim mulieris creationem quadam praecellere dignitate, cum ipsa scilicet [ al. quoque] in paradiso, vir extra creatus sit. Ut hinc praecipue mulieres admoneantur attendere; quam sit earum naturalis patria [Col. 0243C] paradisus, et quo amplius eas caelibem paradisi vitam sequi conveniat. Unde Ambrosius in libro De paradiso: «Et apprehendit,» inquit, «Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso. Vides quoniam qui erat apprehenditur. In paradiso eum collocavit. Adverte quia extra paradisum vir factus est, et mulier intra paradisum. In inferiori loco vir melior invenitur, et illa quae in meliore loco facta est inferior reperitur.» Prius quoque Dominus Evam totius originem mali restauravit in Maria, quam Adam in Christo reparavit. Et sicut a muliere culpa, sic a muliere coepit gratia, et virginitatis refloruit praerogativa. Ac prius in Anna et Maria viduis et virginibus sanctae professionis forma exhibita, quam [Col. 0243D] in Joanne vel apostolis monasticae religionis exempla viris proposita. Quod si post Evam, Deborae, Judith, Esther virtutem intueamur, profecto non mediocrem robori virilis sexus inferemus erubescentiam. Delbora [ al. Debora] quippe Dominici judex populi, viris deficientibus dimicavit, et devictis hostibus, populoque Domini liberato, potenter triumphavit (Judic. IV, 9) . Judith inermis cum Abra sua terribilem exercitum est aggressa, et unius Holofernis proprio ipsius gladio caput amputans, sola universos stravit hostes, et desperatum populum suum liberavit (Judith XIII, 10) . Esther spiritu latenter suggerente contra ipsum etiam legis decretum gentili copulata regi, impiissimi Aman consilium, et crudele regis praevenit edictum, constitutamque [Col. 0244A] regiae deliberationis sententiam quasi uno temporis momento in contrarium convertit (Esther VIII, 5) . Magnae ascribitur virtuti quod David in funda et lapide Goliam aggressus est et devicit (I Reg. XVII, 49) . Judith vidua ad hostilem procedit exercitum sine funda et lapide, sine omni adminiculo armaturae dimicatura (Judith IX, 16) . Esther solo verbo populum suum liberat, et conversa in hostes sententia corruerunt ipsi in laqueum quem tetenderant. Cujus quidem insignis facti memoria singulis annis apud Judaeos solemnem meruit habere laetitiam. Quod nequaquam aliqua virorum facta quantumcunque splendida obtinuerunt. Quis incomparabilem matris septem filiorum constantiam non miretur, quos una cum matre apprehensos, [Col. 0244B] sicut Machabaeorum historia narrat (II Mach. VII, 1) , rex impiissimus Antiochus ad carnes porcinas contra legem edendas nisus est frustra compellere? (Deut. XIV, 7.) Quae mater suae immemor naturae, et humanae affectionis ignara, nec nisi Dominum prae oculis habens, quot sacris exhortationibus suis ad coronam filios praemisit, tot ipsa martyriis triumphavit, proprio ad extremum martyrio consummata. Si totam Veteris Testamenti seriem revolvamus, quid hujus mulieris constantiae comparare poterimus? Ille ad extremum vehemens tentator beati Job, imbecillitatem humanae naturae contra mortem considerans: «Pellem, inquit, pro pelle, et universa dabit homo pro anima sua (Job II, 4) .» Intantum enim omnes angustias [Col. 0244C] mortis naturaliter horremus, ut saepe ad defensionem unius membri alterum opponamus, et pro vita hac conservanda nulla vereamur incommoda. Haec vero non solum sua, sed propriam et filiorum animus perdere sustinuit, ne unam legis incurreret offensam. Quae est ista, obsecro, ad quam compellebatur transgressio? Nunquid abrenuntiare Deo, vel thurificare idolis cogebatur? Nihil, inquam, ab eis exigebatur, nisi ut carnibus vescerentur, quas lex eis interdicebat. O fratres et commonachi, qui tam impudenter quotidie contra Regulae institutionem ac nostram professionem ad carnes inhiatis, quid ad hujus mulieris constantiam dicturi estis? Nunquid tam inverecundi estis, ut cum haec auditis, [Col. 0244D] erubescentia, non confundamini? Sciatis, fratres, quod de regina austri Dominus incredulis exprobat, dicens: «Regina austri surget in judicio cum generatione ista, et condemnabit eam (Matth. XII, 42) ,» multo amplius vobis de hujus mulieris constantia improperandum esse, quae et longe majora fecerit, et vos vestrae professionis voto religioni arctius astricti estis. Cujus quidem tanto agone virtus examinata, hoc in Ecclesia privilegium obtinere meruit, ut ejus martyrium solemnes lectiones atque missam habeat, quod nulli antiquorum sanctorum concessum est, quicunque scilicet adventum Domini moriendo praevenerunt, quamvis in ipsa Machabaeorum historia Eleazarus ille venerabilis senex unus de primoribus Scribarum eadem [Col. 0245A] causa martyrio jam coronatus fuisse referatur (II Mach. VI, 18) . Sed quia, ut diximus, quo naturaliter femineus sexus est infirmior, eo virtus est Deo acceptabilior, et honore dignior; nequaquam martyrium illud in festivitate memoriam meruit, cui femina non interfuit, quasi pro magno non habeatur si fortior sexus fortiora patiatur. Unde et in laude praedictae feminae amplius Scriptura prorumpens, ait: «Supra modum autem mater mirabilis et bonorum memoria digna, quae pereuntes septem filios sub unius diei tempore conspiciens bono animo ferebat propter spem, quam in Domino habebat, singulos illorum hortabatur fortiter, repleta sapientia, et femineae cogitationi masculinum animum inserens (II Mach. VII, 20) .» Quis in laudem [Col. 0245B] virginum vineam illam Jephte filiam assumi non censeat? (Judic. XI, 39.) . Quae, ne voti licet improvidi reus pater haberetur, et divinae gratiae beneficium promissa fraudaretur hostia, victorem patrem in jugulum proprium animavit. Quid haec, quaeso, in agone martyrum factura esset, si forte ab infidelibus negando Deum apostatare cogeretur? Nunquid interrogata de Christo cum illo jam apostolorum principe diceret: «Non novi illum? (Luc. XXII, 57.) » Dimissa per duos menses a patre libera, his completis redit ad patrem occidenda. Sponte morti se ingerit, et eam magis provocat quam veretur. Stultum patris plectitur votum, et paternum redimit mandatum amatrix maxima veritatis. Quantum hunc in se lapsum abhorreret, quem in patre non sustinet? [Col. 0245C] Quantus hic est virginis fervor tam in carnalem quam in coelestem patrem? Quae simul morte sua et hunc a mendacio liberare, et illi promissum decrevit conservare. Unde merito tanta haec puellaris animi fortitudo praerogativa quadam id meruit obtinere, ut per annos singulos filiae Israel in unum convenientes quasi quibusdam solemnibus hymnis festivas virginis agant exsequias, et de passione virginis compunctae piis planctibus compatiantur. Ut autem caetera omnia praetermittamus, quid tam necessarium nostrae redemptioni, et totius mundi saluti fuerit, quam sexus femineus, qui nobis ipsum peperit Salvatorem? Cujus quidem honoris singularitatem mulier illa, quae prima irrumpere ausa est ad beatum Hilarionem, illi admiranti opponebat, [Col. 0245D] dicens: «Quid avertis oculos? Quid rogantem fugis? Noli me mulierem aspicere, sed miseram. Hic sexus genuit Salvatorem.» Quae gloria huic poterit comparari, quam in Domini matre adeptus est sexus iste? Posset utique si vellet Redemptor noster de viro corpus assumere, sicut primam feminam de corpore viri voluit formare (Gen. II, 22) . Sed hanc suae humilitatis singularem gratiam ad infirmioris sexus transtulit honorem. Posset et alia parte mulieris corporis digniore nasci quam caeteri homines, eadem qua concipiuntur vilissima portione nascentes. Sed ad incomparabilem infirmioris corporis honorem longe amplius ortu suo consecravit ejus genitale quam viri fecerat ex circumcisione. Atque [Col. 0246A] ut hunc singularem virginum nunc omittam honorem, libet ad caeteras feminas sicut proposuimus stylum convertere. Attende itaque quantam statim gratiam adventus Christi Elisabeth conjugatae, quantam exhibuit Annae viduae. Virum Elizabeth Zachariam magnum Domini sacerdotem incredulitatis diffidentia mutum adhuc tenebat, dum in adventu et salutatione Mariae ipsa mox Elisabeth Spiritu sancto repleta et exsultantem in utero suo parvulum sensit, et prophetiam jam de ipso completo Mariae conceptu prima proferens, plus quam propheta exstitit (Luc. I, 5) . Praesentem quippe illico virginis conceptum nuntiavit, et ipsam Domini matrem ad magnificandum super hoc ipso Dominum concitavit. Excellentius autem prophetiae donum [Col. 0246B] in Elizabeth videtur completum, conceptum statim Dei Filium agnoscere, quam in Joanne ipsum jamdudum natum ostendere. Sicut igitur Mariam Magdalenam apostolorum dicimus apostolam, sic nec istam prophetarum dicere dubitemus prophetam, sive ipsam beatam viduam Annam, de qua supra latius actum est. Quod si hanc prophetiae gratiam usque ad gentiles etiam extendamus, Sibylla vates in medium procedat, et quae ei de Christo revelata sunt proferat. Cum qua si universos conferamus prophetas, ipsum etiam Isaiam, qui ut Hieronymus asserit (epist. 117) , non tam propheta quam evangelista dicendus est, videbimus in hac quoque gratia feminam viris longe praestare. De qua Augustinus contra haereses testimonium proferens, [Col. 0246C] ait (cap. 3) : «Audiamus quid etiam Sibylla vates eorum de eodem dicat: Alium, inquit, dedit Dominus hominibus fidelibus colendum.» Item (ibid.) : «Ipse [ al. ipsum] tuum cognosce Dominum Dei Filium esse. Alio loco Filium Dei symbolum appellat, id est consiliarium. Et propheta dicit-Vocabunt nomen ejus mirabilis, consiliarius (Isa. IX, 6) .» De qua rursus idem Pater Augustinus in libro XVIII De civitate Dei (cap. 23) : «Eo,» inquit, «tempore nonnulli sibyllam Erechtheam vaticinatam ferunt, quam quidam magis credunt esse Cumanam. Et sunt ejus viginti et septem versus; qui, sicut eos quidam Latinis versibus est interpretatus, hoc continent:

Atque, ut caeteros omittam, praecipui doctores Ecclesiae producantur in medium, Origenes scilicet, Ambrosius atque Hieronymus. Quorum quidem primus, ille videlicet maximus Christianorum philosophus, religionem feminarum tanto amplexus est zelo, ut sibi manus ipse inferret, sicut ecclesiastica refert Historia (lib. VI, c. 7) , ne ulla eum suspicio a doctrina vel exhortatione mulierum abduceret. Quis etiam ignoret quantam Ecclesiae divinorum messem librorum rogatu Paulae et Eustochii [Col. 0254A] beatus reliquerit Hieronymus? Quibus inter caetera sermonem etiam de Assumptione matris Domini juxta earum petitionem scribens, idipsum profitetur, dicens (epist. 10) : «Sed quia negare non queo quidquid injungitis, nimia vestra devinctus dilectione, experiar quod hortamini.» Scimus autem nonnullos maximorum doctorum tam ordinis quam vitae dignitate sublimium, nonnunquam ad eum de longinquo scribentes parva ab eo requisisse scripta, nec impetrasse. Unde et illud est beati Augustini in secundo Retractationum libro (cap. 41) : «Scripsi et duos libros ad presbyterum Hieronymum sedentem in Bethlehem, unum de origine animae, alium de sententia apostoli Jacobi, ubi ait: «Quicunque totam legem servaverit, offendat autem [Col. 0254B] in uno, factus est omnium reus (Jac. II, 10) :» de utroque consulens eum. Sed in priore quaestionem, quam proposui, ipse non solvi. In posteriore autem quid mihi de illa solvenda videretur non tacui. Sed utrum hoc approbaret, et illum consului. Respondit [ al. Rescripsit] autem laudans eamdem consultationem meam, sibi tamen ad respondendum otium non esse respondit. Ego vero quousque esset in corpore hos libros edere nolui, ne forte responderet aliquando, et cum ipsa responsione ejus potius ederentur. Illo autem defuncto edidi.» Ecce virum tantum tanto tempore pauca et parva rescripta a praedicto viro exspectasse, nec accepisse. Quem quidem ad petitionem praedictarum feminarum in tot et tantis voluminibus vel transferendis [Col. 0254C] vel dictandis sudasse cognovimus, longe eis majorem quam episcopo reverentiam in hoc exhibens. Quarum fortassis tanto amplius virtutem amplectitur studio, nec contristare sustinet, quanto earum naturam fragiliorem considerat. Unde et nonnunquam zelus charitatis ejus erga hujusmodi feminas tantus esse deprehenditur, ut in earum laudibus aliquatenus veritatis tramitem excedere videatur, quasi in seipso illud expertus, quod alicubi commemorans: «Charitas,» inquit, «mensuram non habet (epist. 17) .» Qui in ipso statim exordio Vitae sanctae Paulae, quasi attentum sibi lectorem praeparare desiderans, ait (epist 27) : «Si cuncta corporis mei membra verterentur in linguas, et omnes [Col. 0254D] artus humana voce resonarent, nihil dignum sanctae ac venerabilis Paulae virtutibus dicerem.» Descripsit et nonnullas sanctorum Patrum venerabiles vitas, atque miraculis coruscas, in quibus longe mirabiliora sunt quae referuntur. Nullum tamen eorum tanta laude verborum extulisse videtur, quanta hanc viduam commendavit. Qui etiam ad Demetriadem virginem scribens, tanta ejus laude frontem ipsius insignivit epistolae, ut non in modicam labi videatur adulationem (epist. 8) : «Inter omnes,» inquit, «materias, quas ab infantia usque ad hanc aetatem vel mea, vel notariorum scripsi manu, nihil praesenti opere difficilius. Scripturus enim ad Demetriadem virginem Christi, quae et nobilitate et divitiis prima est in urbe Romana, si [Col. 0255A] cuncta ejus virtutibus congrua dixero, adulari putabor.» Dulcissimum quippe viro sancto fuerat quacunque arte verborum fragilem naturam ad ardua virtutis studia promovere. Ut autem opera nobis quam verba in hoc certiora praebeant argumenta, tanta hujusmodi feminas excoluit charitate, ut immensa ejus sanctitas naevum sibi propriae imprimeret famae. Quod et ipse quidem ad Asellam, de fictis amicis atque sibi detrahentibus scribens, inter caetera commemorat, dicens (epist. 99) : «Et licet me sceleratum quidam putent, et omnibus flagitiis obrutum, tu tamen bene facis, quod ex tua mente etiam malos bonos putas. Periculosum quippe est de servo alterius judicare, et non facilis venia prava dixisse de rectis. Osculabantur quidam mihi [Col. 0255B] manus, et ore vipereo detrahebant. Dolebant labiis, corde gaudebant. Dicant quid unquam in me aliter senserunt, quam quod Christianum decebat? Nihil mihi objicitur, nisi sexus meus. Et hoc nunquam objiceretur, nisi cum Hierosolymam Paula proficiscitur.» Item (ibid.) : «Antequam domum sanctae Paulae noscerem, totius in me urbis studia consonabant. Omnium pene judicio dignus summo sacerdotio decernebar. Sed postquam eam pro suo merito sanctitatis venerari, colere, suscipere [ f. suspicere] coepi; omnes me illico deseruere virtutes.» Et post aliqua (ibid.) : «Saluta,» inquit, «Paulam et Eustochium, velint nolint, in Christo meas.» Legimus et Dominum ipsum tantam beatae meretrici familiaritatem exhibuisse, ut qui eum invitaverat [Col. 0255C] Pharisaeus, ob hoc jam penitus de ipso diffideret, apud se, dicens: «Hic si esset propheta, sciret utique quae et qualis est quae tangit eum (Luc. VII, 39) .» Quid ergo mirum, si pro lucro talium animarum ipse Christi membra ejus incitata exemplo propriae famae detrimentum non effugiunt? Quod quidem Origenes, ut dictum est (EUSEB. lib. VI, cap. 7) , cum cuperet evitare, gravius sibi corporis detrimentum inferre sustinuit. Nec solum in doctrina vel exhortatione feminarum mira sanctorum Patrum charitas innotuit, verum etiam in earum consolatione ita vehemens [Col. 0256A] nonnunquam exstitit, ut ad earum dolorem leniendum nonnulla fidei adversa promittere mira eorum compassio videatur. Qualis quidem illa est beati Ambrosii consolatio, quam super morte Valentiniani imperatoris sororibus ejus scribere ausus est, et ejus qui cathecumenus sit defunctus salutem astruere. Quod longe a catholica fide atque evangelica veritate videtur dissidere. Non enim ignorabant quam accepta Deo semper exstiterit virtus infirmioris sexus. Unde et cum innumeras videamus virgines matrem Domini in hujus excellentiae proposito sequi, paucos agnoscimus viros hujus virtutis gratiam adeptos; ex qua, quocunque ierit, ipsum sequi Agnum valerent (Apoc. XIV, 4) . Cujus quidem zelo virtutis cum nonnullae sibi manum [Col. 0256B] inferrent, ut quam Deo voverant integritatem etiam carnis conservarent, non solum hoc in eis non est reprehensum, sed apud plerosque haec ipsarum martyria titulos ecclesiarum meruerunt. Desponsatae, quoque virgines, si antequam viris suis carnaliter misceantur monasterium decreverint eligere, et homine reprobato sponsum sibi Deum efficere, liberam in hoc habent facultatem, quam nequaquam viris legimus indultam. Quarum etiam pleraeque tanto ad castimoniam zelo sunt accensae, ut non solum contra legis decretum pro custodienda castitate virilem praesumerent habitum (Deut. XXII, 5) , verum etiam inter monachos tantis praeminerent virtutibus, ut abbates fieri mererentur. Sicut de beata legimus Eugenia ( in Vitis Patr. ), quae sancto etiam [Col. 0256C] Heleno episcopo conscio, imo jubente virilem habitum sumpsit, et ab eo baptizata monachorum collegio est sociata.

Haec ad novissimarum [ al. petitionem novissimarum] petitionum tuarum primam, soror in Christo charissima, me satis rescripsisse arbitror, de auctoritate videlicet ordinis vestri, et insuper de commendatione propriae dignitatis, ut tanto studiosius vestrae professionis propositum amplectamini, quanto ejus excellentiam amplius noveritis. Nunc ut secundam quoque, Domino annuente, perficiam, vestris id meritis et orationibus obtineam, Vale.

ARGUMENTUM.— Cum duo ab Heloissa rogatus fuisset Abaelardus, alteri quidem eorum superiore respondit epistola; alterum nunc exsequitur. Si quidem petitionis Heloissae alterum caput fuerat, ut Paracletensibus monachabus regulam scriberet; quod ipse hoc libro potius quam epistola luculenter perficit, plurimis sanctorum Patrum sententiis tanquam floribus adunatis. Tripertitum autem tractatum vocat, quod in eo maxime de tribus praecipuis virtutibus monasticis, continentia scilicet, paupertate voluntaria, et silentio tractet. Constituit toti earum collegio septem officiales sorores, quae caeteris tum in his quae animarum sunt, tum in his, quae ad temporalia sive corporalia spectant, prudenter praesint. Esum carnium ternis diebus singulis hebdomadibus, et usum vini moderatum eis indulget, ac caetera ad vitae monasticae ordinem pertinentia diligenter et congrue disponit.

[Col. 0255C] Petitionis tuae parte jam aliqua prout potuimus [Col. 0256C] absoluta, superest Domino annuente de illa, quae [Col. 0257A] restat, parte tam tuis, quam spiritualium tuarum filiarum desideriis complendis operam dare. Restat quippe juxta praedictae vestrae postulationis ordinem, aliquam vobis institutionem, quasi quamdam propositi vestri regulam a nobis scribi, et vobis tradi, ut certius ex scripto quam ex consuetudine habeatis quid vos sequi conveniat. Nos itaque partim consuetudinibus bonis, partim Scripturarum testimoniis vel rationum nitentes fulcimentis, haec omnia in unum conferre decrevimus, ut spirituale Dei templum, quod estis vos (II Cor. VI, 16) , habens decorare, quasi quibusdam egregiis exornare picturis valeamus, et ex pluribus imperfectis quod possimus unum opusculum consummare. In quo quidem opere Zeuxim pictorem imitantes, ita facere instituimus [Col. 0257B] in templo spiritali, sicut ille disposuit faciendum in corporali. Hunc enim, ut in rhetorica sua (lib. I) Tullius meminit, Crotoniatae asciverunt ad quoddam templum, quod religiosissime colebant, excellentissimis picturis decorandum. Quod ut diligentius faceret, quinque sibi virgines pulcherrimas de populo illo elegit, quas sibi pingenti assistentes intuens, earum pulchritudinem pingendo imitaretur. Quod duabus de causis factum esse credibile est. Tum videlicet quia, ut praedictus meminit doctor (ibid.) , maximam peritiam in depingendis mulieribus pictor ille adeptus fuerat, tum etiam, quia naturaliter puellaris forma elegantior et delicatior virili compositione [ al. compactione] censetur. Plures autem virgines ab eo eligi supra memoratus [Col. 0257C] philosophus ait, quia nequaquam credidit in una se reperire posse puella, membra omnia aequaliter formosa, nullique unquam a natura tantam pulchritudinis gratiam esse collatam, ut aequalem in omnibus membris pulchritudinem haberet, ut nihil ex omni parte perfectum in compositione corporum ipsa expoliret, tanquam uni sic omnia commoda conferret, ut non haberet quod caeteris largiretur. Sic et nos ad depingendam animae pulchritudinem, et sponsae Christi describendam perfectionem, in qua vos tanquam speculo quodam unius spiritalis virginis semper prae oculis habitae, decorem vestrum vel turpitudinem deprehendatis, proposuimus ex multis sanctorum Patrum documentis [Col. 0257D] vel consuetudinibus monasteriorum optimis vestram instruere conversationem, singula quaeque prout memoriae occurrerint delibando, et quasi in unum fasciculum congregando, quae vestri propositi sanctitati congruere videbo. Nec solum quae de monachabus, verum etiam quae de monachis instituta. Quippe sicut nomine et continentiae professione nobis estis conjunctae, ita et fere omnia nostra vobis competunt instituta. Ex his ergo, ut diximus, plurima quasi quosdam flores decerpendo, quibus vestrae lilia castitatis adornemus, multo majore studio describere debemus virginem Christi, quam praedictus Zeuxis depingere simulacrum idoli. Et ille quidem quinque virgines, quarum speciem imitaretur, sufficere credidit. Nos vero pluribus Patrum [Col. 0258A] documentis exuberantem copiam habentes, auxilio freti divino perfectius vobis opusculum relinquere non desperamus: quo ad sortem vel descriptionem illarum quinque prudentium virginum pertingere valeatis, quas in depingenda virgine Christi Dominus nobis in Evangelio proponit (Matth. XXV, 8) . Quod ut possimus sicut volumus, vestris orationibus impetremus. Valete in Christo, sponsae Christi.

Tripertitum instructionis vestrae tractatum fieri decrevimus, in describenda atque munienda religione vestra, et divini obsequii celebratione disponenda, in quibus religionis monasticae summam arbitror consistere, ut videlicet continenter, et sine proprietate vivatur, ac silentio maxime studeatur. [Col. 0258B] Quod quidem, juxta Dominicam evangelicae regulae disciplinam, lumbos praecingere (Luc. XII, 35) , omnibus renuntiare (Luc. XIV, 33) , otiosum verbum cavere (Matth. XII, 36) . Continentia vero castitatis illa est, quam suadens Apostolus, ait: «Quae innupta est et virgo, cogitat quae Domini sunt, ut sit sancta corpore et spiritu (I Cor. VII, 34) .» Corpore, inquit, toto, non uno membro, ut ad nullam scilicet lasciviam in factis vel in dictis ejus aliquod membrum declinet. Spiritu vero tunc sancta est, quando ejus mentem nec consensus inquinat, nec superbia inflat, sicut illarum quinque fatuarum virginum, quae dum ad vendentes oleum recurrerent, extra januam remanserunt. Quibus jam clausa janua frustra pulsantibus et clamantibus: «Domine, Domine [Col. 0258C] aperi nobis,» terribiliter sponsus ipse respondet: «Amen dico vobis, nescio vos (Matth. XXV, 11) .» Tunc autem relictis omnibus nudum Christum nudi sequimur, sicut sancti fecerunt apostoli, cum propter eum non solum terrenas possessiones aut carnalis propinquitatis affectiones, verum etiam proprias postponimus voluntates, ut non nostro vivamus arbitrio, sed praelati nostri regamur imperio, et ei qui nobis loco Christi praesidet tanquam Christo penitus pro Christo subjiciamur. Talibus enim ipsemet dicit: «Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, ipse me spernit (Luc. X, 16) .» Qui si etiam, quod absit! male vivat, cum bene praecipiat, non est tamen ex vitio hominis sententia [Col. 0258D] contemnenda Dei. De quolibet ipsemet praecipit, dicens: «Quae dixerint vobis servate, et facite: secundum vero opera eorum nolite facere (Matth. XXIII, 3) .» Hanc autem ad Deum spiritalem a saeculo conversionem ipsemet diligenter describit, dicens: «Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV, 33) .» Et iterum: «Si quis venit ad me, et non odit patrem suum, aut matrem, et uxorem, et filios, et fratres, et sorores, adhuc autem et animam suam, non potest meus esse discipulus (ibid., 26) .» Hoc autem est odire patrem vel matrem, affectiones carnalium propinquitatum nolle sequi, sicut et odire animam suam est, voluntatem propriam sequi nolle. Quod alibi quoque praecipit, [Col. 0259A] dicens: «Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Luc. IX, 23) .» Sic enim propinquantes post eum venimus, hoc est eum maxime imitando sequimur, qui ait: «Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me (Joan. VI, 38) .» Ac si diceret: Cuncta per obedientiam agere. Quid enim, «abneget semetipsum,» nisi carnales affectiones propriamque voluntatem postponere, et alieno, non suo regendum arbitrio se committere? Et sic profecto crucem suam non ab alio suscipit, sed ipsemet tollit; per quam scilicet ei mundus crucifixus sit, et ipse mundo, cum spontaneo propriae professionis voto mundana sibi et terrena desideria interdicit, quod est voluntatem propriam [Col. 0259B] non sequi. Quid enim carnales aliud appetunt, nisi implere quod volunt? Et quae est terrena delectatio, nisi propriae voluntatis impletio, etiam quando id quod volumus labore maximo sive periculo agimus? Aut quid est aliud crucem ferre, id est cruciatum aliquem sustinere, nisi contra voluntatem nostram aliquid fieri, quantumcunque illud videatur facile nobis esse vel utile? Hinc alius Jesus longe inferior in Ecclesiastico admonet, dicens: «Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere. Si praestes animae tuae concupiscentias ejus, faciet te in gaudium inimicis tuis (Eccli. XVIII, 30) .» Cum vero ita tam rebus nostris quam nobis ipsis penitus renuntiamus, tunc vere omni proprietate abjecta vitam illam apostolicam inimus, quae [Col. 0259C] omnia in commune reducit, sicut scriptum est: «Multitudinis credentium erat cor unum et anima una (Act. IV, 32) .» Nec quisquam eorum, quae possidebat, aliquid suum esse dicebat. Sed erant illis omnia communia. Dividebatur autem singulis prout cuique opus erat, non enim aequaliter omnes egebant: et ideo non aequaliter omnibus distribuebatur, sed singulis prout opus erat. Cor unum fide, quia corde creditur. Anima una, quia eadem ex charitate voluntas adinvicem, cum hoc unusquisque alii quod sibi vellet, nec sua magis quam aliorum commoda quaereret, vel ad communem utilitatem ab omnibus omnia referrentur, nemine quae sua sunt, sed quae Jesu Christi quaerente seu affectante. [Col. 0259D] Alioquin nequaquam sine proprietate viveretur, quae magis in ambitione, quam in possessione consistit. Otiosum verbum seu superfluum idem est quod multiloquium. Unde Augustinus Retractationum lib. I (in proaem.): «Absit,» inquit, «ut multiloquium deputem quando necessaria dicuntur, quantalibet sermonum multitudine ac prolixitate dicantur.» Hinc autem per Salomonem dicitur: «In multiloquio non deerit peccatum. Qui autem moderatur labia sua, prudentissimus est (Prov. X, 19) .» Multum ergo cavendum est in quo peccatum non deest, et tanto studiosius huic morbo providendum est, quanto periculosius et difficilius evitatur. Quod beatus providens Benedictus (cap. 42) : «Omni tempore,» inquit, «silentio debent studere [Col. 0260A] monachi.» Plus quippe esse constat silentio studere quam silentium habere. Est enim studium vehemens applicatio animi ad aliquid gerendum. Multa vero negligenter agimus vel inviti, sed nulla studiose nisi volentes vel intenti. Quantum vero difficile sit vel utile linguam refrenare, apostolus Jacobus diligenter attendens, ait: «In multis enim offendimus omnes. Si quis in verbo non offendit, hic perfectus est vir (Jac. III, 2) .» Idem ita: «Omnis natura bestiarum, et volucrum, et serpentum, et caeterorum, domantur, et domita sunt a natura humana (ibid., 7) .» Qui simul considerans quanta sit in lingua malorum materia, et omnium bonorum consumptio, supra sic et infra loquitur: «Lingua quidem modicum membrum, quantus ignis, [Col. 0260B] quam magnam silvam incendit; universitas iniquitatis, inquietum malum, plenum veneno mortifero (ibid., 5) .» Quid autem veneno periculosius vel cavendum amplius? Sicut ergo venenum vitam exstinguit, sic loquacitas religionem penitus evertit. Unde idem superius: «Si quis putat se, inquit, religiosum esse, non refrenans linguam suam, sed seducens cor suum, hujus vana est religio (Jac. I, 26) .» Hinc et in Proverbiis scriptum est: «Sicut urbs patens, et absque murorum ambitu; ita vir qui non potest in loquendo cohibere spiritum suum (Prov. XXV, 28) .» Hoc ille senex diligenter considerabat, qui de loquacibus fratribus ei in via sociatis, Antonio dicente: «Bonos fratres invenisti tecum, abba;» respondit: «Boni sunt siquidem, [Col. 0260C] sed habitatio eorum non habet januam. Quicunque vult intrat in stabulum, et solvit asinum (Vit. Patr. part. II, lib. De continent.) .» Quasi enim ad praesepe Domini anima nostra ligatur, sacrae se meditationis in eo quadam ruminatione reficiens, a quo quidem praesepi solvitur, atque huc et illuc toto mundo per cogitationes discurrit, nisi eam clausura taciturnitatis retineat. Verba quippe intellectum animae immittunt, ut ei quod intelligit intendat, et per cogitationem haereat. Cogitatione vero Deo loquimur, sicut verbis hominibus. Dumque huc verbis hominum intendimus, necesse est ut inde ducamur. Nec Deo simul et hominibus intendere valemus. Nec solum otiosa, verum etiam quae utilitatis [Col. 0260D] aliquid habere videntur vitanda sunt verba, eo quod facile a necessariis ad otiosa, ab otiosis ad noxia veniatur. «Lingua quippe, ut Jacobus ait, inquietum malum,» quo caeteris minor est aut subtilior membris, tanto mobilior et caeteris motu lacescentibus, ipsa cum non movetur fatigatur, et quies ipsa ei fit onerosa. Quae quanto in nobis subtilior, et ex mollitie corporis nostri flexibilior, tanto mobilior et in verba pronior existit, et omnis malitiae seminarium patet. Quod in vobis praecipue vitium Apostolus notans, omnino feminis in Ecclesia loqui interdicit, nec de iis etiam quae ad Deum pertinent, nisi domi viros interrogare permittit. Et in iis etiam discendis, vel quibuscunque faciendis, silentio eas praecipue subjicit, Timotheo super his ita [Col. 0261A] scribens: «Mulier in silentio discat cum omni subjectione. Docere autem mulieri non permitto, neque dominari in virum, sed esse in silentio (I Tim. II, 11) .» Quod si laicis et conjugatis feminis ita de silentio providerit, quid vobis est faciendum? Qui rursus eidem cur hoc praeceperit innuens, verbosas eas et loquentes cum non oportet arguit. Huic igitur tantae pesti remedium aliquod providentes, his saltem penitus locis vel temporibus linguam continua taciturnitate domemus, in oratione scilicet, in claustro, dormitorio, refectorio, et in omni comestione et coquina; et post Completorium deinceps hoc maxime ab omnibus observetur. Signis vero his locis vel temporibus, si necessarium est, pro verbis utamur. De quibus etiam signis docendis seu [Col. 0261B] addiscendis diligens habeatur cura, per quae etiamsi verbis quoque opus est, ad colloquium invitetur loco congruo, et ad hoc instituto. Et expletis breviter verbis illis necessariis, redeatur ad priora, vel quod opportunum est fiat. Nec tepide corrigatur verborum aut signorum excessus, sed verborum praecipue, in quibus majus imminet periculum. Cui profecto multo magnoque periculo et beatus Gregorius succurrere vehementer cupiens, lib. VII Moralium (cap. 18) sic nos instruit: «Dum otiosa,» inquit, «verba cavere negligimus, ad noxia pervenimus. Hinc seminantur stimuli, oriuntur rixae, accenduntur faces odiorum, pax tota exstinguitur cordium.» Unde bene per Salomonem dicitur: «Qui dimittit aquam, caput est jurgiorum (Prov. XVII, 14) .» Aquam quippe dimittere, est linguam in fluxum eloquii relaxare. Quo contra et in bonam partem asserit, dicens: «Aqua profunda ex ore viri (Prov. XVIII, 4) .» Qui ergo dimittit aquam, caput est jurgiorum; quia qui linguam non refrenat, concordiam dissipat. Unde scriptum est: «Qui imponit stulto silentium, iras mitigat (Prov. XXVI, 10) .» Ex quo nos manifeste admonet, in hoc praecipue vitio corrigendo districtissimam adhibere censuram, ne ejus vindicta ullatenus differatur, et per hoc maxime religio periclitetur. Hinc quippe detractiones, lites, convitia et nonnunquam conspirationes et conjurationes germinantes, totum religionis aedificium non tam labefactant quam evertunt. Quod [Col. 0261D] quidem vitium cum amputatum fuerit, non omnino fortasse pravae cogitationes exstinguuntur, sed ab alienis cessabunt corruptelis. Hoc unum vitium fugere, quasi religioni sufficere arbitraretur [ al. arbitratus] abbas Macharius, admonebat, sicut scriptum est, his verbis (Vit. Patr. part. II, lib. De continent.) : «Abbas Macharius major in Scyti dicebat, fratribus: Post missas ecclesias fugite fratres. Et dixit ei unus fratrum: Pater, ubi habemus fugere amplius a solitudine ista? Et ponebat digitum suum in ore suo, dicens: Istud est quod fugiendum dico. Et sic intrabat in cellam suam, et claudens ostium sedebat solus.» Haec vero silentii virtus, quae, ut ait Jacobus, perfectum hominem reddit (Jac. III, 2) , et de qua Isaias praedixit: «Cultus [Col. 0262A] justitiae silentium (Isai. XVII, 32) ,» tanto a sanctis Patribus fervore est arrepta, quod sicut scriptum est (Vit. Patr. part. II) , abbas Agatho per triennium lapidem in ore suo mittebat, donec taciturnitatem disceret.

Quamvis locus non salvet, multas tamen praebet opportunitates ad religionem facilius observandam, et tutius muniendam. Et multa religionis auxilia vel impedimenta ex eo consistunt. Unde et filii prophetarum, quos, ut ait Hieronymus (epist. IV, 13) , monachos legimus in Veteri Testamento, ad solitudinis secretum se transtulerunt, praeter fluenta Jordanis casulas suas constituentes. Joannes quoque et discipuli ejus, quos etiam propositi nostri principes habemus, et deinceps Paulus, Antonius, [Col. 0262B] Macharius, et qui praecipue in nostro floruerunt proposito, tumultum saeculi et plenum tentationibus mundum fugientes, ad quietem solitudinis lectulum suae contemplationis contulerunt, ut videlicet Deo possent sincerius vacare. Ipse quoque Dominus, ad quem nullus tentationis motus accessum habebat, suo nos erudiens exemplo, cum aliqua vellet agere praecipue secreta petebat, et populares declinabat tumultus. Hinc ipse Dominus nobis quadraginta dierum abstinentia eremum consecravit, turbas in eremo refecit, et ad orationis puritatem non solum a turbis, verum etiam ab apostolis secedebat. Ipsos quoque apostolos et in monte seorsum instruxit, atque constituit, et transfigurationis suae gloria solitudinem [Col. 0262C] insignivit, et exhibitione resurrectionis suae discipulos communiter in monte laetificavit, et de monte in coelum ascendit, et caetera quaecunque magnalia in solitudinibus vel secretis operatus est locis. Qui etiam Moysi vel antiquis patribus in solitudinibus apparens, et per solitudinem ad terram promissionis populum transducens, ibique populo diu detento legem tradens, manna pluens, aquam de petra educens, crebris apparitionibus ipsum consolans, et mirabilia operans, patenter docuit quantam ejus singularitas solitudinem pro nobis amet, cui purius in ea vacare possumus. Qui etiam libertatem mystice onagri solitudinem amantis diligenter describens, et vehementer approbans, ad beatum [Col. 0262D] Job loquitur, dicens: «Quis dimisit onagrum liberum, et vincula ejus quis solvit? Cui dedit in solitudine domum, et tabernacula ejus in terra salsuginis. Contemnit multitudinem civis, clamorem exactoris non audit, circumspicit montes pascuae suae, et virentia quaeque perquirit (Job XXXIX, 5) .» Ac si aperte dicat: Quis hoc fecit nisi ego? Onager quippe, quem silvestrem asinum vocamus, monachus est, qui saecularium rerum [ al. virorum et in aliquo vitiorum] vinculis absolutus ad tranquillam vitae solitariae libertatem se contulit, et saeculum fugiens in saeculo non remansit. Hinc in terra salsuginis habitat, cum membra ejus per abstinentiam sicca sunt et arida. Clamorem exactoris non audit, sed vocem, quia ventri non superflua, sed necessaria [Col. 0263A] impendit. Quis enim tam importunus exactor, et quotidianus exactor quam venter? Hic clamorem id est immoderatam postulationem habet in superfluis et delicatis cibis, in quo minime est audiendus. Montes pascuae sunt illi vitae vel doctrinae sublimium Patrum, quas legendo et meditando reficimur. Virentia quaeque dicit universa vitae coelestis et immarcessibilis scripta. Ad quod nos praecipue beatus Hieronymus exhortans, sic Heliodoro scribit monacho (epist. 1) : «Interpretare vocabulum monachi, hoc est nomen tuum. Quid facis in turba qui solus es?» Idem et nostram a clericorum vita distinguens, ad Paulum presbyterum scribit his verbis (epist. 15) : «Si officium vis exercere presbyteri, si episcopatus te vel opus vel onus forte delectat, [Col. 0263B] vive in urbibus et castellis, et aliorum salutem fac lucrum animae tuae. Si cupis esse quod diceris, monachus, id est solus, quid facis in urbibus, quae utique non sunt solorum habitacula, sed multorum?» Habet unum quodque propositum principes suos. Et ut ad nostram veniamus, episcopi et presbyteri habeant ad exemplum apostolos et apostolicos viros, quorum honorem possidentes, habere nitantur et meritum. Nos autem habeamus propositi nostri principes Paulos, Antonios, Hilariones, Macharios. Et ut ad Scripturarum materiam redeam, noster princeps Elias, noster Eliseus, nostri duces et filii prophetarum, qui habitabant in agris et solitudine (IV Reg. VI, 1) , et faciebant sibi tabernacula praeter fluenta Jordanis. De iis sunt et illi filii Rechab [Col. 0263C] qui vinum et siceram non bibebant, qui morabantur in tentoriis, qui Dei per Jeremiam voce laudantur, quod non deficiat de stirpe eorum vir stans coram Domino (Jer. XXXV, 19) . Et nos ergo, ut coram Domino stare, et ejus obsequio parati magis valeamus assistere, tabernacula nobis erigamus in solitudine, ne lectulum nostrae quietis frequentia hominum concutiat, quietem turbet, ingerat tentationes, mentem a sancto evellat proposito. Ad quam quidem liberam vitae tranquillitatem beatum Arsenium, Domino dirigente, omnibus in uno manifestum datum est exemplum. Unde et scriptum est (Vit. Patr. part. II, lib. De quiete) : «Abbas Arsenius cum adhuc esset in palatio, oravit ad Dominum, dicens: [Col. 0263D] Domine, dirige me ad salutem. Et venit ei vox, dicens: Arseni, fuge homines, et sanaberis.» Idem ipse: «Ac discedens ad monachalem vitam rursum oravit eumdem sermonem, dicens: Domine, dirige me ad salutem. Audivitque vocem dicentem sibi: Arseni, fuge, tace, quiesce. Hae enim sunt radices non peccandi.» Ille igitur hac una divini praecepti regula instructus non solum homines fugit, sed eos etiam a se fugavit. Ad quem archiepiscopo suo cum quodam judice quadam die venientibus, et aedificationis sermonem ab eo requirentibus, ait: «Et si dixero vobis, custodietis?» Illi autem promiserunt se custodire. Et dixit eis: «Ubicunque audieritis Arsenium, approximare nolite.» Alia iterum vice archiepiscopus cum visitans, misit primo [Col. 0264A] videre si aperiret. Et mandavit ei, dicens: «Si venis aperio tibi, sed si tibi aperuero, omnibus aperio, et tunc jam ultra hic non sedeo.» Haec audiens archiepiscopus, dixit: «Si eum persecuturus vado, nunquam vadam ad hominem sanctum.» Cujus etiam sanctitatem cuidam Romanae matronae visitanti, dixit: «Quomodo praesumpsisti tantam navigationem assumere? Nescis quia mulier es, et non debes exire quoquam, aut ut vadas Romam, et dicas aliis mulieribus, quia vidi Arsenium; et faciant mare viam mulierum venientium ad me?» Illa autem dixit: «Si voluerit me Dominus reverti Romam, non permitto aliquem venire huc. Sed ora pro me, et memor esto mei semper.» Ille autem respondens, dixit ei: «Oro Deum ut deleat memoriam [Col. 0264B] tui de corde meo.» Quae audiens haec, egressa est turbata. Hic quoque, sicut scriptum est, a Marco abbate requisitus, cur fugeret homines, respondit (Vit. Patr. part. IV, cap. De aeterno, et part. II, De charitate) : «Scit Deus quia diligo homines, sed cum Deo pariter et hominibus esse non possum.» In tantum vero sancti Patres conversationem hominum atque notitiam abhorrebant, ut nonnulli eorum ut illos a se penitus removerent, insanos se fingerent, et, quod dictu mirabile est, haereticos etiam se profiterentur. Quod si quis voluerit, legat in Vitis Patrum de abbate Simone (Vit. Patr. part. II, lib. De ostentat.) , qualiter se praeparavit judici provinciae ad se venienti: qui se videlicet sacco cooperiens, et tollens in manu sua [Col. 0264C] panem et caseum, sedit in ingressu cellae suae, et coepit manducare. Legat et de illo anachoreta (ibid., § 3, et part. IV, contra vanam gloriam) , qui cum quosdam sensisset obviam sibi cum lampadibus occurrere, exspolians se vestimenta sua, misit in flumen; et stans nudus coepit ea lavare. Ille autem qui ministrabat ei haec videns, erubuit, et rogavit homines, dicens: «Revertimini, quia senex noster sensum perdidit.» Et veniens ad eum, dixit ei: «Quid hic fecisti, abba? omnes enim qui te viderunt dixerunt, quia daemonium habet senex.» Ille autem respondit: «Et ego hoc volebam audire.» Legat insuper et de abbate Moyse (Vit. Patr. part. II, lib. De ostentat.) , qui ut a se penitus judicem [Col. 0264D] provinciae removeret, surrexit ut fugeret in palude. Et occurrit ei ille judex cum suis, et interrogavit eum, dicens: «Dic nobis senex ubi est cella abbatis Moysi?» Et dixit eis: «Quid vultis eum inquirere? homo fatuus est et haereticus.» Quid etiam de abbate pastore (ibid.) , qui nec se a judice provinciae videri permisit, ut sororis suae supplicantis filium de carcere liberaret? Ecce potentes saeculi cum magna veneratione et devotione sanctorum praesentiam postulant, et illi etiam cum summo sui dedecore eos penitus a se repellere student. Ut autem sexus etiam vestri in hac re virtutem cognoscatis, quis digne praedicare sufficiat virginem illam, quae beatissimi quoque Martini visitationem respuit, ut vacaret contemplationi? Unde ad [Col. 0265A] Oceanum monachum Hieronymus scribens (epist. 51) : «In beati, inquit, Martini Vita egimus commemorasse Sulpitium, quod transiens sanctus Martinus virginem quamdam moribus et castitate praecelsam cupiens salutare, illa noluit, sed exenium [ al. xenium] misit, et per fenestram respiciens, ait sancto viro: Ibi, Pater, ora, quia nunquam a viro sum visitata. Quo audito, gratias egit Deo sanctus Martinus, quod talibus imbuta moribus castam custodierit voluntatem. Benedixit eam et abiit laetitia plenus.» Haec revera de contemplationis suae lectulo surgere dedignata vel verita, pulsanti ad ostium amico parata erat dicere: «Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos?» (Cant. V, 3.) O quantae sibi imputarent injuriae episcopi [Col. 0265B] vel praelati hujus temporis, si hanc ab Arsenio vel ab hac virgine repulsam pertulissent! Erubescant ad ista, si qui nunc in solitudine morantur monachi, cum episcoporum frequentia gaudent, cum eis proprias, in quibus suscipiantur, fabricant domos; cum saeculi potentes, quos turba comitatur, vel ad quos confluit, non solum non fugiunt, sed asciscunt, et occasione hospitum domos multiplicantes, quam quaesierunt solitudinem redigunt in civitatem. Hac profecto antiqui et callidi tentatoris machinatione omnia fere hujus temporis monasteria, cum prius in solitudine constituta fuissent, ut homines fugerentur, postea fervore religionis refrigescente, homines asciverunt, et servos atque [Col. 0265C] ancillas congregantes, villas maximas in locis monasticis construxerunt; et sic ad saeculum redierunt, imo ad se traxerunt saeculum. Qui se miseriis maximis implicantes, et maximae servituti tam ecclesiasticarum quam terrenarum potestatum alligantes, dum otiose appeterent vivere, et de alieno victitare labore, ipsum quoque monachi, hoc est solitarii nomen pariter amiserunt et vitam. Qui etiam saepe tantis urgentur incommodis, ut dum suos et res eorum tutari laborant, proprias amittant, et frequenti incendio vicinarum domorum ipsa quoque monasteria cremantur. Nec sic tamen ambitio refrenatur. Hi quoque districtionem monasterii qualemcunque non ferentes, ac per villas, castella, civitates sese dispergentes, binique vel [Col. 0265D] terni, aut etiam singuli sine aliqua observatione regulae victitantes, tanto saecularibus deteriores sunt hominibus, quanto a professione sua amplius apostatantur. Qui habitationum quoque suarum sicut et sua abutentes, obedientias loca sua nominant, ubi nulla regula tenetur, ubi nulli rei nisi ventri et carni obeditur, ubi cum propinquis vel familiaribus suis manentes, tanto liberius agunt quod volunt, quanto minus a conscientiis suis verentur. In quibus profecto impudentissimis apostatis excessus illos criminales esse dubium non est, qui in caeteris veniales sunt hominibus. Qualium omnino vitam non solum attingere, sed nec audire sustineatis. Vestrae vero infirmitati tanto magis est solitudo necessaria, quanto carnalium tentationum bellis minus [Col. 0266A] hic infestamur, et minus ad corporalia per sensus evagamur. Unde et beatus Antonius (Vit. Patr., part. II, lib. De quiete) : «Qui sedet,» inquit, «in solitudine, et quiescit, a tribus bellis eripitur, id est auditus, locutionis et visus: et contra unum tantummodo habebit pugnam, id est cordis.» Has quidem vel caeteras eremi commoditates insignis Ecclesiae doctor Hieronymus diligenter attendens, et ad eas Heliodorum monachum vehementer adhortans, exclamat, dicens (epist. 1) : «O eremus familiari Deo gaudens! Quid agis frater in saeculo, qui major es mundo?» Nunc vero quia ubi construi monasteria convenit disseruimus, qualis et ipsa loci positio esse debeat ostendamus. Ipsi autem monasterii loco constituendo, sicut quoque beatus consuluit [Col. 0266B] Benedictus (cap. 66) , ita si fieri potest providendum est, ut intra monasterii septa contineantur illa maxime quae monasteriis sunt necessaria, id est hortus, aqua, molendinum, pistrinum cum furno, et loca quibus quotidiana sorores exerceant opera, ne foras vagandi detur occasio.

Sicut in castris saeculi, ita et in castris Domini, id est congregationibus monasticis constituendi sunt, qui praesint caeteris. Ibi quippe imperator unus, ad cujus nutum omnia gerantur, praeest omnibus. Qui etiam pro multitudine exercitus vel diversitate officiorum sua nonnullis impertiens onera, quosdam sub se adhibet magistratus, qui diversis hominum catervis aut officiis provideant. Sic et in monasteriis fieri necesse est, ut ibi una omnibus praesit matrona, [Col. 0266C] ad cujus considerationem atque arbitrium omnes reliquae omnia operentur, nec ulla ei in aliquo praesumat obsistere, vel etiam ad aliquod ejus praeceptum murmurare. Nulla quippe hominum congregatio vel quantulacunque domus unius familia consistere potest incolumis, nisi unitas in ea conservetur, ut videlicet totum ejus regnum in unius personae magisterio [ al. ministerio] consistat. Unde et arca typum Ecclesiae gerens cum multos tam in longo quam in lato cubitos haberet, in uno consummata est. Et in Proverbiis scriptum est: «Propter peccata terrae multi principes ejus (Prov. XXVIII, 2) .» Unde etiam Alexandro mortuo, multiplicatis regibus mala quoque multiplicata sunt. Et Roma pluribus communicata rectoribus concordiam tenere non [Col. 0266D] potuit. Unde Lucanus in primo sic meminit:

Ut igitur in omnibus concordia servari possit, unam omnibus praeesse convenit, cui per omnia omnes obediant. Sub hac etiam quasi magistratus quosdam nonnullas alias personas, prout ipsa decreverit, constitui oportet. Quae quibus officiis ipsa praeceperit, et quantum voluerit praesint, ut sint videlicet istae quasi duces vel consules in exercitu Dominico; reliquae autem omnes tanquam milites vel pedites, istarum cura eis praevidente, adversus malignum ejusque satellites libere pugnent. Septem [Col. 0267D] vero personas ex vobis ad omnem monasterii administrationem necessarias esse credimus atque sufficere, portariam scilicet, cellerariam, vestiariam, infirmariam, cantricem [ al., cantatricem, sed male ], sacristam, et ad extremum diaconissam, quam nunc abbatissam nominant. In his itaque castris, et divina quadam militia sicut scriptum est: «Militia est vita hominis super terram (Job VII, 1) ; et alibi: Terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. VI, 3) ,» vicem imperatoris, cui per omnia obeditur ab omnibus, obtinet diaconissa. Sex vero aliae sub ea, quas dicimus officiales, ducum sive consulum loca possident. Omnes vero reliquae moniales, quas vocamus claustrales, militum more divinum peragunt expedite servitium. Conversae autem, quae etiam [Col. 0268A] saeculo renuntiantes, obsequio monialium se dicarunt, habitu quodam religioso, non tamen monastico, quasi pedites inferiorem obtinent gradum.

Nunc vero superest, Domino inspirante, hujus militiae gradus singulos ordinare, ut adversus impugnationes daemonum vere sit quod dicitur, «castrorum acies ordinata.» Ab ipso, inquam, ut dictum est capite, quod diaconissam dicimus, hujus institutionis ducentes exordium, de ipsa primitus disponamus, per quam sunt omnia disponenda. Hujus vero sanctitatem, sicut in praecedenti meminimus epistola, beatus Paulus apostolus Timotheo scribens, quam eminentem et probatam oporteat esse diligenter describit, dicens: «Vidua eligatur non minus sexaginta annorum, quae fuerit unius viri uxor, [Col. 0268B] in operibus bonis testimonium habens, si filios educavit, si hospitio recepit, si sanctorum pedes lavit, si tribulationem patientibus subministravit, si omne opus bonum subsecuta est. Adolescentes autem viduas devita (I Tim. V, 9) .» Idem supra de diaconissis, cum etiam diaconorum institueret vitam: «Mulieres, inquit, similiter pudicas, non detrahentes, sobrias, fideles in omnibus (I Tim, III, 11) .» Quae quidem omnia quid intelligentiae vel rationis habeant quantum aestimamus, epistola praecedente nostra satis disseruimus. Maxime cur eam Apostolus unius viri et provectae velit esse aetatis. Unde non mediocriter miramur quomodo perniciosa haec in Ecclesia consuetudo inolevit, ut quae virgines sunt potius quam quae viros cognoverunt [Col. 0268C] ad hoc eligantur, et frequenter juniores senioribus praeficiantur. Cum tamen Ecclesiastes dicat: «Vae tibi, terra cujus rex puer est (Eccle. X, 16) :» Et cum illud beati Job omnes pariter approbemus: «In antiquis est sapientia, et in multo tempore prudentia (Job XII, 12) .» Hinc et in Proverbiis scriptum est: «Corona dignitatis senectus, quae in viis justitiae reperietur (Prov. XVI, 31) .» Et in Ecclesiastico: «Quam speciosum canitiei judicium, et a presbyteris cognoscere consilium. Quam speciosa veterani sapientia, et gloriosus intellectus, et consilium, corona senum. Multa peritia et gloria illorum timor Dei (Eccli. XXV, 6) .» Item: «Loquere major natu, decet enim te. Adolescens, loquere [Col. 0268D] in tua causa vix cum necesse fuerit. Si bis interrogatus fueris, habeat caput responsum tuum. In multis esto quasi inscius, et audi tacens simul et quaerens, et loqui in medio magnatorum [ al., magnatum] non praesumas, et ubi sunt senes non multum loquaris (Eccli. XXXII, 4) .» Unde et presbyteri qui in Ecclesia populo praesunt seniores interpretantur, ut ipso quoque nomine quales esse debeant doceatur. Et qui sanctorum Vitas scripserunt, quos nunc abbates dicimus senes appellabant. Modis itaque omnibus providendum est ut in electione vel consecratione diaconissae consilium praecedat Apostoli (I Tim. V, 2) , ut videlicet talis eligatur, quae caeteris vita et doctrina praeesse debeat, et aetate quoque morum maturitatem polliccatur, et [Col. 0269A] quae obediendo meruerit imperare, et operando magis quam audiendo regulam didicerit et firmius noverit. Quae si litterata non fuerit, sciat se non ad philosophicas scholas, vel disputationes dialecticas, sed ad doctrinam vitae et operum exhibitionem accommodari. Sicut de Domino scriptum est: «Qui coepit facere et docere (Act. I, 1) ,» prius videlicet facere, postmodum docere. Quia melior atque perfectior est doctrina operis, quam sermonis; facti, quam verbi. Quod diligenter attendamus, ut scriptum est. Dixit abbas Ipitius [Ipericius]: «Ille est vere sapiens, qui facto suo alios docet, non qui verbis.» Nec parum consolationis et confidentiae super hoc affert. Attendatur et illa quoque beati Antonii ratio, qua verbosos confutavit philosophos, ejus videlicet tanquam idiotae et illitterati hominis magisterium [Col. 0269B] irridentes: «Et respondete, inquit, mihi, quid prius est sensus, an litterae; et quid cujus exordium est, sensus ex litteris, an litterae oriuntur ex sensu?» Illis asserentibus quia sensus esset auctor atque inventor litterarum, ait: «Igitur cui sensus incolumis est, hic litteras non requirit.» Audiat quoque illud Apostoli et confortetur in Domino: «Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi? (I Cor. I, 20.) » Et iterum: «Quae stulta sunt mundi elegit Deus ut confundat sapientes, et infirma elegit Deus ut confundat fortia, et ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus, ut ea quae non sunt tanquam ea quae sunt destruat, ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus (I Cor. IV, 20) .» [Col. 0269C] Non enim sicut ipse postmodum dicit, in sermone est regnum Dei, sed in virtute. Quod si de aliquibus melius cognoscendis ad Scripturam revertendum esse censuerit, a litteratis hoc requirere et addiscere non erubescat, nec in his litterarum documenta contemnat; sed devote et diligenter suscipiat, cum ipse quoque apostolorum princeps, coapostoli sui Pauli publicam correctionem [ al. correptionem] diligenter exceperit (Galat. II, 11) . Ut enim beatus quoque meminit Benedictus, saepe minori revelat Dominus quod melius est. Ut autem amplius Dominicam sequamur providentiam quam Apostolus quoque supra memoravit, nunquam de nobilibus aut potentibus saeculi, nisi maxima incumbente necessitate, et certissima ratione, [Col. 0269D] fiat haec electio. Tales namque de genere suo facile confidentes, aut gloriantes, aut praesumptuosae, aut superbae fiunt; et tunc maxime quando indigenae sunt, earum praelatio perniciosa fit monasterio. Verendum quippe est ne vicinia suorum eam praesumptiorem reddat, et frequentia ipsorum gravet aut inquietet monasterium, atque ipsa per suos religionis perferat detrimentum, aut aliis veniat in contemptum juxta illud Veritatis: «Non est propheta sine honore nisi in patria sua (Matth. XIII, 57) .» Quod beatus quoque providens Hieronymus, ad Heliodorum scribens, cum pleraque annumerasset, quae monachis officiunt in sua morantibus patria: «Ex hac, inquit,» supputatione illa summa nascitur: [Col. 0270A] Monachum in patria sua perfectum esse non posse. Perfectum esse autem nolle delinquere est. Quantum vero est animarum damnum, si minor in religione fuerit, quae religionis praeest magisterio? Singulis quippe subjectis singulas virtutes exhibere sufficit. In hac autem omnium exempla debent eminere virtutum, ut omnia quae aliis praeceperit propriis praeveniat exemplis, ne ipsa quae praecipit moribus oppugnet, et quod verbis aedificat factis ipsa destruat, et de ore suo verbum correctionis aufferatur, cum ipsa in aliis erubescat corrigere quae constat eam committere. Quod quidem Psalmista ne ei eveniat Dominum precatur, dicens: «Et ne auferas de ore meo verbum veritatis usquequaque (Psal. CXLVIII, 43) .» Attendebat quippe illam gravissimam Domini increpationem, de qua et ipse alibi meminit, [Col. 0270B] dicens: «Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Tu vero odisti disciplinam, et projecisti sermones meos retro (Psal. XLIX, 16) .» Quod studiose praecavens Apostolus: «Castigo, inquit, corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (II Cor. IX, 27) .» Cujus quippe vita despicitur, restat ut et praedicatio vel doctrina contemnatur. Et cum curare quis alium debeat, si in eadem laboraverit infirmitate, recte ipsi ab aegroto improperatur: «Medice, cura teipsum (Luc. IV, 23) .» Attendat sollicite quisquis Ecclesiae praeesse videtur, quantam ruinam casus ejus praebeat, cum [Col. 0270C] ipse ad praecipitium secum pariter subjectos trahat. «Qui solverit, inquit Veritas, unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19) .» Solvit quippe mandatum, qui contra agendo infringit ipsum, et exemplo suo corrumpens alios in cathedra pestilentiae doctor residet. Quod si quislibet hoc agens minimus habendus est in regno coelorum, hoc est in Ecclesia praesenti, quanti habendus est pessimus praelatus a cujus negligentia non suae tantum, sed omnium subjectarum animarum sanguinem Dominus requirit? Unde bene Sapientia talibus comminatur: «Data est a Domino potestas vobis, et virtus ab Altissimo, qui interrogabit opera vestra, et cogitationes scrutabitur. Quoniam [Col. 0270D] cum essetis ministri regni illius, non recte judicastis, neque custodistis legem justitiae. Horrende etiam cito apparebit vobis, quoniam judicium durissimum in his qui praesunt fiet. Exiguo enim conceditur misericordia. Potentes autem potenter tormenta patientur, et fortioribus fortior instat cruciatio (Sap. VI, 4) .» Sufficit quippe unicuique subjectarum animarum a proprio sibi providere delicto. Praelatis autem et in peccatis alienis mors imminet. Cum enim augentur dona, rationes etiam crescunt donorum; et cui plus committitur, plus ab eo exigitur. Cui quidem periculo tanto maxime providere in Proverbiis admonemur, cum dicitur: «Fili, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum [Col. 0271A] manum tuam. Illaqueatus es verbis oris tui, et captus propriis sermonibus. Fac ergo quod dico, fili mi, et temetipsum libera, quia incidisti in manum proximi tui. Discurre, festina, suscita amicum tuum; ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebrae tuae (Prov. VI, 1) .» Tunc enim pro amico sponsionem facimus, cum aliquem charitas nostra in nostrae congregationis conversationem suscipit. Cui nostrae providentiae curam promittimus, sicut et ille nobis obedientiam suam. Et sic quoque manum nostram apud eum defigimus, cum sollicitudinem nostrae operationis erga eum spondendo constituimus. Tum et in manum ejus incidimus, quia nisi nobis ab ipso providerimus, ipsum animae nostrae interfectorem sentiemus. Contra [Col. 0271B] quod periculum adhibetur consilium, cum subditur, «discurre, festina, etc. Nunc igitur huc, nunc illuc deambulans more providi et impigri ducis, castra sua sollicite giret, vel scrutetur, ne per alicujus negligentiam ei, qui tanquam leo circuit quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) , aditus pateat. Omnia mala domus suae prior agnoscat, ut ab ipsa prius possint corrigi quam a caeteris agnosci, et in exemplum trahi. Caveat illud quod stultis vel negligentibus beatus improperat Hieronymus: «Solemus mala domus nostrae scire novissimi, ac liberorum ac conjugum vitia vicinis canentibus ignorare.» Attendat quae sic praesidet, quia tam corporum quam animarum custodiam suscepit. De custodia vero corporum admonetur, [Col. 0271C] cum dicitur in Ecclesiastico: «Filiae tibi sunt, serva corpus illarum, et non ostendas faciem tuam hilarem ad illas (Eccli. VII, 26) .» Et iterum: «Filia patris abscondita est, vigilia et sollicitudo ejus aufert somnum, nequando polluatur (Eccli. XLII, 9) .» Polluimus vero corpora nostra non solum fornicando, sed quodlibet indecens in ipsis operando tam lingua, quam alio membro, seu quolibet membro sensibus corporis ad vanitatem aliquam abutendo. Sicut scriptum est: «Mors intrat per fenestras nostras (Jer. IX, 12) , hoc est peccatum ad animam per quinque sensuum instrumenta. Quae vero mors gravior, aut custodia periculosior, quam animarum? Nolite, «inquit Veritas, timere [Col. 0271D] eos qui occidunt corpus, animae vero non habent quid faciant (Matth. X, 28; Luc. XII, 4) .» Si quis hoc audit consilium, quis non magis mortem corporis quam animae timet? Quis non magis gladium quam mendacium cavet? Et tamen scriptum est: «Os quod mentitur occidit animam (Sap. I, 11) .» Quid tam facile interfici quam anima potest? Quae sagitta citius fabricari quam peccatum valet? Quis sibi a cogitatione saltem providere potest? Quis propriis peccatis providere sufficit, nedum alienis? Quis carnalis pastor spiritales oves a lupis spiritalibus, invisibiles ab invisibilibus custodire sufficiat? Quis raptorem non timeat, qui infestare non cessat, quem nullo possumus excludere vallo, nullo interficere vel laedere gladio? quem [Col. 0272A] incessanter insidiantem et maxime religiosos persequentem, juxta illud Habacuc: «Escae illius electae (Habac. I, 16) ,» Petrus apostolus cavendum adhortatur, dicens: «Adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens, circuit quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) .» Cujus quanta sit praesumptio in devoratione nostra, ipse Dominus beato Job dicit: «Absorbebit fluvium, et non mirabitur, et habet fiduciam quod influat Jordanis in os ejus (Job XL, 18) .» Quid enim aggredi non praesumat, qui ipsum quoque Dominum aggressus est tentare? Qui de paradiso statim primos parentes captivavit, et de apostolico coetu ipsum etiam, quem Dominus elegerat, apostolum rapuit? Quis ab eo locus tutus, quae claustra illi non sunt pervia? Quis ab ejus [Col. 0272B] insidiis providere, qui ejus fortitudini valet resistere? Ipse est qui uno impulsu concutiens quatuor angulos domus sancti viri Job, filios et filias innocentes oppressit et exstinxit (Job I, 19) . Quid sexus infirmior adversus ipsum poterit? Cui seductio ejus tantum timenda est, quantum feminae? Hanc quippe ipse primum seduxit, et per ipsam virum ejus pariter, et totam posteritatem captivavit. Cupiditas majoris boni possessione minoris mulierem privavit. Hac quoque arte nunc facile mulierem seducet, cum praeesse magis quam prodesse cupierit, rerum ambitione vel honoris ad hoc impulsa. Quod autem horum praecesserit sequentia probabunt. Si vero delicatius vixerit praelata quam subjecta, vel si supra necessitatem aliquid [Col. 0272C] sibi peculiare vindicaverit, non dubium est hoc eam concupisse. Si pretiosiora postmodum quam antea quaesierit ornamenta, profecto vana tumet gloria. Qualis prius exstiterit postmodum apparebit. Quod prius exhibebat, utrum virtus fuerit an simulatio, indicabit praelatio. Trahatur ad praelationem magis quam veniat, dicente Domino: «Omnes quotquot veniunt, fures sunt et latrones (Joan. X, 8) .» Venerunt, inquit Hieronymus, «non qui missi sunt.» Sumatur potius ad honorem quam sibi sumat honorem. «Nemo» enim, inquit Apostolus, «sibi sumit honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam Aaron (Hebr. V, 4) .» Vocata lugeat tanquam ad mortem deducta, repulsa [Col. 0272D] gaudeat tanquam a morte liberata. Erubescimus ad verba quae dicimus caeteris meliores. Cum autem in electione nostra rebus ipsis hoc exhibetur, impudenter sine pudore sumus. Quis enim nesciat meliores caeteris praeferendos? Unde lib. XXIV Moralium, (cap. 15) .: «Non debet autem hominum ducatum suscipere, qui nescit homines bene admonendo increpare. Qui ad hoc eligitur ut aliorum culpas corrigat, quod resecari debuit ipse committat.» In qua tamen electione si forte hanc impudentiam aliquando levi verborum repulsa, tamen per aures oblatam recusamus dignitatem; hanc profecto in nos accusationem proferimus, quo justiores et digniores videamur. O quot in electione sua flere vidimus corpore et ridere corde! Accusare [Col. 0273A] se tanquam indignos, et per hoc gratiam sibi et favorem humanum magis venari! attendentes quod scriptum est: «Justus prior accusator est sui (Prov. XVIII, 17) .» Quos postea cum accusari contingeret, et se eis occasio cedendi offerret, importunissime et impudentissime suam sibi praelationem defendere nituntur, quam se invitos suscepisse fictis lacrymis, et veris accusationibus sui monstraverant. Quot in ecclesiis vidimus canonicos episcopis suis reluctantes, cum ab eis ad sacros ordines cogerentur, et se indignos tantis ministeriis profitentes, nec omnino velle acquiescere? quos cum forte clerus ad episcopatum postmodum eligeret, nullam aut levem perpessus est repulsam? Et qui heri, sicut aiebant, animae suae periculum vitantes diaconatum refugiebant, [Col. 0273B] jam quasi una nocte justificati de altiore gradu praecipitium non verentur. De qualibus quidem in ipsis scriptum est Proverbiis: «Homo stultus plaudet manibus cum spoponderit pro amico (Prov. XVII, 18) .» Tunc enim miser gaudet unde potius ei lugendum esset, cum ad regimen aliorum veniens in cura subjectorum propria professione ligatur, a quibus magis amari quam timeri debet. Cui profecto pestilentiae quantum possumus providentes omnino interdicimus, ne delicatius aut mollius vivat praelata quam subjecta: ne privatos habeat secessus ad comedendum vel dormiendum, sed cum sibi commisso grege cuncta peragat, et tanto eis amplius provideat, quanto eis amplius praesens assistet. Scimus quidem beatum Benedictum de peregrinis [Col. 0273C] et hospitibus maxime sollicitum (cap. 56) , mensam abbatis cum illis seorsum constituisse. Quod licet tunc pie sit constitutum, postea tamen utilissima monasteriorum dispensatione ita est immutatum, ut abbas a conventu non recedat, et fidelem dispensatorem peregrinis provideat. Facilis quippe est inter epulas lapsus, et tunc disciplinae magis est invigilandum. Multi etiam occasione hospitum sibi magis quam hospitibus propitii sunt, et hinc maxima suspicione laeduntur absentes et murmurant. Et tanto praelati minor est auctoritas, quanto ejus vita suis est magis incognita. Tunc quoque tolerabilior omnibus quaelibet habetur inopia, cum ab omnibus aeque participatur, maxime vero a praelatis. Sicut in Catone quoque didicimus. Hic quippe, [Col. 0273D] ut scriptum est, populo secum sitiente oblatum sibi aquae paululum respuit et effudit, suffecitque omnibus.

Cum igitur praelatis maxime sobrietas sit necessaria, tanto eis parcius est vivendum, quanto per eos caeteris est providendum. Qui etiam ne donum Dei, hoc est praelationem sibi concessam in superbiam convertant, et maxime subjectis per hoc insultent, audiant quod scriptum est: «Noli esse sicut leo in domo tua, evertens domesticos tuos, et opprimens subjectos tibi (Eccli. IV, 35) : Odibilis coram Deo et hominibus est superbia (Eccli. X, 7) . Sedes ducum superborum destruxit Dominus, et cedere fecit mites pro eis (ibid., 17) . Rectorem te [Col. 0274A] posuerunt, noli extolli. Esto in illis quasi unus ex ipsis (Eccli. XXXII, 1) .» Et Apostolus Timotheum erga subjectos instruens: «Seniorem, inquit, ne increpaveris, sed obsecra ut patrem; juniores ut fratres, anus ut matres, juvenculas ut sorores (I Tim. V, 1) . Non vos me, inquit Dominus, elegistis, sed ego elegi vos (Joan. XV, 16) .» Universi alii praelati a subjectis eliguntur, et ab eis creantur et constituuntur; quia non ad Dominum, sed ad ministerium assumuntur. Hic autem solus vere est Dominus, et subjectos sibi ad serviendum habet eligere. Nec tamen se dominum, sed ministrum exhibuit, et suos jam ad dignitatis arcem aspirantes proprio confutat exemplo, dicens: «Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem habent super [Col. 0274B] eos benefici vocantur. Vos autem non sic (Matth. XX, 25) .» Reges igitur gentium imitatur, quisquis in subjectis dominium appetit magis quam ministerium, et timeri magis quam amari satagit, et de praelationis suae magisterio intumescens amat primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi. Cujus quidem vocationis honorem, ut nec nominibus gloriemur, et in omnibus humilitati provideatur: «Vos autem,» inquit Dominus, «nolite vocari Rabbi, et patrem nolite vocare super terram (Matth. XXIII, 8) .» Et postremo universam prohibens gloriationem: «Qui se, inquit, exaltaverit humiliabitur (ibid., 12) .» Providendum quoque est, ne per absentiam pastorum grex periclitetur, [Col. 0274C] et ne praelatis extravagantibus intus disciplina torpeat. Statuimus itaque ut diaconissa magis spiritalibus quam corporalibus intendens, nulla exteriore cura monasterium deserat, sed circa subjectas tanto sit magis sollicita, quanto magis assidua; et tanto sit hominibus quoque praesentia ejus venerabilior, quanto rarior, sicut scriptum est: «Advocatus a potentiore discede. Ex hoc enim magis te advocabit (Eccli. XIII, 12) .» Si qua vero legatione monasterium egeat, monachi vel eorum conversi ea fungantur. Semper enim viros mulierum necessitudinibus oportet providere. Et quo earum major religio, amplius vacant Deo, et majori virorum egent patrocinio. Unde et Matris Domini curam agere Joseph ab angelo admonetur, quam tamen [Col. 0274D] cognoscere non permittitur. Et ipse Dominus moriens quasi alterum filium matri suae providit, qui ejus temporalem ageret curam. Apostoli quoque quantam devotis curam impenderent feminis dubium non est, ut jam satis alibi meminimus; quarum etiam obsequiis diaconos septem instituerunt. Quam quidem nos auctoritatem sequentes, ipsa etiam rei necessitate hoc exigente decrevimus, monachos et eorum conversos more apostolorum et diaconorum in iis quae ad exteriorem pertinent curam, monasteriis feminarum providere. Quibus maxime propter missas necessarii sunt monachi, propter opera vero conversi. Oportet itaque sicut Alexandriae sub Marco evangelista legimus esse factum [Col. 0275A] in ipso Ecclesiae nascentis exordio, ut monasteriis feminarum monasteria non desint virorum, et per ejusdem religionis viros omnia extrinsecus feminis administrentur. Et tunc profecto monasteria feminarum firmius propositi sui religionem observare credimus, si spiritalium virorum providentia gubernentur, et idem tam ovium quam arietum pastor constituatur, ut qui videlicet viris ipse quoque praesit feminis, et semper, juxta apostolicam institutionem, caput mulieris sit vir, sicut viri Christus, et Christi Deus. Unde et monasterium beatae Scholasticae in possessione fratrum monasterii situm fratris quoque providentia regebatur, et crebra ipsius vel fratrum visitatione instruebatur et consolabatur. De cujus quoque regiminis providentia [Col. 0275B] beati Basilii regula quodam loco nos instruens, ita continet: «Interrogatio. Si oportet eum qui praeest extra eam quae sororibus praeest loqui aliquid quod ad aedificationem pertineat virginibus? Responsio. Et quomodo servabitur illud praeceptum Apostoli dicentis: Omnia vestra honeste et secundum ordinem fiant? (I Cor. XIV, 40) .» Item sequenti capitulo: «Interrogatio. Si convenit eum qui praeest cum ea quae sororibus praeest frequenter loqui, et maxime si aliqui de fratribus per hoc laeduntur. Responsio. Apostolo dicente: Ut quid enim libertas judicatur ab aliena conscientia? (I Cor. X, 29) . Bonum est imitari eum dicentem: Quia non sum visus potestate mea uti, ne offendiculum aliquod ponerem Evangelio Christi (I Cor. IX, 12) . Et quantum [Col. 0275C] fieri potest, et rarius videndae sunt, et brevius est sermocinatio finienda.» Hinc et illud est Hispalensis concilii: «Consensu communi decrevimus, ut monasteria virginum in provincia Baetica monachorum ministratione ac praesidio gubernentur. Tunc enim salubria Christo dicatis virginibus providemus, quando eis spiritales eligimus patres quorum non solum gubernaculis tueri, sed etiam doctrinis aedificari possint.» Hac tamen circa monachos cautela servata, ut remoti ab earum peculiaritate, nec usque ad vestibulum habeant accedendi permissum familiare, et neque abbatem vel eum qui praeficitur extra eam quae praeest loqui virginibus Christi aliquid, quod ad institutionem morum pertinet, [Col. 0275D] licebit. Nec cum sola quae praeest frequenter eum colloqui oportet, sed sub testimonio duarum aut trium sororum. Ita ut rara sit accessio brevis locutio. Absit enim ut ne monachos, quod etiam dictu nefas est, Christi virginibus familiares esse velimus. Sed juxta quod jussa regularia vel canonum admonent, longe discretos atque sejunctos eorum tantum gubernaculis easdem deputamus, constituentes ut unus monachorum probatissimus eligatur, cujus curae sit praedia earum rusticana vel urbana intendere, fabricas struere, vel si quid aliud ad necessitatem monasterii providere, ut Christi famulae pro animae suae tantum utilitate sollicitae solis divinis cultibus vivant, operibus suis inserviant. Sane is qui ab abbate suo praeponitur, [Col. 0276A] judicio sui episcopi comprobetur. Vestes autem illae iisdem coenobiis faciant, a quibus tuitionem exspectant. Ab iisdem denuo, ut praedictum est, laborum fructus, et procurationis suffragium recepturae. Hanc nos itaque providentiam sequentes, monasteria feminarum monasteriis virorum ita semper esse subjecta volumus, ut sororum curam fratres agant, et unus utrisque tanquam pater praesideat, ad cujus providentiam utraque spectent monasteria, et utrorumque in Domino quasi unum sit ovile et unus pastor. Quae quidem spiritalis fraternitatis societas tanto gratior tam Deo quam hominibus fuerit, quanto ipsa perfectior omni sexui ad conversionem venienti sufficere possit, ut videlicet monachi viros, moniales feminas suscipiant, et [Col. 0276B] omni animae de salute sua cogitanti possit ipsa consulere. Et quicunque cum vel matre, aut sorore, vel filia, seu aliqua, cujus curam gerit, converti voluerit, plenum ibi solatium reperire possit. Et tanto majoris charitatis affectui sibi utraque monasteria sint connexa, et pro se invicem sollicita, quanto quae ibi sunt personae propinquitate aliqua vel affinitate amplius sunt conjunctae. Praepositum autem monachorum, quem abbatem nominant, sic etiam monialibus praeesse volumus, ut eas, quae Domini sponsae sunt, cujus ipse servus est, proprias recognoscat dominas, nec eis praeesse, sed prodesse gaudeat. Et sit tanquam dispensator in domo regia, qui non imperio dominam premit, sed providentiam erga eam gerit, ut ei de necessariis statim obediat, [Col. 0276C] et in noxiis eam non audiat, et sic exterius cuncta ministret, ut thalami secreta nunquam nisi jussus introeat. Ad hunc igitur modum servum Christi sponsis Christi providere volumus, et earum pro Christo fideliter curam gerere, et de omnibus quae oportet cum diaconissa tractare. Nec ea inconsulta quidquam de ancillis Christi, vel de iis quae ad eas pertinent eum statuere, nec ipsum cuiquam earum nisi per eam quidquam praecipere, vel loqui praesumere. Quoties vero eum diaconissa vocaverit, ne tardet venire, et quae ipsa ei consuluerit de iis, quibus ipsa vel ei subjectae opus habent, non moretur exsequi quantum valet. Vocatus autem a diaconissa nunquam nisi in manifesto, et sub testimonio [Col. 0276D] probatarum personarum ei loquatur, nec ei proximus adjungatur, nec prolixo sermone eam detineat. Omnia vero quae ad victum aut vestitum pertinet, et si quae etiam pecuniae fuerint, apud ancillas Christi congregabuntur vel reservabuntur, et inde fratribus necessaria tradentur de iis quae sororibus supererunt. Omnia itaque fratres exteriora procurabunt, et sorores ea tantum quae intus a mulieribus agi convenit, componendo scilicet vestes etiam fratrum, vel abluendo, panem etiam conficiendo, et ad coquendum tradendo, et coctum suscipiendo. Ad ipsas etiam cura lactis, et eorum quae inde fiunt, pertinebit, et gallinarum vel anserum nutritura, et quaecunque convenientius mulieres agere quam viri possunt. Ipse vero praepositus quando [Col. 0277A] constitutus fuerit, in praesentia episcopi et sororum jurabit, quod eis fidelis in Domino dispensator erit, et earum corpora a carnali contagio sollicite observabit. In quo si forte, quod absit! episcopus eum negligentem deprehenderit, statim eum tanquam perjurii reum deponat. Omnes quoque fratres in professionibus suis hoc se sororibus sacramento astringent, quod nullatenus eas gravari consentient, et earum carnali munditiae pro posse suo providebunt. Nullus igitur virorum nisi licentia praepositi ad sorores accessum habebit, nec aliquid eis missum, nisi a praeposito transmissum, suscipietur. Nulla unquam sororum septa monasterii egredietur, sed omnia exterius, sicut dictum est, fratres procurabunt, et in fortibus fortes sudabunt operibus. [Col. 0277B] Nullus unquam fratrum septa haec ingredietur, nisi obtenta praepositi et diaconissae licentia, cum aliqua hoc necessaria vel honesta exegerit causa. Si quis forte contra hoc praesumpserit, absque dilatione de monasterio projiciatur. Ne tamen viri fortiores feminis in aliquo eas gravare praesumant, statuimus eos quoque nihil praesumere contra voluntatem diaconissae, sed omnia ipsos etiam ad nutum ejus peragere, et omnes pariter tam viros quam feminas ei professionem facere, et obedientiam promittere, ut tanto pax firmior habeatur et melius servetur concordia, quanto fortioribus minus licebit; et tanto minus fortes debilibus obedire graventur, quanto earum violentiam minus vereantur. Et quanto amplius [Col. 0277C] hic humiliaverit se apud Deum, amplius exaltari certum sit. Haec in praesenti de diaconissa dicta sufficiant. Nunc ad officiales stylum inclinemus.

Sacrifica, quae et thesauraria, toti oratorio providebit, et omnes quae ad ipsum pertinent claves, et quae ipsi necessaria sunt, ipsa servabit; et si quae fuerint oblationes, ipsa suscipiet, et de iis quae in oratorio necessaria sunt faciendis vel reficiendis, et de toto ejus ornatu curam aget. Ipsius quoque providere est de hostiis, de vasis et de libris altaris, et toto ejus ornatu, de reliquiis, de incenso, de luminaribus, de horologio, de signis pulsandis. Hostias vero, si fieri potest, virgines conficiant, et frumentum purgent unde fiant, et altaris pallas abluant. Reliquias autem, vel vasa altaris nunquam [Col. 0277D] ei vel alicui monialium contingere licebit, nec etiam pallas nisi cum eis traditae ad lavandum fuerint. Sed ad hoc monachi vel eorum conversi vocabuntur, et exspectabuntur. Et si necesse fuerit, aliqui sub ea ad hoc officium instituantur, qui haec contingere, cum opus fuerit, digni sint, et arcis ab ea reseratis, haec inde ipsi sumant, vel ibi reponant. Haec quidem quae sanctuario praesidet, vitae munditia praeeminere debet; quae, si fieri potest, mente cum corpore sit integra, et ejus tam abstinentia quam continentia sit probata. Hanc praecipue de compoto lunae instructam esse oportet, ut secundum temporum rationem oratorio provideat.

Cantrix toti choro providebit, et divina disponet officia, et de doctrina cantandi vel legendi magisterium [Col. 0278A] habebit, et de eis quae ad scribendum pertinent vel dictandum. Armarium quoque librorum custodiet, et ipsos inde tradet atque suscipiet, et de ipsis scribendis vel aptandis curam suscipiet, vel sollicita erit. Ipsa ordinabit quomodo sedeatur in choro, et sedes dabit, et a quibus legendum sit vel cantandum providebit, et inscriptionem componet Sabbatis recitandam in capitulo, ubi omnes hebdomadariae describentur. Propter quae maxime litteratam eam esse convenit, et praecipue musicam non ignorare. Ipsa etiam post diaconissam toti disciplinae providebit. Et si forte illa rebus alienis fuerit occupata, vices illius in hoc exsequetur.

