177

PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS

SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES SECUNDA,

IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.— VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.

PATROLOGIAE TOMUS CLXXVII.

HUGO DE S. VICTORE

EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM, IN VIA DICTA D'AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETIAE PARISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAM, SEU PETIT-MONTROUGE.

1854

SAECULUM XII

HUGONIS DE S. VICTORE

CANONICI REGULARIS S. VICTORIS PARISIENSIS TUM PIETATE, TUM DOCTRINA INSIGNIS

OPERA OMNIA

TRIBUS TOMIS DIGESTA EX MANUSCRIPTIS EJUSDEM OPERIBUS QUAE IN BIBLIOTHECA VICTORINA SERVANTUR ACCURATE CASTIGATA ET EMENDATA, CUM VITA IPSIUS ANTEHAC NUSQUAM EDITA STUDIO ET INDUSTRIA CANONICORUM REGULARIUM REGALIS ABBATIAE S. VICTORIS PARIENSIS (Rothomagi 1648, fol.) EDITIO NOVA SPURIIS ET ALIENIS IN APPENDICEM AMANDATIS, ORDINE POTIORI DONATA, PRAEFATIONIBUS AMPLISSIMIS VARIISQUE OPUSCULIS AUCTA ET ILLUSTRATA ACCURANTE J.-P. MIGNE BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE

TOMUS TERTIUS

VENEUNT 3 VOLUMINA 21 FRANCIS GALLICIS

EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM IN VIA DICTA D'AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETIAE PARISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAM SEU PETIT-MONTROUGE

1854

ELENCHUS AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CLXXVII CONTINENTUR.

    HUGO DE S. VICTORE.

    APPENDIX AD OPERA DOGMATICA.

    De bestiis et aliis rebus libri quatuor.

    Col.

    9

    De anima.

    165

    Priorum Excerptionum libri decem.

    191

    De unione corporis et animae.

    285

    Apologia de Verbo incarnato.

    295

    De Verbo incarnato collationes tres.

    315

    De filia Jephte.

    323

    Speculum de mysteriis Ecclesiae

    335

    De caeremoniis ecclesiasticis.

    381

    De canone mystici libaminis.

    455

    Miscellanea.

    469

    APPENDIX AD OPERA MYSTICA.

    Sermones centum.

    899

OPERA OMNIA HUGONIS DE S. VICTORE.

APPENDICIS AD HUGONIS OPERA DOGMATICA CONTINUATIO

[Col. 0009]

De bestiis et aliis rebus

Auctor incertus (Hugo de Folieto?)

[Col. 0009]

DE BESTIIS ET ALIIS REBUS LIBRI QUATUOR Quorum primus et secundus Hugonem de Folieto, ut videtur, auctorem agnoscunt; posteriores duo ab anonymis compilati.

Index

Auctor incertus

INDEX. Trium librorum sequentium de naturali historia, sive de proprietatibus rerum, qui Bestiariorum nomine vulgo inscribuntur; quarti autem, qui de proprietatibus et epithetis rerum est, quia serie litteraria scriptus est, non collegimus tabellam. Horum autem trium tabella secundum litteras collecta est sub duplici numero, quorum prior est libri, posterior capitis, hoc modo:

    A

  • [Col. 0009] Abies, lib. III, cap. 56.

  • Accipiter, lib. I, in prologo et cap. 13. Accipitrum species, I, 14. Curatio, I, 15. In laeva gestatio, I, 16. Pertica, I, 17. Pedicae, I, 18. Lora et corrigia, I, 19.

  • Adamas II, 34.

  • Adolescens, III, 61.

  • Aetates hominis, III, 61.

  • Agnus, III, 15.

  • Alae et axillae, III, 60.

  • Alcion. Vide Halcion.

  • Alnus, III, 56.

  • Aluus, III, 60.

  • Amethystus, III, 58.

  • Amphibii pisces, III, 55.

  • Amphysibena, III, 44

  • Amygdala, III, 56.

  • Anas, III, 36.

  • Anguilla, III, 55.

  • Anima, III, 59.

  • Animalium naturae, III, 12.

  • Animus, III, 59.

  • Anser, I, 46.

  • Antula sive antus sive antolops, II, 2.

  • Anus, III, 61.

  • Aper, III, 17.

  • Apes, III, 38.

  • Aqualicus, III, 60.

  • Aquatilium genera, III, 55

  • Aquila, I, 56.

  • Aquilo ventus, I, 12.

  • Aranea, III, 54.

  • Arbor Indica, III, 39. Arborum species, III, 56.

  • Arca, III, 60.

  • Ardea, I, 47.

  • Arimaspi, III, 58.

  • Aromata, II, 23.

  • Arteriae, III, 60.

  • Artus articuli, III, 60.

  • Arvina, III, 60.

  • Asinus et Asellus, III, 22.

  • [Col. 0009] Aspis, II, 18 et 30.

  • Aspidochelone, II, 36.

  • Assida, I, 37.

  • Aves generatim sive in genere, III, 27. Aves herciniae, III, 31.

  • Auster, I, 12.

  • Auditus, III, 59.

    • B

  • Balaenae, III, 55.

  • Barba, III, 60.

  • Basilicus, III, 41.

  • Batracha, III, 50.

  • Berillus, III, 58.

  • Boa, III, 45.