Infirmaria ministrabit infirmis, et eas observabit tam a culpa quam ab indigentia. Quidquid infirmitas [Col. 0278B] postulaverit, tam de cibis quam de balneis, vel quibuscunque aliis, est eis indulgendum. Notum est quippe proverbium in talibus: Infirmis non est lex posita. Carnes eis nullatenus denegentur, nisi sexta feria, vel praecipuis vigiliis aut jejuniis Quatuor Temporum, seu Quadragesimae. A peccato autem tanto amplius coerceantur, quanto amplius de exitu suo cogitandum incumbit. Maxime vero tunc silentio studendum est, in quo exceditur plurimum, et orationi instandum, sicut scriptum est: «Fili, in tua infirmitate ne despicias teipsum, sed ora Deum, et ipse curabit te. Avertere a delicto, et dirige manus, et ab omni delicto munda cor tuum (Eccli. XXXVIII, 9) .» Oportet quoque infirmis providam semper assistere [Col. 0278C] custodiam, quae, cum opus fuerit, statim subveniat, et domum omnibus instructam esse, quae infirmitati illi sunt necessaria. De medicamentis quoque, si necesse est, pro facultate loci providendum erit. Quod facilius fieri potest, si quae infirmis praeest non fuerit expers medicinae. Ad quam etiam de iis quae sanguinem minuunt cura pertinebit. Oportet autem aliquam flebotomiae peritam esse, ne virum propter hoc ad mulieres ingredi necesse sit. Providendum est etiam de officiis horarum et communione, ne desint infirmis, ut saltem Dominico die communicetur, confessione semper et satisfactione quam potuerint praeeuntibus. De unctione quoque infirmorum beati Jacobi apostoli sententia sollicite custodiatur, ad quam quidem faciendam [Col. 0278D] tunc maxime cum de vita aegrotantis desperatur, inducantur ex monachis duo seniores sacerdotes cum diacono, qui sanctificatum oleum secum afferant (Jac. V, 14) , et conventu sororum assistente, interposito tamen pariete, ipsi hoc celebrent sacramentum. Similiter, cum opus fuerit, de communione agatur. Oportet itaque domum infirmarum sic aptari, ut ad haec facienda monachi facilem habeant accessum et recessum, nec conventum videntes, nec ab eo visi. Singulis autem diebus semel ad minus diaconissa cum celleraria infirmam tanquam Christum visitent, ut de necessitatibus ejus sollicitae provideant tam in corporalibus quam spiritualibus, et illud a Domino audire mereantur: «Infirmus eram, et visitasti me (Matth. XXV, 36) .» Quod si [Col. 0279A] aegrotans ad exitum propinquaverit, et in extasi agoniae venerit, statim aliqua ei assistens ad conventum properet cum tabula, et eam pulsans exitum sororis nuntiet, totusque conventus, quaecunque hora sit diei vel noctis, ad morientem festinet, nisi ecclesiasticis praepediatur [ al. impediatur] officiis. Quod si acciderit, quod nihil est operi Dei praeponendum, satis est diaconissam cum aliquibus, quas elegerit, accelerare, et conventum postmodum sequi. Quaecunque vero ad hunc tabulae pulsum occurrerint, statim litaniam inchoent, quousque sanctorum et sanctarum invocatio compleatur, et tunc psalmi vel caetera, quae ad exsequias pertinent, subsequantur. Quam salubre vero sit ad infirmos ire sive mortuos, Ecclesiastes diligenter attendens, [Col. 0279B] ait: «Melius est ire ad domum luctus, quam ad domum convivii. In illa enim finis cunctorum admonetur hominum, et vivens cogitat quid futurus sit (Eccli. VII, 3) .» Item: «Cor sapientium ubi tristitia est (ibid., 5) .» Defunctae vero corpusculum a sororibus statim abluatur, et aliqua vili, sed munda interula et caligis indutum feretro imponatur, velo capite obvoluto. Quae quidem indumenta firmiter corpori consuantur sive ligentur, nec ulterius moveantur. Ipsum corpus a sororibus in ecclesia delatum monachi, cum oportuerit sepulturae tradant, et sorores interim in oratorio psalmodiae vel orationibus intente vacabunt. Diaconissae vero sepultura id tantum prae caeteris habeat honoris, ut cilicio solo [Col. 0279C] totum ejus corpus involvatur, et in eo quasi in sacco tota consuatur.

Vestiaria totum quod ad curam indumentorum spectat providebit, tam in calceamentis scilicet quam in caeteris omnibus. Ipsa tonderi oves faciet, coria calceamentorum suscipiet. Linum seu lanam excolet et colliget et totam curam telarum habebit. Filum et acum et forfices omnibus ministrabit. Totam dormitorii curam habebit, et stratis omnibus providebit. De mantilibus quoque mensarum et manutergiis et universis pannis curam aget, incidendis, suendis, abluendis. Ad hanc maxime illud pertinet: «Quaesivit lanam et linum, et operata est consilio manuum suarum (Prov. XXXI, 13) .» «Manum suam misit ad colum, et digiti sui apprehenderunt [Col. 0279D] fusum. Non timebit domui suae a frigoribus nivis. Omnes enim domestici ejus vestiti duplicibus, et ridebit in die novissimo. Consideravit semitas domus suae, et panem otiosa non comedit. Surrexerunt filii ejus et beatissimam praedicaverunt eam (Cant. VI, 8) .» Haec suorum operum habebit instrumenta, et providebit de suis operibus, quae quibus debeat injungere sororibus. Ipsa enim novitiarum curam aget, donec in congregationem suscipiantur.

Celleraria curam habebit de iis omnibus quae pertinent ad victum, de cellario, refectorio, coquina, molendino, pistrino cum furno, de hortis etiam et viridariis, et agrorum tota cultura; de apibus quoque, armentis et pecoribus cunctis, seu avibus necessariis. [Col. 0280A] Ab ipsa requiretur quidquid de cibis necessarium erit. Hanc maxime non esse avaram convenit, sed promptam et voluntariam ad omnia necessaria tribuenda. «Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) .» Quam omnino prohibemus, ne de administrationis suae dispensatione sibi magis quam aliis sit propitia, nec privata sibi paret fercula, nec sibi reservet quae aliis defraudet. «Optimus, inquit Hieronymus, est dispensator, qui sibi nihil reservat.» Judas suae dispensationis abutens officio, cum loculos haberet, de coetu periit apostolico. Ananias quoque et Saphira uxor ejus retinendo sententiam mortis exceperunt.

Ad portariam, sive ostiariam, quod idem est, pertinet de suscipiendis hospitibus, vel quibuslibet [Col. 0280B] advenientibus, et de iis nuntiandis vel adducendis ubi oporteat, et de cura hospitalitatis. Hanc aetate et mente discretam esse convenit, ut sciat accipere responsum et reddere, et qui vel qualiter suscipiendi sint, an non sint, dijudicare. Ex qua maxime tanquam ex vestibulo Domini religionem monasterii decorari oportet, cum ab ipsa ejus notitia incipiat. Sit igitur blanda verbis, mitis alloquio, ut in his quoque quos excluserit, convenienti reddita ratione charitatem studeat aedificare. Hinc enim scriptum est: «Responsio mollis frangit iram, sermo durus suscitat furorem (Prov. XV, I) .» Et alibi: «Verbum dulce multiplicat amicos, et mitigat inimicos (Eccli. VI, 5) .» Ipsa quoque saepius [Col. 0280C] pauperes videns, meliusque cognoscens, si qua eis de cibis aut vestimentis distribuenda sunt distribuet; tam ipsa vero quam caeterae officiales, si suffragio vel solatio aliquarum eguerint, dentur eis a Diaconissa vicariae. Quas praecipue de conversis assumi convenit, ne aliqua unquam monialium divinis desit officiis, sive capitulo vel refectorio. Domunculam juxta portam habeat, in qua ipsa vel ejus vicaria praesto sit semper advenientibus, ubi etiam otiosae non maneant, et tanto amplius silentio studeant, quanto earum loquacitas his quoque qui extra sunt, facilius potest innotescere. Ipsius profecto est non solum homines, quos oportet, arcere; verum etiam rumores penitus excludere, ne ad conventum temere deferantur, et ab ipsa est exigendum [Col. 0280D] quidquid in hoc quoque fuerit excessum. Si quid vero audierit quod scitu opus sit, ad diaconissam secreto referet, ut ipsa super hoc si placet deliberet. Mox autem ut ad portam pulsatum vel inclamatum fuerit, quae praesto est quaerat a supervenientibus qui sint, aut quid velint, portamque, si oportuerit, statim aperiat ut advenientes suscipiat. Solas quippe feminas intus hospitari licebit. Viri autem ad monachos dirigentur. Nullus itaque aliqua de causa intus admittetur, nisi consulta prius et jubente diaconissa. Feminis autem statim patebit introitus. Susceptas vero feminas, seu viros quacunque occasione introeuntes portaria in cellula sua pausare faciet, donec a diaconissa vel sororibus, si necessarium est vel opportunum, eis occurratur. Pauperibus [Col. 0281A] vero quae ablutione pedum indigent, hanc quoque hospitalitatis gratiam ipsa diaconissa, seu sorores diligenter exhibeant. Nam et Apostolus ex hoc praecipue humanitatis obsequio dictus est diaconus. Sicut in Vitis quoque Patrum quidam ipsorum meminit, dicens: «Propter te homo salvator factus diaconus, praecingens se linteo lavit pedes discipulorum, praecipiens eis fratrum pedes lavare.» Hinc Apostolus de diaconissa meminit, dicens: «Si hospitio recepit, si sanctorum pedes lavit (I Tim. V, 10) .» Et ipse Dominus: «Hospes, inquit, eram, et collegistis me (Matth. XXV, 35) .» Officiales omnes praeter cantricem de his instituantur, quae litteris non intendunt, si ad hoc tales reperiri possint idoneae, ut litteris vacare liberius queant.

[Col. 0281B] Oratorii ornamenta necessaria sint, non superflua; munda magis quam pretiosa. Nihil igitur in eo de auro vel de argento compositum sit praeter unum calicem argenteum, vel plures etiam, si necesse sit. Nulla de serico sint ornamenta, praeter stolas aut phanones. Nulla in eo sint imaginum sculptilia. Crux ibi lignea tantum erigatur ad altare, in qua si forte imaginem Salvatoris placeat depingi, non est prohibendum. Nullas vero alias imagines altaria cognoscant. Campanis duabus monasterium sit contentum. Vas aquae benedictae ad introitum oratorii extra collocetur, ut ea sanctificentur mane ingressurae, vel post Completorium egressae. Nullae monialium horis desint canonicis; sed statim ut pulsatum fuerit signum, omnibus aliis postpositis ad [Col. 0281C] divinum properetur officium, modesto tamen incessu. Introeuntes autem secreto oratorium, dicant quae poterunt: «Introibo in domum tuam, adorabo ad templum sanctum tuum (Psal. V, 8) ,» etc. Nullus in choro liber teneatur, nisi officio praesenti necessarius. Psalmi aperte et distincte ad intelligendum dicantur, et tam moderata sit psalmodia vel cantus, ut quae vocem habent infirmam sustinere valeant. Nihil in ecclesia legatur aut cantetur, nisi de authentica sumptum Scriptura, maxime autem de Novo vel Veteri Testamento. Quae utraque sic per lectiones distribuantur, ut ex integro per annum in ecclesia legantur. Expositiones vero ipsorum vel sermones doctorum, seu quaelibet Scripturae [Col. 0281D] aliquid aedificationis habentes ad mensam vel in capitulo recitentur, et, ubicunque opus sit, omnium lectio concedatur. Nulla autem legere vel cantare praesumat, nisi quod prius praeviderit. Si qua forte de iis aliquid in oratorio vitiose protulerit, ibidem supplicando coram omnibus satisfaciat secreto, dicens: «Ignosce, Domine, etiam hac vice negligentiae meae.» Media autem nocte secundum institutionem propheticam ad vigilias nocturnas surgendum est, propter quod adeo tempestive cubandum est, ut has vigilias ferre natura valeat infirma. Et omnia quae ad diem pertinent cum luce fieri possint, sicut et beatus Benedictus instituit. Post vigilias autem ad dormitorium redeatur, antequam hora Matutinarum laudum pulsetur. Et si [Col. 0282A] quid noctis adhuc superest, infirmae somnus non negetur naturae. Maxime namque somnus lassatam recreat naturam, et patientem operis reddit, et sobriam conservat, et alacrem. Si quae tamen psalterii vel aliquarum lectionum meditatione indigent, ut beatus quoque meminit Benedictus, vacare ita debent, ut quiescentes non inquietent. Ideo namque meditationi hoc loco potius quam lectioni dixit, ne lectio aliquorum quietem impediret aliorum. Qui etiam cum ait: «A fratribus qui indigent,» profecto nec ad hanc meditationem compulit. Nonnunquam tamen, si doctrina etiam cantus opus est, de hoc similiter providendum est iis quibus necesse est. Hora vero matutina, die statim illuscescente, peragatur; et exorto Lucifero, si provideri potest, [Col. 0282B] ipsa pulsetur. Qua completa revertatur ad dormitorium. Quod si aestas fuerit, quia tune breve est tempus nocturnum, et longum Matutinum, aliquantulum ante Primam dormire non prohibemus, donec sonitu facto excitentur. De qua etiam quiete post matutinales videlicet Laudes, beatus Gregorius Dialogorum capitulo 2, cum de venerabili viro Libertino loqueretur, meminit, dicens: «Die vero erat altera pro utilitate monasterii causa constituta. Expletis igitur hymnis matutinalibus Libertinus ad lectum abbatis venit, orationem sibi humiliter petiit.» Haec igitur quies matutinalis a Pascha usque ad aequinoctium autumnale, ex quo incipit diem excedere, non denegetur. Egressae autem de dormitorio abluant, et acceptis libris in claustro sedeant [Col. 0282C] legentes vel cantantes, donec Prima pulsetur. Post Primam vero in capitulum eatur, et omnibus ibi residentibus lectio Martyrologii legatur, luna ante pronuntiata. Ubi postmodum vel aliquo sermonis aedificio fiat, vel aliquid de Regula legatur et exponatur. Deinde si quae corrigenda sunt, vel disponenda, prosequi oportet.

Sciendum vero est, nec monasterium nec domum aliquam inordinatam dici debere, si qua ibi inordinate fiant: sed si cum facta fuerunt non sollicite corrigantur. Quis enim locus a peccato penitus expers? Quod diligenter beatus attendens Augustinus, cum clerum suum instrueret, in quodam loco meminit, dicens (epist. 137) : «Quantumlibet enim [Col. 0282D] vigilet disciplina domus meae, homo sum, et inter homines vivo. Nec mihi arrogare audeo ut domus mea melior sit quam arca Noe, ubi tamen inter octo homines unus inventus est reprobus (Gen. VII, 1) ; aut melior sit quam domus Abrahae, ubi dictum est: Ejice ancillam et filium ejus (Gen. XXI, 10) ; aut melior quam domus Isaac: Jacob dilexi, Esau odio habui (Malac. I, 3) ; aut melior quam domus Jacob (Gen. XXV, 22) , ubi lectum patris filius incestavit; aut melior quam domus David (II Reg. XIII, 1) , cujus filius unus cum sorore concubuit, alter contra patris tam sanctam mansuetudinem rebellavit; aut melior quam cohabitatio apostoli Pauli, qui si inter bonos habitaret non diceret: Foris pugnae, intus timores (II Cor. VII 5) nec loqueretur: Nemo [Col. 0283A] est homo qui germane de vobis sollicitus sit. Omnes quae sua sunt quaerunt; aut melior quam cohabitatio ipsius Christi, in qua undecim boni perfidum et furem Judam toleraverunt; aut melior postremo quam coelum, unde angeli ceciderunt.» Qui etiam nos ad disciplinam monasterii plurimum exhortans, annexuit, dicens: «Fateor coram Deo ex quo Deo servire coepi, quomodo difficile sum expertus meliores quam qui in monasteriis profecerunt. Ita non sum expertus pejores quam qui in monasteriis ceciderunt.» Ita ut hinc, arbitror, in Apocalypsi scriptum: «Justus justior fiat, et sordidus sordescat adhuc (Apoc. XXII, 11) .» Tanta igitur correctionis districtio sit, ut quaecunque in altera viderit quod corrigendum sit, et celaverit, graviori subjaceat disciplinae, [Col. 0283B] quam illa quae hoc commisit. Nulla igitur vel suum vel alterius delictum accusare differat. Quaecunque vero se accusans alias praevenerit, sicut scriptum est: «Justus prior est accusator sui (Prov. XVIII, 17) , mitiorem meretur disciplinam, si ejus cessaverit negligentia. Nulla vero aliam excusare praesumat, nisi forte diaconissa ab aliis ignotam rei veritatem interroget. Nulla unquam aliam caedere pro quacunque culpa praesumat, nisi cui injunctum fuerit a diaconissa. Scriptum est autem de disciplina correctionis: «Disciplinam Domini, fili mi, ne abjicias. Ne deficias cum ab eo corriperis. Quem enim diligit Dominus corripit, et quasi pater in filio complacet sibi (Prov. III, 11) .» Item: «Qui parcit virgae, odit filium; qui autem diligit illum, [Col. 0283C] instanter erudit (Prov. XIII, 24) . Pestilente flagellato stultus sapientior erit (Prov. XIX, 25) . Multato pestilente sapientior erit parvulus (Prov. XXI, 11) . Flagellum equo, et chamus asino, et virga dorso imprudentium (Prov. XXVI, 23) . Qui corripit hominem postea inveniet apud eum, magis quam ille qui per linguae blandimenta decipit (Prov. XXVIII, 23) . Omnis autem disciplina in praesenti quid videtur non esse gaudii, sed moeroris. Postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae (Hebr. XII, 21) . Confusio patris est in filio indisciplinato, filia autem fatua in deminoratione erit (Eccli. XXII, 3) . Qui diligit filium, assiduat illi flagella, ut laetetur in novissimo (Eccli. XXX, 1) . Qui docet filium, laudabitur in illo, et in medio domesticorum [Col. 0283D] in illo gloriatur. Equus indomitus evadet durus, et filius remissus evadet praeceps. Lacta filium tuum, et paventem te faciet. Lude cum eo, et contristabit te (ibid., 8) .» In discussione vero consilii cuilibet suam proferre sententiam licebit, sed quidquid omnibus videatur diaconissae decretum immobile teneatur, in cujus arbitrio cuncta consistunt, etiamsi, quod absit! ipsa fallatur, et quod deterius est ipsa constituat. Unde et illud est beati Augustini libro Confessionum: «Multum peccat qui inobediens est suis praelatis in aliquo, si vel meliora eligat quam ea quae sibi jubentur.» Multo quippe melius est nobis bene facere, quam bonum facere. Nec tam quod fiat quam quod quo modo vel animo [Col. 0284A] fiat pensandum est. Bene vero fit quidquid per obedientiam fit, etiamsi quod fit bonum esse minime videatur. Per omnia itaque praelatis est obediendum quantacunque sint damna rerum, si nullum apparet animae periculum. Provideat praelatus ut bene praecipiat, quia subjectis bene obedire sufficit; nec suam sicut professi sunt, sed praelatorum sequi voluntatem. Omnino [ al. Omnibus] enim prohibemus ut nunquam consuetudo rationi praeponatur, nec unquam aliquid defendatur, quia sit consuetudo, sed quia ratio; nec quia sit usitatum, sed quia bonum; et tanto libentius excipiatur, quanto melius apparebit. Alioquin Judaizantes legis antiquitatem Evangelio praeferamus. Ad quod beatus Augustinus de consilio Cypriani pleraque asserens testimonia, quodam loco [Col. 0284B] ait (lib. III) : «Qui contempta veritate praesumit consuetudinem sequi, aut circa fratres invidus est et malignus, quibus veritas revelatur: aut circa Deum ingratus est, cujus inspiratione Ecclesia ejus instruitur.» Item (lib. VI) : «In Evangelio Dominus: Ego sum, inquit, Veritas (Joan. XIV, 6) . Non dixit: Ego sum consuetudo. Itaque veritate manifestata, cedat consuetudo veritati. Item revelatione facta veritatis, cedat error veritati, quia et Petrus qui prius circumcidebat cessit Paulo praedicanti veritatem.» Idem, lib. IV De baptismo: «Frustra quidem qui ratione vincuntur consuetudinem nobis objiciunt, quasi consuetudo major sit veritate, aut non sit in spiritualibus sequendum quod in melius fuit a Spiritu sancto revelatum.» Hoc plane verum [Col. 0284C] est, quia ratio et veritas consuetudini praeponenda est. Gregorius VII Wimundo [ al. Willimundo] episcopo: (dist. 8, cap. Si consuet.) «Et certe, ut beati Cypriani utamur sententia, quaelibet consuetudo quantumvis vetusta, quantumvis vulgata, veritati est omnino praeponenda: et usus qui veritati est contrarius, abolendus.» Quanto etiam amore veritas quoque verborum amplectenda, admonemur in Ecclesiastico, cum dicitur: «Pro anima tua non confundaris dicere verum (Eccli. IV, 24) .» Item: «Non contradicas verbo veritatis ullo modo (ibid., 30) .» Et iterum: «Ante omnia opera verbum verax praecedat te, et ante omnem actum consilium stabile (Eccli. XXVII, 20) .» Nihil etiam in auctoritatem [Col. 0284D] ducatur, quia geritur a multis, sed quia probatur a sapientibus et bonis. «Stultorum,» inquit Salomon, «infinitus est numerus (Eccle., I, 15) .» Et juxta Veritatis assertionem: «Multi vocati, pauci vero electi (Matth. XXII, 14) .» Rara sunt quaeque pretiosa; et quae abundant numero minuuntur pretio. Nemo enim in consilio majorem hominum partem, sed meliorem sequatur. Nec aetas hominis, sed sapientia consideretur; nec amicitia, sed veritas attendatur. Unde et poetica est illa sententia:

De victu autem et vestitu apostolica teneatur sententia, qua dicitur: «Habentes autem alimenta et quibus tegamur, his contenti simus (I, Tim., VI, 8) .» Ut videlicet necessaria sufficiant, non superflua quaerantur. Et quod vilius poterit comparari, vel facilius haberi, et sine scandalo sumi, re concedatur. [Col. 0286B] Solum quippe scandalum propriae conscientiae vel alterius in cibis Apostolus vitat, sciens quia non est cibus in vitio, sed appetitus. «Qui manducat, inquit, «non manducantem non spernat. Qui non manducat, manducantem non judicet. Tu quis es qui judicas alienum servum? Qui manducat, Domino manducet. Gratias enim agit Deo. Et qui non manducat, Domino non manducat, et gratias agit Deo. Non ergo amplius invicem judicemus, sed hoc judicate magis ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum. Scio et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi qui aestimat quid commune esse. Non est regnum Dei esca et potus, sed justitia, et pax, et gaudium in Spiritu sancto. Omnia quidem munda sunt, sed malum est homini qui per [Col. 0286C] offendiculum manducat. Bonum non manducare carnem, et non bibere vinum, neque in quo fratrer tuus offendatur, au scandalizetur (Rom., XIV, 3) .» Qui etiam post scandalum fratris de proprio scandalo ipsius qui contra conscientiam suam comedit adjungit, dicens: «Beatus qui non judicat semetipsum in eo quod probat. Qui autem discernit si manducaverit, damnatus est, quia non ex fide. Omne autem quod non ex fide, peccatum est (ibid., 22) .» In omni quippe quod agimus contra conscientiam nostram, et contra hoc quod credimus, peccamus. Et in eo quod probamus, hoc est per legem quam approbamus atque recipimus, judicamus nosmetipsos atque damnamus, si illos videlicet comedimus cibos quos discernimus, hoc est per legem excludimus, et separamus [Col. 0286D] tanquam immundos. Tantum enim est testimonium conscientiae nostrae, ut haec nos apud Deum maxime accuset vel excuset. Unde et Joannes in prima sua meminit Epistola: «Charissimi, si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Deum. Et quidquid petierimus accipiemus ab eo, quoniam mandata ejus custodimus, et ea quae sunt placita coram eo facimus (I Joan. III, 21) .» Bene itaque et Paulus superius ait: Nihil esse commune per Christum nisi ei qui commune quid esse putat (Rom., XIV, 23) , hoc est immundum et interdictum si sibi credit. Communes quippe cibos dicimus, qui secundum legem mundi vocantur, quod eos scilicet lex a suis excludens quasi his qui extra legem sunt exponat et publicet. Unde et communes feminae immundae [Col. 0287A] sunt, et communia quaeque vel publicata vilia sunt, vel minus chara. Nullum itaque cibum per Christum asserit esse communem, id est immundum, quia lex Christi nullum interdicit, nisi ut dictum est propter scandalum removendum, vel propriae scilicet conscientiae, vel alienae. De qua et alibi dicit: «Quapropter si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo in aeternum, ne fratrem meum scandalizem? (I Cor. VIII, 13.) » Non sum liber, non sum apostolus? (I Cor. IX, 1.) Ac si diceret: Nunquid non habeo illam libertatem quam Dominus apostolis dedit, de quibuslibet scilicet edendis vel de stipendiis aliorum sumendis? Sic quippe cum apostolos mitteret quodam loco ait: «Edentes et bibentes quae apud illos sunt [Col. 0287B] (Luc., X, 7) .» Nullum videlicet cibum a caeteris distinguens. Quod diligenter Apostolus attendens, et omnia ciborum genera etiamsi sint infidelium cibi et idolothyta, Christianis esse licita studiose prosequitur, solum, ut diximus, in cibis scandalum vitans: «Omnia, inquit, licent; sed non omnia expediunt. Omnia mihi licent, sed non omnia aedificant. Nemo quod suum est quaerat [ al. quaerit], sed quod alterius. Omne quod in macello vaenit, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam (I Cor. X, 22) . Domini est terra, et plenitudo ejus (Psal. XXIII, 1) . Si quis vocat vos infidelium ad coenam, et vultis ire; omne quod vobis apponitur manducate, nihil interrogantes propter [Col. 0287C] conscientiam. Si quis autem dixerit, hoc immolatum est idolis, nolite manducare propter illum qui judicavit, et propter conscientiam dico non tuam, sed alterius. Sine offensione estote Judaeis et gentibus, et Ecclesiae Dei.» Ex quibus videlicet Apostoli verbis manifeste colligitur, nullum nobis interdici, quo sine offensa propriae conscientiae vel alienae vesci possimus. Sine offensa vero propriae conscientiae tunc agimus, si propositum vitae, quo salvari possumus, nos servare confidimus. Sine offensa autem alienae, si eo modo vivere credimur quo salvemur. Eo quidem modo vivemus, si omnibus necessariis naturae indultis peccata vitemus, nec de nostra virtute praesumentes illi vitae jugo professione nos obligemus, quo praegravati [Col. 0287D] succumbamus; et tanto sit gravior casus, quanto fuerat professionis altior gradus. Quem quidem casum et stultae professionis votum Ecclesiastes praeveniens ait: «Si quid vovisti Deo, ne moreris reddere. Displicet enim ei infidelis et stulta promissio. Sed quodcunque voveris redde. Melius est non vovere, quam post votum promissa non reddere (Eccle. V, 2) .» Cui quoque periculo occurrens Apostolicum consilium: «Volo, inquit, juniores nubere, filios procreare, matresfamilias esse, nullam occasionem dare adversario maledicti gratia. Jam enim quaedam conversae sunt retro Satanam (I Tim. V, 14) .» Aetatis infirmae naturam considerans, remedium vitae laxioris opponit periculo melioris. Consulit residere in imo, ne praecipitium [Col. 0288A] detur ex alto. Quem et beatus secutus Hieronymus Eustochium virginem instituens ait (epist. 22) : «Si autem et illae quae virgines sunt, ob alias tamen culpas non salvantur, quid fiet illis quae prostituerunt membra Christi, et mutaverunt templum Spiritus sancti in lupanar? Rectius fuerat homini subiisse conjugium, ambulasse per plana, quam ad altiora tendentem in profundum inferni cadere.» Quod si etiam universa revolvamus Apostoli dicta, nunquam eum reperiemus secunda matrimonia nisi feminis indulsisse. Sed viros maxime ad continentiam exhortans, ait: «Circumcisus aliquis vocatus est? non adducat praeputium (I Cor. VII, 18) .» Et iterum: Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem (ibid., 27) .» Cum Moyses tamen viris magis quam [Col. 0288B] feminis indulgens uni viro plures simul feminas, non uni feminae plures viros concedat, et districtius adultera feminarum quam virorum puniat. «Mulier, inquit Apostolus, si mortuus fuerit vir ejus, liberata est a lege viri, ut non sit adultera si fuerit cum alio viro (Rom. VII, 37.) » Et alibi: «Dico autem non nuptis et viduis: Bonum est illis si sic permaneant sicut et ego. Quod si non se continent, nubant. Melius est enim nubere quam uri (I Cor. VII, 8.) » Et iterum: «Mulier, si dormierit vir ejus, liberata est. Cui vult nubat, tantum in Domino. Beatior autem erit si sic permanserit secundum consilium meum (ibid., 39) .» Non secunda tantum matrimonia infirmo sexui concedit, verum etiam ea nullo concludere audet numero, sed cum dormierint [Col. 0288C] earum viri nubere aliis permittit. Nullum matrimoniis earum praefigit numerum, dummodo fornicationis evadant reatum. Saepius magis nubant quam semel fornicentur, ne si uni prostituantur, multis carnalis commercii debitum solvant. Quae tamen debiti solutio non est penitus immunis a peccato, sed indulgentur minora ut majora vitentur peccata. Quid igitur mirum si id, in quo nullum est omnino, conceditur ne peccatum incurrant, hoc est alimenta quaelibet necessaria, non superflua? Non est enim, ut dictum est, cibus in vitio, sed appetitus, cum videlicet libet quod non licet, et concupiscitur quod interdictum est, et nonnunquam impudenter sumitur, unde maximum scandalum [Col. 0288D] generatur. Quid vero inter universa hominum alimenta tam periculosum est, vel damnosum, et religioni nostrae vel sanctae quieti contrarium, quantum vinum? Quod maximus ille Sapientum diligenter attendens, ab hoc maxime nos dehortatur, dicens: Luxuriosa res vinum, et tumultuosa ebrietas. Quicunque his delectatur, non erit sapiens (Prov. XX, 1) . Cui vae, cujus patri vae, cui rixae, cui foveae, cui sine causa vulnera, cui suffusio oculorum? nonne his qui morantur in vino, et student calicibus epotandis? Ne intuearis vinum quando flavescit, cum splenduerit in vitro color ejus. Ingreditur blande, sed in novissimo mordebit ut coluber, et sicut regulus venena diffundet. Oculi tui videbunt extraneas, et cor tuum loquetur perversa, [Col. 0289A] et eris sicut dormiens in medio mari, et quasi sopitus gubernator amisso clavo, et dices: Verberaverunt me, et non dolui; traxerunt me, et ego non sensi. Quando evigilabo, rursus, et vina reperiam? (Prov. XXIII, 29.) Item. «Noli regibus, o Lamuel, noli regibus dare vinum, quia nullum secretum est ubi regnat ebrietas. Ne forte bibant et obliviscantur judiciorum, et mittant causam filiorum pauperis (Prov. XXXI, 4) .» Et in Ecclesiastico scriptum est: «Operarius ebriosus non locupletabitur, et qui spernit modica, paulatim decidet. Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguunt sensatos (Eccli. XIX, 1) .» Isaias quoque universos praeteriens cibos, solum in causam captivitatis populi commemorat vinum: «Vae, inquit, qui consurgitis [Col. 0289B] mane ad ebrietatem sectandam et potandum usque ad vesperam, ut vino aestuetis. Cithara et lyra et tympanum et tibia et vinum in conviviis vestris, et opus Domini non respicitis. Propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam. Vae qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem (Isa. V, 11) .» Qui etiam de populo usque ad sacerdotes et prophetas querimoniam extendens, ait: «Verum ii quoque prae vino nescierunt, et prae ebrietate erraverunt. Sacerdos et propheta nescierunt prae ebrietate, absorpti sunt a vino, erraverunt in ebrietate, nescierunt videntem, ignoraverunt judicium. Omnes enim mensae repletae sunt vomitu sordiumque, ita [Col. 0289C] ut non esset ultra locus. Quem docebit scientiam, et quem intelligere faciet auditum? (Isa. XXVIII, 7.) » Dominus per Joel dicit: «Expergimiscimini ebrii, et flete qui bibitis vinum in dulcedine (Joel, I, 5) .» Non enim uti prohibet vino in necessitate, sicut Apostolus inde Timotheo consulit, «propter stomachi frequentes infirmitates (I Tim. V, 23) ; non tantum infirmitates, sed frequentes. Noe primus vineam plantavit (Gen. IX, 20) , nesciens adhuc fortassis ebrietatis malum, et inebriatus femora denudavit; quia vino conjuncta est luxuriae turpitudo. Qui etiam superirrisus a filio maledictionem in eum intorsit, et servitutis sententia illum obligavit: quae antea nequaquam facta esse cognovimus. Loth virum sanctum ad incestum nullatenus trahi [Col. 0289D] nisi per ebrietatem filiae ipsius providerunt (Gen. XIX, 33) . Et beata vidua superbum Holofernum nonnisi hac arte illudi posse et prosterni credidit (Judith. XIII, 4) . Angelos antiquis patribus apparentes, et ab eis hospitio susceptos carnibus, non vino usos esse legimus (Gen. XVIII, 1) . Et maximo illi et primo principi nostro Eliae in solitudinem latenti corvi mane et vespere panis et carnium alimoniam, non vini ministrabant (III Reg. XVII, 6) . Populus etiam Israeliticus delicatissimis in eremo cibis maxime coturnicum educatus, nec vino usus fuisse, nec ipsum appetiisse legitur (Exod. XVI, 13) . Et refectiones illae panum et piscium, quibus in solitudine populus sustentabatur, vinum nequaquam habuisse referuntur. Solummodo nuptiae quae indulgentiam [Col. 0290A] habent, incontinentiae vini, in quo est luxuria, miraculum habuerunt (Joan. II, 8.) . Solitudo vero, quae propria est monachorum, habitatio carnium magis quam vini beneficium novit. Summa etiam illa in lege Nazaraeorum religio, qua se Domino consecrant, vinum et quod inebriare potest solummodo vitabat (Num. VI, 3) . Quae namque virtus, quod bonum in ebriis manet? Unde non solum vinum, verum etiam omne quod inebriare potest antiquis quoque sacerdotibus legimus interdici. De quo Hieronymus ad Nepotianum (epist. 2) , de vita clericorum scribens, et graviter indignans quod sacerdotes legis ab omni quod inebriare potest abstinentes nostros in hac abstinentia superent: «Nequaquam,» inquit, «vinum redoleas, ne audias [Col. 0290B] illud philosophi: Hoc non est osculum porrigere, sed propinare.» Vinolentos sacerdotes et apostolus damnat, et lex vetus prohibet: «Qui altario deserviunt (I Cor. X, 13) , vinum et siceram non bibent (Luc. I, 15) .» Sicera Hebraeo sermone omnis potio nuncupatur, quae inebriare potest, sive illa quae fermento conficitur, sive pomorum succo, aut favi decoquuntur in dulce, et herbarum potionem aut palmarum fructus exprimuntur in liquorem, coctisque frugibus aqua pinguior colatur. Quidquid inebriat et statum mentis evertit fuge similiter ut vinum. Ex regula sancti Pacomii vinum et liquamen absque loco aegrotantium nullus attingat. Quis etiam vestrum [ al. nostrum] non audierit vinum [Col. 0290C] monachorum penitus non esse, et in tantum olim a monachis abhorreri, ut ab ipso vehementer dehortantes ipsum Satanam appellarent? Unde in Vitis Patrum scriptum legimus: «Narraverunt quidam abbati pastori de quodam monacho quia non bibebat vinum, et dixit eis: Quia vinum monachorum omnino non est.» Item post aliqua: «Facta est aliquando celebratio missarum in monte abbatis Antonii, et inventum est ibi cenidium vini, et tollens unus de senibus parvum vas calicem portavit ad abbatem Sisoi, et dedit ei, et bibit semel et secundo, et accepit et bibit. Obtulit ei etiam tertio, sed non accepit, dicens: Quiesce, frater, an nescis quia est Satanas?» Et iterum de abbate Sisoi: «Dicit ergo Abraham discipulis ejus, si occurritur [Col. 0290D] in Sabbato, et Dominica ad ecclesiam, et biberit tres calices, ne multo est? et dixit senex: Si non esset Satanas, non esset multum.» Hinc et beatus non immemor Benedictus cum dispensatione quadam monachis vinum indulgeret, ait (cap. 46) : «Licet legamus vinum monachorum omnino non esse, sed quia nostris temporibus id monachis penitus persuaderi non potest.» Quid enim mirum si monachis penitus non sit indulgendum, quod feminis quoque, quarum in se est natura debilior, et tamen contra vinum fortior, ipsum omnino beatus interdicit Hieronymus? Hic enim Eustochium virginem Christi de conservanda instruens virginitate, vehementer adhortatur, dicens (epist. 22) : «Si quid itaque in me potest esse consilii, si [Col. 0291A] experto creditur, hoc primum moneo et obtestor, ut sponsa Christi vinum fugiat pro veneno. Haec adversus adolescentiam prima sunt arma daemonum. Non sic avaritia quatit, inflat superbia, delectat ambitio. Facile aliis caremus vitiis. Hic hostis intus inclusus est. Quocunque pergamus, nobiscum portamus inimicum. Vinum et adolescentia duplex incendium voluptatis. Quid oleum flammae adjicimus? Quid ardenti corpusculo fomenta ignium ministramus?» Constat tamen ex eorum documentis qui de physica scripserunt, multo minus feminis quam viris virtutem vini praevalere posse. Cujus quidem rei rationem inducens Macrobius Theodosius Saturnaliorum libro IV, sic ait (cap. 6) : «Aristoles, mulieres, inquit, raro inebriantur, crebro senes. Mulier [Col. 0291B] humectissimo est corpore. Docet hoc et levitas cutis et splendor. Docent praecipue assiduae purgationes superfluo exonerantes corpus humore. Cum ergo epotum vinum in tam largum ceciderit humorem vim suam perdit, nec facile cerebri sedem ferit fortitudine ejus exstincta; item (ibid.) : «Muliebre corpus crebris purgationibus depuratum, pluribus consertum foraminibus, ut pateat in meatus, et vias praebeat humori in egestionis exitum confluenti. Per haee foramina vapor vini celeriter evanescit.» Qua igitur ratione id monachis indulgetur, quod infirmiori sexui denegatur. Quanta est insania id eis concedere, quibus amplius potest nocere et aliis negare? Quid denique stultius id quod religioni magis est contrarium, et a Deo plurimum [Col. 0291C] facit apostatare, religionem non abhorrere? Quid impudentius, quam id quod regibus quoque et sacerdotibus legis interdicitur (Prov. XXXI, 5; Levit. X, 9) , Christianae perfectionis abstinentiam non vitare? imo in hoc maxime delectari? Quis namque ignoret quanto in hoc tempore clericorum praecipue vel monachorum studium circa cellaria versetur, ut ea scilicet diversis generibus vini repleant? herbis illud, melle et speciebus condiant, ut tanto facilius se inebrient, quanto delectabilius potent? et tanto se magis ad libidinem incitent, quanto amplius vino aestuent? Quis hic non tam error quam furor, ut qui se maxime per professionem continentiae obligant, minus [Col. 0291D] ad conservandum votum se praeparent? imo ut minime custodiri possit, efficiant? Quorum profecto si claustris retinentur corpora, corda libidine plena sunt, et in fornicationem inardescit animus. Scribens ad Timotheum Apostolus: «Noli, inquit, adhuc aquam bibere, sed vino modico utere propter stomachum tuum et frequentes infirmitates tuas (I Tim. V, 23) .» Cui propter infirmitatem conceditur vinum modicum, constat utique quia sanus sumeret nullum. Si vitam profitemur apostolicam, et praecipue formam vovemus poenitentiae, et fugere saeculum proponimus: cur eo maxime delectamur, quod proposito nostro maxime adversari videmus, et universis est alimentis delectabilius? Diligens poenitentiae descriptor beatus Ambrosius nihil in [Col. 0292A] victu poenitentium praeter vinum accusat, dicens (lib. II, De poenit., c. 20) : «An quis putat illam poenitentiam ubi acquirendae ambitio dignitatis, ubi vini effusio, ubi ipsius copulae conjugalis usus? Renuntiandum saeculo est, facilius inveni qui innocentiam servaverint, quam qui congrue poenitentiam egerint.» Item in libro De fuga saeculi (cap. 9) : «Bene, inquit, fugis si oculus tuus fugiat calices, et phialas, ne fiat libidinosus dum moratur in vino.» Solum de omnibus alimentis in fuga saeculi vinum commemorat, et hoc vinum si fugiamus, bene nos saeculum fugere asserit, quasi omnes saeculi voluptates ex hoc uno [ al. vino] pendeant; nec etiam dicit, si gula fugiat ejus gustum, verum etiam oculus visum, ne libidine et voluptate ipsius capiatur, [Col. 0292B] quod frequenter intuetur. Unde et illud est Salomonis quod supra meminimus: «Ne intueamur vinum quando flavescit, cum splenduerit in vitro color ejus (Prov. XXIII, 31) .» Sed quid et hic, quaeso, dicemus, qui ut tam gustu ejus quam visu oblectemur, cum illud melle, herbis, vel speciebus diversis condierimus, phialis etiam ipsum propinari volumus? Beatus Benedictus vini coactus indulgentiam faciens (cap. 40) . «Saltem vel hoc, inquit, consentiamus, non usque ad satietatem bibamus, sed parcius: quia vinum apostatare facit etiam sapientes (Eccli, XIX, 2) .» O utinam usque ad satietatem bibere sufficeret, ne majoris rei transgressionis ad superfluitatem efferremur. Beatus [Col. 0292C] etiam Augustinus monasteria ordinans clericorum, et eis regulam scribens (cap. 2) : «Sabbato tantum et Dominica, sicut consuetudo est, qui volunt vinum accipiant;» tum videlicet pro reverentia Dominicae diei et ipsius vigiliae, quae est Sabbatum; tum etiam quia tunc dispersi per cellulas fratres congregabantur. Sicut et in Vitis Patrum beatus commemorat Hieronymus, scribens de loco quem Cellia nominavit, his verbis (part. I) : «Singuli per cellulas manent. Die tamen Sabbati et Dominica in unum ad ecclesiam coeunt, et ibi semetipsos invicem tanquam coelo redditos vident.» Unde profecto conveniens erat haec indulgentia, ut insimul convenientes aliqua recreatione congauderent, non tam dicentes quam sentientes: «Ecce quam bonum [Col. 0292D] et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII, 1) .» Ecce si a carnibus abstineamus, magnum quid nobis imputetur, quantacunque superfluitate caeteris vescamur. Si multis expensis diversa piscium fercula comparemus, si piperis et specierum sapores misceamus, si cum inebriati mero fuerimus, calices herbatorum et phialas pigmentorum superaddamus. Totum id excusat vilium abstinentia carnium, dummodo eas publice non voremus, quasi ciborum qualitas magis quam superfluitas in culpa sit, cum solam Dominus crapulam et ebrietatem nobis interdicat (Luc. XXI, 34) , hoc est cibi pariter et vini superfluitatem potius quam qualitatem. Quod et diligenter beatus attendens Augustinus, nihilque in alimentis praeter vinum [Col. 0293A] veritus, nec ullam ciborum qualitatem distinguens, hoc in abstinentia satis esse credidit quod breviter expressit (epist. 109) : «Carnem, inquit, vestram domate jejuniis, et abstinentia escae vel potus quantum valitudo permittit.» Legerat, nisi fallor, illud beati Athanasii in exhortatione ad monachos: «Jejuniorum quoque non sit volentibus certa mensura, sed in quantum possibilitas valet, nisi laborantis extensa: quae praeter Dominicam diem semper sint solemnia, non votiva sint.» Ac si diceret: Si ex voto suscipiuntur, devote compleantur omni tempore, nisi in Dominicis diebus. Nulla hic jejunia praefiguntur, sed quantum permittit valitudo. Dicitur enim: «Solam naturae facultatem inspicit, et ipsam sibi modum praefigere permittit; sciens [Col. 0293B] quoniam in nullis delinquitur, si modus in omnibus teneatur.» Ut videlicet nec remissius quam oportet voluptatibus resolvamur, sicut de populo medulla tritici et meracissimo vino educato scriptum est: «Incrassatus est, dilatatus, et recalcitravit (Deut. XXXII, 15) .» Nec supra modum abstinentia macerati vel omnino victi succumbamus, vel murmurantes mercedem amittamus, vel de singularitate gloriemur. Quod Ecclesiastes praeveniens, ait: «Justus perit in sua justitia. Noli esse justus multum, neque plus sapias quam necesse est. Ne obstupescas de tua quasi admirans singularitate intumescas (Eccle. VII, 17) .» Huic vero diligentiae sic omnium virtutum mater discretio praesit, ut quae quibus imponat onera sollicite videat, unicuique [Col. 0293C] scilicet secundum propriam virtutem, et naturam sequens potius quam trahens, nequaquam usum satietatis [ al. saturitatis], sed abusum auferat superfluitatis; et sic exstirpentur vitia, ne laedatur natura. Satis est infirmis, si peccata vitent, et si non ad perfectionis cumulum conscendant. Sufficit quoque paradisi angulo residere, si martyribus non possis considere. Tutum est vovere modica, ut majora debitis superaddat gratia. Hinc enim scriptum est: «Cum feceritis omnia quae praecepta sunt, dicite: Servi inutiles sumus, quae debuimus facere fecimus (Luc. XVII, 10) .» Lex,» inquit Apostolus, «iram operatur. Ubi enim non est lex nec praevaricatio. (Rom. IV, 15) .» Et iterum: «Sine lege enim peccatum mortuum erat. Ego autem vivebam [Col. 0293D] sine lege aliquando. Sed cum venisset mandatum, peccatum revixit. Ego autem mortuus sum, et inventum est mihi mandatum quod erat ad vitam: hoc est ad mortem. Nam peccatum occasione accepta per mandatum seduxit me, et per illud me occidit, ut fiat supra modum peccans peccatum per mandatum (Rom. VII, 8) .» Augustinus ad Simplicianum. «Ex prohibitione aucto desiderio dulcius factum est, et ideo fefellit.» Idem in libro II Quaestionum, quaest 83: «Suasio delectationis ad peccatum vehementior est cum adest prohibitio.»

De abstinentia jejuniorum generalis institutio Ecclesiae illis sufficiat, nec supra fidelium laicorum religionem in hoc eas gravare praesumimus, nec virtuti virorum earum infirmitatem in hoc praeferre audemus. Ab aequinoctio vero autumnali usque ad Pascha propter dierum brevitatem unam in die comestionem sufficere credamus. Quod quia non pro abstinentia religionis, sed pro brevitate dicimus temporis, nulla hic ciborum genera distinguemus.

Pretiosae vestes, quas omnino Scriptura damnat, summopere fugiantur. De quibus nos praecipue Dominus dehortans et damnati divitis superbiam de iis accusat, et Joannis humilitatem econtrario commendat. [Col. 0300C] Quod beatus diligenter attendens Gregorius homilia Evangeliorum 6. «Quid est,» inquit, «dicere: Qui mollibus vestiuntur, in domibus regum sunt (Matth. XI, 8) ; nisi aperta sententia demonstrare quod non coelesti, sed terreno regno militant, qui pro Deo perpeti aspera fugiunt, sed solis exterioribus dediti praesentis vitae mollitiem delectationemque quaerunt?» Idem homilia 40: «Sunt nonnulli, qui cultum subtilium pretiosarumque vestium non putant esse peccatum. Quod videlicet si culpa non esset, nequaquam sermo Dei tam vigilanter exprimeret, quod dives, qui torquebatur ad inferos, bysso et purpura indutus fuisset. Nemo quippe vestimenta praecipua nisi ad inanem gloriam [Col. 0300D] quaerit, videlicet ut honorabilior caeteris esse videatur. Nam pro sola inani gloria vestimentum pretiosum quaeritur. Res ipsa testatur, quod nemo vult ibi pretiosis vestibus indui, ubi ab aliis non possit videri (I Petr. III) .» A quo et prima Petri Epistola saeculares et conjugatas feminas dehortans ait: «Similiter et mulieres subditae sint viris suis, ut et si qui non credunt verbo per mulierum conversationem, sine verbo lucrifiant; considerantes in timore castam conversationem vestram. Quarum sit non extrinsecus capillatura, aut circumdatio auri, aut indumenti vestimentorius cultus, sed qui absconditus corde est homo incorruptibilitate quieti et modesti spiritus, quod est in conspectu Domini locuples (I Petr. III, 1) .» Bene autem feminas [Col. 0301A] potius quam viros ab hac vanitate censuit dehortandas, quarum infirmus animus id amplius appetit, quo per eas et in eis amplius imitari luxuria possit. Si autem saeculares hinc inhibendae sunt feminae, quid Christo devotas convenit providere? quarum hoc ipsum illis est cultus, quod sunt incultae. Quaecunque igitur hunc appetit cultum vel non renuit oblatum, castitatis perdit testimonium. Et quaecunque talis est, non se religioni praeparare, sed fornicationi credatur, nec tam monialis quam meretrix censeatur. Cui et ipse cultus est tanquam lenonis praeconium, qui incestum prodit animum, sicut scriptum est: «Amictus corporis, risus dentium, et ingressus hominis enuntiant de illo (Eccli. XIX, 27) .» Legimus Dominum in Joanne, [Col. 0301B] ut jam supra meminimus, vilitatem seu asperitatem vestium potius quam escae commendasse, atque laudasse. «Quid exiistis, inquit, in desertum videre? hominem mollibus vestitum?» (Matth. XI, 8.) Habet enim nonnunquam usus pretiosorum ciborum utilem aliquam dispensationem, sed vestium nullam. Quae videlicet vestes quanto sunt pretiosiores, tanto charius custodiuntur, et minus proficiunt, et ementem amplius gravant, et prae subtilitate sui facilius possunt corrumpi, et minus corpori praebent fomenti. Nulli vero panni magis quam nigri lugubrem poenitentiae habitum decent, nec adeo sponsis Christi pelles aliquae conveniunt, sicut agninae, ut ipso quoque habitu Agnum sponsum virginum indutae videantur, vel induere moneantur. [Col. 0301C] Vela vero earum non de serico, sed de tincto aliquo lineo panno fiant. Duo autem velorum genera esse volumus, ut alia sint scilicet virginum jam ab ipso consecratarum, alia vero minime. Quae vero pudicarum sunt virginum, crucis sibi signum habeant impressum; quo scilicet ipsae integritate quoque corporis ad Christum maxime pertinere monstrentur; et sicut in consecratione distare a caeteris, ita et hoc habitus signo distinguantur, quo et quique fidelium territi magis abhorreant in concupiscentiam earum exardescere. Hoc autem signum virginalis munditiae in summitate capitis candidis expressum filis virgo gestabit, et hoc nullatenus antequam ab episcopo consecretur gestare [Col. 0301D] praesumat. Nulla autem alia vela hoc signo insignita sint. Interulas mundas ad carnem habeant, in quibus etiam cinctae semper dormiant. Culcitrarum quoque mollitiem vel linteaminum usum infirmae ipsarum non negamus naturae. Singulae vero dormiant et comedant. Nulla penitus indignari praesumat, si vestes vel quaecunque alia sibi ab aliquibus transmissa alii, quae amplius indiget, concedantur sorori. Sed tunc maxime gaudeat, cum in sororis necessitate fructum habuerit eleemosynae, vel se respexerit non solum sibi, sed aliis vivere. Alioquin ad sanctae societatis fraternitatem non pertinet, nec proprietatis sacrilegio caret. Sufficere autem ad corpus contegendum credimus interulam, pelliceam, togam; et cum multum exasperaverit [Col. 0302A] frigus, insuper mantellum. Quo videlicet mantello pro opertorio quoque uti jacentes poterunt. Oportebit autem pro infestatione vermium vel gravamine sordium abluendarum, haec omnia esse duplicia indumenta sicut ad litteram in laude fortis et providae mulieris Salomon ait: «Non timebit domui suae a frigoribus nivis. Omnes enim domestici ejus vestiti duplicibus. (Prov. XXXI, 21.) » Quorum ita sit moderata longitudo, ut ultra oram sotularium non procedant, ne pulverem moveant. Manicae vero extensionem brachiorum et manuum non excedant. Crura vero et pedes caligae pedules et sotulares muniant. Nec unquam occasione religionis nudae pedes incedant. In lectis culcitra una, pulvinar, auriculare, lodex et linteolum sufficiant. Caput vero muniant vitta candida, [Col. 0302B] et velum desuper nigrum, et pro tonsura capillorum pileum agninum, cum opus fuerit supponatur.

Nec in victu tantum aut vestitu superfluitas evitetur, verum et in aedificiis aut quibuslibet possessionibus. In aedificiis quidem hoc manifeste dignoscitur, si ea majora vel pulchriora quam necesse sit componantur, vel si nos ipsa sculpturis vel picturis ornantes, non habitacula pauperum aedificemus, sed palatia regum erigamus. «Filius hominis, inquit Hieronymus (epist. 1) , non habet ubi caput reclinet, et tu amplas porticus et ingentia tectorum spatia metiris?» Cum pretiosis vel pulchris delectamur equitaturis, non solum superfluitas, sed elationis vanitas innotescit. Cum autem animalium greges vel terrenas multiplicamus possessiones, [Col. 0302C] tunc se ad exteriora dilatat ambitio: et quanto plura possidemus in terra, tanto amplius de ipsis cogitare cogimur, et a contemplatione coelestium devocamur. Et licet corpore claustris recludamur; haec tamen quae foris sunt, et diligit animus, sequi cogitur, et se pariter huc et illuc cum illis diffundit, et quo plura possidentur quae amitti possunt, majori nos metu cruciant; et quo pretiosiora sunt amplius diliguntur, et ambitione sui miserum magis illaqueant animum. Unde omnino providendum est, ut domui nostrae sumptibusque nostris certum praefigamus modum, nec supra necessaria vel appetamus aliqua, vel recipiamus oblata, vel retineamus suscepta. Quidquid enim necessitati superest, in rapina possidemus; [Col. 0302D] et tot pauperum mortis rei sumus, quot inde sustentare potuimus. Singulis igitur annis cum collecta fuerint victualia, providendum est quantum sufficiat per annum; et si qua superfuerint, pauperibus non tam danda sunt quam reddenda. Sunt qui providentiae modum ignorantes, cum redditus paucos habeant, multam habere familiam gaudent. De cujus quidem procuratione dum gravantur, impudenter hanc quaerentes mendicant, vel quae non habent violenter ab aliis extorquent. Tales etiam jam nonnullos monasteriorum Patres conspicimus, qui de multitudine conventus gloriantes, non tam bonos filios quam multos habere student, et magni videntur in oculis suis, si inter multos majores habeantur. Quos quidem ut ad suum [Col. 0303A] trahant dominium, cum aspera deberent eis praedicare, lenia promittunt, et nulla examinatione antea probatos quos indiscrete suscipiunt facile apostatantes perdunt. Talibus, ut video, improperabat Veritas, dicens: «Vae vobis qui circuitis mare et aridam, ut faciatis unum proselytum. Quem cum feceritis, facitis illum filium gehennae duplo quam vos (Matth. XXIII, 15) .» Qui profecto minus de multitudine gloriarentur si salutem animarum magis quam numerum quaererent, et de suis viribus in ratione sui regiminis reddenda minus praesumerent. Paucos Dominus elegit apostolos, et de ipsa electione sua unus in tantum apostatavit, ut pro ipso Dominus diceret: «Nunquid [ al Nonne] ego duodecim vos elegi, et unus ex vobis diabolus est?» [Col. 0303B] (Joan. VI, 71.) Sicut autem de apostolis Judas, sic et de septem diaconibus Nicolaus periit. Et cum paucos adhuc apostoli congregassent, Ananias et Saphira uxor ejus mortis excipere sententiam meruerunt. (Act. V, 5.) Quippe et ab ipso antea Domino cum multi abiissent discipulorum retrorsum, pauci cum ipso remanserunt (Joan. XVIII, 6) . Arcta quippe via est, quae ducit ad vitam, et pauci ingrediuntur per eam. Sicut e contrario lata est et spatiosa, quae ducit ad mortem; et multi sunt qui se ultro ingerant (Matth. VII, 14) . Quia sicut ipse Dominus testatur alibi: «Multi vocati, pauci vero electi (Matth. XX, 16) .» Et juxta Salomonem: «Stultorum infinitus est numerus (Eccl. I, 15) .» Timeat itaque quisquis de multitudine gaudet subjectorum, [Col. 0303C] ne in eis juxta Dominicam assertionem pauci reperiantur electi, et ipse immoderate gregem suum multiplicans minus ad custodiam ejus sufficiat, ut ei recte a spiritalibus illud propheticum dici possit. «Multiplicasti gentem, non magnificasti laetitiam (Isai IX, 3) . Tales utique scilicet de multitudine gloriantes, dum tam pro suis quam suorum necessitatibus saepius exire, atque ad saeculum redire, et mendicando discurrere coguntur, curis se corporalibus magis quam spiritualibus implicant, et infamiam sibi magis quam gloriam acquirunt. Quod quidem in feminis tanto magis est erubescendum, quanto eas per mundum discurrere minus videtur tutum. [Col. 0303D] Quisquis igitur quiete vel honeste cupit vivere, et officiis vacare divinis, et tam Deo quam saeculo charus haberi, timeat aggregare quos non possit procurare, nec in expensis suis de alienis confidat marsupiis; nec eleemosynis petendis, sed dandis invigilet. Apostolus ille magnus Evangelii praedicator, et habens potestatem de Evangelio sumptus accipere, laborat manibus; ne quos gravare videatur, et gloriam suam evacuet. (I Thess. II; I Cor. IX.) Nos ergo, quorum non est praedicare, sed peccata plangere, qua temeritate vel impudentia mendicantes quaerimus? Unde hos, quos inconsiderate congregamus, sustentare possumus? Qui etiam saepe in tantam prorumpimus insaniam, ut cum praedicare nesciamus, praedicatores conducamus et pseudoapostolos [Col. 0304A] nobiscum circumducendo, cruces et phylacteria reliquiarum gestemus, ut tam haec quam verbum Dei seu etiam figmenta diaboli simplicibus et idiotis vendamus Christianis, et eis promittamus quaecunque ad extorquendos nummos proficere credimus. Ex qua quidem impudenti cupiditate, quae sua sunt non quae Jesu Christi quaerente, quantum jam ordo noster et ipsa divini praedicatio verbi viluerint, neminem jam latere arbitror. Hinc et ipsi abbates vel qui majores in monasteriis videntur, potentibus saeculi et mundanis curiis sese importune ingerentes, jam magis carnales esse quam coenobitae didicerunt. Et favorem hominum quacunque arte venantes, crebrius cum hominibus fabulari, quam cum Deo loqui, consueverunt. Illud saepe [Col. 0304B] frustra legentes atque negligentes, vel audientes; sed non exaudientes quod beatus Antonius admonet, dicens (Vit. Patr., part. II, lib. De quiete.) : «Sicut pisces si tardaverint in sicco moriuntur; ita et monachi tardantes extra cellulam, aut cum viris saecularibus immorantes, a quietis proposito resolvuntur.» Oportet ergo, sicut piscem in mari ita et nos ad cellam recurrere, ne forte foris tardantes obliviscamur interioris custodiae. Quod ipse quoque monasticae scriptor Regulae, scilicet beatus Benedictus, diligenter attendens, quasi in monasteriis assiduos velit esse abbates, et super custodiam sui gregis sollicite stare, tam exemplo quam scripto patenter edocuit. Hic enim cum a fratribus ad sacratissimam sororem suam visitandam [Col. 0304C] profectus, cum ipsa eum pro aedificatione saltem nocte una vellet retinere, aperte professus est manere extra cellam nullatenus se posse. Nec ait quidem (GREGOR. lib. II, Dialog., c. 33) : Non possumus; sed, «non possum,» quia hoc per eum fratres, non ipse posset, nisi hoc et a Domino, sicut postmodum actum est, revelante. Unde et cum regulam scriberet, nusquam de abbatis, sed solummodo fratrum egressu meminerit. De cujus etiam assiduitate ita caute providit, ut in vigiliis dominicorum et festorum dierum evangelicam lectionem, et quae illi adjuncta sunt, nonnisi ab abbate praecipiat dici. Qui etiam instituens, ut mensa abbatis cum peregrinis et hospitibus sit semper, et quoties [Col. 0304D] minus sunt hospites cum eo, quos voluerit de fratribus vocare, seniore uno tantum aut duobus dimissis cum fratribus; patenter insinuat nunquam in tempore mensae abbatem monasterio debere deesse, et sicut delicatis principum ferculis jam assuetus cibarium panem monasterii subjectis derelinquat, de qualibus quidem Veritas: «Alligant, inquit, onera gravia, et importabilia, et imponunt in humeros hominum: digito autem suo nolunt ea movere (Matth. XXIII, 4) .» Et alibi de falsis praedicatoribus: «Attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos (Matth. VII, 15) .» Veniunt, inquit, per se, non a Deo missi, vel exspectantes ut pro eis mandetur. Joannes Baptista princeps noster, cui pontificatus haereditate cedebat, semel ab urbe recessit ad eremum, pontificatum scilicet pro monachatu, [Col. 0305A] civitates pro solitudine deserens. Et ad eum populus exibat, nec ipse ad populum introibat. Qui cum tantus esset ut Christus crederetur, et nulla in civitatibus corrigere posset: in illo jam erat lectulo, unde pulsanti dilecto respondere paratus erat: «Exspoliavi me tunica mea, quomodo induar illa? Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos? (Cant. V, 3.) » Quisquis itaque quietis monasticae secretum desiderat, lectulum magis quam lectum se habere gaudeat. «De lecto quippe, ut Veritas ait, unus assumetur, et alter relinquetur (Luc. XVII, 34) .» Lectulum vero sponsae esse legimus, id est animae contemplativae Christo arctius copulatae, et summo ei desiderio adhaerentis. Quem quicunque intraverit, neminem esse relictum legimus. De quo et ipsamet [Col. 0305B] loquitur: «In lectulo meo pernoctans quaesivi quem diligit anima mea (Cant. III, 1) .» A quo etiam lectulo ipsa surgere dedignans, vel formidans, pulsanti dilecto quod supra meminimus respondet. Non enim sordes nisi extra lectum suum esse credit, quibus inquinari pedes metuit. Egressa est Dina ut alienigenas videret, et corrupta est. Et sicut Malcho illi captivo monacho ab abbate suo praedictum est, et ipse postmodum est expertus; ovis quae de ovili egreditur cito lupi morsibus patet. Ne igitur multitudinem congregemus, pro qua egrediendi occasionem quaeramus, imo et egredi compellamur, et cum detrimento nostri lucrum faciamus aliorum: ad modum videlicet plumbi, quod ut argentum servetur [Col. 0305C] in fornace consumitur. Verendum potius est ne et plumbum pariter et argentum fornax vehemens consumat tentationum. Veritas, inquiunt, ait: «Et eum qui venit ad me non ejiciam foras (Joan. VIII, 37) .» Nec nos ejici susceptos volumus, sed de suscipiendis providere, ne, cum eos intus susceperimus, nos ipsos extra pro eis ejiciamus. Nam et ipsum Dominum non susceptum ejecisse legimus, sed offerentem se respuisse. Cui quidem dicenti: «Magister, sequar te quocunque ieris:» Respondit: «Vulpes foveas habent (Matth. VIII, 19) ,» etc. Qui etiam de sumptibus nos ante providere, cum aliquid facere meditamur, cui sint ipsi necessarii, diligenter admonet, dicens: «Quis vestrum volens turrim aedificare, nonne prius sedens [Col. 0305D] computat sumptus qui necessarii sunt, si habet ad perficiendum? Ne postea quum posuerit fundamentum, et non potuerit perficere, omnes qui viderint incipiant illudere ei, dicentes: Quia hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV, 28) .» Magnum est si vel se unum quis salvare sufficiat, et periculosum est multis eum providere qui vix ad custodiam sui sufficit vigilare. Nemo vero studiosus est in custodiendo, nisi qui pavidus fuerit in suscipiendo. Et nemo sic perseverat in coepto, sicut qui tardus est et providus ad incipiendum. In quo quidem tanto major feminarum sit providentia, quanto earum infirmitas magna minus tolerat onera, et quiete plurimum est fovenda.

[Col. 0306A] Speculum animae Scripturam sacram constat esse, in quam quilibet legendo vivens, intelligendo proficiens, morum suorum pulchritudinem cognoscit, vel deformitatem deprehendit, ut illam videlicet augere, hanc studeat removere. Hoc nobis speculum beatus commemorans Gregorius in libro II Moralium, ait (cap. 1) : «Scriptura sacra mentis oculis quasi quoddam speculum opponitur, ut interna nostra facies in ipsa videatur. Ibi etenim foeda cognoscimus, ibi pulchra nostra conspicimus. Ibi sentimus quantum proficimus. Ibi a profectu quam longe distamus. Qui autem Scripturam conspicit quam non intelligit, quasi caecus ante oculos tenet, in quo qualis sit cognoscere non valet, nec doctrinam quaerit in Scriptura, ad quam ipsa est tantummodo facta, [Col. 0306B] et tanquam asinus applicetur ad lyram, sic otiosus sedet ad Scripturam, et quasi panem appositum habet, quo jejunus non reficitur, dum verbum Dei nec se per intelligentiam penetrante, nec alio ei docendo frangente, inutiliter cibum habet qui ei nullatenus prodest. Unde et Apostolus generaliter ad Scripturarum studium nos adhortans: «Quaecunque, inquit, scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 4) .» Et alibi: «Implemini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus (Ephes. V, 18) .» Sibi quippe vel secum loquitur, qui quod profert intelligit, vel de intelligentia [Col. 0306C] verborum suorum fructum facit. Idem ad Timotheum: «Dum venio, inquit, attende lectioni, exhortationi, doctrinae (I Tim. IV, 13) .» Et iterum: «Tu vero permane in iis quae didicisti, et credita sunt tibi; sciens a quo didiceris, et quia ab infantia sacras litteras nosti, quae te possunt instruere ad salutem, per fidem quae est in Christo Jesu. Omnis Scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus (II Tim. III, 14) .» Qui etiam ad intelligentiam Scripturae Corinthios admonens, ut quae videlicet alii de Scriptura loquuntur exponere valeant: «Sectamini, inquit, charitatem, aemulamini spiritalia: magis autem [Col. 0306D] spiritus ut prophetetis [ al. proficiatis]. Qui enim loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed Deo. Qui autem prophetat, Ecclesiam aedificat. Et ideo qui loquitur lingua, oret ut interpretetur. Orabo spiritu, orabo et mente. Psallam spiritu, psallam et mente. Caeterum si benedixeris spiritu, quis implebit locum idiotae? Quomodo dicet amen super tuam benedictionem, quoniam quid dicas nescit? Nam tu quidem bene gratias agis, sed alter non aedificatur. Gratias ago Deo, quoniam omnium vestrum lingua loquor; sed in ecclesia volo quinque verba sensu meo loqui, et ut alios instruam, quam decem millia ut verborum. Fratres nolite effici parvi sensibus, sed malitia parvuli estote, sensibus autem perfecti (I Cor. XIV, 1) .» Loqui lingua [Col. 0307A] dicitur qui ore tantum verba format, non intelligentia exponendo ministrat. Prophetat vero sive interpretatur qui more prophetarum, qui videntes dicuntur, id est intelligentes, ea quae dicit intelligit, ut ipsa exponere possit. Orat ille spiritu sive psallit, qui solo prolationis flatu verba format, non mentis intelligentiam accommodat. Cum vero spiritus noster orat, id est nostrae prolationis flatus solummodo verba format, nec quod ore profertur corde concipitur, mens nostra sine fructu est, quem in oratione videlicet habere debet, ut ipsa scilicet ex intelligentia verborum in Deum compungatur atque accendatur. Unde hanc in verbis perfectionem nos admonet habere, ut non more plurimorum verba tantum sciamus proferre, verum [Col. 0307B] etiam intelligentiae sensum in iis habere, atque aliter nos orare vel psallere infructuose protestatur. Quem et beatus sequens Benedictus (cap. 19) : «Sic stemus, inquit, ad psallendum, ut mens nostra concordet voci nostrae.» Hoc et Psalmista praecipiens, ait: «Psallite sapienter (Psal. XLVI, 8) ,» ut videlicet verborum prolationi sapor et condimentum intelligentiae non desit, et cum ipso veraciter Domino dicere valeamus: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua! (Psal. CXVIII, 105.) » Et alibi: «Non in tibiis viri beneplacitum erit ei (Psal. CXLVI, 10) .» Tibia quippe sonitum emittit ad delectationem voluptatis, non ad intelligentiam mentis. Unde bene in tibiis cantare, nec in hoc Deo placere dicuntur, qui melodia sui cantus sic oblectantur, ut [Col. 0307C] nulla hinc aedificetur intelligentia. Qua etiam ratione, inquit Apostolus, cum benedictiones in Ecclesia fiunt, respondebitur amen, si quod oratur in illa benedictione non intelligitur? Utrum videlicet bonum sit quod oratio postulat, aut non. Sic enim saepe multos idiotas et litterarum sensum ignorantes videmus in Ecclesia per errorem nonnulla sibi nociva quam utilia precari, veluti cum dicitur: «Ut sic transeamus per bona temporalia, ut non amittamus aeterna.» Facile ipsa consimilis vocis affinitas nonnullos sic decipit, ut vel sic dicant, «ut nos amittamus aeterna,» vel ita proferant, «ut non admittamus aeterna.» Cui etiam periculo Apostolus providens, ait: «Caeterum, si benedixeris spiritu [Col. 0307D] (I Cor. XIV, 16) ,» id est prolationis tantum flatu verba benedictionis formaveris, non sensu mentem audientis instruxeris, «quis supplet locum idiotae?» id est quis de assistentibus, quorum est respondere, id agere respondendo, quod idiota non valet, imo nec debet? «Quomodo dicet amen?» cum videlicet nesciat utrum in maledictionem potius quam benedictionem inducas. Denique qui Scripturae non habent intelligentiam, quomodo sermonis aedificationem sibi ministrabunt, aut etiam regulam exponere vel intelligere, aut vitiose prolata corrigere valebunt? unde non mediocriter miramur quae inimici suggestio in monasteriis hoc egit, ut nulla ibi de intelligendis Scripturis sint studia, sed de cantu tantum vel de verbis solummodo formandis, non intelligendis, [Col. 0308A] habeatur disciplina, quasi ovium balatus plus utilitatis habeat, quam pastus. Cibus quippe est animae et spiritalis refectio ipsi divina intelligentia Scripturae. Unde et Ezechielem prophetam ad praedicandum Dominus destinans eum prius volumine cibat, quod statim in ejus ore factum est mel dulce (Ezech. III, 13) . De quo etiam cibo scriptum est in Jeremia: «Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis (Thren. IV, 4) .» Panem quippe parvulis frangit, qui litterae sensum simplicioribus aperit. Hi vero parvuli panem frangi postulant, cum de intelligentia Scripturae animam saginari desiderant, sicut alibi Dominus testatur: «Emittam famem in terra, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini (Amos. VIII, 11) .» Hinc autem econtrario [Col. 0308B] antiquus hostis famem et sitim audiendi verba hominum, et rumores saeculi, claustris monasteriorum immisit, ut vaniloquio vacantes divina tanto amplius fastidiamus eloquia, quanto magis sine dulcedine vel condimento intelligentiae nobis fiunt insipida. Unde et Psalmista, ut supra meminimus: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo (Psal. CXVIII, 103) ! Quae quidem dulcedo in quo consisteret statim adnexuit dicens: «A mandatis tuis intellexi (ibid., 109) . Id est a mandatis tuis potius quam humanis intelligentiam accepi, illis videlicet eruditus atque instructus. Cujus quidem intelligentiae quae sit utilitas non praetermisit, subjungens: «Propterea odivi omnem viam iniquitatis.» Multae quippe iniquitatis viae ita [Col. 0308C] per se sunt apertae ut facile omnibus in odium vel contemptum veniant, sed omnem iniquitatis viam nonnisi per eloquia divina cognoscamus, ut omnes evitare possimus. Hinc et illud est: «In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi (Ibid., 11) . In corde potius recondita sunt quam in ore sonantia, cum eorum intelligentiam meditatio nostra retinet. Quorum quidem intelligentiae quanto minus studemus, minus has iniquitatis vias cognoscimus atque vitamus, et minus a peccato nobis providere valemus. Quae quidem negligentia tanto amplius in monachis, qui ad perfectionem aspirant, est arguenda, quanto haec eis facilior esset doctrina, qui et sacris abundant libris, et quietis [Col. 0308D] otio perfruuntur. Quos quidem de multitudine scriptorum gloriantes, sed ab eorum lectione vacantes, senex ille in Vitis Patrum egregie arguit, dicens (part. II, lib. De discret.) : «Prophetae scripserunt libros, Patres autem nostri venerunt post eos, et operati sunt in eis plurima. Etenim successores illorum commendaverunt illos memoriae. Venit autem generatio quae nunc est, et scripsit in chartis atque membranis, et reposuit in fenestris otiosa.» Hinc et abbas Palladius ad discendum pariter et docendum nos vehementer adhortans, ait (ibid.) : «Oportet animam secundum Christi voluntatem conversantem aut discere fideliter quae nescit, aut docere manifeste quae novit.» Si autem utrumque cum possit non vult, insaniae morbo laborat. Initium [Col. 0309A] enim recedendi a Deo fastidium doctrinae est, et cum non appetit illud quod semper anima esurit, quomodo diligit Deum? Hinc et beatus Anastasius in exhortatione monachorum, in tantum discendi vel legendi studium commendat, ut per hoc etiam orationes intermitti suadeat. «Pergam, inquit, per tramitem viae [ al. vitae] nostrae. Primum abstinentiae cura, jejunii patientia, orandi assiduitas, et legendi, vel si quis adhuc litterarum expers sit, audiendi sit desiderium cupiditate discendi. Haec enim prima sunt quasi lactantium cunabulorum in Dei agnitione crepundia.» Et post aliqua cum praemisisset: «Orationibus vero ita instandum est, quod vix eas aliquod tempus interpolet;» postea subjecit: «Has si fieri potest sola legendi intercapedo [Col. 0309B] disrumpat.» Neque enim alias Petrus Apostolus admoneret: «Parati semper estote ad rationem reddendam ad omnes poscentes vos de verbo fidei vestrae et spei (I Petr. III, 15) .» Et Apostolus: «Non cessamus pro vobis orantes, ut impleamini agnitione ejus in omni sapientia et intellectu spiritali (Coloss. I, 9) .» Et rursum: «Verbum Christi habitet in vobis abundanter in omni sapientia (Coloss. III, 16) .» Nam in Veteri Testamento similem hominibus curam sacrae praeceptionis inculcavit eloquium. Sic enim David ait: «Beatus vir qui non abiit in concilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit; sed in lege Domini voluntas ejus (Psal. I, 1) .» Et ad Jesum [Col. 0309C] Nave Deus loquitur: «Non recedet liber iste de manibus tuis, et meditaberis in eo die ac nocte (Josue I, 18) .» His quoque negotiis malarum cogitationum lubrica frequenter se ingerunt, et quamvis ipsa sedulitas animum ad Deum praestet intentum, efficit tamen in se mordax saeculi cura sollicitum. Quod sic hoc frequenter importune patitur religioso labori deditus, nunquam profecto illis carebit otiosus. Et beatus papa Gregorius lib. Moral. XIX (cap. 6) : «Quae tempora, inquit, jam nunc inchoasse ingemiscimus, cum multos intra Ecclesiam positos cernimus, quia nolunt operari quod intelligunt, aut hoc ipsum quoque sacrum eloquium intelligere ac nosse contemnunt. A veritate enim avertentes auditum, ad fabulas convertuntur, dum omnes quae [Col. 0309D] sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi. Scripta Dei ubique reperta cognoscuntur, opponuntur oculis. Si haec cognoscere homines dedignantur, pene nullus scire quaerat quod credidit.» Ad quod etiam plurimum ipsos et professionis suae regula et sanctorum Patrum adhortantur exempla. Nihil quippe de doctrina vel studio cantus admonet Benedictus (Regulae cap. 48) , cum ipse plurimum de lectione praecipiat, et ipsa legendi tempora, sicut et laborandi, diligenter assignet: et in tantum de ipsa quoque dictandi seu scribendi doctrina provideat (Regulae cap. 55) , ut inter necessaria quae ab abbate monachi sperare debeant tabulas etiam et graffium non praetermittat. Qui cum inter caetera jubeat (Regulae cap. 48) , quod in capite Quadragesimae omnes [Col. 0310A] monachi singulos accipiant codices ex bibliotheca, quos per ordinem ex integro legant, quid hoc magis ridiculosum quam lectioni vacare, et intelligentiae operam non dare? Notum quippe est illud Sapientis proverbium: «Legere et non intelligere, negligere est.» Tali quippe lectori merito illud Phil. ἀλλ` ὁνος λυρας improperandum est. Quasi enim asinus est ad lyram lector librum tenens, id ad quod liber est factus agere non valens. Multo etiam salubrius tales lectores alias intenderent, ubi aliquid utilitatis inesset, quam otiose vel Scripturae litteras inspicerent, vel folia versarent. In quibus profecto lectoribus illud Isaiae compleri manifeste videmus: «Et erit, inquit, vobis visio omnium sicut verba libri signati. Quem cum dederint [Col. 0310B] scienti litteras, dicent: Lege istum, et respondebit: Non possum. Signatus est enim. Et dabitur liber nescienti litteras, diceturque ei: Lege, et respondebit: Nescio litteras. Et dixit Dominus: eo quod appropinquat populus iste ore suo, et labiis suis glorificat me, cor autem ejus longe est a me, et timuerunt me mandato hominum et doctrinis: Ideo ecce ego addam ut admirationem faciam populo huic miraculo grandi et stupendo. Peribit enim sapientia a sapientibus ejus, et intellectus prudentium ejus abscondetur (Isai. XXIX, 11-14) .» Scire quippe litteras in claustris dicuntur, quicunque illas proferre didicerunt. Qui profecto, quantum ad intelligentiam spectat, se nescire legem profitentes, [Col. 0310C] librum qui traditur habent signatum aeque ut illi, quos illitteratos ibidem dicunt. Quos quidem Dominus arguens dicit, eos ore et labiis potius quam corde sibi appropinquare, quia quae proferre utcunque valent, intelligere minime possunt. Qui dum divinorum eloquiorum scientia careant, magis consuetudinem hominum quam utilitatem Scripturae obediendo sequuntur. Propter hoc Dominus eos quoque, qui sapientes inter eos videntur et doctores resident, excaecandos esse comminatur. Maximus Ecclesiae doctor et monasticae professionis honor Hieronymus, qui nos ad amorem litterarum adhortans, ait: «Ama scientiam litterarum, et carnis vitia non amabis (epist. 4) , quantum laborem et expensas in doctrina earum consumpserit [Col. 0310D] ejus quoque testimonio didicimus. Qui inter caetera quae ipsemet de proprio scribit studio, ut nos etiam videlicet suo instruat exemplo, ad Pammachium et Oceanum quodam loco sic meminit: «Dum essem juvenis, miro discendi fervebam amore. Nec juxta quorumdam praesumptionem ipse me docui, Apollinarem audivi frequenter Antiochiae, et colui, cum me in Scripturis sanctis erudiret. Jam canis spargebatur caput, et magistrum potius quam discipulum decebat. Perrexi tamen Alexandriam. Audivi Didymum, in multis ei gratias ago, quod nescivi didici. Putabant me homines finem fecisse discendi. Rursus Jerosolymae et Bethlehem, quo labore, quo pretio Baranniam Hebraeum nocturnum habui praeceptorem (epist. 65) ? Timebat enim Judaeos, [Col. 0311A] et mihi alterum sese exhibebat Nicodemum (Joan. III, 1 et seq.) . Memori profecto mente hic recondiderat quod in Ecclesiastico (VI, 18) legerat: «Fili, a juventute tua excipe doctrinam, et usque ad canos invenies sapientiam.» In quo ipse non solum Scripturae verbis, verum etiam sanctorum Patrum instructus exemplis, inter caeteras excellentis illius monasterii laudes hoc de singulari exercitio ejus in Scripturis divinis adjecit: «Scripturarum vero divinarum meditationem et intellectum, atque scientiae divinae, nunquam tanta vidimus exercitia, ut singulos pene eorum oratores credas in divinam esse sapientiam.» Sanctus etiam Beda, sicut in historia refert Anglorum, a puero in monasterium susceptus: «Cunctum, inquit, ex eo tempus vitae [Col. 0311B] in ejusdem monasterii habitatione peragens, omnem meditans Scripturis operam dedi, atque inter observantiam disciplinae regularis et quotidianam cantandi in ecclesia curam semper aut discere, aut scribere dulce habui.» Nunc vero qui in monasteriis erudiuntur adeo stulti perseverant, ut litterarum sono contenti nullam de intelligentia curam assumant, nec cor instruere, sed linguam student. Quos patenter illud Salomonis arguit proverbium: Cor sapientis quaerit doctrinam, et os stultorum pascetur imperitia (Prov. XV, 44) : cum videlicet verbis quae non intelligit oblectatur. Qui profecto tanto minus Deum amare et in eum accendi possunt, quanto amplius ab ejus intelligentia et a sensu Scripturae de ipso nos erudientis absistunt. Hoc autem duabus [Col. 0311C] maxime de causis in monasteriis accidisse credimus, vel per laicorum, scilicet conversorum, seu etiam ipsorum praepositorum invidiam vel propter vaniloquium otiositatis, cui hodie plurimum claustra monastica vacare videmus. Isti profecto nos terrenis magis quam spiritalibus secum intendere cupientes, illi sunt qui tanquam Allophili fodientem puteos Isaac persequuntur (Gen. XXVI, 15) : et eos replendo congerie terrae aquam ei satagunt prohibere. Quod beatus exponens Gregorius lib. Moral. XVI, ait: Saepe cum eloquiis sacris intendimus malignorum spirituum insidias gravius toleramus, quia menti nostrae terrenarum cogitationum pulverem aspergunt [al. spargunt] ut intentionis nostrae oculos [Col. 0311D] a luce intimae visionis obscurent (cap. VIII, in Job XXIV) . Quod nimium Psalmista pertulerat cum dicebat: Declinate a me, maligni, et scrutabor mandata Dei mei (Psal. CXVIII, 115) . Videlicet patenter insinuans, quia mandata Dei perscrutari non poterat, cum malignorum spirituum insidias in mente tolerabat. Quod etiam in Isaac opere Allophilorum pravitate cognoscimus designari, qui puteos quos Isaac foderat terrae congerie replebant. Nos enim nimirum puteos fodimus, cum in Scripturae sacrae abditis sensibus alta penetramus. Quos tamen occulte replent Allophili, quando nobis ad alta tendentibus immundi spiritus terrenas cogitationes ingerunt, et quasi inventam divinae scientiae aquam tollunt. Sed quia nemo hos hostes sua virtute superat, [Col. 0312A] per Eliphaz dicitur: Eritque omnipotens contra hostes tuos, et argentum coacervabitur tibi (Job XXII, 25) . Ac si diceretur: Dum malignos spiritus Dominus sua a te virtute repulerit, divini in te eloquii talentum lucidius crescit. Legerat iste, ni fallor, magni Christianorum philosophi Origenis homelias in Genesi, et de ejus hauserat puteis quod nunc de iis loquitur puteis. Ille quippe spiritualium puteorum fossor studiosus non solum ad eorum potum, sed etiam effossionem nos vehementer adhortans, expositionis praedictae homelia XII, ita loquitur (cap. 26) : Tentemus facere etiam illud quod sapientia commonet dicens: «Bibe aquam de tuis fontibus, et de tuis puteis. Et sit tibi fons tuus proprius. (Prov. V, 15) .» Tenta ergo et tu, o auditor, habere [Col. 0312B] proprium puteum et proprium fontem, ut et tu cum apprehenderis librum Scripturarum, incipias etiam ex proprio sensu proferre aliquem intellectum, et secundum ea quae in Ecclesia didicisti. Tenta et tu bibere de fonte ingenii tui. Est intra te natura aquae vivae, sunt venae perennes et irrigua fluenta rationabilis sensus, si modo non sint terra et rudibus completa. Sed satage fodere terram tuam, et purgare sordes, id est ingenium, amovere desidiam et torporem cordis excutere. Audi enim quod dicit Scriptura. «Punge oculum, et profer lacrymam: punge cor, et profer sensum (Eccli. XXII, 19) . Purga etiam et tu ingenium tuum, ut aliquando etiam de tuis fontibus bibas, et de tuis puteis haurias aquam vivam. Si enim [Col. 0312C] suscepisti in te verbum Dei, si accepisti ab Jesu aquam vivam, et fideliter accepisti, fiet in te fons aquae salientis in vitam aeternam. Idem homelia sequente de puteis Isaac supra memoratis. Quos, inquit, Philisthiim terra repleverant, illi sine dubio qui intelligentiam spiritalem claudunt, ut neque ipsi bibant, neque alios bibere permittant (homil. XIII, cap. 26) . Audi Dominum dicentem: Vae vobis, Scribae et Pharisei, quoniam tulistis clavem scientiae, non ipsi introistis, neque volentes permisistis (Luc. XI, 52) . Nos vero nunquam cessemus puteos aquae vivae fodiendo, et nunc quidem vetera, nunc etiam nova discutiendo, efficiamur similes illi Evangelico scribae, de quo Dominus dixit: Qui profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII, 52) . [Col. 0312D] Item redeamus ad Isaac, et fodiamus cum ipso puteos aquae vivae, etiam si obsistunt Philisthini, etiam si rixantur, nos tamen perseveremus cum ipso puteos fodiendo, ut et nobis dicatur: Bibe aquam de tuis vasis, et de tuis puteis (Prov. V, 15) : et in tantum fodiamus, ut superabundent aquae putei in plateis nostris, ut non solum nobis sufficiat scientia Scripturarum, sed et alios doceamus et instruamus ut bibant. Homines bibant et pecora, quia et Propheta dicit: Homines et jumenta salvos facies, Domine (Psal. XXXV, 7) . Et post aliqua: Qui Philisthinus est, inquit, et terrena sapit, nescit in omni terra invenire aquam, invenire rationabilem sensum. Quid tibi prodest habere eruditionem, et nescire ea uti? habere sermonem, et nescire loqui? [Col. 0313A] Istud proprie puerorum est Isaac, qui in omni terra fodiunt puteos aquae vivae. Vos autem non sic, sed vaniloquio penitus supersedentes, quaecunque discendi gratiam assecutae sunt, de iis quae ad Deum pertinent erudiri studeant. Sicut de beato scriptum est viro: Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte (Psal. I, 2) . Cujus quidem assidui studii in lege Domini quae sequatur utilitas statim adjungitur: Et erit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum. Quasi enim lignum aridum est et infructuosum, quod fluentis divinorum eloquiorum non irrigatur. De quibus scriptum est: Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38) . Haec illa sunt fluenta, de quibus in laude sponsi canit sponsa in Canticis eum [Col. 0313B] describens: Oculi ejus sicut columbae super rivulos aquarum, quae lacte sunt lotae, et resident juxta fluenta plenissima (Cant. V, 12) . Et vos igitur lacte lotae, id est candore castimoniae nitentes juxta haec fluenta quasi colombae residete, ut hinc sapientiae haustus sumentes, non solum discere, sed et docere, et aliis tanquam oculi viam possitis ostendere, et sponsum ipsum non solum conspicere, sed et aliis valeatis describere. De cujus quidem singulari sponsa, quae ipsum aure cordis concipere meruit, scriptum esse novimus: Maria autem conservabat omnia verba haec, conferens in corde suo (Luc. II, 19) . Haec igitur summi Verbi Genitrix verba ejus in [Col. 0314A] corde potius habens quam in ore, ipsa etiam diligenter conferebat, quia studiose singula discutiebat, et invicem sibi ea conferebat; quam congrue scilicet inter se convenirent omnia. Noverat juxta mysterium legis omne animal immundum dici, nisi quod ruminat et ungulam findit. Nulla quippe est anima munda, nisi quae meditando quantum capere potest divina ruminat praecepta, et in iis exsequendis discretionem habeat, ut non solum bona, sed et bene, hoc est recta faciat intentione. Divisio quippe ungulae pedis, discretio est animi, de qua scriptum est: Si recte offeras, recte autem non dividas, peccasti. Si quis diligit me, inquit Veritas, sermonem meum servabit (Joan. XIV, 23) . Quis autem verba vel praecepta Domini sui servare obediendo [Col. 0314B] poterit, nisi haec prius intellexerit? Nemo studiosus erit in exsequendo, nisi qui attentus fuerit in audiendo. Sicut et de beata illa legitur muliere, quae caeteris omnibus postpositis sedens secus pedes Domini audiebat verbum illius: illis videlicet auribus intelligentiae quas ipsemet requirit dicens: Qui habet aures audiendi, audiat (Matth. XI, 15) . Quod si in tantae fervorem devotionis accendi non valetis, imitamini saltem et amore et studio sanctarum litterarum beatas illas sancti Hieronymi discipulas Paulam et Eustochium, quarum praecipue rogatu tot voluminibus Ecclesiam praedictus doctor illustravit.

[Col. 0313C] Instructiones nostrae sumunt exordium a doctrina Christi praedicantis, et tenentis paupertatem, humilitatem et obedientiam. Sequimur autem vestigia apostolorum in commune viventium. In habitu nostro conservamus paupertatem et humilitatem, in subjectione obedientiam: in conversatione nostra, quia communiter vivimus, sequimur apostolos. Quia undecunque beneficia temporalia proveniant, dividitur singulis prout potest; si non abundat omnibus, maxime datur magis indigentibus. Et quoniam saeculo abrenuntiamus, et Deo militamus, persistamus in proposito castitatis, et pro viribus nostris juxta mensuram donationis suae ei placere contendamus.

De convenientia consuetudinum.

[Col. 0313D] Domino super nos prospiciente, et aliqua loca nobis largiente, misimus quasdam ex nostris ad religionem tenendam numero sufficiente. Annotamus autem boni propositi nostri consuetudines, ut quod tenuit mater incommutabiliter, teneant et filiae uniformiter.

De habitu.

Habitus noster vilis est et simplex, in agninis pellibus, in lineis et laneis vestibus. In iis emendis vel faciendis non eliguntur pretiosa, sed quod vilius comparari vel haberi potest. Quodcunque sufficere [Col. 0314C] debeat adnotandum esset; sed longe sumus a sufficientia.

De lectis.

In lectulis nostris habemus culcitras, et pulvinaria, et lintea linea sicut singulis dividitur. Si non recipiant singulae quod sufficiat, paupertati ascribitur.

De cibis.

Pane quolibet vescimur; si fuerit triticum, triticeo; si defuerit, pane cujuslibet annonae. In refectorio nostro cibi sine carnibus sunt legumina, et ea quae nutrit hortus. Lac, ova et caseus rarius apponuntur, et pisces, si dati fuerint. Vinum mistum sit aqua. Duo pulmenta in prima refectione habentur. In coena vero herbae, vel fructus, vel aliquid [Col. 0314D] tale, si haberi poterit. Horum quoque deficientiam sine murmure portamus.

De obedientia.

Soli abbatissae et priorissae debitum exhibetur obedientiae. Nulla praesumit claustra monasterii egredi sine harum licentia. Nulla loqui, nulla dare aliquid vel recipere, nulla retinere nisi quod permissum fuerit. De caetero nobis invicem obedimus affectu charitatis.

Unde necessaria proveniant.

Religionis erat de cultu terrarum et labore proprio [Col. 0315A] vivere, si possemus. Sed quia ex debilitate non sufficimus, admittimus conversos et conversas, ut quae per nos administrari rigor non permittit religionis, per eos adimpleatur. Recipimus etiam quascunque fidelium eleemosynas more caeterarum Ecclesiarum.

Quando egredimur.

Statutum tenemus, quod nulla velata, causa cujuscunque necessitatis, egrediatur ad forensia negotia, vel ingrediatur domum cujuslibet saecularis. Ad familiaria vero negotia et ad custodiam rerum nostrarum mittimus in domos nostras probatas tam aetate quam vita et moniales et conversas.

De longinquo venientibus.

Supervenientem nobiscum diu manere non permittimus; [Col. 0315B] sed si remanere voluerit, et eam ratio suscipi permiserit, primo septem dies, aut profiteatur, aut discedat.

Quando fit conversa monialis.

Si ad nos aliqua conversa veniens in conversatione laicarum suscepta fuerit, nullatenus postea monialis efficietur, sed in ea vocatione, in qua vocata est, permaneat.

De officiis nocturnis a Kal. Octobr. usque ad Pascha.

Audito signo, ad vigilias cum festinatione surgimus, et moderate nos cohortantes festinamus ad opus Dei: et dimisso signo ad nutum priorissae faciamus consuetas orationes, in solemnitatibus [Col. 0315C] inclinatae, in privatis diebus prostratae. Completis orationibus signamus nos, et ingredimur stationes nostras. Hebdomadaria, cujus est Deus in adjutorium, incipit: Veni, sancte Spiritus, prosequens versum et orationem. Quod et facimus in principiis omnium horarum, in praecipuis solemnitatibus cantando, caeteris diebus sine cantu. Hebdomadaria incipit, Domine, labia mea, et prosequimur divinum officium juxta consuetudinem regularium ecclesiarum. Post vigilias egredimur omnes, et firmatur oratorium, si dies non fuerit, et accenso lumine in capitulo sedent quae lectionis vel operis indigent. Si dies fuerit, statim sequitur Prima. In festivitatibus et dominicis diebus, sive dies fuerit, sive non fuerit, revertimur omnes in dormitorium, pausantes [Col. 0315D] in lectulis, donec die clarius illucescente ad sonitum dormitorii veniamus in claustrum. Pulsatur prima, et faciente signum priorissa, ingredimur omnes ecclesiam praecedente schola et junioribus. Similiter ante omnes horas exspectatur signum priorissae. Ante primam fit oratio inter formas sicut ante vigilias. Post primam sequitur missa matutinalis. Inde itur in capitulum, et fiunt clamationes et emendationes juxta modum culparum, consideratione tenentis capitulum. Quibusdam solemnitatibus veniunt sorores in capitulum, et emendantur culpae earum. Quotiescunque autem fratres graviter delinquunt, vocantur in capitulum, et coram communi capitulo corriguntur, ut majori confundantur erubescentia. Praecipuis solemnitatibus [Col. 0316A] habetur sermo in capitulo. Egressae de capitulo vacamus lectioni usque ad Tertiam, si hora permiserit. Sequitur tertia et major missa. Sequitur et sexta sine intervallo. Post sextam vacamus lectioni usque ad nonam. Ministrae et lectrix accipiunt mistum. Post nonam ingredimur refectorium, auditur lectio cum summo silentio, et in caeteris ordinem regularium sequimur. Dicto Tu autem, procedimus ordinate gratias cantantes, et ingredimur oratorium. Finitis gratiis in ecclesia, ingredimur capitulum, et conveniunt sorores laicae, et exponitur aliquid aedificationis in communi audientia, referente illa cui injunctum fuerit. Si tempus superfuerit, sedemus in claustro usque ad vesperas. Cantantur vesperae. Sciendum est, quia nulla chorum [Col. 0316B] egreditur sine licentia. Post vesperas sedemus in claustro meditationi servientes, et in cordibus orantes absque signis penitus cum summo silentio. Ante collationem bibimus in refectorio. Hebdomadaria donante benedictionem, statim accedimus ad collationem, nulla divertente alicubi. Post collationem cantamus in ecclesia completorium. Dicto Requiescant in pace, facimus orationem inter formas. Ad signum abbatissae vel priorissae erectae consignamus nos, et egredientes per ordinem, incipientes a senioribus, aspergit nos aqua benedicta abbatissa vel priorissa. Ascendentes in dormitorium divertimus ad lectulos nostros, et collocamus nos vestitae et cinctae jacentes.

De dominicis diebus.

[Col. 0316C] Diebus dominicis exeuntes de capitulo, accipiunt aquam benedictam ab abbatissa vel priorissa, et facimus processionem in claustro, una portante crucem, et duabus cereos. Post sextam reficimus. Post refectionem statim nona. Post nonam aliquid exponitur ad aedificationem, sicut superius dictum est. Post vesperas fit coena. Et eo modo nos habemus deinceps quo superius dictum est. Privatis diebus, summo mane cantatur prima, postea sedemus in claustro usque ad tertiam, legentes et cantantes et operantes. Praecedit oratio inter formas, et sequitur tertia. Post tertiam missa matutinalis. Inde itur in capitulum. Egressae de capitulo sedemus in claustro. Debiliores sumunt mistum, secundum dispensationem [Col. 0316D] abbatissae. Nulli licet sedere in claustro sine opere vel lectione. Post sextam sequitur major missa, et statim nona. Post nonam ingredimur refectorium. Caetera prosequimur ut superius dictum est.

De tempore aestivo.

A Pascha vero usque ad supradictas Kalendas Octobris, post laudes revertimur ad lectulos nostros, et aliquo intervallo fit sonitus in dormitorio, et surgentes venimus in claustrum et legimus et cantamus usque ad primam. Ante primam tam festivis diebus quam privatis aguntur orationes inter formas. Post primam sequitur missa matutinalis. Inde itur in capitulum. Egressae capitulum, sedemus in claustro legentes et operantes usque ad tertiam. [Col. 0317A] Post tertiam major missa agitur. Sexta; et itur in refectorium. Post gratiarum actionem imus in dormitorium, et licet dormire, legere, operari in lectulis sine alicujus inquietatione. Audito primo signo nonae surgimus et praeparamus nos, ut dum secundum signum pulsaverit, ad signum abbatissae vel priorissae ordinate ingrediamur ecclesiam. Post nonam agimus pro defunctis. Inde ingredimur refectorium et bibimus aquam. Deinceps in claustrum sedimus, legentes et operantes. Egredimur etiam ad laborem qualibet hora diei necessario advocatae fuerimus. Post vesperas agitur coena. Deinceps nos habemus sicut superius dictum est. In litania majore, tribus diebus Rogationum, sexta feria, et sabbato, vigilia sancti Joannis Baptistae, vigilia [Col. 0317B] apostolorum Petri et Pauli, vigilia sancti Laurentii, vigilia Assumptionis, et ab Idibus Septembris usque ad Pascha jejunamus.

Ex concilio Triburiensi, cap. 10.

Virgines quae ante duodecim annos insciis mundiburdis suis sacrum velamen capiti suo imposuerint, et illi mundiburdi annum et diem hoc tacendo consenserint, in sancto proposito permaneant. Et si in praedicto anno et die pro illis proclamaverint, petitioni eorum assensus praebeatur: nisi forte Dei timore tactae cum eorum licentia in religionis habitu perseverent.

De consecratione sanctimonialium, ex concilio Carthaginiensi.

[Col. 0317C] Sanctimonialis virgo cum ad consecrationem suo episcopo offertur, in talibus vestibus applicetur, qualibet [qualibus] semper usura est, professioni et sanctimoniae aptis.

Ex decreto Gelasii, cap. 12.

Devotis quoque virginibus, nisi aut in Epiphania, aut in Albis paschalibus, aut in apostolorum natalitiis, sacrum minime velamen imponatur; et non ante quinque et viginti annos, nisi forte, sicut de baptismate dictum est, gravi languore correptis. Ne sine hoc munere de saeculo exeant, implorantibus non negetur.

Ex decreto Pii papae.

Ut virgines non velentur ante quinque et viginti [Col. 0317D] annos aetatis, nisi forte necessitate periclitantis virginalis pudicitiae, et non sunt consecrandae in alio tempore nisi in Epiphania, et in Albis paschalibus, et in apostolorum natalitiis, nisi causa mortis urgente.

Ex concilio Milevitano, cap. 25.

Item placuit, ut quicunque episcoporum necessitate periclitantis pudicitiae virginalis, cum vel portitor potens, vel raptor, aliquis formidatur, vel si etiam aliquando mortis periculoso scrupulo compuncta fuerit, ne non velata moriatur, aut exigentibus parentibus aut iis ad quorum curam pertinet, velavit virginem, seu velavit intra quinque et viginti annos aetatis, non ei obsit concilium quod de isto numero annorum constitutum est.

[Col. 0318A] Hieronymus contra Jovinianum.

Si nupserit virgo, non peccavit: non illa virgo quae semet cultui Dei dedicavit. Harum enim si qua nupserit, habebit damnationem, quod primam fidem irritam fecit. Si autem hoc de viduis dictum objecerint, quanto magis de virginibus praevalebit; cum etiam iis non liceat, quibus aliquando licuerit? Virgines enim, quae post consecrationem nupserunt, non tam adulterae quam incestae sunt.

Ex Decreto Euticiani papae, cap. 13.

Nihilominus etiam in quibusdam locis inditum invenimus usum stultitiae plenum, et ecclesiasticae auctoritati contrarium, eo videlicet quod nonnullae abbatissae et aliquae ex sanctimonialibus viduis et [Col. 0318B] puellis virginibus contra fas velum imponere praesumant, et ideo nonnullae injuste velatae putant se liberius suis carnalibus desideriis posse inservire, et suas voluntates explere. Quapropter statuimus ut si abbatissa, aut quaelibet sanctimonialis post hanc diffinitionem in tantam audaciam proruperit, ut aut viduam aut puellam virginem velare praesumat, judicio canonico usque ad satisfactionem subdatur.

Bonifacius martyr Hilteribaldo regi Anglorum.

Apud Graecos et Romanos, quasi blasphemiam Deo irrogasset, qui in hoc reus sit, ut proprie de hoc peccato ante ordinationem interrogatus si reus fuerit inventus, ut cum velata et consecrata una [Col. 0318C] concubuisset, ab omni gradu sacerdotum Dei prohiberetur. Propter hoc, fili carissime, sollicite considerandum est quanti ponderis hoc peccatum esse videtur ante oculos aeterni judicis, quod facientem inter idololatriae servos constituet, et a divino ministerio altaris abjiciet. Licet autem peracta poenitentia reconciliatus sit Deo.

Ex concilio Rothomagensi, cap. 9.

Statutum est viduas non debere velari, similiter et hoc statutum est, ut si quispiam presbyterorum deinceps hujus constitutionis normae contumaciter transgressor extiterit, scilicet ut aliquas viduas velare praesumat, quia et hoc episcopis non licet, gradus sui periculum incurrat. Similiter et de puellis [Col. 0318D] virginibus a presbyteris non velandis statutum est, ut si quis hoc facere tentaverit, tanquam transgressor canonum damnetur.

Ex concilio Moguntinensi, cap. 6.

Viduas autem velare pontificum nullus tentet, prout statutum est in decretis Gelasii cap. 13, quod nec auctoritas divina, nec canonum forma praestitit. Quae si propria voluntate continentiam fuerit professa, ut in ejusdem Gelasii cap. 21 legitur, ejus intentio pro se rationem reddat Deo, quia sicut secundum Apostolum, si continere se non poterat, nullatenus nubere vetabatur, sic secum habita deliberatione promissam fidem pudicitia Deo debet custodire. Nos autem auctoritate Patrum suffulti in hoc sacro conventu sancimus et labore [Col. 0319A] judicamus, si sponte velamen quamvis non consecratum sibi imposuerit, et in Ecclesia inter velatas oblationem Deo obtulerit, velit nolit, sanctimoniae habitum ulterius habere debet, licet sacramento confirmare velit eo tenore et ratione velamen sibi imposuisse, ut iterum posset deponere.

Ex concilio Aurelianensi, cap. 3.

Viduae, quae ab altari sacro velamen accipiunt spontanea voluntate sacrae conversationis, decrevit sancta synodus in eodem proposito eas permanere. Non enim fas esse decernimus, ut postquam semet Deo sub velo consecraverint, et inter velatas oblationem fecerint, iterum eis concedi Spiritui sancto mentiri.

Nicolaus papa archiepiscopo C. et ejus suffragantibus.

[Col. 0319B] Vidua quidem, quae capiti imposuerit sacrum velamen, si inter caeteras velatas feminas in ecclesia oraverit, et oblationem cum illis obtulerit, si professa est in eodem habitu permanere, spondens nunquam religionis velamen deponere, a religionis observantia discedere non praesumat.

Augustinus de dono viduitatis.

Viduae, quae se non continent nubant antequam professae continentiam devoveant, quod nisi reddant jure damnentur.

Ex concilio Arausico, cap. 6.

Viduitatis servandae professionem coram episcopo in secretario habitam, imposita coram episcopo veste viduali non esse violandam; ipsam tamen [Col. 0319C] professionis desertricem merito esse damnandam decernimus.

Ex concilio Toletano, cap. 5.

Omnes feminae venientes ad sacram religionem et pallio capita contegant, et conscriptam roboratamque professionem faciant, postquam ulterius non sinantur relabi ad praevaricationis audaciam. Quae vero ex iis omnibus fuerint repertae animum aut vestem in transgressionem dedisse, excommunicationis sententiam ferant, et rursus mutato habitu in monasteriis, donec diem ultimum claudant, sub aerumnis arduae poenitentiae permaneant religatae.

Ex decretis Gelasii papae ad Sicilienses episcopos missis, cap. 9.

[Col. 0319D] Neque viduas ad nuptias transire patimur, quae in religioso proposito diuturna observatione permanserunt. Similiter virgines nubere prohibemus, quas annis plurimis in monasteriis aetatem egisse contigerit.

Ex epistola Gregorii papae missa ad Bonifacium.

Viduas a proposito discedentes viduitatis, super quibus nos consulere voluit dilectio tua, frater charissime, credo te nosse a sancto Paulo, et multis sanctis Patribus, nisi convertantur, olim esse damnatas. Quas et nos apostolica auctoritate esse damnandas, [Col. 0320A] et a communione fidelium, atque a liminibus Ecclesiae arcendas fore censemus, usquequo obediant suis episcopis; et ad bonum quod coeperunt, invitae aut voluntariae revertantur. De virginibus autem non velatis, si deviaverint, a sanctae memoriae praedecessore nostro papa taliter decretum habemus. Hae vero quae necdum sacro velamine tectae, tamen in proposito virginali semper simulaverunt se permanere, licet velatae non fuerint, si nupserint, aliquanto tempore his agenda poenitentia est, quia sponsio earum a Domino tenebatur. Si enim inter homines solet bonae fidei contractus nulla ratione dissolvi; quanto magis ista pollicitatio, quam cum Deo pepigit, solvi sine vindicta non poterit? Nam si virgines nondum velatae taliter [Col. 0320B] poenitentia publica puniuntur, et a coetu fidelium, usquequo ad satisfactionem veniant, excluduntur; quanto potius viduae, quae perfectioris aetatis, et maturioris sapientiae atque consilii existunt, virorumque consortio multoties usae sunt, et habitum religionis assumpserunt, et demum apostataverunt atque ad priorem vomitum sunt reversae, a nobis et ab omnibus fidelibus a liminibus ecclesiae, et a coetu fidelium usque ad satisfactionem sunt eliminandae et carceribus tradendae? Qualiter juxta beatum Paulum tradere hujusmodi hominem Satanae, et spiritus salvus sit in die Domini (I Cor. V, 5) . De talibus et Dominus per Moysen loquitur: «Auferte malum de medio vestri (ibid., 13) .» De quibus et per Prophetam ait: «Laetabitur justus cum [Col. 0320C] vindictam viderit, manus suas lavabit in sanguine peccatoris (Psal. LVII, 11) .» De talibus namque, et eorum similibus, atque eisdem consentientibus dicitur, quia «non solum qui faciunt, sed et qui consentiunt facientibus rei sunt (Rom. I, 32) .»

Ex epistola Nicolai papae, cap. 5

Nicolaus servus servorum Dei, reverentissimo ac sanctissimo confratri nostro Adaberino ⁜ (72) sanctae Vivacensis ecclesiae archiepiscopo. Quod interrogasti de femina, quae post obitum viri sui velamen sacrum super caput suum imposuit, et finxit se sub eodem velamine sanctimonialem esse, postea vero ad nuptias rediit, bonum mihi videtur, quia per hypocrisim ecclesiasticam regulam conturbare voluit, [Col. 0320D] et non legitime in voto permansit, ut poenitentiam agat de illusione nefanda, et revertatur ad id quod spopondit, et in sacro ministerio inchoavit. Nam si consenserimus, quod omnia ecclesiastica sacramenta quisque prout vult fingat, et non vere faciat, omnis ordo ecclesiasticus turbabitur, nec Catholicae fidei jura consistunt, nec canones sacri rite observantur. Quid enim profuit Simoni Mago baptisma sacrum ficte suscipere, et in christianitate se permansurum finxisse, cum per Apostolum fraude ejus detecta quod sibi futurum esset pronuntiatum fuit? Ait enim: «Poenitentia tua tecum sit in perditione. Cor enim tuum non est rectum coram [Col. 0321A] Deo. Poenitentiam itaque age de hac nequitia tua, et roga Deum ut forte remittatur tibi cogitatio cordis tui. In felle enim amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse (Act. VIII, 20-23) .» Ideo tales, nisi resipiscant, spirituali gladio percutere censemus. Non enim fas Spiritui sancto mentiri sicuti Ananias et Saphira mentiti sunt, et statim perierunt.

Ex concilio Arelatensi, cap. 7.

Sciendum est omnibus, quod Deo sacratarum feminarum corpora per votum propriae sponsionis et verba sacerdotis Deo consecrata templa esse Scripturarum testimoniis comprobantur; et ideo violatores earum sacrilegi, ac juxta Apostolum filii perditionis esse noscuntur.

[Col. 0321B] Apostolus dicit.

«Praecipe, inquit, ut viduae irreprehensibiles sint. Vidua eligatur non minus quadraginta [ vulg. sexaginta] annorum in operibus bonis testimonium habens si filios educavit.» Et: «Adolescentiores viduas devita. Cum enim luxuriatae fuerint, in Christo nubere volunt, habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt, simul et otiosae loquentes quod non oportet. Volo ergo juniores nubere, filios procreare, matresfamilias esse, nullam occasionem dare adversario maledicti gratia. Jam enim quaedam conversae sunt retro Satanam (I Tim. V, 7-15) .»

Ex concilio Moguntinensi, cap. 13.

[Col. 0321C] Abbatissas autem cum sanctimonialibus omnino recte et juste vivere censemus. Quae vero professionem secundum regulam sancti Benedicti fecerunt, singulariter vivant. Sin autem canonice vivant, pleniter et sub diligenti cura custodiam habeant, et in claustris suis permaneant, nec foras exitum habeant. Sed et ipsae abbatissae in monasteriis sedeant, nec foras vadant sine licentia et consilio episcopi sui.

Ex concilio Moguntino, cap. 26.

Abbatissa nequaquam de monasterio egrediatur, nisi per licentiam sui episcopi. Et si quando foras pergit, de sanctimonialibus quas secum ducit, curam habeat maximam, ut nulla eis detur occasio [Col. 0321D] peccandi.

Ex concilio Grantiensi [Gangrensi ], cap. 9.

Abbatissa diligentem habeat curam de congregatione sibi commissa, et provideat ut in lectione et officio, in modulatione psalmorum ipsae sanctimoniales strenuae sint, et in omnibus operibus bonis. Illa eis ducatum praebeat, utpote pro animabus earum rationem redditura in conspectu Domini, et stipendia sanctimonialibus praebeat necessaria, ne forte per indigentiam cibi aut potus peccare compellantur.

Ex concilio Moguntiensi, cap. 14.

Sanctimoniales, nisi forte abbatissa sua pro aliqua necessitate incumbente, nequaquam de monasterio egrediantur.

[Col. 0322A] Ex concilio Granecensi [Gangrensi ], cap. 13.

Si qua mulier propter continentiam quae putabatur, habitum immutavit, et pro solito muliebri amictum virilem sumat, anathema sit.

Ex eodem concilio, cap. 14.

Si qua mulier propter divinum cultum, ut aestimat, crines attondet, quos ei Deus ad subjectionis memoriam tribuit, tanquam praeceptum dissolvens obedientiae, anathema sit.

Ex concilio Rothomagensi, cap. 3.

Ut episcopus monasteria monachorum et sanctimonialium frequenter introeat, et cum gravibus et religiosis personis in earum conventu residens, eorum vel earum vitam et conversationem diligenter [Col. 0322B] excutiat. Si quid reprehensibile invenerit, corrigere satagat. Sanctimonialium etiam pudicitiam sublimiter investiget, et si aliqua invenitur, quae neglecto proposito castitatis clerico aut laico impudenter misceatur, acriter verberibus coerceatur, et in privata custodia retrudatur, nisi quod male commisit digne peniteat. Interdicatur etiam ex auctoritate sacrorum canonum, ut nullus laicus aut clericus in earum claustris et secretis habitationibus accessum habeat, neque presbyteri nisi tantum ad missam. Expleta missa, ad ecclesias suas redeant. Omnibus praeterea publice et privatim denuntiet, quantum sit piaculum qui sponsam Christi vitiare praesumit. Si enim ille reus tenetur qui sponsam hominis violat, quanto magis reus majestatis efficitur, qui sponsam [Col. 0322C] omnipotentis Dei corrumpit?

De monialibus.

Episcopi ut moniales vivant sine proprio curam adhibeant diligentem, ne se possint excusare praetextu alicujus paupertatis.

De sanctimonialibus.

Statuimus ut abbatissae et priorissae, et aliae obedientiariae, de singulis proventibus, redditibus, et expensis singulis annis computent in capitulo, quater in anno ad minus; et ut status tam obedientiarum quam prioratuum a claustralibus cognoscatur, compotus redigatur in scriptis: ita quod conventus penes se retineat unum scriptum, et abbatissa aliud. Propter scandala, quae ex monialium conversatione proveniunt, statuimus de monialibus nigris ne aliquod [Col. 0322D] depositum in domibus suis recipiant ab aliquibus personis, maxime arcas clericorum vel laicorum causa custodiae apud se minime deponi permittant. Pueri et puellae, quae solent ibi nutriri et institui, penitus expellantur. Omnes communiter comedant in refectorio, et in dormitorio solitariae dormiant. Camerae omnes monialium destruantur, nisi aliqua per inspectionem episcopi necessaria retineatur ad infirmariam faciendam, vel alia de causa, quae episcopo justa et necessaria videatur. Item moniales nullatenus exire permittantur, vel extra pernoctare, nisi forte ex magna causa, et raro: et abbatissae injungatur, ne aliter permittat egredi moniales. Et si aliquando abbatissa ex justa causa alicui permittat, eidem injungat quod sine mora revertatur, [Col. 0323A] et det ei sociam non ad voluntatem suam, sed quam viderit expedire. Ostia suspecta et superflua obstruantur. Circa hoc autem episcopi diligentiam adhibeant et curam, per se et per ministros suos, et vitas et conversationes ipsarum taliter restringant, quod per eorum diligentiam scandala, quae de earum vita in praesenti proveniunt, sopiantur.

De sororibus non emittendis.

Sorores nostrae non egrediantur, nisi forte mittantur de claustro ad claustrum moraturae ad minus per annum. Verum, si evidens necessitas ingruerit, propter quam oporteat aliquam egredi, fiat de licentia Praemonstrensis abbatis, dum tamen sine gravi periculo ejus possit exspectari assensus. Si quis [Col. 0323B] abbas aliquam aliter emiserit, puniantur secundum quantitatem excessus, arbitrio capituli generalis, et maxime si scandalum emerserit de sorore emissa. Tempore vero guerrarum liceat cuilibet abbati sorores sibi subditas ad loca tuta transferre. Quod si aliter fuerit, abbas, sub quo hoc contigerit, per annum continuum in feria sexta jejunet in pane et aqua.

De sororibus non recipiendis.

Quoniam instant tempora periculosa, et Ecclesiae supra modum gravantur, communi consilio capituli statuimus, ut amodo nullam sororem recipiamus. Si quis autem hujus statuti transgressor exstiterit, abbatissa sua sine misericordia punietur.

[Col. 0323C] Item de sororibus non recipiendis.

Nulla soror de caetero recipiatur in ordine, nisi locis illis qui sunt ab antiquo recipiendis sororibus perpetuo deputata.

De testimonio sororum recipiendarum.

Si mulieres aliquae ex antiqua concessione facta eis ante institutionem editam de sororibus non recipiendis, recipi voluerint in sorores, nullomodo recipiantur, nisi probaverint vel per litteras, vel per sufficientem numerum fratrum, utpote per quatuor vel quinque, quod concessio fuerit facta eis ante inhibitionem ordinis per abbatem vel conventum.

De mulieribus non permutandis.

Mulieres quae ab antiquo loca habent in domibus [Col. 0323D] nostris, ut recipiantur in sorores, nullis aliis loca sua conferant, nec fiat circa mulieres aliqua mutatio personarum.

De puellis non nutriendis in domibus nostris.

Cum propriis fratribus ac sororibus nostris etiam tenui victu sufficere vix possimus, absurdum videretur si alienos in deliciis nutriremus, et tales maxime, de quorum fratres aut sorores nostrae possent conversatione corrumpi. Eapropter censuimus sub districta inhibitione cavendum, ut, emissis omnino saecularibus, quae ad nutriendum in claustris sororum nostrarum hactenus sunt receptae, nulla alia prorsus ad nutriendum de caetero admittatur. Quod si aliqua voluerit exire jam recepta, vel si ad nutriendum recipiatur, per se, vel per alios [Col. 0324A] intruserit violenter, cessetur in eodem loco quousque exierit, penitus a divinis.

Quod sorores nostrae non habeant nigras tunicas.

Praedictis namque duximus annectendum, statuentes sub poena excommunicationis firmiter observari, ut sorores nostrae nonnisi in tunicis albis et nigris superpelliceis induantur. In quibus videlicet superpelliceis nulla vel superfluitas vel curiositas videatur, et ne sit notabilis habitus earumdem, ne vestes potius videantur quam morum delicias affectare.

De sororibus in lapsu carnis deprehensis.

Si aliqua soror deprehensa fuerit in lapsu carnis, statim emittatur a domo, et nullomodo, etiamsi obtinuerit misericordiam, de caetero revertatur, nisi [Col. 0324B] sub tali lege quod velo careat in perpetuum, et sub vili veste et tenui victu nullatenus egressura de claustro serviat ut ancilla. Verum, si secundo commiserit, ejiciatur, et nullum de caetero receptionis suae debitum ab ordine praestoletur. Sane si aliqua extra septa sororum exierit, omni sexta feria per annum in pane et aqua abstineat. Porro, si extra exteriorem portam domus exierit, infra octo dies si reversa fuerit, poterit recipi ut fugitiva. Ita tamen ut per quadraginta dies subjiciatur poenae gravioris culpae, et omni sexta feria per annum reficiatur in pane et aqua. Post dies octo revertenti adjiciatur ad poenam, ut usque ad sequens generale capitulum velo careat, et serviat ut ancilla; non tamen [Col. 0324C] hac occasione egressura a claustro.

De egressione sororum.

Quasdam Ecclesias nostri ordinis de facili egressione sororum audivimus infamari. Sed quia inde multa pericula animarum possunt emergere, et forsitan emerserunt, prohibemus ne amodo ad aliquod negotium vel laborem, sive etiam in causis ad testimonium perhibendum, egrediantur de caetero.

De communi vita sororum.

Docente historia Actuum apostolorum, satis est lucidum et apertum, quod Ananias et Saphira, uxor sua, oblatis apostolorum Principi iis quae transitorie possidebant, et retenta parte pretii cujusdam agri venditi ab eisdem, morte subitanea sunt percussi. Quia ergo quaecunque scripta sunt ad nostram [Col. 0324D] doctrinam scripta sunt, ut proprietatis vitium, vel saltem species exstirpetur, statuimus ut quilibet abbas nostri ordinis ita sororibus suis provideat, ut de communi et in communi vivant, communiter operentur, et ad communem utilitatem; nec permittantur habere proprium, sed necessaria eis administrentur de communi, secundum Ecclesiarum, ad quas pertinent, facultates. Si quid autem ipsarum alicui datum fuerit a quoquam, secundum patris nostri Augustini praeceptum, statim redigat in commune. Quod si retinere praesumpserit, deprehensa ab abbate vel priorissa, gravius secundum ordinis statuta puniatur.

Ne sorores frequententur.

Cum secundum Apostolum universos Christi fideles, [Col. 0325A] et maxime viros religiosos ab omni specie mala deceat abstinere; inhibemus tam subditis quam praelatis ostium aperire sororum, et hoc in domibus alienis. Sustinemus tamen, ut si quis accesserit ad eas gratia praedicandi, aperto ostio ecclesiae, [Col. 0326A] ulterius non procedat, imo sedens in eodem effundat ipsis audientibus verbum Dei, nec permittat aliquatenus capellanos aut socios suos introire ad ipsas.

[Col. 0325A] Beatus Hieronymus in eruditione virginum Christi [Col. 0325B] plurimum occupatus, inter caetera, quae ad aedificationem earum scribit, sacrarum studium litterarum eis maxime commendat, et ad hoc eas non tam verbis hortatur, quam exemplis invitat. Memor quippe sententiae, qua Rusticum instruens ait: «Ama scientiam Scripturarum, et carnis vitia non amabis;» tanto magis necessarium amorem hujus studii feminis esse censuit, quanto eas naturaliter infirmiores et carne debiliores esse conspexit. Nec solum ad hanc virginum exhortationem argumentum a similitudine a virginibus sumptum inducit, unde ad comparationem minoris, viduas et conjugatas in exemplum assumit: quo magis sponsas Christi ad hoc studium incitet per matronas seculi, et ex virtute laicarum torporem excutiat vel [Col. 0325C] confundat monialium. Et quoniam, juxta illud Gregorianum, «a minimis quisque inchoat, ut ad majora perveniat;» praemittere juvat quanta diligentia virgunculas in sacris imbuere litteris studuerit. Unde, ut omittam caetera, illud nunc in medium procedat, quod ad Laetam de institutione filiae suae Paulae, propter morum doctrinam, tradit hanc litterarum disciplinam. «Sic erudienda est, inquit, anima, quae futura est templum Dei. Fiant ei litterae vel buxeae, vel eburneae, et suis nominibus appellentur. Ludat in eis, ut et lusus ipse eruditio sit. Et non solum ordinem teneat litterarum, ut memoria nominum in canticum transeat: sed et ipse inter se crebro ordo turbetur, et mediis ultima, primis [Col. 0325D] media misceantur, ut eas non sono tantum, sed et visu noverit. Cum vero coeperit trementi manu stylum in cera ducere, vel alterius superposita manu teneri regantur articuli, vel in tabula sculpantur elementa; ut per eosdem sulcos inclusa marginibus trahantur vestigia, ut foras non queant evagari. Syllabas jungat ad praemium, et quibus illa aetas deliniri potest, munusculis invitetur. Habeat in discendo socias, quibus invideat, quarum laudibus mordeatur. Non objurganda est, si tardior sit; sed laudibus excitandum est ingenium, et ut vicisse gaudeat, et victa doleat. Cavendum imprimis, ne oderit studia, ne amaritudo eorum, praecepta in infantia, ultra rudes annos transeat. Ipsa nomina, per quae consuescit paulatim verba contexere, non sint fortuita, sed certa et coacervata de industria, prophetarum videlicet, atque apostolorum, et omnis [Col. 0326A] ab Adam patriarcharum series, de Matthaeo Lucaque [Col. 0326B] descendat: ut, dum aliud agit, futurae memoriae praeparetur. Magister probae aetatis et vitae, atque eruditionis est eligendus; nec, puto, erubescet vir doctus id facere in propinqua vel nobili virgine, quod Aristoteles fecit in Philippi filio, ut ipse librariorum vilitate initia traderet litterarum. Non sunt contemnenda quasi parva, sine quibus magna consistere non possunt. Ipse elementorum sonus, et prima institutio praeceptorum aliter de erudito, aliter de rustico ore profertur. Nec discat in tenero, quod ei postea dediscendum est. Difficulter eradicatur, quod rudes animi perbiberunt.» Graeca narrat historia Alexandrum potentissimum regem, orbisque domitorem, et in moribus, et in incessu, Leonidis paedagogi sui non potuisse carere vitiis, quibus [Col. 0326C] adhuc parvulus fuerat infectus. Ut autem pronuntiationem scripturae commendet memoriae, certam et ipse lectionis mensuram singulis diebus vult praefigi: quam cum memoriter persolvat, nec solum Latinis, verum etiam Graecis litteris operam dari praecipit, cum utraeque linguae tunc Romae frequentarentur, et maxime propter scripturas de Graeco in Latinum versas: ut eas ex origine sua melius cognosceret, ac verius dijudicare posset. Nondum enim Hebraicae veritatis translatione Latinitas utebatur. Ait itaque: «Reddat tibi pensum quotidie de Scripturarum floribus carptum. Ediscat Graecorum versuum numerum. Sequatur statim et Latina eruditio: quae si non ab initio os tenerum composuerit, [Col. 0326D] in peregrinum sonum lingua corrumpitur, et externis vitiis sermo patrius sordidatur. Pro gemmis et serico, divinos codices amet, in quibus non auri, et pellis Babylonicae vermiculata pictura, sed ad fidem placeat emendata et erudita distinctio. Discat primo Psalterium, his se canticis avocet, et in Proverbiis Salomonis erudiatur ad vitam. In Ecclesiaste consuescat, quae mundi sunt, calcare. In Job, virtutis et patientiae exempla sectetur. Ad Evangelia transeat, nunquam ea depositura de manibus. Apostolorum Acta et Epistolas tota cordis imbibat voluntate. Cumque pectoris sui cellarium his opibus locupletaverit, mandet memoriae prophetas, Heptateuchum, et Regum, et Paralipomenon libros, Esdrae quoque et Esther volumina. Ad ultimum, sine periculo discat Canticum canticorum; ne, si in exordio legerit, sub carnalibus verbis spiritualium nuptiarum [Col. 0327A] epithalamium non intelligens, vulneretur. Caveat omnia apocrypha, et, si quando ea non ad dogmatum veritatem, sed ad signorum reverentiam legere voluerit, sciat non eorum esse, quorum titulis praenotantur, multaque his admista vitiosa, et grandis esse prudentiae aurum in luto quaerere. Cypriani opuscula semper in manu teneat. Athanasii Epistolas, et Hilarii libros inoffenso decurrat pede. Illorum tractatibus, illorum delectetur ingeniis, in quorum libris pietas non vacillet. Caeteros sic legat, ut magis judicet, quam sequatur. Respondebis: Quomodo haec omnia mulier saecularis, in tanta frequentia hominum, Romae custodire potero? Noli ergo subire onus, quod ferre non potes; sed, postquam ablactaveris eam cum Isaac, et vestieris cum [Col. 0327B] Samuele, mitte aviae et amittae. Redde pretiosissimam gemmam cubiculo Mariae, et cunis Jesu vagientis impone. Nutriatur in monasterio: sit inter virginum choros: jurare non discat: mentiri sacrilegium putet: nesciat saeculum: vivat angelice: sit in carne sine carne: omne hominum genus sui simile putet. Et, ut caetera taceam, certe te liberet servandi difficultate, et custodiae periculo. Melius est tibi desiderare absentem, quam pavere ad singula. Trade Eustochio parvulam: illam primis miretur ab annis; cujus et sermo, et incessus, et habitus doctrina virtutum est. Sit in gremio aviae, quae longo usu didicit nutrire, servare, docere virgines. Anna filium, quem Deo voverat, postquam obtulit in tabernaculo, [Col. 0327C] nunquam recepit. Ipse, si Paulam miseris, et magistrum me, et nutritium spondeo, gestabo humeris, balbutia senex verba formabo, multo gloriosior mundi philosopho, qui non regem Macedonum, Babylonio periturum veneno, sed ancillam et sponsam Christi erudiam, regnis coelestibus offerendam.» Perpendite, sorores in Christo charissimae, pariter et conservae, quantam curam tantus Ecclesiae doctor in eruditione unius parvulae susceperit, in qua tam diligenter cuncta distinxerit, quae necessaria doctrinae decreverit, ab ipso alphabeto sumens exordium. Nec solum de pronuntiandis syllabis, et litteris conjungendis, verum etiam de scribendis adhibet documentum: nec non et de sociis providet adjungendis, quorum livore, vel [Col. 0327D] laude plurimum moveatur. Quod etiam, ut spontanea magis quam coacta faciat, et majori studium amore complectatur; blanditiis, et laudibus, nec non et munusculis incitari admonet. Ipsa quoque nomina distinguit ex Scripturis sacris colligenda, in quibus proferendis se primum exercens, haec memoriae suae plurimum commendet, juxta illud Poeticum:

[Col. 0335B] Venerabili atque in Christo dilectissimo fratri BERNARDO, Claraevallensi abbati, PETRUS compresbyter.

Cum nuper Paracletum venissem, quibusdam compulsus negotiis ibi peragendis, filia vestra in Christo et soror nostra, quae illius loci abbatissa dicitur, cum summa exsultatione mihi retulit, vos illuc diu desideratum causa sanctae visitationis advenisse, et non tanquam hominem, sed quasi angelum tam eam, quam sorores suas sacris exhortationibus corroborasse. Secreto vero mihi intimavit vos ea charitate, qua me praecipue amplectimini, aliquantulum commotum esse, quod in oratorio illo oratio Dominica non ita ibi in horis quotidianis, sicut alibi recitari solet: et cum hoc per me factum crederetis, [Col. 0335C] me super hoc quasi de novitate quadam notabilem videri, Quo audito, scribere vobis decrevi nostram super hoc qualemcunque excusationem, maxime cum vestram minus quam caeteras omnes dolerem, ut decet, offensionem.

Constat, ut nostis, hanc Dominicam orationem vel a solis Matthaeo et Luca nos habere conscriptam, quorum alter tam apostolus quam evangelista huic orationi, cum traderetur, interfuit: unde et eam plenius ac perfectius, sicut et totum sermonem in monte habitum, cui est ipsa inserta, scripsisse dubium non est. Lucas vero, discipulus Pauli, qui nec huic sermoni interfuit, nec, quae ex ore Dominico audierit, scripsit: sed quae Paulo maxime referente didicit, quem nec illi sermoni constat interfuisse. [Col. 0335D] Scribit etiam non illum perfectiorem Dominicum sermonem, quem in monte habuit cum apostolis, sed quem turbis in campestribus fecit. Electurus quippe apostolos Dominus, sicut scriptum est, «in montana subiit:» turbas vero docturus, ad campestria rediit. Illuc quidem conscendit, hic descendit, in quo quam altior illa esset doctrina, qua doctores [Col. 0336B] ipsos docebat, patenter ostenderet. Beato denique Hieronymo attestante novimus, sicut et manifesta veritas habet, quoniam aliter audita, aliter visa narrantur: et quod melius intelligimus, melius et proferimus. De ipso fonte Matthaeus, de rivulo fontis Lucas est potatus. Non arguimus Lucam mendacii, nec ipse nobis irascitur, si ei Matthaeum praeferamus, et orationem Dominicam, quae apostolis omnibus generaliter tradita, et ab Apostolo est scripta, ei anteferamus, quae cuidam discipulo est dicta, praesertim cum illam Matthaei sicut in auctoritate et in perfectione constat eminere. Ut autem de utraque quasi ante oculos posita melius judicemus, juvat utramque praesenti loco inserere. Sicut ergo Matthaeus scribit, cum praedictam orationem [Col. 0336C] apostolis traderet, ait: «Sic ergo vos orabitis: Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum tuum, fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra, panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie, et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, et ne nos inducas in tentationem: sed libera nos a malo (Matth. VI, 9-13) .» Lucas vero sic ait: «Factum est cum esset in loco quodam orans, ut cessavit, dixit unus ex discipulis ejus ad eum: Domine, doce nos orare, sicut et Joannes docuit discipulos suos. Et ait illis: Cum oratis dicite: Pater, sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum tuum. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, et dimitte [Col. 0336D] nobis peccata nostra, siquidem et ipsi dimittimus omni debenti nobis, et ne nos inducas in tentationem (Luc. XI, 1-4) .» Patet itaque quod perfectius, ut supra meminimus, Matthaeus quam Lucas scripserit: cum ille videlicet septem petitiones in ea, iste tantum quinque posuerit. Illa quippe apostolis, sicut oportebat, perfectior est tradita, et in eo petitionum numero constituta, quo septiformis [Col. 0337A] gratiae plenitudo notatur, de qua prima et potiora dona ipsos accepisse apostolos Paulus confitetur, dicens: «Nos autem primitias spiritus habentes,» etc. (Rom. VIII, 23.) Illa vero, quam longe post sermonem in monte habitum Lucas refert a Domino uni discipulorum id roganti traditam fuisse, non immerito suae imperfectionis typum in ipso petitionum quinario designat. Quinque etenim sunt corporis sensus, sicut et septem dona Spiritus. Unde bene his numerus ille convenit, qui quasi carnales adhuc spiritualibus inferiores sunt. Quod de illo uno discipulo non esse dubitandum arbitror, quem constat apostolis non interfuisse, cum eis in monte Dominus, Novum traderet Testamentum, cui, ut diximus, ipsam quoque orationem inseruit, quam ille [Col. 0337B] nondum audierat. Qui etiam cum ait: «Domine, doce nos orare, sicut et Joannes discipulos suos:» commemorando Joannem, qui minor Christo in omnibus atque imperfectior fuit, ipsam quoque imperfectionem sui sensus innuit. Constat et plerumque legem, quae in quinque libris consistit, et carnali populo sensibus magis quam ratione ducto, et corporalibus bonis potius quam spiritualibus inhianti data est, per Joannem figurari. Unde non incongrue factum est, ut qui a Christo talem orationis doctrinam, qualem Joannes dederat, requirebat, imperfectiorem, quam apostoli, suscipere deberet. Pro qua quidem imperfectione sui, bene id a sanctis Patribus provisum est, ut illa potius quae a Matthaeo perfectior scribitur in usum veniret, atque in ecclesiaticis [Col. 0337C] frequentetur officiis. Quid igitur exstiterit causae, ut, caeteris Matthaei verbis retentis, unum solum mutemus, «quotidianum» scilicet pro «supersubstantialem» dicentes, qui potest dicat, si tamen dicere sufficiat. Non enim ita excellentiam hujus panis hoc nomen «quotidianum» quemadmodum «supersubstantialem» videtur exprimere, et non mediocris videtur praesumptionis esse apostoli verba corrigere; et sic ex duobus evangelistis unam orationem componere, ut neuter in ea sufficere videatur: et sic eam proferre, sicut nec a Domino est dicta, nec ab aliquo evangelistarum scripta; praesertim cum in caeteris omnibus, quae de scriptis eorum in Ecclesia recitantur, impermista sint eorum verba, quacunque perfectione vel imperfectione [Col. 0337D] discrepent. Si quis itaque me novitatis super hoc arguat, attendat, an ille magis arguendus fuerit, qui ex duabus orationibus antiquitus scriptis unam novam componere praesumpsit, non tam evangelicam quam suam dicendam. Denique Graecorum discretio, quorum, ut ait beatus Ambrosius, auctoritas major est, solam Matthaei orationem praedictis, ut arbitror, rationibus in consuetudinem duxit: dicendo scilicet τὸν ἄρτον ἡμῶν, τὸν ἐπιούσιον, quod interpretatur, «Panem nostrum supersubstantialem.» Quamvis enim Lucas Graece, Matthaeus scripserit Hebraice, antiquiorem tamen et perfectiorem peregrinae linguae orationem frequentare potius Graeci decreverunt, et translationem magis quam propriae linguae [Col. 0338A] Scripturam sequi. His itaque, ni fallor, tam rationibus quam auctoritatibus vetustatis potius quam novitatis arguendus videor, et minus de praesumptione censendus, qui tam Dominum quam apostolos, et manifestam Graecorum providentiam in hoc praecipue sequor. Non enim dubitandum est apostolos orationem hanc sibi traditam a Domino et ab apostolo primum scriptam in eisdem verbis eam frequentasse, in quibus ipsam a Domino acceperant, et apostolus tradiderat scriptam. Quis enim non censeat eos, qui in commune vivunt, et in hoc apostolicam plurimum vitam, doctrinam quoque ipsorum insistere debere potissimum? Denique cum Dominus orationem hanc traderet, vel in his secundum Matthaeum verbis, vel in illis secundum Lucam, et eam, [Col. 0338B] sicut tradebat, dici praeciperet, quis non videat eos non mediocriter praesumere, qui sic eam dicunt sicut nunquam est ab ipso tradita, nec ab aliquo scripta? Quanta enim praesumptio est, in hac oratione nec aliquod scriptum sequi, nec tenere praeceptum Domini: imo tam scriptum, quam Dominum ipsum emendare audere, si forte ista praesumptio dici possit emendatio? Nemini tamen praecipio, nemini persuadeo, ut me in hoc sequatur, et a communi recedat usu. Abundet unusquisque in sensu suo. Illud tamen, quicunque est ille, attendat nec usu rationi, nec consuetudinem praeferendam esse veritati. Quod quidem tam saeculi leges, quam doctrinae sanctorum Patrum plurimum nobis commendare decreverunt. Codicis lib. VIII, cap 1: «Consuetudinis [Col. 0338C] ususque longaevi nec vilis auctoritas est: verum nec usque adeo sui valitura momento, ut aut rationem vincat, aut legem.» Augustinus lib. IV De baptismo: «Frustra qui ratione vincuntur, consuetudinem nobis objiciunt, quasi consuetudo major sit veritate, aut non sit in spiritualibus sequendum, quod in melius fuerit a Spiritu sancto revelatum. Hoc plane verum est, quia ratio et veritas consuetudini praeponenda est.» Gregorius septimus Wimundo Aversano episcopo: «Si consuetudinem fortassis opponas, advertendum fuit quod Dominus dicit: «Ego sum, inquit, veritas (Joan. XIV, 6) ,» non ait: Ego sum consuetudo.» Beatus quoque Gregorius de diversis consuetudinibus Ecclesiarum Augustino Anglorum episcopo scribens, ejus providentiae [Col. 0338D] relinquit in divinis officiis, vel celebratione missae, de variis usibus aliorum id quod decreverit eligere, nec tam ipsam etiam matrem Romanam Ecclesiam in talibus sequi, quam quod tenere censuerit: «Novit, inquit, fraternitas tua Romanae Ecclesiae consuetudinem, in qua se meminit nutritam; sed mihi placet sive in Romana, sive in Gallicana, seu in qualibet Ecclesia aliquid invenisti, quod plus omnipotenti Deo possit placere, sollicite eligas, et in Anglorum Ecclesiam, quae adhuc fide nova est, institutione praecipua, quae de multis Ecclesiis colligere potuisti, infundas. Non enim pro locis res, sed pro bonis rebus loca emendas. Ex singulis ergo quibusque Ecclesiis, quae pia, quae religiosa; [Col. 0339A] quae recta sunt elige, et haec quasi in fasciculum collecta apud Anglorum mentes in consuetudinem depone.» Quod si in talibus et nobis eligere liceat ex consuetudinibus Ecclesiarum, non improbanda nostra videtur electio providentiam Graecorum, a quibus plurimam accepimus doctrinam, in hoc etiam imitata, ut nec auctoritas consuetudinis desit tam manifestae rationi. Quam videlicet rationem ita vos videmus insistere, et in ea vehementes esse, ut contra omnium consuetudinem Ecclesiarum, ut divinis officiis, eam tenere ac defendere audeatis. Vos quippe quasi noviter exorti, ac de novitate plurimum gaudentes, praeter consuetudinem omnem tam clericorum quam monachorum longe ante habitam, et nunc quoque permanentem, novis quibusdam decretis [Col. 0339B] aliter apud vos divinum officium instituistis agi: nec tamen inde vos accusandos censetis. Si haec vestra novitas aut singularitas ab antiquitate recedat aliorum, quam rationi plurimum et tenori regulae creditis concordare: nec curatis quantacunque admiratione super hoc alii moveantur, ac murmurent, dummodo vestrae, quam putatis, rationi pareatis. Quorum ut pauca commemorem, pace vestra, hymnos solitos respuistis, et quosdam apud nos inauditos, et fere omnibus Ecclesiis incognitos, ac minus sufficientes, introduxistis. Unde et per totum annum in vigiliis tam feriarum quam festivitatum uno hymno et eodem contenti estis, cum Ecclesia pro diversitate feriarum vel festivitatum diversis utatur hymnis, sicut et psalmis, vel [Col. 0339C] caeteris, quae his pertinere noscuntur: quod et manifesta ratio exigit. Unde et qui vos die Natalis, seu Paschae, vel Pentecostes, et caeteris solemnitatibus hymnum semper eumdem decantare audiunt, scilicet, Aeterne rerum conditor, summo stupore attoniti suspenduntur; nec tam admiratione quam derisione moventur. Preces quae post supplicationem et orationem Dominicam ab Ecclesia ubique celebrantur, et ea quae suffragia sanctorum dicuntur, omnino a vobis fieri interdixistis, quasi vel precibus vestris mundus, vel vos suffragiis sanctorum minus egeatis. Et, quod mirabile est, cum omnia oratoria vestra in memoria matris Dominicae fundetis, nullam ejus commemorationem, sicut nec [Col. 0339D] caeterorum sanctorum, ibi frequentatis. Processionum fere totam venerationem a vobis exclusistis. Alleluia nec in septuagesima communi Ecclesiae more intermittitis, sed usque in quadragesimam retinetis. Symbolum, quod dicitur apostolorum, quod tam a clericis quam a monachis in prima pariter ac completorio ex antiquo frequentatur, a vestra remotum est consuetudine, qui tamen symbolum Athanasii diebus tantum Dominicis recitare decrevistis. Gloria cum responsoriis vigiliarum tantum decantatis diebus Dominicae sepulturae: antiquam [Col. 0340A] consuetudinem penitus abstulistis. Ubi et invitatorium et hymnum cum tribus tantum lectionibus et responsoriis cum Gloria, contra omnem Ecclesiae morem, et, ut dicitur, rationem vos dicere instituistis. Cum enim hoc triduum tanquam exsequiae Dominicae in luctu peragatur, atque hinc vulgo horum dierum vigiliae nuncupentur tenebrae, quod exstinctis ibi luminaribus moeror hic exprimatur; non mediocriter mirandum videtur vel invitatorium, vel hymnum, vel Gloria, quae potius gaudii voces sunt, ibi decantari. Quae omnia cum omnibus in magnam admirationem veniant, cur haec scilicet vestra novitas totius Ecclesiae usui apud vos praeferatur, nec tamen ab institutione vestra ideo receditis, nec quid alii murmurent curatis, quia id rationabiliter [Col. 0340B] vos facere confiditis, quos institutio regulae novum opus de veteri facere compellit, sicut de semetipso Hieronymus meminit. Non enim vocum novitates, sed profanas tantum et fidei contrarias Apostolus interdicit. Alioquin novam legem veteri non praeferremus, et post canonicas scripturas multa fidei verba necessario inventa, haereticorum more, respueremus. Ad confutandam quippe novam haeresim novum vocabulum ὁμοούσιον repertum fuit: nec hoc nomen Trinitas et persona canonicis scripturis insertum est. Denique in divinis officiis quis ignoret diversas et innumeras Ecclesiae consuetudines inter ipsos etiam clericos? Antiquam certe Romanae sedis consuetudinem nec ipsa civitas tenet, [Col. 0340C] sed sola Ecclesia Lateranensis, quae mater est omnium, antiquum tenet officium, nulla filiarum suarum in hoc eam sequente, nec ipsa etiam Romani palatii basilica Mediolanensis metropolis ita in talibus ab omnibus dissidet, ut nulla etiam suffraganearum suarum matris institutionem imitetur. Sic et Lugdunensis prima sedes Galliarum sola in suo persistit officio. Et cum tanta in istis facta sit varietas quidquid una post aliam noviter instituit, nulla reprehensio novitatis incidit, quia nulla fidei contrarietas fuit. Nonnullam enim oblectationem haec divini cultus varietas habet, quia, ut Tullius meminit, identitas in omnibus mater est satietatis. Qui ergo omnium linguarum generibus praedicari voluit, ipse diversis officiorum modis venerari decrevit. [Col. 0340D] Qui etiam cum orationem praedictam diversis composuerit modis, et in ea utroque modo orandum praeceperit, quomodo praeceptum ejus implebimus, si verbum aliquod subtrahere praesumimus, et nunquam eam eo modo, quo ipsam dixit proferamus? Denique, ut omnibus satisfaciam, nunc etiam, ut superius dico, abundet unusquisque in suo sensu, dicat eam quomodo voluerit. Nemini persuadeo ut me in hoc sequatur, variet verba Christi prout voluerit. Ego autem sic illa sicut et sensum, quantum potero, invariata servabo.

[Col. 0341A] ADAE dilectissimo Patri suo, abbati Dei gratia coenobii gloriosissimorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii, ibidem corpore quiescentium, unaque fratribus et commonachis suis charissimis PETRUS habitu monachus, vita peccator, gratia vobis et pax, ut ait Apostolus, a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo.

Saepe unius error multos involvit, et proni homines in malum, facilius per unum in falsitatem, quam per multos in veritatem trahuntur. Ideo dico quod multi ei, quam tenemus, veritati de Dionysio Areopagita unius Bedae auctoritatem opponere soleant: gravioribus, qui nobis favent, aut per malitiam, aut fortassis per ignorantiam, auctoribus postpositis. Hic quippe Dionysium Areopagitam Corinthiorum [Col. 0341B] episcopum fuisse profitetur, cum alii, quorum longe validior est auctoritas, eum potius fuisse Atheniensium antistitem astruant, et omnino alium fuisse Dionysium Areopagitam, alium Dionysium Corinthiorum episcopum, suis convincant assertionibus. Ponamus itaque singulorum verba, ac deinde consideremus, si non solum diversa, verum etiam invicem adversa sibi sint, ac sibi penitus repugnantia. Quod si viderimus, dijudicemus auctoritates ipsas, ut, cum omnes salvari non valeant, illa periclitetur quae minore nititur dignitate. Scriptum est itaque de hoc in ecclesiastica historia, libro quarto, capitulo vigesimo tertio, his verbis: «Veniendum nobis est tandem ad beati Dionysii commemorationem Corinthiorum Ecclesiae episcopi, cujus [Col. 0341C] eruditione et gratia, quam habebat in verbo Dei, fruebantur non hi populi tantum, quos regendos acceperat, sed et procul positi, quibus per epistolas praesentiam sui reddebat.» Exstat denique ejus epistola ad Lacedaemonios scripta de Catholica fide, ut alia ad Athenienses, in qua ad Evangelii credulitatem invitat et concitat seniores. Et illud designat in eadem epistola, quod Dionysius Areopagites, qui ab apostolo Paulo instructus credidit Christo, secundum ea, quae in apostolorum Actibus designantur, primus apud Athenas ab eodem Apostolo episcopus fuerit ordinatus. Sed et Hieronymus, ille, inquam, Ecclesiae doctor egregius super hoc ipso in libro De illustribus viris ita meminit: «Dionysius [Col. 0341D] Corinthiorum Ecclesiae episcopus tantae eloquentiae fuit et industriae, ut non solum suae civitatis et provinciae populos, sed et aliarum provinciarum et urbium epistolis erudiret. E quibus una est ad Lacedaemonios, ad Athenienses,» etc. Et post pauca: «Claruit sub imperatore Marco Antonino Vero et Lucio Aurelio Commodo.» Nunc et ipsius Bedae verba ponamus, qui explanatione Actuum [Col. 0342A] apostolorum, eo videlicet loco, quo dicitur: «In quibus et Dionysius Areopagita (Act. XVII, 34) ,» ait sic: «Hic est Dionysius, qui in episcopatu ordinatus, Corinthiorum gloriose rexit Ecclesiam, multaque ad utilitatem Ecclesiae pertinentia, quae hactenus manent, ingenii sui volumina reliquit, cognomen a loco cui praeerat accipiens. Areopagus enim est Athenarum curia, nomen a Marte trahens. Siquidem Graece Mars Ἄρης, villa dicitur πάγος. » Inductis itaque, sicut proposuimus, auctoritatibus, earum, sicut promisimus, diversitatem aut repugnantiam consideremus. Videntur autem duae supra positae auctoritates, quae sibi consonae sunt, auctoritati Bedae omnino contrariae. Ex illis quippe aperte convincitur alium fuisse Dionysium Areopagitam, [Col. 0342B] alium Dionysium Corinthiorum episcopum. Nam, juxta ecclesiasticam historiam, Dionysius Corinthiorum episcopus de Dionysio Areopagita scripsisse perhibetur, et ibidem Dionysius Areopagita Atheniensium fuisse episcopus assignatur. Nec minus ex verbis Hieronymi alium hunc esse, quam illum apparet; cum videlicet dicat Dionysium Corinthiorum episcopum sub Marco Antonino et Lucio Aurelio claruisse. Constat quippe Dionysium Areopagitam, qui praedicatione Pauli conversus est, tempore Christi et apostolorum exstitisse, ac jam virum adultum adeo fuisse, ut uxorem Damarim jam tunc constet habuisse, de qua pariter cum eo in Actibus apostolorum fit commemoratio. Unde et ibidem scriptum habetur, quod «quidam viri adhaerentes [Col. 0342C] Paulo crediderunt, in quibus et Dionysius Areopagita, et mulier nomine Damaris, et alii cum eis (Act. XVII, 34) .» A tempore autem Tiberii Caesaris, sub quo Dominus passus est, usque ad tempora praedictorum imperatorum, sub quibus Dionysius Corinthiorum claruisse dicitur, amplius quam centum sexaginta annos chronicorum supputatio assignat, ut nequaquam tanto tempori vita praedicti viri sufficeret. Scriptum quippe est in Psalmis: «Si autem in potentatibus octoginta anni, et amplius eorum labor et dolor (Psal. LXXXIX, 10) .» Ex quo liquide colligitur alium Dionysium Areopagitam, alium Dionysium Corinthiorum episcopum exstitisse. Atque ita praedictorum auctorum sententiis, [Col. 0342D] Bedae refellimus opinionem: praesertim cum et illorum longe gravior auctoritas sit, et in ore duorum potius quam unius stare verbum conveniat. Ad ecclesiasticam quippe Historiam, quasi primum et maximum ecclesiasticorum gestorum fundamentum, tam Bedam quam caeteros scriptores ecclesiasticos recurrere certum est. Quid itaque videtur tibi respondere posse Beda, si illa scripta ei adversari [Col. 0343A] monstraveris, quorum se frequenter auctoritatibus protegit? Nil equidem rectius, quam sapientis illum versiculum:

[Col. 0343D] Multorum relatione ad nostras delatum est aures, nostri ordinis, id est monastici, statum a [Col. 0344D] te saepius in praesentia multorum non mediocriter Jaesum: quod non alia de causa praesumptum [Col. 0345A] esse credimus, nisi ut nostros humiliando, tuae professionis clericos, quos canonicos regulares vocatis, sic efferre laborares. Miramur autem, si ita sit, sed amplius miramur si ita non sit, cum nullam aliam suspicari possimus causam. Dicis, ut dicunt, longe ordine tuo nostrum inferiorem esse, et plurimum monachos a dignitate clericorum abesse. In quo quidem primum a te sciscitari volumus, de qua id dignitate intelligas, utrum praelationis inter homines, an religionis apud Deum. Quod religionis, profecto haec dignitas verissima est, quae nos Deo maxime commendat, atque virtutibus adornat, et tanto gloriosiores in coelestibus efficit, quanto humiliores habemur in terrenis. At vero qua ratione vel auctoritate hanc sibi dignitatem clerici [Col. 0345B] vindicare valeant dicas si possis, aut adjicias cur non possis. Quis enim nesciat quod quotidianis docemur experimentis hos etiam clericos, qui majore gradu praeeminent, monasticam eligere vitam, cum quod in clericatu deliquerint perfecte corrigere satagunt, et cum eis ad monachatum transire liceat, ad clericatum nullatenus redire permittantur? Aut si quandoque per religionis excellentiam ecclesiasticae personae de monasteriis electae, clericorum officiis praeficiantur, ipse quoque habitus monachalis tanta dignitate praeeminet, ut semel assumptus deponi non debeat: pro quo non solum saecularis, verum etiam clericalis abjiciendus est. Quid est etiam, quod cum saepe monachi episcopi facti clericis praeponantur, vel quibuscunque officiis ecclesiasticis [Col. 0345C] applicentur? Cur non e converso de clericis abbates in monasteriis fiant, vel officiorum monachicorum curam suscipiant? Cur, inquam, cur, obsecro, nisi quod indignissimum censetur, ut ejus vitae regimini laxior praeponatur, pro qua etiam ipsa contemnenda est, et, ut diximus, per eam corrigenda? Cur etiam vos ipsi, et universa Ecclesia in supplicatione litaniarum dicitis: «Omnes sancti monachi et eremitae; omnes sanctae virgines; omnes sanctae viduae et continentes, orate pro nobis,» et non: Omnes sancti clerici, vel sancti presbyteri, vel sancti episcopi? Certe quia haec nomina officii magis sunt, sicut illa religionis. Quid est etiam quod in illis hymnis festivitatis Omnium Sanctorum, in quibus tam a vobis, quam a caeteris suffragia sanctorum [Col. 0345D] postulantur, nulla vestri mentio fiat, sicut fit monachorum et virginum? Sic quippe scriptum est:

[Col. 0351D] Mystica quaedam de vulpe fabula in proverbium a [Col. 0352D] vulgo est assumpta. Vulpes, inquiunt, conspectis [Col. 0353A] in arbore cerasis, repere in eam coepit, ut se inde reficeret. Quo cum pervenire non posset, et relapsa decideret, irata dixit: Non curo cerasa; pessimus est earum gustus. Sic et quidam hujus temporis doctores, cum dialecticarum rationum virtutem attingere non possint, ita eam exsecrantur, ut cuncta ejus dogmata putent sophismata, et deceptiones potius quam rationes arbitrentur. Qui caeci duces caecorum nescientes, ut ait Apostolus, de quibus loquuntur, neque de quibus affirmant, quod nesciunt damnant, quod ignorant accusant. Lethalem judicant gustum quem nunquam attigerunt. Quidquid non intelligunt, stultitiam dicunt: quidquid capere non possunt, aestimant deliramentum. Quos quidem rationis expertes, quia rationibus refellere [Col. 0353B] non valemus: testimoniis saltem sanctarum Scripturarum, quibus se plurimum niti fatentur, eorum praesumptionem compescamus. Agnoscant igitur eam, quam vehementius detestantur, artem, hoc est dialecticam quasi sacrae lectioni contrariam, quantum ecclesiastici doctores commendent, quantum eam sacrae Scripturae necessariam judicent. Hanc quippe scientiam tantis praeconiis efferre beatus ausus est Augustinus, ut comparatione caeterarum artium eam solam facere scire fateatur, tanquam ipsa sola sit dicenda scientia. Unde libro secundo de ordine ita meminit: «Disciplinam disciplinarum, quam dialecticam vocant. Haec docet docere, haec docet discere. In hac se ipsa ratio demonstrat atque aperit, quae sit, quid velit: scit sola, [Col. 0353C] scientes facere non solum vult, sed etiam potest.» Idem in secundo de doctrina Christiana, cum inter omnes artes praecipue dialecticam et arithmeticam sacrae lectioni necessarias esse profiteatur, illam quidem ad dissolvendas quaestiones, hanc ad allegoriarum mysteria discutienda, quae frequenter in naturis numerorum investigamus, tanto amplius dialecticam extulit, quanto amplius eam necessariam assignavit, ad omnes videlicet quaestionum dubitationes terminandas. Ait autem sic: «Restant ea, quae non ad corporis sensus, sed ad rationem animi pertinent, ubi disciplina regnat disputationis et numeri.» Sed disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum, quae in litteris sanctis sunt, [Col. 0353D] penetranda et dissolvenda plurimum valet. Tantum ibi cavenda est libido rixandi, et puerilis quaedam ostentatio decipiendi adversarium. Sunt enim multa, quae appellantur sophismata, falsae conclusiones rationum, et plerumque ita veras imitantes, ut non solum tardos, sed ingeniosos etiam minus diligenter attentos decipiant. Quod genus captiosarum conclusionum scriptura, quantum existimo, detestatur illo loco ubi dictum est: «Qui sophistice loquitur, odibilis erit (Eccli. XXXVII, 23) .» Plurimum autem dialecticam atque sophisticam artem ab invicem constat esse discretas, cum illa in veritate rationum, haec in similitudine consistat earum, ista fallaces argumentationes tradat, illa fallacias earum, dissolvat, et ex discretione verarum argumentationum [Col. 0354A] falsas deprehendi doceat. Utraque tamen scientia tam dialectica scilicet quam sophistica ad discretionem pertinet argumentorum; nec aliter quis in argumentis esse discretus poterit, nisi qui falsas ac deceptorias argumentationes a veris et congruis argumentationibus distinguere valebit. Unde et a scriptoribus dialecticae nec hujus artis tractatus est praetermissus, cum ipse peripateticorum princeps Aristoteles hanc quoque tradiderit, elenchos scribens sophisticos. Ut enim homini justo mali quoque notitia necessaria est, non ut malum faciat, sed ut malum cognitum cavere queat; ita et dialectico sophismatum non potest deesse peritia, ut sic ab eis sibi cavere queat. Nec discretus in rationibus argumentorum erit, nisi falsis pariter et veris cognitis, [Col. 0354B] haec ab illis discernere, et utraque dijudicare diligenter valebit. Unde et, beato attestante Hieronymo, ipse quoque Salomon ad falsas pariter et veras argumentationes cognoscendas plurimum adhortatur. Sic enim adversus calumnias magni oratoris urbis Romae scribens, sicut et nos nunc adversus consimiles, ait inter caetera de summo illo sapiente Salomone: «In exordio Proverbiorum commonet, ut intelligamus sermones prudentiae, versutiasque verborum, parabolas, et obscurum sermonem, dicta sapientum et aenigmata, quae proprie dialecticorum et philosophorum sunt.» Quid enim sapientiae sermones, versutiasque verborum, nisi verarum et fallacium argumentationum diversitatem intelligit? Quae, ut diximus, ita sibi sunt adjunctae, [Col. 0354C] ut discretus in his esse non possit, qui illas ignoraverit; cum ad cognitionem quarumlibet rerum necessaria sit notitia contrariarum. Nemo enim virtutes diligenter noverit, qui vitia ignoret: praesertim cum nonnulla vitia ita virtutibus finitima sint, ut ex similitudine sua facile multos decipiant, sicut et falsae argumentationes ex similitudine verarum plerosque in errorem pertrahunt. Unde non solum in dialectica diversitas incidit sententiarum, verumetiam in fide Christiana multiplicitas errorum, cum verbosi haeretici assertionum suarum laqueis multos simplices in diversas pertrahant sectas: qui nequaquam in argumentationibus exercitati, similitudinem pro veritate, et fallaciam pro ratione suscipiunt. [Col. 0354D] Adversus quam pestem nos in disputationibus exercere ipsi quoque doctores ecclesiastici commonent, ut quod non intelligimus in Scripturis, non solum orando petamus a Domino, verum invicem quaeramus disputando. Unde et illud est Augustini in tractatu De misericordia, cum illa Domini exponeret verba: «Petite et dabitur vobis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis (Matth. VII, 7) ;» petite, inquit, orando, quaerite disputando, pulsate rogando, id est interrogando.» Non enim haereticorum, vel quorumlibet infidelium infestationes refellere sufficimus, nisi disputationes eorum dissolvere possimus, et eorum sophismata veris refellere rationibus, ut cedat falsitas veritati, et sophistas [Col. 0355A] reprimant dialectici: parati semper, ut beatus admonet Petrus, ad satisfactionem omni poscenti nos rationem, de ea, quae in nobis est, spe vel fide. In qua profecto disputatione, cum illos sophistas convicerimus, nos dialecticos exhibebimus, et tanto Christi, qui veritas est, discipuli memores erimus, quanto veritate rationum amplius pollebimus. Quis denique nesciat ipsam artem disputandi, qua indifferenter hos quam illos ⁜ (73) constet nuncupatos esse? Ipsum quippe Dei Filium, quem nos Verbum dicimus, Graeci Λόγον appellant, hoc est divinae mentis conceptum, seu Dei sapientiam, vel rationem. Unde et Augustinus in libro Quaestionum octoginta trium capite quadragesimo quarto: «In principio,» inquit, «erat Verbum, quod Graece λόγος dicitur.» [Col. 0355B] Idem in libro contra quinque haereses. «In principio erat Verbum. Melius Graeci λόγος dicunt. λόγος quippe Verbum significat et rationem.» Et Hieronymus ad Paulinum de divinis Scripturis: «In principio erat Verbum, λόγος Graece multa significat. Nam et verbum est, et ratio, et supputatio, et causa uniuscujusque rei, per quam sunt singula, quae subsistunt. Quae universa recte intelligimus in Christo.» Cum ergo Verbum Patris Dominus Jesus Christus λόγος Graece dicatur, sicut et σοφία Patris appellatur: plurimum ad eum pertinere videtur ea scientia quae nomine quoque illi sit conjuncta, et per derivationem quamdam a λόγος logica sit appellata: et sicut a Christo Christiani, ita a λόγος logica proprie [Col. 0355C] dici videatur. Cujus etiam amatores tanto verius appellantur philosophi, quanto veriores sint illius sophiae superioris amatores. Quae profectu summi Patris summa sophia, cum nostram indueret naturam, ut nos verae sapientiae illustraret lumine, et nos ab amore mundi in amorem converteret sui; profecto nos pariter Christianos, et veros effecit philosophos. Qui cum illam sapientiae virtutem discipulis promitteret, qua refellere possent contradicentium disputationes, dicens: «Ego enim dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere adversarii vestri (Luc. XXI, 15) :» profecto post amorem sui, unde veri dicendi sunt philosophi, patenter et illam rationum armaturam eis pollicetur, qua in disputando [Col. 0355D] summi efficiantur logici. Quae duo de hoc videlicet amore, et doctrina ejus, quibus tam philosophi, quam summi efficerentur logici, hymnus [Col. 0356A] ille Pentecostes, Beata nobis gaudia, diligenter distinguit, cum dicitur:

[Col. 0355D] G. Dei gratia Parisiacae sedis episcopo, unaque venerabili ejusdem Ecclesiae clero P., debitae reverentiae subjectionem sempiternam.

Relatum est nobis a quibusdam discipulorum nostrorum supervenientibus, quod electus [ f. erectus] [Col. 0356D] ille et semper inflatus Catholicae fidei hostis antiquus, cujus haeresis detestabilis tres deos confiteri, imo et praedicare Suessionensi concilio a Patribus convicta est, atque insuper exsilio punita, multas in me contumelias et minas evomuerit viso [Col. 0357A] opusculo quodam nostro De fide sanctae Trinitatis, maxime adversus haeresim praefatam, qua ipse infamis est, conscripto. Nuntiatum insuper nobis est a quodam discipulo nostro, cui inde locutus est, quod vos tunc absentem exspectaret, ut vobis in illo opusculo quasdam haereses me inseruisse monstraret: et vos quoque contra me, sicut et omnes quos nititur, commoveret. Quod si ita est, ut in hoc quoque nunc ille persistat, precamur vos athletas Domini, et fidei sacrae defensores; ut statuto loco et tempore convenienti me et illum convocetis, et coram catholicis et discretis viris, quos vobiscum provideatis, quid ille adversum me absentem mussitet audiantur, et debitae correctioni subjaceant, vel ille de tanti criminis impositione, [Col. 0357B] vel ego de tanta scribendi praesumptione. Interea autem Deo gratias refero, quod summum Dei inimicum et fidei labefactorem, in fide contrarium si perfero, et pro fide qua stamus dimicare compellor; et quod numero bonorum hominum jam esse videor ex ejus infestatione, quem solis bonis semper constat esse infestum, cujus tam vita quam disciplina omnibus est manifesta. Hic contra egregium illum praeconem Christi Robertum Arbrosello contumacem ausus est epistolam confingere, et contra illum magnificum Ecclesiae doctorem Anselmum [Col. 0358A] Cantuariensem archiepiscopum adeo per contumelias exarsit, ut ad regis Anglici imperium ab Anglia turpiter impudens ejus contumacia sit ejecta, et vix tum cum vita evaserit. Vult eum infamiae habere participem, ut per infamiam bonorum suam consoletur infamiam: nec nisi bonum odit, qui bonus esse non sustinet: qui ob temperantiam [ f. intemperantiam] arrogantiae suae, ab utroque regno, in quo conversatus est, tam Anglorum scilicet quam Francorum, cum summo dedecore expulsus est, et in ipsa, cujus pudore canonicus dicitur, Beati Martini ecclesia nunquam, ut aiunt, a canonicis verberatus morem solitum servaverit. Nomine designare quis iste sit supervacaneum duxi, quem singularis infamia infidelitatis et vitae ejus singulariter [Col. 0358B] notabilem facit. Hic sicut pseudodialecticus, ita et pseudochristianus, cum in dialectica sua nullam rem partes habere aestimat, ita divinam paginam impudenter pervertit, ut eo loco, quo dicitur Dominus partem piscis assi comedisse, partem hujus vocis, quae est piscis assi, non partem rei intelligere cogatur. Ne quid igitur mireris, si is qui in coelum os ponere consuevit, in terris insaniat; et qui Dominum persequitur, membris ejus deroget; et nemini parcit, qui nec sibi parcere potest. Valete.

[Col. 0371B] PETRO, Deo gratias, cucullato, frater FULCO, vitae consolationem praesentis et futurae.

Saecularis vitae pericula qui sine periculo se putat evadere, non minus mihi desipere videtur, quam, si cum insipiens, quispiam se existimat sapientem. Quanto utique involvatur errore stultitiae non opus est me monstrare, cum luce clarius pateat sapienti. Fortuna reguntur, qui diutius sibi permanere in hujus felicitatis mutabilitate promittunt. Quam sit contrarium rationi hoc opinari, monstrat sui mutatione infida felicitas. Non est humanum, stabilitate durare. Et licet res humanae quotidie in deteriora labantur, et felicitatis jucunda vanitas frequenter feriatur contrariis: homines tamen miseri hujus temporis familiares et amicissimi [Col. 0371C] finem rerum attendere negligunt, et quam multis subjaceant periculis, quantulacunque deliniti prosperitate oculo providentiae metiuntur. Sed cum ferit adversitas, aut in desperationem praecipitat, aut ad fructum animadversionis elevat; attamen demum quod homines sint agnoscunt. Desperatis et impoenitentibus neque in hoc saeculo, neque in futuro remissionis venia relinquitur ulla: Sperantes autem in Domino misericordia circumdabit (Psal. XXXVII, 16) . Affluentissime tibi paulo ante mundi hujus gloria blandiebatur, et te incertis fortunae casibus esse obnoxium non sinebat advertere. Roma suos tibi docendos transmittebat alumnos, et quae olim omnium artium scientiam auditoribus solebat infundere, sapientiorem te se sapiente [Col. 0371D] transmissis scolaribus monstrabat. Nulla terrarum spatia, nulla montium cacumina, nulla concava vallium, nulla via difficili licet obsita periculo, et latrone, quominus ad te properarent retinebat. Anglorum turbam juvenum mare interjacens et undarum procella terribilis non terrebat: sed omni periculo contempto, audito tuo nomine, ad te confluebat. Remota Britannia sua animalia erudienda destinabat. Andegavenses eorum edomita feritate tibi famulabantur in suis. Pictavi, Wascones et Hiberi: Normannia, Flandria, Teutonicus et Suevius [Col. 0372B] tuum calere ingenium, laudare et praedicare assidue studebat. Praetereo cunctos Parisiorum civitatem habitantes, et intra Galliarum proximas et remotissimas partes qui sic a te doceri sitiebant, ac si nihil disciplinae non apud te inveniri potuisset. Ingenii claritate, et suavitate eloquii, et linguae absolutioris facilitate, necnon et scientiae subtilitate permoti, quasi ad limpidissimum philosophiae fontem iter accelerabant. Nam illud, quod sic te, ut aiunt, praecipitem dedit, singularum scilicet feminarum amorem, et laqueos libidinis earum, quibus suos capiunt scortatores, melius mihi videor praeterire, quam aliquid dicere quod ordini nostro et regulae nostrae religionis non concordet: quandoquidem sermo de talibus saepe magis soleat nocere [Col. 0372C] bonis, quam prodesse. Hac fortassis in te bonorum congregatione in te et super te elatus (quamvis sapiens, si hujus nominis significationem in se non exstinguat, his animi bonis minime moveatur), in superbiam, initium et pestem omnium malorum, et inanissime efferbueras, et te jactantiae vento ostentandi, omnes fere alios, etiam sanctos, qui ante te sapientiae operam dederant, ut aiunt qui te frequentius audiebant, inferiores te existimabas ⁜ (74) . At omnipotens Dei dignatio et benignitas, qui superbiae ventum facit evanescere, et humilitatis gratiam multiplicat; qui neminem morbo aegrotantem superbiae, aliisque animi aegritudinibus laborantem non justo judicio despicit, tuae mentis inflationem, [Col. 0372D] et oculorum extollentiam hoc adversitatis genere tui miserando perdomuit: quatenus et in te superbe non saperes, et alios quosque bonos vituperando negligere desisteres; castimoniaeque sanctitate, et continentiae laudabili devotione de reliquo pollere. Haec corporis particula, quam omnipotentis Dei judicio, ei beneficio perdidisti, quantum tibi nocuerat, ac nocere, quandiu permansit, non desistebat, melius tuarum diminutio rerum, quam mea possit monstrare oratio, docet. Quidquid vere scientiae tuae venditione perorando praeter quotidianum victum et usum necessarium, sicut relatione didici, acquirere [Col. 0373A] poteras, in voraginem fornicariae consumptionis demergere non cessabas. Avara meretricum rapacitas cuncta tibi rapuerat. Nulla audierunt saecula meretricem velle alteri misereri, vel pepercisse rebus appetitorum, quas quoquo modo auferre potuerunt. Videtur hoc probare tua profunda paupertas, qui nihil, ut dicitur, praeter pannos ex tanto quaestu habebas, quum his primum casibus subjacuisti fortunae. Damnum quidem in hoc tempore tui corporis pertulisti, et secundum saeculi vanitatem, te forsitan reputas, aut reputari aestimas viliorem: omnium infelicem aestimationem, et penitus a vera ratione destitutam reputationem. Si verius quod justum et bonum est perscrutari tecum et solus studiosa frequentique meditatione velles, [Col. 0373B] postposita vanitate, invenires quantum tibi afferat utilitatis particularum ista mutilatio. Primum quidem, quod plurimas evasisti passiones, quibus frequenter quatiuntur, qui tale aliquid minime perdiderunt: et quibus nequaquam tenentur obnoxii, ut physici affirmant, qui hujus partis corporis privatione ab omni felicitate se cecidisse stolidissime putant. Deinde autem quod ardore libidinis et luxuriae facibus, quo malo aliquando tanguntur etiam sancti, nullam ex hoc jam nisi sola cogitatione patieris vexationem: sed exstincta feralis flamma incendii, ad te redeas necesse est, mentemque, quae per multa et dulcia luxuriae insania vagabatur, in solidum recolligas. Jam poteris liber, nulla retractante [Col. 0373C] libidine, omnium vias cognoscere rationum, et causas, quas aut parum, aut nihil percipiunt, qui per diversa libidinis incitamenta raptantur. Adde quod pecunia tua, si quam tibi habere licuerit (non enim est monachorum sine licentia proprium quid habere), vexatione distrahentium non erit obnoxia. Amodo incipies possidere quod multis paulo ante distrahebatur eviscerationibus. Hoc quoque magni existimare debes, quod nulli suspectus, ab omni hospite hospes tutissime recipiaris. Maritus uxoris violationem ex te, vel lectuli concussionem minime formidabit. Decentissime ornatarum turmas matronarum inviolabiliter pertransibis. Virginum choros flore juventutis splendentium, quae etiam senes jam calore carnis destitutos suis [Col. 0373D] motibus in fervorem libidinis inflammare consueverunt, non timens earum incessus et laqueos, securus et sine peccato miraberis. Sodomitarum secretos recessus, quos detestatur super omnes turpissimos divinae justitiae veritas, et eorum turpia et maligna consortia, quae quidem semper odisti, de caetero te sine intermissione vitare verum est. Et omnino post hos hujus fragilissimae fragilitatis fluxus, quod magnum Dei gratiae munus in hoc ordine aestimo, nocturnas somniorum illusiones te minime sentire ita certum est, sicut certum est quoniam voluntatem, si forte aderit, nullus sequetur effecius. Blanditiae [ aliter blandimenta] uxoris, [Col. 0374A] corporumque contactus, sine quo uxor haberi non potest, ac liberorum cura singularis, quominus Deo placeas minime retardabunt. Quam magnum aestimas bonum, peccandi periculis te subtrahi, et in non peccandi securitate constitui? Leoninam itaque meretricum ferociam, quam primum ad se introeuntibus ostendunt, serpentinae deceptionis astutiam, captivae earum luxuriae incontinentiam poteris vitare superbus. Quod loquor melius de reliquo rerum experientia es cogniturus, quam verbis valeam explicare. Origenes ille, cujus alta sapientia ubique praedicatur et colitur, praeter hoc quod quaedam errata minime correxerit, referens tamen culpam in Ambrosium discipulum, ut dicit beatus Hieronymus, qui clanculum edita, ante tempus in lucem [Col. 0374B] protulerit; ille, inquam, Origenes ⁜ (75) devitans omnem libidinis suspicionem, hac parte corporis se sponte privavit. Joannes et Paulus, Protus et Hyacinthus, aliique plures gloriosi martyres, gloria et honore in supercoelestibus in praesentia Dei coronati, in hac temporis brevitate gaudent genitalibus caruisse. Et beati sunt, qui propter regnum coelorum se castraverunt. Poteram fortasse plurima talium exempla ponere, sed quae dicta sunt sufficiant. Ergo, frater, ne doleas, nec contristeris, nec perturbatione hujus incommodi quatiaris, praesertim quum hoc tam plures, ut dictum est, utilitatis afferat fructus; et quod hoc modo factum est semper et irreparabile permaneat et evulsum. Sit hoc tibi solamen assidue quod redintegrari natura non patitur, [Col. 0374C] levius potest tolerari:

[Col. 0375C] Soror mea Heloissa quondam mihi in saeculo chara, nunc in Christo charissima, odiosum me mundo reddidit logica. Aiunt enim perversi pervertentes, quorum sapientia est in perditione, me in logica praestantissimum esse, sed in Paulo non mediocriter claudicare cumque ingenii praedicent aciem, Christianae fidei subtrahunt puritatem. Quia, ut mihi videtur, opinione potius traducuntur ad judicium, quam experientiae magistratu. Nolo sic esse philosophus, ut recalcitrem Paulo. Non sic esse Aristoteles, ut secludat a Christo. Non enim aliud nomen est sub coelo, in quo oporteat me salvum fieri (Act. IV, 12) . Adoro Christum in dextera Patris regnantem. Amplector eum ulnis fidei in carne [Col. 0375D] virginali de Paracleto sumpta gloriosa divinitus operantem. Et ut trepida sollicitudo, cunctaeque ambages a corde tui pectoris explodantur, hoc de me teneto, quod super illam petram fundavi conscientiam meam super quam Christus aedificavit Ecclesiam suam. Cujus petrae titulum tibi breviter assignabo. [Col. 0376C] Credo in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum naturaliter et verum Deum: qui sic in personis approbat Trinitatem, ut semper in substantia custodiat unitatem. Credo Filium per omnia Patri esse coaequalem, scilicet aeternitate, potestate voluntate et opere. Nec audio Arium, qui perverso ingenio actus, imo daemoniaco seductus spiritu, gradus facit in Trinitate; Patrem majorem, Filium dogmatizans minorem, oblitus legalis praecepti: Non ascendes, inquit lex, per gradus ad meum altare (Exod. XX, 26) . Ad altare quippe Dei per gradus ascendit, qui prius et posterius in Trinitate ponit. Spiritum etiam sanctum Patri et Filio consubstantialem et coaequalem per omnia testor, ut pote quem bonitatis nomine designari volumina mea saepe declarant. [Col. 0376D] Damno Sabellium, qui eamdem personam asserens Patris et Filii, Patrem passum autumavit; unde et patripassiani dicti sunt. Credo etiam Filium Dei factum esse Filium hominis, unamque personam ex duabus et in naturis duabus consistere. Qui post [Col. 0377A] completam, susceptae humanitatis dispensationem passus est et mortuus, et resurrexit, et ascendit in coefum venturusque est judicare vivos et mortuos. Assero etiam in baptismo universa remitti delicta, gratiaque nos egere, qua et incipiamus bonum, et perficiamus; lapsosque per poenitentiam reformari. De carnis autem resurrectione quid opus est dicere, cum frustra glorier me Christianum, si non credidero [Col. 0378A] resurrecturum? Haec itaque est fides in qua sedeo, ex qua spei contraho firmitatem. In hac locatus salubriter, latratus Scyllae non timeo vertiginem Charybdis rideo, mortiferos sirenarum modulos non horresco. Si irruat turbo, non quatior; si venti perflent, non moveor. Fundatus enim sum supra firmam petram.

Exiit sermo, etc. Est inter Bernardi epistolas ordine 187. Vide Patrologiae t. CLXXXII, col. 349.

Nulli dubium, etc. Exstat inter epist. S. Bernardi sub num. 188. Vide ubi supra, col. 351.

Necesse est, etc. Vide ibid., epist. 189, col. 354.

Oportet ad vestrum, etc. Exstat inter Opera S. Bernardi sub titulo: Tractatus contra quaedam capitula errorum Abaelardi. Vide Patrologiae tom. CLXXXII, col. 1049.

Auribus occupatis, etc. Vide inter epistolas S. Bernardi ubi supra, col. 357

Injuriam facio vobis, etc. Vide S. Bernardi epistolam 192, Patrologiae, t. CLXXXII, col. 358.

Magister Petrus Abaelardus, etc. Vide ubi supra, col. 359, epist. 193

Testante apostolo, etc. Vide inter epistolas Innocentii II, Patrologiae tom. CLXXIX, col. 515, epist. 447.

Per praesentia scripta, etc. Vide ubi supra, col. 517, epist. 448.

Magister Petrus, etc. Vide inter epistolas Petri Venerabilis, Patrologiae t. CLXXXIX, col. 305.

Acceptis litteris charitatis tuae ⁜ (76*) , etc. Vide ubi supra, col. 347.

Visitante nos Dei misericordia, etc. Vide ubi supra, col. 427.

Gavisus sum, etc. Vide ibid., col. 428.

Libello quodam hymnorum vel sequentiarum a me nuper precibus tuis consummato, veneranda in Christo et amanda soror Heloissa, nonnulla insuper opuscula sermonum, juxta petitionem tuam, tam tibi quam spiritalibus filiabus tuis in oratorio nostro congregatis, scribere praeter consuetudinem nostram utcunque maturavi. Plus quippe lectioni quam sermoni deditus, expositionis insisto planitiem, non eloquentiae compositionem: sensum litterae, non ornatum rhetoricae. Ac fortasse pura minus quam ornata locutio quanto planior fuerit, tanto simplicium intelligentiae commodior erit; et pro qualitate auditorum ipsa inculti sermonis rusticitas quaedam erit ornatus urbanitas, et quoddam condimentum saporis parvularum intelligentia facilis. In his autem scribendis seu disponendis ordinem festivitatum tenens, ab ipso nostrae redemptionis exordio sum exorsus. Vale in Domino, ejus ancilla, mihi quondam in saeculo chara, nunc in Christo charissima: in carne tunc uxor, nunc in spiritu soror, atque in professione sacri propositi consors.

Exordium nostrae redemptionis, hodiernus est conceptus Dominicae matris. Concepit Dominum femina, ut Creatorem pareret creatura. Communis quidem salus haec est hominum, sed specialis [Col. 0380A] gloria feminarum. Primus Adam de terra plasmatus non de femina est natus: imo de ejus costa femina est formata. Secundus Adam, ac prioris et omnium tam factor quam redemptor, nostri sexus formam de femina decrevit assumere, ut in utroque sexu consisteret gratia, sicut in utroque [Col. 0381A] praecesserat culpa, et eaedem naturae, per quas vulnus est inflictum, curationis afferrent medicamentum, et unde illata est plaga, inde mirabiliter conficeretur cataplasma. Actor plagae diabolus, minister curationis angelus. De quo nunc dicitur: Missus est angelus Gabriel a Deo, etc. (Luc. I, 26) . Serpens a diabolo immissus, hic a Deo memoratur missus; ut, ex ipsa statim fronte lectionis, spe divinae gratiae saucii releventur ad nuntium salutis. Bene autem angelus ex nomine designatur, quum dicitur Gabriel; ut quum idem referatur missus ad Mariam, quem jam superius evangelista dixerat missum ad Zachariam, sic et ista promissio complenda credatur, sicut illa completa jam noscitur. Unde et ipse postmodum Angelus [Col. 0381B] illam in hujus argumentum inducens: Et ecce, inquit, Elizabeth cognata tua, etc. (Ibid., 36) Quo vero mittatur, diligenter evangelista describit, quum ait: In civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth (ibid. 26) . Civitas quippe non paucorum, sed multorum est. Et ista curatio non unius languidi, sed totius humani generis est futura. Et quia non singulorum hominum, sed eorum tantum, qui in sua non remanentes ignavia, de valle vitiorum migraturi sunt ad montem virtutum, recte civitas ista memoratur esse de Galilaea. Quae et bene Nazareth, hoc est flos, nominatur; ubi hodie ille flos conceptus est a virga, de quo Isaias praedixerat: Egredietur virga de radice Jesse, et flos [Col. 0381C] de radice ejus ascendet (Isa. XI, 1) . Qui etiam de semetipso ait: Ego flos campi, et lilium convallium (Cant. II, 1) . Ut ergo hunc florem virga illa producat, ad Virginem ipsam angelus mittitur, qui eam ad hoc praeparet, et quasi quodam suae annuntiationis sarculo ad fecunditatem excolat. Unde et post locum quo mittitur, de persona subditur, ad quam iste legatione fungitur: Ad Virginem, inquit, desponsatam (Luc. I, 26) , Virginem praemittit desponsatae, non tam temporis quam dignitatis ordine. Sed quae ista, quaeso, est dignitas, esse virginem in carne, si jam per consensum corrupta fuerat mente? Non enim desponsari, vel matrimonium contrahi, nisi pari duorum consensu potest; nec aliter ipsa conjux vel uxor Joseph [Col. 0381D] vocaretur ab evangelista. Quis igitur iste consensus fuit? Nunquid commistionis carnalis, ut in hoc jam Virgo consensisset, quod florem dignitatis amitteret? Absit hoc a piis mentibus, ut quae prima virginitatis munus obtulisse Deo creditur, in hunc consensum ducta aestimetur, in quem tot virgines ne venirent, vitae dispendium elegerunt, et sic Agnum sequi quocunque ierit, non solum permanentes virgines, verum etiam factae mulieres! Quis hic autem consensus intelligendus sit tam in sponsa quam in virgine, sequentia, ni fallor, insinuant. De sponso quidem, quum nec nomen ipsius reticetur, quum dicitur: Viro cui nomen erat Joseph (ibid.) . Joseph quippe, quod interpretatur [Col. 0382A] augmentum, quid aliud nobis innuit, quam magnam in eo perfectionem virtutum? Quem etiam, ut beatus meminit Hieronymus, ⁜ (77) virginem, sicut sponsam ipsius, constat permansisse. A qua profecto virginitatis perfectione si per consensum imminutus esset carnalis concupiscentiae, nequaquam dignum esset ab evangelista commemorari eum Joseph nominari. Qui postmodum comperto Virginis conceptu, tanto gravius id eum ferre non est mirabile, quanto se magis illusum dolebat, quem ad continentiae consensum sponsa pertraxerat. Ipsa etiam Virgo, quum de se postmodum ait: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? (Luc. I, 34) patenter innuit, nequaquam in usum carnis eam consensisse, nec in concupiscentia [Col. 0382B] se viro foederasse. Ut quid enim diceret, quomodo fiet hoc, quia virum non cognosco? si in mente haberet viro commisceri? Et si enim jam commista non esset, posset utique postmodum commisceri, ut mirandum non esset, si ipsa quoque, sicut Elisabeth, per divinae gratiae donum ex viro conciperet. Sciebat etiam nec homines latere integritatem virginitatis suae. Cur ergo quasi admirans quaereret qualiter id fieri posset, quum virum ipsa non cognosceret? Si hanc, inquam, cognitionem viri ad commistionem carnis referret, quomodo de Adam vel nonnullis aliis dictum est, quia cognoverunt uxores suas? Quid est ergo quod ait: Virum non cognovi, nisi quia nulli unquam [Col. 0382C] concensu carnali me commisceri acquievi? In quo ergo consenserat Joseph quum ab eo desponsaretur, nisi ut castimoniae virtutem pari custodirent consensu? Videbat quippe se a parentibus ad nuptias cogi, ex ipsa maxime legis sanctione, quae sub maledicto ponebat omnes qui non relinquerent semen in Israel.

Noverat virgo virginem Joseph, quem ex castimoniae amore, et cognationis propinquitate familiarem habebat. Hunc igitur elegit in sponsum, quem in suum trahere confidebat consensum, ne si alium cogeretur accipere, quod voverat Deo non posset custodire. De qua etiam quum dicitur: Et ingressus est ad eam angelus (Luc. I, 28) , diligenter sanctum ejus propositum describitur, quae non in plateis [Col. 0382D] exterius cum saecularibus feminis reperitur, sed clauso cubiculi sui ostio, Deo devote supplicans et orans; ut continentiae quod fecerat votum tam sibi quam sponso suo custodiat inviolatum. Unde et in ipsis suis precibus de sua petitione statim consolationem meruit accipere, et securitatem obtinere. De hoc autem cubiculi sui secreto tanquam oraculo divino, quam sancto ibi occupata esset studio, beatus Ambrosius libro De virginitate II his scribit verbis: «Haec ad ipsos ingressus angeli, inventa domi in penetralibus sine comite, ne quis intentionem abrumperet, ne quis obstreperet. Neque enim comites feminas desiderabat, quae bonas cogitationes habebat. Quin etiam tunc sibi minus [Col. 0383A] sola videbatur, quum sola esset. Nam quemadmodum sola, cui tot libri adessent, tot archangeli, tot prophetae? Denique et Gabriel eam virginem ubi revisere solebat invenit, et angelum Maria quasi virum specie mutata trepidavit, quasi non incognitum audito nomine recognovit. Ita peregrinata est in viro, quae non est peregrinata in angelo, ut agnoscas aures religiosas, oculos verecundos. Denique salutata obmutuit, et appellata respondit. Sed quae primo titubaverat affectu, postea promisit obsequium ⁜ (77*) .» Ecce studium non tam desponsatae quam virginis, non se ad nuptias praeparantis, sed Deo penitus vacantis; non curis saeculi, sed sacrae prorsus intentae lectioni, non sponsi quaerentis solatium, ut colloquium mereretur angelicum. Attendite, [Col. 0383B] virgines, quae non virum, sed Deum elegistis sponsum, et sacrae formam professionis a Maria sumpsistis. Desponsata illa homini, non hominem in publico, sed Deum quaerebat in secreto. Non oculos retorquebat ad mundum, sed erigebat ad coelum. Non canticis nuptiarum aures praebebat, sed sacrae lectionis pabulo mentem reficiebat. Ex quo liquidum est quam sit verum, quod diximus, nunquam ejus animum ad nuptias declinasse, quia nullam certum est curam eam suscepisse Unde et ab angelo salutata, cujus vita non carnalis erat, sed angelica, audire meruit: Ave, gratia plena (Luc. I, 28) . Gratiam dicimus gratis datam, hoc est beneficium divinum supra merita collatum. Unde et Apostolus: Si autem ex operibus, jam non ex gratia. Alioquin gratia [Col. 0383C] jam non esset gratia (Rom. XI, 6) . Constat vero unumquemque fidelium nonnihil gratiae praeter merita sua collatum habere. Mariae vero non participatio gratiae, sed plenitudo ascribitur, ut tantum ei conferri demonstretur, quantum humanae naturae infirmitati promittitur. Quod quidem qualiter fieret, si jam in consensum carnalis concupiscentiae tracta fuisset, nulla ratio habet. Unde autem amplitudinem gratiae adepta sit, subinfertur quum dicitur: Dominus tecum. Tecum, inquit, potius quam in te. Qui enim ubique per praesentiam divinitatis jam se unire disponebat carni virginis per assumptionem humanitatis; ut tecum, hoc est cum carne tua unum fiat in persona. Benedicta tu in mulieribus. Nunquid et in viros non redundat benedictio Mariae? Nunquid [Col. 0383D] et ipsa de semine Abrahae, et per illam Christus descendit, in quo videlicet semine omnium gentium benedictio fuerat promissa? Quid est, quaeso, in mulieribus, et non magis in omnibus viris pariter ac mulieribus? Haec iterum dico, virgines, attendite, et in vos specialiter istam benedictionem Mariae redundare gaudete. Paucos quippe virorum reperimus, qui in virtute virginitatis Christum imitentur. Multas sequaces haec Mariae gratia in vobis habet, quarum tanto virtus gratior, quanto sexus infirmior. Virtus quippe in infirmitate perficitur. Quid est autem benedictio, nisi divinae gratiae multiplicatio? Benedicta igitur Maria in mulieribus potius [Col. 0384A] quam in viris dicitur, quia haec ejus gratia virginalis propositi in feminis maxime per ejus imitationem multiplicanda fuerat, sicut et Psalmista antea praedixerat, dicens: Astitit regina a dextris tuis, etc. (Psal. XLIV, 10) . Et rursum: Adducentur regi virgines post eam, adducentur in templum regis (Ibid., 15) . Post eam, inquit, adducentur in templum regis, quia per imitationem hujus summae reginae, virgines innumerae in verum Dei templum sunt consecrandae. Quae cum audisset, turbata est (Luc. I, 29) . Ad verba loquentis, et magno praeconio laudis eam salutantis turbata memoratur esse, non eum qui loquebatur aspicere. Fixis quippe oculis in lectione, vel terrae affixis in oratione, quo animus intendebat tota inhiabat, atque [Col. 0384B] immobilis haerebat; nec humanum curabat aspectum, quae tantum intendebat divinum. Unde autem turbata? Diversis undique de causis. Tum quia viri consortium fugiebat, tum quia lectioni vel orationi totam operam impendebat, quarum assiduitatem praepediri graviter sustinebat. Et cogitabat, inquit, qualis esset ista salutatio (ibid.) . Ex qua videlicet intentione procederet utrum adulationis verba haec essent, an veritatis: qua temeritate, quo aditu ille cubiculi sui secretum inquietare praesumeret? Quam ita perturbari angelus non perferens: Ne timeas, inquit, Maria (ibid.) . Non quidem ait: Ne perturberis; sed: Ne nimia sollicitudine affligaris: ne aut te obtinere desperes quod vovisti, aut tanquam rea maledictum incurras legis. Et hoc [Col. 0384C] quidem loco quum ait: Maria, primum eam vocat ex nomine, ut quasi familiarem sibi majori relevet consolatione. Cur autem non sit ei timendum, hoc est de petitione sua differendum, annectit quum ait: Invenisti gratiam apud Deum. Hoc est supra omnia merita illi grata facta es, atque accepta.

Quomodo autem tam legis maledictum evitet, si virgo permaneat, quam propositi sui votum incorrupta custodiat, patenter exponit dicens eam pariter tam esse parituram quam virginem permansuram. Parituram, inquam, non solum hominem, verum etiam hominum Salvatorem, hoc est Jesum, Cujus quidem virginei partus quanta sit excellentia, diligenter describit, dicens: Hic erit magnus et Filius Altisimi vocabitur. Ac si aperte dicat: Attende [Col. 0384D] in hoc ipso incomparabilem gratiam, singularem gloriam tuam, vide ipsum qui Dei Filius dicatur et tuus. Et dabit illi Dominus Deus sedem David patris ejus, hoc est id in eo perficiet quod in typo ejus David promissum est, sicut et ipsemet profitetur, dicens: Juravi David servo meo, usque in aeternum praeparabo sanctum tuum. Et aedificabo in generatione et generationem sedem tuam (Psal. LXXXVIII, 4) . Domus Jacob, in qua regnaturus in aeternum promittitur, Ecclesia est gentium, quae tempore praeteritorum, et gratia priorum Synagogam supplantavit, et benedictionem ei subripuit. Finem hoc regnum non accipit, quia nec cum vita [Col. 0385A] praesenti deficit: quod tanto in coelestibus est verius, quanto felicius. Dixit autem Maria: Quomodo fiet istud? Tanquam si diceret: Magna quidem promissio, et incomparabiliter non solum feminae virtutem, sed omnem humanam transcendens dignitatem. Quo itaque modo quove ordine futura est completio rei tantae? Virum enim, inquit, non cognosco. Ac si diceret: Longe hoc a meo remotum proposito videtur, ut videlicet partum habeam, quae virgo persistere decrevi. Et hoc est, ut supra jam meminimus, eam virum nequaquam cognoscere, nulli unquam in commistione carnali per consensum acquievisse. Legerat quidem Abrahae factam de Christo promissionem, sicut et ipsa postmodum profitetur, inquiens: Suscepit Israel puerum [Col. 0385B] suum, recordatus misericordiae suae. Sicut locutus est ad Patres nostros, Abraham et semini ejus (Luc. I, 54) . Unde nequaquam de hac promissione dubia, de modo requirebat quo esset complenda, utrum scilicet per admistionem viri sine dilectione peccati, sicut in paradiso fieret si homo non peccasset, an integritate corporis pariter et mentis conservata, sicut in ejus proposito fuerat. Bene autem angelus, cum ei filium promitteret, modum conceptionis reticuit, donec ipsa videlicet manifestato voti sui proposito, cum ab eo requireret: ne videlicet quia eam audieramus desponsatam, crederetur per concupiscentiam hanc inisse copulam.

Spiritus sanctus superveniet in te, hoc est superiori dono Dei ditaberis, ut virgo pariter ac mater [Col. 0385C] sis. Venit Spiritus in multas fidelium animas, per aliquod divinae gratiae donum, sed in Mariam supervenit, cum ei superiorem et excellentiorem omnibus gratiam contulerit. Quid autem Spiritus Dei, nisi divinae bonitatis amor seu donum intelligitur, cum aliquid nobis supra merita confertur? Cum ergo mysterium hoc incarnationis totum per operationem bonitatis divinae magis quam per solitam institutionem naturae fuerit gestum, recte Spiritui sancto est ascriptum: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Virtus Dei Filius, hoc est coaeterna ejus sapientia intelligitur, juxta illud Apostoli: Nos autem praedicamus Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (I Cor. I, 23) . Sicut enim Deus omnia [Col. 0385D] in sapientia sua fecit, sic et per ipsam perdita restauravit, ab hoc, ut supra meminimus, nostrae redemptionis exordio restaurationem istam inchoans. Virtus itaque Dei Filius dicitur, qui brachium ejus seu fortitudo, ad omnia quae disposuerit peragenda sufficiens. Haec virtus obumbravit Virgini, dum in ipsa suae divinitatis fulgorem velamine carnis operuit, et sic ad nos quasi calciata divinitas processit, ut in nostra Deus visibilis appareret natura, qui permanet invisibilis in sua. Haec autem divinae majestatis obumbratio in illo praefigurata est electro, cujus speciem de medio ignis propheta Ezechiel conspexit. Electrum quippe est metallum ex auro simul et argento, commistum. In qua quidem mistura argentum ad claritatem proficit, aurum [Col. 0386A] vero a suo temperatur fulgore. Electrum igitur istud ipse intelligitur Christus, in cujus una persona divinitatis et humanitatis duae naturae ita sibi ad invicem sunt unitae, ut inferior natura, quae per argentum exprimitur, sese visibilem praebeat, et divinae majestatis splendor carnis velamine obumbratus, qui per aurum figuratur, invisibilis persistat. Hoc electrum in igne, Deus homo est in passione.

«Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocatur Filius Dei.» Ac si aperte dicat: Ac per hanc unionem Verbi Dei ad hominem vitae factam, non solummodo ipsum Verbum Filius Dei dicetur, verum etiam ipse homo a Verbo assumptus Filius Dei vocabitur. Et attende quod ait, vocabitur, de homine [Col. 0386B] potius quam de Verbo, cui competit esse. Quod diligenter evangelista considerabat, cum diceret: In principio erat Verbum (Joan. I, 1) . Non enim dixit: Vocabatur Verbum, sed: Erat. Esse namque proprium est incommutabilitatis divinae, sicut ipse ad Moysen loquitur: Haec dices filiis Israel: Qui est, misit me ad vos (Exod. III, 14) . Qui est, inquit, hoc est qui incommutabiliter consistit, quia nequaquam verum habet esse, nisi quod est incommutabile. Ubicunque mutatio fit, esse pariter et non esse concurrunt. Illi ergo proprium est esse, qui penitus ignorat non esse. Unde bene dictum est: Erat Verbum (Joan. I, 1) , potius quam vocabatur. Vocatio quippe non est aeternitatis, sed temporis; nec ad naturam, sed ad placitum hominum spectat impositio [Col. 0386C] nominum. Unde recte quum de homine assumpto a Verbo loqueretur, cujus natura non est aetérna, nec per naturam, sed per gratiam et unionem Verbi habet esse Filius Dei, dictum est vocabitur, potius quam erit. Quod si etiam personam totam in duabus naturis consistentem dicamus ex Virgine nasci secundum corpus, quod inde traductum est, et totam illam personam, non solum humanitatem, Filium Dei vocari, non incongrue dicitur. Nam et surculus trunco alterius naturae insertus toti arbori propriae naturae confert vocabulum: ut si aesculus coctano inseritur, aesculus, non coctanus tota arbor dicetur, a digniori scilicet parte quae fructum affert ita nominanda, sicut et ex fructu suo cognoscenda. Quaedam [Col. 0386D] autem insertio divinitatis in humanitate facta est hodie, et tanquam una arbor facta est ex duabus naturis in unam sibi personam convenientibus. Scriptum quippe est de sapientia, quae Dei Verbum intelligitur, quia lignum vitae est his qui apprehendunt eam (Prov. III, 18) . Quid autem humanitas, nisi arbor maledicta, et tanquam lignum mortis antea erat? Quasi ergo lignum vitae ligno mortis in sertum iutelligite, quum in Virgine velut in bona terra haec insertio sit facta. Cujus quidem insertionis ipse spiritus in eam superveniens operator fuit, tanquam illam praevidens diem, quae ad inserendum commodior videtur; sicut communis hominum opinio tenet, qui inserendi peritiam habent, et longa hoc experientia didicerunt. Unde et confidenter asserunt, [Col. 0387A] vix aut nunquam aliquam insertionem quae hac die fiat, inutilem esse.

Et ecce Elisabeth. Ne de possibilitate partus Virginis quidquam suboriretur dubitationis, quasi hoc esset impossibile quod solitus cursus non haberet naturae: in memoriam reducitur Elisabeth conceptus, quae quum tam senio quam sterilitate esset infecunda, obtinuit ex gratia quod habere non poterat ex natura. Unde bene ab angelo tam senectus ejus quam sterilitas memoratur: Quia non erit impossibile apud Deum omne verbum. Verbum Dei hoc loco ipsa est divina locutio, quae a beato describitur Augustino, divina dispositio non habens sonum strepentem et transeuntem, sed vim in perpetuo manentem. Nullum igitur verbum Dei impossibile [Col. 0387B] est ipsi, quum quidquid ipse disponit ut faciat, nullo impediri casu queat. Dixit autem Maria: Ecce ancilla Domini. Quid est quod ais? domina; quid est quod respondens, regina non solum hominum, sed et angelorum ex hoc futura? Non dicis: Ecce Mater Domini, vel etiam dilecta Dei, vel etiam ab ipso electa, quum sis singulariter praeelecta. Quanto te ad sublimiora promissio intollit angelica, tanto summa humilitatis virtus te, dejicit ad inferiora. Ubi obsecro, illud est honorabile nomen quod unigenitus tuus fidelibus suis imponit, quum ait: Jam non dicam vos servos, sed amicos? (Joan. XV, 15.) Ille de honore suorum in ipso quoque nomine dignatus est providere, tu e contrario servilem tibi conditionem [Col. 0387C] non erubescis ascribere. Ita, domina, ut ex te praecipue illa humilitatis exempla sumantur, ad quae nos Scriptura exhortans ait: Quanto major es, humilia te in omnibus (Eccli. III, 20) . Ex hac maxime humilitatis virtute ad hujus promissionis celsitudinem meruisti conscendere. Ex hac tuae disciplinae regula, virgo illa tui imitatrix Agatha, et una de numero prudentium, instructa dicebat: Ancilla Christi sum, ideo me ostendo servilem personam. Et iterum: Summa ingenuitas ista est, in qua servitus Christi comprobatur. In hanc tamen regulam et humilitatis formam tuus ipse, ni fallor, quasi avus te induxerat, dicens: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, etc. (IV Reg. XIX, 16) . Quum enim de altitudine hujus promissionis ad te filiam [Col. 0387D] suam factam praemisisset, dicens: Astitit regina a dextris tuis, etc. (Psal. XLIV, 10.) Statim de humilitate conservanda admonuit, subjugens: Audi filia, etc. Ac si aperte dicat: Magnum est, filia, incomparabile bonum te coelestis regis sponsam effici spiritualem, ut quasi regina coelorum ei juncto latere assistas, et cum eo, caeteros omnes praecedas in vestitu deaurato; hoc est in corpore solido et incorrupto, omni virtutum diversitate intus adornata. Sed quia magna sunt femineae naturae tanta praeconia, et humanae infirmitatis tam excellens gloria, audi quae dicuntur, et intelligendo vide: ut quum haec tibi nuntiabuntur, non diffidas impleri, et tantae promissionis altitudinem aure humili suscipe, quasi obliviscendo populum tuum, et domum patris, [Col. 0388A] hoc est, non superbiendo de genere Judae et regia stirpe, nec attendendo quid habeas ex natura, sed quid tibi conferatur ex gratia. Atque ita rex ille coelestis concupiscet decorem tuum, qui superbis resistit semper et humilibus dat gratiam. Cujus quidem exhortationis, domina, non immemor facta, dixisti: Ecce ancilla Domini; et rursum: Quia respexit humilitatem ancillae suae. Ex qua profecto humilitate meruisti quod sequitur obtinere. Fiat mihi secundum verbum tuum. Hoc est, ut ipsum Dei Verbum juxta tuae promissionis verbum concipiam integra, et pariam incorrupta. Amen.

[Col. 0388B] Laetentur coeli, et exsultet terra; quoniam hodie rex coelorum ortus sui gloria singulas terras insignivit, ut hinc coelestes cives colligeret, per quos coelestia restauraret damna. Unde et angeli de reparatione sui lapsus et nostro profectu exsultantes, in ipso statim hujus nativitatis die, tam suum quam nostrum commune gaudium nuntiarunt, dicentes: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Ac si aperte fateantur: Natus est hodie, de quo spiritualiter a supernis spiritibus sit laudandus, et per quem forti armato alligato, imo prostrato, credentes in eum et sperantes veram pacem adipiscantur. Natus est hodie Deus in terris, ut homines nascerentur in coelis. [Col. 0388C] Natus est hodie de Virgine matre, qui ante tempora genitus est ex Deo Patre. Hinc enim ad eum Pater ipse loquitur: Ex utero ante Luciferum genui te (Psal. CIX, 3) , hoc est, ex ipsa mea substantia, antequam Lucifer crearetur, es genitus. Utraque nativitas ejus mirabilis, utraque ipsius generatio ineffabilis: ut utramque pariter, tam ad temporalem videlicet ex matre, quam ad aeternam generationem ejus ex Patre, illud Isaiae non incongrue referatur: Generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII, 8.) In hujus itaque typo ille praecessit rex et sacerdos Melchisedech, quem tam sine patre quam sine matre, hoc est sine genealogia, commemorat Apostolus exstitisse. Non quod ille quidem patre vel matre caruerit; sed quod ejus genealogiam Scriptura [Col. 0388D] non doceat, a nobis commemorari queat. Sic et Christus rex universorum per divinitatis potentiam, sacerdos hominum factus per assumptae humanitatis hostiam, sine patre vel matre dicitur esse, non quod utrumque non habeat, sed quod neutrum quis quomodo sit discere queat, ut sicut ibi Scripturae testimonium, ita hic rationis humanae deficiat ingenium; et tanto ejus utraque nativitas sit mirabilior, quanto ineffabilior: cum illa videlicet ex patre sit sine matre, ista ex matre sit sine patre.

De hujus quoque nativitate mirabili quam habet ex matre, scriptum est Jeremia prophetante: Creavit Dominus novum super terram, femina circumdabit virum (Jer. XXXI, 22) . Ac si aperte dicat: Ille [Col. 0389A] qui, sicut scriptum est, fecit quae futura sunt, jam altissimo suae dispensationis consilio, futuram cujusdam hominis creationem novam, et caeteris omnibus dissimilem praedestinavit. Qui cum adjunxit, non in terra, sed: Super terram, ostendit hanc creationem non tantum supra merita hominum esse, sed etiam superiorem et excellentiorem caeteris omnibus creationibus terrenis existere. Quae sit autem hujus creationis novitas, subsequenter exponit, dicens: Femina circumdabit virum. Hoc est ex propria substantia mulier sola, sine virilis seminis admistione, praebebit corpus, quo se divinitas circumdet ac vestiat, viri formam in ea suscipiens. Unde et bene uterus Virginis, quasi circulus ex omni parte integer, virum illum in se conceptum, [Col. 0389B] non per coitum extrinsecus immissum, undique circumdare dicitur. Totum quippe illud corporale indumentum ex substantia Virginis est contextum, et vir ille in ea quasi in circulo continuo fuit, quia ejus integritatem nec conceptus nec natus dissolvit. Quantum vero nova, et a caeteris sit diversa hujus creationis nativitas, animadvertemus, si caeteras hominum creationes ab exordio revolvamus. Primus homo de terra formatus, nec ex patre nec ex matre carnis originem traxit. Eva autem, quae de costa ejus formata est, ex patre solo est, non ex matre. Caeteri vero homines ex patre simul et matre generantur: hoc uno quidem excepto, qui ex sola matre, ut dictum est, nascitur. Unde et proprie ipse solus Filius hominis, non hominum, [Col. 0389C] dictus est: quia eum videlicet secundum carnem sola virgo genuit, et ipse ei quoque solus et unicus filius exstitit sicut et patri, ut ejus excellentiae singularitas per omnia commendetur.

Hujus quidem caro Virginis, qua se verus Agnus induit, illud est niveum vellus innocentissimae ovis, de quo Psalmista longe ante cecinerat: Descendet sicut pluvia in vellus, etc. (Psal. LXXI, 6) . Legimus in Libro Judicum, ad petitionem Gedeon, ut confirmaretur ad praelium per visibile sibi signum, vellus in area positum rore ita fuisse madefactum, ut circumquaque sicca terra maneret, ac postmodum ad petitionem ejusdem e converso contigisse (Jud. VI, 39) . Quo quidem signo praefiguratum dicitur, gratiam Dei, quae rore designatur, Judaico populo in [Col. 0389D] medio terrarum olim habitanti, quasi velleri in area posito, collatam primo fuisse, gentili populo reprobato: ac postmodum ab hac gratia vellere siccato, id est Judaea privata, eam circumquaque terrarum in gentes defluxisse. Sed quia ros comparatione pluviae tenuis est, et minus irrigare sufficit; descensum divinae gratiae in Virginem pluviae seu stillicidiis magis quam rori Psalmista comparavit. Omnem quippe, ut diximus, tam Judaici quam gentilis populi gratiam ea transcendit, quae Matri Domini collata est, et ejus dona, quae quasi terra stillicidia suscepit, caeteris donis longe sunt eminentiora. Vellus cum sit de corpore, carnis infirmitatem ex laesura non sentit in dolore, et ab omni corporeo sensu penitus alienum est. Et [Col. 0390A] Virgo virginum cum in infirmitate carnalis concupiscentiae concepta fuerit, ut caeteri homines, hanc tamen penitus infirmitatem ipsa nunquam ex consensu pertulit in mente, nec ullum illecebrae carnalis attactum experta est in carne. Unde factum est ut sic de carne orta esset, ut vitia carnis ignoraret, et sic de carne esset, quasi caro non esset; et tanquam mortua in carne, et tota vivens in spiritu, carnalium sensuum, qui maxime in concupiscentia carnis vigent, oblectationem nesciret. Unde merito ipsam prae caeteris coelestis Regis Filius quasi palatium suae habitationi congruum, quod ante non invenerat, adipisci gavisus est, et in ipsa quasi pluvia in vellus a supernis placido descendit illapsu. Pluvia quippe in vellus veniens, ipsum ita inundat [Col. 0390B] et abluit, et nullo ei sensu passionem ingerat, et dum ab eo non sentitur, sic in eo est quasi non sit. Ita et superna sapientia, cujus haustus aquae comparatur, juxta illud: Aqua sapientiae potavit eos Dominus (Eccli. XV, 3) , quia de plenitudine ejus omnes accepimus, ut de Virgine carnem acciperet, ipso suo descensu gratiae suae donis eam irrigando, ab omni humanae infirmitatis contagio mundavit, et nullam ei passionem carnis vel in conceptu vel ex partu attulit; et dum eam tam ante partum, quam post partum Virginem consecravit, sic in ea fuit, quasi non fuerit: et sic ipsa gravida facta est quasi gravida non esset, cum nullum inde passionis gravamen incurreret. Stillicidia autem pluviae terram quam inebriant, ab ariditate sua in fecunditatem [Col. 0390C] convertunt. Et spiritus sui donis ita eam Filius Dei replevit, ut non solum ipsa Deum pariendo fructum afferret, verum etiam fidelibus omnibus ipsum conferret, quae salutem omnium mundo peperit.

Haec illa est fidelium omnium terra communis, et ager specialis, cujus et Spiritus sanctus colonus, et Verbum Dei semen exstitit. Quod etiam supra memoratus Propheta per Spiritum praevidens, ad singularem secum exsultationem, et divinae laudis confessionem, omnes pariter admonet, dicens: Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes: terra dedit fructum suum (Psal. LXVI, 6, 7) . Quod quidem si quis de terrenae segetis fructu accipiat, quid ad David ista exhortatio laudis, quasi in diebus ejus terra inciperet fructificare, vel copiosiorem [Col. 0390D] fructum afferre? Isaac seminasse, et centuplum collegisse tanquam in admirationem divini beneficii meminit Scriptura, sed nullam inde gratiarum actionem, de tanta scilicet fructus abundantia eum Domino persolvisse. Intelligamus itaque David in prophetia hujus fructus quem alibi sibi a Domino commemorat promissum esse, dicens: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI, 11) , ad congratulandum sibi omnes pariter adhortari, quorum in hoc communem considerat salutem. Hic est ille fructus terrae sublimis, quem et Isaias praevidens: Erit, inquit, germen Domini in magnificentia, et in gloria, et fructus terra sublimis, et exspectatio his qui salvati fuerint de [Col. 0391A] Israel (Isa. IV, 2) . Quid enim germen Domini, sublimen fructum terrae, communemque omnium hinc exsultationem fidelium, nisi Christum oportet intelligi qui et ante saecula genitus ex Patre, et hodie quasi de terra prodiit natus ex Virgine; cujus quidem sublimationem ac magnificentiam definit Apostolus, dicens: Propter quod et Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen (Philip. II, 9) . Quod etiam nomen, id est Jesum, quod Salvator interpretatur, idem propheta, cum de ipso terrae fructu alibi praeconaretur, ait: Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra, et germinet Salvatorem, et justitia oriatur simul. Ego Dominus creavi eum (Isa. XLV, 6 et seq.) . Quid enim coeli vel nubium nomine, nisi angeli vel [Col. 0391B] sancti Patres dignitate caeteris praeeminentes, et tanquam in supernis animo conversantes, intelligendum est? Qui dum adventum Mediatoris vel parabolice, vel manifeste praenuntiaverunt, quasi rorem vel pluviam verba ipsorum fideles susceperunt. Ros quippe pluvia subtilior, et minutissimas habens guttas, ut vix conspici queat, verba sunt allegorica ad intelligendum difficilia. Quae vero aperta sunt, pluviae comparantur. Haec igitur verba terram sanctam, id est immaculatam irrigarunt Virginem, ut hunc nobis fructum afferret, quia promissionibus tam per angelos quam per prophetas de Christo factis erudita, dum eorum auditui credidit, quasi aure concepit, et ex fide audibilis verbi illud concipere Verbum Dei meruit, de quo scriptum est: [Col. 0391C] In principio erat Verbum (Joan. I, 1) , sicut et consequenter ostenditur cum dicitur: Et Verbum caro factum est. Ad hunc itaque rorem seu pluviam divinarum promissionum suscipiendam terra se aperuit, cum per intelligentiam et fidem non solum corporis, sed etiam cordis aures eis apertas habuit: ut quae videlicet dicerentur simul intelligeret et crederet. Unde bene in eam verba ista, pluere justum, potius quam peccatorem dicuntur, quia solus iste sine concupiscentia carnali conceptus ab omni penitus peccato fuit alienus. Tale est ergo, pluant Justum, ac si diceretur: Doctrinae suae verba conceptum a peccato prorsus immunem, conferant Virgini: et ad illa per fidem suscipienda sese aperiat [Col. 0391D] terra, hoc est, de impossibilitate talis conceptus nec dubitet femina, quando videlicet haec femina in eam tanquam in terram promissio jecerit angelica, dicens: Ecce concipies, etc. (Luc. I, 31) . Cum quo simul justitia oritur, quia ipse non solum justus in se, sed etiam nos per fidem sui, non per opera legis justificans, factus est, ut ait Apostolus, sapientia nobis a Deo, et justitia (I Cor. I, 30) . Ego Dominus creavit eum. Hoc est, ab aeterno jam disposui hanc ejus creationem, non per concubitum virilem, sed per meae potentiae peragere virtutem. Quod ergo ibi tanquam futurum praedicitur: Aperiatur terra et germinet Salvatorem, hic quasi jam completum ostenditur: Terra dedit fructum suum (Psal. LXVI, 7) .

[Col. 0392A] Quod vero subditur: Benedicat Deus (ibid.) , oratio est postulantis efficaciam hujus fructus, in illa videlicet benedictione inde mundo promissa, quae Abrahae primo facta est, cum ei a Domino dicitur, quia in semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII, 18) . In primo quippe Adam terra maledicta, in secundo benedictionem recepit, quia ille in condemnationem omnes secum pariter traxit, a qua nos iste solus liberans, ut proprie Jesus, id est Salvator, vocaretur, obtinuit. Ante adventum quippe ipsius justi etiam apud inferos propter peccatum primi hominis plectebantur; pro quibus inde liberandis ipse quoque ad inferos descendere dignatus est, illud Oseae complens vaticinium: O mors, ero mors tua: morsus tuus ero, inferne (Ose. XIII, 14) . [Col. 0392B] Aperta itaque per ipsum jam nobis janua paradisi, ut videlicet nullus electorum amplius a regno differatur, illam jam querimoniam fidelium sopivit: Patres nostri comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt (Jer. XXXI, 29) . Quorum quidem querimoniae statim ipse respondens, et tempus gratiae de adventu suo promittens, ait: Vivo ego, si erit ultra fabula haec in proverbium in Israel (Ezech. XVIII, 3) . Et in sequentibus: Anima, inquit, quae peccaverit, ipsa morietur. Filius non portabit iniquitatem patris, etc. (ibid., 20) . Quid est autem comestio uvae acerbae, quae a patribus facta, in poenam etiam filiorum redundat, tanquam ipsi quoque unam illam comedissent, nisi transgressio priorum parentum, quae posteros omnes ante [Col. 0392C] adventum Domini opprimebat, ut nullus quantumcunque justus ad beatitudinem transiret, sed unius vetitiae arboris comestionem tota posteritas plecteretur? Eam vero arborem, quam scientiae boni et mali Dominus appellat, plerique Judaeorum vitem esse autumant, cujus fructus hoc loco uva esse dicitur. Quam etiam inde scientiae boni et mali, sicut Dominus appellat, merito dici volunt, quia sicut vinum moderate sumptum acuit ingenium, ita cum modum excedit obtundit ipsum. Unde quasi bonum et perversum sensum conferens, scientiae boni et mali arbitrantur dici. Cui etiam opinioni non mediocriter illud suffragari videtur, quod post comestionem statim in se illi motum luxuriae sentientes, [Col. 0392D] erubescentia confusi pudenda texerunt. Luxuriosa quippe res vinum est, sicut scriptum est (Prov. XX, 1) . Et Apostolus: Vinum, inquit, in quo est luxuria (Ephes. V, 18) . In medio autem paradisi tam lignum vitae, quam lignum scientiae boni et mali fuisse referuntur, quasi sibi invicem ita copulata, ut alterum alteri adhaereret, sicut vitis ab ulmo ferri solet, et quasi in uno mors et vita simul sint collocata, tanquam lignum vitae ex proprio fructu vitam ministraret, et ex adjacente vite mortem inferret. Dominus quippe Jesus in ruinam et in resurrectionem multorum positus est, et ex se ipso vitam credentibus praestat: et reprobos, quos diu tolerando portat, per justitiam condemnat. In cujus, ut dictum est, adventu illud praemissum proverbium [Col. 0393A] cessare promittitur, quia in electis, qui per Israel designantur, jam illa poena originalis peccati finem accepit: ut jam ulterius nullus credentium nisi ex proprio delicto differatur a regno, sed anima quae peccaverit in Israel, hoc est inter videntes Deum, etiam rationis compotes, ex proprio tantum peccato, non ex alieno puniantur: nec jam filius peccatum patris portet, ubi nullum fidelium jam originale peccatum a beatitudine separat. Unde bene hoc tempus gratiae, quo plenam remissionem consequimur, sicut illud irae dici convenit. De hac plenitudine temporis et abundantia divinae gratiae qua decreverat Deus implere quod coeperat, et consummare quod promiserat, ait Apostolus: At, ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium [Col. 0393B] suum factum ex muliere, factum sub lege, etc. (Galat. IV, 4) .

Haec igitur mulier sexu, sed infirmitatis ignara muliebris, quae virgo perpetua divino consecrata est partu, porta illa est orientalis semper clausa, quam Ezechiel sibi per Spiritum revelatam describit, dicens: Porta haec clausa erit, non aperietur, et vir non transibit per eam, quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per eam (Ezech. XLIV, 2) . Per hanc quippe Virginem quasi portam quamdam ad nos quasi in templum suum Dominus ingreditur, dum se in ea nostrae copulat naturae. Sed haec eadem porta semper clausa permanet, et vir per eam non transiet; quia nullus virilis coitus. Quae bene porta ad orientem respicere dicitur, secundum quod ipsa [Col. 0393C] orienti congrue comparatur. Sicut enim ibi sol iste corporalis oritur, et inde ad caeteras mundi partes diffunditur: sic in ista sol verus justitiae Christus, secundum quod scriptum est, nascens: Quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est (Matth. I, 20) , claritatis suae radios ad illuminandas totius mundi tenebras dilatavit. Unde et evangelista Joannes: Erat, inquit, lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, etc. (Joan. I, 9) . Haec itaque lux, id est Verbum Patris, et coaeterna ejus sapientia, sic ad nos per Virginem, quemadmodum claritas solis per solidissimi vitri specular ingreditur. Omnibus quippe metallis vitrum solidius est ac splendidius, tamen fragilius, nec post fracturam ita [Col. 0393D] reparabile ut caetera. Et sanctae virginis integritas, quam definiens Apostolus ait: Ut sit sancta et corpore et spiritu (I Cor. VII, 34) , maximam habet soliditatem, et tanto Deo resplendet acceptabilior, quanto est hujus virtus sublimior. Sed, quia haec facile deperire potest, statim videlicet si vel mens corrupta fuerit, nec jam ulterius recuperari vel integrari valet: quam sit fragile hoc tamen bonum liquet, et quam diligenti custodia indigeat. De hoc itaque tanquam fragili vitro ipsa Dei virtus et sapientia, cui velle posse est, quasi specular quoddam in Virgine sibi composuit; per quod se nobis summus ille divinae claritatis splendor infudit, et nec per conceptum ingrediens, nec per partum egrediens illud dissipavit. Et notandum quod specular quidem plenam [Col. 0394A] lucis claritatem suscipit, sed adeo plenam non refundit, nec tantam reddere potest, quantam capit. Sic et ille divinus fulgor, cum se ad nos per illud virginale specular immittit, longe ampliore gratia Virginem quam nos illustrat per Virginem. Unde et bene ab angelo gratia plena salutatur (Luc. I) , et in eam supervenire Spiritus sanctus nuntiatur. Ipsa quippe, quantum humana capere potest natura, omnibus divinae gratiae donis cumulata totum simul accepit quod particulatim distribuitur aliis. Venit itaque saepe Spiritus sanctus in alios fideles per aliquod gratiae suae donum, sed in istam supervenit, quia longe superiorem hic adventum habuit, ubi fidelium omnium operatus est salutem. Secundum quam quidem operationem Salvator ipse non [Col. 0394B] solum ex Virgine natus, sed de ipso quoque Spiritu natus esse dicitur, seu conceptus. Aliter tamen ex illa, aliter ex illo. Ex illa videlicet tanquam ex matre, de cujus substantia carnem accepit: de illo autem non ut de patre, sed tanquam de hujus nativitatis operatore. In hac quippe conceptione vel nativitate non consuetudo naturae, sed divinae operatio gratiae consideratur: nec quid natura possit, sed quid omnipotens voluit attenditur. Quod vero ad gratiam Dei magis quam ad merita hominum respicit, Spiritui sancto specialiter tribuitur, quia ipse amor seu bonitas Dei proprie nuncupatur.

Hujus tanquam artificis cujusdam operatione, lapis ille de monte sine manibus abcissus est, qui in Daniele statuam comminuisse legitur, ac postmodum [Col. 0394C] in montem magnum crevisse, et universam terram implevisse dicitur. Quem etiam lapidem per Isaiam nobis Dominus promittens, ait: Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem probatum, angularem, pretiosum, etc. (Isai. XXVIII, 16) . De quo et Psalmista ante cecinerat: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est istud, etc. (Psal. CXVII, 22) . Hujus lapidis de monte sine manibus abscissio facta, ipsa est incarnatio divina, in quam illa quae Virginem replevit, sola operata est Spiritus sancti gratia. Ipse quippe sua operatione carnem illam, qua indueretur Filius Dei, de carne Virginis separavit, et in membra formavit. Quid autem manus, nisi [Col. 0394D] humanam operationem significant? Sine manibus igitur id factum est, ubi nulla humani coitus operatio fuit. Mons de quo lapis hic est abscissus, virginalis eminentia est dignitatis, quae coelestem in terris ducebat vitam. De cujus quidem substantia secundum carnem homo ille est assumptus, qui in unam personam Verbo Dei est unitus, quod totum est Jesus Christus. Hic grandem et sublimem statuam comminuens, dilatatam in gentibus idololatriam destruxit, sicut et ipse per Isaiam antea promiserat, dicens: Ecce Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur Aegyptum: et movebuntur simulacra Aegypti a facie ejus (Luc. II, 25) . Aegyptus quippe, quae tenebrae interpretatur, mundus est, summa idololatriae caecitate percussus? In quem [Col. 0395A] Dominus per carnem manifeste veniens, huic ipsi carni quasi levi nubi insedit, quia homo ille a Verbo assumptus, de quo scriptum est: Verbum caro factum est, nullum ex corruptibili corpore, quod aggravat animam, pondus traxit peccati. Sol vapore suo exhalationes terrae generans, nubem attrahit, de qua postea manans pluvia terram inebriat ut fructificet. Vapor itaque sive calor solus, Spiritus ipse est a Deo procedens, qui et ipsius amor dicitur. Hic ubi vult spirans, et terrena corda in Deum accendens, quasi quasdam exhalationes terrae generat, dum ipsorum gemitus atque suspiria in Deum excitat. Unde et Apostolus: Ipse, inquit, Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII, 26) , dum nos videlicet postulantes facit, [Col. 0395B] et orantes quae suggerit. Summa ergo in antiquis Patribus haec ad Deum oratio fuit et exspectatio, ut promissum eis mitteret Salvatorem: sicut et de beato illo legitur Simeone (Luc. II, 25) . Quod et beatus commemorans Augustinus ⁜ (78) : «Intelligite, fratres,» inquit, «quantum desiderium habebant antiqui sancti videre Christum! Sciebant illum esse venturum, et omnes qui cupiebant, dicebant: O si me illa inveniat nativitas! o si quod credo in Scripturis Dei, videam oculis meis!» Idem post aliqua de beato illo praedicto sene quasi desiderante et suspirante, et quotidie in orationibus suis dicente: «Quando veniet, quando nascetur, quando videbo? Putas durabo? putas hic me inveniet? putas isti [Col. 0395C] oculi videbunt, per quem cordis oculi revelabuntur? Dicebat ista in orationibus suis, et pro desiderio suo accepit responsum, quod non gustaret mortem donec videret Christum Domini ⁜ (79) .» De his quoque sanctorum desideriis et vehementissimo clamore cordis illud est Isaiae: Clamabunt ad Deum a facie tribulantis, et mittet eis Salvatorem, etc. (Isai. XIX, 20) . Tales igitur clamores vel gemitus fidelium, quasi quaedam erant exhalationes terrarum. Ad quorum quidem postulationem et exspectationem, sol sibi verus vapore suo nubem attraxit, dum operatione Spiritus sancti Verbum Dei de Virgine carnem accepit. De qua etiam carne tanquam de nube pluviam dedit, cum incarnationis ejus mysterium praedicatio terris omnibus nuntiavit, [Col. 0395D] et fidei fructum inde extulit. Cum hac itaque, ut dictum est, carne, ipso in Aegyptum veniente, mota sunt simulacra Aegypti (ibid.) , quia inde remota est idololatria, conversis ad ipsum gentibus. Et tunc profecto juxta Danielem, statua comminuta, lapis ille in montem magnum crevit, et universam terram replevit, quia ejus corpus non solum hanc morientium, quod est Ecclesiae, ubi terrarum fides, dilatavit, cum infidelitatem expulerit (Dan. II, 25) . Quod denique corpus non solum hanc morientium, sed magis illam viventium est terram repleturum. Hic est mons ille Domini praeparatus in vertice montium, qui per divinitatis eminentiam omnium transcendit [Col. 0396A] cacumina sanctorum Qui nobis hodie quasi de valle nascitur, quia de inferiori sexu et humillima virgine, summus ille divinae majestatis splendor ad humanos hodie prodit obtutus, carnis velamine obumbratus, ut in nostra saltem videri possit substantia, qui invisibilis persistit in sua.

Haec illa species electri, quam Ezechieli prophetae legimus revelatam. Electrum quippe quaedam est auri et argenti mistura, in qua et argentum ad claritatem proficit melioris admistione metalli, et aurum a suo fulgore temperatur, dum inferiori metallo sociatur (Ezech. I, 4) . Sic et Christum unam ex duabus naturis intelligimus personam, in quo divinitas auro, humanitas vero inferiori comparatur metallo. In hac igitur persona, quae Christus [Col. 0396B] est, hoc est Deus et homo, sic sibi divina et humana conjunctae sunt naturae, ut ille incomprehensibilis divinae claritatis fulgor, carnis velamine obumbratus, humanis se oculis temperaret, et suscepta humanitas ad claritatem proficeret, cum videlicet homo ille quasi quaedam lutea testa, sapientiae supernae illius, cui est unitus, incomparabili luce accensus, nostras illuminans tenebras, tam verbis quam exemplis, omnium nobis plenitudinem virtutum exhiberet, et longe puriorem et intelligentia potiorem, quam in paradiso creata esset, nostram repararet naturam. Ut autem Verbum Dei carnem de Virgine sumens, hoc se velamine obumbraret, ipsam quoque Virginem prius obumbrasse [Col. 0396C] dicitur, ut postmodum ex illa sic obumbratum nasceretur. Cum enim magnus ille coelestis paranymphus Gabriel archangelus Virgini praedixisset: Spiritus sanctus superveniet in te (Luc. I, 35) , statim exprimens in quo hic superior adventus Spiritus sancti consisteret, adjecit dicens: Et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (ibid.) . Virtus quippe Patris Filius dicitur, quem Dei virtutem et Dei sapientiam Apostolus nominat; eo quod quaecunque per sapientiam suam disponit, per eamdem potenter efficit (I Cor. I, 24) . Haec igitur Patris coaeterna sapientia obumbrasse Virgini dicitur, quasi videlicet eam occultasse, et de universa humani generis massa ipsam sibi specialiter elegisse, atque attraxisse, [Col. 0396D] in qua nostrae reparationis operaretur mysterium, et altissimum suae dispensationis compleret arcanum. Quod autem nunc a Gabriele dicitur: Virtus Altissimi obumbrabit tibi, et quod nascetur ex te sanctum, etc., hoc in Isaia (VII, 14) diligenter juxta Hebraicae linguae proprietatem jam expressum fuerat. Ubi enim nos dicimus: Ecce virgo concipiet, et pariet filium, in Hebraeo pro virgine ponitur alma, quod sonat abscondita. Quam igitur ibi Propheta dicit absconditam, hanc nos, secundum assertionem angelicam, dicimus obumbratam.

Qualiter autem divina sapientia obumbraverit Virgini, id est quam sapienter Deus, ut dictum est, [Col. 0397A] cam sibi occultaverit, illae quoque rationes nos docent quibus de desponsata nasci voluit, nec eam gravidam a viro separari permisit: quem ipsa etiam occurrens infamiae hominum, unigeniti sui patrem appellare decrevit, ne videlicet conceptus sui vel partus veritas audita nec credita poenam ei vel infamiam apud infideles magis compararet quam gloriam. Duobus itaque modis a Deo dicitur obumbrata, cum et veritatem partus ejus occultaverit mundo, et eam absconderit protegendo: ad illum videlicet modum, quo dicitur a propheta, protectionem in umbraculum et in absconsionem esse. Et illud Psalmistae: Sub umbra alarum suarum protexit me (Psal. XVI, 8) . Quod enim protegimus, ne laedatur occultamus. Hanc vero Virginis absconsionem [Col. 0397B] illa etiam quae in ea praecesserunt vel quae subsecuta sunt, non incongrue insinuant. Missus quippe ad illam angelus ad eam ingressus esse memoratur, ut eam scilicet non in publico cum saecularibus feminis ludentem, sed in occulto vacantem Deo, et tanquam orantem cubiculo clauso reperisse doceretur. Cujus etiam corpus nunc usque absconditum humanis obtutibus penitus est subtractum. Bene etiam abscondita dicitur, quae in hoc conceptu vel partu nec viro est cognita, nec naturae vel sexus sui legem experta: ut ei soli hujus mysterii ratio reservetur, qui de abscondita natus est absconditus, et de obumbrata processit obumbratus: ut sedentem in tenebris et umbra mortis vera suae lucis claritate mundum illustraret, et qua rediremus [Col. 0397C] ad patriam ipse nobis viam ostenderet, et facultatem praeberet, et auditum patefaceret. Denique, nec ipsam Christi genealogiam, quam enarrandam susceperunt evangelistae, usque ad matrem ipsius texuerunt, sed potius ad Joseph sponsum ejus perduxerunt: innuentes quidem huic, non tamen exprimentes, Mariam quoque de stirpe David procedere; cum referant eam secundum legem contribuli suo desponsatam fuisse, tanquam in hac quoque sua narratione illud supradictum attendentes propheticum: Generationem ejus quis enarrabit? (Isai. LIII, 8) . Narrant quippe utrumque, sed non enarrant, et rem tangunt, sed non pertingunt, quia Mariae proximos parentes non exprimunt, magisque [Col. 0397D] seriem generationis ad sponsum, ut dictum est, quam ad sponsam perducunt, ut illius patefacta, hujus relinquatur abscondita. Unde et hic quoque bene Apostolus Christo Melchisedech comparavit, quod eum sine genealogia esse dicit (Hebr. VII, 3) . Sicut enim illius generationem Scriptura non exprimit, ita nec humanam etiam Christi generationem, ut dictum est, ipsa definit. Quod ergo supputata genealogia Joseph Matthaeus adjecit: Christi autem generatio sic erat (Matth. I, 18) , non tam ad praecedentia spectare videtur, quam ad sequentia ubi mox subinfertur: Cum esset desponsata mater ejus, etc. (ibid.) . Ac si aperte diceretur: Talis est generatio Joseph ex supradictis patribus usque ad ipsum deducta, sed humana generatio Christi patrem nesciens [Col. 0398A] ex sola est Virgine per operationem Spiritus sancti facta. Quam etiam absconsionem ipsi infideles Judaei ex promisso vaticinio profitentes dicunt: Sed hunc scimus unde sit: Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit (Joan. VII, 27) . Legimus homines olim natalium suorum venerationem celebrare solitos esse, sicut et evangelista commemorat de Herode. Postquam vero Creator omnium tantam nobis exhibuit gratiam, ut nascendo de Virgine nostram super angelos sublimaret naturam; statim totam hanc natalium nostrorum deferentes vanitatem, ad ejus Nativitatis convertimur celebrationem, non jam attendentes quando hic nascamur, sed quomodo per ipsum coelo renascamur (Marc. VI, 21) . Cui est cum Patre et Spiritu [Col. 0398B] sancto una essentia, eadem majestas, et inseparabilis gloria per infinita saeculorum saecula. Amen.

Circumcisionis Dominicae seu baptismi rationem quaerentibus, prima nobis occurrit quaestio: Cur illa in antiquo populo praecesserit? Deinde cur postmodum ea cessante baptismus ei successerit? Denique cur post Joannis adventum, usque ad quem lex et prophetae, Dominus utraque susceperit: maxime cum id, pro quo auferendo instituta dicuntur, nullatenus habere potuerit? Quas quidem tres quaestiones, si Domino annuente solvere poterimus, praesentis intentionis operam consummabimus. Nunc [Col. 0398C] de prima primum videamus. Constat ante Abraham a quo circumcisio incepit, nonnullos exstitisse justos, velut Abel, et Henoch, sive Noe, et ipsum quoque Abraham per veram cordis circumcisionem prius quam circumcideretur carne, justum fuisse sicut ex testimonio Genesis aperte convincit, sic de hoc inter caetera scribens ad Romanos: Quid ergo dicemus invenisse Abraham patrem nostrum secundum carnem? Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum. Quid enim dicit Scriptura? Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Rom. IV, 1, 2) . Et post aliqua: Dicimus quia reputata est Abrahae fides ad justitiam. Quomodo reputata est? In circumcisione, [Col. 0398D] an in praeputio? Non in circumcisione, sed in praeputio. Et signum accepit circumcisionis signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio, etc. (ibid., 9-11) . Ex quo liquide convincit Apostolus, quod is qui ex Dominico praecepto primus est in carne circumcisus, ante hanc circumcisionem, dum adhuc praeputiatus esset, ex fide sit justificatus, nec justitiam ex circumcisione sit consecutus. Pro signo autem justitiae jam habitae circumcisionem suscepit, ut videlicet interiorem mentis a vitiis circumcisionem, hoc est justitiam fidei, exterior circumcisio carnis ostenderet potius quam faceret. Interim autem praecedentium patrum justitia Deo acceptabilis exstitit, ut unus eorum, id est Henoch, vitae praesentis aerumnis subtractus, in paradisum vivus a Domino [Col. 0399A] sit translatus, sicut Ecclesiasticus quoque meminit (XLIV, 16) , et Isidorus De ortu et obitu Patrum ⁜ (80) his asserit verbis: Henoch meruit in eum locum transferri vivens, unde fuerat protoplastus expulsus, in consummationem mundi restituens cum Elia mortalis vitae conditionem. Alius vero cum tota domo sua, id est Noe, a diluvio liberatus, in seminarium humani generis solus reservari meruit. Job quoque gentilis sanctitas, quem longe post Abraham constat exstitisse, adeo Dominico testimonio commendatur, ut non sit ei vir similis in terra (Job. I, 8) , nimirum eo tempore quo multi de filiis Abrahae jam circumcisi supererant. Quem quidem lex naturalis, sicut et plerosque alios gentiles verius justificavit, quam Judaeos scripta fecerit. De [Col. 0399B] qualibet quidem in eadem epistola, supra commemorans Apostolus ait: Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur. Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium illis reddente conscientia ipsorum (Rom. II, 13-15) . Et post aliqua: Si igitur praeputium justitias legis custodiat, nonne praeputium illius in circumcisionem reputabitur, et judicabit quod ex natura est praeputium legem consummans te, qui per litteram et circumcisionem carnis praevaricator legis es? Non enim, qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifesto est in carne circumcisio; sed qui in abscondito Judaeus est, et circumcisio [Col. 0399C] cordis in spiritu, non littera: cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo est (ibid., 26-29) . Et rursum: Arbitramur enim hominem justificari per fidem sine operibus legis. An Judaeorum Deus tantum? nonne et gentium? Imo et gentium. Quoniam quidem unus est Deus qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem (Rom. III, 28, 29) . Quod et beatus Hieronymus diligenter attendens, et talium vitam tanquam Deo acceptam commendare non veritus, quodam loco Matthaeum exponens, ait: Ex eo quod malus servus ausus est dicere: Metis ubi non seminasti, et congregas ubi non sparsisti (Matth. XXV, 24) , intelligamus etiam gentilium et philosophorum bonam vitam recipere [Col. 0399D] Deum, et aliter habere eos qui juste, aliter eos qui injuste agunt, et ad comparationem ejus qui naturali lege serviat, condemnare eos qui scriptam legem negligant ⁜ (81) . Constat ergo in antiquo populo aeque incircumcisos sicut et circumcisos ex fide justificari; nec eos qui circumcisi sunt, ex circumcisione hoc, ut justi fierent, assecutos esse, sed magis ex fide per dilectionem, ut ait Apostolus, operante ⁜ (82) . Quid igitur causae fuerit ut hoc circumcisionis signum solus Abraham cum semine suo, vel quos possidebat tam de cognatione sua quam de alienigenis ex praecepto Domini susceperit, merito [Col. 0400A] quaeritur. Ipsam quippe justitiam, cujus hoc signum esse Apostolus ait, aeque in caeteris, ut dictum est, sicut in Abraham, constat exstitisse (Rom. IV, 3) : nec tamen ad hoc signum eos constringit praeceptum, sed solum, ut diximus, Abraham cum semine suo, vel ad possessionem suam pertinentibus. Hinc enim scriptum est, Domino ad Abraham dicente: Statuam pactum meum inter me, etc., et inter semen tuum post te in generationibus suis foedere sempiterno; ut sim Deus tuus, et seminis tui post te. Daboque tibi et semini tuo terram peregrinationis tuae (Genes. XVII, 7) . Et rursus: Et tu ergo custodies pactum meum, et semen tuum post te in generationibus suis. Hoc est, quod observabitis inter me et vos, et semen tuum post te. Circumcidetur [Col. 0400B] ex vobis omne masculinum, et circumcidetis carnem praeputii vestri: ut sit in signum foederis inter me et vos. Infans octo dierum circumcidetur in vobis, omne masculinum in generationibus vestris. Tam vernaculus quam emptitius circumcidetur, et quicunque non fuerit de stirpe vestra: eritque pactum meum in carne mea in foedus aeternum. Masculus, cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo, quia pactum meum irritum fecit (ibid., 9-14) . Et post aliqua: Sara uxor tua pariet tibi filium, vocabisque nomen ejus Isaac. Et constituam pactum meum illi in foedus sempiternum, et semini ejus post eum. Super Ismael quoque exaudivi te, ecce benedicam ei, et multiplicabo eum valde. Pactum vero meum statuam Isaac (ibid., 19-21) . [Col. 0400C] Quem quidem Isaac solum ad semen Abrahae pertinere, postmodum Dominus patenter indicavit, dicens: Quia in Isaac vocabitur tibi semen (Gen. XXI, 12) . Juxta quod etiam ipsum Isaac vocat unigenitum Abrahae, dicens: Quia fecisti rem hanc, et non pepercisti filio tuo unigenito, etc. (Gen. XXII, 12) . Constat itaque neminem circumcisionis praecepto constringi, nisi Abraham cum semine suo, et his qui ad domum vel possessionem eorum pertinent. Cujus quidem circumcisionis causam Dominus quoque interserens, ait: Ut sit in signum foederis inter me et vos (Gen. XVII, 11) . Ac si aperte dicat: Non ut vos mihi foederet atque jungat, sed ut foederatos ostendat. Rufinus quoque, juxta Origenem [Col. 0400D] Epistolam Pauli ad Romanos exponens, occasionem hujus praecepti de circumcisione facti tam in hoc quam in caeteris diligenter assignat ex verbis ipsius legis, quae praecepta ejus ad solos Judaeos, quae ad omnes generaliter homines pertineant. Discutiamus, inquit, utrum hoc mandatum etiam eos, qui ex gentibus crediderant, constringat. Nunquam fecit proselyti, id est advenae mentionem: sed vernaculum servum vel pretio emptum circumcidi jubet, non liberum. Perscrutemur ergo Levitici legem: Loquere, inquit, filiis Israel, et dices ad eos: Mulier si peperit masculum, octava die [Col. 0401A] circumcidetur, etc. (Lev. XII, 12) . Intueamur et hic, quemadmodum de lege circumcisionis tantum ad filios Israel Moyses loqui jubetur, et alienigenarum nulla sit mentio: cum in quibusdam mandatis non solum filiis Israel, sed et proselytis, id est advenis, loquatur, necessario utique observanda distinctio est, quia sicut ibi dicitur: Loquere ad Aaron (Exod. VIII, 16) , et alibi: Ad filios Aaron (Num., VI, 23) , et alibi: Ad levitas (Num., XVIII, 26) , certum est non subjacere reliquos his legibus etiam quae filiis jubentur, nec alienigenae memoria ulla sit. Non est putandum commune esse mandatum ⁜ (83) , ubi appellationis habetur exceptio. Sicergo non alius circumcisionis lege constringitur, nisi ex Abraham originem trahens, vel vernaculus [Col. 0401B] eorum, vel pretio emptus. Vis autem videre, quia sicubi vult etiam alienigenas lege connecti, significanter ostendatur? Audi quid scriptum sit: Homo ex filiis Israel et advenis, quicunque manducaverit omnem sanguinem, animam illam disperdam, quia anima omnis carnis sanguis illius est. Et ego dedi vobis ut ex ipso super altare propitiaretur pro animabus vestris, quia sanguis pro anima expiabit (Levit. XVII, 10) . Vides ergo hanc legem, quae advenis data est, observari et a nobis qui ex gentibus credimus? Ergo legem de observatione sanguinis communem cum filiis Israel et gentium suscepit Ecclesia. Haec namque ita intelligens in lege scripta, tunc beatum illud apostolorum concilium decernebat, decreta [Col. 0401C] gentibus scribens, ut abstinerent a sanguine et suffocato. Verum requires fortasse, si etiam de suffocato communis filiis Israel cum advenis data sit lex. Audi: Homo, inquit, ex filiis Israel, et ex advenis qui sunt ex vobis, quicunque venatus fuerit feram aut avem quae manducatur, effundat sanguinem ejus, et cooperiat terra, quia anima omnis carnis sanguis illius est (ibid., 13) . Verum, quia inter illa quae de Levitico superius protulimus, etiam hoc refertur: Homo ex filiis Israel vel advenis qui sunt in eis, quicunque fecerit holocaustum aut sacrificium, et ad ostium tabernaculi non adduxerit illud facere Domino, exterminabitur de populo suo (ibid., 8) . Et per hoc videbitur etiam de gentibus Ecclesia holocaustis obnoxia fieri. Non ut faciat jubet, sed, si [Col. 0401D] forte fecerit, quomodo facere debeat docet. Certum est enim quod, cum Hierosolymis templum constaret, et religio tradita patribus vigeret, plurimi etiam gentium veniebant ad templum adorare et offerre sacrificium. Sed hoc quoniam in loco uno fieri praeceptum est, de quo etiam hic mandat ut ad ostium tabernaculi jugulanda victima deducatur, tandiu potuit legitime fieri, quandiu status loci permansit incolumis. Denique Salvator ad decem leprosos, quos mundaverat, inquit: Ite, ostendite vos sacerdotibus, et offerte pro vobis hostias, sicut praecepit Moyses (Luc., XVII 14) . Nunc vero quid exigitur ab advenis, quod exhibere quidem nec propriis cultoribus [Col. 0402A] licet. Quam quidem Dominicae rationis causam si diligentius inspiciamus, facile est ad omnem objectionem nos satisfacere.

Primus Abraham de terra Chaldaeorum et cognatione sua divino eductus imperio, propriae terrae promissionem sibi et semini suo suscepit a Domino, in qua videlicet terra populus Dei a gentibus viveret separatus, et divino cultu serviret expeditus, cum antea fideles passim cum gentibus habitare et victitare consuevissent. In hac igitur terra tanquam in civitate quadam populum suum Dominus congregaturus, et a gentibus eum tam loco quam vita segregaturus, decrevit ei legem instituere, a circumcisione inchoans. Unde, ut supra meminimus, facta promissione terrae, qua populus Dei ab infidelibus [Col. 0402B] disjungeretur, et Domino firmius conjungeretur ac foederaretur, statim circumcisionis praeceptum inducitur, quod sit videlicet in hujus foederis signum. Ex genitali quippe membro humanae generationis est propagatio. Hoc igitur membrum circumcisum Abraham et suos a ritu et moribus originis suae, id est infidelium Chaldaeorum., segregatos esse ostendit, et hac carnis exspoliatione jam eos veterem et carnalem exuisse hominem, et novum ac spiritalem induisse, qui secundum Deum creatur (Ephes. IV) et renovatur de die in diem; ad quod etiam hujus signi consideratione praecipue admonerentur. Cujus insuper signi, quasi divini cujusdam in homine signaculi, non mediocre commodum [Col. 0402C] Dominus praevidebat ad fidelium salutem tutius muniendam, et eos ab infidelibus maxime dividendos. Constat quippe tantas esse carnalis voluptatis illecebras, ut facile homines ad idololatriam quoque istam concupiscentia inclinet, sicut de summo Sapiente actum est (III Reg. XI) . Ne igitur fideles infidelibus feminis copulati, in ritu earum transirent, et a Domino recederent, quasi quadam maceria interposita, hoc signo maxime, talium copularum familiaritatem abscidit, ut si videlicet rursum filii Dei filias hominum concupiscerent (Gen. VI) , illae tamen eorum copulam spernerent, hujus membri detruncationem tanquam turpissimam abhorrentes; et illi contra hoc signo foederis Dei membra sanctificata a turpitudine infidelium servarent [Col. 0402D] intacta. Unde et populus Israel eo tempore, quo in deserto segregatus a gentibus fuit, nequaquam circumcidi compulsus est. Tunc vero maxime hanc maceriam interponi necesse fuit, cum in Abraham fidelium peregrinatio inter infideles coeperit, et in ea cujus jam acceperat promissionem terra. Facile namque peregrinantes ab incolis qua possunt occasione familiaritatem captant, quam ex matrimoniis maxime contrahi constat. Quo quidem contactu si populus Dei populo Chananaeorum vinciretur, difficile illum delere, vel a terra expellere sustinerent, sicut postmodum divino actum est consilio. Solet etiam communio mensae maximum [Col. 0403A] familiaritatis vinculum esse. Unde et lex postmodum delicatos interdicens cibos, hanc quoque familiaritatis abstulit occasionem, et quo difficilioribus observantiis Judaeos implicuit, tanto amplius ab eis gentes removit, et majores inimicitias hac interposita maceria peperit. Quod quidem tunc fieri opus fuit, cum nondum gentilem populum vocare Deus decreverit, sed tantum Judaicum.

In plenitudine vero temporis gratiae, cum gentilem quoque populum sua vocatione dignaretur Deus, ut Ecclesiam in duos populos dilataret, et eos sibi capiti in uno corpore conjungeret, et magna invicem concordia ligaret, illam legalium observationum maceriam removit, quae inimicitias pepererant, ut sic eos ad invicem vinculo charitatis colligaret. [Col. 0403B] Quam quidem divini consilii providentiam summus Ecclesiae doctor et specialis gentium magister, ad Ephesios scribens, his aperit verbis: Propter quod memores estote, quod aliquando vos gentes eratis in carne, qui dicimini praeputium, ab ea quae dicitur circumcisio in carne manufacta, quia eratis illo tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes; sine Deo in hoc mundo. Nunc autem in Christo Jesu, vos qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens inimicitias in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipsum, [Col. 0403C] in unum novum hominem, faciens pacem, et reconcilient ambos in uno corpore Deo, etc. (Ephes. II, 11 et seq.) Judaei quippe quasi peculiaris populus Dei de legitimis suis gloriantes, quandiu lex statum suum obtineret, semper gentes despicerent, nec se illis aequari paterentur. Qui etiam post Evangelium de praeterito statu legis adeo intumescebant, ut hoc sibi privilegio singularem in Ecclesia praerogativam vindicarent. Ad quam quidem superbiam maxime reprimendam Apostolus frequenter in Epistolis opera legis et ejus gloriationem deprimere vel extenuare compellitur, et ea omnino removere decrevit, ne videlicet de his Judaei gentibus insultarent, aut gentes eorum legi se subdere prorsus dedignarentur, de qua illi maxime adversus [Col. 0403D] eos gloriabantur. Quam quidem apostoli discretionem in tantum postea sancti Patres aemulati sunt, ut cum in gentibus ecclesiasticas dignitates secundum pristinos civitatum gradus ordinarent, in illo Hierosolymam honore illam quondam Dei egregiam civitatem extulerunt; imo ipsam adeo depresserunt, ut eam metropoli subjugarent, ne forte privilegio civitatis suae vel templi gloriari superbus ille posset populus, sicut nec vel caeremoniis suis. Unde nec in illis Parasceves solemnis orationibus, cum pro gentilibus et haereticis quoque sive schismaticis genua flectamus, solos in hoc Judaeos praeterimus, qui genu flexo illudentes Domino dicebant: Ave, rex Judaeorum (Matth. XXVII) .

[Col. 0404A] Sicut autem, lege cessante, perfectior Evangelii doctrina successit, ita post circumcisionem baptismi subiit sacramentum quod tam viros quam feminas aeque sanctificat, et eum jam venisse demonstrat qui nos a peccato penitus abluat, et ipsam etiam peccati poenam coelos reserando deleat. Unde et bene hoc sacramentum super totum hominem, non in aliqua ejus parte agitur: quo post Salvatoris hostiam ita penitus peccatum deletur, ut poena quoque peccati omnino relaxetur. Quod etiam sacramentum tanto amplius Dominici adventus gratiam commendat, quanto et ad salutem perfectius est, et ad tolerandum levius, ut tanto lex nova sit gratior, quanto quae praecessit fuerat onerosior; et qui legis jugum ferre consueverant gentiles, [Col. 0404B] nulla sacramentorum difficultate vel multitudine territi repellerentur. A quo quidem oneris gravamine ad evangelicam libertatem Dominus invitans aiebat; Venite ad me, qui laboratis et onerati estis. Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI, 28) . Ut enim legalium vindictarum severitatem praetereamus, ubi dicitur: Dentem pro dente, etc. (Levit. XXIV, 20) , quis vitam tenera parte corporis acutis lapidibus circumcidi non horreat? Non enim alio instrumento hanc fieri lex monstrat, cum et Sephora uxor Moysi sic filium circumcidisse scribatur (Exod. IV, 25) , et Josue cultris lapideis ex praecepto Domini populum circumciderit [Col. 0404C] (Josue, V, 2) : quanquam id modo pro difficultate rei nequaquam Judaei observent. Quod diligenter apostolorum Princeps considerans, manifeste fatetur, neque se, neque patres suum jugum legis portare potuisse (Act. XV) . Nec solum perfectione vel lenitate sui baptismus commendatur, verum etiam quadam in semet specie decoris adornatur, cum videlicet quaelibet anima Deo copulanda hujus ablutione sacramenti convenienter innuat neminem ei, nisi qui a sordibus peccati lotus fuerit, sociari. Quoddam namque specialis desponsationis conjugium in baptismate cum Deo inimus, cum primus in scrutinio catechumenorum ei sponsione nostra foederati et quasi desponsati, postmodum in baptismo corpori ejus, quod est Ecclesia, [Col. 0404D] convenimur [ leg. counimur], tanquam si sponsa post balneum in amplexus sponsi suscipiatur. Sunt qui etiam circumcisionem ad originalis peccati, sive actualium quoque remissionem dixerint fuisse necessariam, et ob hoc institutam. Nobis autem illa quam supra reddimus, causa probabilior atque rationabilior videtur, cum videlicet constet priores justos hoc sacramento nequaquam eguisse, nec feminas, quae eisdem obligatae sunt peccatis, et a quibus peccatum incepit in nobis, hoc sacramento sanctificari. Quis etiam dubitet antiqua sacramenta excellentiae novorum multum derogatura esse et in maximum errorem nos tractura, si ipsa quoque cum novis pariter remanerent, tanquam haec scilicet sine illis sufficere non valerent? Haec ad propositas [Col. 0405A] duas priores quaestiones, de institutione scilicet circumcisionis, seu legis, et postmodum cessatione, dicta nunc sufficiant.

Superest autem, ut tertiae respondentes, praesentem operam consummemus, cur videlicet Dominus legem finiens, et Evangelium inchoans, ipsa etiam quae finivit legalia suscepit, quasi nos suo adhortans exemplo ut a lege incipientes, in Evangelio consummemur, nec sic ad nova transeamus sacramenta, ut derelinquamus antiqua. Et quippe, ut Salomon ait: Oculi sapientis in capite ejus (Eccle. II, 14) . Quod quasi exponens Apostolus: Qui dicit se in Christo, inquit, manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare (I Joan. II, 6) . Sicut ergo Dominus, qui ait: Non veni solvere legem, sed adimplere [Col. 0405B] (Matth. V, 17) , post circumcisionem suscepit baptismum, post veteris Paschae sacrificium celebravit novum, ita nos ejus vestigia sequentes, ab his minime, inquies, convenit declinare. Sed id profecto recte diceretur, si eadem nunc in nobis ratio esset, quae in illo quondam exstitit. Ut enim scandalum declinaret, et hoc quoad possemus, vitandi formam nobis praeberet, antiqua suscepit sacramenta. Alioquin aperte reus legis crederetur, et a semine Abrahae et toto Judaeorum populo penitus alienus, unde promissus exspectabatur. Juxta namque Domini sententiam, quisquis in illis circumcisus non fuerat, de populo suo peribat (Gen. XVII) , cum sine hoc sacramento nemo tunc posset connumerari Judaeis, [Col. 0405C] sicut nec modo sine baptismo Christianis. Unde et pro scandalo Judaeorum vitando in exordio nascentis Ecclesiae, nondum evangelica veritate roborata, in tantum apostoli superfluis jam legis operibus dispensative ad tempus consenserunt, ut Paulus ipse maximus legis persecutor Timotheum discipulum circumcideret (Act. XVI, 3) , et ipse postmodum ex consilio Jacobi, et qui Jerosolymis erant fidelium, assumptis quibusdam aliis viris secundum Nazaraeorum ritum observare se legem exhiberet (Galat. IX, 22) . Qui tamen postmodum de ipsa legis simulatione Petrum manifeste arguit (Galat. II) , ubi jam videlicet evangelicam veritatem confirmatam esse intellexit: diversis itaque de causis, sed utrisque rationalibus, Deus tam antiqua quam nova [Col. 0405D] suscepit sacramenta. Illa quippe, ut dictum est, pro vitando scandalo, haec in nostrae imitationis exemplo. Sicut enim mediator Dei et hominum factus duas in se naturas habuit, divinam scilicet atque humanam, quas reconciliare venit: ita duos populos sibi conjungens, et quasi duos parietes lapis angularis colligans, tam priorum fidelium quam posteriorum sacramenta suscepit ut, juxta illud Apostoli: Omnibus omnia factus, omnes lucrifaceret (ibid. XV, 13) . Si enim se a sacramentis Judaeorum subtrahens eos scandalizaret, magis eos a se repelleret quam sibi alliceret. Quisquis enim ab his inter quos vivit, dissimilem vitam eligit, magis eorum familiaritatem [Col. 0406A] sibi tollit. Unde et angeli hominibus olim apparentes, cum nec hospitio nec cibo egerent, haec tamen pro necessitate postulantes vel accipientes, tanto nobis eos familiariores reddebant, quanto infirmitati nostrae magis condescendebant, et eorum ad quos veniebant consuetudinem non respuebant.

Hanc et Dominus providentiam tenens, nihil in cibis vel in humana conversatione praeter peccatum, tam a se quam a discipulis, vitari decrevit. Qui si etiam legis onera non suscepisset, nequaquam postmodum hanc removisse videretur, tam propter mutilationem ejus, quam propter gravamen ipsius. Qui nunc profecto amplius a nobis diligendus videtur, quoniam et illius onera propter nos ipse suscepit, [Col. 0406B] et ab ipsis postmodum nos liberavit. Sunt et alia nonnulla, quae et Dominum egisse meminimus, et ea tamen salubriter declinamus omnino, vel alio tempore et alio modo convenienter celebramus. Legimus quippe ad nuptias Dominum invitatum cum matre et discipulis convivio illi interfuisse (Joan. II) : quod nunc quidem provida dispensatione sacerdotibus Christi locis specialiter obtinentibus a sanctis Patribus interdictum est penitus. Alia quippe in illo ratio fuit, alia in nobis. Nostra namque infirmitas ad tentationem prona, in conviviis maxime non solum religionis, verum etiam communis honestatis modum excedit. Nec ille ad nuptias tam propter convivium quam propter miraculi beneficium, [Col. 0406C] quo se manifestaret, et in se discipulos confirmaret, venire dignatus [ leg. dedignatus] est. Quod diligenter evangelista considerans ait: Et crediderunt in eum discipuli ejus (ibid. 11) . Scimus et ipsum post baptismum statim in eremum condescendisse, et quadraginta dierum jejunium tunc inchoasse, et sic consummasse, nec ipsos apostolos ab eo sacramentum corporis et sanguinis sui jejunos accepisse. Quae tunc quidem sic fieri oportebat, et nunc aliter alia ratione in consuetudinem venerunt Ecclesiae: Sic et Dominus, ne Judaeos scandalizaret, circumcisionem suscepit, et nos postea, ut dictum est, repelleremus ⁜ (84) , hanc omnino respuimus.

Multa quippe sunt, quae secundum temporis opportunitatem alio tempore sunt probanda, et alio [Col. 0406D] improbanda, etsi ab eisdem prius et postmodum gerantur personis. Habent quippe in omnibus loca et tempora suas rationes, secundum quas in eis eadem modo fieri, modo vitari convenit. Adeo pro scandalis vel repulsione gentium vitandis, quaedam nunc a nobis legitima caveri manifestum est, utpote circumcisionem et Sabbati seu festorum observationes, et sacrificiorum ritum, sive quorumdam abstinentiam ciborum; quod in quibus apostoli vel sancti Patres nullum praesenserunt scandalum, imo aliquid utilitatis vel decoris intellexerunt, ea retinere non abhorruerunt. Unde et adhuc Quatuor Temporum jejunia celebramus, et ipsos ecclesiasticorum [Col. 0407A] officiorum gradus, ab ostiario scilicet, vel ab ipsa etiam clericatus tonsura usque ad episcopum, nec non et sacerdotalis vel ecclesiastici cultus ornamenta ex antiqua retinemus et confirmamus auctoritate; veluti candelabra, coronas, et vela; ecclesiarum quoque dedicationes, vel altarium consecrationes, in tantum ex antiquitate suscepimus, ut in his peragendis nihil fere nisi de Veteri Testamento cantetur vel recitetur: ubi et ad antiquae aspersionis exemplum hyssopum et cinerem adhibemus. Quis etiam illud intelligens: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) , ignoret nostri sacrificii formam legem etiam praecessisse, et inde originem seu testimonium accepisse? In quo quidem nos Latino azymo vescentes, [Col. 0407B] aliquam etiam de veteri Pascha retinemus figuram, juxta illud Apostoli: Itaque epulemur non in fermento veteri, sed in azymis sinceritatis (I Cor. V, 8) . Ipsam denique misturam salis et aquae in aspersionem fidelium quotidianam exemplo Elisei conficimus, sicut et ipsa benedictionis verba testantur.

Cum igitur aliqua ex antiquitate retineamus, aliqua respuamus, causae vel opportunitates pensandae sunt in singulis. Quod quidam minus attendentes, inde omnia jam respuenda judicant. quia figurae fuerunt subsecutae veritatis, et per Christum jam completae. Unde merito illa jam omnino superflua censent, ubi quam praefigurabant veritas completa [Col. 0407C] est, ne forte si adhuc cum ipsa veritate retinerentur figurae, quae ipsam praesignarunt, adhuc exspectaretur futurum quod jam est completum. Sed juxta hanc profecto rationem, omne rei futurae sacramentum vel figuram mysticam manere non convenit, postquam res ejus completa est. Unde et conjugium, quod Christi et Ecclesiae continet sacramentum, vel ipsam regum et sacerdotum unctionem, cum his, quae praediximus a nobis retineri, cessari jam oportet. Ut jam videlicet nec sacrificium Melchisedech in figuris sequamur, nec altaria chrismate consecremus, nec ecclesias dedicemus, nec candelabra in ecclesiis erigamus, et caetera quae diximus penitus removeamus. Quod quia nemo fidelium vel discretorum approbat, constat aliquas esse rationes, [Col. 0407D] cur ex Veteri Testamento nonnulla in rerum signis sicut in verbis omnia retinemus. Quamvis enim prolationes verborum manifestius quam figurae sacramentorum demonstrent id quod significant, nulla tamen Veteris Testamenti verba respuimus, etiam cum aliter loqui videntur quam se jam rei veritas habeat, veluti cum dicitur: Ecce virgo concipiet (Isai. VII, 14) . Quid ita mirum, cum tam rebus quam verbis ea quae nunc completa sunt Vetus Testamentum praenuntiet, nonnulla ejus sacramenta post rerum etiam completionem suscipiamus, cujus nulla respuere verba praesumimus? Tanto quippe major est concordia Veteris et Novi Testamenti, et hoc ex illo magis confirmatur, quanto [Col. 0408A] non solum verbis, verum etiam rebus ipsis conjuncta videntur.

Notandum vero quod solis infantibus circumcidendis certum praefinitum tempus, id est octava dies, quia eos solos, qui innocenter vivunt, quasi modo geniti infantes, rationabiles, sine dolo (I Petr. II, 2) , certum est ad illius verae octavae gaudia pervenire, ubi tam animarum quam corporum veram ac perfectam circumcisionem assequimur, veterem penitus hominem tam per culpam scilicet quam per poenam exuentes, ubi mens omnino sit libera, et caro a corruptione vel passibilitate pariter aliena. Totum quippe tempus vitae praesentis septem diebus comprehenditur. Unde merito perpes illa sanctorum claritas, quae post septenarium hujus vitae sequitur, [Col. 0408B] octava nominatur: juxta quod psalmi qui specialiter ad resurrectionem pertinere videntur, intitulari pro octava dicuntur. Legimus a Josue filios Israel cultris petrinis secundo circumcisos esse (Josue, V) , cum post transitum Jordanis jam in terra promissionis essent introducti. Populus quippe de Aegypto egressus, et in eremo defunctus, filios in deserto natos incircumcisos reliquerat. Quos postmodum Josue circumcidens, secundo circumcidisse filios Israel dicitur, non quidem, juxta historiam, in eisdem personis convenientius accipere possumus. Multi quippe alii in populo Judaeorum multos circumciderunt, et nemo praeter Josue secundam circumcisionem dicitur peregisse. Legimus Abraham [Col. 0408C] priorem circumcidi vel circumcidisse, primo quidem Ismaelem et vernaculos suos, postea vero Isaac (Genes. XVII, 26, XXI, 4) , Sephoram quoque uxorem Moysi cum acutissima petra filium circumcidere Dominus coegit (Exod. IV, 25) .

Nulla tamen harum circumcisionum secunda sive prima dicta est, vel ex ordine distincta, nisi quae a Josue memoratur facta. Unde igitur iste solus secundo circumcidisse dicatur, vel cujus primae comparatione haec secunda circumcisio vocetur, non facile solvi credo, nisi ad allegoriam stylo converso. Ad quam nos quidem Apostolus invitans: Haec, inquit, omnia in figura contingebant illis (I Cor. X, 11) . Secunda autem circumcisio dicitur, cum terrae promissionis haeredes efficimur, hoc est cum terram [Col. 0408D] viventium in illa felici, quam diximus, octava consequimur. Prima vero est circumcisio, quae hic mentem et carnem a vitiis, vel carnalibus illecebris, quantum nobis datum est abscindimus, ut illam quam supra meminimus, veram et integram circumcisionem illic assequamur, a vero scilicet Josue, id est Jesu nostro, imo omnium Salvatore. Hic quippe ille Josue, qui Moysi successit, et in terram promissionis introduxit, tam nomine ipso quo Josue dicitur, id est Jesus, quam factorum suorum excellentia specialiter exprimere videtur. Qui, ut dictum est, Moysi succedens, et populum de Aegypto profectum in terram promissionis introducens, quod ille incepit, consummavit, quia [Col. 0409A] lex per Moysem tam significata quam data, Nihil, ut ait Apostolus, ad perfectum adduxit (Hebr. VII, 19) . Impossibile enim est, inquit, sanguine hircorum aut taurorum auferri peccata (Hebr. X, 4) . Unde Moysi Josue succedere necesse fuit, quia frustra processisset legislator, nisi sequeretur Salvator. Qui profecto post transitum Jordanis introductos in terram promissionis cum petra circumcidit, dum videlicet nos in baptismo regeneratos, atque ad supernae vocationis haereditatem perductos, veram sibi nobis circumcisionem per semetipsum in petra figuratum tribuit, cui est cum Patre et Spiritu sancto aequalis gloria, coaeterna majestas, per infinita saeculorum saecula. Amen.

Epiphaniae praesens solemnitas vocabuli sui proprietatem multis et variis rerum eventibus mundo exhibuit. Quod enim Theophania vel Epiphania Graece dicitur, id Latine Dei apparitio, vel superapparitio nuncupatur. Salvator igitur mundi, post illam temporalis sui ortus apparitionem, qua de utero prodiens Virginis carne se visibilem mundo praebuit, et in praesepio pastoribus innotuit, una postmodum per revolutionem temporum die, signis mirabilibus sese amplius manifestare decrevit, ut [Col. 0409C] qui eum ex Scriptura non cognoscerent, rerum saltem admiratione traherentur ad fidem. Novum quippe coelestis regis ortum in terris nova stella magis revelavit, et super baptizatum Dominum, coelis apertis, et columba in eum descendente, et paterna voce de Filio testificante, non solum populo circumstanti, verum etiam ipsi Baptistae Joanni plenarie quantus esset innotuit, sicut et ipse Joannes profitetur dicens: Quia vidi Spiritum descendentem quasi columbam de coelo, et mansit super eum. Et ego nesciebam eum. Sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Et ego vidi, et testimonium perhibui, quia hic est Filius Dei (Joan. I, 32) . Denique miraculo aquae in vinum conversae divinitatis ejus potentia declaratur, sicut evangelista commemorat dicens: Hoc fecit initium signorum Jesus in Cana Galilaeae, et manifestavit gloriam suam (ibid. II, 11) . Et crediderunt in eum discipuli ejus. Nunc igitur singulas istas revelationes Domini ordine prosequentes, ad praesentis diei gloriam inceptam consummemus operam.

Bene magi, primitiae gentium, ad fidem primo tracti fuerunt, ut qui maxime erroris tenuerant magisterium, ipsi postmodum etiam suae conversionis exemplo fidei facerent documentum, et magistrorum [Col. 0410A] conversio discipulorum maxima fieret aedificatio; sicut et in Gamaliele, Nicodemo, Paulo, Dionysio Areopagita, et multis aliis, tam in lege quam in philosophia praeminentibus, postmodum actum est. Quis enim magos, sive ariolos in tantum detestandos esse ignoret, ut non solum ipsos, sed etiam quemlibet ad eos declinantem lex interfici jubeat? (Levit. XX, 6.) Quorum nefariam et exsecrabilem doctrinam a daemonibus inventam atque assumptam, ipse quoque Hieronymus in Isaiam his asserit verbis ⁜ (85) : «Magi ab Oriente docti a daemonibus, vel juxta prophetiam Balaam (Num. XXIV, 17) intelligentes natum Filium Dei, qui omnem artis eorum destrueret potestatem, venerunt Bethlehem, et ostendente stella, adoraverunt puerum [Col. 0410B] (Matth. II, 11) .» Isidorus quoque ⁜ (86) Etymologiarum lib. IX, magorum etiam proprietatem distinguens: Magi sunt, inquit, qui vulgo malefici, ob facinorum magnitudinem nuncupantur. Hi elementa convertunt, turbant mentes hominum, ac sine ullo veneni haustu violentia tantum carminis interimunt. Unde et Lucanus ⁜ (87) :

PHARS. lib. IV, vers. 457) .

Daemonibus enim accitis audent ventilare, ut quisque suos perimat malis artibus inimicos. Hi etiam sanguine utuntur et victimis, et saepe contingunt corpora mortuorum. Quod vero ait Hieronymus, quod [Col. 0410C] edocti a daemonibus magi venerint quaerere Salvatorem, per quem magisterium suum destrui formidabant, non ita accipere cogimur, ut hac eos intentione diabolica suggestio vel exhortatio mitteret, ut se ad Dominum Christum converterent, sed magis ut eum inquirendo proderent, quem Herodis sive Judaeorum nequitia ad perdendum inveniret; quasi ab eo metuentes, vel summum eum magum, vel maleficum opinantes, ad quem tam cito magos confluere viderent. Unde et callide eos ad Herodem et metropolim Judaeorum urbem primo direxit, ut consulendo eos proderent quem quaerebant. Qui enim concubitus hominum quando fuerit non ignorat, non immerito videtur agnovisse eum de Virgine natum fuisse, cujus nullum noverat concubitum, [Col. 0410D] et sive per angelum ad Mariam primo missum, sive per angelos postmodum pastoribus apparentes, vel certum habere vel suspicatum esse quam excellens ipse fuerit, et suae contrarius malignitati. Cui etiam nonnulla alia praecedentia signa, quae in historiis continentur ecclesiasticis, satis indicio potuerunt esse, quanta rerum in proximo naturus excellentia praemineret. Qualia quidem sunt illa quae Paulus Orosius ⁜ (88) Antiquitatum ab Urbe condita libro VII commemorat. Docet quippe ibi, Augusto Caesare ab oriente triumphos importante, tantam a Domino pacem mundo esse collatam, ut [Col. 0411A] ipse Augustus sopitis finitisque omnibus bellis, jam portas pacis prorsus obstruxerit, cujus in templo arma conservabantur; ut etiam juxta litteram illa impleretur Isaiae prophetia, qua pax mundo maxima in adventu Domini fuerat promissa, cum dicitur: Et conflabunt gladios suos in vomeres, et lances suas in falces. Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad praelium (Isa. II, 4) . «Hodie, inquit praedictus Paulus ⁜ (89) , primum ille Augustus consalutatus est, atque ea die summa rerum et potestatum penes unum esse coepit et mansit, quod Graeci monarchiam vocant.» Porro autem hunc esse eumdem diem dicit ⁜ (90) VIII Idus Januarii, quo nos hodie Regi summo Epiphaniae laudes excolimus. Ad quem etiam hodie quasi salutandum [Col. 0411B] atque adorandum, fideles gentium primitiae magi convenerunt, quasi eum alterum Augustum, imo plus quam Augustum aestimantes, quem coelum pariter et terra tantis signis praedicarent tam apud Romam, quae caput erat gentium, quam apud Hierosolymam metropolim, ut dictum est, Judaeorum.

Refert quippe idem Paulus in eodem tractatu ⁜ (91) , praedicti tempore imperatoris, hora circiter tertia, repente liquido serenoque die circulum ad speciem coelestis arcus orbem solis ambisse, et Romae sub eodem Caesare de taberna meritoria olei largissimum liquorem per diem integrum emanasse. Quae profecto quid aliud praetendebant, nisi eum eodem tempore nasciturum esse, qui tam coeli quam terrae monarchiam [Col. 0411C] obtineret? Quid enim praedicta corona solis, aut de terra unctio profluens, nisi coeli pariter ac terrae promittebat regem? Ipse quippe Salvator tam sol justitiae, quam Christus a chrismate, id est unctus ab unctione, nuncupatus est. Haec autem secundum humanam naturam larga ejus unctio est, illa spiritalium donorum et septiformis gratiae plena et perfecta ei facta collatio, de qua ipsi dicitur: Unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV, 2) . De hujus plenitudine unctionis, sicut scriptum est, omnes accepimus (Joan. I, 16) , tanquam de taberna exuberanter oleum manat, secundum quod ei dicitur: Oleum effusum nomen tuum (Cant. I, 2) . Quasi namque taberna quaedam ejus seu tabernaculum [Col. 0411D] assumpta humanitas fuit, in qua, ut Apostolus meminit, plenitudo divinitatis corporaliter inhabitabat (Coloss. II, 9) . De hac itaque ipsius humanitate, divinae gratiae donis, ut diximus, inuncta; hoc in nobis gratia derivante, quasi de taberna oleum per totum diem manans exuberat. Diem autem totum hunc tempus gratiae vocat, quod adventus sui praesentia Dominus illustravit, de quo illud est Apostoli: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII, 12) . Per hanc totam diem oleum indeficienter a capite illo nostro defluit ad membra, cum de ejus plenitudine tempus hoc gratiae specialiter [Col. 0412A] dicatur. Unde hoc ipsum ejus nomen, quod Christus est, ad hujus quoque gratiae abundantiam denotandam, quasi unguentum in nobis effusum atque dilatatum recte dicitur, dum ex ejus nomine insigniti, a Christo vocamur Christiani. Meritoria autem taberna illa domus aestimatur [ leg. existimatur], ubi emeriti milites fovebantur. Quae tanto magis eorum necessitatibus quotidianis sufficere poterat, quanto amplius ejus porticus venalium rerum abundabat copia.

Hoc in loco, basilica S. Mariae, quae ideo fundentis oleum agnominata Romae adhuc ostenditur, celebris habetur. Merito autem domus illa, quae propitiationis bene merentibus existebat, assumptae a Domino humanitati comparatur, per quam universis [Col. 0412B] fidelibus propitiatus est Deus. Quis enim Spiritu sancto suggerente factum esse non videat, cum in tanta sublimatus gloria Augustus praemineret, se dominum vocari omnino interdixerit, nec vel joco id se appellari, sed solummodo Augustum permitteret; quasi quadam divina dispositione venturo Christo hujus appellationis decus reservaret, qui discipulis ait: Vos vocatis me, Magister et Domine, et bene dicitis; sum etenim (Joan. XIII, 13) . Unde et ejus humilitatem Dominus ipse respiciens, cum ait: Qui se humiliat exaltabitur (Matth. XXII, 12,) ipsum Augusti nomen proprium adeo extollere decrevit, ut deinceps Romani imperatores se generaliter Augustos vocitari gloriarentur: et quod prius proprium atque personale, factum est generale [Col. 0412C] vocabulum et imperiale. Patenter eum avunculo suo Julio Caesari in humilitate contrarium videmus, cum ille, ut Lucanus quoque meminit, omnium dignitatum gradus in se retinens, jam non se numero singulari, sed plurali proferri permitteret, non se jam quasi unum hominem, sed plures juxta dignitatum multitudinem considerans. Quem adhuc nostra superbia quantum valet aemulans, non solum rerum, sed etiam nominum gloriam in tantum amplectitur, ut non solum abbates, verum etiam domini vocari gloriemur; et magnae imputemus injuriae nos qui humiliores esse debemus, si in appellatione nostra subjecti alterum praetermittant vocabulum. [Col. 0412D] Sed nec illud a tempore gratiae et verae libertatis alienum est, quod omne servorum genus a suo penitus dominio removit, nec a se aliquem servitute opprimi ferret, sed omnium libertate gauderet, quibus tanquam amicis prodesse magis quam tanquam servis praeesse eligeret, et amari potius quam timeri appeteret. Qui etiam in tantum servitutem a regno suo studuit exstirpare, ut, sicut praedictus historiographus meminit, omnes servos, quorum dominos reperit, eis restituerit, caeteros vero servos omnes necari fecit: ne videlicet eorum poste ritas in regno remaneret. In quo quid aliud prae [Col. 0413A] signabat, quam Christianam libertatem futuram, et servitutem tam legis quam peccati per Christum removendam, qui ait: Jam non dicam vos servos, sed amicos (Joan. XV, 15) . Et alibi: Si vos, inquit, Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Hinc et Apostolus tempus timoris sub lege a tempore gratiae distinguens, conversis inter Romanos Judaeis scribit: Non enim subditi estis iterum in timore, etc. (Rom. VIII, 15) . Idem ad Galatas: Vos, inquit, in libertatem vocati estis fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per charitatem servite invicem (Gal. V, 13) .

Sunt qui praedictos magos non sic appellari autumant, quia fuerint malefici, sed quod astrorum periti, quasi astronomici, vel quacunque alia de [Col. 0413B] causa sic vocati. De quibus quid antiquitus scriptum fuisse Chrysostomus referat, non est incongruum hoc loco subjicere. Ait quippe sic praedictus doctor, cum Matthaeum exponeret: «Legi apud aliquem magos istos, ex libris Balaam divinatoris appariturae illius stellae scientiam accepisse, cujus divinatio posita est et in Veteri Testamento: Orietur stella ex Jacob, etc. (Num. XXIV, 17) . Et audivi aliquos referentes de quadam scriptura, etsi non certa, non tamen destruente fidem, sed potius delectante: quoniam erat quaedam gens sita in ipso principio Orientis juxta Oceanum, apud quos ferebatur quaedam scriptura inscripta nomine Seth, de apparitura hac stella, et muneribus ejusmodi offerendis, quae per generationes studiosorum hominum [Col. 0413C] patribus referentibus filiis suis habebatur deducta. Itaque, elegerunt inter seipsos duodecim quosdam ex ipsis studiosiores, et amatores mysteriorum coelestium, et posuerunt seipsos ad exspectationem stellae illius: et si quis moriebatur ex eis, filius ejus, aut aliquis propinquorum, qui ejusdem voluntatis inveniebatur, in loco constituebatur defuncti. Dicebantur autem magici lingua eorum, quia in silentio et voce tacita Deum glorificabant. Hi ergo per singulos annos post messem trituratoriam ascendebant in montem aliquem positum ibi, qui vocabatur lingua eorum Mons Victorialis, habens in se quamdam speluncam in saxo, fontibus et electis arboribus amoenissimus, in quem [Col. 0413D] ascendentes et lavantes se orabant et laudabant Deum in silentio tribus diebus, et sic faciebant per singulas generationes exspectantes semper ne forte in sua generatione stella illa beatitudinis oriretur, donec apparuit eis descendens super montem illum Victorialem, habens in se quasi formam pueri parvi, et super se similitudinem crucis; et locuta est eis, et docuit eos, et praecepit ut proficiscerentur in Judaeam. Proficiscentibus autem eis, per biennium praecedebat stella, et neque esca neque potus defecit in peris eorum. Caetera autem, quae gesta esse referuntur ab eis, in Evangelio compendiose posita sunt. Tandem cum reversi fuissent. manserunt colentes et glorificantes Deum studiosius magis quam primum, et praedicaverunt omnibus in genere [Col. 0414A] suo, et multos erudierunt.» Legimus mortem terrenorum regum, vel commutationes regnorum stellis quibusdam, quas cometas appellant designari solere: non tamen novis, sed noviter de se quasi quemdam crinem producentibus. Unde et cometae, quasi a coma, crinitae sunt appellatae. Summi vero Regis novum nativitatis modum, sicut et conceptum, nova stella et incomparabili splendore praesignare debuit. Cujus et mortem tanquam expavescens, vel de sceleris magnitudine dolens sol obscuratus, mundo indicavit universo; ut tam ortum quam occasum veri Solis et coelestis Regis gloriam coelestia protestarentur signa.

Sunt qui non mediocri admiratione moventur, quo modo tam paucis diebus, a Natali scilicet Domini [Col. 0414B] usque ad Theophaniam, magi ab oriente usque Bethlehem pervenire potuerunt. Quod quidem tum recte mirarentur, si et quaererent, si constaret hanc stellam nequaquam ante Dominicam nativitatem apparuisse, nec et magos iter hoc arripuisse. Cum vero Chrysostomus ex supradicta scriptura commemoret eos per biennium proficiscentes stellae apparentis ducatum habuisse, et tandem Domino jam nato Hierosolymam pervenisse, nihil quaestionis relinquitur. Illud autem fortassis plurimum movet, quomodo tantus, ut dicitur, splendor stellae solos commoverit magos, nec ab Herode vel caeteris comperiri potuerit, maxime cum eam propinquiorem caeteris exstitisse plerique arbitrentur, quo melius super puerum veniens locum magis designaret. [Col. 0414C] Sed, cum nihil impossibile Deo esse credatur, non est dubitandum eum quibus voluerit hanc stellam occultasse, et eis tantum qui digni fuerant revelasse. Potuerunt et isti magi tantam prae caeteris astrorum habuisse notitiam, ut soli novam animadverterent stellam, et in ejus progressu vel statione non oberrarent. De quibus cum scriptum sit quia viderunt eam in oriente (Matth. II, 9) : et rursum quia antecedebat eos stella, usque dum veniens staret supra ubi erat puer (ibid.) , patet profecto eos a terra sua usque Hierosolymam, et rursum a Hierosolyma usque Bethlehem, praecedentis stellae ducatum habuisse. Quod ergo illis ab Herode recedentibus scriptum est: Et ecce stella quam viderant [Col. 0414D] in oriente antecedebat eos (Matth. II, 9) . Et iterum: Videntes autem stellam, gavisi sunt gaudio magno valde (ibid., 10) , satis innuitur quod ex consortio Herodis, vel impiae urbis ad quam diverterunt stellae apparitionem, quandiu ibi fuerunt, amiserunt. Quod eo maxime factum esse credimus, ut per hoc eis Dominus intimaret, nequaquam se ab Herode et sceleratis illis hominibus cognosci voluisse.

Nonnulli hos magos reges arbitrantur fuisse, juxta illam prophetiam Psalmistae: Reges Arabum et Saba dona adducent (Psal. LXXI, 10) . Unde et Isidorus contra Judaeos cap. 13 ita meminit: «Quia ei magi munera obtulerunt;» Isaias ait: In tempore illo deferetur munus Domino a populo terribili [Col. 0415A] (Isai. XVIII, 7) . Hoc autem propter Persarum gentem terribilem, et cujus potentiae nullus populus comparabatur. De his muneribus et David: Reges Tharsis et insulae, etc. (Psal. LXXI, 10) . Nam et magos reges habuit Oriens. Quot vero isti magi fuerint, ex numero trinae oblationis tres eos fuisse multi suspicantur; cum hoc tamen nulla auctoritate Scripturae definiatur, et juxta hoc quod Chrysostomus superius retulit duodecim magis fuisse memorentur; ac si jam in ipsis gentium primitiis, primi discipulorum Christi praesignarentur apostoli. Cum autem praesens solemnitas, ut supra meminimus, non solum ex apparitione stellae mirabilis, verum etiam ex Dominico baptismo, vel nuptiarum miraculo habeatur insignis, juvat et de [Col. 0415B] istis pauca memorare in hujus maxima diei laude.

Factum est, inquit evangelista, cum baptizaretur omnis populus, et Jesu baptizato et orante, apertum est coelum, et descendit Spiritus sanctus corporali specie sicut columba in ipsum. Et vox de coelo facta est, dicens: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui (Luc. III, 21) . Quod Dominus cum populo ad baptismum venerit, vel inter turbas dignatus sit baptizari, magnum est humilitatis indicium, atque congruum mysterii signum. Baptizatus quippe cum caeteris, nequaquam circumcisus fuisse legitur cum aliis. Ex quo non absurdum est praesignare, non jam populo Dei circumcisionem necessariam esse, sicut baptismi sacramentum, quod constat generaliter [Col. 0415C] cunctis ab ipso institutum esse. Quod baptizatus ad orationem se convertit, innuit patenter his qui baptizati sunt semper necessarium esse opem divinam postulare, ut in ea quam perceperunt sanctificatione valeant permanere, et sic sibi aperiri januam coelestis vitae. Quod statim declaratur, cum eo baptizato et orante, coeli aperiri referuntur, et Spiritus descendere commemoratur. Baptismus quippe coelos reserat, et perseverantiae gratiam oratio nobis impetrat. Multis cum Jesu baptizatis, pariter nemo est praeter eum, super quem aperiri coelum, vel Spiritus descendere memoretur: quia quicunque in corpore ejus, quod est Ecclesia, non continentur, tam a janua coeli quam a gratia Dei sunt exclusi. Solus quippe ipse est qui aperit, et [Col. 0415D] nemo claudit, per quem unumquemque salvandum ad vitam ingredi necesse est.

De columba autem, in qua Spiritus sanctus figuratus ostenditur, sicut et de stella, sciendum est, ex elementis scilicet creata noviter utraque credatur: quae officio suo ad quod creatae sunt completo esse desierunt, in elementa ipsa resolutae. Spiritus autem, qui per praesentiam divinitatis ubique est, nec localiter quoquam descendere potest in sua incorporali substantia atque invisibili, dicitur tamen descendisse super Dominum in specie corporali sicut columba: eo videlicet quod ad plenitudinem Spiritus sancti, quam semper habuit, [Col. 0416A] demonstrandam, vera illa columba licet noviter facta, super eum insederit juxta illud propheticum: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me: ad annuntiandum mansuetis misit me (Isai. LXI, 1) . Unde et bene in hujusmodi ave, quae prae caeteris in tantum blanda et mansueta esse creditur, ut iracundiae felle carere dicatur. Quanta mansuetudine vel innocentia iste Agnus Dei, sicut de ipso Baptista protestatur, praeminuerit, universa ejus opera loquuntur atque praecepta, quae tantam suavitatem redolent charitatis, ut nec inimicis liceat irasci. Nec putandum est ita Spiritum sanctum in specie columbae visum esse, ut ullatenus ei incorporaretur, aut in personam uniretur; sed solummodo ea usum esse pro signo, sicut et linguis illis [Col. 0416B] igneis, quibus super apostolos ostensus est. Unde, et beatus meminit Augustinus ⁜ (91) ⁜ (92-95) , nunquam Spiritum sanctum Patre minorem dici legimus, secundum aliquem unionem naturae: cum tamen Filius secundum humanitatis assumptionem, Patrem se majorem esse testetur. Columba super Dominum insidente, et eum a caeteris distinguente, et tanquam digito suo, qui Spiritus intelligitur, Patre ipsum demonstrante, vox desuper Patris audita est. Quae quidem vox in persona Patris in aere facta est sive per angelum, sive quocunque alio modo formata. Non enim Pater corpus habet, aut ipsum unquam assumit, ut corporalibus instrumentis ipse vocem formare possit. Diligenter vero [Col. 0416C] dictum est, non in quo placuit, sed in quo complacuit, ut non solum caput ipsum sibi placere insinuet, sed cum ipso etiam ac per ipsum membra ejus grata sibi denuntiet.

Restat denique tertiam Dominicae manifestationis apparitionem, in miraculo scilicet nuptiarum, breviter comprehendere. De quo quidem Joannes refert (Joan. I, 43) , quod post vocationem Philippi die tertio, ab hac videlicet ejus vocatione nuptiae factae sunt, ad quas Jesus et discipuli ejus convocati fuerunt. Quod autem Dominus ad nuptias venire dignatus est, et eas tam praesentia sui, quam beneficio miraculi decorare, eorum haeresim patenter damnat qui nuptias damnant. Sunt nonnulli clericorum, qui hoc ipsum Domini factum in exemplum [Col. 0416D] trahentes, moleste sustinent, et graviter ferunt, quod ad convivium nuptiarum sanctorum auctoritas Patrum parcere decrevit atque inhibere, non quidem attendentes Dominus qua illud ratione gesserit, et quod opportune hoc etiam postmodum interdictum sit. Non ut carnalibus escis se compleret, venit quippe ad nuptias Dominus, qui nulla tentatione commoveri poterat, sed ut praesentia sui magis sanctificaret, et ipsum, de nuptiis, ut dicitur, sponsum magnitudine miraculi ad se traheret, et nuptiarum copulam non esse improbandam, virgo ipse probaret. Si quis igitur clericorum tantae opportunitatis occasionem se habere confidit, accedat intrepidus: [Col. 0417A] gerat quae Christus, et ei indulgemus. Cum autem vita hominis tentatio sit, et inter epulas maxime sobrietas pereat, honestas periclitetur, luxuria convalescat: tanto haec convivia amplius vitanda sunt, quanto eorum vitam in virtutibus praeminere decet. Quod vero aquis in vinum conversis convivas Dominus refecit, patenter ostendit nequaquam ex indigentia cibi se ad nuptias venisse, sed quasi more illorum qui symbola conferunt plus illic posuisse, quam sumpsisse. Ipse quippe est, qui nihil gratis accipit, teste Apostolo qui ait: Beatius est dare magis quam accipere (Act. XX, 35) .

Quantum igitur praesenti solemnitati universa debeat Ecclesia, ex his quae dicta sunt attendat. Magos primitias gentium nova hodie stella quasi quodam [Col. 0417B] praedicationis modo ad fidem convertit, et ad Christum adduxit. Unde nos qui de gentibus vocati venimus, hanc praecipue festivitatem tanquam nostrae conversionis exordium celebremus. In baptismo etiam Christi ipsum totius christianitatis initium nobis commendatum veneremur. Honor denique nuptiis exhibitus per ipsum, magnum est solatium infirmitati conjugatorum. Bene omnia fecit, et benedictus in saecula sit. Amen.

Cum essemus parvuli, Apostolus ait, sub elementis mundi eramus servientes. At, ubi venit plenitudo [Col. 0417C] temporis, misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub lege; ut eos qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. Quoniam autem estis filii Dei, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem: Abba, Pater. Itaque, jam non est servus sed Filius. Quod si Filius, et haeres per Deum (Galat. IV, 3) . Quanta perfectione doctrinae pariter et vitae Christiani debeant praeminere, praesens Scripturae locus patenter insinuat, plenitudinem temporis gratiae ab imperfectione praecedentium temporum et perfectionem Evangelii ab inchoatione distinguens legis. Cum essemus, inquit, parvuli, etc. Tota haec Epistola quae Galatis scripta est, ad eos specialiter intendit, qui de Judaismo conversi, pristinum onus legis reducere volebant, non arbitrantes [Col. 0417D] sufficere ad salutem evangelicae doctrinae perfectionem. Quibus se connumerans Apostolus tanquam similiter conversus ait: Cum essemus parvuli, etc. Constat parvulos, cum ad disciplinam litterarum applicantur, prius litteralium elementorum figuras vel pronuntiationes addiscere, quam integras orationes valeant formare. Elementa itaque mundi hoc loco dicuntur imperfecta documenta legis, quae carnali populo et amatoribus mundi, tam doctrina quam vita parvulis, primo per Moysem lata est. Ut enim ad Hebraeos idem Apostolus scribit: Nihil ad perfectum adduxit lex (Hebr., VII, 19) , sed quod illius imperfectioni ad consummationem justitiae defuit, abundantia supplevit Evangelii. [Col. 0418A] Unde et Novum Testamentum discipulis Dominus tradens: Nisi abundaverit, inquit, justitia vestra, etc. (Matth. V, 20) . Bene etiam documenta legis rudi populo data, litteris comparantur potius quam dictionibus, vel orationibus. Litterae quippe carent significatione. Et intellectus legis tanquam litterae occidentis mysticis obumbratus verbis, rudi illi populo non patuit. Verba itaque legis quasi litteras Judaei habuerunt, quia in eis spiritales et mysticos sensus non intellexerunt, in quibus praecipue utilitas consistit intelligentiae. Quae quidem spiritalis intelligentia legis spiritus vitae est in rotis (Ezech. I, 20) , sine qua lex ipsa litterae comparatur occidenti. Qui enim solo litterae sensu contenti sunt, et in hoc justitiae finem sibi constituunt, ipsam sibi litteram in mortem [Col. 0418B] convertunt. Ut enim beatus meminit Hieronymus: «Timere servorum est, amare filiorum.» Sub elementis istis serviunt qui timore poenarum in lege constitutarum, cum dicitur: Dentem pro dente, etc.. (Exod. XXI, 24) , ad obedientiam coguntur ut servi, non amore ducuntur ut filii. Unde et post modum ipse Apostolus duo Testamenta per Agar ancillam, et Saram liberam distinguens, illud in servitute, istud in libertate declarat populum Deo generare, et quasi ad obediendum ei creare. Unde et illud servitutis, hoc Testamentum dicitur libertatis: illud timoris, hoc amoris: illud inchoationis, hoc perfectionis. De qua nunc perfectione subjungit: At, ubi venit plenitudo temporis (Galat. IV, 24) . Plenitudinem temporis perfectam mundi [Col. 0418C] aetatem dicit, post illud tempus parvulorum quod praemisit. Non enim jam parvuli vita vel doctrina Christiani dicendi sunt, sicut illi fuerunt. Dicitur etiam plenitudo temporis consummatio eorum, quae promissa fuerant de adventu Christi. Quale est illud Jacobi patriarchae: Non auferetur sceptrum de Juda, etc. (Gen., XLIX, 10) . Et illud in Daniele (Dan., IX, 24) de numero hebdomadum annorum, et de institutionis defectu vel sacrificii, quando inungetur Sanctus sanctorum. Haec ergo plenitudo quasi quidam est defectus legis, ut cum ritus ejus deficeret, et Moyses defunctus esset, Evangelium legi, et verus Josue succederet Moysi, ut consummarentur in istis quae incoepta fuerant in illis. Ubi venit. inquit. [Col. 0418D] Nam etsi Deus quod promittit differat, nullatenus tardat, sed singula tempora sic disponit, ut in eis peragat quod promittit. Hinc et Habacuc dicit: Si moram fecerit, exspecta eum, quia veniens veniet, et non tardabit (Habac., II, 3) . Longe ante adventum Christi, de ipso promissum id fuerat. Aliud est itaque moram facere, aliud tardare. Moram quippe facere est differre per aliquod temporis spatium quod faciendum est. Tardare vero proprie dicitur, cum differtur aliquid, quando debere fieri videtur. Deus itaque, etsi differat implere quod promittit, tardare nullatenus potest, quia non segnius id agit quam debet. Quod patenter et in geminatione illa monstratur qua dicitur: Quia veniens veniet, hoc est, indilate et absque impedimento, cum opportuerit, [Col. 0419A] id aget. Sollicitus de nostra salute Dominus non tardat implere promissum, prout nobis judicat necessarium. Utinam sic et de illa solliciti, ad obediendum sine tarditate essemus prompti!

Misit Deus Filium suum, videlicet Pater. Pater quippe, sicut a nullo est, sicta nullo mitti potest. Filius vero, vel Spiritus sanctus ab illo mitti ad nos dicuntur, cum aliquid pro nobis vel in nobis agunt: quia, sicut ab ipso habent esse, ita et ab ipso quod faciunt habent facere. Quod et patenter Filius tam de ipso quam de Spiritu profitetur, dicens: A me ipso non loquor, vel: A me ipso facio nihil (Joan. XIV, 10) . Et rursum de Spiritu: Non enim loquitur a semetipso (ibid. XVI, 13) . Suum, inquit, hoc est proprium et consubstantialem, [Col. 0419B] non adoptivum. Factum ex muliere, quia temporalem secundum humanitatem, quam assumpsit de matre qui natus est; non factus secundum aeternitatem, quam habet ex Patre. Quidam hoc loco natum ex muliere potius quam factum ex muliere dicunt. Sed diligentius Apostolus factum quam natum hoc loco dixit, ut hanc nativitatem ab illa, quae de Patre est, patenter distingueret, cum eam temporalem his verbis ostenderet. Beda super Lucam: Beatus venter qui te portavit, etc. (Luc. XI, 27) . Neque enim audiendi sunt qui legendum putant, natum ex muliere, factum sub lege, sed factum ex muliere. In utero virginati carnem non de nihilo, non aliunde, sed materna traxit ex carne. Alioquin, nec Filius hominis diceretur, qui originem non haberet ex homine. [Col. 0419C] Ne parum videretur pro nobis actum ad humilitatis exemplum, quod de inferiori sexu Dominus est incarnatus, additur quod etiam sub lege factus, hoc est, obedientiam legis non necessitate, sed dispensatione complens. Non enim in eo erant peccata, cui legis sacramenta essent necessaria. Circumcisus tamen est more aliorum, et cum hostiis templo praesentatus, et more feminarum mater ejus purificationem observavit legalem, in qua nihil purificandum fuerat purgandum. Quae enim virgo de Spiritu sancto concepit et peperit, nihil legi debebat in ritu purificationis.

Quod igitur evangelista dicit: Dies purgationis ejus (Luc. II, 22) , in qua, ut dictum est, nihil culpae purgandum fuerat in lege, ritum, non effectum [Col. 0419D] purgationis, purgationem vocavit. Qui profecto ritus in lege sancitus, cum his tantum mulieribus injungatur, quae suscepto viri semine pepererunt, patenter ostenditur, nequaquam subjacere huic legi, quae virgo concepit et peperit. Quod insuper dicitur, adaperiens vulvam (ibid., 23) , nihil ad eam pertinere censetur, cujus integritas nulla est apertione dissoluta. Ille quippe clauso utero matris est natus, qui clausis januis, postmodum ad discipulos est ingressus. Sic ergo mater, sicut et Filius, legem in sacramentis tenuit, non aliqua, ut dictum est, necessitate, sed magna humilitatis dispensatione. Nec solum sub lege divina obtemperando facti sunt, verum etiam sub humana. De matre [Col. 0420A] quippe legimus, quod cum viro profecta est Bethlehem, ut persolvendi census Caesaris susciperet legem: ac sub illa profectione cum ibi morarentur, ipsa peperit unigenitum. Qui etiam postmodum non solum, ut dictum est, legi Dei, sed etiam legi obtemperans mundi, censum Caesari persolvit, quem et persolvere caeteros admonuit, dicens: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Matth. XXII, 21) . Scriptum in Matthaeo: Cum venissent Capharnaum, accesserunt qui didragma exigebant ad Petrum, et dixerunt: Magister vester non solvit didragma? At ille: Etiam. Et cum intrasset in domum, praevenit eum Jesus, dicens: Quid tibi videtur, Simon? reges terrae a quibus accipiunt tributum vel censum, a filiis suis an ab alienis? At ille [Col. 0420B] dixit: Ab alienis. Dixit illi Jesus: Ergo liberi sunt filii. Ut autem non scandalizemus eos, vade ad mare et mitte hamum. Et eum piscem qui primus ascenderit tolle: et aperto ore ejus, invenies staterem: illum sumens, da eis pro me et pro te (Matth. XVII, 23 seq.) .

Bene ergo factus sub lege dicitur, qui cum nihil penitus legi deberet, sub lege tamen tam Dei quam saeculi sese humiliavit, et Filius Dei pariter et hominis tam Deo quam homini se per legem subjecit: ne quis forte per elationis timorem, cujuscunque potestatis contemneret praelationem. Ecce, fratres, a censu vel tributo saecularium potestatum liberos non absolvit, qui sibi libertatem vindicare voluit. Filii hominum sumus, et de servili conditione, vel vilissima plebe Deo nos ipsi mancipavimus, [Col. 0420C] et propitios in hoc terrenos dominos habuimus, qui cum suae dominationis dispendio manumissos dedicaverunt Deo, et ejus dominium praetulerunt proprio. Ipsi domini nostri, cum ante nos venerint, submissis capitibus habitum nostrum venerantes, Deum in nobis adorant. Securi jam supplicationem illorum suscipimus, ad quorum conspectum prius trepidabamus. Tanquam dominos suos ipsi nos recognoscunt, quorum grave dominium fugientes, necessitate magis quam voluntate hanc fortasse libertatem elegimus. A lege saeculi et intolerabili jugo liberati, illius suave jugum et onus leve suscepimus, cui servire regnare est. Magna haec dignitas, et egregia libertas, si non tam corporalis [Col. 0420D] sit quam spiritalis, nec tam servitutem hominum fugiamus quam vitiorum. Non enim turpe est aut damnosum hominibus servire, sed vitiis; nec istam tollere servitutem, sed illam Dominus venit. Quem nec Apostolus dicit sub lege factum, ut eos qui sub lege erant redimeret. Quid est hoc, fratres, quod legis suscepit, et sic onus ab eo liberavit, et ut nobis parceret, sibi non pepercit? Quae ista, quaeso, vel ratio fuit, ut non in se illam prius quassaret, et sic postmodum proprio exemplo nos ab ea liberaret? Attendite ergo summi consiliarii summum consilium, et supernae sapientiae magnum providentiae profundum. Certe, si legis onus suscipere renuerit, de qua ipse ait: Usque ad Joannem lex et prophetae (Luc. XVI, 16) , videretur eam [Col. 0421A] tanquam non a Deo datam improbare, nec tam eam pro ejus inutilitate, quam pro difficultate praeceptorum a se removere. Unde illud est in homelia Joannis episcopi de proditione Judae: Ubi vis paremus tibi manducare pascha? (Marc. XIV, 12.) Non illud quod nostrum est, sed Judaeorum. Illud quidem discipuli praeparabant, istud autem quod nostrum est ipse constituit. Sed ipse factus est pascha. Et cur illud manducavit? Quia omnia quae legis sunt adimplevit. Nam quando baptizabatur dicebat: Sic enim decet nos implere omnem justitiam (Matth. III, 15) . Item, Deus Filium suum misit natum de muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, et ipsi legi requiem daret: et ut nemo dicat quia ideo eam evacuavit, quia eam complere ut [Col. 0421B] molestam et arduam non valuit, ipse prius eam complevit, et sic fecit requiescere.

Factus est itaque sub lege, ut sic competentius nos liberaret a lege, et de servitute legis in libertatem transferret Evangelii, et de timore servorum in amorem traduceret filiorum. Liber quippe est, quem timor ad serviendum non cogit, sed ad obediendum amor spontaneum facit. Quae duo diligenter idem Apostolus attendens, et libertatem filiorum, quorum perfecta charitas foras mittit timorem, a conditione servorum distinguens, quodam loco Romanis scribit: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis in quo clamamus: Abba, Pater (Rom. VIII, 15) . Et in hac ipsa Epistola: Vos, inquit, in libertatem [Col. 0421C] vocati estis fratres: tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per charitatem servite invicem. Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum sicut teipsum (Galat. V, 13) . Attendite, fratres, quod cum dixisset: In libertatem vocavit nos Deus, statim adjecit, tantum ne libertatem detis in occasionem carnis. Tanquam si diceret: Hoc unum in hac obedientia libertatis providentes, ne forte quia legis poenam non timemus, occasionem de impunitate sumentes, securius carni serviamus, et libertas corporalis deleat spiritalem. Quam et alibi praeveniens occasionem, Romanis dicebat: Peccatum vobis non dominabitur. Non enim sub lege estis, sed sub gratia. Quid ergo? Peccabimus, quoniam non [Col. 0421D] sumus sub lege, sed sub gratia? Absit! Nescitis quoniam cui exhibetis vos servos ad obediendum, servi estis ejus, cui obeditis, sive peccati ad mortem, sive obeditionis ad justitiam? (Rom. VI, 14.) Quibus patenter verbis dedecorosam et damnosam inhibet servitutem peccati, qui hominibus servire saepe jubet. Quale est illud: Omnis anima sublimioribus potestatibus subdita sit. Non est enim potestas nisi a Deo (Rom. XIII, 1.) Et rursum: Servus vocatus es? non sit tibi curae: sed si potes liber fieri, magis utere. Qui enim in Domino vocatus est, servus est; Christi pretio empti estis, nolite fieri servi hominum (I Cor. VII, 21) . Quo enim expeditius Deo deservire possimus, minus hominum servitutem appetere debemus. Quam utique si jam incurrimus, injustum [Col. 0422A] est ut debitum eis servitium subtrahamus, cum quo servitus Christi humilius conservatur. Hinc iterum dicit: Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore in simplicitate cordis vestri sicut Christo: non ad oculum servientes, quasi hominibus placentes; sed ut servi Christi, facientes voluntatem Dei ex animo, cum bona voluntate servientes sicut Domino, et non hominibus (Ephes. VI, 5.) Cum enim propter Deum homini servitur, Deo magis quam homini servitium impenditur. Unde scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies (Deuter. VI, 13) . Quod ut liberum possit esse servitium, ipse Dominus sub lege factus nos a servitute legis redemit, ut adoptionem filiorum reciperemus. Filius Dei, fratres, facere venit, et ut nos in filios sublimaret [Col. 0422B] de servis. Unde et evangelista meminit dicens: In propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 11, 12) . Propter quam causam, ut hic idem Apostolus ad Hebraeos scribit, non confunditur fratres eos vocare, dicens ad Patrem: Nuntiabo nomen tuum fratribus meis (Hebr. II, 12) . Et in Evangelio ad Mariam loquitur: Vade ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum (Joan. XX, 17) . Qui et omnino servorum nomen a filiis removens juxta illud Isaiae: Et servos suos vocabit alio nomine (Isai. LXV, 15) , ait illis: Jam non dicam vos servos, sed amicos (Joan. XV, 15) . Hoc quippe sunt amici Christi, quod filii Dei, amore [Col. 0422C] justitiae magis quam timore poenae Deo subjecti. Haec vera libertas de qua ipsemet dicit: Si vos Filius liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII, 36) . Moyses quanquam fidelis in domo Dei, sicut ipse Apostolus Hebraeis scribit, tamen famulus ejus, non filius erat, nec liberare potuit qui servitutem legis attulit.

Christus vero factus pro nobis maledictus, sicut factus sub lege, nos a maledicto legis, et ejus intolerabili jugo, quod suscepit, absolvit. Factus est pro nobis maledictum secundum legem, dum ignominiosum crucis patibulum sustinuit, quod in maledictionem, hoc est poenam reorum, maximeque blasphemorum lex instituerat. Hanc ergo legis maledictionem, hoc est poenam subiens, ab universo [Col. 0422D] legis maledicto nos absolvit, ut jam nemo nostrum quidquid delinquat, propter praeceptum legis debeat puniri; magisque saeculi leges ad vindictam malorum sunt reservatae, quam lex divina, et instituta Caesaris potius quam Dei: ne videlicet superbus ille Judaeorum populus habeat aliquid unde possit gloriari. Has tamen saeculi leges nequaquam jussas, sed permissas Christianis intelligimus, ut misericordiae locus reservetur. Quod nequaquam in lege licebat, quae ad vindictas omnes ex praecepto cogebat, cum nullum vindictae praeceptum, sed misericordiae tantum Novum habeat Testamentum, nec timore poenae, sed amore justitiae malitiam reprimit. Nemo quippe tam innocens est dicendus, qui timore, non voluntate a malo cessat, magisque animi quam corporis [Col. 0423A] esse malitia est dicenda; sicut virtutes vel vitia ad animum tantum, non ad corpus pertinent. Ut ergo veros innocentes Christus efficeret, necessitatem in voluntatem, et timorem convertit in amorem. Quem videlicet amorem per hoc plurimum ampliavit, atque ad perfectum duxit, quod onus legis voluit suscipere, a quo nos venerat liberare: tanquam per hoc nobis propitius magis factus quam sibi. Unde nunc recte dicitur, sub lege factus, qui legi non erat obnoxius, ut a servitute legis redimeret, quos in Dei filios adoptaret. Ipse quippe unigenitus Dei solus ejus est filius naturalis atque consubstantialis, cujus summa bonitas, cum fratres habere non posset proprios, quaesivit adoptivos; nec solus haereditatem Patris habere voluit, qui cohaeredes sibi [Col. 0423B] fecit. Quomodo autem hanc adoptionem filiorum Deus compleret, post missionem Filii adnectit Apostolus missionem Spiritus sancti - ut nihil Pater consubstantiale habuerit quod nobis per gratiam non impertierit, tam videlicet proprium Filium quam Spiritum sanctum ad nos dirigens. Et de Filio quidem ipse Apostolus ad Romanos dixerat: Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui etiam Filio suo proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum, quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit? (Rom. VIII, 31.) Tanquam si diceret: Qui post tantum donum noluit dare donum. Nunc vero cum dicitur non solum Filius, sed et Spiritus ad nos missus, maxima circa nos divinae bonitatis [Col. 0423C] sollicitudo monstratur, qui nihil proprium habuit per naturam, quod non communicaret nobis per gratiam. Misit primo Filium suum, hoc est coaeternam sibi sapientiam, cujus doctrina nos instrueret, ubi salutis summa consisteret. De quo et alibi scriptum est: Erat lux vera, quae illuminat, etc. (Joan. I, 9) . Misit et Spiritum sanctum, hoc est sui castum nobis infudit amorem, quo sincere eum diligeremus propter ipsum, nec tam in eo commoda nostra quam ejus gloriam, et honorem quaerentes.

Hunc Spiritum et ipse Filius tanquam suum dedit. Unde et discipulis insufflans ait: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX, 22) . Hunc et ipse qui misit, ait: Cum assumptus fuero, mittam eum ad [Col. 0423D] vos (Joan. VII, 16) . Hic amor cum nos voluntarie operari facit quod Filius docuit, nos adoptat in filios, quos timore poenae non constringit ut servos. Unde nunc dicitur: Quoniam nunc estis, hoc est ad efficiendum id quod jam estis, missus est Spiritus, hoc est, charitas Dei diffusa est in cordibus nostris. Spiritum, inquit, Filii sui, ut sicut ille naturalis Filius per dilectionem Patris obtemperat, factus obediens usque ad mortem, sic et nos adoptivi pro nostro faciamus modulo. Clamantem Abba, hoc est recognoscere firmiter nos facientem, quod eum magis pro Patre quam pro Domino habeamus, reverentia filiali, non timore servili obedientes. Abba, Hebraicum nomen vel Syrum, id est quod Graece vel Latine pater dicitur. Ne igitur [Col. 0424A] haec filiorum adoptio ad solos eos pertinere videretur, quibus de Judaismo conversis superius dixerat: Cum essemus parvuli, etc., ponit diversa nomina linguarum, quibus nunc in diversis terris invocatur Deus, qui prius in Judaea tantum habebatur notus. Itaque, quia videlicet Spiritum Filii sui nobis dedit, jam non est aliquis nostrum servus per Deum, quia neminem jam cogit obedire timore poenarum, sed amore spontaneos ducit: Quod si filius, inquit, et haeres. Servus quippe non manet in domo in aeternum, nec perpetuam haereditatis possessionem meretur, quamvis non omnino mercede privetur. Scimus et Judaeos nullam de obedientia sua in coelestibus promissionis remunerationem accepisse, sed tantum abundantiam terrenorum in [Col. 0424B] mercedem eis constitutam esse, quos timor servos, non amor faciebat filios. Ut autem nos homines efficeret filios Dei, et cohaeredes suos in regno Patris, id est Dei filios, fieri dignatus est Filius hominis, ut nostrae particeps infirmitatis communicaret nobis suae fortitudinem aeternitatis, et cum ad ima descenderet, nos ad sublimia sublevaret. Felix commercium nobis, Domine, non tibi, participans nostra, communicans tua, infirmus factus, ut nos fortes efficeremur.

In hujus tantae gratiae typum, qua de Adam secundo fuerat Ecclesia formanda, de costa primi Adae ita est femina creata, ut pro costa Dominus nequaquam in vero costam reportaret, sed pro costa carnem suppleret. Quid enim costa, quae est [Col. 0424C] osseae naturae, nisi fortitudinem, vel quid caro mollis nisi debilitatem figurat? Cum ergo de costa viri mulier creatur, et caro pro costa suppletur, unde vir infirmatus est, inde femina fortis facta est: quia nostrae infirmitatis in Christo susceptio nostra facta fortitudo, et unde ille est infirmatus, nos fortes, ut dictum est, facti sumus. Et haec quidem costa de Adam dormiente in mulierem est traducta, quia memoria Dominicae passionis ad omnia pro ipso toleranda, fortes nos facit, et unde ipso pro nobis obdormivit in morte, inde nos in praeceptis suis facit vigilare, tanquam illud semper cum Propheta dicentes: Quid retribuam Domino, pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam, [Col. 0424D] et nomen Domini invocabo (Psal. CXV, 12) . Calicem salutaris accepit, qui passioni communicat Christi. Ex qua et ipse Jesus, hoc est Salutaris sive Salvator est dictus, quia per eam nos salvavit, quam sustinuit. In hoc maxime Christo pro nobis mortuo vicem reddimus, dum usque ad mortem pro eo dimicamus: illud totum implentes quod possumus. Unde et ipsemet ait: Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13) . Sed, quia haec virtus non est ex nobis, ipse est invocandus ut hanc nobis conferat, qui exemplo suae passionis nos ad eam invitat. Ipse nomen dicitur Dei, qui plenam ejus notitiam mundo attulit. Nomine quippe suo res quaelibet declaratur, et quodammodo dignoscitur. Quaedam nobis tribuit [Col. 0425A] Deus, quaedam retribuit. Nos vero nihil ei possumus tribuere, sed nonnihil retribuere. Ipse quippe est, qui operatur in nobis et velle et perficere pro bona voluntate. Ipse nos praevenit ut velimus, ipse nos subsequitur ut possimus; et ipsam voluntatem quam inspirat, adjuvat ne deficiat, voluntatem qua mereamur gratis tribuit, et ipsa merita, quae in nobis efficit, remunerat retributione mercedis. Non enim in nobis remunerat, nisi dona sua, ut tam meritum quam retributio non ex nobis sit, sed ex se nobis ipso. Ipse nobis tribuat per quod mereamur, cujus est retribuere cum meruerimus. Ipse nos offerat Patri suo, cui hodierna die cum nostrae carnis substantia praesentatus est in templo. Ipse quod fidelibus promisit, in nobis compleat; unusquisque [Col. 0425B] nostrum qui eum exspectat, cum beato Simeone dicere queat: Nunc dimittis, Domine, servum tuum in pace (Luc. II, 29) . Amen.

Ecclesiastes ad hujus vitae vanitatem et inconstantiam contemnendam nos adhortans ait: Omnia tempus habent, et suis spatiis transeunt universa sub coelo (Eccle. III, 1) . Et post aliqua, quid nobis in hac mutabilitate et incertitudine vitae sit faciendum vel exspectandum supponit, dicens: Tempus flendi, et tempus ridendi. Tempus plangendi et tempus saltandi (ibid., 2) . Omnia, inquit, sub coelo tempus habent, hoc est temporaliter mutantur, et more temporis incessanter defluunt. Sub coelo, inquit, non [Col. 0425C] super coelum: quia hic vanitas, ibi veritas: hic defectus, ibi perennitas: hic incerta prosperitas et miseriae semper laetitia permista, ibi sicut indeficiens, ita et inaestimabilis felicitas. Suis, inquit, spatiis universa transeunt (ibid., 1) , quia quo majus spatium vitae quilibet habuit, tanto brevius est habiturus, et singulorum vita quanto longior exstitit, tanto brevior est futura, et suis incrementis semper ad defectum properat. Id quoque ipsum, quod vita dicitur, ita miseriis est implicitum, ut mors potius quam vita sit dicendum; defectus, non profectus sit appellandum: nocti potius quam diei, moerori magis quam gaudio sit comparandum. Quod philosophi mundi, mundum maxime contemnentes, adeo censuerunt, ut cum se multis annis vixisse cernerent, [Col. 0425D] eos tantum dies ascriberent vitae suae, quos se sine molestia recordabantur egisse: vix in centum annis invenientes duos dies, quos ipsi morientes sepulturae suae titulo inscriberent, cum dierum vitae numerum assignarent. Jacob patriarcha, verior Dei philosophus quam mundi, interrogatus a Pharaone quot vitae dies haberet, cum rex eum conspiceret longaevum, respondit: Dies peregrinationis vitae meae centum triginta annorum sunt (Gen. XLVII, 9) . In qua quidem interrogatione vel responsione diligenter nobis intuendum est, quod cum homo gentilis, quasi verae vitae ignarus, de diebus vitae requireret, nequaquam homo sanctus vitam istam reputans vitam suam, peregrinationem vitae potius quam vitam [Col. 0426A] censuit appellandam esse. Ut enim Apostolus ait: Dum sumus in corpore, peregrinamur a Deo, (II Cor. V, 6) , et per exsilium properamus ad patriam, et quasi per mortem festinamus ad vitam. Quibus idem alibi Apostolus ait: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est ad dexteram Dei sedens: quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III, 1) . Abscondita, inquit, est vita fidelium, sicut manifesta vita reproborum, qui hoc exsilium pro patria ducunt, et quasi concives jumentorum, tam corpore quam mente in terram proni, nequaquam quae sursum sunt quaerunt, nec concives esse satagunt angelorum. Terra quippe ista brutis animalibus [Col. 0426B] pro patria, et vita praesens eorum est propria, ad quam solam ipsa constat esse creata tam corpore quam anima hic desitura. Horum igitur recte concives dicendi sunt, qui sensibus magis quam ratione reguntur, et coelestium obliti ad quae sunt conditi, solis inhiant terrenis, pecudes magis quam homines vocandi. Qui tanto ardentius vitae hujus amaritudinem appetunt, quanto futurae dulcedinem minus advertunt. Ad quam ille vehementer suspirabat inter regias epulas, qui dicebat: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! (Psal. XXX, 20.) Timentibus Deum potius quam mundum, et animae magis quam corporis damnum. Haec dulcedo dicitur abscondita, tanquam eis solis in futurum reposita et reservata, [Col. 0426C] non pro reprobis communicanda.

Hoc illud est manna absconditum quod in Apocalypsi legimus a Domino fidelibus promissum: Vincenti, inquit, dabo manna absconditum (Apoc. II, 17) , hoc est coelestis panis refectionem. In cujus typum corporale manna refecit in deserto populum, cujus satietatem is quoque, ut diximus, confidenter exspectabat cum diceret: Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI, 15) . Quibus utique hic se semper esurire demonstrat, ut ibi satiari mereatur, juxta illud Veritatis: Beati qui nunc esuritis, quia saturabimini (Luc. VI, 21) . Cum apparuerit, inquit, gloria tua, satiabor, quia cum de ipsa visione, quae nunc latet, me refeceris, nihil superest requirendum, quousque donec perveniam; quantiscunque interim [Col. 0426D] deliciis affluam, semper mendicum me recognoscam. Qui et alibi ad patriae suae beatitudinem totis votis anhelans, et vitae praesentis exsilium deplorans, ingemiscit dicens: Heu mihi! quia incolatus meus prolongatus est: habitavi cum habitantibus Cedar; multum incola fuit anima mea (Psal. CXIX, 5) . Tanquam si diceret: Vae mihi peregrinanti in hujus exsilio vitae, et tam tarde ad patriam venienti! Quid enim est incolatus, nisi peregrinatio extra proprium solum? Unde et exsilium meminimus dictum. Prolongatum itaque suum dolet incolatum, quia praesentem vitam, qua, dum sumus in corpore, peregrinamur a Deo, et tanquam exsules patriam desideramus, qui, ut ait Apostolus, non habemus hic [Col. 0427A] manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII, 14) ; sicut et ipse qui dicebat: Cupio [Vulg. desiderium habens] dissolvi, et esse cum Christo (Philipp. I, 23) , gravius sustinemus, et longiorem quam vellemus esse, cum quaerimus quanto ad illam, quae sine fine est, citius pervenire cupimus. Nec solum hanc vitam peregrinationi, verum etiam tenebris comparans, quo graviorem eam demonstret: Habitavi, inquit, cum habitantibus Cedar (Psal. CXIX, 5) , hoc est cum his qui in tenebris commorantur. Cedar quippe interpretatur tenebrae. Et comparatione supernae claritatis, tenebrae dicendus est status vitae praesentis, et nox potius quam dies appellandus. Unde et longae peregrinationis gravamen replicans, adhuc ingemiscit dicens: Multum incola [Col. 0427B] fuit anima mea (ibid. 6) . Ac si aperte dicat: Multum hic et diu me peregrinari doleo, qui alibi patriam recognosco.

In cujus profecto peregrinationis et patriae figuram ipse Israelitici populi longe postmodum per Babylonios captivati deplorationem describens, ait: Super flumina Babylonis illic sedimus, et flevimus, dum recordaremur Sion. In salicibus in medio ejus suspendimus organa nostra, etc. (Psal. CXXXVI, 1 et seq.) . Duae quippe sunt electorum et reproborum civitates, quae hoc loco sub specie Jerusalem et Babylonis describuntur. Altera hic prosperatur, quae reproborum est, et Babylonia dicitur. Altera hic jugiter per illum afflicta tanto amplius ad supernae pacis visionem anhelat, quanto graviores pressuras hic [Col. 0427C] tolerat. De hac itaque vita fideles ad supernam mentis oculos erigentes, et tanquam de exsilio ad patriam suspirantes, et de captivitate Babylonica liberati, ad libertatem civitatis suae Jerusalem semper anhelant hi, quorum nunc persona psalmus iste compositus, ipsos ad modum exsulum deplorantes inducit, cum ait: Super flumina Babylonis, etc. Flumina Babylonis vitia sunt, quibus consentiendo si quis ea intraverit, ad Babyloniam, id est confusionem defluit, quia damnationem incurrit. Habet quoque civitas electorum propria flumina, de quibus scriptum est: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV, 5) . Et rursum: Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent [Col. 0427D] aquae vivae (Joan. VII, 38) . Ad differentiam igitur horum bonorum fluminum, noxia flumina sunt Babylonis dicta, sicut est gulositas, luxuria, avaritia et his similia. Quae utique tanquam flumina Babylonis fideles attendentes, nequaquam haec per consensum intrant: sed quasi desuper sedendo premunt, dum eorum motus quasi quosdam intumescentes fluctus in seipsis reprimunt, contrariis virtutibus quasi quibusdam navigii remis ipsos ne praevaleant contendentes. Sic igitur super flumina pestifera sedentes, quae tanquam obstaculum et impedimentum maximum ad transitum patriae conspiciunt more captivorum, in recordatione illius a qua se adhuc differri dolent, flere memorantur, [Col. 0428A] cum dicitur: Et flevimus, dum recordaremur tui, Sion.

Sion mons est, in quo civitas Jerusalem sita est. Per hunc ergo montem celsitudo supernae patriae, in qua est Jerusalem, id est continua visio verapacis, exprimitur. Cujus desiderio fideles accensi ad illam jugiter quasi flentes suspirant, et de hac valle lacrymarum tanquam de captivitate Babylonica, quo amplius conscendere cupiunt, differri ab illa gravius gemunt. Ordo congruus prius sedere super flumina, et postmodum fletus referuntur lamenta, quia nemo dum vitiis subjicitur, et voluptatibus subjugatur, erigere se per desiderium ad supernam valet civitatem: nec nisi prius a malo declinemus, bonis faciendis operam damus. Quantum autem [Col. 0428B] voluptates saeculi fugiant electi, ne libidinibus depressus animus minus se attollere ad superna valeat, sequentia declarant: In salicibus, inquiunt, in medio ejus suspendimus organa nostra (Psal. CXXXVI, 2) . Salices infructuosae sunt arbores, et in humidis locis abundant, ubi diabolus, quasi sus immunda, volutatur et quiescit; qui loca inaquosa perambulans requiem non invenit. Unde bene in descriptione Behemot dicitur: Sub umbra dormivit in secreto calami, in locis humentibus (Job. XL, 16) . Infructuosae itaque reproborum mentes, in fluxu carnalium voluptatum radicatae, salices sunt in medio Babylonis plantatae, et carnalis concupiscentiae vitiis irretitae, atque in profundo vitiorum, quod Babylonis intelligatur medium, jam submersae. [Col. 0428C] Inter tales electi conversantes, quandiu praesens vita tanquam area quaedam grana simul continet et paleas, suspendunt organa sua; dum fletibus magis et lamentis vacantes, a canticis exsultationis cessant, tam aerumnas suas vel dilationem patriae, quam aliorum mortem deflentes. Ut autem organa sua inter tales suspendant, hoc est a vocibus gaudii cessent, ne illas in terra maledictionis deponant, quas coelo potius reservandas judicant, subinferunt: Quia illic, etc. Hoc est, qui nos captivaverant, nobis insultantes, et solemnitatum nostrarum celebrationem irridentes, tanquam Deus quem colimus nos de manibus eorum liberare non possit. Interrogaverunt nos verba cantionum, hoc [Col. 0428D] est, illudentes improperabant nobis, ut nunc quoque cantaremus more pristino. Ac si aperte dicerent, causam hujus rei manifestam esse, quia vanis canticis illi nos constat deseruisse, de cujus plurimum confitebamus ope. Unde et has laudes divinas non tam cantica quam cantilenas et figmenta quaedam judicant appellandas.

Satellites isti praedonesque Babylonici, per quos captivamur, et de amoenitate paradisi, quo quiete vix unus tanquam de terrena Jerusalem in has miserias dejecti sumus, daemones intelliguntur. De quibus adhuc subditur: Et qui abduxerunt nos, hoc est ab illa nos excusserunt amoenitate, dicebant, subaudis: Hymnum cantate nobis de canticis [Col. 0429A] Sion. Quod est dicere: Laudem illam Dei, quam dicebatis Jerusalem in illis canticis vestris, ad nos convertite: tanquam divino cultu derelicto daemonibus serviendo, qui subjectis promittunt quae dare non possunt. Quorum unus in tantam prorupit insaniam, ut ipsi fidelium capiti dicere auderet: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me (Matth. IV, 9) . Quorum quidem illusioni competenter respondent electi, et eorum electionem manifesta refellunt oratione, dicentes: Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? (Psal. CXXXVI, 4.) Hoc illud est Veritatis documentum, quo fidelibus praecipit: Nolite sanctum dare canibus, nec margaritas vestras spargatis ante porcos (Matth. VII, 6) , quia immundis et irrisoribus divinorum verborum, et [Col. 0429B] more canum ad hoc oblatrantibus, non sunt eloquia committenda divina, ne vilescere videantur irrisa. Terram alienam dicit infidelium vitam a sorte fidelium exclusam, et daemonibus magis quam Deo subjectam. In hac itaque tam manifesta daemonum possessione laudes Dei penitus sunt reticendae, et lamenta potius assumenda quam cantica. Quibus, ut dictum est, lamentis non solum patriae dilationem in miseriis hujus peregrinationis deploremus, sed magis diabolicas fraudes, per quas tot miseri deluduntur.

Hic tempus flendi nobis debetur, alibi ridendi promittitur. De quo et Ecclesiastes post illa, quae in exordio sermonis praemisimus, verba, subjecit post aliqua: Tempus flendi, et tempus ridendi. Tempus [Col. 0429C] plangendi, et tempus saltandi (Eccle. III, 4) . Prius inquit flendi sive plangendi, et postmodum ridendi seu saltandi: quia deplorandae sunt praesentes miseriae, ut de his liberatis verae succedant gaudia laetitiae. Unde et Psalmista: Qui seminant in lacrymis, in gaudio [Vulg. exsultatione] metent (Psal. CXXV, 4) . Quod per semetipsam Veritas: Beati qui nunc fletis, quia ridebitis. Beati eritis cum vos oderint homines, et exprobraverint propter Filium hominis: gaudete in illa die, et exsultate. Ecce enim merces vestra multa est in coelo. Verumtamen vae vobis divitibus, qui habetis consolationem vestram. Vae vobis saturati, quia esurietis. Vae vobis qui ridetis nunc, quoniam lugebitis et flebitis. Vae vobis, cum benedixerint vobis omnes homines (Luc. VI, 21) . [Col. 0429D] Et alibi hanc reproborum et electorum sortem distinguens: Mundus, inquit, gaudebit, vos autem contristabimini; sed tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI, 20) . Quam mox tristitiam et subsecuturum gaudium in comparationem mulieris parientis conferens, ait: Mulier cum parit, tristitiam habet. Cum autem perperit puerum, jam non meminit pressurae propter gaudium (ibid. 21) . Quid enim partus mulieris cum dolore parientis, nisi opera fortia sunt animae fidelis, quae per filium magis quam per filiam designantur? Haec illa sunt fidelium semina de quibus supra meminimus: Qui seminant in lacrymis, hoc est in hujus vitae pressuris tanquam hicme quae colligant in aestate. Seminemus et nos, [Col. 0430A] charissimi, flentes, quae metamus ridentes. Ad quod nos praecipue ipsa quoque praesentis temporis institutio admonet, quod in lamentis poenitentiae praevenit laetitiam resurrectionis dominicae. Ubi et illae speciales gaudii voces: Alleluia, etc., Gloria in excelsis Deo, subtractae, moeroris potius quam laetitiae tempus istud insinuant esse, et planctus magis quam cantici. In quo ad modum captivorum, quos diximus, organa nostra suspendentes, et a canticis cessantes, moerori magis quam exsultationi vacare nos convenit, semper attendentes exsilium quod sustinemus, et ad patriam suspirantes, ad quam creati sumus. Cujus quidem patriae felicitas in resurrectione capitis membris est exhibita, sed nondum in ipsis completa. Unde tanto [Col. 0430B] ardentius nos convenit ad illam suspirare, quanto certius in capite novimus hanc completam esse; ut nec post luctum poenitentiae perfectis desint dilationis lacrymae dissolvi cupientibus, et cum Christo esse. Totum itaque tempus vitae praesentis in lacrymis deducendis vel poenitentiae vel dilationis, sicut est praedictum, hoc temporis intercapedo; a praesenti scilicet die usque ad octavas Paschae, unde ipsa dicta est septuagesima, nobis figurat. Quid enim dies octavus Dominicam resurrectionem subsequens, nisi communem fidelium exprimit resurrectionem? Quae tanto securius exspectatur a membris, quanto illa certius in capite praecessit. Cujus desiderium ipse sic in nobis semper augeat, ut de hac peregrinatione ad patriam, de hac valle lacrymarum [Col. 0430C] ad supernae felicitatis trahat gaudium. Amen.

Hodierna solemnitas et tanquam imperialis pompae triumphalis jucunditas, qua Dei Filius regio more a turbis est susceptus, et tanquam filius David recognitus et salutatus, longe antea fuit ab ipso David prophetata, exhortante nos ad eam revelatione prophetica: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris. Haec est dies quam fecit Dominus, exsultemus, et laetemur in ea. O Domine, salvum me fac, o Domine, bene prosperare: benedictus qui venit in nomine Domini. [Col. 0430D] Benediximus vobis de domo Domini; Deus Dominus, et illuxit nobis. Constituite diem solemnem in condensis usque ad cornu altaris (Psal. CXVII, 22 et seq.) Quos enim aedificantes hoc loco dicit, nisi sacerdotes Judaici populi, qui subjectos per fidem Christi aedificare deberent in templum Dei? Hoc ipsum destruere nitebantur fundamentum, in quo erigendum fuerat aedificium. Ut enim Apostolus ait: Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est (I Cor. III, 10) , quod est Christus Jesus. Haec est illa petra, in cujus fide fundata perseverat Ecclesia, sicut et ipse Petro ait (Matth. XVI, 18) , cui eam commisit. Hic est lapis sine manibus de monte abscisus, qui hoc loco ab aedificantibus [Col. 0431A] dicitur reprobatus, a turbis hodie recognitus est et susceptus: ut cum aedificatores respueruent, aedificandi susciperent; et excaecatis magistris, illuminarentur discipuli, et in condemnationem seniorum resonarent pueri laudem Dei. Referente Joanne, novimus quod hodie Jerosolymis multa jam erat turba non solum ex Judaeis, verumetiam ex gentibus, qui convenerant ad proximam Paschae solemnitatem. Sic enim de gentilibus et ipse adjecit: Erant autem gentiles quidam ex his qui ascenderant, ut adorarent in die festo. Hi ergo accesserunt ad Philippum, qui erat a Bethsaida Galilaeae, et rogabant eum dicentes: Domine, volumus Jesum videre. Venit Philippus, et dicit Andreae. Andreas rursus et Philippus dixerunt Jesu. Jesus autem [Col. 0431B] respondit eis, dicens: Venit hora ut clarificetur Filius hominis (Joan. XII, 20) .

Ab his itaque gentilibus pariter et plebe Judaica Dominus hodie susceptus, tanquam lapis reprobatus ab aedificantibus in caput anguli est a Domino constitutus: sicut de illo lapide sine manibus absciso dictum est, quod in montem magnum cresceret et universam terram impleret. In angulo domus duo parietes conveniunt, nec nisi conventu duorum angulus fieri potest. Novimus in Ecclesia, quae domus Dei est ex Judaeis et gentibus congregata, quasi duos parietes sibi convenientes erigi, sicut hodie coeptum esse legimus. Unde et ipse Dominus ait: Venit hora ut clarificetur Filius hominis (ibid., 23) . Tanquam si diceret: Jam [Col. 0431C] est incoeptum de multiplicatione fidelium in utroque populo, per quod maxime Filius hominis sit postmodum glorificandus, ut dum a principibus Judaeorum reprobatur, ab universo mundo suscipiatur. Factus est itaque in caput anguli, hoc est a Domino constitutus, ut in hac junctura duorum parietum, tanquam in angulo quodam convenientium ipse fidelibus praesit universis, sicut caput in corpore caeteris membris, et tanquam una persona ex ipso fiat Ecclesia, in qua ipse sit caput, et illa corpus. Hoc et ipse Dominus hodie per semetipsum declaravit, cum Jerosolymam veniens tam asinae primum quam pullo postmodum insedit. Asina quippe mater pulli fidelis est populus primo ad Christum ex Judaeis [Col. 0431D] conversus, sicut apostoli et caeteri fideles in primitiva Ecclesia, qui postmodum sua praedicatione gentilem populum ad fidem convertendo, tanquam mater illum pariendo genuerunt Deo. Quorum unus ex eis dicebat: Filioli mei, quos adhuc parturio, donec Christus formetur in vobis (Galat. IV, 19) . Et iterum: In Christo enim Jesu per Evangelium ego vos genui (Cor. IV, 15) . Sedere autem Christum super utrumque populum, est eis tanquam equitem et rectorem praesidere, et eos quos justificat per gratiam inhabitare. Unde et in Proverbiis (Prov. XIV, 33) anima justi sedes dicitur sapientiae, hoc est habitatio Christi, quia sapientia dicitur Dei. Cum his, super quos sedet, Jerosolymam venit, quia eos tantummodo quibus hic regendo praesidet ad coelestem [Col. 0432A] Jerusalem aeternae pacis visionem introducit. Hos quoque duos populos per asinam et pullum Jacob patriarcha designavit, cum in typo Christi Judam filium suum, de quo ipse ortus est, benedicens ait: Et ipse erit exspectatio gentium, ligans ad vineam pullum suum, et ad vitem, o fili mi, asinam suam (Gen. XLIX, 10) . Ipse quippe Dominus discipulis ait: Ego sum vitis, et vos palmites (Joan. XV, 5) . Ad vitem itaque, hoc est ad teipsum, Domine Jesus, asina est ligata, et ad vineam pullus, hoc est ad palmites ipsius vitis: quia tu, Domine, propria praedicatione primos ex Judaeis fideles tibi copulasti, per quos et postmodum gentiles convertisti, et eis aggregasti, qui tuam minime viderunt in carne praesentiam.

[Col. 0432B] Hoc ipsum igitur quod tam asinae quam pullo Dominus insidens exhibuit, hoc praesens versiculus Psalmi, longe ante praecinit, dicens: Hic factus est in caput anguli (Psal. CXVII, 22) , hoc est constitutus a Deo in caput, ut diximus, duorum parietum, in una domo Dei sibi conjunctorum. A quo vero tam magnum quid factum sit, supponitur cum dicitur: A Domino factum est istud (ibid., 23) . In quo patenter ostendit frustra eos laborasse, qui quod disposuerat Deus nitebantur evertere. Unde et in mortem ejus conspirati dicebant: Videtis quia nihil proficimus. Ecce mundus totus post eum abiit. Et est mirabile in oculis nostris (Joan. XII, 19) . Quid enim mirabilius in oculis hominum, quam divinae dispositionis profundum, de quo ipse ait: In judicium [Col. 0432C] ego veni in hunc mundum, ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant? (Joan. IX, 39.) Ecce doctores legis quem in lege promissum exspectabant venturum, venientem tanquam incognitum reprobaverunt. Erraverunt magistri, in quo non erraverunt discipuli. Caecitas ex parte facta est in Israel, ut plenitudo gentium subintraret. Fracti sunt olivae rami naturales, ut silvestris insereretur oleaster. Peculiaris ille quondam Dei populus ex magna parte Deum reprobando meruit reprobari a Deo, et quasi filius alienatis, in eorum locum successerunt alieni. Quod altissimum Dei consilium in tantam admirationem venit mentibus fidelium, ut ipse Apostolus super hoc exclamans dicat: O altitudo [Col. 0432D] divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? (Rom. XI, 33.) Ad hujus temporis plenitudinem gratiae exsultare admonemur, et laetari, cum dicitur: Haec est dies (Psal. CXVII, 24 et seq.) Tanquam si diceret: Hoc est illud tempus fidelibus optatum, quod per semetipsum Dominus copia replevit omnium bonorum. Exsultemus, inquit, et laetemur (ibid.) . Ingeminat gaudium, praevidens in duobus populis Ecclesiae crementum. Ad hanc itaque temporis gratiam totis votis ipse psalmographus anhelans, in quam suam et omnium fidelium salutem exspectabat futuram. exorat dicens: O Domine, salvum me fac (ibid. 25) [Col. 0433A] Me, inquam, qui te recognosco, qui in te solum tanquam omnium Jesum, id est Salvatorem, spem totam constituo; quantacunque caecitate populus meus sit percutiendus. Et ut salvum facias, bene prosperare (Psal. CVII) . Hoc est, prospere agas in omnibus quae disponis, tuae voluntati obtemperantibus sibi causa salutis aeternae. Quantum autem prosperari debeat in his quae agit, demonstrat cum supponit: Benedictus qui venit in nomine Domini (Luc. XIII, 35) . Benedictus, inquit, hoc est a Deo sanctificatus, et ex utero matris omnibus donis Spiritus sancti consummatus. In nomine Domini, sicut et ipse ait: Ego veni in nomine Patris mei: et alius veniet in nomine suo, et eum suscipietis (Joan. V, 43) . In nomine Patris venit, qui non propriam gloriam, [Col. 0433B] sed Patris quaerit; nec tam nosci vult ut honoretur, quam eum cognosci facit ut glorificetur. Qui venturus est, inquit, quoniam tempore prophetiae hoc erat futurum, quod in nostro novimus esse completum.

Adeo autem ad praesentem diem psalmus iste pertinet, ut haec ipsa verba psalmi populus hodie acclamaverit in laudem Domini. Unde et Matthaeus meminit: Turbae autem quae praecedebant, et quae sequebantur, clamabant dicentes: Hosanna filio David: Benedictus qui venit in nomine Domini (Matth. XXI, 11) . Hinc et Hieronymus Damaso ⁜ (96) De Osanna scribit his verbis: «Ipsa Hebraea verba ponenda sunt: in CXVII psalmo, ubi nos legimus: O [Col. 0433C] Domine, salvum me fac, etc., in Hebraeo legitur: Anna Adonai, Osianna, etc. Et quia Osianna, quod nos corrupte propter ignorantiam dicimus Osanna, salvifica, sive salvum me fac, exprimatur, omnium interpretatione signatum est.» Et post aliqua ⁜ (97) : «Hebraei habent interjectionem, ut quando volunt Dominum deprecari, dicant: Anna, Domine, quod Septuaginta interpretati sunt: O Domine. Osi ergo salvifica interpretantur, anna interjectio deprecantis est. Si ex duobus velis compositum verbum facere, dices Osianna, sive ut nos loquimur Osanna, media vocali littera elisa.» Item ⁜ (98) : «Ubi nos legimus in Latino: O Domine, salvum me fac, o Domine, bene prosperare (Psal. CXVII, 25) , juxta Hebraeum legere possumus: Obsecro, Domine, salvum me fac, obsecro, [Col. 0433D] Domine, prosperare. Matthaeus, qui Hebraeo sermone scripsit, ita posuit: Osanna barrama, id est Osanna in excelsis. » Tale est ergo juxta Hieronymum: Osanna in excelsis, tanquam si diceret: Precamur, Domine, ut veram nobis salutem conferas in coelis.

Benediximus vobis. Post benedictionem salvationis Domini, qui factus est in caput anguli, ad benedictionem quoque membrorum tanquam duorum parietum ad eum conjunctorum convertens verba, dicit Psalmista: Vobis de domo Domini existentibus, et in ea tanquam duobus erectis parietibus, vobis, inquam, benediximus, etc., hoc est: Pro [Col. 0434A] sanctificatione vestra, et Ecclesiae multiplicatione futura, nos prophetae Domini saepe rogavimus, et tanquam de re jam completa certi, eum laudavimus. In hujus typo futurae benedictionis super utrumque populum, Jacob patriarcha filios Joseph, Ephraim, et Manasse, manibus cancellatis, hoc est in modum crucis obligatis, legitur benedixisse (Gen. XLVIII) . Ubi quidem patenter innuitur utriusque populi salvationem futuram in Christi consistere passione, et hanc benedictionem tam ipsi Jacob, quam Isaac et Abrahae in eorum semine promissam esse. Ac ne forte quisquam quaereret a propheta tam longe ante adventum Christi existente, quis hoc ei caeterisque revelaverit de longinquo, tanta caecitate in Israel facta de proximo, ut subintraret gentium plenitudo, [Col. 0434B] quasi respondens ait: Ipse idem Dominus, qui nunc per semetipsum apparens istos illuminavit, nobis quoque super hoc longe ante illuxit. Constituite diem solemnem (Psal. CXVII, 27) .

His praemissis, quasi conclusionem supponit, qui nos exhortatur ad solemnitatem praesentis diei, tanquam sic inferens dicat: Quandoquidem ita Dominus in duobus populis Ecclesiam multiplicavit in figura, quorum qui praecedebant et qui sequebantur hodie Dominum suscepisse referuntur et benedixisse. Igitur et quicunque fideles in memoria tanti beneficii gratias acturi: Constituite diem solemnem in condensis (ibid.) , hoc est in magna multitudine populi, et quasi densitate quadam spiritalium [Col. 0434C] arborum incomparabilibus illis ramis palmarum vel olivarum, quas hodie populus accepit, significatarum. Quid enim illi rami vel frondes de arboribus avulsae praetendebant, nisi utriusque populi aggregationem de massa peccatorum assumptam? In quorum repraesentationem, populus fidelium hodierna die arborum ramis vel frondibus, quas gestavit, totam Ecclesiam usque ad altare, quasi frutetorum replent densitate, ut juxta litteram quoque videatur accipi quod dicitur: In condensis usque ad cornu altaris (ibid.) . Mystice autem cornu altaris dicitur sacrificium Christi. Per altare quippe sacrificium, per cornu altaris extremitas ejus intelligitur. Sacrificium itaque Christi, quod veteri sacrificio legis successit, per cornu altaris figuratur, [Col. 0434D] cum sit extremum hoc sacrificium, et suprema hostia complens caeteras. In cornu quoque altaris, tanquam in angulo quodam, duo altaris latera sibi junguntur: ut quemadmodum Christum factum superius diximus in capite anguli, ad quem duo populi junguntur; ita etiam dicamus ad sacrificium Christi duos ritus sacrificii convenire, sacrificii sancti Melchisedech in pane et vino, et sacrificii legis in carnalibus hostiis. Utraque quippe sacrificia in figura nostri praecesserunt, et in significatione illius convenerunt. Constat etiam animalia cornuta, cum in transgressum pugnae venerunt, vim maximam et robur pugnandi in rigore et fortitudine [Col. 0435A] cornuum habere. Cum igitur Christus, pro nobis, immolatus virtute hujus sacrificii diabolum straverit, quasi cornu suo eum vulneravit, atque vulneratum dejecit.

Bene itaque per cornu altaris, sacrificium Christi tanquam vituli nostri figuratur, cum hoc efficax et forte, ut dictum est, fuerit in pugna, corneum magis dicendum quam carneum; rigidum, non molle; robustum, non debile. Usque ad hoc cornu altaris celebratio nostrae porrigitur solemnitatis, cum tantae victimae dignitate festivitates decorantur Christianae. Ad hoc cornu altaris specialiter hodierna solemnitas pervenit, cum in ejus missa primum Christi passio recitatur, qua pro nobis ipse est immolatus. Hac die Dominus Jerosolymam veniens [Col. 0435B] passioni se obtulit, decima videlicet tunc die mensis, sicut ex Evangelio perpenditur Joannis (Joan. XI, XII) . Ibi quippe habemus quod post resurrectionem Lazari, Judaeis in mortem Domini jam omnino conspiratis, ipse Dominus jam non palam ambulabat apud eos, sed abiit in regionem juxta desertum, in civitatem quae dicitur Ephrem, et ibi morabatur cum discipulis suis. Deinde, cum jam pascha proximum esset, venit Bethaniam ante sex dies paschae, quasi ad victimam verus agnus accedens, capiendus in pascha ut immolaretur. Inde in crastinum veniens Jerosolymam susceptus est hodie a turbis, et tanquam rex Israel, et David regius haeres recognitus et salutatus. Quinto itaque die ante illud pascha Judaeorum, hoc est hodie, qui decimus dies [Col. 0435C] mensis hujus, venit rex in Jerusalem. Pascha enim celebratur in quarto decimo die. Decimo autem voluit ideo ingredi, quia ita praefiguratum erat in lege, ubi praecipitur: Decima die mensis hujus tollat unusquisque agnum per familias et domos suas (Exod. XII, 3) . Et paulo post: Et servabitis eum usque ad quartam decimam diem mensis hujus. Immolabitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam (ibid., 6) . Decima autem die mensis primi, agnus qui in pascha immolaretur domum introduci jussus est, quia Dominus decima die ejusdem mensis, hoc est ante quinque dies paschae, in civitatem in qua pateretur erat ingressurus. Hanc igitur diem secundum mysterium legis competenter elegit, qua se, [Col. 0435D] ut dictum est, offerret passioni, quam antea nonnunquam refugerat sese abscondendo, vel tentus a Judaeis libere per medium eorum transeundo, vel frequenter ab eis declinando, quia nondum venerat ejus hora. Qua profecto die quo magis honorifice suscipi voluit a turbis, et ingressus templum ejecit inde libere omnes vendentes et ementes, et mensas nummulariorum, et cathedras vendentium columbas evertit, et his expulsis, accedentes ad eum caecos et claudos in ipso templo sanavit, eo amplius invidiam perversorum contra se commovit, ut quod jamdudum voluerant perficere maturarent, et ab eo daretur facultas, in quibus praecesserat voluntas. Ipse quippe est, qui ait: Nemo tollit a me animam meam, sed ego pono eam (Joan. X, 18) . Nemo quippe [Col. 0436A] vim ei facere potuit, ut tanquam invitum et coactum occidere, vel etiam comprehendere posset. Ut autem majori incitarentur invidia, qui de morte Domini jam tractabant, et Deo magis indignarentur, quo amplius eum honorari viderent, tantum sibi honoris hodie permisit exhiberi, quantum nulli regum legimus exhibitum. Ut enim de divinis laudibus taceamus, et ramos vel frondes quos in via sternebant praetereamus, quam mirabilis fuit illa singularitas honoris, qua plurima turba sub pedibus vilium jumentorum prosternebant vestimenta, nec pedibus illis, quibus ipsa Dominum bajulabat, contingi tolerabant! In quo nec modicum advertendum est mysterium. Quibus enim coelestis praesidet diis nequaquam terram suis contingunt pedibus, [Col. 0436B] quia quorum desiderium conversatur in coelis, eorum affectus non adhaerent terrenis; nec animos suos dejiciunt in caducis, qui sursum Christum quaerentes solis inhiant aeternis. Quos ut imitari possimus, rogamus te, Domine Jesu, ut nos quoque tua facias jumenta, quibus in fidem et regendo digneris praeesse, Salvator mundi, cui dicitur in alio psalmo: Homines et jumenta salvabis, Domine, quemadmodum multiplicasti misericordiam tuam, Deus (Psal. XXXV, 7) . Amen.

Erat autem spelunca et lapis superpositus, et ait Jesus: Tollite lapidem, etc. (Joan. XI, 38) . Miserationes Domini universis operibus ejus Psalmista [Col. 0436C] praeferens ait: Et miserationes ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV, 9) . Miserationum itaque Domini recordantes, tanto hinc eum amplius glorificare debemus, quanto haec ejus opera caeteris praeesse, et magis necessaria nobis cognoscimus esse. Unde et a turbis hodie meruit honorari, maxime quod moerentium sororum Lazari miseratus, suscitatum eis reddidit fratrem jam in monumento quatuor dies habentem. Ut enim Joannes scribit, propter hoc hodie turba ei obvia venit, quoniam hoc audierant factum. Ad quod tanquam hodiernae festivitatis originem oculos mentis reducentes, tanto diligentius ejus mysterium intueri debemus, quanto haec magna Domini misericordia majorem tribuit [Col. 0436D] peccatoribus consolationem. Tres quippe mortuos a Domino legimus suscitatos, quibus universa peccatorum genera doctores nostri dixerunt figurari. Suscitavit enim filiam archisynagogi adhuc in domo jacentem antequam foras efferretur; suscitavit filium viduae extra portam civitatis Naim jam deportatum; suscitavit et hunc, de quo nunc nobis sermo est, videlicet Lazarum, cum jam in monumento quatuor dies haberet: unde et quatriduanus mortuus dicitur. Tres igitur isti mortui tria peccantium genera signant, qui per praesentiam divinam inspirante gratia reviviscere dicuntur: et felicius isti a morte animae, quam illi a morte corporis per Dominum suscitantur.

Puella quidem mortua, quae adhuc in domo tenebatur [Col. 0437A] clausa quando est suscitata, illos significat peccatores, quorum peccata, mente tantum concepta, nondum per operationem exterius sunt progressa. Juvenis autem extra portam delatus eos significat, quorum peccata jam in effectum proruperunt, ut videri jam ab omnibus possint. Lazarus vero, non solum sepultus verum etiam quatriduanus, eos significat, qui longa consuetudine peccandi magna peccatorum mole premuntur, et divinae consuetudinis exemplo, alios etiam corrumpunt: unde et foetere dicuntur. Tres itaque mortes animae, tres isti mortui, ut diximus, designant: peccatum scilicet cogitationis, hoc est contemptum Dei adhuc in mente latentem, nondum progressum in operationem; et peccatum operationis, hoc est [Col. 0437B] jam per operationem apparens, atque peccatum consuetudinis, et jamdudum in operatione habitum. Haec tria genera peccatorum tanquam tres animae mortes in capite I psalmi a beato viro dicuntur removeri, cum talis ipse describitur, qui non abierit in consilio impiorum, non steterit in via peccatorum, non sederit in cathedra derisorum. At quoniam resurrectio Lazari ad praesentem, ut diximus, solemnitatem maxime pertinere dignoscitur, mysterium ejus sermo noster ut coepimus prosequatur. Quod ut faciat diligentius, paulo historia altius replicetur.

Refert itaque Joannes, quod, cum facta essent encaenia in Jerosolymis, et ibi esset Dominus Jesus, et quaererent eum Judaei apprehendere, exiit [Col. 0437C] de manibus eorum, et abiit iterum trans Jordanem, ubi fuerat Joannes baptizans, et mansit illic. Et tunc, Lazaro jam languente, miserunt ad eum sorores ejus Maria et Martha, dicentes: Domine, quem amas infirmatur (Joan. XI, 3) . Quo audito, mansit Dominus in eodem loco duobus diebus. Deinde, cum dixisset discipulis Lazarum interim mortuum esse, venit Bethaniam cum ipsis, et invenit Lazarum quatuor dies jam in monumento habentem. Et suscitaturus mortuum, pervenit ad sepulcrum. Erat autem, ut diximus, spelunca et lapis superpositus ei. Et ait Jesus: Tollite lapidem. Ut ergo tulerunt lapidem, voce magna clamavit Jesus: Lazare, veni foras. Et statim prodiit qui fuerat mortuus, ligatus pedes et manus institis, [Col. 0437D] et facies illius sudario erat ligata. Dicit eis Jesus: Solvite eum, et sinite abire. Multi ergo ex Judaeis, qui venerant ad Mariam, et viderant quae fecit, crediderunt in eum. Quidam autem ex ipsis abierunt ad Pharisaeos, et dixerunt eis quae fecit Jesus. Collegerunt ergo pontifices et Pharisaei concilium, et dicebant: Quid facimus? quia hic homo multa signa facit. Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum, etc. (Ibid., 38-48.) Ex quo profecto liquet, ex hoc denique miraculo adversus Dominum Judaeos maxime commotos fuisse, et in ejus nece ex tunc praecipue conspirasse: tanquam eum occidendo possint delere, per quem mortuos noverant suscitatos esse, quasi mortuus non posset resurgere [Col. 0438A] post triduum, qui quatriduanum suscitaverat Lazarum. Cujus quidem resuscitatio tanto diligentius descripta est ab Evangelista, quanto plenius nostrae salutis continet mysteria, quos quotidie divina misericordia felicius, ut diximus, resuscitat a morte animae, quam tunc et semel Lazarum a corporis morte. Lazarus quippe, ut diximus, jam sepultus et quatriduanus mortuus, illum significat peccatorem, qui longa consuetudine peccati interim dejectus est in profundum, ut in illo profundo tanquam in sepulcro putrescat quatriduanus, nec se tantum perimens, verum etiam alios exemplo quasi foetore quodam suae putredinis corrumpens. Unde et bene foetere describitur quasi quatriduanus. Quatuor enim dies quos in monumento [Col. 0438B] habuit, universitatem peccatorum exprimunt, quibus quisque pessimus est involutus, tanquam in illo profundo vitiorum sepultus, de quo scriptum est: Peccator cum in profundum vitiorum venerit, contemnet (Prov. XVIII, 3) , quia cum in longa perstiterit consuetudine peccandi, quae jam ei facta est quasi altera natura, gravi jugo ipsum deprimit, salutiferas fidelium exhortationes vel divina monita respuens contemnit. Unde ipsi necessarium est, ut pro illius obstinatione devotio fidelium intercedat, ut interventu eorum divinae gratiae respectum assequatur, quo illi poenitentiae gemitus inspiretur, et conversus salvetur. Unde bene pro fratre Lazaro sanando sorores ejus intervenerunt, ejus infirmitatem Domino nuntiando. Quem ad subveniendum [Col. 0438C] invitantes, satis hoc esse censuerunt, ut Domino nuntiarent amici sui mortem, et propriam de infirmitate fratris desolationem. Sic enim mandantes dixerunt: Domine, ecce quem amas infirmatur; nec addiderunt: Veni et cura eum; nec tam orando quam nuntiando quod volebant postulaverunt. Satis enim crediderunt Domino nuntiare anxietatem amici sui, atque suam; tanquam illud proverbium attendentes: Amicus et medicus in necessitate probantur. Unde satis aestimaverunt amicitiam fieri cum dicunt: Ecce quem amas. Magna fiducia earum in hac sua petitione plurimum nos confirmat, ut nihil haesitantes a Domino necessaria constanter postulemus. Interveniunt pro infirmo nondum mortuo, quia vivis adhuc, non defunctis [Col. 0438D] supplicatio fidelium proficit ut salubrem poenitentiam habeant.

In Maria et Martha universi fideles comprehenduntur, tam contemplativae scilicet vitae quam activae: quarum orationes dum sibi conjunguntur, facile pro aliis quoque impetrant quae illi non merentur. Et notandum quod, adveniente Domino. Bethaniam, Martha occurrit illi. Maria autem domi sedebat. Ex quo diligenter activorum et contemplativorum vita describitur. Activi quippe sunt, qui circa proximi causam maxime occupati, temporalia bona procurant, ut habeant unde tribuant necessitatem patienti; et in exterioribus actionibus laborantes, illa implent opera misericordiae [Col. 0439A] de quibus illis Dominus dicturus est: Esurivi, et dedistis mihi manducare, etc. (Matth. XXV, 35.) Contemplativa vero est vita, quae amore Dei vehementer succensa, tanto sincerius ei vacat, et in ejus contemplationem, et status supernae vitae oculos meritis perfectius erigit, et eo magis in hac speculatione suspensa delectatur, quanto a curis saeculi amplius remota quiescit. Martha itaque, tanquam in exteriori administratione occupata, Domino venienti statim occurrit; Maria vero domi sedens quiescit, nequaquam istis visibilibus intenta bonis, sed supernis inhians gaudiis, quae nec oculus vidit, nec auris audivit. Quam etiam Evangelista in tantum quietem suam amare describit, ut nequaquam de domo egressa, nisi a Domino prius vocata, cum [Col. 0439B] ei videlicet Martha diceret: Magister adest, et vocat te (Joan. XI, 28) . Nonnunquam viri contemplativi de secreto intimae quietis, Deo inspirante, coguntur exire, et populo illo postulante, curis implicantur ecclesiasticis, sicut in beato factum est Martino. Quanto autem contemplativorum major religio ferventiori studio adhaeret Deo, tanto Mariae devotionem Evangelista magis commendans ait: Maria autem, cum venisset ubi erat Jesus, videns eum, cecidit ad pedes ejus. Et dixit ei: Domine, si fuisses hic, non esset mortuus frater meus. Jesus ergo, ut vidit eam plorantem, et Judaeos qui venerant cum ea plorantes, etc. (Ibid., 32, 33.) Nequaquam enim Martha, quae Domino prior occurrerat, vel ad pedes [Col. 0439C] ejus adorando prostrata, vel super fratre dicitur lacrymata. Prior ad Dominum Martha venit, quoniam activa vita, licet in meritis sit posterior, naturaliter tamen in ordine temporis est prior. Ut enim beatus meminit Gregorius a minimis quisque inchoat, ut ad majora perveniat. Et imperfectior activorum vita quaedam est fidelium inchoatio, in qua se prius exerceant, quam ad perfectionem contemplationis conscendant.

Quod vero Dominus Lazarum suscitaturus infremuisse spiritu, et seipsum turbasse dicitur, hoc in seipso exhibuit quod misericorditer in nobis agit. Quo enim quisque poenitens majora commiserit, magis horrore gehennae infremere ac turbari cogitur de peccatorum suorum magnitudine. Hic vero, [Col. 0439D] qui quatriduanus mortuus dictus est, per hos quatuor dies, quos jam in morte habuerat, omni peccatorum genere contaminatus fuisse innuitur. In eo quippe tam cogitationis quam operationis peccatum praecedens in consuetudinem venerat, et tandem alios per exemplum corrumpendo, in morte pariter tam aliorum quam propria consummatum erat, primo, ut dictum est, in cogitatione, secundo habitum in opere, tertio dictum in consuetudine, quarto in aliorum corruptione. Quod vero Dominus interrogat: Ubi posuistis eum? tanquam ignorans sepulcri locum; hoc nobis insinuat, tales maxime a Deo ignorari, quorum opera magis improbat, juxta illud quod reprobis ait: Amen dico vobis, nescio vos (Matth. XXV, 12) . Primo lapidem praecipit tolli qui [Col. 0440A] mortuum premit, ut sicut mortuus resurgere possit; quia talibus, ne de magnitudine peccatorum desperent, indulgentia Evangelii magis est praedicanda, quia dictum est adulterae: Vade, et amplius noli peccare (Joan. VIII, 11) , quam legis in lapide scriptae duritia in contaminationem inducenda. Hic itaque longa consuetudine peccandi detentus, et pravae consuetudinis jugo graviter depressus, atque in tantum libero arbitrio in ipso jam debilitato, ut non solum ad eum surgere non posset ut eum requireret, sed nec pro se orare satageret; venit ad eum misericors Dominus, cum ei gemitum poenitentiae inspirat, et viribus omnino destitutum erigat aegrotum. Ad quem voce magna clamans: Lazare, veni foras, ipso clamore insinuat, quam longe [Col. 0440B] remotus hic ab eo absistat. Veni foras, inquit; hoc est, per temetipsum culpam, quae est in mente, propala confessione, et spiritali medico vulnus ostende, a quo suscipias cataplasma medicinae. Vocat Dominus Lazarum, cum peccatori salubris poenitentiae inspirat gemitum. In quo quidem gemitu mortuus reviviscit, quia mors animae, quod est peccatum, per eum abscedit. Quippe qua hora peccator ingemuerit peccatum suum, salvus erit. Et quia post poenitentiam confessio restat peccati, vocatus Lazarus foras exit, dum se poenitens per confessionem peccatorum prodit, et de profundo vitiorum tanquam de sepulcro surgit.

Sed quia hic talis excommunicari meruerat, et ab Ecclesia, expulsis vinculis anathematis, adhuc religatus [Col. 0440C] erat pro tam manifestis criminibus suis, procedere dicitur ligatus pedes et manus, et sudario faciem involutus. Quislibet excommunicatus a praelatis, qui jam per poenitentiam et confessionem Deo sit reconciliatus, tamen ab ipsis Ecclesiae ministris anathematis vinculis est absolvendus: ut satisfactione peracta, consortium ei reddatur fidelium ab ipsis per quos fuerat exclusus. Pedes et manus ligatos habet, cui adhuc introitus Ecclesiae non est concessus, ut satisfactionis opera sint injuncta, quae pro qualitate vel quantitate peccatorum a praelatis sunt imponenda: ut sicut non est liber ad incedendum quo voluerit, ita nec ad operandum quod ipse decreverit. Qui enim diu male vivendo abusus [Col. 0440D] est potestate sua, jam non proprio, sed alieno quod deliquit corrigere debet arbitrio, nec jam sui juris est in talibus agendis, sed alieni. Faciem quoque involutam habet, quia ante satisfactionis impletionem devotio poenitentis, et verus poenitentiae gemitus non potest cognosci. Per faciem quippe, qua quisque cognoscitur, notitia designatur. Faciem itaque poenitentis involutam aperiunt, qui ejus instituta satisfactione, ipsius, ut dictum est, devotionem cognosci faciunt, et reddendo ei Ecclesiam tanquam fidelem eum recognoscunt, qui eum habebant prius tanquam incognitum, et sicut ethnicum vel publicanum. Solvunt itaque discipuli resuscitatum a Domino, et liberum ire sinunt, qui prius extra Ecclesiam fuerat relegatus, dum introitum [Col. 0441A] Ecclesiae, et consortium fidelium ei reddunt, et in arbitrio ejus proponunt quocunque vitae tramite velit ad Deum tendere, et quibus operibus id possit eligere. Et hoc est quod eis Dominus ait: Solvite eum, et sinite abire. Ecce Dominus mortuum corporaliter suscitando, discipuli suscitatum solvendo, multum meliorem tam suscitationem, quam solutionem justitiae nobis proponunt, prout exponendo prosecuti sumus.

Illud semel miraculum Dominus egit in corpore, quod multo felicius in animabus poenitentium agit quotidie. Reddidit Lazaro vitam, sed rursum morituro temporalem. Tribuit poenitentibus vitam, sed sine fine mansuram. Illud mirabile in oculis hominum, sed istud maximum judicio fidelium. Quo [Col. 0441B] vero majus, eo appetendum amplius. Scriptum est hoc de Lazaro, non ipso Lazaro, sed [nec] pro ipso, sed nobis, et pro nobis. Quaecunque, inquit Apostolus, scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV, 4) . Semel vocavit Dominus Lazarum, et suscitatus est a morte corporali. Saepius nos vocat, ut melius resurgamus a morte animae. Semel ei dixit: Veni foras, et statim prodiit ad unum Domini praeceptum. Quotidie nos Dominus per Scripturam invitat ad confessionem, hortatur ad emendationem, promittit vitam quam dare paratus est nobis, qui mortem non vult peccatoris. Negligimus vocantem, spernimus invitantem, contemnimus promittentem. Inter Deum et diabolum tanquam inter patrem et hostem constituti, paternis [Col. 0441C] monitibus ad vitam hostiles praeponimus ad mortem. Non ignoramus, inquit Apostolus, astutias Satanae (II Cor. II, 11) ; astutias, inquam, illas ejus maximas, quibus nos ad peccatum inducit, et ab emendatione retrahit. Peccatum suggerens, duobus nos exuit, quibus illi maxime potest resisti, timore scilicet ac pudore. Quod enim vitamus, aut timore cujusque damni, aut reverentia pudoris dimittimus. Honesti quippe viri ⁜ (99) plus quam rerum cavent detrimentum, sicut e converso inhonesti faciunt. Cum ergo Satanas quemlibet ad peccatum impellit, facile hoc efficit, si primo illum timore, ut diximus, et pudore privaverit. Cum autem id effecerit, eadem ei reddit quae prius abstulit, ut sic eum a confessione retrahat, et in peccato suo mori faciat. [Col. 0441D] Tunc ei latenter susurrat in animo: Leves sunt sacerdotes, et difficillimum est compescere linguam. Si hoc vel illud talibus confitearis, secretum esse non poterit: et cum in notitiam venerit, imminebit periculum, vel incurres famae detrimentum, vel damnum te sustinere, vel confundi necesse est ex vilitate. Sic misero diabolus illudens, cum ea primum ei abstulerit, quae per peccatum vitare debuit, eadem postmodum ei reddidit, per quae ipsum in peccato detinere possit. Timet captivus temporale, non animae damnum. Erubescit homines, contemnit Deum. Pudet hoc in notitiam hominum venire, [Col. 0442A] quod non puduit eum in conspectu Dei et totius curiae supernae committere. Formidat humanum judicium, qui non veretur divinum. De quo Apostolus ait: Horrendum est incidere in manus Dei viventis (Hebr. X, 31) . Et per semetipsam Veritas: Nolite, inquit, eos timere qui occidunt corpus, animae vero non habent quid faciant; sed potius timete eum qui potest corpus et animam mittere in gehennam (Matth. X, 28) .

Sunt animae morbi, sicut et corporis. Et ideo divina pietatis medicos utrisque sanandis praevidit. Ipse quippe Dominus Jesus se spiritalem medicum appellans, ait: Non est opus valentibus medico, sed male habentibus (Matth. IX, 12) . Hujus locum sacerdotes in Ecclesia tenent, quibus tanquam animarum [Col. 0442B] medicis peccata confiteri debemus, ut ab eis satisfactionis cataplasma sumamus. Qui mortem corporis timet, qualicunque corporis parte patiatur quantumque secreta, quantum libet obscena, medico revelare, et ad curandum exponere non differt. Quaelibet dura, quaelibet aspera sustinet, ut mortem differat, non evadat. Quidquid pretiosum habet, dare non dubitat, ut ad modicum mortem hanc corporalem depellat. Quid ergo pro morte animae faciendum est, quantumcunque sit gravissima, sine magno labore, sine magnis sumptibus in perpetuum medicari potest. Nos ipsos Dominus, non nostra quaerit, nec nostris indiget qui omnia praebet. Ipse quippe est, cui dicitur: Bonorum meorum non eges (Psal. XV, 2) . Apud eum quisque tanto major est, [Col. 0442C] quanto apud se per humilitatem minor. Tanto magis justus, quanto proprio judicio magis reus. Tanto amplius ibi nostra tegimus, quanto hic ea promptius per confessionem propalamus. Ab hac itaque, fratres, nos retinentes, attendamus quod scriptum est: Est confusio adducens gloriam, et est confusio adducens peccatum (Eccli. IV, 25) . Et rursum: Veniensque Babylonem, ibi liberaberis (Jerem. XX, 6) . Confusio quippe duplex est erubescentiae: altera quidem salubris, cum erubescimus nos turpia commisisse in conspectu Dei; altera lethalis, cum magis homines quam Deum verentes ad confessionem venire nos pudet: vel quoties aliqua humilia propter Deum agere recusamus, ne viliores apud stultos habeamur. Haec profecto confusio est adducens [Col. 0442D] peccatum, quia ne vilescamus hominibus, vilescere Deo sustinemus. Illa vero confusio veram nobis acquirit gloriam, qua vilescere hominibus non refugimus, ut gloriosi Deo efficiamur, et magni divino verius quam humano judicio simus. Ad hanc utique Babylonem, id est confusionem laudabilem, cum pervenerimus, ut de peccato scilicet erubescamus, ab ipso statim liberabimur, parati jam ad confessionem, et condignam satisfactionem. Unde et Psalmista: Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitiam meam non abscondi. Dixi. Confitebor adversum me injustitiam meum, etc. (Psal. XXXI, 5) . Delictum [Col. 0443A] suum cognitum Deo facit, qui vicario ejus locum ipsius in Ecclesia tenenti confiteri peccatum nequaquam erubescit. Sicut enim ipse in membris suis persecutionem sustinere vel beneficium suscipere se testatur, dicens: Saule, Saule, quid me persequeris? (Act. IX, 4.) Et: Quod uni ex minimis meis fecisti, mihi fecisti (Matth. XXV, 40) ; ita et in vicariis suis sacerdotibus cognitum sibi fieri peccatum dicit. Quod statim Psalmographus exponens adnectit: Et injustitiam meam non abscondi (Psal. XXXI, 5) , hoc est non solum opera, verum etiam meritis nequitiam in confessione accusans.

Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino. Hoc est stabilivi apud me, ac deliberavi injustitiam meam confiteri sacerdoti. Confitebor, inquit, [Col. 0443B] adversum me, nullum alium in me inde accusans. Sunt enim nonnulli qui in sua confessione, ut suam minuant culpam, alios magis trahunt in culpam, dicentes, ad ea quae commiserunt ab aliis se inductos et quasi compulsos, sive diabolo, seu hominibus. Qualis quidem illa confessio fuit, cum ille in uxorem, illa in serpentem culpam retorquens, se magis excusare quam accusare videbatur. Unde et statim debitae poenae sententiam excipere meruerunt. Justus vero, qui sicut scriptum est, in primordio accusator est sui, quo se amplius accusat, eo se magis apud supremum ac misericordissimum Judicem excusat; et veniam impetrat se accusando, qui poenam incurreret se excusando. Ut enim Tullius in Rhetorica docet, confessio peccati, quae a judicibus [Col. 0443C] poenam institutam suscepit, apud superiorem senatus potestatem indulgentiam potest assequi. Judices quippe a superiori potestate instituti, et legibus jurati, poenae sententiam non habent relaxare, sed inferre. Superior autem potestas, cujus est tam legem promulgare quam judices instituere, in arbitrio suo habet rigorem legis temperare, et poenas institutas misericorditer relaxare. Non enim super se habet potestatem quam metuat, ut non libere misericordiam cui decreverit impendat. Quanto magis summa illa coelestis potestas, quae de misericordia illa coelesti nos consulens ait: Euntes discite quid est: Misericordiam volo, et non sacrificium, et justitiam Dei plus quam holocausta (Matth. IX, 13) . [Col. 0443D] Justitiam Dei quasi propriam ejus dicit, quam ipse sibi, quod maxime suum est, et eum specialiter decet, reddit: tum ipse videlicet misericordiam impendit, quia maxime glorificandus est a nobis. Unde et idem Propheta: Et miserationes, inquit, super omnia opera ejus (Psal. CXLIX, 9) . Quum autem praemisisset: Dixi: Confitebor adversum me, etc., statim quasi Deo sibi apparente et appropinquante, sermonem ad eum convertit, et gratias agens dixit: Et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI, 5) . Quisquis enim jam paratus est ad confessionem, et suscipiendam inde peccati satisfactionem, ex hoc statim suo proposito ita reconciliatus est Deo, ut si aliquo casu praeventus hoc implere praepediatur, nequaquam de ejus salute sit desperandum, cum [Col. 0444A] in eo non remanet quod totis appetit desideriis.

Pro hac scilicet impietate remittenda sanctus etiam quilibet orat, tanto minus de se praesumens, quanto magis est humilis, et de se amplius sollicitus, attendens semper quod scriptum est: Beatus homo qui semper est pavidus (Prov. XXVIII, 14) . Orat, inquit, in tempore opportuno, et orationi congruo, hoc est in praesenti vita tentationibus et ignorantiis plena. Unde et illa est exhortatio apostolica: Qui stat, videat ne cadat (I Cor. X, 12) . Qui etiam cum maximis praeemineret virtutibus, nec quid in se accusaret, conscientia ejus reperiret, nequaquam tamen in hoc se justum esse censuit, qui in judicio sui errare potuit. Sed neque meipsum, inquit, judico, hoc est in nullo propria me arguit conscientia; [Col. 0444B] sed non in hoc justificatus sum (I Cor. IV, 3, 4) , hoc est justus esse ideo dicendus non sum. Ut enim Salomon ait: Stultorum infinitus est numerus, et est via quae videtur homini justa: novissima autem ejus deducunt ad mortem (Eccle. I, 15) . Et rursum: Quis poterit dicere: Mundum est cor meum, purus sum a peccato? (Prov. XX, 9.) In multis enim offendimus omnes (Jac. III, 2) . Denique quicunque infidelitate permanent, hoc eis accidit per errorem. Qui autem, ait, judicat me, Dominus est (I Cor. IV, 4) . Ac si diceret: Ille in judicio mei non errat, et qualis sim veraciter pensat, cujus oculis omnia nuda sunt et aperta. Quod si viri sancti tanto minus de se praesumunt, quanto humiliores fiunt, nec pro seipsis, quamvis justi sint, orare desistunt: quid nobis miseris [Col. 0444C] faciendum est, quibus tanto amplius frequentanda est oratio, quanto nos magis recognoscimus reos? Tanto sollicitius ira Dei est placanda, quanto contra nos ejus indignatio magis est accensa? Quibus, ne quis forte desperet de venia, resuscitatio praedicta Lazari in exemplo mystico est proposita. Vocatus a Domino, statim est vivificatus? Vivificato dictum est ut prodiret, nullaque est mora retardatus. Progressus foras, et adhuc ligatus, confestim a discipulis est absolutus.

Oremus itaque, fratres, Dominum, ut quod tunc in corpore mortuo est actum, ipse compleat felicius in nostris mortuis animabus. Ipse per internam inspirationem verum poenitentiae gemitum immittat, [Col. 0444D] quo poenitens vivificatus a morte animae resurgat. Ipse nos omni deposito pudore, ad confessionem promptos efficiat, qui hoc unum erubescere debemus, ne quid turpe in oculis ejus committamus. Ipse per Ecclesiae ministros ita nos absolvere dignetur, ut nullis deinceps peccatorum vinculis constringi mereamur. Ipse nos de peccatis ita hic satisfacere concedat, ut quid in futuro puniendum sit, judex ipse districtus non inveniat, spes nostra, salus nostra, cujus honor et imperium tam finem ignorat quam principium. Amen.

Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani. Columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, [Col. 0445A] ascensum purpureum. Media charitate constravit propter filias Jerusalem (Cant. III, 9 et seq) . Ferculum hoc loco a ferendo, id est portando, vehiculum dicitur, quasi lectica potentium vel infirmorum, qua molliter deferantur. Ligna Libani, duo ligna sunt crucis. Libanus quippe candidatio interpretatur. Ligna itaque crucis, ligna sunt candidationis et emundationis nostrae: quia in illis verus immolatus est Agnus, cujus sanguine a peccatis mundati sumus. Unde et Apocalypsis ita meminit: Hi sunt qui laverunt stolas suas et dealbaverunt eas in sanguine Agni (Apoc. VII, 14) . Haec ligna Libani, ex quibus Dominica crux fuit composita cedrina; et ob hoc imputribilia esse dicuntur. Unde Hieronymus, in Cantico canticorum: Ferculum crucis secundum [Col. 0445B] historiam, de lignis Libani cedrinis factum est. Quid autem per haec imputribilia ligna, nisi Dominicae passionis perpes memoria in cordibus fidelium est expressa? Quam praecipue nobis Dominus commendans ait: Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXII, 19) . Et Apostolus: Quotiescunque, inquit, manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat (I Cor. XI, 24 et seq.) . Haec Domini passio dum per praedicatores annuntiatur, quasi quodam ferculo atque vehiculo crucis verus Salomon per mundum defertur.

Crux itaque, duobus lignis composita, vehiculum est Salomonis. Qui dum crucifixus praedicatur, in ipsa cruce tanquam vehiculo, ut dictum est, quodam [Col. 0445C] ubique circumfertur. Hoc vehiculum ipse sibi Salomon fecit, qui bonis operibus Judaeos in invidiam accendens, ipsos ad hoc commovit ut eum crucifigerent. Quod nequaquam factum est per illorum coactionem, sed tantummodo per ejus praemissionem, atque optimam ipsius dispensationem. Ipse quippe est qui ait: Nemo tollit a me animam meam, sed ego pono eam (Joan. X, 18) . Et rursum: Potestatem habeo ponendi animam meam, etc. (Ibid.) Ferculi columnas ipse idem fecit argenteas, quae sunt apostolicae praedicationis eloquia, et de ore ipsius accepta documenta. De quibus eloquiis Psalmista praedixerat: Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) . Casta eorum [Col. 0445D] praedicatio dicitur, quia sicut unus eorum dicit, non erant adulterantes verbum Dei, quia praedicationem suam gratis impendebant: non spe alicujus terreni lucri vendere intendebant, nec se in pretio more adulterarum sive meretricum ponebant. Argentea dicuntur apostolicae praedicationis verba, quia claritatem habent intelligentiae, non obscuritatem velaminis, sicut lex et prophetiae, quae mysticis magis quam apertis utuntur verbis. Haec tanquam columnae ferculum sustentant, et Dominicam crucem corroborant, dum passionis Dominicae crucis virtutem annuntiant. Et quod dicunt eduxerunt. Unde bene per excellentiam eloquia dicuntur, quasi extra caeteras sacrae doctrinae locutiones, quibus sunt ex utilitate longe commodiores. Omnis [Col. 0446A] quippe locutio ad intelligentiam est accommodata, et propter eam in auditore faciendam etiam reperta, et ad hoc unum instituta. Quaelibet itaque verba quo intelligibiliora sunt, et ita quod debent magis efficiunt, caeteris utique praeponenda sunt.

Sicut autem apostolicae praedicationis verba columnas ferculi diximus, sic et ipsos ex virtute verborum suorum, vel gratia miraculorum eis collata, qua corroborant sua dicta, columnas novimus appellatas. Unde et unus eorum, nomen cujus supra meminimus, Galatis scribit: Jacobus, et Cephas Joannes, qui videbantur columnae esse (Galat. II, 9) . Reclinatorium dicitur, non lectus in quo jacendo moriamur, sed loculus quidam in quem se reclinando qui sedent paululum quiescendo se refovent, [Col. 0446B] et fatigatos se ad horam recreant. Reclinatorium igitur in ferculo a Salomone praeparatum, somnus est Dominicae mortis in cruce, de quo scriptum est: Et inclinato capite, tradidit spiritum (Joan. XIX, 30) . Hic somnus sicut velociter advenit, ita et velociter transiit. Scimus quippe Dominum hora sexta crucifixum, circa nonam expirasse, et Pilatum miratum fuisse quod tam celeriter obierit, antequam latrones fractis cruribus mori cogerentur. Velox quoque ad transeundum iste somnus fuit, quia cito Dominus resurrexit. Quasi ergo in reclinatorio Dominus obdormivit, quia mortis somnum velocem et transitorium habuit. Somno, qui maxime fessos recreat, mors fidelium comparatur, qui quanto amplius hic pro Deo laboraverunt, ad majorem requiem moriendo [Col. 0446C] transire meruerunt. De hac igitur dormitione et matura ejus resurrectione Psalmista in ejus persona praedixerat: Ego dormivi, et soporatus sum, et exsurrexi (Psal. III, 6) . Dormit fidelis et separatur, quia moriendo ad illam requiem transit, qua maxime oblectatur, et eo jam Dei visione fruente, summum desiderium ipsius impletur. Unde et Hieronymus de praedicta Christi dormitione ait: Dormire Dei est, cum unigenitus Patris in assumpta carne mori pro nobis dignatus est. Quibus mors recte dulcis somnus praedictus est, ipso dicente per Jeremiam: «Ideo quasi ex somno excitatus sum, et vidi, et somnus meus dulcis est mihi (Jer. XXI, 26) .» Aureum dicitur declinatorium Salomonis, quia cum [Col. 0446D] sit pretiosa mors sanctorum in conspectu Domini, pretiosissima dicenda est Christi, quem non solummodo sanctum, verum etiam constat esse Sanctum sanctorum. Quanti quippe pretii mors illa est dicenda, quae in nostrae redemptionis pretium data, vitam omnibus emit, et paradisi januam aperuit? Unde bene hoc singulare pretium excellentiori metallo est comparatum, ubi reclinatorium est descriptum aureum.

Ad quod denique reclinatorium ipsius, Salomon purpureum aptasse memoratur ascensum: et horum media, tam reclinatorium scilicet quam ascensus purpurei, interposita charitate constravisse, et tanquam haec sibi conjunxerit illius interpositione. Ascensus iste purpureus ad illud reclinatorium [Col. 0447A] jam in Christo completum, nobis etiam ab ipso est factus; cum per ejus exemplum et exhortationem malis resistimus usque ad sanguinis effusionem, et sic tanquam purpureum ascensum ad supernae quietis, quo jam ille praecessit, pervenimus reclinatorium. Sed quia humanae infirmitatis non est mortem excipere, sed naturaliter fugere, charitate media hic ascensus et illud reclinatorium sibi conjunguntur, quia nullus hominum in tanto agone persisteret, ut illuc perveniret, nisi charitas, quae omnia suffert, omnia sustinet (I Cor. XIII, 7) , interveniret. Denique cum adjungit propter filias Jerusalem hunc ascensum ad reclinatorium fieri, vel media eorum charitate consterni, patenter innuit per hanc charitatis interpositionem, hoc tam [Col. 0447B] arduo ascensu illuc conscendere nostram infirmitatem. Quod enim filias dicit potius quam filios, ex infirmiori sexu humanam exprimit imbecillitatem. Sicut filiae Babylonis animae intelliguntur reprobae, sic filiae Jerusalem electae. Duae quippe sunt istae civitates Dei et diaboli, quarum haec in malo, sicut illa generat in bono. Potest etiam quod dicitur, media charitate, accipi intransitive: ad eumdem casum, scilicet ablativum, sibi sociantur substantivum et adjectivum. Et tunc quidem ita est legendum, quod illum ascensum purpureum media charitate constravit, dum ejus videlicet gradibus eam interpositam inseruit. Tres quippe sunt gradus, quibus ad supernae quietis reclinatorium conscenditur: fides videlicet, charitas et [Col. 0447C] spes. Primus itaque gradus fides est, secundus charitas, tertius spes habetur. Non enim recte speranda est illa felicitas, nec de ea confidendum, nisi cum eam ex charitate meruerimus: nec charitas haberi potest, nisi fide praeeunte, tanquam omnium bonorum fundamento. Charitas ergo his duobus extremis gradibus quasi media inseritur, quia de fide ad charitatem, de charitate ad spem, ut diximus, est procedendum. Quod quidem est ascensum illum purpureum media charitate consterni.

His igitur praemissis de illo sancto ferculo Salomonis, et reclinatorio aureo, et ascensu purpureo, filiabus Jerusalem per Christum praeparato, ipsae [Col. 0447D] filiae consequenter invitantur egredi ad videndum ipsum Salomonem in diademate suo. Sic quippe subinfertur: Egredimini, filiae Sion, etc. (Cant. III, 11) . Ut enim in agone passionum viriliter pro Christo persistamus, ipse semper prae oculis est habendus, et ejus passio nobis semper esse debet in exemplo ne deficiamus. In cujus videlicet passionis recordatione, ipse corporis et sanguinis sui sacramenta frequentari praecepit in Ecclesia, unde et Apostolus: Dominus, inquit, Jesus qua nocte tradebatur accepit panem, et gratias agens fregit, et dixit: Hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur. Hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem: Quotiescunque manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini [Col. 0448A] annuntiabitis donec veniat (I Cor. XI, 23 et seq.) . Sed quid prodest nobis hoc in nostram reducere vel aliorum memoriam, nisi sic ei compatiamur, sicut idem dicit Apostolus, ut et conglorificari resurgendo mereamur? (Rom. VIII, 17.) Alioquin illud terribile judicium incurremus, quod ipse consequenter adnexuit, dicens: Itaque qui manducaverit vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI, 27) . Per ascensum, ut dictum est, purpureum condescendendum nobis est ad reclinatorium aureum; quia nisi communicemus passioni Christi, participes non erimus suae resurrectionis. Quod ut eo trahente possimus, [Col. 0448B] ipse manum porrigat, qui ut conscendamus invitat. Amen.

Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate suo, quo coronavit eum mater sua in die desponsationis illius, et in die laetitiae cordis ejus (Cant. III, 11) . Quo egredi admoneantur filiae Sion, ipse textus Cantici canticorum ex illis quae praemissa sunt patenter insinuat. Cum enim dixisset: Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani (ibid., 9) , atque ipsum miraculum quam mirabile fuerit diligenter descripsisset, statim filias Sion egredi hortatur ad ipsum regem in hoc ferculo suo conspiciendum. Hae vero sunt ipsae, quas [Col. 0448C] in proximo dixerat filias Jerusalem, cum ait: Media charitate constravit propter filias Jerusalem (ibid., 10) . Quas tanquam ad conscendendum in ipsum ferculum admonens, jubet eas egredi, ut in ipso ferculo rege conspecto ejus amore ad eum ascendere niterentur in ipsum ejus feretrum, hoc est ejus imitatione crucem ejus tollendo, sicut ipsemet admonet dicens: Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me (Matth. XVI, 21) ; hoc est passiones sustinens me imitetur. Filiae itaque Sion, id est Jerusalem, non Babylonis, fideles animae sunt, quae ad civitatem Dei tanquam cives pertinent, non diaboli. Has tanquam filias vera Jerusalem, hoc [Col. 0448D] est mater Ecclesia Deo parit vel generat, dum eas praedicando instruit, vel baptizando regenerat. Unde et Apostolus tam matri quam patri se comparans ait: Filioli mei, quos adhuc parturio, donec Christus formetur in vobis (Galat. IV, 19) . Et rursum: Nam etsi multos habetis paedagogos, sed non multos patres. In Christo enim Jesu per Evangelium ego vos genui (I Cor. IV, 15) . De hac matre nostra, cujus conversatio in coelis est, et per desiderium semper sursum inhabitat, idem Apostolus ait: Illa autem, quae sursum est Jerusalem, libera est, quae est mater nostra (Galat. IV, 26) .

Hujus itaque Sion praedictas filias Salomon exhortatur egredi, ut verum Salomonem nostrum, id est Christum, egressae mereantur videre. Egressae, [Col. 0449A] inquam, maxime de terrena conversatione, ut in his tam sanctis diebus Dominicae passionis per abstinentiam carnem macerantes, crucem ejus tollamus: attendentes quod scriptum est, quia si compatimur, et conregnabimus. Qui enim dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse ambulare (II Tim. II, 12) . Mactantes in nobis vitia, nos ipsos praeparemus tanquam hostiam viventem et Deo placentem. Nemo enim ad ejus hostiam, quae nunc generaliter, pascha imminente, universis proponitur Christianis, digne accedere poterit, nisi se ille prius talem, ut diximus, hostiam praeparaverit. Alioquin de mensa vitae mortem sumemus, et quasi pro cibo venenum hauriemus. Unde et Apostolus Corinthiis ait: Quicunque manducaverit [Col. 0449B] panem, vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini (I Cor. XI, 27) . Idem ad Hebraeos: Habemus, inquit, altare, de quo edere non habent potestatem, qui tabernaculo deserviunt. Quorum enim animalium infertur sanguis pro peccato in sancta per pontificem horum corpora cremantur extra castra. Propter quod et Jesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est. Exeamus igitur ad eum extra castra, improperium ejus portantes. Non enim hic habemus manentem civitatem, sed futuram inquirimus (Hebr. XIII, 10 et seq.) . Altare nostrum altare Christi est, in quo sacrificium ejus celebramus, imo ipsum in sacramento proprii corporis et sanguinis Patri offerimus. De quo sancto altari edere non habent qui tabernaculo deserviunt, quia de hoc tanto ac spiritali sacrificio digni sumere non sunt qui carnaliter vivunt. Tabernaculum quippe dicit hujus mortalis corporis, quod nunc habemus habitaculum, quod dissolubile est atque infirmum, sicut tabernacula, id est umbracula pastorum vel peregrinantium, quae non sunt firmae domus ac stabiles, sed mobiles, et ad modicum inhabitandae mansiones. Tabernaculo ergo deservit, qui mortalis carnis concupiscentiis obedit. Regendum est corpus, et caro [Col. 0449D] spiritui subjicienda, servire potius quam dominari digna. Quorum enim, etc. Ac si aperte dicat: Bene dixi eos nequaquam sacrificio Christi dignos, qui tabernaculo deserviunt, hoc est carnalibus indulgent concupiscentiis. Hoc enim et in sacrificio veteri, quod figura nostri fuit, Dominus praesignare decrevit, cum animalium corporibus extra castra in eremo crematis, purus eorum sanguis offerretur a pontifice in Sancta sanctorum. Sanguis quippe, in quo maxime vita carnis consistit, juxta illud Moysi, quia anima omnis carnis in sanguine est (Levit. XVII, 11) , bona fidelium vita vel anima est. Quod quidem per pontificem Christum, qui pro nobis interpellat, quasi sacrificium offertur in Sancta sanctorum, quod est secundum tabernaculum, [Col. 0450A] dum dignando efficitur, ut ad supernam mansionem assumatur, ubi pura et perfecta est sanctitas, per Sancta sanctorum significata. Sed ut hoc fiat, necesse est prius in hac vita horum animalium corpora cremari extra castra: hoc est carnem affligi atque macerari zelo divini amoris nobis sic extra castra positis, hoc est extra voluptates carnis constitutis. Hae quippe voluptates quasi quaedam castra vel carceres animae sunt, qui ipsam constringunt et comprimunt, ne se omnino erigat ad superna, et libere toto affectu surgat ad coelestia. Propter quod etiam significandum ipse noster pontifex passus est extra portam, hoc est extra septa Jerusalem, non intra ut videlicet significaret non aliquos per suum sanguinem [Col. 0450B] sanctificandos atque redimendos, nisi qui, ut dictum est, extra castra positi, id est voluptates carnis, ipsum imitarentur. Ad quod consequenter nos adhortans Apostolus, ait: Exeamus igitur, hoc est imitando eum sequamur, extra castra, ut determinatum est, facti: ut eum apprehendere possimus in supernis. Improperium hoc est pati, pro eo quaecunque probrosa vel turpia tolerare, sicut et ipse pro nobis nulla respuit perferre. Non enim, etc. Exeamus, inquam, ad eum, relictis castris, hoc est properemus ad ipsum pervenire per quaecunque adversa, postpositis voluptatibus carnis; quia non habemus in hac vita stabilem mansionem, nec ad hanc vitam creati sumus, sed futuram, quae indeficiens est, apprehendere nitimur.

[Col. 0450C] Quod igitur Apostolus hoc loco nostrum exire dicit, hoc Salomon superius nostrum egredi praesignavit, dicens: Egredimini, filiae Sion, etc. Tanquam si diceret: Egredimini mente semper ad eum conspiciendum, qui extra portam crucifixus pro vobis, vestrum factus est sacrificium. A nobis ad eum egredimur, cum abrenuntiantes propriis voluptatibus, ejus voluntati nos dicamus, et eum imitando sequimur, qui Patri usque ad mortem obediens, ait: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. V, 30) . Hoc utique modo crucem post Jesum portamus, quod de illo Simeone Cyrenaeo Lucas refert, cum usque ad mortem in ejus obedientia persistere parati sumus, [Col. 0450D] crucifigentes corpora nostra cum vitiis et concupiscentiis, sicut et Apostolus praecipit (Luc. XXIII, 26) . Simon quippe obediens interpretatur, qui post Christum crucem ejus bajulans eos significat, qui per imitationem eo usque Christum sequuntur, ut consummatam obedientiam usque ad mortes ei exhibere parentur. De qua profecto perfectione obedientiae etiam ipse Simoni Petro ait: Sequere me (Luc. I, 16; II, 14) , ut videlicet id quod ille Simon Cyrenaeus egit in ministerio, iste Simon Petrus Ecclesiae typum gerens consummaret in facto. Refert supra memoratus evangelista, quod Simone post Jesum crucem ejus bajulante, sequ[eb]atur illum multa turba populi et mulierum, quae plangebant, et lamentabantur eum. Non enim hic Simon solus [Col. 0451A] per passionem Christum imitatur, verum innumera fidelium multitudo tam in viris quam in feminis per martyrium Christum sequitur, et ad Deum extra portam passum hoc modo egrediuntur. Quem et nos hodie egressum praesentamus, cum de urbibus, vel castellis, aut villis, clerus pariter ac populus cum sanctuario crucem adorare procedunt in campo, ipsa videlicet die qua primum in anno Dominica recitatur passio. Qua quidem generali fidelium processione, tanquam ad Dominum extra portam passum egredientes, passionis ipsius nos memores esse profitemur, quasi eum prae oculis crucifixum pro nobis aspicientes. Ad quem utique aspectum admonemur cum dicitur, ut post egressum nostrum videamus regem Salomonem in diademate, [Col. 0451B] quo coronavit eum mater sua (Cant. III) : mater, inquam, sua, hoc est Judaea, de qua ipse natus est secundum carnem.

Diademate coronavit eum, hoc est ad modum victoris eum exaltavit, qui in ipsa morte maxime de diabolo triumphavit. De hac exaltatione in ipsa crucis suspensione, ipsemet Nicodemo ait: Sicut Moyses serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis (Joan. III, 14) . Legimus et a Judaeis ipsum Dominum corporaliter spinea corona esse coronatum. Quod cum illi ad irrisionem et poenam intenderent, mysterium ignari gesserunt rei convertendae in gloriam. De qua et Psalmista dudum praedixerat: Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria [Col. 0451C] et honore coronasti eum: et constituisti eum super opera manuum tuarum. Omnia subjecisti sub pedibus ejus (Psal. VIII, 6) . Quod quidem testimonium Apostolus prosequens, Hebraeis scribit: Eum autem, qui in modico quam angeli minoratus est, videmus Jesum per passionem mortis gloria et honore coronatum (Hebr. II, 9) . Scriptum quoque est in Joanne, quia exivit Jesus portans spineam coronam (Joan. XIX, 5) : ut etiam juxta litteram nobis ad eum sit exeundum, sicut praedictum est, in diademate suo videndum.

Sive ergo coronatus, sive crucifigendus exire Christus memoratur, ut reprobatis Judaeis, qui in eum ista commiserunt, gratiam suam praesignaret transituram in latitudinem gentium, ubi videlicet [Col. 0451D] crucifixionis salus, et exaltatio ipsius in acquisitione multorum populorum, uno Judaeo reprobato, sese dilatavit. Unde et bene hodie ad crucem ejus in campo adorandam procedimus, in hoc mystice demonstrantes, tam gloriam quam salutem de Judaeis egressa esse, et in gentibus sese dilatasse. Quod autem postmodum revertimur ad loca nostra, unde fueramus egressi, significat in fine mundi ad Judaeos redituram gratiam Dei; quando videlicet per praedicationem Henoch et Eliae constat eos convertendos esse. Unde et Apostolus: Nolo, inquit, vos ignorare, fratres, quia caecitas ex parte contingit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (I Cor. X, 1) , sicut scriptum est: Veniet ex Sion qui eripiat et avertat [Col. 0452A] impietatem a Jacob (Rom. XI, 26) . Unde et ipsum Calvariae locum, quo Dominus crucifixus est, nunc intra civitatem novimus contineri, cum prius extra fuerit. Coronavit, inquit, eum mater sua in die desponsationis illius. Tunc enim magna jucunditas regibus exhiberi solet, quando, desponsatis uxoribus, solemnia celebrant nuptiarum. Dies autem Dominicae crucifixionis quasi dies ei fuit desponsationis, quia tunc Ecclesiam veraciter sibi quasi sponsam sociavit, cum eodem die animas fidelium ad inferos descendens, hoc in eis inde assumptis complevit, quod latroni promisit dicens: Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Haec itaque dies desponsationis dies laetitiae illi fuit, quando illud ad quod venerat, et quod maxime [Col. 0452B] in ejus desiderio erat, in salute credentium complevit.

Laetitiae, inquit, cordis ejus, quia tanquam tristis in corpore fuit, in quo molestias doloris toleravit; sed dum caro tristitiam doloris afferret de his quae inferebantur exterius, cordis, id est animae, summa exsultatio erat inferius, de nostra scilicet salute, quam sic operabatur. Unde et cum ad crucifigendum exiret, bene mulieres super eum lamentantes compescuit, dicens: Filiae Jerusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete, et super filios vestros (ibid., 28) . Tanquam si diceret: Non est propter me dolendum in his passionibus, tanquam hinc aliquod incurram damnum; sed potius vobis [Col. 0452C] imminet super vos ipsas et filios vestros, gravissima vindicta, quae in me committuntur, plexuros. Sic et nobis, fratres, super nos potius quam super ipsum flendum est, quod ea videlicet commiserimus ex culpa, quae ille tam graviter portavit in poena. Sic de ipso gaudeamus cum ipso, ut de nostris doleamus offensis, quod hujus sive servorum reatus commiserit, quod innocens Dominus tantam poenam sustinuit. Ipse nos docuit flere nos ipsos, qui nunquam se flere legitur; sed non flevit Lazarum suscitaturus, pro cujus suscitatione honor hodiernus est ei a turbis exhibitus. Flevit et hodie cum a turbis exsultantibus susciperetur, sicut Lucas meminit, dicens: Et cum appropinquaret jam ad descensum montis Oliveti, coeperunt omnes turbae descendentium [Col. 0452D] gaudentes laudare Deum voce magna, super omnibus quas viderant virtutibus, dicentes: Benedictus qui venit in nomine Domini, pax in coelo, et gloria in excelsis. Et ut appropinquavit, videns civitatem flevit super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu, etc. (Luc. XIX, 38) .

Flevit Lazarum, quem de refrigerio et sinu Abrahae revocaturus erat aerumnis praesentis vitae. Flebat ruinam civitatis, nostra videlicet damna, non propria. Utinam sic nos mala nostra deplorare possemus sicut et ille, sic solliciti de nobis essemus sicut ipse! Qui de ipso laetamur tanquam de Salvatore nostro, cujus morte redempti sumus, super nos defleamus, qui quod ille tam graviter plexus est commisimus. Egredientes itaque semper mente [Col. 0453A] ad eum, ut diximus, et ipsum sic pro nobis coronatum memoriter intuentes, sequamur ipsum, crucem ejus tollentes. Quod si jam in eo tempore non sumus ut pro eo mori cogamur, quoties tamen nos pro ipso affligimur, crucem ejus tollimus. Crux quippe a cruciando dicta est. Crucem ejus tollimus, cum quaslibet adversitates pro eo sustinemus, vel abstinentiae virtute carnem nostram macerando, dominio spiritus eam subjicimus. Quod his praecipue diebus nobis est providendum, quibus spiritaliter nos praeparari convenit, ad ipsum Dominum in sacrificio propriae carnis et sanguinis suscipiendum. Certe, si quis potentum vel amicorum hospitio suscipiendus a nobis exspectaretur, cum omni diligentia domum nostram praeparemus, ne quid [Col. 0453B] immundum vel indecens oculos intrantis offenderet. Quanta igitur cura, quanto studio providendum est, ne ipsum Creator ac Redemptor a nobis, ut diximus, suscipiendus, immundum reperiat habitaculum; cum propriam injuriam tanto gravius vindicet, quanto amplius potest ac debet? Et quoniam ejus quoque est gratiae in nobis sibi mansionem parare, ipse sibi hanc praeparet, qui hoc nobis sacrificium ad salutem instituit, non ad judicium. Amen.

Quo magis nostrae redemptionis tempus, et Dominicae resurrectionis appropinquat solemnitas, crebrius aedificandi sacris exhortationibus sumus, [Col. 0453C] ut tantis beneficiis digni reperiamur, et redemptionis participes simus, et resurrectionis consortes. Et quoniam plerumque ipsa rerum gestarum historia devotionem simplicium excitat magis quam mystica, juvat secundum litteram omni dulcedine refertam, omni pietate plenam, ea quae Dominus his diebus gessit referendo contexere, et ad exhortationem nostram in mentem reducere. Refert itaque Joannes quod, resuscitato Lazaro, multi Judaeorum, qui hoc viderant, crediderunt in Jesum. Quidam autem ex ipsis abierunt ad Pharisaeos, et dixerunt eis quae fecit Jesus. Collegerunt ergo pontifices et Pharisaei concilium, et dicebant: Quid facimus, etc. Ab illo ergo die cogitaverunt ut interficerent eum (Joan. XI, 45 et seq.) . Interficerent, inquam, mortuos suscitantem, et pro vita reddita mortem inferrent! O caeci pariter et perversi! Nunquid qui vitam restituit mortuis, a morte sibi non potest providere, et machinamenta vestra, si velit dissolvere? Et de potestate quidem ejus non ambigitis, quem toties in his vel in aliis experti estis! Alioquin non tanquam ignarum dolo tenere ad occidendum cogitaretis, sed ipsum vi comprehenderetis. Sed quam stulte hoc vestrum consilium et perversam cogitationem eum latere credatis, Evangelista patenter ostendit. Cum enim praemisisset: « Ab illo ergo die cogitaverunt ut interficerent eum, statim hoc eum nequaquam ignorare patenter insinuat, dicens: Jesus ergo non jam palam ambulabat apud Judaeos, sed abiit in regionem [Col. 0454A] juxta desertum in civitatem quae dicitur Ephrem, et ibi morabatur cum discipulis suis (Joan. XI, 54) . Quod itaque persecutionem scienter ad horam declinat, nequaquam hoc per ignorantiam, sed per dispensationem ab eo fieri constat. Nondum quippe tempus advenerat, quod in eum ista compleri deberent. Propterea passionem declinando dispensatione, ut dictum est, magis quam timore, nos exemplo sui revocat a praesumptione, ne forte Deum tentando, certo nos quando non oportet objiciamus periculo. Quod enim ad hoc eum nequaquam metus impulerit, ut videlicet passionem declinans ad praedictum locum secederet, ubique cum discipulis suis moraretur, sequentia declarant cum dicitur: Proximum autem erat Pascha Judaeorum (ibid. 55) . Et [Col. 0454B] rursum: Dederant autem pontifices et Pharisaei mandatum, ut si quis cognoverit ubi sit, indicet ut apprehendant eum (ibid. 56) . Jesus ergo ante sex dies Paschae venit Bethaniam (Joan. XII, 1) .

Attendite, fratres, quid illa velit conclusio, qua dicitur: Jesus ergo, etc., et unde ista pendeat illatio: et videbitis Domini, ut dictum est, non timorem, sed dispensationem. Praemisso quippe, quia proximum erat Pascha, in quo ipse postmodum se tradendum noverat, dicens: Scitis quia post biduum pascha fiet, et Filius hominis tradetur, ut crucifigatur (Matth. XXVI, 2) . Et hoc insuper adjuncto, quia dederant pontifices et Pharisaei mandatum, ut si quis cognoverit ubi sit, indicet ut apprehendant eum, statim subinfertur: Jesus ergo ante sex dies Paschae, etc. Ac si [Col. 0454C] aperte dicatur: Quia tempus passionis appropinquabat, et ad hoc perficiendum jam omnino Judaei conspiraverunt: ergo ipse Dominus ad hoc se jam praeparat intrepidus, et Jerosolymam accedit ubi se noverat esse passurum; ut de se jam Judaeis praebeat facultatem ad perversam eorum complendam voluptatem, ut cum sua damnatione nostram operarentur salutem. Venit quidam a praedicta regione juxta desertum, vel in civitatem gentium, quae dicitur Ephrem, tanquam per hoc etiam ad litteram compleret illam orationem propheticam: Emitte agnum, Domine, dominatorem terrae de petra deserti ad montem filiae Sion (Isa. XVI, 1) . Quid enim petra deserti nisi gentilitas est a Deo derelicta, cujus per gratiam mundi in amorem sui Dominus [Col. 0454D] emollierat corda? Hunc etiam locum tanquam petram Dominus inhabitabat, in quo sibi tutum ac firmum habitaculum providerat. Inde igitur agnum suum Dominus mittit ad montem Sion filiae suae, quando Christus a praedicta gentium civitate juxta desertum sita Bethaniam primo venit. Deinde passurus Jerosolymam pervenit, in monte Sion positam. Quam profecto civitatem quasi filiam Deus olei habuit, cum eam caeteris per gratiam extulit, ut specialiter ipsa nuncupetur civitas sancta, tam videlicet Dei templo quam sanctuario adornata et in capite regni constituta.

Ante sex dies Paschae venit Bethaniam, inde in crastino, id est quinto die ante Pascha processurus [Col. 0455A] Jerosolymam; ut tempore quo decebat mystici agni perageret sacramenta, sicut jam superius in alio sermone meminimus. Cum autem Dominus Bethaniam venisset, fecerunt ei coenam ibi, et Martha ministrabat. Lazarus vero erat unus ex discumbentibus cum eo. Maria ergo accepit libram unguenti nardi pistici pretiosi, et unxit pedes Jesu, et extersit capillis suis, et domus impleta est ex odore unguenti. Qui vero coenam istam paraverint, ubi Lazarus convivatur, Martha cibum, Maria ministrat unguentum, evangelista non exprimit; quia per has personas quas nominat satis insinuatum intelligit. Ut enim de Lazaro taceamus, nequaquam congruum erat, ut sanctae feminae in domo alterius, vel de alienis ministrarent sumptibus. Convivatur Lazarus [Col. 0455B] cum Domino, ut bina ejus probetur resurrectio. Unde et Hieronymus in lib. II adversus Jovinianum, de ipso Domino ait: ⁜ (100) «Comedit quidem post resurrectionem, ut veritatem sui corporis comprobaret. Nam quotiescunque mortuum suscitavit, jussit ei manducare dari, ne resuscitatio phantasma putaretur. Et Lazarus, post resurrectionem, ob hanc causam scribitur cum Domino inisse convivium.» Bene autem mulieres, quae Dominum suscipiunt quem viri persequuntur, et eum insuper reficientes, generale majorum Christum persequentium non verentur edictum. Quae, ut diximus, Christo ministrantes, fratre ipsarum Lazaro recumbente, tanto felicius in anima insinuantur suscitatae, quanto majore Christo assistere monstrantur devotione.

[Col. 0455C] Legimus Dominum ministrasse mensis discipulorum, sicut et ipse profitetur, dicens: Nunquid major est qui recumbit, an qui ministrat? Nonne qui recumbit? Ego autem in medio vestrum sum, sicut qui ministrat (Luc. XXII, 27) . Solas autem seminas Scriptura commemorat Domino ministrasse. Novimus et ipsum pedes discipulorum abluisse; nullum autem virorum hoc ei obsequium exhibuisse, sed solam peccatricem illam, quae poenitentiae lacrymis pedes ejus lavit, capillis tersit, unguentis recreavit. Nec solum pedes, verum etiam caput ipsius mulier inungens, corporaliter eum Christum fecit, et tam regis quam sacerdotis in eo sacramenta peregit. Attendite, viri, humilitatem Domini ita ut diximus ministrantis: [Col. 0455D] perpendite, feminae, dignitatem vestram, quae sic ei in omnibus ministrare meruistis. Quod vero saepius pedes Christi mulier unxisse perhibetur, patenter innuitur eum calceatum incedere, cujus pedes ad ungendum ita invenirentur parati, cum tamen ipse discipulis sandaliorum calceamenta indulserit. Ex quo aperte juxta litteram patet, quia duras habuerit vias, de quibus ipse ad patrem loquitur: Propter verba labiorum tuorum, etc. (Psal. XVI, 4) .

Quod vero in crastino de Bethania primo Bethphage ad montem Oliveti venit, deinde Jerusalem pervenit, nequaquam a mysterio vacat. Bethphage quippe viculus est sacerdotum, et interpretatur domus buccae, sicut Bethania domus obedientiae. De [Col. 0456A] Bethania itaque Bethphage venitur, quia solus his dignus est praedicare, qui prius didicerit obedire; ut ante discipulus fuerit obsequendo, quam magister fiat praecipiendo. Bene autem hic viculus sacerdotum, hoc est praedicatorum, ad montem Oliveti esse describitur; quia qui tales, ut diximus, fuerint, altiores in Ecclesia tam dignitate ordinis quam meritorum habentur. Unde et Dominus: Qui autem fecerit et docuerit sic homines, hic magnus vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19) . Olivetum quoque, quod oleum ministrat, sanctis praedicatoribus recte congruit. Oleum quippe de igne, quem nutrit, lucem spargit: et praedicatores sancti igne charitatis accensi tanquam lucerna sunt ardens et lucens: ardens videlicet in se, lucens [Col. 0456B] aliis, qui eorum illuminantur praedicatione. Lucas vero refert quod cum appropinquaret jam Dominus ad descensum montis Oliveti, coeperunt omnes turbae descendentium gaudentes laudare Deum voce magna super omnibus quas viderant virtutibus, dicentes Benedictus qui venit rex in nomine Domini: pax in coelo, et gloria in excelsis (Luc. XIX, 37) . Bene autem descendens de monte Dominus a turbis glorificatur; quia nisi se quis humiliaverit, nequaquam meretur exaltari, sicut et de ipso scriptum est Domino: Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen, etc. (Philip. II, 8) . Deinde turbis ei, ut dictum est, laudes acclamantibus, ut appropinquavit, [Col. 0456C] videns civitatem, flevit super illam, dicens: Quia si cognovisses et tu, quia venient dies, etc. Et non relinquent in te lapidem super lapidem, eo quod non cognovisti tempus visitationis tuae (Luc. XIX, 42) .

O summa erga impios pietas, et incomparabilis erga crudeles benignitas! Inter laudes quae ei dantur, et occurrentium gaudia turbarum, quae tam sollicite ab his exhibentur, non exsultat laudibus, non congaudet gaudentibus; sed condolens perituris, quos a morte revocare non valet, jam quasi mortuos deflet. Deplorat eorum mortem ut resipiscant, deterret ne pereant. Ventura denuntiat mala, per quod sibi providere possent a poena. Dolet quod non exauditur, deflet illorum casum, non [Col. 0456D] contemptum suum, qui salvare venerat, non perdere. Unde et Jesus proprio nomine est vocatus. Deplorat supremam et irreparabilem gentis illius exterminationem per Romanos principes, Titum videlicet ac Vespasianum, futuram. Hi sunt duo ursi, qui de saltu prodeuntes, quadraginta duos pueros perdiderunt, qui Eliseo de Jericho, ubi sanaverat aquas, ascendenti Bethel illudebant, dicentes: Ascende, calve, ascende, calve (IV Reg. II, 23) . Ursi quippe silvestres, principes sunt gentiles a disciplina legis alieni, et a civitate Dei remoti, et more ferarum indomiti. Hos cum gentilitas mittit, quasi de inculto saltu prodeunt, quia de illo prodeunt populo qui nullam divinae doctrinae culturam noverat. [Col. 0457A] Qui dum imbellione judaici populi suam injuriam intenderent vindicare, divina hoc actum est dispensatione, ut Christi magis injuriam punirent ignari quam propriam. Sic quippe de Assur Dominus ait: Assur virga furoris mei, ipse autem non sic arbitrabatur (Isa. X, 5) . Cum enim per populum Assur Dominus in populo suo vindictam exercet, ipse Assur quasi virga est irae Dei, hoc est flagellum vindictae ipsius. Quod tamen hoc divina dispensatione geratur ignorat, quia hoc totum quod praevalet non divinae ordinationi, sed propriis virtutibus ascribit. Tale quid et de istis Romanis principibus Psalmista praevidens, exterminationem suae gentis deplorabat, sic ad eum conquerens (Psal. LXXIII, 3 et seq.) : Quanta malignatus est inimicus in [Col. 0457B] sancto! Ac si diceret: O quantas malitias et abominationes ille Romanorum populus exercuit in ipso etiam templo et sanctuario divino! Et gloriati sunt qui oderunt te verum Deum, tanquam idololatriae cultores, quia daemones. Gloriati, inquam, in medio solemnitatis tuae, hoc est inter dies paschales, quos tu ipse ad honorem tui solemnes institueras. Justum quippe fuit ut Judaei, qui in solemnitate paschali Christum occiderant, locum et gentem per eum amittere metuentes, in eadem solemnitate capti, per istos in perpetuum exterminarentur, vel omnino perderentur; per istos, inquam, Vespasianum scilicet patrem, et Titum, ejus filium, punirentur illi, qui in Deum Patrem et ejus Filium tam graviter deliquerunt. Gloriati sunt de victoria quam [Col. 0457C] obtinuerunt, nescientes quod propter peccata illius populi haec Deus permiserit fieri. Unde et sequitur: Posuerunt signa sua, hoc est, vexilla erexerunt, tanquam victoriae signa. Sicut in exitu, hoc est more triumphantium, qui in portis captarum civitatum erigunt sua tropaea super summum, hoc est in altiore loco civitatis, unde magis ab introeuntibus vel exeuntibus conspici possint. Et cum tanta, Deo permittente, agerent, non tamen cognoverunt, quid scilicet agerent, quia suam tantum injuriam ulcisci crediderunt, sed non divinam, et suis viribus hoc magis potuisse, quam promissione divina qua tradidit impios.

Pueri itaque parvuli quos praedicti perdiderunt [Col. 0457D] ursi, quia illuserunt Elisaeo, ipsi sunt Judaei tanquam sensu carentes, neque per legem, neque per tot signa Christum cognoscentes, et sic a vera sapientia, quae ipse est, alieni et in reprobum sensum traditi. Non enim taliter Christo illuderent ante crucifixionem, nec Pilato inclamarent: Crucifige, crucifige eum (Luc. XXIII, 21) ! quod est quasi dicere Christo: Ascende, calve, ascende, calve (IV Reg. II, 23) ! Crucifixio quippe Christi ascensio est crucis. Calvum vocant, quem terrenis auxiliis vel opibus destitutum vident. Tale est ergo: Ascende, calve! tanquam si dicerent: Tu miser, omnibus bonis destitute, qui te a nobis exaltandum esse praedixeras, veni huc, ascendens crucem exaltare. Hoc enim per ironiam illudentes dicebant, quod in veritate de exsultatione [Col. 0458A] crucifixi, et de electione gentium Dominus disponebat. Bene illi pueri quadraginta duo fuisse memorantur, secundum videlicet numerum annorum, quos eis Dominus ad poenitentiam indulserat. Quadragesimo quippe anno secundo a Passione Domini, haec eis calamitas accidit. Sed nec a mysterio vacat, quod sanatis aquis Jericho Elisaeus Bethel, hoc est ad domum Dei ascendebat: cum et Dominus in Ramis Palmarum Jerosolymam veniens, cum per Jericho transiret, egressus inde duos caecos sanaverit. Qui profecto antequam per Christum tam corpore quam anima illuminarentur, et ob hoc cum sequerentur, quasi aquae steriles erant, dum adhuc omni vento doctrinae fluctuantes quid credere deberent certum non habebant, et ob hoc fructu [Col. 0458B] spiritali carentes.

Ut autem nostrae narrationis textum superioribus, quae intermissa fuerant, copulemus, cum, ut diximus, Dominus Jerosolymam veniens, futuram civitatis ruinam deplorasset ac praedixisset, civitatem ingressus cum multo exsultantium turbarum comitatu, ad templum tanquam propriam domum pervenisse refertur, et in ipso tam justitiam quam misericordiam exercens, cum inde negotiatores potenter expulisset, caecosque ibidem et claudos sanaret, ipsam Domini domum reconciliavit. Ejecerat jam alia vice tales de templo, quod solus Joannes commemorat (Marc. II, 15) . Sed de hac ultima ejectione scribunt alii, quando videlicet facto flagello de funiculis omnes ejecit. Marcus vero refert (cap. XI, 15) [Col. 0458C] hanc ejectionem non in Ramis Palmarum, sed sequenti die cum rediret Dominus Jerosolymam, factam fuisse. In Ramis tamen Palmarum ipse quoque Dominum commemorat intrasse templum, sed in eo nihil exegisse, nisi circumspectis omnibus quae aderant, cum jam vespera esset, in Bethaniam cum duodecimis redisse. Quod igitur alii evangelistae, Matthaeus (Matth. XXI, 12) scilicet ac Lucas (Luc. XIX, 45) , hoc praetermisso ejectionem illam commemorent, succincte per anticipationem dixisse videntur, et ad ea quae praemiserant congrue connexuisse. Matthaeus quippe cum praemisisset Dominum dixisse discipulis: Ite in castellum quod contra vos est, etc. (Matth. XXI, 2) , et Lucas retulisset Dominum ruinam [Col. 0458D] civitatis deflevisse (Luc. XIX, 41) , consequenter exprimere curaverunt, quorum culpa praecipue illa contrarietas vel ista ruina contingeret, hoc est sacerdotum vel caeterorum templi ministrorum. Unde in ipso templo hanc in eos ultionem decrevit exercere, tanquam per hoc patenter insinuans eorum malitiam, et circa Deum negligentiam, horum quae diximus causam existere.

Primo itaque cum magno comitatu turbarum laudes acclamantium templum ingressus, et omnibus circumspectis hinc egressus, Bethaniam rediit, et in crastinum, ut diximus, hanc potestatem exercere distulit. In quo quidem nos moraliter instruit, et potentiae suae magnitudinem ostendit. Prius enim mala quae corrigamus diligenter inquirere, et praenoscere [Col. 0459A] debemus, quam ea vindicemus, et per patientiam ad horam sustinere, ne praecipitanter sententiam inferamus vindictae. Unde bene Dominus prius conspicere voluit mala domus suae, quam in ea severitatem exercere justitiae. Sicut enim et de ipso Genesis refert (Gen. XI) quod cum superbiam aedificantium turrem ex confusione linguarum vellet reprimere, et sic eos per regiones dispergere, prius Dominus descendit ut videret illam superborum stultitiam, quam in eam daret sententiam. Sic et peccata Sodomae et Gomorrhae puniturus: Descendam, inquit, et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverint, an non est ita, ut sciam. (Gen. XVIII, 21.) Sic et hoc loco prius in templo circumspectis male agentibus, ostendit se cognovisse [Col. 0459B] quid deberet vindicare. Exhibuit patientiam differendo vindictam. Noluit vindictam exercere, quasi praedictarum turbarum confisus ope, quo major ejus potestas appareret, cum hoc sine turbis perageret. Solos quippe pueros tunc adesse, et clamantes in templo: Hosanna filio David! Matthaeus commemorat (Matth. XXI, 51) , ut in laudibus horum recompensaretur quod commiserat in Elisaeo puerorum irrisio. Vespera facta, ut dictum est, de templo Dominus egressus, in Bethaniam cum apostolis rediit, tanquam de domo inobedientiae ad domum conferens obedientiae. Nemo enim Deum habitatorem meretur habere, nisi qui praeceptis ejus praesto est obedire. De civitate ad modicam procedit villam, quia, ut ipsemet ait, Multi vocati sunt, pauci [Col. 0459C] vero electi (Matth. XX, 16) . Jerusalem et templum tanquam propriam civitatem et domum relinquens, cum ibi non haberet ubi caput reclinaret (Matth. VIII) , illud quod de se ipso scriptum est adimplet: In propria venit, et sui eum non receperunt (Joan. I, 11) ; Jerusalem, imo jam non Jerusalem, quae dicitur visio pacis, sed asylum factam tyrannidis. Jam enim in eum ita manifeste conspiraverant majores civitatis ut in ea hospitium non inveniret. Nec tamen hoc ejus impotentiae, sed patientiae tribuendum est. Posset, nisi vellet, securus hospitari, cui certum est a nemine posse vim inferri, cujus potentiae est corda hominum quo voluerit inclinare. Nam et cum voluit, libere ibidem quidquid decreverat egit. Discipulos [Col. 0459D] illuc dirigens ut asinam et pullum solverent et sibi adducerent nemine contradicente, sicut dixerat implevit, cum tamen in se conspirationem factam non ignoraret: de qua his, quos mittit, discipulis ait: Ite in castellum quod contra vos est (Matth. XXI, 2) , hoc est in locum Deo pariter et vobis adversantem, nec jam civitatem dicendum, hoc est conventum hominum ad jure vivendum, sed tyrannicae munitionis castellum. Ite, inquit, confidenter in locum quamvis talem, atque adeo vobis contrarium, et quod praecipio securi peragite. Unde et subnectit: Et si quis vobis aliquid dixerit, dicite quia Dominus his opus habet, et confestim dimittet eos (ibid., 3) . O mira potentiae confidentia! tanquam Dominus ex imperio mandat id eis, quos in mortem suam jam omnino conspirasse noverat. Sic mandat, [Col. 0460A] sic praecipit, et sic obedire compellit. Nec dubitant missi quod eis injungitur peragere, confisi de mittentis potestate. Quam et illi qui hanc maxime conspirationem fecerant experti, de templo non semel sunt ejecti, cum uni resistere non valerent multi. Qui etiam post hanc ejectionem, et eorum, ut diximus, conspirationem, cum esset quotidie docens in templo, quam intrepidus esset patenter ostendebat, cui omnia Pater in manus dederat. Denique cum voluit secundum legem Pascha celebrare, in ipsa qua disposuerat tradi nocte, missis iterum discipulis, ubi voluit domum sibi in qua id faceret in ipsa civitate paravit. Qui ergo toties in talibus potenter egit, nunc quoque si vellet, ubicunque velle parare hospitium posset, nec in Bethaniam [Col. 0460B] coactus rediret. Duo itaque in hoc egit provide, ut videlicet illos quos vitabat habitatione sua indignos ostenderet, et dilectis hospitibus copiam sui in extremis daret, ut hoc ipsum jam quasi mercedem hospitalitatis haberent.

Mane autem facto, ipse cum discipulis de Bethania Jerosolymam revertens esuriit, ut Marcus ait (Marc. XI, 12 et seq.) : Et videns a longe ficum habentem folia, venit quaerens si quid forte inveniret in ea, et nihil invenit praeter folia. Non enim erat tempus ficorum. Et ait illi: Nunquam ex te fructus nascatur in perpetuum. Et audiebant discipuli ejus, et arefacta est continuo ficulnea, et veniunt Jerosolymam. Et cum introissent templum, coepit ejicere vendentes et ementes in templo, et mensas nummulariorum [Col. 0460C] et cathedras vendentium columbas evertit. Et non sinebat ut quisquam transferret vas per templum. Et cum vespera facta esset, egrediebatur de civitate. Et abiit rursum in Bethaniam, sicut refert Matthaeus, ibique mansit. Et haec secunda die a Ramis Palmarum, hoc est die Lunae, sicut Marcus scribit, gesta fuerunt. Quid est, Domine Jesu, quod esuriens mane, cibum quaeris in arbore, quem prae omnibus constat esse solitum jejunare? Neminem discipulorum legimus tunc esurire, sed te solum. Ministrabas aliis quod tibi nunc indulgebas. Jejunus aliis ministrabas, et esuriens discipulos reficiebas, qui ministrare veneras, non ministrari. Pauperes fortassis, etsi spontaneos, habueras hospites. [Col. 0460D] Nimium reputasti, quod larga eorum paupertas discipulos refecit. Pepercisti impensae solus abstinendo, pro quo impensa omnia constat esse. Cibum requiris in arbore, quem natura sponte praebeat, non quem hominum praeparet cura, aut qui largiores augeat expensas. Quaeris utique cibum, ubi certus es nequaquam haberi eum. Non ergo id pro refectione corporali, sed magis pro mysterio agis. Quippe cum non ignores, non tunc tempus esse ficorum. Tanquam iratus maledicis arbori, quod fructum non habeat, eo tamen tempore quo secundum naturam nequaquam habere debebat. Maledicta statim aruit, et potentiam maledicentis invisibilis sensit, et quasi damnata est quae non meruit. Cur ita? Domine. Nequaquam id crudelitate, sed magis pietate novimus gestum esse. Ad terrorem hominum, [Col. 0461A] et correptionem malorum gestum est in arbore quod gerendum erat in homine. Exhibita est virtus potentiae in re insensibili, cujus offensa caveri debuit a rationali. Factis terret, verbis docet incredulam plebem, ne in sua malitia pereat, quam etiam crebris miraculorum beneficiis ad poenitentiam invitat. Ipse Angelus consilii quibus potest modis ne pereant, consulit perituris, ut vel poenitentes salventur, vel inexcusabiles damnari mereantur. Et haec quidem in secunda gesta sunt feria.

Die autem tertio, sicut Marcus et Matthaeus referunt, cum a Bethania rediret Jerosolymam, viderunt discipuli arefactam ficulneam. Et recordatus Petrus dixit ad Jesum: Rabbi, ecce ficus cui maledixisti aruit (Marc. XI, 21) . Et cum venisset in templum, [Col. 0461B] accesserunt ad eum docentem principes sacerdotum, et seniores populi. Quibus ipse plura in parabolis locutus, et multa eis improperans peccata, graviter eos contra se commovit, quod maturius perficerent quod de morte ipsius tractaverant: qui deinceps cum egressus de templo iret in montem scilicet Oliveti, sicut Matthaeus et Marcus patenter insinuant, adnectendo videlicet quod ibi sedens discipulos doceret, unus discipulorum ait illi: Magister, aspice quales lapides et quales structurae (Marc. XIII, 1) . Cui respondit Jesus: Vides has omnes magnas aedificationes? Non relinquetur lapis super lapidem qui non destruatur (Matth. XXIV, 2) . Deinde profectus ad montem Oliveti, cum ibi sederet, sicut Matthaeus scribit, accesserunt ad eum discipuli ejus, [Col. 0461C] secreto dicentes: Dic nobis quando haec erunt, de destructione scilicet Jerusalem, et quod signum erit adventus tui (Matth. XXIV, 5) , in fine scilicet mundi, et ipsius consummationis saeculi. De qua cum plura Dominus praedixisset, et prolixum eis sermonem habuisset, subjungit Matthaeus: Et factum est, cum consummasset Jesus sermones hos omnes, dixit discipulis suis: Scitis quia post biduum Pascha fiet, et Filius hominis tradetur ut crucifigatur (Matth. XXVI, 1, 2) . Post biduum, hoc est in fine quintae feriae, quando tunc oportebat vetus Pascha celebrari de immolatione agni seu haedi ad vesperum. Hoc enim Pascha hoc loco dicit, quod secundum legem omnibus erat notum. Tertia itaque feria, hoc est die Martis, sermonem illum habuit in [Col. 0461D] monte Oliveti, et eo finito, dixit discipulis, quia post biduum Pascha fiet. Tunc quippe illo anno accidit, ut post illud biduum, in quinta, ut diximus, feria, quartadecima eveniret luna, ut eo die ad vesperum secundum legem veteris Paschae fieret sacrificium. Quo quidem finito, veteri scilicet Paschae sacrificio in carnibus haedi vel agni cum azymis et lactucis agrestibus, statim ipse Dominus novum Pascha cum fecerit in sacramento corporis et sanguinis sui, et sic vetus Pascha terminavit.

Completis autem utriusque Paschae sacramentis, eadem nocte est traditus ad passionem. De qua consequenter traditione subjungit ut dictum est: Et Filius hominis tradetur ut crucifigatur. Tunc congregati [Col. 0462A] sunt, inquit Matthaeus (Matth. XXVI, 3-5) , principes sacerdotum, et seniores populi consilium fecerunt, ut Jesum dolo tenerent et occiderent. Dicebant autem: Non in die festo, subaudis: hoc faciendum esse: ne forte tumultus fieret in populo: hoc est ne turbae, quae illum cum exsultatione susceperant, vel sicut prophetam habebant, in eos commoverentur, et ipsum eriperent. O caeci et pessimi! Dolo eum vultis tenere, tanquam ignarum machinationis vestrae, nec in die festo istud perficere, non quidem pro reverentia diei, sed pro metu quem diximus populi. Diem festum dicit primum diem azymorum post Pascha. Pascha quippe proprie vocatur in quartadecima luna, ubi immolatio fiebat ad vesperum. A quinta vero die decima sequente usque ad septimum [Col. 0462B] diem erant dies azymorum, quod videlicet post diem Paschae septem diebus azymis vescerentur. In quibus quidem videlicet diebus azymorum, primus dies eorum et septimus celebriores erant caeteris et solemnes, cum ipse dies Paschae nullam solemnitatis dignitatem ex auctoritate legis obtineat. Hinc in Exodo scriptum est (Exod. XII, 16) de his septem diebus azymorum: Dies prima erit sancta atque solemnis, et dies septima eadem festivitate venerabilis. Nihil operis facietis in eis, exceptis his quae ad vescendum pertinent. Illum ergo primum diem azymorum intelligunt, cum dicunt, non in die festo. Tunc enim omnes pariter secundum legem ab operibus vacantes congregati in civitate, facilius tumultum credebantur excitare. Quod vero Matthaeus ait: Tunc [Col. 0462C] congregati sunt, etc., illud tunc, referendum est ad praedictam feriam tertiam, quando ait Dominus: Scitis, quia post biduum.

Quid autem ipse Dominus postea egerit in illa tertia die, vel in quarta sequente, non exprimit Scriptura manifeste. Credimus autem ut hoc definitum consilium Judaeorum evitaret, nec eis facultatem peragendae malitiae praeberet, ante diem traditionis sive passionis ejus congruam. Quod vero adjecit evangelista: Cum autem esset Jesus in Bethania in domo Simonis leprosi, et, ut Marcus ait, ibidem recumberet (Marc. XIV, 3) , accessit ad cum mulier habens alabastrum, etc. (Matth. XXVI, 6, 7) ; incertum est utrum hoc fieret in praedicta die tertia, an in quarta sequente. Nonnulli tamen istud [Col. 0462D] recumbere in domo Simonis, putant illam fuisse coenam, de qua Joannes ait: Quia ante sex dies Paschae venit Jesus Bethaniam, fecerunt autem ei coenam ibi, et Martha ministrabat, etc. (Joan. XII, 1 et sq.) . Et quidem illi, qui hanc coenam, quam Matthaeus et Marcus commemorant, illam eamdem esse volunt, quam Joannes ante sex dies Paschae factam asserit, dicunt nunc eam nequaquam secundum ordinem rei gestae ab evangelistis narrari; sed tanquam inde prius factam ad memoriam reduci, ut videlicet innuerent inde Judam occasionem accepisse vendendi Dominum, quasi hoc pretio illud suum damnum restauraret. At vero si diligenter hanc et illam coenam sibi conferamus, videbimus [Col. 0463A] quia nequaquam decebat in alterius domo, vel de alienis sumptibus Domino ministrare. Praeterea Joannes ibi Mariam non refert nisi pedes Jesu unxisse et capillis extersisse, nec isti evangelistae referunt hic eam nisi super caput ipsius recumbentis unguentum posuisse. Quod non incommode in aliena domo facere potuit, cum fortasse qui cibum daret unguentum non praeberet. Bene autem prius Domini longa via fatigati pedes unxit mulier, ut sic eum a labore viae recrearet. Nunc autem satis esse arbitrata est caput quiescentis inungi, tanquam hoc unguento remedium conferens contra illius ferventissimae terrae calores. Denique in illa priore coena, qua Martha ministravit, Joannes neminem refert de unguento murmurasse nisi Judam proditorem. [Col. 0463B] In hac vero secunda coena, nequaquam Judas de hoc ab evangelistis notatur, sed indefinite super hoc discipulos indignatos fuisse referunt. Ex quibus omnibus quasi quibusdam conjecturis hanc et illam coenam nequaquam eamdem fuisse, et devotionem mulieris tanto circa Dominum majorem exstitisse, quanto saepius hoc ei beneficium ministravit. De hac autem et secunda coena, sicut Matthaeus patenter ostendit, Judas abiit ad principes sacerdotum, et iniit cum eis pactum, ut pro triginta argenteis Jesum traderet illis (Matth. XXVI, 14) . Cum enim retulisset Matthaeus, Dominum approbasse effusionem unguenti super caput ejus a muliere factam, statim adjunxit: Tunc abiit unus ex [Col. 0463C] duodecim qui dicitur Judas, etc. In quo et Marcus similiter consentit. Quod ergo utrique tunc Judam ad hoc quod diximus abiisse referunt, satis diligenter innuunt ad hoc eum inde commotum fuisse atque indignatum, quod hac etiam vice confusus pretium unguenti non potuit obtinere.

Quid autem Dominus quinta feria egerit, hoc est die coenae, quo tunc, ut diximus, Pascha Judaeorum contigit, et ipsis certum est evangeliis, ubi scriptum est: Prima autem die azymorum, accesserunt discipuli ad Jesum, dicentes: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? Et misit Petrum et Joannem, dicens: Euntes parate nobis pascha, ut manducemus. At illi dixerunt: Ubi vis paremus? Et dixit ad eos: Ecce introeuntibus vobis civitatem occurret vobis [Col. 0463D] homo amphoram aquae portans. Sequimini eum in domum in quam intrat, et dicetis patrifamilias domus: Dicit tibi magister: Ubi est diversorium, ubi pascha cum discipulis meis manducem? Et ipse ostendet vobis coenaculum magnum stratum, et ibi parate. Euntes autem invenerunt sicut dixit illis, et paraverunt pascha. Et cum facta esset hora, discubuit, et duodecim apostoli cum eo (Luc. XXII, 9-14) . Discubuit quidem ad vetus pascha primo celebrandum. Quod vero tam Matthaeus quam Marcus dicunt, hoc esse factum prima die azymorum, quae videlicet dies proprie pascha dicebatur, ut supra meminimus, sicut septem dies sequentes azymorum vocabantur; sciat lector ipsum diem Paschae nomine quoque azymorum comprehendi posse, cum in [Col. 0464A] eo etiam azymis cum lactucis agrestibus vescerentur. Paschae quoque nomine nonnunquam e converso dies azymorum continetur juxta illud Joannis: Ante diem festum Paschae (Joan. XIII, 1) . Saepe etiam Pascha ipsa hostia Paschae potius quam dies appellatur, juxta illud: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? Et alibi: Venit autem dies azymorum, in qua necesse erat occidi pascha (Luc. XXII, 7) . Et Apostolus: Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V, 7) , hoc est ipse nostra hostia paschalis. Quod vero Joannes ait: Et coena facta cum diabolus jam mississet in cor ut traderet eum Judas, surgit a coena (Joan. XIII, 2, 3) , ut videlicet pedes lavaret discipulorum. Et postmodum ablutione facta, subjungit: Cum recubuisset, iterum dixit [Col. 0464B] eis: Scitis quid fecerim vobis, etc. (Ibid.) Hoc insinuare videtur, quod intra coenam veteris paschae et coenam Dominicam, pedes Dominus ablueret, per hoc patenter innuens, neminem ad sacrificium Christi dignum accedere, nisi prius ablutis pedibus, hoc est affectionibus animi mundatis, alioquin judicium sibi comedit et bibit. Quod vero dictum est: Et cum recubuisset iterum, innuit eos post sacrificium veteris paschae, ad coenam convivium ciborum accessisse. Non enim tantae virorum familiae unius comestio agni vel haedi ad refectionem diei sufficeret. Praeterea Lucas cum retulisset Dominum de veteri pascha dixisse discipulis: Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum (Luc. XXII, 15) , duos calices postea commemorat Dominum discipulis dedisse, unum quidem statim post vetus pascha, alterum in celebratione novi paschae. Et de illo quidem primo calice Dominus discipulis ait: Accipite et dividite inter vos. Dico enim vobis, quia non bibam de generatione vitis, donec regnum Dei veniat (ibid., 17, 18) . De alio vero calice scriptum est, quia dedit illis, dicens: Hic est sanguis meus novi testamenti. Dico autem vobis, non bibam amodo de hoc genimine vitis usque in diem illum cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei (Marc. XXIV, 28, 29) . Prior itaque calix post vetus pascha, et ante novum susceptus, et ille secundus recubitus post ablutionem pedum, non ad sacrificium, sed ad refectionem corporum pertinere videretur. Nihil enim [Col. 0464D] de potu in veteri pascha lex praecipit, sed tantum de carnibus agni vel haedi cum panibus azymis et lactucis agrestibus. In hac itaque convivii refectione discipulis edentibus, videtur Dominus de panibus illius mensae, non de azymis paschae accepisse, et novum pascha confecisse. Non enim illo die Paschae interdictum erat, ne panes etiam fermentati, qui proprie panes vini adjectione dicuntur, in domibus reperirentur; sed sequentibus tantum septem diebus, qui ob hoc die azymorum specialiter dicebantur. Unde et Graeci non de azymo pane, sed de fermentato Dominum dicunt novum pascha confecisse; quasi nihil de veteri pascha in novo vellet retinere. Qui etiam, ubicunque nos habemus in novo pascha dictum a Domino, quod accepit panem et benedixit, [Col. 0465A] pro pane in Graeco habetur ἀρτόν, quod fermentatum significat.

Quod vero discipulis edentibus Dominus ait, quod unus eorum esset eum traditurus, et eum deinde praesignavit, dicens: Qui intingit mecum manum in paropside, sive in catino, hic me tradet (Matth. XXVI, 23) , ad esum veteris paschae referendum est; ut cum illud ederent hoc eis diceret. Signum autem parapsidis, quo proditor designatur, sic accipiendum videtur, quod cum proditor audisset Dominum dixisse, quia unus discipulorum esset eum traditurus, ne hoc de se dici putaretur, quem jam conscientia sua super hoc accusabat, temeritate quadam providit demonstrandum, nequaquam de se suspicandum esse, qui sic de Domino confideret, [Col. 0465B] ut in eodem vase cibum communem habere non trepidaret. Unde tunc in ejus paropsidem manum illam sceleratus intulit, qua eum ipsa nocte traditurus ad mortem fuerat. Sicut quoque intelligi potest signum illud paropsidis, quod Dominus, qui mensis ministrabat discipulorum, in consuetudinem haberet postquam mensae deservisset cum Juda refici, qui quasi procurator communis loculos impensae deferebat.

Tertio Dominus proditorem designare curavit, quo eum amplius a sua compesceret iniquitate. Cum enim primo dixisset: Qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet, ac postmodum traditor tanquam conscius sui, et quasi jam designatus ex paropside, requireret dicens: Nunquid ego sum? Rabbi. Respondit ei Jesus: Tu dixisti (Matth. XXVI, 25) . [Col. 0465C] Ac si diceret: Tu jam pacto cum Judaeis inito et te hoc facturum esse pollicitus, quod nunc dico eis praedixisti. Refert etiam Joannes, quod, cum ipse Dominus dixisset: Qui manducat panem meum, levabit contra me calcaneum suum (Joan. XIII, 18) , et ipse Joannes recumbens super pectus Jesu, requireret ab ipso quis ille esset, respondit: Ille est, cui intinctum panem porrexero. Et cum intinxisset panem, dedit Judae, et post buccellam, tunc introivit in illum Satanas. Dixit ei Jesus: Quod facis, fac citius. Cum autem accepisset ille buccellam, exivit continuo. Erat autem nox (Ibid., 27 et seq.) .

Ecce hoc tertio proditor manifeste designatus, post buccellam statim exiit ad conceptum scelus [Col. 0465D] peragendum, tanquam jam omnino de Domini gratia desperans, cum ejus mentem ita diabolus omnino possideret, ut redire ad veniam nullatenus posset. Mirum tamen est quomodo acquievit ut intinctam buccellam acciperet, si prius audierit Dominum hoc dixisse in signum fieri futurae proditionis. Credimus ergo Dominum hoc privatim Joanni recumbenti super pectus ejus respondisse, ita ut proditor id nequaquam intelligeret. Nam et Petrus secreto hoc demonstrari petiit, innuens Joanni potius quam loquens, ut a Domino requireret quis ille esset de quo diceret. De illa autem buccella panis, quam ad proditorem designandum intinctam ei porrexit, [Col. 0466A] plerisque videtur quod de ipso pane sacrato eam acciperet, unde inter caeteros ita eum communicaret. Quam quidem communionem cum indigne sumeret, judicium potius quam salutem ibi acciperet, sicut et Apostolus asserit de indigne communicatis: unde et post buccellam, Satanas in Judam introisse, et sic eum plenius possedisse memoratur. Nam et quod huic quoque communioni proditor interfuerit, Lucas patenter insinuare videtur. Qui, dum novum Pascha celebraretur a Domino, refert eum dixisse: Verumtamen ecce manus tradentis me mecum est in mensa (Luc. XXII, 21) . Continuo tamen accepta bucella, proditor non exspectat communionem finiri, vel hymnum post refectionem Domino persolvi; sacrum statim collegium egreditur, [Col. 0466B] quo pravum desiderium amplius maturaret, sicut et Dominus praedixerat dicens: Quod facis, fac citius. Ideo autem panem intinctum soli proditori dedit, ut ejus mentem jam conceptione peccati infectam et maculatam significaret. Caeteris autem, qui puram habebant conscientiam, sacramenta corporis et sanguinis sui separatim distribuit, quasi panem per se et vinum per se separatim ministrans. Unde bene statutum est in Ecclesia, ut quando fideles communicantur, haec separatim accipiant. Sunt vero qui panem illum intinctum nequaquam de sacrificio Christi fuisse intelligunt, sed buccellam illam de quocunque pane acceptam esse ad proditorem solummodo [Col. 0466C] designandum. Quorum etiam nonnulli volunt Judam in sacramento Dominici corporis participasse. Augustinus super Joannem ⁜ (1) : Et cum intinxisset panem dedit Judae. «Non autem, ut putant quidam, tunc Judas corpus Christi accepit. Intelligendum est enim, quod jam omnibus eis distribuerat Dominus sacramentum corporis et sanguinis sui, ubi et ipse Judas erat, sicut Lucas evidentissime narrat. Deinde per buccellam tinctam atque porrectam suum exprimit traditorem.» Hilarius super Matthaeum ⁜ (2) : Ubi vis paremus tibi pascha manducare? «Post quae Judas proditor judicatur, sine quo pascha accepto calice et fracto pane conficitur. Dignus enim aeternorum sacramentorum communione non fuerat. Nam discessisse statim intelligitur, [Col. 0466D] quod cum turbis reversus ostenditur. Neque sane bibere cum Domino poterat, qui non erat bibiturus in regno, cum universos tunc bibentes ex vitis istius fructu bibituros secum postea polliceretur.» Notandum tamen nequaquam in verbis Domini universos haberi, quamvis hoc beatus intelligat Hilarius, sed ita indefinite a Domino dici: Cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei. Multa quippe novimus ad hunc modum apostolis Dominum loqui, quae monita generaliter sunt accipienda, ut Judae quoque possint convenire. Quale est illud: Beati oculi qui vident quae vos videtis (Luc. X, 23) , et: Sedebitis vos super sedes duodecim [Col. 0467A] etc. (Matth. XIX, 28) , et: Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis (Luc. X, 20) . Et rursum: Et ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo (Luc. XXII, 29) . Saepe etiam cum generaliter aliquid dicitur, non est tamen generaliter accipiendum. Unde illud est Hieronymi ad Damasum in parabola Domini de filio frugi et luxurioso ⁜ (3) : Et omnia mea tua sunt (Luc. XV, 31) . «Quomodo autem Dei omnia Judaeorum sunt? Nunquid angeli, throni? Omnia ergo intellige prophetias, eloquia divina, secundum illud quod saepe exposuimus, non semper omnia ad totum esse referenda, sed ad partem maximam, ut: Omnes declinaverunt (Psal. XIII, 3) , et: Omnes qui ante me [Col. 0467B] venerunt, fures fuerunt et latrones (Joan. X, 8) , et: Omnibus omnia factus sum (I Cor. IX, 22) ; et: Omnes quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi (Philipp. II, 21) . Denique si ponamus Judam quoque communioni interfuisse, qua completa Dominus illud ait: Non bibam amodo de hoc genimine vitis usque in diem illum, cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei, non cogimur ideo fateri tunc Judam adfuisse, cum hoc Dominus dixerit, nec eum exspectasse finem coenae Dominicae, qui continuo, ut supra dictum est, exivit post acceptionem buccellae, ut eos convocaret quibus Dominum traderet. Post cujus quidem egressum, Dominus, ut Joannes refert, prolixum sermonem [Col. 0467C] ad discipulos habuit. Cujus primam partem, dum adhuc recumberet, dixit usque ad eum scilicet locum, ubi ait: Sed ut cognoscat mundus quia diligo Patrem, et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio; surgite, eamus hinc (Joan. XIV, 31) .» Quem quidem locum beatus exponens Augustinus, ait ⁜ (4) : «Tanquam diceretur: Cur ergo moreris, si non habes peccatum, cui debetur mortis supplicium? continuo subjecit: Sed ut cognoscat mundus, etc. Eamus, dixit. Quo, nisi ad illum locum, unde fuerat tradendus ad mortem? Habebat ut moreretur mandatum Patris.»

Postquam autem dixit discipulis suis: Surgite, eamus hinc, illis de accubitu mensae surgentibus, et hymno gratiarum dicto, de quo Matthaeus et Marcus [Col. 0467D] scribunt, aliam partem sermonis confirmavit, usquequo de domo illa exierit, secundum consuetudinem suam, in montem Oliveti. Unde et Lucas de Domino meminit, dicens: Erat autem diebus docens in templo, noctibus vero exiens morabatur in monte qui vocatur Oliveti (Luc. XXI, 37) . Et iterum: Egressus ibat secundum consuetudinem in montem Olivarum (Luc. XXII, 39) . Secuti sunt autem illum et discipuli. De nostra quippe salute Dominus sollicitus, die praedicationi intendebat, nocte in oratione pernoctabat. Ad quam quidem faciendam secretum requirebat locum et a tumultu saeculi remotum, quo purius suis discipulis esset orandum. Quo cum ipse pervenisset [Col. 0468A] atque orasset, eos quoque ad orationem invitat, dicens: Vigilate et orate, ut non intretis in tentationem. Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma (Matth. XXVI, 41) . Tanquam si diceret: Prolatio vobis facilis est ad me confitendum, et cum Petro dicendum, quia parati estis mecum et in carcerem et in mortem ire; sed adhuc infirmi estis ex carne ad resistendum tentationibus. Quod humanitas Christi, imminente passionis articulo, se ad orationem convertit, et discipulos hinc scandalizandos ad orationem hortatur, patenter nos instruit, ne unquam de viribus nostris in aliquo periculo praesumamus constituti, quia non est homini mortem constantia superare, nisi hanc virtutem nobis Domino ministrante. Ter in die Daniel in anxietate [Col. 0468B] positus orasse Dominum legitur (Dan. VI, 10) , tanquam hunc unum in tribus personis intelligens. Trinam et nunc Dominus orationem assumit, qua veram infirmitatem carnis se habere demonstrans, verum se hominem probaret, et similem nobis in omnibus absque peccato, ut vera ejus passio sicut et carnis susceptio credatur. Orans itaque dicit: Pater, si possibile est, etc. (Matth. XXVI, 39) . Et rursum: Pater, si non potest hic calix transire, etc. (ibid., 42) . Si possibile est, inquit, hoc est conveniens, ut alio modo redemptionis quam per mortem meam possit humanum genus salvari. Calicem dicit mortem suam transitoriam, cito resurrecturus. Qua vi delicet morte, tanquam poculo quodam, desiderium [Col. 0468C] suum de nostra redemptione, quasi sitim suam erat refecturus. Sed nunquid mortem timuit, ad quam nos minime timendam adhortatur, dicens: Nolite timere eos qui occidunt corpus? (Matth. X, 28.) Certe neminem martyrum, cum ad agonem venirent, quod passuri erant, orasse memini ut ab eis passio transiret, sed laeto animo et magno desiderio eam suscipere, tanquam illud implentes Apostoli: Cupio dissolvi, et esse cum Christo (Philipp. I, 23) . Nunquid ipse morti se offerens, plus eam timuit quam caeteri, aut tristis ad eam venit, ad quam alii occurrere dicuntur laeti? Sic quippe de ipso Marcus refert, quod coepit pavere et taedere (Marc. XIV, 33) ; et tam ipse Marcus quam Matthaeus eum scribunt dixisse: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth, XXVI, 38; Marc. XIV, 34) , nec non et eum passionis amaritudinem profiteri non velle, et suam in hoc voluntatem a voluntate Patris dissidere, cum ait: Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu (Matth. XXVI, 39) , vel ita: Sed non quod ego volo, sed quod tu (Marc. XIV, 36) . Et in Luca legitur: Pater, si vis, transfer a me calicem istum. Verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat (Luc. XXII, 42) . Ubi et subditur: Apparuit autem illi angelus de coelo, confortans eum, et factus in agonia, prolixius orabat. Et factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (ibid., 43, 44) . Neminem alium prae timore mortis sanguinem legimus sudasse, quod supra naturam humanam [Col. 0469A] constat esse. An forte plus quam caeteri timuit, quem timor passionis ad hoc coegit? an sponte magis quam anxietate timoris, hunc sudorem emisit? Quem denique fortem athletam ita periculo mortis anxiatum, et tanquam ex desperatione legimus esse perturbatum, ut de Domino scriptum esse videtur? Nunc anima mea, inquit, turbata. Et quid dicam? Pater, salvifica me ex hac hora (Joan. XII, 27) . Et post aliqua: Cum haec dixisset Jesus, turbatus est spiritu (Joan. XIII, 31) . Ut autem ponamus in quibusdam videtur in his verbis, timoris vel tristitiae eum membra sua in se transformasse, ut ex persona suorum membrorum haec dicerentur aut fierent ⁜ (5) : nunquam certe in eorum persona sudor iste juxta litteram accipiendus est. Beatus [Col. 0469B] autem Ambrosius plus eum quam caeteros passionem mortis horrere non veretur asserere. Sic quippe ait de fide ad Gratianum scribens, in libro II ⁜ (6) : «Petrus dicit: Animam meam pono pro te. Christus dicit: Anima mea turbatur. Utrumque verum est, et plenum utrumque rationis, quod inferior non timet, et superior gerit timentis affectum. Ille enim quasi homo vim mortis ignorat, iste quasi Deus in corpore constitutus, fragilitatem carnis exponit, ut eorum qui sacramentum incarnationis abhorrent, excluderetur impietas.» Ex quibus patenter verbis ostenditur, revera ejus animam, quae per unionem Verbi omnia scientis tam bene summum mortis cruciatum tanquam . . . esset experta, noverat magis eum horruisse, quam caeterae possent animae. Quando [Col. 0469C] autem plus mortem timuit, et in passione constantior perstitit, tanto virtus obedientiae major in eo claruit, et majorem nobis, pro quibus passus est, dilectionem exhibuit. Ubi et infirmioribus membris consolationem proponere voluit, ne cum ad agonis passionem trepidarent, pro hoc infirmitate sua desperarent a venia. Quam constanter autem Dominus passioni occurreret et in passione persisteret, quisquis diligenter attendit judex secundum magnitudinem timoris, incomparabilem in eo fortitudinem . . . . enim omittam caetera, quis non illud miretur, quod a Pilato interrogatus cum respondere nollet, ab eo audierit: Mihi non loqueris? Nescis quia potestatem habeo dimittere te, etc. [Col. 0469D] (Joan. XIX, 10.)

Qui etiam ab ipso ad Herodem missus, tanquam ad ejus potestatem pertinens, cum esset Galilaeus, ut sic per eum facile liberari posset, nil ei respondere dignatus est, cum multis interrogaretur sermonibus, nedum ei signum aliquod ostendere, quod ille maxime cupiebat. Quod ergo pavendo taedere, vel perturbari adeo videtur, ut quasi desperans diceret: Et quid dicam? signa sunt omnia non ignaviae vel diffidentiae, sed timoris maximi ad infirmitatis probationem assumptae, ut quod mortem praevenit, ipsa jam gravius videatur morte. Angelus apparens in persona Patris [Col. 0470A] eum confortat, sicut et antea factum fuerat, ipso ad eum dicente: Et clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XII, 28) .

Haec quippe consolatio orationis complendae, qua pro suis orabat intelligenda est responsio, qua discipuli audita consolarentur. Quis fidelium, Domine, hanc etiam tuae passionis anxietatem sine compassione possit audire? hanc pro nobis tuam perturbationem queat sustinere? Ait Apostolus: Si unum patitur membrum, compatiuntur omnia membra, etc. (I Cor. XII, 26) , pro se invicem sollicita. Quid ergo pro capite dolores nostros et peccata portante, nos oportet facere? Quis siccis oculis hoc intelligat? Cujus cor lapideum dolor iste non scindat? Scissum est velum templi in tua, Domine, [Col. 0470B] passione, et ad terraemotum ipsa etiam fissa est duritia petrarum. Sol obscuratus est, tanquam immanitatem sceleris conspicere non ferret. Ipsa quoque insensibilia, tanquam tuam sentirent passionem, compassionis exhibuerunt affectum. Ut autem et haec compassio nostra penetret ac scindat corda, ad intermissa, non dimissa, charitas suspirans stylum reducat.

Egressus itaque Dominus ad montem Oliveti, sicut Matthaeus refert (Matth. XXVI) , venit inde cum discipulis in villam quae dicitur Gethsemani. Quem profecto locum Marcus praedium nominat, Joannes dicit: Trans Jordanem [leg. torrentem] Cedron, ubi erat hortus, in quem frequenter Jesus conveniebat cum discipulis (Joan. XVIII, 1) , tanquam secretissimum, [Col. 0470C] atque ad docendum discipulos, sive orandum convenientem. Idem itaque intelligitur, villam Gethesemani, quod, locum illum trans torrentem Cedron, ad radicem montis Oliveti existentem. Cum dicitur, torrentem Cedron, genitivus Graecus est Cedron, pro Cedrorum. Torrentem dicunt, quia in valle Josaphat aqua illa vicissim currit, non semper, in qua et cedri crescunt. Qui locus Abrahae hortus erat, qui circa Salem plures hortos et mansiones habebat. Quem locum Jesus cum discipulis suis frequentabat, qui et bene erat inde notus. Igitur hic eum quaerit ad tradendum, et ibidem invenit quaesitum, sicut statim ipse Joannes prosequitur, dicens: Judas ergo cum accepisset cohortem, [Col. 0470D] et a pontificibus et Pharisaeis ministros, venit illuc cum laternis et facibus et armis (Joan. XVIII, 3) . Cohortem quidem gentilium a Pilato praeside, ut nec gentiles in ejus traditione deessent, qui hos quoque sua venerat morte redimere; ut videlicet tam a Judaeis quam a gentilibus ad mortem traderetur, qui pro salute omnium mortem pateretur.

Lucas verum refert ipsos etiam principes sacerdotum, hoc est pontifices et magistratus templi, et seniores venisse. Quod sic accipiendum videtur, ut hoc in ministris suis, non in personis propriis agerent. Caeteris quippe referentibus evangelistis, [Col. 0471A] novimus Dominum a cohorte et ministris comprehensum, ad Annam sive Caipham pontifices fuisse perductum. Venientes afferunt laternas, ut qui sunt in tenebris caecitatis, ipsam lucem capiant mundi. Fustibus et armis veniunt muniti, ut per hanc resistenti vim facerent, vel eum a se propulsarent: Jesus itaque omnia quae ventura erant super eum praecessit. Dum homines Deo vim facere parant, sponte Dominus, non intractus, occurrit passioni, sicut ipse dixerat: Nemo tollit a me animam meam, sed ego pono eam. Sciens, inquit, omnia (Joan. X, 18) : hoc est non ignorans eorum machinamenta, et per dirum mortis supplicium se salutem vestram consummaturum, ac deinceps tam resurrectione quam ascensione, vel [Col. 0471B] sancti Spiritus adventu glorificandum. Qui ante a passione declinaverat, quia nondum venerat hora ejus, et discipulis praeceperat: Cum vos persecuti fuerint de civitate in civitatem, fugite in aliam (Matth. X, 23) ; sciens jam advenisse tempus congruum passioni, offert se in pascha, tanquam pascha vel agnus ad immolandum. Processit, et dicit: Quem quaeritis? (Joan. XVIII, 4.) Vere, inquam, tanquam ignorans eorum nequissimam inquisitionem, quia tuum est ignorare mala quae improbas, et cognoscere bona quae approbas. Sic quippe Adam, quem ante peccatum noveras, post peccatum tanquam incognitum requiris dicens: Adam, ubi es? (Gen. III, 9.) Qui etiam mulieris [Col. 0471C] factum quod improbas, tanquam incognitum interrogans, ais: Quare fecisti? (Ibid., 13.) Et fatuis virginibus respondens, dicis: Amen dico vobis, nescio vos (Matth. XXV, 12) . Cum econtrario Moysi dicas: Novi te ex nomine (Exod. XXXIII, 12) , et scriptum sit: Novit Dominus qui sunt ejus (Num. XVI, 5) . Responderunt ei: Jesum Nazarenum (Joan. XVIII, 5) . O caeci et vere in tenebris venientes contra lucem et in nocte adversum diem, cum ei vos ipsum quaerere respondetis, quem perdere venitis! Procedit ab bellum tanquam signifer ante suos. Non eum recognoscitis Dominum, quem occurrere videtis solum. Si enim recognosceretis, nequaquam vestrae machinationis dolum responsione vestra ei panderetis. Contra sapientiam venientes, [Col. 0471D] quia eam non cognoscitis, stulti permanetis, nec praesentem potestis animadvertere, nisi eo se vobis indicante. Jesum respondetis, et ne ipse de semetipso in vestra responsione possit errare, tanquam eum et de seipso docentes, subnexa determinatione additis: Nazarenum. Et utinam Jesum, quem profitemini tanquam Jesum, id est Salvatorem, quaereretis, ut quod in ore habetis, corde teneretis; ne, dum Salvatorem perdere quaeritis, vos ipsos potius perdatis!

Dicit eis Jesus: Ego sum (ibid.) . Non enim cognoscere eum nisi ipso poterant indicante, sicut nec [Col. 0472A] ipsum capere, nisi ipso se tradente. Stabat autem et Judas, qui tradebat eum, cum ipsis (ibid.) . Lucas refert, quia antecedebat eos, et Marcus (Marc. XIV) quod cum venisset, statim accedens ad eum ait: Rabbi, et osculatus est eum. At illi manus injecerunt in eum, et tenuerunt eum. Unde mihi videtur, quod quando proficisci coeperunt, Judas tanquam dux eos antecedebat. Ubi autem appropinquare coeperunt, ipse conscientia sua confusus et perturbatus, vel haesitans, ita se retinuit, et gradum suppressit, ut illi praecederent. Unde nunc Joannes dicit illis ad Jesum pervenientibus, Judam stare cum illis potius quam praecedere. Stabat quidem cum ipsis, non ut caeteri cum Domino. Stabat tanquam stupefactus et concepti sceleris immanitate perturbatus, et ex conspectu [Col. 0472B] Domini maxime confusus, aut fortasse, tanta caecitate percussus, ut nec eum posset cognoscere, nisi eo se ipsum indicante. Ut tamen impleret quod dixerat: Quemcunque osculatus fuero, ipse est, tenete eum (Matth. XXVI, 48) , omni pudore postposito, non Deum, sed homines veritus, accessit ad osculum, tanquam eum designans, qui jam semetipsum indicaverat, ut nil in se fieri nisi se ipso disponente Dominus declararet. Unde et sequitur: Ut ergo dixit eis: Ego sum, abierunt retrorsum, et ceciderunt in terram (Joan. XVIII, 6) . Quid agitis, missi? Ecce praesto est quem quaeritis, et se ipsum offerens, dicit: Ego sum, nec istam ejus vocem ferre sustinetis, cui vim facere confidebatis. Abeuntes retrorsum, non ei valentes appropinquare, quem [Col. 0472C] venitis comprehendere, in terram resupini corruistis. Hic quippe casus proprius est reproborum, sicut cadere in faciem proprium est electorum: unde et illud est beati Gregorii in Ezechielem homilia ⁜ (7) : «Electi in faciem, et reprobi retrorsum cadunt, quia qui post se cadit, ibi cadit ubi non videt. Iniqui vero qui in visibilibus cadunt, post se cadere dicuntur, quia ibi corruunt, ubi quid eos tunc sequatur modo videre non possunt. Justi vero, quia in istis visibilibus semetipsos sponte dejiciunt, ut invisibilibus erigantur, quasi in faciem cadunt, quia timore compuncti, videntes humiliantur.» Iterum ergo eos interrogavit: Quem quaeritis? Illi autem dixerunt: Jesum Nazarenum. Respondit Jesus: [Col. 0472D] Dixi vobis quia ego sum. Qui abierunt retrorsum, non solum corpore corruentes, verum etiam in tantam exstasim pavoris et perturbationis facti, ut Dominum nec ad indicium suum, nec ad proditoris osculum agnoscere possent. Secundo interrogat eos quem quaerant, et se iterum illum esse docet, quem se illi quaerere respondent. In quo patenter ostenditur et ipsius perseverantia in passione, et illorum in obstinatione suae malitiae.

Si ergo me quaeritis, sinite hos abire. Ut impleretur sermo, etc. (ibid., 8.) Si me, inquit, non alium quaeritis, sicut ex duabus jam patet responsionibus vestris, sufficere vobis debet vestram in me complere [Col. 0473A] malitiam. Hoc, inquit, discipulos qui aderant intelligens, ut solus ipse torcular passionis intraret, sicut ex persona ejus Isaias praedixerat: Torcular calcavi solus, etc. (Isa. LXIII, 3.) Sermo, inquit evangelista, quem ipse Dominus antea dixerat, ad Patrem loquens: Quos dedisti mihi custodivi, et nemo ex iis periit nisi filius perditionis (Joan. XVII, 12) .

Augustinus in Joanne, super hunc locum ⁜ (8) : «Cur si tunc morerentur, perderet eos, nisi quia nondum sic in eum credebant quomodo credunt quicunque non perituri?»

Item ⁜ (9) : «Petrus, si negato Christo hinc iret, quid aliud quam periret?» Sinite, inquit, hos abire, sed non adjecit, et capite me, ne videlicet pietatem praecipiens, impietatem quoque, quam fieri permittebat, [Col. 0473B] jubere videretur. Accedens autem proditor ad Dominum dixit: Ave, Rabbi. Et osculatus est eum. Jesus autem dixit ei: Amice, ad quid venisti? (Matth. XXVI, 50.) Sive uti Lucas ait: Juda, osculo Filium hominis tradis? (Luc. XXII, 48.) Hoc osculum non pacis, sed proditionis signum est illud, de quo Matthaeus commemorat: Dederat autem traditor ejus signum eis, dicens: Quemcunque osculatus fuero ipse est, tenete eum, et ducite caute (Matth. XXVI, 48) . Ecce dux caecorum et miserrime miserorum, quae est ista cautela, ad quam eos hortatur insania tua? tanquam sapientiae Dei praevalere hominum cautela possit. Impudentissime proditor, omnium scelerum abominationes tuis justificans sceleribus. Dispensatoris curam inter caeteros a Domino susceperas, [Col. 0473C] loculos habens, et ea quae poteras furto subripiens, marsupium tuum, non Dominicum volens augere, ipsum praesumpsisti Dominum vendere, et in pretio pecuniae ipsum mundi pretium ponere. Ad cumulum malitiae tuae, ipsos conceptae proditionis gradus intuere, ut nullam abominationem impudentiae deesse cognoscas proditioni tuae. Ipsa nocte qua tractabas eum tradere, ad coenam praesumens accedere, in ejus paropside, manum sceleratam et tanquam ipsius sanguine cruentatam inserere non timuisti, ut hoc facto quasi teste tuae conscientiae bonae omnem suspicionem a te removeres. Consors in participatione tam veteris quam novi paschae, ac deinceps in ipsa [Col. 0473D] traditione eum ut magistrum salutans, et ut lupus agnum osculans, fili perditionis, a mansueto patre audis: Amice, ad quid venisti? Amice quidem, non amans, sed amate, non diligens, sed dilecte, quantum ad exhibitionem familiaritatis et amicitiae. Ad quid, inquit, venisti? tanquam si diceret: Attende, miser, quantam sine causa praesumis exsecrationem, cum praedictis gradibus ad conceptam pervenis proditionem. In quo et Dominus, signum proditionis detestans, ait: Juda, osculo Filium hominis tradis? Hoc est: Cur, infelix, osculum in signo proditionis elegisti, quod inter inimicos etiam summa foederatio solet esse pacis? Infelicissime omnium [Col. 0474A] hominum, bonum tibi esset si natus non fuisses, quia more abortivorum in utero moriens, gravissimam non meruisses poenam!

Videntes autem hi, qui circa ipsum erant, quod futurum erat, dixerunt ei: Domine, si percutimus in gladio? (Luc. XX, 49.) Simon ergo Petrus, ardentior caeteris, habens gladium, eduxit eum, et percussit servum pontificis, et abscidit ejus auriculam dexteram. Respondens autem Jesus ait: Sinite usque huc. Et cum tetigisset auriculam ejus, sanavit eum (ibid., 51) .

Quaerunt alii a Domino, utrum percutiendo debeant eum vindicare. Non sustinet Petrus responsum, ut audiat documentum; nec mensuram habet amor vehemens, nec immensa charitas attendit [Col. 0474B] quid excedat. Noverat Dominicae mansuetudinis patientiam, quem jam olim praedicentem suam passionem cum secreto correpsisset, dicens: Propitius esto tibi, Domine, ne fiat hoc (Matth. XVI, 22) , audivit ab ipso: Vade post me, Satana, non sapis ea quae Dei sunt (ibid., 23) . Noverat et qui generaliter ipse discipulis praeceperat, dicens: Audistis quia dictum est: Oculum pro oculo, dentem pro dente. Ego autem dico vobis non resistere malo. Sed si quis te percusserit in dextra maxilla tua, praebe ei et alteram (Matth. V, 38, 39) .

His et similibus patientiae documentis Petrus instructus noverat, Dominum nequaquam hanc ei vindictam concessurum. Ne ergo reus inobedientiae percutiendo fieret, si hoc responsum exspectaret, [Col. 0474C] praevenit ipsum, tanquam aliis in hoc quid agerent, praebens exemplum utpote princeps vel primus eorum: ut sicut Judas ex adversa parte dux erat ad malitiam, sic iste in acie Domini dux fieret ad vindictam. Dum ergo alii quaerunt an percutiant, iste percutere non differens, materialis gladii vindictam usurpat sibi nequaquam commissam. Unde et a Domino sine mora corrigitur. Quod tamen non recte tunc gestum est in opere, in mysterio vacuum est assumptione. Luca quippe referente, novimus duos gladios in coena Domini fuisse. Sic quippe scriptum est de Domino, et discipulis: Et dixit eis: Quando misi vos sine sacculo, et pera, et calceamentis, nunquid defuit vobis? At illi dixerunt: Nihil. [Col. 0474D] Dixit ergo eis: Sed nunc, qui habet sacculum, tollat similiter et peram, et qui non habet, vendat tunicam suam, et emat gladium. Dico enim vobis, quoniam adhuc quod scriptum est oportet impleri in me: Et cum iniquis deputatus est. Etenim ea quae sunt de me finem habent. At illi dixerunt: Domine, ecce duo gladii hic. At ille dixit eis: Satis est. Et egressus ibat secundum consuetudinem in montem Olivarum. Secuti sunt autem illum et discipuli (Luc. XXII, 35) .

Sacculus major est quam pera, et ideo necessarius est ad plurimorum viaticum deferendum. Pera vero singulis sufficere videtur. Bene ergo Dominus, dum praesens hic esset, eorum necessitudinibus [Col. 0475A] omnino providebat, ne quid eis in via deferre necessarium esset, ut post ejus recessum a terris, tanto ejus praesentia amplius amaretur ac desideraretur, quanto hi eam sibi magis necessariam experti fuerant. Sed nunc qui habet, hoc etiam deinceps tam vobismetipsis quam aliis in pera vel sacculo providete sumendo: et qui non habet, subaudi sacculum vel peram unde comparare gladium possit, vendat tunicam, quae magis necessaria videtur, ut hinc eum emat. Quod quidem juxta litteram, ut sequentia innuunt, ob hoc videtur dictum, ut cum armati ad locum traditionis venirent, tanto major patientia Domini probaretur, quanto potentior ipse veniret in sua defensione. Finem habent, id est consummationem, ut ipsa omnia perficiantur in me quae [Col. 0475B] scripta sunt de me. Duo autem gladii illi sive in coena Domini fortuitu reperti, sive ab aliquibus discipulorum, imminente passione, ad protectionem illic allati, duos in Ecclesia gladios significant, materialem quo rex utitur in vindicta corporali, et spiritalem quo animam sacerdos percutit per sententiam excommunicationis. Hunc spiritalem gladium Petrus assumens, auriculam ejus dextram abscidit, qui adversus Christum venit, quia qui Christi contrarius est praeceptis, sententia feriendus est anathematis: et sic ei auricula dextra amputatur, dum a divini verbi praedicatione removetur, et ei Ecclesiae aditus interdicitur. Sinistra quippe auris est, qua terrenis intendimus, dum de his instruimur. Dextera vero auris est, quae his auditum praebet, [Col. 0475C] quae de coelestibus, vel quae ad salutem animae pertinent, praedicantur. Quod ergo Petrus egit, quamvis in opere sit reprehendendum, in mysterio tamen est officiosum. Officium quippe dicitur actus cuique personae congruus. Bene autem auris dextra non tam auris hoc loco dicitur quam auricula, hoc est auris parva. Pauci quippe sunt electi, ad ea quae de salute animae dicuntur accommodantes auditum: et quod de coelestibus praedicatur vix capi potest, et pro subtilitate intelligentiae, quasi tenui auris foramine ad animi pervenit intellectum. Quod vero de duobus praedictis gladiis Dominus ait: Satis est, et post amputationem auriculae dixit: Sinite huc usque, ad mysterium respexit rei significatae. [Col. 0475D] Duo quippe gladii superius distincti ad exercendam justitiam sufficiunt Ecclesiae, ut quemadmodum homo ex anima constat et carne, ita in his duobus duo exerceantur gladii, regis quidem in corpore, sacerdotis in anima. Sinite, inquit discipulis, usque huc, ut videlicet contenti vestra potestate, non plus, ut dictum est, praesumatis vindictae, quam dextram auriculam amputare. Amputatam a Petro auriculam Dominus restituens, percussum sanat, quia ejus est poenitentiam inspirare, qua peccator redeat, et verbo salutis reconciliatus intendat. O misericordia Salvatoris! o impietas persequentis! Sanat percussum Dominus, et persequi non cessat sanatus. Beneficium suscipit, et in obstinatione [Col. 0476A] sua ingratus persistit. Vident persecutores miraculum, nec persequendi immutant animum. Corrigitur persecutor, ut cesset persecutio.

Converte, inquit Petro, gladium tuum in vaginam. Omnis enim qui acceperit gladium, gladio peribit (Joan. XVIII, 11) . Qui acceperit, inquit, ad occidendum, non cui traditus est a potestate, ipse gladio dignus est interire. An putas quia non possum rogare Patrem meum, et exhibebit mihi modo plus quam duodecim legiones angelorum? (Matth. XXVI, 53.) Ac si aperte dicat: Non egeo vestri duodecim hominum patrocinio, cui, si vellem, in auxilio adesset tanta angelorum multitudo. In illa hora dixit Jesus turbis: Tanquam ad latronem existis cum gladiis et fustibus comprehendere me. Quotidie apud vos sedebam [Col. 0476B] in templo, et non me tenuistis (ibid., 56) . Cum quotidie vobiscum in templo fuerim, non extendistis in me manus. Sed haec est hora vestra, et potestas tenebrarum (Luc. XXII, 53) . Hoc autem totum factum est, ut implerentur Scripturae prophetarum. Tunc discipuli omnes, relicto eo, fugerunt (Matth. XXVI, 56) . Adolescens quidam sequebatur eum amictus sindone super nudo, et tenuerunt eum. At ille, relicta sindone, nudus profugit foras ab eis (Marc. XIV, 51) .

Latrones in viis insidias tendunt, fures in domibus. Quod autem ait, tanquam ad latronem, tale est tanquam ad eum, qui viam obsidens, transeuntibus insidiatur, nec tutum aut liberum eis transitum permittit, cum tu, Domine, ipsa sis potius via, qui dixisti: Ego sum via, veritas, et vita (Joan. XIV, 6) . [Col. 0476C] Quotidie, hoc est frequenter in templo, ubi omnes conveniunt, sedens quasi securus, non in abscondito, more latronis latens. Unde et a latendo latro est appellatus. Et cum manifeste sic sederem et docerem, nec manus in me ausi estis extendere, nec tunc etiam cum eos flagellatos ejicerem de templo. Nondum enim venerat ejus [hora], hoc est tempus passioni congruum, quod in ejus dispositione fuerat praefixum. Ex quo patenter ostendit, nihil eos in eo agere posse, nisi eo permittente ac disponente. Hora vestra sicut et mea. Vestra quidem ad perdendum, mea vero ad salvandum. Potestas tenebrarum, hoc est vobis caecis a me ipso in me permissa. Si enim cognovissent, nunquam gloriae Dominum crucifixissent. [Col. 0476D] Hoc autem totum, de captione scilicet Domini, et proditione Judae. Haec etiam verba non tam evangelistae quam Domini esse videntur. Unde et subditur: Tunc discipuli omnes. Ac si diceretur: Cum eum audirent asserere de sua passione sancitum in prophetis esse, nec ullatenus eis vindictam permittere, fugerunt, innocente impiis derelicto, et lupis agno. Hoc enim et ipse praedixerat ex testimonio prophetiae dicentis: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis (Zach. XIII, 7) . Hunc adolescentem quidam intelligunt Joannem prae caeteris a Domino dilectum, qui caeteris junior aestimatur, nonnulli Jacobum fratrem Domini.

Beda in Marco super hunc locum ⁜ (10) : «Quis iste [Col. 0477A] adolescens fuerit, evangelista non dicit.» Item ⁜ (11) : «Neque aliquid vetat intelligi hunc Joannem.» Jeremias in minori Breviario, psalm. XXXVI: «Judaei vim faciebant vel Petro cum dicerent: Nam et tu ex illis es; vel Jacobo, qui cum traderetur, sindone relicta, nudus aufudit.» Super nudo, sub ipso existente, cum super sindonem nullum haberet indumentum. Fortassis enim ad Dominicum dictum tunicam suam, vel aliud indumentum pro gladio emendo dederat, vel pro mutuando posuerat. Quod dicitur: Tenuerunt eum, cum caeteris jam dispersis, eum sequentem invenirent solum, patenter innuitur nequaquam eos fuisse ausos aggredi apostolos dum simul armati Domino assisterent.

Cohors ergo, et tribunus, et ministri Judaeorum, [Col. 0477B] qui apprehenderunt Jesum, ligaverunt eum, et adduxerunt ad Annam primum (Joan. XVIII, 12) . Tribunus cohorti gentili praeerat. Dicitur autem tribunus sive a tribus, vel a tribubus, id est plebibus et minoribus. Tres quippe hujusmodi praelatos dicitur primum Romanus populus sibi praecepisse, ut quemadmodum duces militibus, ita isti praeessent plebibus. Ligaverunt eum tanquam ex consilio illius qui dixerat: Et ducite caute, ne videlicet posset effugere. O caeci! nunquid is qui aurem tam cito restituit, vincula dissolvere non posset, si vellet? Sed vincula sustinet impiorum, ut in omni patientia probatus, vincula solveret peccatorum. Ligatur a servis Dominus ad horam, qui fortem armatum religaret [Col. 0477C] perenniter Satanam. Vinctus ut latro ducitur, humano destitutus auxilio, cui angelorum assistebat multitudo. Primum adducitur ad Annam pontificem, socerum Caiphae, qui videlicet Caiphas erat pontifex anni illius (ibid., 13) . Vices quippe suas diversi pontifices jam facti agebant per diversos annos. Primum ad Annam illudendus ibi adducitur, deinde ad Caipham, tandem ad Pilatum, ut saepius illusus erubescentia confunderetur, saepius afflictus deficere cogeretur. Pontificibus tanquam legisperitis primo praesentatur, ut ab his, qui legem se cognoscere testabantur, secundum legem judicaretur, et ab eis inciperet malitia, per quos potius esset refrenanda. Quamvis Caiphas administraret eo anno pontificatum, non indignatur tamen prius [Col. 0477D] adduci Jesum ad pontificem alium, ut tanto liberius et securius damnaret reum, quanto eum conspiceret jam ab alio damnatum, ut sic in ore duorum testium staret verbum.

Sequebatur autem Jesum Simon Petrus, et alius discipulus. Discipulus autem ille notus erat pontifici. Et introivit cum Jesu in atrium pontificis. Petrus autem stabat ad ostium foris. Exivit ergo discipulus alius, qui erat notus pontifici, et dixit ostiariae, et introduxit Petrum (ibid., 15 et seq.) . Caeteri evangelistae de solo Petro referunt, quod a longe sequeretur Jesum. Qui enim propinquior ei astiterat in captione, et in vindicta ferventior, aurem servi [Col. 0478A] pontificis amputando, cum jam caeteri in fugam dispersi essent, et, ut Marcus refert, adolescens comprehensus, relicta sindone, nudus profugisset, jam tremefactus Petrus a longe Dominum sequebatur, a quo eum penitus separari non petiebatur vis amoris; quia quantumcunque in adversis trepidet Ecclesia per Petrum significata, etiamsi timore in aliquibus membris cogatur eum ad horam negare, fundamentum tamen charitatis non sinit eam periclitari, nec a Christo prorsus separari. Quod vero Joannes refert alium discipulum Petro sequenti Christum fuisse adjunctum, quamvis non exprimat quis ille fuerit, humiliter tamen se videtur innuere. Qui, ut beatus meminit Augustinus, talibus se verbis solet significare, ut videlicet dicat, alius discipulus. [Col. 0478B] Nam et ipse solus, caeteris jam dispersis, una cum Domini matre ei crucifixo astitit, sicut ac ipsemet Joannes scribit. Quod enim Petrus plus Christum diligere et Joannes plus a Christo diligi cum dicitur; et dicitur: majorem eo tempore dilectionem utrumque illi decebat exhibere.

Pontifex ergo interrogavit Jesum de discipulis et doctrina ejus. Respondit ei Jesus: Ego palam locutus sum mundo. Ego semper docui in synagoga et in templo, quo omnes Judaei conveniunt, et in occulto locutus sum nihil. Quid me interrogas? Interroga eos qui audierunt quid locutus sum ipsis. Ecce hi sciunt quae dixerim ego. Hoc autem cum dixisset, unus assistentium ministrorum dedit alapam Jesu, dicens: Sic [Col. 0478C] respondes pontifici? Respondit ei Jesus: Si male locutus sum, testimonium perhibe de malo; si autem bene, cur me caedis? (ibid., 19 et seq.)

Tanquam superfluam et inconvenientem Dominus arguit pontificis interrogationem. Superflua quidem, quia quod palam dictum fuerat, et omnibus notum, documento non eget. Incongrua vero, quia nemo proprio commendandus est testimonio. Unde bene Dominus eos qui audierunt, potius quam se super his censet interrogandos esse. Hoc autem cum dixisset, unus assistens ministrorum, etc. Tanquam contemptor praecepti pontificis, qui de se ad ejus imperium testimonium non dedit, alapa caeditur. Testimonium perhibe de malo, quia ante poenam criminis testes sunt inducendi. Principes autem sacerdotum [Col. 0478D] et omne consilium quaerebant falsum testimonium contra Jesum, ut eum morti traderent. Et non invenerunt, cum multi falsi testes accessissent. Novissime autem venerunt duo falsi testes, et dixerunt: Hic dixit: Possum destruere templum Dei, et post triduum reaedificare illud (Matth. XXVI, 59 et seq.) . Tanquam occasionem hinc sumentes, quod dixerat Jesus: Si male locutus sum, testimonium perhibe de malo. Falsos testes inquirunt de maledictis ejus, qui veros inducere non possunt, nec facta ejus arguere. Duo falsi testes, tanquam in ore duorum falsorum veritas staret, falsi esse convincuntur in his quae Domino imponunt. Qui enim dixerat: [Col. 0479A] Solvite templum hoc, nequaquam se illud facturum esse vel facere posse praedixerat, sed hoc ab illis potius esse faciendum innuerat, non quidem de templo manufacto, sicut illi mentiebantur, sed de templo corporis sui morte per eos dissolvendo. Et surgens princeps sacerdotum ait illi: Nihil respondes ad ea quae isti adversum te testificantur? Jesus autem tacebat, et princeps sacerdotum ait illi: Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis si tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XXVI, 62 et seq.) . Surgens pontifex, et impatiens, cum non inveniret locum calumniae, motu corporis indicat insaniam mentis, et provocat ad respondendum, ut quamlibet occasionem accusandi inveniat. Tacet Dominus ad objectum testimonium, quod tam manifeste falsum nulla ex [Col. 0479B] occasione vel responsione censet dignum. Quod et pontifex intelligens adjurando eum extorquere nititur blasphemiam, qua manifeste convinci videatur, et summae falsitatis reus, summam profitens veritatem. Adjuratus Dominus per Deum vivum ne tantae majestatis laesae reus fieret, veritatem profitetur, pro veritate damnandus, qui et ipsa est veritas. Dicit itaque illis Jesus . . . . . (Caetera desunt. )

Quanta devotione Dominicae crucis venerationem prosequi debeamus, beatus Apostolus ad Galatas scribens diligenter declarat: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI, 14) . Tanto quippe amplius crux Dominica, in qua sumus redempti, a nobis est glorificanda, quanto verius ex hoc genere redemptionis homo redemptus gloriari valet. Quid est autem gloriari, nisi quemcunque se aliquid magnum et pretiosum aestimare? In nullo autem quaelibet res quanti sit ita cognosci potest, sicut in pretio ejus. Sic et homo quanti fuerit apud Deum, quantam semper sollicitudinem divina super eum gesserit clementia, quantaeque pietatis visceribus eum sit amplexatus, pretium ipsum pro redemptione hominis datum patenter insinuat. Quod diligenter Apostolus intuens, et de hoc singulariter glorians, sicut supra meminimus, ait: Mihi autem absit gloriari, etc. Ac si patenter dicat: Glorientur alii in quocunque voluerint, pretiosos [Col. 0479D] se aestiment quibuscunque divitiis vel honore; mihi autem absit gloriari nisi in hoc redemptionis meae genere, quod apud infideles ignominiosius judicatur et vilius. Quo enim Dominus indigniora pro homine sustinuit, digniorem apud se et gratiorem eum haberi demonstravit. Nullum autem patibulum exsecrabilius cruce antiquitus censebatur, nulla mors adeo turpis et detestabilis judicabatur. Unde et hoc genus patibuli non solum ad poenam Christi, verum etiam ad ignominiam impii eligere decreverunt, sicut ante per Sapientiam de ipsis prophetatum fuerat dicentibus: Morte turpissima condemnemus eum (Sap. II, 20) . Et Apostolus, cum dixisset: Factus obediens usque ad mortem (Philip. II, 8) , [Col. 0480A] quasi parum hoc videretur, nisi etiam ipsum genus mortis tanquam abominabile determinaret, statim adjecit: mortem autem crucis (ibid.) . Quod est dicere non solum usque ad mortem, sed usque ad tam ignominiosam mortem, qua specialiter blasphemi, hoc est qui in aliquam blasphemiam Dei praesumebant, puniebantur. Unde et Domino improperantes quod se Filium Dei diceret aiebant: Blasphemavit. Quid adhuc desideramus testes? (Matth. XXVI, 65) . Et quasi hoc genus mortis ex blasphemia promeruisset, exclamabant: Crucifigatur! (Matth. XXVII, 23.) De quo etiam genere mortis, quam detestabile videretur, et divina maledictione plenum, Deuteronomii liber his verbis profitetur: Quando peccaverit homo quod morte plectendum est, et adjudicatus [Col. 0480B] morti appensus fuerit in patibulo, non permanebit cadaver ejus in ligno, sed in eadem die sepelietur, quia maledictus a Deo qui pependit in ligno: et nequaquam contaminabit terram tuam, quam Dominus dederit tibi in possessionem. (Deut. XX, 22 et seq.) Cujus quidem capituli memor Apostolus, cum Galatis scriberet, ait: Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum, quia scriptum est: maledictus omnis qui pendet in ligno (Gal. III, 13) .

Ex his itaque verbis liquide monstratur quam ignominiosum crucis patibulum apud Judaeos praecipue habebatur, qui solam litterae superficiem, non mysticos sensus in lege perquirunt. Sed quid est magis absurdum, quam omnes eos divinae maledictionis [Col. 0480C] damnatione dignos credi, qui hoc genere mortis potius quam alio puniantur? Non enim modus poenae, sed lapsus culpae reum efficit. Unde et scriptum est: Justus qua morte praeoccupatus fuerit, in refrigerio erit (Sap. IV, 7) . Sin autem velamen Moysi detrahentes revelata facie legem interius speculemur, convenienter hanc maledictionem tam singulis hominibus per culpam quam ipsi Christo per poenam poterimus applicare. Pro peccato quippe priorum parentum, quod in ligno vetito commissum est, omnes inde damnationem incurrimus, et tanquam in ligno morimur, qui cum originali peccato nascimur, juxta quod et Dominus Adam increpans, et quasi maledictionis sententiam intorquens, ait: [Col. 0480D] Maledicta terra in opere tuo (Gen. III, 17) . Omnes itaque, sententiam hanc damnationis ab Adam contrahentes, quasi cadaver sine vita nascimur et permanemus, antequam ex aqua et spiritu renati, ab hac animae morte vivificemur. Cadaver autem suspensione ligni mortuum eadem die sepeliri praecipitur, quia in hac ipsa vita praesenti qua nascimur, consepeliendi Christo per baptismum sumus; ne videlicet terra nostra contaminetur, hoc est, ne in contagio terrenae generationis remaneamus, si regenerati specialiter non fuerimus. Bene itaque dicitur maledictus a Deo qui pendet in ligno, quia etsi nondum propria incurramus peccata, illud tamen unum quod originale dicitur peccatum in ligno, ut dictum est, scientiae boni et mali commissum ad damnationem [Col. 0481A] nostram sufficit, cui divino judicio deputati sumus, et ob hoc a Deo quadam maledictione percussi. Quae quidem maledictio, et in Christum retorquetur per poenam, quem percussum a Deo et attritum propter scelera nostra Propheta longe ante praedixerat. Et sicut caeteri in ligno, ut dictum est, mortem animae incurrerunt, sic iste mortem corporis, ut per hanc ab illa nos liberans, maledictionem nostram in benedictionem converteret. Unde et Apostolus cum praemisisset: Factus pro nobis maledictum, sicut scriptum est (Gal. III, 13) , statim adjecit, ut in gentibus benedictio fieret. Sicut ergo in ligno, id est pro transgressione ligni vetiti, Christus corporaliter est mortuus, ita et corporaliter per poenam a Deo maledictus, hoc est ex sententia Dei poenae huic deputatur. [Col. 0481B] Hinc enim et peccata nostra suscepisse seu portasse dicitur, hoc est peccatorum nostrorum poenam tolerasse, et sic quodammodo nostrae maledictioni communicasse. Cujus quidem poenam vel passionem, qua perductus est ad mortem, si per singula revolvamus, reperiemus ea quae mortem praecesserunt, longe graviora et intolerabiliora morte ipsa fuisse. Imminente quippe passionis articulo, in tantum animam ejus anxiatam legimus ut sudor ejus fieret tanquam guttae sanguinis decurrentis in terram. Qui enim noverat quantus passionis dolor in illa dissolutione corporis et animae futurus esset, mirabile non est si, juxta infirmitatem assumptae humanitatis, hanc supremam passionem amplius horreret. Captus autem postmodum et tentus, [Col. 0481C] et insuper, Joanne referente, vinctus, ad sacerdotes primum adductus est, ubi, sicut Marcus meminit, coeperunt quidam conspuere eum, et velare faciem ejus (Marc. XIV, 53) , et, ut scribit Matthaeus, in eam conspuere, et tam colaphis quam alapis ipsum caedere, atque illudere dicentes: Prophetiza nobis, Christe, quis est qui te percussit? (Matth. XXVI, 67.) Ubi inter caetera, cum a pontifice interrogaretur de discipulis suis et doctrina ejus, et ipse respondisset: Ego palam locutus sum, etc., unus assistens ministrorum dedit alapam ei, dicens: Sic respondes pontifici? (Joan. XVIII, 20, 32) . Haec autem in nocte captionis suae constat in eum facta esse. Mane autem facto, de concilio sacerdotum [Col. 0481D] ad Pilatum praesidem ipsum adhuc vel iterum vinctum perduxerunt. Quo adducto, ut Matthaeus ait (Matth. XXVII, 11) , stetit ante praesidem. Stetit, inquam, ut dictum est, ligatus, potius quam sedit, ut videlicet in utroque, tam statione scilicet quam ligatione eum affligerent. Quanta autem constantia illic persisteret, patenter ostenditur, ubi interrogatus a Pilato, responsum ei non reddebat. De qua ejus confidentia, et quasi de suo contemptu Pilatus admirans: Nescis, inquit, quia potestatem habeo crucifigere te, et potestatem habeo dimittere te? (Joan. XIX, 10.) Qui etiam a Pilato ad Herodem missus, cum multis ab ipso quoque interrogaretur sermonibus, nihil ei respondebat. Unde tam ab ipso quam ab exercitu ejus spretus et illusus est, veste alba indutus, [Col. 0482A] et sic ad Pilatum remissus (Joan. XVIII, 25) .

A principibus itaque interrogatus, qui ad eum liberandum plurimum poterant, responsione sua dignos eos non censuit; qui tamen, ut supra meminimus, a ministro pontificis percussus, blandam ei responsionem non negavit, dicens: Si male locutus sum, perhibe testimonium: si autem bene, cur me caedis? (Joan. XVIII, 25.) Quanta denique apud Pilatum sustinuerit, non ignoramus. Qui cum tertio, ut Lucas meminit, eum innocentem esse confessus esset (Luc. XXIII, 14) , idque ipsum ex ablutione manuum demonstraret, ipsum tandem flagellavit, quasi illud implens quod antea dixerat: Corripiam eum et dimittam (Luc. XXIII, 22) , ut sic saltem ad misericordiam Judaeorum flecteret saevitiam. [Col. 0482B] Quod cum efficere non posset, caesum eum flagellis tradidit eorum voluntati. Tunc milites, ut Matthaeus refert, suscipientes eum, congregaverunt ad eum universam cohortem (Matth. XXVII, 27) . Quibus quidem congregatis, et hoc ei objicientibus et improperantibus quod se regem faceret, quasi in modum regis illudentes ei, exutum vestimentis suis vili purpura induerunt, et pro diademate spinis coronaverunt, et pro sceptro arundine ipsum insignierunt, et genu flexo, ipsum quasi regem salutantes, ac dicentes: Ave, rex Judaeorum (Matth. II, 29) , simul et in faciem ejus iterum spuebant, et caput ejus arundine percutiebant. Item Pilatus, ut Joannes refert, exiens ad eos, ipsum secum tam crudeliter tractatum adduxit, tentans utrum ex hoc si [Col. 0482C] quomodo eorum duritiam mollescere posset, et ad pietatem inclinare. Ad quos quidem egressus: Ecce, inquit, adduco eum vobis foras, ut cognoscatis quia in eo causam non invenio (Joan. XIX, 4) . Exiit ergo Jesus portans spineam coronam, et purpureum vestimentum, et dicit eis: Ecce homo (ibid., 5) . Ac si diceret: Ecce quod humanae infirmitatis est, in me vobis apparet, non quod divinae fortitudinis. Postquam autem, ut praedictum est, illuserunt ei, exuerunt eum purpura, et induerunt vestimentis suis quibus iterum nudaverunt eum, cum crucifigendus esset: quae postea invicem partiti sunt, sicut Joannes commemorat. Susceptus tandem ut ad crucifigendum duceretur, ipsum quoque crucis patibulum [Col. 0482D] gestare compulsus est, ut nec interim ei parceretur, ipso crucis pondere prius afflictus quam in ea crucifixus. Qui, cum pro vinculis suis vel pro praedictis afflictis expedite vel celeriter non gestaret, moras mortis ejus impii non ferentes, quemdam alium Simonem nomine crucem coegerunt portare. Crucifixus denique ad summam ejus ignominiam inter latrones constituitur, ut ex similitudine poenae simul reus crederetur culpae. Poena autem hujus patibuli quanta sit, nemo est qui possit ignorare. Quae tanto prolixior est, nec statim suspensum interimit; quanto ejus passio gravior diutius affligit. Quid etiam hoc patibulo gravius, ubi totum corpus ita clavis confixum extenditur, ut non minus ex pondere suo, quam ex ipsa fixura clavorum susspensus [Col. 0483A] crucietur? Unde recte hoc unum mortis patibulum, crux a cruciando cognoscitur dictum.

Ecce seriem Dominicae passionis, prout memoriae occurrit, ex evangelicis collegimus scriptis; quae super singula, ut dictum est, consideremus, ea quae mortem praecesserunt ipsa morte profecto graviora, vel intolerabilia, fuerunt. Unde nec ut moreretur, frangi ei crura sicut latronibus vel lancea vulnerari necesse fuit, qui ad celerem mortem ex tot et tantis, quae ante crucem tulerat, perductus est. Conferant martyres quae passi sunt, et videant in comparatione Dominicae passionis nulla esse vel parva quae passi sunt. Unde et bene in ejus persona suspirantis Jeremiae lamentatio proclamat: Attendite et videte si est dolor similis sicut dolor meus [Col. 0483B] (Thren. I, 12) . Attendant hoc mulieres, et, ut Ezechiel meminit, facta voce supra firmamentum, stent animalia, et submittant alas suas (Ezech. I, 25) . Quid autem firmamentum aliud, quam beati angeli, caeteris corruentibus confirmati, est intelligendum? Qui cum nobis adhuc mortalibus dignitate quadam sint superiores, longe tamen supra eos Deus homo praeeminet. Fit autem quandoque nobis vox de firmamento, cum videlicet de illa beatitudine angelorum, quae nobis promittitur, aliquid praedicatur, vel interiori verbo mente concipitur. Desuper firmamentum alia fit vox, cum ea quae Deus pro nobis humanitus gesserit, corporis vel mentis auribus concipitur: quod profecto cum fit, quasi in admiratione vel in timore sancta stant animalia, et [Col. 0483C] alas deponunt, dum in consideratione tantae rei propriae virtutes illis vilescunt. Cum autem de firmamento, ut dictum est, aliquid audiunt, quasi erectas adhuc alas habent, quia pro magno vel mirabili non ducunt, quod per tot agones ad illam angelorum beatitudinem perveniunt, quam illi per Dei gratiam humilitate servata perceperunt.

Ecce martyres multa propter Deum passi, et in magnis virtutibus probati, plurimam gloriandi occasionem viderentur adepti, nisi occurreret Dominum vel tanta vel majora pro ipsis fuisse passum. Quod profecto dum occurrit, statim, ut dictum est, submittunt alas, pro nihilo ducentes quae passi sunt servi in considerationem Dominicae passionis. [Col. 0483D] Quae tanto gravior ac miserabilior, quanto ignominiosior exstitisse probatur. Ut enim omittamus caetera, quis tam turpiter, quis tam diu illusus, ut ipse? De captione quippe primum ad Judaeos adductus, post tot colaphos et alapas, quos velata facie suscepit, impiis improperantibus ut prophetaret, ita est consputus et sputis deformatus, ut, juxta Isaiam, non esset ei species neque decor, et pro tanta vilitate novissimus omnium videretur virorum (Isa. LIII, 2) . Qui et inde postmodum Pilato praesentatus, hanc quoque injuriam cum caeteris ibidem sustinuit. Quis unquam martyrum ita sputis oblitus et deformatus injuriari legitur? Quis toties illusus modo apud Judaeos, modo apud Pilatum vel Herodem, nunc exspoliatus, nunc indutus [Col. 0484A] suis vel alienis vestibus, et per tot loca tam impie distractus, ut ab omnibus magis illuderetur? quis denique sanctorum ipsum, quo necandus esset, patibulum bajulare compulsus est? Quid ad hoc, fratres, recogitare, vel dicere valemus, nisi illud propheticum in nobis semper ingemiscere: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? (Psal. CXV, 12) et pro viribus nostris ad vicem tantae charitatis ejus reddendam nos praeparare, sicut et subditur: Calicem salutaris accipiam, etc. (ibid.) . Quod quia virium nostrarum non est, ut calicem salutaris accipiamus, hoc est passioni Jesu patiendo communicemus, et nostram quoque crucem bajulando, eum sequamur; ipse sua gratia nobis conferat, ad honorem cujus ipsam, qua [Col. 0484B] redempti sumus, crucem die veneramur hodierna. Amen.

Quantum ad devotionem vel honorem feminarum paschalis exsultatio solemnitatis pertineat, tam Veteris quam Novi Testamenti paginae testantur. Veteri quippe Pascha in Aegypto a populo Dei primum celebrato, et ea nocte per submersionem Aegyptiorum fidelibus liberatis, canticum gratiarum non solum viri, sed etiam feminae, ut Exodus narrat, Domino persolvunt. Scriptum quippe ibidem est: Tunc cecinit Moyses et filii Israel carmen hoc Domino, et dixerunt: Cantemus Domino, gloriose enim, etc. (Exod. XV, 1) . Ubi et de cantu quoque [Col. 0484C] feminarum seorsum adjungitur: Sumpsit ergo Maria prophetissa, soror Aaron, tympanum in manu. Egressaeque sunt omnes mulieres post eam, cum tympanis et choris, quibus praecinebat, dicens: Cantemus Domino, gloriose enim, etc. (ibid., 20) . Quod quidem feminarum canticum quanto mysterio plenum describatur, diligenter attendite. Hic quippe Maria, quae choro illi feminarum praecinebat, quae cum virum habuisse non legatur, virgo intelligitur, ut non solum voce cantici, sed etiam privilegio dignitatis praeiret caeteris, non solum cantasse memoratur, sicut Moyses vel populus, sed etiam prophetes esse describitur, et tympanum in manu tenuisse. Quid enim prophetes, nisi videns interpretatur? [Col. 0484D] Cum visionem autem, id est revelationem cantat, cui verborum quoque mysteria Dominus revelat; cum in illa videlicet populi liberatione, et hostium submersione non tam corporum salutem attenderet, quam animarum figurari prospiceret, quam quotidie in sacramento baptismatis divina operatur gratia. Tympanum autem quod manu gestabat, mortificationem carnis insinuat, quam habebat in opere, quo ejus canticum Deo magis esset acceptum. Unde et Psalmista in tympano Deum laudare nos adhortans, ait: Laudate eum in tympano, etc. (Psal. CL, 4) . Saepe, autem tympanum in ore magis quam in manu habemus, cum sanctorum mortificationem carnis ita praedicamus, ut eam opere non imitemur. Tanto diligentius Mariae cauticum [Col. 0485A] describitur, quanto ipsum devotius et Deo gratius fuisse intelligitur.

Quod si Novi quoque Testamenti revolvamus seriem, et in hac Maria et caeteris cum ea feminis alteram Mariam, et cum ipsa devotas feminas, quibus primum Dominus suae resurrectionis gaudium exhibuit, competenter intelligamus, reperimus singula his convenienter aptari. Illa quippe prophetes memoratur, haec apostolorum apostola dicitur. Illa corporale tympanum sumpsit, haec spiritale habuit. Quo enim haec viventem Dominum amplius dilexerat, super ejus morte amplius afflicta, et quasi mortificata fuerat. Unde et prima de resurrectione consolationem meruit, quae de ejus morte amplius anxia et moesta fuit. Apostolorum [Col. 0485B] autem apostola dicta est, hoc est legatorum legata: quod eam Dominus ad apostolos primum direxerit, ut eis resurrectionis gaudium nuntiaret. Maria illa caeteris in cantico praecinebat, et haec ante alias, gaudio resurrectionis primo est potita; et haec prima nuntiando praecinit quod prima viderat. Post ipsam vero, ad caeteras feminas hoc gaudium resurrectionis priusquam ad apostolos vel quoslibet viros pervenit. Quas etiam Dominus ad apostolos dirigens ait: Ite, nuntiate fratribus meis ut eant in Galilaeam (Matth. XXVIII, 10) . Ubi praeposterus quidem ordo beatior et honorabilior pensandus est. In veteri quippe Pascha praedicti viri primitus, etiam postmodum feminae cecinisse memorantur; in nostro autem Pascha, hoc est Dominicae [Col. 0485C] resurrectionis die, spiritale canticum exsultationis de apparitione resurrectionis prius feminae quam viri adeptae sunt. Pascha autem Hebraice, phase Graece, Latine transitus dicitur. In veteri quippe Pascha, Dominus per Aegyptum transiens, primogenitis interfectis, et per transitum maris Rubri populum suum liberans, de nomine transitus hanc solemnitatem insignivit (Exod. XII) . Praesens quoque Dominicae resurrectionis dies non incongrue Pascha dicitur. Ipsa quippe immutatio humanae naturae de mortalitate ad immortalitatem, de corruptione ad incorruptionem, quidam in Christo transitus et motus fuit. Transit quippe in aliam statim, et quodammodo movetur, quia in aliud quam [Col. 0485D] prius fuerat, commutatur; veluti cum quod mortale erat fit immortale, et quod corruptibile et passibile sive mutabile in contrarium vertitur.

Hunc quidem transitum et evangelista considerans: sciens, inquit, Jesus, quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, etc. (Joan. XIII, 1.) Quid enim nomine Patris, nisi potentia divinae majestatis exprimitur? In hoc autem mundo, hoc est in praesenti vita aerumnosa et misera, quasi impotens et infirmus secundum fragilitatem assumptae humanitatis exstiterat, et quasi a Patre, hoc est divinae potentiae virtute se humiliando descenderat, ac quodammodo recesserat, minor etiam [Col. 0486A] angelis in hoc effectus. Nunc autem in resurrectione omnem hanc infirmitatem deponens, ad Patrem ascendere vel transire dicitur, cum jam in se nihil infirmitatis vel potentiae retinet, sed totum quod habet, potentiae ac virtutis est, ut quasi jam totus in Deum transit, qui jam non, ut caeteri homines, homo proprie, id est animal rationale mortale dicendus est. Quod et beatus Apostolus diligenter attendens, cum electionem suam a caeteris apostolis distingueret, ad Galatas scribens, ita exorsus est: Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum Patrem qui suscitavit eum a mortuis, etc. (Galat. I, 1.) Caeteri quippe apostoli, ut beatus meminit Augustinus ⁜ (12) , a Christo tanquam homine, id est adhuc [Col. 0486B] mortali, sunt electi. Hic vero postmodum Christo jam quasi toto Deo facto, id est jam divinitus magis quam humanitus in perpetuum vivente, singularem sortitus est electionem. Quod quidem, ut ita dicam, deificationem, et immortalitatis gloriam statim Apostolus exponens, ait: Qui suscitavit eum a mortuis. Et attende quod juxta hanc immutabilitatis et stabilitatis gloriam, quam a die resurrectionis in Christo humanitas est adepta, non incongrue tam dies ipsa resurrectionis quantum ascensionis Domini, quae jam non de mortali et mutabili, sed de immortali et immutabili celebrantur, feriarum variationem non habent, sed in eadem feria semper observantur. Caeterae vero Christi solemnitates a die Conceptionis [Col. 0486C] ejus usque ad Pascha, sicut et sanctorum quaelibet festivitates per ferias variantur, ut modo videlicet in prima feria, modo in secunda vel in alia celebrentur.

Solet nonnullos movere, cur dies Dominicae passionis, quae maxime nostram operata est salutem, celebritatis non habeat exsultationem, sed in moerore potius quam in laetitia peragatur, praesertim cum singulorum passionibus sanctorum festivam jocunditatem Ecclesia persolvat. Ad quod respondendum arbitror pro Dominicae resurrectionis gloria, quae tertio die passioni succedit, diligenter ab Ecclesia id esse constitutum, ut quo major praecesserit in nobis de passione Domini compassio, gratior de resurrectionis [Col. 0486D] gloria sequatur exsultatio. Unde et paschalis solemnitatis laetitiae non solum proximum moestitiae biduum praeponitur, verum etiam totius quadragesimae abstinentia praemittitur. In qua quidem quadragesima, voces illae gaudii: Alleluia, Gloria in excelsis Deo, et apud clericos etiam: Te Deum laudamus, reticentur, et paschalibus gaudiis reservantur, ut eo tunc gratiores sint quasi novae, quominus antea fuerant usitatae. Constat quippe quadragesimam Dominicae abstinentiae, ad cujus exemplum vel imitationem nostra est instituta, nequaquam eo tempore exstitisse, quo nunc nostra peragitur, sed a die Theophaniae ipsa incoepisse, [Col. 0487A] ipsumque Dominum post baptismum statim ad desertum transiisse, sicut Marcus commemorat, ibique quadraginta dierum et noctium abstinentiam habuisse (Marc. I, 13) ; non in diebus proximis Paschae, sicut nunc nostra fit quadragesima; ea quam diximus congrua dispensatione, ut videlicet ea gratior Dominicae resurrectionis exsultatio fiat, quo major abstinentiae maceratio, vel poenitentiae praecessit afflictio. Quid igitur mirum, si et biduum illud Dominicae passionis ac sepulturae in luctu compassionis praecipue ducimus, ut post fletum gratior habeatur risus, nec jam Dominicae pressurae recordemur, resurrectionis gloria superveniente? Unde et Apostolus: Etsi Christum noverimus secundum carnem, sed jam non novimus (II Cor. V, 16) . Ac si [Col. 0487B] aperte dicat: Et si olim corpus Christi carnale, hoc est infirmum ac passibile seu mortale fuisse non dubitemus, jam ipsum quasi spirituale factum novimus; nec jam tam infirmitatem illam quae praecessit, quam gloria resurrectionis, quae subsecuta est, attendimus. Quae quidem gloria si in ipsis quoque membris Christi, sicut in ipso capite jam esset completa, nequaquam eorum passiones vel dormitiones solemnem haberent celebrationem. Cum enim, inquit Apostolus, venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII, 10) . Perfecta autem glorificatio sanctorum in resurrectione est futura, ubi tunc singulis erunt geminae stolae, quibus jam datae sunt singulae. Adeo autem propter excellentiam resurrectionis proximae dies crucifixionis [Col. 0487C] solemnitatem non habet, quod ubi Paschae solemnitas imminet, festiva jocunditate crucis venerationem celebramus, quod totum ad Dominicae passionis honorem pertinere dubium non est, propter quam solummodo haec tota reverentia cruci exhibetur. Unde et hymni vel caetera quae de passione sunt, ibidem decantantur.

Illud quoque non praetermittendum aestimo, primitias dormientium Christum ab Apostolo dictum esse (I Cor. XV, 20) , quod primus in hanc immortalitatis gloriam surrexerit. Nam etsi plures ante eum, vel ab ipso, vel a prophetis suscitati sunt, iterum mortui esse non dubitantur. Illi quoque, quos in testimonium suae resurrectionis suscitatos [Col. 0487D] Evangelium narrat, cum dicitur: Et petrae scissae sunt, et monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum qui dormierant surrexerunt, et exeuntes de monumentis post resurrectionem ejus, venerunt in sanctam civitatem, et apparuerunt multis (Matth. XVII, 51, 52) ; nequaquam ex his verbis intelligendi sunt ipso die Dominicae crucifixionis resurrexisse, sed tunc tantum in fissura petrarum eorum sepulcra aperta fuisse, et postmodum, ipso die resurrectionis, post ejus resurrectionem suscitatos esse, et statim in civitatem venisse, et fidelibus apparuisse. Quod itaque dicitur, exeuntes de monumentis, post resurrectionem ejus, manifeste indicat, non ante, eos resurrexisse. Quod igitur evangelista et apertionem sepulcrorum, et resurrectionem eorum, breviter et [Col. 0488A] succincte commemorat, quasi simul facta sint, per anticipationem rei futurae narrationem suam breviavit. Notandum quoque ad gloriam Dominicae sepulturae, de qua Isaias praecinit: Et erit sepulcrum ejus gloriosum (Isa. XI, 10) , non minimum profuisse tam horum fidelium quam caeterorum sanctorum sepulturas, qui Jerosolymis fuerant, ita nunc occultas esse, ut ubi fuerint ignoretur, nullasque ibi reliquias sanctorum ibidem tumulatorum apparere: sed omnes inde vel asportatas esse, vel Deum eas occuluisse, ut tota celebratio honoris Dominico vacet sepulcro.

Quoniam vero infidelium multi in tantum de resurrectione hominum dubitant, ut nullatenus corpora nostra in pulverem reducta, et dissoluta iterum [Col. 0488B] suscitari aestiment posse, decrevit divina pietas non solum verbis, verum etiam rerum exemplis hanc nobis exhibere, ne quod in minimis saepius operatur natura, nonnunquam in maximis facere divinae potentiae dubitetur gratia. Nemo quippe est qui phoenicis naturam cognoverit, et quam ei gloriam saepius morienti et suscitatae divina gratia contulerit, qui de nostra quandoque resurrectione futura diffidere debeat. Cujus quidem avis naturam et resurrectionis modos si ad Christum mystice referamus, convenienter singula ei convenire videbimus. Haec quippe avis quia unica esse perhibetur, nec masculini, nec feminini sexus esse cognoscitur, et quia pullos non generat, nequaquam nidificat. Quae cum sibi mortem post annos plurimos imminere [Col. 0488C] praesenserit, struem quamdam et domunculam sepulcri ex ramusculis aromaticis vel ipsis aromatibus sibi praeparat, tanquam fetorem cadaveris sui per fragrantiam exprimere satagat. In hanc itaque aromatum structuram se conferens expirare dicitur, et sole desuper aestuante, et aromata ipsa calefaciente, combustus in cinerem solvitur. Unde post aliquot dies, in modum apis suscitatus, paulatim alas et plumas induens in pristinum redit statum. Quae singula nulli tam congrue ut Christo videntur convenire. Quod enim unica est avis, nec parem vel dignitate vel coitu cognoscit, tam excellentiae quam virginitati Christi pulcherrime aptatur. Quis enim unicus et dignitate singularis ita ut Christus? In [Col. 0488D] quo quoque nec masculum, nec feminam Apostolus esse dicit (Gal. III) : quia in Christi corpore, quod est Ecclesia, nullam dignitatem diversitas sexuum operatur; nec sexuum qualitatem, sed meritorum Christus attendit. Nidum haec avis ut caeterae non curat, et Filius hominis ubi caput reclinet non habet (Luc. II, 58) ; nec etiam in proprio, sed in alieno natus est. Sepulcrum sibi praeparat, quo et aromata congregat. Et Dominus ipse per Joseph sive Nicodemum (Matth. XXVII, 57) tam sepulcrum sibi quam aromata praeparavit, quibus ipse hanc devotionem inspiravit. Concrematio quoque phoenicis a Christi mysterio non discrepat, in cujus typo carnes paschalis agni non elixae, sed assae praecesserunt. Resurgens phoenix formam apis induit, quae corruptionem [Col. 0489A] carnis nescit; quia in illa resurrectionis gloria neque nubent neque nubentur, sed erunt sicut angeli Dei in coelo (Matth. XXII, 30) . Quam quidem gloriam et vos, Christi virgines, jam in terris adeptae, nec tam humane quam angelice viventes, tanto hujus solemnitatis diem devotius colite, quanto eam, ut ante praefati sumus, ad excellentiam vestri honoris amplius pertinere constat.

Praesentes Rogationum, id est orationum dies ex ipso quoque nomine suo nos nunc praecipue ad orationem invitant. Constat autem inter universas orationes [Col. 0489B] eam tam dignitate quam utilitate praeminere, quae ab ipso Domino discipulis tradita Dominica inde est appellata, et ob hoc a fidelibus potissimum frequentanda, ut de ipsa praecipue Jacobus videatur dixisse: Multum enim valet oratio justi assidua (Jac. V, 16) . Quantum autem valeat et possit oratio justi, illud Hieronymi super Jeremiam manifeste declarat, Domino ad prophetam dicente: Tu autem noli orare pro populo hoc, et non obsistas mihi, quia non exaudiam te (Jer. VII, 16) .

Hieronymus ⁜ (13) : «Quod autem dicit: Et non resistas mihi, ostendit quod sanctorum oratio irae Dei possit resistere. Unde et loquitur ad Moysen: Dimitte me, ut percutiam populum istum, et faciam te in gentem magnam (Exod. XXXII, 10) .» Quod si [Col. 0489C] tantumdem oratio sanctorum posse habeat, utpote Moysis vel Jeremiae, quid de ipsa Domini sperandum est oratione, quam ipsemet dictavit, ipse misericorditer instituit, ut sic ejus iram vertamus in misericordiam? Sed quoniam orationis fructus aut nullus est, aut parvus, quam devotio intelligentiae non comitatur, cum cordis potius quam oris sit inspector Deus, juvat orationis hujus praecipue sensum aperire, ut eo magis fructuosa sit orantibus, quo devotius intellecta dicatur. Quod quidem Apostolus diligenter attendens, Corinthiis ait: Nam si orem lingua, spiritus meus orat, mens autem, anima mea sine fructu est. Quid ergo? orabo spiritu, orabo et mente. Psallam spiritu, psallam et mente (I Cor. XIV) . Lingua tantum sine spiritu orat vel psallit, qui flatu suae prolationis verba tantum format quae non intelligit. Mente insuper hoc agit, qui intellectum applicat his quae dicit. Unde et illud est beati Benedicti ⁜ (14) : «Sic stemus ad psallendum, ut mens nostra concordet voci nostrae.»

In tantum autem verborum intelligentiam Apostolus commendat, ut nihil in Ecclesia dici permittat, quod non comitetur intelligentia. Alioquin eos pro insanis habendos judicat, qui quod praedicant prophetare, hoc est exponendo interpretari, minime sufficiunt; aut benedictionibus, quas non intelligunt, amen supponunt. Sic quippe consequenter [Col. 0490A] adnectit: Si ergo conveniat universa Ecclesia in unum, et omnes linguis loquantur, intrent autem idiotae aut infideles, nonne dicent quod insanitis? (I Cor. XIV, 23.) Idem supra: Caeterum, si benedixeris spiritu, quis supplet locum idiotae? quomodo dicet amen super tuam benedictionem? quoniam quid dicas nescit. Nam tu quidem bene gratias agis, sed alter non aedificatur (ibid., 16) . Et post aliqua de universis quae in Ecclesia dicuntur concludens, ait: Quid ergo? cum convenitis, omnia ad aedificationem fiant (ibid., 26) . Et ad Ephesios: Implemini, inquit, Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritalibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino (Ephes. IV, 25) . Et quisque ei loqui proprie dicitur, a quo ejus verba [Col. 0490B] intelliguntur, cum hoc unum sit verborum officium ut in auditore generent intellectum. Tunc itaque nobismetipsis loquimur, cum ex his quae dicimus intellectis devotionem excitamus mentis: et tunc corde pariter et ore psallimus, cum quod exterius profertur, interius per intelligentiam capitur. Quid autem magis ridiculum, quam cum aliquid orando petimus, quod oramus ignoremus? nec utrum salubria sint vel nociva discutere valemus? Duabus denique causis, verbis quoque Domini constat orandum, ut hoc videlicet ad ejus honorem et ad nostram fiat utilitatem. Ad ejus quidem honorem, cum quod ab ipso postulamus, ab ipso potius quam a nobis hoc esse fateamur quod petimus; et ejus gratiae potius quam virtuti nostrae [Col. 0490C] hoc acceptum tribuamus. Ad utilitatem quoque nostram verba quoque commendantur, cum intellecta devotionem excitant, et compunctionem generant, ut eo facilius audiantur a Domino, quo devotius proferuntur a nobis. Solet quippe dolentium hoc esse naturale vel quasi proprium, ut cum hoc unde dolent verbis exprimunt, ipsa in eis verba dolorem accendant, et suis querimoniis mens compuncta facile prorumpat in lacrymas ex ipsis suis quas refert miseriis. Sic et poenitentes cum in orationibus suis ea quae commiserunt referunt, ipsa eorum verba quasi quaedam punctiones mentes gementium vulnerant, ut lacrymas inde producant, ut medullatum vel pingue sacrificium offerant.

[Col. 0490D] Constat autem orationem Dominicam tam a Matthaeo quam a Luca conscriptam esse, sed ab illo plenius, qui non solum evangelista, verum et apostolus ipsam ex ore Domini audierit, quando eam Dominus in monte ipsi caeterisque simul apostolis tradidit. Unde nunc eam praecipue nostra prosequitur expositio, quae plurimum auctoritatis, sicut et perfectionis habet, in septem videlicet petitionibus distincta, cum illa Lucae quinque sit contenta, quae non apostolis, sed cuidam discipulo memoratur tradita. Sic quippe in ipso scriptum esse Luca meminimus de Domino: Factum est, dum ipse esset in quodam loco orans, [Col. 0491A] ut cessavit, dixit unus ex discipulis ejus ad eum: Domine, doce nos orare, sicut et Joannes docuit discipulos suos. Et ait illis: Cum oratis, dicite: Pater, sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum, fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, et dimitte nobis peccata nostra, siquidem et ipsi dimittimus omni debenti nobis. Et ne nos inducas in tentationem (Luc. XI, 1) . Matthaeus vero Dominicam orationem apostolis tanquam doctoribus et perfectioribus perfectius traditam, eam interserit sermoni ad eos in monte habito, quem et perfectiorem esse constat quam ille fuerit, quem Lucas refert in campestribus ad turbas factum. Sic quippe scriptum est in Matthaeo, Domino ad apostolos dicente: Cum oratis, [Col. 0491B] non eritis sicut hypocritae, qui amant, in synagogis et in angulis platearum stantes, orare ut videantur ab hominibus. Amen dico vobis, receperunt mercedem suam. Tu autem cum orabis [Vulg. oraveris], intra in cubiculum tuum, et clauso ostio tuo, ora Patrem tuum in abscondito. Et pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi. Orantes autem, nolite multum loqui, sicut ethnici. Putant enim quod in multiloquio suo exaudiantur. Nolite ergo assimilari eis: scit enim Pater vester quid vobis opus sit, antequam petatis ab eo [Vulg. eum]. Sic autem [Vulg. ergo vos] orabitis: Pater noster qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum. Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra. Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie. Et dimitte nobis debita [Col. 0491C] nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Et ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo (Matth. VI, 9) . Diligenter nos Dominus de oratione instruens, non solum verborum pronuntiationem tradit, verum etiam de intentione nos erudit, ut oratio fructuosa nobis esse possit.

Sicut hypocritae, inquit, hoc est non ea intentione qua illos constat orare. Quorum quidem intentionem aperiens, ait: ut videantur ab hominibus potius quam a Deo, dum eis placere appetunt, a quibus sic laudes vel terrena commoda requirunt. Qui ut a pluribus conspici possint, amant, inquit, in synagogis et in angulis platearum, hoc est in publicis conventibus hominum, hoc agere. Non dicit simpliciter [Col. 0491D] eos ibi orare, quia ibi a pluribus videri possunt. Nec dicit in plateis, sed in angulis platearum, quasi conspectum hominum fugere videantur, se in angulis occultando, quem maxime appetunt. Stantes orant potius quam sedentes vel procubantes, ut eo religiosiores putentur, quo se in oratione magis affligere creduntur. Perceperunt, inquit, mercedem orationis ab hominibus in praesenti, non eam postmodum a Deo percepturi. Merces sive remuneratio orationis his redditur, cum laudes humanas vel terrena commoda, quae inde requirunt, adipiscuntur. Tu autem quicunque es, cum orabis, etc. Cubiculum nostrum, in quo requiescimus, mens nostra est, a perturbationibus mundanis semota, ut Deo vacantes puriorem habeamus orationem, tota [Col. 0492A] intentione nostra in eum directa. Ingressi cubiculum, ostium ejus claudimus, ne ab aliis, sed a solo Deo videamur, cum modis omnibus providemus, ne sic per orationem nostram hominibus placeamus, ut Deo displicere mereamur. In abscondito magis quam in manifesto Deus videre dicitur, quia probator cordis et renum, non tam quae fiunt, quam quo animo fiant attendit, nec tam opera quam intentionem remunerat. Orantes autem nolite, etc. Hoc est ne appetatis prolixitatem verborum in oratione, ea qua infideles faciunt intentione. Putant enim, quod quanto prolixior verbis oratio sua fuerit, tanto magis a Deo exaudiri posset, quem non ubique praesentem aestimant, et verbis indigere putant, quibus ei quod volumus insinuemus. Nolite ergo in hac [Col. 0492B] scilicet intentione similes eis fieri.

Pater noster. Octo autem partibus haec secundum Matthaeum oratio distinguitur. Quarum prima pars est invocatio, qua dicitur: Pater noster qui es in coelis. Deinde septem petitiones sequuntur. Tres vero priores ad Deum pertinent, quatuor vero reliquae ad nos. Hujus igitur ordinis intendentes expositioni, ipsum prius oremus Dominum, ut orationis suae nobis conferat intelligentiam, quae ipsam nobis faciat fructuosam. Cum dicit: Pater, potius quam: Domine, nos ei per amorem potius quam per timorem admonet deservire. Timere quippe servorum est, amare filiorum. Unde et Apostolus Christianam servitutem a Judaica distinguens, conversis jam Judaeis aiebat: Non enim subditi estis iterum in timore, [Col. 0492C] sed accepistis spiritum adoptionis, in quo clamamus: Abba, Pater (Rom. VIII, 15) . Notandum vero hoc loco, cum dicitur: Pater, non unam tantum Trinitatis personam intelligi, sed indifferenter ad Deum orationem dirigi, cui communiter a fidelibus per amorem deservitur. Non mediocris videtur benevolentiae captatio, cum eum quem oramus patrem vocamus, quasi ex tam dulci nomine ad paternae dilectionis affectum moveatur, et non tam quod servis quam quod filiis debeat recordetur. Cum dicit unusquisque noster potius quam meus, filium se Dei per adoptionem quod commune multis est, potius quam per substantiam, quod solius Christi est, profitetur. Bene autem haec oratio non singulariter, [Col. 0492D] sed pluraliter ab unoquoque fit, cum dicitur: noster, vel nostrum, nobis vel nos, potius quam meus vel meum, vel mihi vel me, quia tanto facilius impetramus quod postulamus, quanto per fraternae dilectionis affectum alios nobis in orationem sociamus. Qui in coelis es, hoc est per gratiam inhabitas in his qui quasi coelestes sunt, coelum potius quam terram habitantes, et in superioribus, non in infimis constituti. De qualibus Dominus ait: Coelum mihi sedes est (Isa. LXVI, 1) , hoc est anima sublimis virtutibus et desideriis fervens spiritalibus.

Sanctificetur nomen tuum. Post invocationem petitiones adjungit, et quia plus gloriam Dei quam utilitatem nostram quaerere nos convenit (hic quippe [Col. 0493A] finis esse debet in omnibus quae agimus, ut glorificetur Deus), tres istae petitiones, ut diximus, priores glorificationem ejus postulant. Per Ezechielem Dominus de reprobis Judaeis conquerens, et eos increpans, ait: Nomen sanctum meum quod polluistis in gentibus (Ezech. XXXVI, 22) . Quam et Apostolus sententiam inducens, ait: Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, sicut scriptum est (Rom. II, 24) , in hoc ipso, scilicet, ut dictum est per prophetam. Quemadmodum ergo nomen Dei pollui sive blasphemari, hoc est irrideri vel vilificari ab infidelibus videtur, cum perverse agere videret eos qui se populum Dei vocabant: ita econtrario ipsum sanctificatur atque benedicitur, seu laudatur et glorificatur, cum ejus populus sancte ac religiose [Col. 0493B] vixerit, et illud vivendo compleverit, quod ipsemet praecipit, dicens: Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 22) . De qua etiam glorificatione Dei vel sanctificatione divini nominis per eumdem prophetam consequenter Dominus adjungit: Et sanctificabo nomen meum, quod pollutum est inter gentes, quod polluistis in medio earum (Ezech. XXXVI, 23) . Quod etiam qualiter fiat, subsequenter exponit, dicens: Et faciam ut in praeceptis meis ambuletis, etc. (ibid., 27.) Sicut enim quantum in nobis est, inhonoramus Deum, cum ejus praecepta contemnimus; ita et econtrario nostra eum honorat obedientia. Nomen itaque ejus, quod in se sanctum est, in nobis etiam sanctificatur, [Col. 0493C] cum sic sub nomine ejus vivimus, ut ipse, cujus filii esse dicimur, ex vita nostra glorificetur. Ut autem ita nomen ejus sanctificetur in nobis, orandum nobis est ut, expulso a nobis regno diaboli sive peccati, de quo dicit Apostolus: Non regnet peccatum in vestro mortali pectore ad obediendum concupiscentiis ejus (Rom. VI, 12) , regnum Dei adveniat in nobis. Et hoc est quod secundo petimus dicentes: Adveniat regnum tuum, hoc est tuum in nobis ita sit dominium, ut tibi spontaneam in omnibus exhibeamus obedientiam. Quod ut fiat a nobis: Fiat voluntas tua in nobis, quae est tertia petitio. Tua, inquam, quae errare non potest, vel mala esse. Tunc autem voluntatem Dei facimus, cum quod ipse approbat et nobis consulit, implemus. Fiat, inquam, [Col. 0493D] sicut in coelo, et in terra, ut ipsa etiam in coelum convertatur terra. Hoc est sic a carnalibus et terrena quaerentibus illa impleatur, sicut a spiritalibus et coelestia desiderantibus.

Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie. Praemissis, ut dictum est, tribus petitionibus ad honorem Dei pertinentibus, ad quatuor reliquas stylum convertit, quibus quatuor postulantur virtutes, in quibus fidelis animae perfectio consistit: prudentia scilicet, justitia, temperantia, fortitudo. Sicut autem prudentia tam tempore prior est quam natura, ita et ejus petitio prior ponitur, cum dicitur: Panem nostrum, etc., quae est petitio quarta. Sic junge, ut ab omnibus tua voluntas impleatur. [Col. 0494A] Has nobis virtutes impertire, quae perfectionem confirmant animae. Cibus animae est, et spiritalis ejus panis, intelligentia divini verbi, de quo per Moysen dicitur: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. IV, 4) . Hunc panem, id est intelligentiam sacrae Scripturae qui non ruminat, et in eo divisionem ungulae non habet, immundum animal lex judicat, quia nulla est mentis munditia, ubi eorum quae praecipit Deus manet ignorantia. Verbum Dei ruminat, qui ipsum frequenter revolvit, ut diligentius intelligat, sicut scriptum est: Et in lege ejus meditabitur die ac nocte (Psal. I, 2) . Divisio autem ungulae qua incedimus, discretio est quam in verbis divinis habemus; cum videlicet diligenter attendimus, [Col. 0494B] quid juxta litteram sit accipiendum, quid ad sensum mysticum vel moralem sit applicandum. Ex qua quidem intelligentia triplici, dum quasi quibusdam ferculis anima reficitur, vera prudentia illustratur, nec generare potest fastidium ista diversitas ferculorum. Panis autem supersubstantialis hic intelligentia dicitur, quia longe hic cibus animae excellentior est, quam quodlibet substantiale, id est corporale alimentum, quod cum animalibus nobis est commune. Bene ergo nostrum dicit panem istum, hoc est proprium rationalium animarum. Quod dicit hodie, tale est ac si diceret: In hac praesenti vita, hoc nobis viaticum ministra, ne deficiamus in via. Non sine admiratione videtur accipiendum quod apud nos in consuetudinem Ecclesiae venerit, [Col. 0494C] ut cum orationem Dominicam in verbis Matthaei frequentemus, qui eam, ut dictum est, perfectius scripserit, unum ejus verbum, caeteris omnibus retentis, commutemus, pro supersubstantialem, scilicet quod ipse posuit, dicentes quotidianum, sicut Lucas ait; praesertim cum hujus panis dignitas non minus exprimi videatur, cum supersubstantialis dicitur, quam cum quotidianus appellatur. Denique si arbitremur a Matthaeo melius dicendum fuisse quotidianum, quam supersubstantialem, quis hoc praesumptioni non imputet, ut non solum Apostolum, verum etiam Dominum corrigere velimus, cum ille sic eam scripserit, sicut eam audierat apostolis tradi, et ab eis ipsam credimus frequentari, sicut eis est tradita, et ab apostolo in eadem etiam [Col. 0494D] lingua prius scripta?

Quinta autem petitio quae dicitur: Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, aequitatem postulat justitiae. Aequum quippe est, et hoc justitia exigit, ut quales per misericordiam nos exhibemus proximo, talem nobis inveniamus Deum. Debita dicit, poenas pro peccatis debitas. Cum dicit: Sicut et nos dimittimus aliis sua debita, adeo nos ad misericordiam constringit, ut haec oratio a nobis potius ad damnationem quam ad salutem dicatur, si misericordes non fuerimus. Debitores nostros hic dicit, sicut sequentia evangelii patenter insinuant, qui pro his quae in nos commiserunt quodam debito poenae astringuntur, ut pro [Col. 0495A] his scilicet puniri sint digni. Quibus quidem hanc poenam quantum in nobis est remittimus, cum in eis ad satisfactionem paratis, nullam propter hoc vindictam exerceri volumus. Et hoc est nos poenas delictorum ad similitudinem Dei ignoscere, cum illis de illatis injuriis poenitentibus et ad satisfactionem paratis, omnem eis vindictam relaxamus, ut jam eos in nullo penitus pro his punire velimus. Alioquin non sunt digni venia quandiu impoenitentes in sua persistunt malitia, nec debere volumus, ut quandiu tales sint, a poena penitus absolvantur; nec nos velle convenit quod scimus fieri non posse, vel minime convenire. Sed dicis, qua ratione his qui jam vere poenitent, nec in peccato persistunt, poenae pro peccato debeantur, maximae illae [Col. 0495B] quae sunt damnationis aeternae? Aut si jam non debentur, quomodo dimitti possunt? Sed profecto cum nullum peccatum credatur impunitum, nequaquam a debito poenae ipsi etiam poenitentes prorsus sunt absoluti, ut si non damnatoriis, saltem purgatoriis in hac vita, sive in futura, subjaceant poenis. Quarum quidem poenarum, futurae scilicet vitae, quamlibet graviorem esse beatus asserit Augustinus ⁜ (15) , quam quaecunque poena sit vitae praesentis.

Has ergo poenas, quae adhuc poenitentibus debentur, nobis dimitti postulamus, ne de magnitudine ipsarum per impatientiam ad peccata relabamur, sicut illi faciunt, qui supra id quod possunt [Col. 0495C] tentati, succumbunt victi, a quo quidem patientiae defectu, dum probamur in adversitatibus, liberari precamur, cum subditur: Et ne nos inducas in tentationem. Talem temperantiae virtutem rogat, ne suggestionibus voluptatum praebeat assensum. Tale est ergo: Ne inducas nos in tentationem, ac si dicatur, ne permittas nos ita tentari, ut in adversitatibus deficiamus, vel pravis concupiscentiis succumbamus victi. Sed libera nos a malo, hoc est da fortitudinem et robur animi invictum ad adversa quaelibet toleranda, ne motu aliquo vel pusillanimitate declinemus a rectitudine. Notandum vero quod, velut beatus meminit Augustinus in Enchiridion ⁜ (16) , septem has petitiones, quas Matthaeus distinxit, Lucas in quinque, quas posuit, breviter comprehendit. [Col. 0495D] Lucas quippe in duabus primis petitionibus, quas et ipse ponit, hoc est: Sanctificetur nomen tuum, et adveniat regnum tuum, tertiam comprehendit quam Matthaeus distinguit, scilicet: Fiat voluntas tua, tanquam arbitremur illa non fieri, nisi hoc etiam compleatur. Ultimam vero, quam Matthaeus supponit et Lucas tacet: Sed libera nos a malo, ita ex praecedenti pendere Lucas autumat, ut illi in unam petitionem sit conjungenda. Quod et ipsa innuit conjunctio, sed, interposita. Amen, id est fiat.

Ascensionis Dominicae festiva jucunditas, quaedam [Col. 0496A] est ab angelis Christo triumphanti pompa victorialis exhibita. Ipse quippe rex hominum pariter atque angelorum, alteram ab hominibus, alteram ab angelis hujusmodi venerationem, sicut justum fuerat, suscepit. In Ramis quippe palmarum Jerosolymam veniens, imperiali more, a turbis cum laudibus est susceptus, tanquam rex Israel et haeres Davidicae stirpis ab eis salutatus ac benedictus. Cujus humili, cui insidebat, jumento devotione populi non solum ramos arborum, sed etiam propria vestimenta substernente, aliquid supra consuetudinem terrenorum regum haec ejus veneratio habuit. Inde ad templum tanquam ad proprium palatium populis laudes acclamantibus deductus, sacrilegium negotiatorum inde potenter expellens, tanquam regia [Col. 0496B] usus potestate ipsum expiavit, et divina virtute caecos illic illuminans, miraculorum beneficiis domum suam consecravit. Sicut autem ibi tunc ab hominibus more triumphalis pompae, ut diximus, est honoratus; ita hodierna die ascendens in coelum, ab angelis ei occurrentibus est susceptus. Quorum duo assistentes in albis solemnibus pia allocutione discipulos consolantur, dicentes: Viri Galilaei, etc. (Act. I, 11.) Hujus autem ascensus mirabilem gloriam illis mutua laude concinentibus, cum aliis admirantibus saepius quaererent: Quis est iste rex gloriae? (Psal. XXIII, 8) alii respondentes dicebant: Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio (ibid.) . Et rursum: Dominus virtutum ipse [Col. 0496C] est rex gloriae (ibid., 10) . Horum duplex responsio, quorum et duplex praecesserat jussio, bis ita dicentium: Attollite portas, principes, vestras, et elevamini, portae aeternales (ibid., 9) . Super quo alii hoc audientes, quasi quadam admiratione commoti, geminatae jussioni geminatam subnectunt interrogationem, cum videlicet aiunt: Quis est iste rex gloriae?

Legimus Dominum, ejectis a terrestri paradiso primis hominibus, diligentem atque solertem angelorum custodiam, quae minime falli possit, ibi constituisse (Gen. III) . Unde et bene cherubim, id est plenitudo scientiae a propheta vocantur. Hi ergo gladio quodam flammeo atque versatili ejectos illos ab aditu paradisi arcentes atque inhibentes, hoc [Col. 0496D] ipso gladio quasi quibusdam portis introitum clauserant atque obstruxerant paradisi. Ad quos quidem principes, id est angelos ibi ad custodiam illam praesidentes in figura coelestis paradisi, hodie nobis in ascensu Christi reserati, nunc dicitur: O vos, principes, id est praepositi paradisi custodes, attollite jam vestras portas, id est submovete illam vestram quam diximus obstruentem clausuram, et illum versatilem avertite gladium, qui proinde versatilis, id est mobilis potius quam fixus est dictus, quia quandoque avertendus et submovendus est. Et, o vos, portae, elevamini aeternales, id est sublatae et submotae in aeternum estote, et introibit rex gloriae, non quidem terrenus, sed qui ad coelestis [Col. 0497A] gloriae celsitudinem suos de potestate diaboli ereptos in hoc hodierno triumpho secum pariter introducat. Super quo tam glorioso et admirabili triumpho, aliis quaerentibus et cum summa admiratione dicentibus: Quis est iste? ut dicitis, tantus rex, quem in humana forma et a nobis olim despecta, super omnem naturam, id est angelicam conscendere videmus altitudinem; vel unde inferior natura hanc adipisci meruit dignitatem? Alii respondentes concinunt: Dominus iste est fortis et potens, Dominus potens in praelio. Fortis scilicet ad omnia adversa toleranda, nec remissus in aliquo, quamvis in forma humanae infirmitatis appareat. Potens, sicut statim determinans, subjungit, potens in praelio, nec, ita ut vetus Adam, a tentante superatus diabolo, [Col. 0497B] sed ipso mortis auctore morte sua triumphato, quasi spoliorum tropaea in suis, quos eruit, captivis, nunc refert gloriosa, sicut et de ipso olim Psalmographus praecinerat dicens: Ascendens in altum captivam duxit captivitatem (Psal. LXVII, 19) . Captiva quippe captivitas genus humanum bis a diabolo captivatum dicitur; primo videlicet ejus persuasione a paradiso exsulatum, et praesentibus aerumnis expositum, postmodum de hac luce ad inferni tenebras dejectum.

Suos itaque, ut diximus, bis captivatos, nunc secum ad coelestia perducens, quasi victor hodie de antiquo hoste superato, triumphat. Dominus ipse virtutum, non solum videlicet hominum quos [Col. 0497C] sic liberat, verum etiam supernarum virtutum, per quas ubicunque vult, operatur magnalia. Conferamus autem cum gloria hujus triumphi illam, quam diximus venerationem in Ramis palmarum ei primum exhibitam, et qua similitudine jungantur per singula videamus; ita tamen ut hanc illi longe praecellere consideremus.

Ut igitur Joannes refert, illa prior generatio pro resuscitatione Lazari (Joan. XII, 1) ei facta est, cui nec ipse Lazarus cum eo Jerosolymam veniens defuisse credendus est: Sicut ergo suscitatio Lazari illud praeconium laudis ab hominibus meruit, ita praedictae liberatio captivitatis triumphales hodie laudes ab angelis habuit. Et ibi quidem Jerosolymam veniens, ut dictum est, benedictus a turbis. Hic autem [Col. 0497D] coelos ascendens benedixit discipulis, ut tanto excellentior haec dies habeatur, quanto felicior ex benedictione divina efficitur. Nec solum qui praeibant, verum etiam qui sequebantur, laudes ibi praecinebant. Sic et hodie tam praecedentium angelorum chori quam captivi liberatorem suum sequentes, summa et ineffabili jubilatione victori laudes acclamabant, sicut scriptum est: Ascendit Deus in jubilatione, et Dominus in voce tubae (Psal. XLVI, 6) , id est cum signo victoriae. Denique illo ibi ingrediente civitatem, cum tanta turbae circumstantis exsultatione, alii admirantes quaerebant: Qui est hic? (Matth. XXI, 10.) Et alii quaerentibus respondebant: Hic est Jesus [Col. 0498A] propheta a Nazareth Galilaeae (ibid., 11) . Sic et in hodierno triumpho, aliis angelis, ut diximus, interrogantibus: Quis est iste rex gloriae? alii respondebant: Dominus fortis, etc. Turbis comitantibus usque ad templum, id est propriae domus palatium, Dominus perductus est. Et sicut legimus in Daniele (cap. VII, 13) , in illo angelorum comitatu quasi oblatus paternae majestati, usque ad Antiquum dierum Filius hominis eductus ab angelis pervenit. Et ibi quidem pigro jumento insidere, hic levi nubi describitur praesidere. Tunc quippe adhuc corruptibile corpus, quod aggravat animam (Sap. IX) , id est mortale gestabat. Jam vero omni mortalitatis pondere deposito, nubi praesidere voluit, et sic ascendere; ut quantae levitatis haec gravia, quae nunc [Col. 0498B] gestamus, corpora futura sint, in se nobis primum exhiberet. Sicut enim nascendo ex nobis, et patiendo pro nobis summum nobis honorem vel charitatem exhibuit; ita postmodum resurgendo, vel discipulis apparendo, et nunc denique ascendendo futuram corporum gloriam demonstravit; ut tanto libentius corporalium passionum agones sustineant membra, quantum in ipso capite habent experimentum de futura corporum gloria. In resurrectione quippe corporum immortalitatem nobis exhibuit. Januis vero clausis ad discipulos intrans appariturus illis, subtilitatem eorum qua quaelibet solida penetrare possint ostendit. Nunc vero super altitudinem coelorum ascendens, quantam sit habitura [Col. 0498C] levitatem demonstrat, ut videlicet ubicunque voluerit animus, illuc statim sine difficultate transferatur corpus. Ut igitur Apostolus ait, ipsum nunc mente sursum quaeramus, ubi est in dextera Dei sedens (Coloss. III, 1) , ut postmodum etiam corpore ad ipsum, nunc mente mereamur pervenire, non tam ascensuri quam ab ipso trahendi, cui honor est et gloria per infinita saeculorum saecula. Amen.

A minimis Dominus inchoans, ut ad majora perveniat, tanquam a minore ad majus argumentum ducens, fidem ex infimis astruit summis; ut cum in istis magna viderimus, in illis talia mirari desistamus. Unde contra infidelium errores de his, [Col. 0498D] quae in se ipso mirabiliter gessit, quaedam in creaturis exempla praemisit, quibus quaelibet haereseos schismata scindi ac dissipari possint. Verbi gratia, partum Virginis adeo nonnulli abhorruerunt haeretici, ut dicerent: «Si Virgo peperit, phantasma fuit.» Cujus quidem erroris vulneri medicamentum Dominus apponens, nonnunquam equas, ut beatus in Civitate Dei asserit Augustinus ⁜ (17) , a spiritu ventorum concipere facit; quo mirari desistamus, si ex Spiritu sancto Virgo conceperit. Corvos quoque in osculo concipere et nunquam coire, pluribus non esse ignotum novimus. Apes quoque sine detrimento suae integritatis fructu non privantur [Col. 0499A] prolis. Quotidie insuper ex insensibilibus et vilissimis rebus, vermes innumeros, et animantium diversa genera procreari videmus. Unde nec vermi comparari Dominus dedignatur, cui dicitur: Noli timere, vermis Jacob (Isa. XLI, 14) . Qui etiam de semetipso dicere non erubescit: Ego sum vermis, et non homo (Psal. XXI, 7) . Desperationem quoque resurrectionis phoenicis defuncti saepius in tanta vivificatio tollit. Denique et Domini ascensionem raptus Eliae praecessit, qui mortale adhuc corpus et corruptibile gestans, curru igneo translatus est in paradisum (IV Reg. II, 11) . Constat ignei elementi naturam caeteris longe subtiliorem esse atque leviorem. Si ergo Eliae corpus adhuc terrena gravitate ponderosum illa ignis levitas sustinere, nec comburere [Col. 0499B] potuit, quid mirum si Christi vel nostra corpora jam immortalia facta, nec tam animalia quam spiritualia dicenda, illud quoque igneum et supremum coelum, quod agnis contegi constat, conservare possit illaesa?

Quoniam autem ad ascensionis Dominicae fidem, Eliae translationem induximus, juvat denique mysterium hujus ascensionis ab Elia sumere. Quem ergo rectius Elias ex ipsa quoque nominis interpretatione vel affinitate, quam Christum verum animarum solem figurat? De quo, ut beatus meminit Gregorius, in cantico Habacuc prophetae ita continetur ⁜ (18) : Elevatus est sol, et luna stetit in ordine suo (Habac. III, 11) . Post ascensionem [Col. 0499C] quippe Domini missus ab eo Spiritus sanctus, sicut ipse promiserat, dicens: Nisi ego abiero, etc. (Joan. XVI, 7.) Ecclesiam quae per lunam significatur, in tantum ordinare studuit, ut perversos in ea nequaquam toleraret, sed statim a palea grana purgaret, sicut per Petrum de Anania et Saphira egit. Quod et Petrus Ananiam increpans profitetur: Cur, inquit, tentavit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui sancto? (Act. V, 3.) Et post aliqua: Non est mentitus hominibus, sed Deo (ibid., 4) . Cum enim Veritas apostolis dicit: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X, 20) , quoties Spiritus aliquid occultum revelat fidelibus, de quo interrogant, ipse potius quam ipsi hoc agere dicitur, cum inspiratione [Col. 0499D] vel suggestione hoc faciunt. Sublato etiam Elia in coelum, et spiritu ejus in Elisaeo geminato, congregatis filiis prophetarum ad Elisaeum, tanto magis ordinatam duxerunt vitam, quanto majoris abstinentiae vel continentiae virtutem arripuerunt, in solitudine monasticae vitae perfectionem inchoantes, quam et apostoli post ascensionem Domini per Spiritus sancti missionem non minus servare studuerunt. Elias sublatus in coelum, dimisit in terram pallium suum (III Reg. XIX) . Christi vero pallium, corpus quod se Verbum induit intelligitur, de quo per Jacob praedictum fuerat: Lavabit vino stolam suam, et sanguine uvae pallium suum (Gen. XLIX, 11) . Hoc itaque pallium Christus ascendens ad dexteram Patris in sacramento dereliquit, cujus participatione purgati, et sic quodammodo Christum induti, praecedentium peccatorum foeditatem tegimus. Elisaeus, pallio Eliae assumpto, Deique ipsius nomine invocato, aquas Jordanis eo percussas divisit. Et nos, virtute divini sacrificii et invocatione superni auxilii, aquas dividimus, ne in ea submersi pereamus, dum carnales concupiscentias quasi quosdam noxios humores in nobis reprimimus vel exsiccamus, ut quasi sicco vestigio ad veram permissionis terram perveniamus, ad quam caput nostrum conscendisse novimus. Quod quia nostrarum virium non esse scimus, ipse nos illuc post se gratia sua trahat, cujus regnum et imperium [Col. 0500B] permanet in saecula saeculorum. Amen.

Tres solemnitates in lege sanctas novimus, Paschae vel Pentecostes, atque Tabernaculorum, de quibus in Exodo scriptum est: Tribus vicibus per singulos annos mihi festa celebrabitis: solemnitatem azymorum, tempore mensis novorum, solemnitatem quoque in exitu anni, quando congregaveris omnes fruges tuas de agro. Ter in anno apparebit omne masculinum tuum coram Domino Deo (Exod. XXIII, 14) . Hinc et in Deuteronomio scriptum legimus: Observa mensem novarum frugum, et verni primum temporis ut facias phase Domino, et celebrabis diem [Col. 0500C] festum hebdomadarum Domino: solemnitatem quoque Tabernaculorum celebrabis per septem dies quando collegeris de area et torculari fruges tuas (Deut. XVI, 10) . Has tres solemnitates illos dies intelligimus, de quibus in primo Regum de Helchana dicitur: Et ascendebat vir ille de civitate sua, statutis diebus ut adoraret et sacrificaret Domino in Silo (I Reg. I, 3) . Ex his autem tribus solemnitatibus sub nominibus pristinis, quamvis in diversa significatione, apud nos quoque duae permanent. Judaei quippe Pascha in immolatione agni figurativi agebant, nos in resurrectione veri agni Pascha celebramus. Illi a die Paschae in Aegypto celebrati, primo die lege suscepta, solemnitatem Pentecostes in veneratione legis susceptae secundam habuerunt. Nos vero in [Col. 0500D] adventu Spiritus sancti, quo tanquam digito Dei lex scripta est, et tam legis intelligentia quam verborum Christi per eumdem Spiritum apostolis ministrata, Pentecostem recolimus. Festivitatem autem Tabernaculorum, quam his solis, qui de genere Israel sunt praeceptam legis, Ecclesia gentium non suscepit. Quam quidem Dominus instituens, et Israelitico populo celebrandam commendans, in Levitico ait: Omnis qui de genere Israel est, manebit in tabernaculis, ut discant posteri vestri quod in tabernaculis habitare fecerim filios Israel (Levit. XXIII, 42) . Nulla autem occasio se nobis offert, qua festivitatem Tabernaculorum Ecclesia gentium retineret, [Col. 0501A] praesertim cum tabernacula peregrinantium sint, non in domibus suis commorantium. Quae est autem domus vel patria nostra nisi coelestis illa, de qua dicit Apostolus: Si dissolvatur domus ista terrestris, habemus in coelis domum non manufactam (II Cor. V, 1) . Prior itaque populus ille adventum Domini praecedens, cui nondum coeli janua patebat, tanquam in peregrinatione, non in patria fuit. Subsecuta vero gentium Ecclesia, quae post passionem Domini jam a regno non differtur, et ad coelum quotidie migrat, patriae magis quam peregrinationis solemnitates celebrat, cum futurae vitae gaudia in natalitiis sanctorum frequentat; nec tam quod terris nati sunt, quam quod coelo nascuntur, nostra jam devotio curat. Domus itaque mansionem [Col. 0501B] magis quam exsilii peregrinationem celebrare nos convenit, quibus coelestis jam patet felicitas in praemium constituta; cum terrena tantum prosperitas in remuneratione legis antiquo populo fuerit a Domino promissa.

Praetermissa itaque Tabernaculorum festivitate, ad suprapositas duas revertentes, Paschae videlicet atque Pentecostes, diligenter eas inter se conferamus, ut hanc illa tam in Veteri quam in Novo Testamento non inferiorem esse probemus, imo prae caeteris quamdam obtinere praerogativam monstremus. Legimus (Exod. XIX) Dominum Moysi praecepisse, ut populum sanctificaret, eumque vestimentis suis ablutis ab uxoribus abstinentem, sic ad legem praepararet in tertio die suscipiendam. [Col. 0501C] Nullam autem aliam festivitatem ita lex commendat, ut talem ei sanctificationis praeparationem instituat, praesertim, cum Apostolo attestante, inter universa Dei dona Judaeis antiquitus collata, illud primum sit, hoc est maximum, quia credita sunt illis eloquia Dei (Rom. III, 2) , hoc est Veteris Testamenti doctrina illis, non caeteris nationum populis data. Sed nec ille dies, qui proprie Pascha vocabatur, agnum vel hoedum immolans ad vesperum septem sequentes dies, qui azymorum dicebantur, aliquid festivae celebrationis ex praecepto Domini habuit, sed in ea tantum immolati agni ad vesperum jussa est fieri. Nostra quoque solemnitas Pentecostes quid utilitatis vel dignitatis prae [Col. 0501D] caeteris adepta sit, multis clarum est indiciis. Lex hodie in monte Sinai uni populo, et in una lingua tradita, obscuritatis caligine fuit involuta, et tam fumo potius quam luce referta, sicut et patenter praefigurabatur cum ipsa traderetur. Spiritus vero super apostolos hodie descendens tam legis quam caeterorum divinorum verborum intelligentiam attulit, et omnia genera linguarum, quibus haec ubique praedicarentur, discipulis contulit, et notum prius in Judaea Deum universo mundo declaravit, et ipsum ei acquisivit. Die Paschae, Dominum in corpore resurrexisse novimus. Hac vero die, id actum est per sancti Spiritus adventum, per quod universus mundus felicius in anima resuscitaretur. Die resurrectionis sive ascensionis, fides et spes discipulorum [Col. 0502A] confirmata est. Hac vero die, charitas per Spiritum, qui amor Dei dicitur, infusa discipulos consummavit, juxta illud Apostoli: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Rom. V, 5) . Diffusa, inquit, potius quam infusa; hoc est dilatata in plenitudine donorum, non stillata. Legimus et Dominum die resurrectionis Spiritum apostolis insufflando dedisse atque dixisse: Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, etc. (Joan. XX, 23.) Et tunc quidem Spiritus apostolis est infusus, non eis diffusus, hoc est ad unum potestatis donum eis collatus, non ad omnia charismata dilatatus. Quod utique donum in subjectos potius redundaret, quam in ipsis fructificaret. Hac vero die, qua intelligentia [Col. 0502B] sunt illuminati, et igne charitatis accensi, in omni bonorum perfectione sunt consummati. Ad hanc eos consummationem tam resurrectio Domini quam ascensio praeparavit, sicut populus Dei legem suscepturus, biduo ad hanc susceptionem est praeparatus, Domino per Moysen dicente: Estote parati in diem tertium, etc. (Exod. XIX, 15.) Hinc de resurrectione pariter et ascensione scriptum est: Nondum enim erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus (Joan. VIII, 39) . Et rursum: Expedit vobis ut ego vadam. Nisi enim abiero, Paracletus non veniet (Joan. XVI, 7) . Ut ergo Spiritus sanctus veniret, tam resurrectionis quam ascensionis gloria Christus fuerat exaltandus; ut sic discipuli tam fide quam spe futurae beatitudinis roborati, promissum Spiritum accipere [Col. 0502C] mererentur, ut per eum, qui amor dicitur, consummarentur in charitate. Charitatem quippe, quae post fidem et spem perfectum efficit, et sola filios Dei a filiis diaboli discernit, haec dies apostolis contulit, sicut scriptum est: Charitas Dei diffusa est, etc.

Haec ergo festivitas charitatis tanto caeteris excellentior videtur, quanto charitas caeteris virtutibus sive donis Dei praeeminere noscitur. Et quia minus est ad hominis perfectionem Deum amare, nisi et alios in amorem ejus nostra praedicatio sciat accendere, ut quod facimus alios doceamus, juxta illud Veritatis praeconium: Qui autem fecerit et docuerit sic homines, hic magnus vocabitur in regno coelorum (Matth. V, 19) , charitati discipulorum doctrina est [Col. 0502D] addita, ut in utroque ipsos praesens consummaret dies. Unde et bene in igneis linguis super eos apparentibus sancti Spiritus revelatus est adventus, ut videlicet ignis et linguarum specie manifestum signum amoris et doctrinae, ut per amorem sibi, per doctrinam proficerent aliis. Lex data in monte Sinai, timorem incutiens in servitute genuit. Spiritus vero in superioribus coenaculi datus, de quo Apostolus, ait: Ubi Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17) , servos in filios convertit, sicut idem Apostolus ad Romanos scribit: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis Spiritum adoptionis, in quo clamamus: Abba, Pater (Rom. VIII, 15) . Et ad Galatas: Quoniam, inquit, estis filii, misit Deus spiritum Filii sui in [Col. 0503A] corda vestra clamantem: Abba, Pater. Itaque jam non est servus, sed filius. Quod si filius, et haeres per Deum (Gal. IV, 6) . Iste est Spiritus, ex quo in baptismo regenerati, et ab episcopo confirmati, nitimur in Christo Christiani effecti. Ipse est Spiritus, cujus donis in omni perfectione virtutum consummantur electi. Ejus praesens solemnitas caeterarum omnium consummatio est, et divinarum perfectio promissionum. Unde et Veritas apostolis ait: Mitto promissum Patris mei in vos. Vos autem, sedete in civitate, donec induamini virtute ex alto (Luc. XXIV, 49) . De hoc spiritali virtutis dono Psalmista praecinit: Et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) . Et rursum: Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa (Psal. LXVII, 12) . Vera [Col. 0503B] quippe charitas, quae omnia suffert, omnia sustinet, et cujus flamma nullis persecutionum fluctibus exstingui potest, juxta illud Cantici canticorum: Fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio. Aquae multae non poterunt exstinguere, nec flumina obruent illam (Cant. VIII, 6) . Omnis discipulorum virtus facta est, cum eos Spiritus sanctus amore tanto scientiaque repleverit, ut non solum prudentes, verum etiam justos, nec non et fortes seu temperantes effectos in virtutibus quatuor consummaret. Quas quidem virtutes omnes in charitate comprehendi beatus asserit Augustinus, ut ipsa videlicet charitas sit sapientia vera dicenda, ipsa etiam sit justitia, ipsa fortitudo pariter in adversis, [Col. 0503C] ac temperantia in prosperis vocetur, secundum diversa quae in nobis operatur ⁜ (20) . Unde bene dictum ostenditur charitas per illum diffusa in illis, quia Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) .

Tanto ergo haec solemnitas caeteris praeeminet, quanto majoris gratiae plenitudo donis omnium virtutum discipulos consummavit, quibus eos quasi quibusdam armis induit; ut his praemuniti universum debellare mundum, et acquirere Deo sufficerent. Quod quidem indumentum Christus eis promittens, ait: Donec induamini virtute ex alto (Luc. XXIV, 49) . Tanquam si diceret: Donec inermes armaturam, et imbecilles accipiatis fortitudinem. Unde et cum baptizati a presbyteris confirmantur [Col. 0503D] postmodum ab episcopis, et per impositionem manus traditur eis Spiritus sanctus, haec ipsa eorum confirmatio quaedam est virtutum armatura spiritalis ad resistendum vitiis, vel perseverandum in illa quam in baptismo perceperunt munditia plena ibi remissione peccatorum percepta. Legimus et de charitate, quae vestis illa nuptialis dicitur, quia operit multitudinem peccatorum, et quia discipulis a Domino dictum est: Vos autem baptizamini Spiritu sancto non post multos hos dies (Act. I, 5) . Unde patenter intelligi datur, quia Spiritus adveniens discipulos simul et a peccatis mundavit, et ornamentis virtutum eos tanquam antea nudos induit, [Col. 0504A] tanquam simul baptizarentur et confirm arentur omnium plenitudine bonorum tunc percepta, ut jam nulla gratia, quae ad illorum pertineat salutem, aut etiam ad aliorum utilitatem. Ipsi quippe non solum sapientia vel virtute praediti, verum etiam omnium genera linguarum adepti, totum simul quod vel sibi vel aliis necessarium esset. De hoc ornatu tantum in libro Job scriptum est (cap. XXVI, 13) de Domino, quia: Spiritus ejus ornavit coelos, hoc est eos qui tanquam terreni, et per merita erant infimi, superiores jam per tot dona factos in spiritales convertit coelos. His ergo gratiis ornati, et virtutibus armati discipuli, securi quasi bellatores intrepidi per universum diriguntur mundum, etiam multis adversitatibus probari permittuntur, [Col. 0504B] quos antea Dominus supra id quod possent, nequaquam tentari permiserat. Unde et ipse ad passionem captus, neminem eorum secum capi voluit, dicens: Si me quaeritis, sinite hos abire, ut impleretur sermo quem dixit: Quia quos dedisti mihi non perdidi ex ipsis quemquam (Joan. XVIII, 8) . Ut enim beatus meminit Augustinus ⁜ (21) , nondum sic in eum credebant, quomodo credunt quicunque non perituri. Petrus si, negato Christo, hinc iret, quid aliud quam periret? Cum igitur apostoli ante adventum Spiritus sancti, tanquam imbecilles et inermes existerent, non eos Dominus ad fortia bella destinavit, ne in adversitatibus deficerent victi, qui statim ad ejus captionem fugam sunt conversi, et [Col. 0504C] ipse princeps eorum tam nomine quam firmior fide, tam leviter eum nec semel negaverit. Die autem Pentecostes, in omnibus, ut dictum est, bonis consummati, in omnibus fuerant postmodum virtutibus probandi, ut Ecclesiam sibi commissam non solum erudirent verbis, verum etiam confirmarent exemplis ne deficerent in adversis.

Cum itaque die Pentecostes, tanta bonorum perfectione sint apostoli consummati, nequam haec festivitas apud nos, sicut nec apud Judaeos septem dies sequentes in celebrationem habent, ut usque ad octavam diem ipsa protendatur. Quid enim perfectioni potest superaddi? Praeparare se quisque ad perfectionem potest, sed cum illuc pervenerit, quid requirat non super est. A Pascha usque ad [Col. 0504D] Pentecosten, festiva quaedam jucunditas per quinquaginta dies continuatur, ob reverentiam scilicet ac dignitatem sequentis Pentecostes. His quippe diebus austeritas poenitentiae relaxatur, nec in orationem genua flectimus, ut in eo amplius ob tempus nos excitet in amorem Dei, et praeparet devotiores ad venturam festivitatem Spiritus, qui specialiter amor Dei dicitur, quo minus ipsum poenale est ob gratiam, ut diximus, festivitatis praedictae in omnibus spiritalibus gratiis consummare. Bene autem duodecima mansione populus Israel egressus de Aegypto, legem in die quinquagesimo suscepit, ut hoc videlicet numero mansionum ipse [Col. 0505A] numerus signaretur apostolorum, quibus per Spiritum sanctum quinquagesima die dandum, et legem amoris potius quam timoris imprimendam cordibus eorum promiserat, dicens: Rogabo Patrem meum, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum (Joan. XIV, 16) . Et rursum: Apud vos, inquit, manebit, et in vobis erit (ibid., 17) . Illa utique mansio duodecima Judaeorum, qua lex datur, Spiritum praesignabat veram apostolis legem crediturum, et in eis non transitum, sed mansionem facturum. Populus ille ad legem illam imperfectam, tertio die suscipiendam, duobus se praeparavit diebus. Nos ad supremum Spiritus sancti adventum, qui legis perfectionem apostolis attulit, his saltem duobus praeparemus diebus, ut tantae gratiae participes [Col. 0505B] mereamur esse. Post ascensionem apostoli a monte Oliveti Jerosolymae reversi, cum in coenaculum ascendissent, orationibus et jejuniis promissum Spiritus sancti adventum meruerunt. De quibus profecto jejuniis post ascensionem suam futuris, Dominus ipse praedixerat: Venient dies, cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt (Matth. IX, 15) . Post itaque dies jejuniorum, istos dies sequentes post octavas Ascensionis, et praecedentes diem Pentecostes, non incongrue accepimus. Cum enim festivitas Ascensionis habeat octavas, totum illud tempus octo dierum Ascensionis est dicendum; quia sponsus in coelos ascendens, obtutibus apostolorum per praesentiam carnis subtractus dicitur vel ablatus. Unde nunc duo praesentes dies secundum [Col. 0505C] Dominicam sententiam jejuniis deputandi videntur. Quae profecto jejunia non poenitentiae sunt, ut a peccatis purgemur, sed ut desideriis accensi ad sequendum sponsum, tanto amplius Spiritus sancti mereamur descensum, quanto ardentius ad illum, sequendo Christum, anhelamus ascensum. Unde et ipsemet ait: Nisi ego abiero, Paracletus non veniet (Joan. XVI, 7) . Quod est dicere: Nisi a vobis recessero, superius ascendendo, nequaquam illis vos desideriis ascendam, quibus advenientis Spiritus promereamini gratiam. Hanc ipse Spiritus gratiam nos ita faciat praevenire, ut ipsum ab eo mereamur percipere. Amen.

Duae sunt solemnitates Dominicae tam auctoritate praeclarae, quam utilitate praecipuae. Hae vero sunt Pascha et Pentecoste, quae tam in Veteri quam in Novo sancitae sunt Testamento. Etsi enim prior populus Abraham magis umbram rerum quam veritatem haberet, nec Pascha tamen, nec Pentecosten mysticis ejus figuris defuisse certum est. Illi quippe, ut de servitute liberarentur Aegyptia, primum Pascha in Aegypto celebraverunt, assas igni carnes cum lactucis agrestibus immolantes. Inde quadragesimo die, in monte Sinai lege suscepta, ritu postmodum perpetuo diem Pentecostes, id est quinquagesimae singulis annis ex Dominico celebraverunt praecepto. A Pascha quippe septem hebdomadas [Col. 0506A] dierum, id est quinquaginta dies jussi sunt computare, et extunc solemnitatem Pentecostes celebrare, quando in susceptione legis digito Dei scriptae, perceperunt a Domino potioris donum gratiae. Cujus quidem gratiae praerogativam nulli tunc alii populo concessam Psalmista considerans, et hinc maxime populum illum ad gratiarum actionem exhortans, cum praemisisset: Lauda, Jerusalem, Dominum; lauda Deum tuum, Sion (Psal. CXLVII, 12) , unde id praecipue debeat, subjunxit, atque ita consummavit: Qui annuntiat verbum suum Jacob, justitias et judicia sua Israel. Non fecit taliter omni nationi, et judicia sua non manifestavit eis (ibid., 19) . Hanc et Paulus gratiam longe caeteris praeferens donis: Quid, inquit, amplius est Judaeo, [Col. 0506B] aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei (Rom. III, 1) . Ac si aperte dicat: Hoc amplius et hoc primum, id est maximum donum, Judaicus populus prae caeteris a Domino habuit, quod ei credita sunt, id est commissa scripta divina. Unde et idem apostolus, horum scriptorum amplius scientiam adeptus, ad hanc solemnitatem Pentecostes plurimum anhelans, cum summo quoque periculo vitae eam Jerosolymis festinabat celebrare, sicut in Actibus apostolorum his continetur verbis: Navigantes sequenti die venimus contra Chium, et alia die applicuimus Samum, et sequenti die venimus Miletum (Act. XX, 15) . Proposuerat enim Paulus transnavigare Ephesum, neque mora [Col. 0506C] illi fieret in Asia. Festinabat enim, si possibile sibi esset, ut diem Pentecostes faceret Jerosolymis. A Mileto autem mittentes Ephesum, vocavit majores natu Ecclesiae. Qui cum venissent ad eum, et simul essent, dixit eis: Vos scitis a prima die, qua ingressus sum in Asiam, qualiter vobiscum per omne tempus fuerim, serviens Domino cum omni humilitate, et lacrymis, et tentationibus, quae mihi acciderunt ex insidiis Judaeorum: quomodo nihil subtraxerim utilium, quominus annuntiarem vobis, et docerem vos publice, et per domos, testificans Judaeis et gentilibus in Deum poenitentiam, et fidem in Dominum nostrum Jesum Christum. Et nunc ecce alligatus ego spiritu vado in Jerusalem, [Col. 0506D] quae in ea mihi ventura sunt ignorans, nisi quod Spiritus sanctus super omnes civitates protestatur mihi dicens, quoniam vincula et tribulationes me manent. Sed nihil horum vereor, nec facio animam meam pretiosiorem quam me, dummodo consummem cursum meum, et ministerium quod accepi a Domino Jesu, testificari Evangelium Dei (ibid., 18) . Multas tam in antiquo quam in novo populo solemnitates institutas legimus, verum ad nullam earum Jerosolymis celebrandam, vel hunc apostolum, vel caeteros, postquam ad gentes transierunt, nisi ad istam, ut dicimus, redisse novimus. Venit itaque Paulus Jerosolymam cum summo, ut dictum est, vitae suae discrimine, praescius eorum quae ibi pateretur. Venit, inquam, celebraturus Pentecosten, non tam veterem [Col. 0507A] cum Judaeis in templo, quam novam cum Christianis in coenaculo. Ibi quippe uberiore Spiritus sancti gratia discipulis infusa, angelicam custodiam de templo migrantem noverat consistere, et antiquam gloriam Synagogae ad novitatem Ecclesiae translatam esse. Quod et beatus commemorans Augustinus Epistolae Joannis homilia secunda sic ait: «Ubi inchoat Ecclesia, nisi ubi venit de coelo Spiritus sanctus, et implevit totum locum, et factus est sonus quasi ferretur flatus vehemens, et linguae divisae sunt velut ignis?»

Liquet itaque quantum huic solemnitati debeat Ecclesia, quando, ut dictum est, uberiore gratia suscepta, quam discipulis Dominus promiserat, dicens: Vos autem baptibizamini Spiritu sancto non post multos [Col. 0507B] hos dies (Act. I, 5) , vitae spiritalis sumpsit exordium, donis omnibus cumulata, tanto proinde a carnali Synagoga amplius discreta, quanto spiritalior effecta. In hujus quidem coenaculi typo, charissimae sorores, et virgines Paracletenses, vestrum oratorium constructum, et ipsius summi Paracleti nomine glorioso insignitum, quanta sit devotione tam vobis quam toti populo Dei venerandum perpendite, quantum vos spiritales oporteat esse semper attendite: quae Spiritus sancti proprio templo, eique spiritaliter consecrato, ex professione vestra estis dicatae. Sic ergo vivite in hoc manufacto et corporali templo, ut ipsius spiritale templum effici mereamini. Hujus quanta sit offensa, et quam periculosa in eam transgressio facta, ipsa Veritas testatur, [Col. 0507C] dicens: Quicunque dixerit verbum contra Filium hominis, remittetur ei. Qui autem dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei neque in hoc saeculo, neque in futuro (Matth. XII, 32) . Si autem offensa in Spiritum dicti tantam habet poenam, quae vindicta manet facti transgressionem? Non autem sufficit vobis a transgressione cavere, nisi ei toto affectu studeatis placere, a quo speranda sunt omnia dona divinae gratiae. Qui cum ea singulis prout vult dividit (I Cor. XII) , prout vult distribuit, adeo ut non solum dator eorum, verum etiam ipsum Dei dicatur donum: quantum satagere debemus, ut hunc talem ac tantum dispensatorem habeamus propitium? Quisquis in cujuslibet potentis [Col. 0507D] familia conversari desiderat, nihil aut parum ei prodest habere gratiam Domini, si careat gratia dispensatoris: praesertim cum ipse idem simul et Dominus domus sit et dispensator, sicut de Spiritu sancto manifeste clamat Apostolus: Divisiones, inquit, gratiarum sunt, idem autem Spiritus. Et divisiones ministrationum sunt, idem vero Deus qui operatur omnia in omnibus (ibid., 4) . Qui etiam consequenter enumerans dona divinae gratiae, quae Spiritus ipse distribuit, dicens: Alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, etc. (ibid., 8) , ita hanc donorum distributionem conclusit: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (ibid., 11) . Ex quibus quidem patenter insinuat eumdem [Col. 0508A] distributorem ac dispensatorem divinorum donorum, tam Dominum esse quam Deum, et pro arbitrio suo ipsum tanquam Dominum, non sub Domino dispensatorem constitutum, ea quibus voluerit libere impertire. Cujus hodie largitas uberior ampliore gratia praesentem diem tanquam propriam solemnitatem ditavit, in qua divinorum beneficiorum promissiones complevit. Post adventum quippe Filii in mundum, post ejus ad Patrem in ascensione reditum, Spiritus sancti hodiernus restabat adventus, per quem complerentur omnia quae per Filium ad salutem nostram fuerunt inchoata. Unde et ipse Filius: Mitto, inquit, promissum Patris mei in vos. Vos autem sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV, 49) . Et [Col. 0508B] rursum: Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quaecunque dixero vobis (Joan. XIV, 26) . Et iterum: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem (Joan. XVI, 12) .

Ex his itaque testimoniis Veritatis liquet quanta gratia sit praedita solemnitas hodierna, in qua discipuli Christi tam virtute constantiae, quam perfectione scientiae sunt consummati. Quid est enim virtute indui ex alto, nisi fortitudine animi contra terrores saeculi, et quaslibet adversitates armari? Quid enim apostoli ante sancti Spiritus adventum fuerant, nisi quaedam, ut ita dicam, lutea figuli vasa [Col. 0508C] nondum ignis coctione solidata, ut alicui usui fierent apta? Haec vasa tanquam figulus antea Christus de terra plasmaverat, cum eos a terrena carnalis populi conversatione assumptos fide instruxerat. Quos postmodum Spiritus adveniens zelo divini amoris accensos, quasi quaedam lutea et adhuc cruda vasa hoc igne solidavit et coxit, ut cum fiducia verbum Dei deinceps ubique praedicarent. Unde factum est, ut ipse apostolorum Princeps, qui prius unius ancillae voce territus, Christum negaverat, nec semel id, sed ter praesumpserat (Matth. XVI) , ante gladios Neronis, et erectum sibi crucis patibulum in confessione et praedicatione Christi intrepidus staret. De hoc igne dilectionis, et flamma charitatis, ipse [Col. 0508D] olim Filius dixerat: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII, 49.) Ac si aperte dicat: Omnia quae in mundum veniens egi tam nascendo quam praedicando, tam moriendo quam resurgendo, seu etiam ascendendo, ad hunc unum terminum et supremum finem spectabant, ut hoc igne scilicet terram concremarem, hoc est Spiritu sancto, qui divini amoris dicitur ignis, terrena ipsius et frigida corda hominum inflammarem. Ascendit Filius, ut descenderet Spiritus sanctus, sicut ipsemet testatur, dicens: Expedit vobis, ut ego vadam. Nisi ego vadam, Paracletus non veniet, etc. (Joan. XV, 7.) O quam gloriosus, quam dignus iste sancti Spiritus est descensus, qui nequaquam potuit fieri, nisi per ascensum Filii, nec ita [Col. 0509A] mitti potuit Spiritus, nisi ad eum mitten dum ascenderet Filius. Ipsa itaque Christi ascensio quasi parasceve hodiernae festivitatis est, et quaedam praeparatio. Passio quoque Christi quantum ad hoc divini amoris donum pertineat. Apostolus diligenter declarat. Cum enim praemisisset: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Rom. V, 5) , consequenter adjecit: Utquid enim Christus cum adhuc infirmi essemus, secundum tempus pro impiis mortuus est? (ibid., 6.) Ac si diceret: Propter quid aliud, nisi propter hanc charitatis effusionem in cordibus nostris faciendam, mortuus est ad tempus, id est transitoriam et quasi horariam sustinuit mortem, cum adhuc infirmi essemus, hoc est debiles in fide, vel in toleranda [Col. 0509B] persecutione? Diffusa charitas est, dilata et ampla in cordibus facta, et usque ad inimicos etiam extensa; de qua et per Psalmistam Christo dicitur: Diffusa est gratia in labiis tuis (Psal. XLIV, 3) , hoc est tota praedicatio tua nihil aliud quam perfectionem resonat charitatis. De qua et Apostolus: Finis praecepti charitas, de corde puro et conscientia non ficta (I Tim. I, 5) .

Sicut ergo praecepta Dei, sic et praecepta Christi ad hunc unicum finem, id est aedificandam in nobis charitatem, tota intendit. Cujus quidem intentionis perfectio per Spiritum sanctum hodie consummata, et omnium bonorum gratia distributa, tanto praesentem solemnitatem fecit gratiorem, quanto potioribus [Col. 0509C] donis hanc esse praestitit ditiorem, quam ut dictum est, tam fortitudine quam scientia peregit clariorem. Simul quippe Spiritus hodie adveniens, corda discipulorum et corroborat, ut dictum est, et illuminat, ut promissum est, eorum scilicet quae Filius dixerat intelligentiam suggerendo, et omnem eos veritatem docendo. Cujus quidem adventum diligenter hodie descriptum audivimus, cum illud Actuum apostolorum legeretur: Factus est repente de coelo sonus, tanquam advenientis Spiritus vehementis, et replevit totam domum ubi erant sedentes. Et apparuerunt illis diversae linguae tanquam ignis, etc. Et repleti sunt omnes Spiritu sancto, etc. (Act. II, 2.) Adventus Spiritus sancti in sono declaratur venti, quem ventum hoc loco dicit vehementem spiritum. [Col. 0509D] Flatus quippe venti cum sit invisibilis, tamen est audibilis. Sic et inspiratione spiritus in discipulorum cordibus videri non poterat interius, sed exteriori auditu ex diversitate linguarum spiritalis gratiae donum perpendebatur. Repentinus sonitus iste fuit, quia super humanam existimationem hujus inspirationis gratia crevit. Vehemens iste venti flatus dicitur, ut virtus verbi, hodie collata, contra quaelibet obstacula vel humanae sapientiae rationes ostendatur valida. De qua quidem virtute verbi loquens Apostolus Corinthiis: Arma, inquit, militiae nostrae non sunt carnalia, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum [Col. 0510A] (II Cor. X, 4) . Et per semetipsam Veritas apostolorum corroborans animos, ne de imperitia sua contra sapientes saeculi desperarent aut trepidarent, ait: Ponite ergo in cordibus vestris non praemeditari quemadmodum respondeatis. Ego enim dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri (Luc. XXI, 14) . Et alibi: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. XIII, 11) .

Recte igitur haec impraemeditatae responsionis per spiritum facienda suggestio praefiguratur hodie flatu venti repentino. De coelo sonus fieri dicitur, quia de commotione aeris, quae ventus dicitur, audiebatur sonitus, in typo videlicet summi Spiritus locuturi per apostolos linguis omnibus, sicut scriptum est: [Col. 0510B] Non sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum, etc. (Psal. XVIII, 4.) Et attende quod non ait: sonus advenientis Spiritus, sed: tanquam advenientis, ut cum in veritate corporalis sonus venti fuerit, quadam tamen similitudine sonum validum exprimeret praedicationis futurae, vel quamdam in cordibus factam vocem locutionis internae, Spiritu scilicet suggerente interius, unde loquerentur exterius. Merito vehemens sonus ille dicitur quasi flatus fortissimus, ut videlicet designaret praedicationem apostolicam, non infra terminos unius Judaeae, sicut prophetarum esse concludendam, sed quasi per universum mundum flaturam et dilatandam. Flatus ille vehemens domum replet, non concutiendo vel impellendo subruit, [Col. 0510C] quasi Spiritus sancti est supplere imperfecta, non destruere inchoata bona. Unde Veritas: Non veni solvere, inquit, legem, sed adimplere (Matth. V, 17) . Et de hoc ipso adventu Spiritus et de perfectione doctrinae promiserat, dicens: Ille docebit vos omnem veritatem, et suggeret vobis omnia quaecunque dixero vobis (Joan. XIV, 26) .

Legimus ventum a Satana immissum, cum ruina domus quam concussit, filios et filias Job exstinxisse (Job I, 19) , quia illius est perdere, non salvare et destruere magis quam aedificare. Hic autem flatus venti nequaquam domum labefactat, sed incolumem conservatam intrat, et vehementis motus agitatione ignem concitans in aere, ipsam quam intrat, [Col. 0510D] illuminat. Ignis qui et splendet et calet, hoc flatu venti super apostolos generatus in aere, illuminatio mentis est, et flamma charitatis apostolorum cordibus hodie inspiratae, et in superiore hominis parte, hoc est in animam, per spiritum factae. Ignis iste in forma linguarum exterius apparuit, quia per verba praedicationis, quid intus scientiae, quid charitatis habeatur, audientibus innotescit. Linguae igneae, hoc est de igni factae memorantur, cum apostoli ex ipsa charitate qua fervebant, et scientia quam ob hoc acceperant, praedicare compulsi, his quoque duobus corda auditorum illuminaturi erant atque accensuri. Dispertitae in se sunt linguae, non solum pro diversitate earum, verum etiam pro discretione praedicantium. Sicut enim [Col. 0511A] pro diversitate gentium diversis utendum est linguis, ita etiam pro qualitate auditorum praedicationem temperari convenit, ut parvulos lacte nutriamus, adultos pane reficiamus. Super sedentes in domo ignis ille apparens sedisse dicitur, quia super humilem et quietum spiritum suum requiescere Dominus testatur; et qui superbi sunt, divini amoris ignem suscipere non merentur. Hinc quoque bene illis insedisse dictus est ignis ille, quia percepta illa gratia cum eis erat perseveratura, sicut et antea Dominus de ipso Spiritum promiserat dicens: Ut maneat vobiscum in aeternum (Joan. XIV, 16) . In una domo congregati Spiritum perceperunt, quia quicunque non sunt de Ecclesia, sunt alieni a gratia. Unde et agnus paschalis in una domo comedi praecipitur [Col. 0511B] (Exod. XII, 4) , quia extra Ecclesiam veri sacrificii locus non habetur, et quicunque in arca non fuerunt, submersi diluvio perierunt. Jam juxta quaedam dona Spiritum sanctum acceperant, quibus insufflans Veritas dixerat: Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, etc. (Joan. XX, 23,) sed repleti Spiritu sancto non erant, sicut hodie factum esse monstratur cum dicitur: Repleti sunt omnes Spiritu sancto (Act. II, 4) . Primo itaque quibusdam donis initiati, hodie cumulati sunt et consummati. De qua quidem repletione Spiritus quasi statim eructuantes, coeperunt loqui aliis linguis, sicut in Graeco habetur, quam antea fecerant. Nam sua propria lingua, id est Hebraica, nequaquam tunc loqui incipiebant, sed aliis quas ignoraverant, [Col. 0511C] pro diversitate scilicet hominum ex omni natione, quae sub coelo est, ad diem festum Jerosolymis congregatorum. De qua quidem diversitate linguarum, quo mirabilior habeatur, id quidam senserunt, ut cum omnes unius linguae prolatione uterentur, singulis auditoribus propria cujusque lingua loqui viderentur. Sed hoc profecto nequaquam esset loqui aliis linguis, sed videri aliis loqui; nec veritas esset linguarum, sed opinio deceptorum hominum; nec de linguis quidquam esset apostolis collatum, sed de intelligentia auditoribus inspiratum. Falsum denique et illud esset quod ab auditoribus dicebatur: Audivimus eos loquentes linguis nostris (ibid., 11) . Si enim locutio linguarum non erat, sed videbatur, [Col. 0511D] falsum est eos audisse in illis verbum quod non erat in ipsis.

Non solum igitur de intelligentia interioris verbi, verum etiam de pronuntiatione soni hodie sunt instructi, ne quid desit in ulla gratia. Unde praesens solemnitas quanto multipliore gratia fit praedita, tanto majore devotione est celebranda, et omnium linguarum laudibus honoranda, quando ad praedicandum gentibus universis genera omnia linguarum apostolis sunt collata. Atque utinam vos, sponsae Christi gloriosae, quibus ut supra meminimus, haec solemnitas specialiter incumbit celebranda, omnium linguarum generibus divinas in ea laudes resonare possetis! Quod quia non sufficitis, vel hoc saltem efficite, ut doctrinae trium principalium linguarum, [Col. 0512A] quibus duo Testamenta conscripta sunt, et Dominicae crucis titulis insignitus, operam dantes, aliquid amplius quam caeteri fideles his festivis addatis praeconiis. Quod et ipse Spiritus ad honorem sui vobis suggerere dignetur, qui, ubi vult spirans, sive sono docet interius, sive calamo scribit in mentibus, nec moras patitur in docendo, nec dilationem habet in scribendo. Ipse infirmitatem vestram in sancto roboret proposito, qui hodie apostolos induit ex alto. Ipse fictilia vasa vestra, et luteam adhuc crudam testam igne divini amoris excoquendo solidet, quo discipulorum corda hodie replevit. Ipsum sponsus vester Dominus Jesus Christus vestris semper mentibus inspiret, et tanquam arrham desponsationis et spiritale pignus dotis vobis custodiat, ut [Col. 0512B] sicut apostolis promisit, maneat vobiscum in aeternum. Amen.

Maximam apud vos festivitatem Pentecostes quanto majore studio celebrare nitimini, tanto pluribus exhortationum sermonibus ad hoc cupitis incitari. Octo itaque diebus eam celebrantes, in singulis istis singulos exigitis sermones. Quod ut perficere queam, hoc ab ipso Spiritu mihi vestris precibus impetrate. Et quoniam juxta Dominicam assertionem, scriba doctus in regno Dei similis est homini, qui profert de thesauro suo nova et vetera, hanc imperitia mea doctrinam quantum valet, cupiens imitari, de Novo Testamento ad Veteris testimonia [Col. 0512C] stylum convertere curat, ut eo gratior haec solemnitas habeatur, quo ejus dignitas amplius commendatur. Hanc itaque sancti Spiritus tam gloriosam solemnitatem per eumdem Spiritum Psalmista praevidens, eamque, ut oportet, Ascensioni Dominicae copulans, ad ejus jucunditatem celebrandam nos vehementer admonens, quodam loco ait: Regna terrae, cantate Deo, psallite Domino. Psallite Deo, qui ascendit super coelum coeli ad orientem. Ecce dabit voci suae vocem virtutis, date gloriam Deo super Israel: magnificentia ejus et virtus ejus in nubibus. Mirabilis Deus in sanctis suis, Deus Israel: ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae benedictus Deus (Psal. LXVII, 33 et seq.) . Divino [Col. 0512D] itaque Spiritu illuminatus Psalmista etiam post Ascensionem Domini, descensionem ejusdem Spiritus mirabilem, et gratiam in nationes universas effusam, nec jam ut ante in Judaea Deum intelligens, universa regna jam per hanc gratiam Deo acquisita, ad ipsum glorificandum invitat dicens: Regna terrae, cantate Deo, psallite Domino, hoc est: Universae gentes, quae jam a servitute diaboli liberatae regnare coepistis, glorificate super hoc Deum voce cantando ac simul operatione psallendo. Ac ne Deum negaremus, quem juxta humanitatem assumptam, localem vel mobilem audiremus: Ipsi, inquit, psallite qui ascendit, etc. Superius quidem dixerat: Iter facite ei qui ascendit super occassum. Nunc vero dicit: Qui ascendit super coelum coeli ad [Col. 0513A] orientem. Prius itaque de Resurrectione, sicut primum facta est, illud dixit; nunc vero de Ascensione hoc subjungit. Occasum itaque veri solis corporalem ejus obitum dicit, de quo ipse dixerat: Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, etc. (Joan. XII, 24.) Super hunc igitur occasum ascendit, quando de morte resurrexit, more videlicet solis, qui post occasum conscendit ad ortum. Ita ei faciunt discipuli, qui se dignos praeparant, eum confidenter exspectando, ut, sicut promiserat, ad eos resuscitatus redeat.