  • Bombyx, III, 54.

  • Bonasus, III, 5.

  • Bos, III, 19.

  • Brachia, III, 60.

  • Bubo, I, 48.

  • Bubulus, III, 19

  • Buxus arbor, III, 56.

    • C

  • Cadaver, III, 61.

  • Caecum intestinum, III, 60.

  • Caesaries, III, 60.

  • Caladrius seu caladrus, I, 48 et II, 31.

  • Calcedonius seu Carchedonius, III, 58.

  • Cales, III, 60.

  • Camelus, III, 20.

  • Cancer, III, 55.

  • Calvaria, III, 60.

  • Canes, II, 17, et III, 11.

  • Canities, III, 61.

  • Caper, II, 13.

  • Capilli, III, 60.

  • Caput, III, 60.

  • Caro, III, 59.

  • Cartilagines, III, 60.

  • Castanea, III, 56.

  • Castor, II, 11.

  • Catus murilegus, III, 24.

  • [Col. 0010] Cedrus, IV, 26, et III, 56.

  • Cervi, XI, 14.

  • Cervix, III, 60.

  • Cerastes, III, 42.

  • Charadrinus, I, 48, et lib. II, cap. 31.

  • Chrysolithus, III, 58.

  • Chrysopassus, etc. ibidem.

  • Ciconia, I, 42.

  • Cilla, III, 60.

  • Cimae et cimata, III, 56.

  • Cimex, III, 51.

  • Cinnamulgus, III, 30.

  • Cirri, III, 60.

  • Classis Salomonis, I, 54

  • Clunes, III, 60.

  • Collum, III, 60.

  • Columba, I, in prologo. Columbae tres, et earum pennae, I, 1. Columbae dorsum. Ibid. cap. 2. Oculi et alae. c. 3. Columbam respicientia. Vide lib. I, usq. ad c. 11.

  • Comae, III, 60.

  • Compagia, III, 60.

  • Concha margaritifera, II, 35. Conchae et cocleae, et earum genera, III, 55.

  • Cor, III, 60.

  • Cornix, III, 35.

  • Corum, III, 60.

  • Corpus, III, 59, et III, 61. Corporis humani ratio, III, 60 et 61.

  • Cortex, III, 56.

  • Corvus, I, 35.

  • Costae, III, 60.

  • Coturnix, I, 51.

  • Coxae, III, 60.

  • Crines, III, 60.

  • Crocodilus, II, 8, et iterum, III, 55.

  • Crura, III, 60.

  • Cubitus, III, 60

  • Cutis, III, 60.

  • Cygnus, I, 53.

  • Cypressus III, 56

    • D

  • Defunctus, III, 61.

  • [Col. 0011] Delphini, III, 55.

  • Dentati pisces, III, 55.

  • Dentes et eorum species, III, 60.

  • Dextera, laeva et sinistra, III, 60.

  • Digitus, III, 60.

  • Disseptum, III, 60.

  • Dorsum, III, 60.

  • Draco maximus, II, 24.

  • Dromedarius, III, 21.

  • Dypsas, III, 49.

    • E

  • Ealae, III, 10.

  • Echineis, III, 55.

  • Echinus, III, 55.

  • Elephas, II, 25, et iterum, 26.

  • Epops, I, 52.

  • Equus, III, 23.

  • Equi dotes, III, 55.

  • Erinaceus, II, 4.

  • Eruca, III, 54.

    • F

  • Facies, III, 60.

  • Fauces, III, 60

  • Fel, III, 60.

  • Femina, III, 60 et 61.

  • Femora, III, 60.

  • Fetus, III, 60.

  • Fiber, II, 11.

  • Fibrae, III, 60.

  • Ficus, III, 56

  • Flagella, III, 56.

  • Flores, III, 56.

  • Folia, III, 56.

  • Formicae, II, 29. Formica et ejus proprietates, II, 29.

  • Fraxinus, III, 56.

  • Frons, III, 60.

  • Fructus, fruges, III, 56

  • Fulica, I, 58.

  • Funus, III, 61.

    • G

  • Gallus gallinaceus, I, AVIS, I, 36.

  • Genitalia, III, 60.

  • Genua, III, 60.

  • Genus, III, 59.

  • Germen, III, 56

  • Genae, III, 60.

  • Gingivae, III, 60.

  • Gladii, III, 55.

  • Gustus, III, 59.

  • Graculus, I, 45.

  • Grues, I, 39.

  • Gula, III, 60.

  • Gurgulio pars gutturis, III, 60.

  • Gryphes, III, 4.

    • H

  • Haedus, III, 16.

  • Hala, III, 60.

  • Halcion, III, 29.

  • Herciniae aves, III, 31.

  • Hericius seu herinaceus, II, 4.

  • Herodius, I, 37.

  • Hiena, II, 10.

  • Hirundines, I, 41.

  • Hircus, III, 15.

  • Homo, III, 59. Hominis impudicitia in mulorum curatione, III, 55. Hominis formandi ordo, III, 60.

  • Humeri, III, 60.

  • Hyacinthus, III, 58.

  • Hydria et Hydrus, II, 7.

    • I

  • Ibis avis, I, 57.

  • Ibix fera, II, 15.

  • Igniferi lapides, II, 19.

  • Ilex, III, 56.

  • Ilia, III, 60.

  • Indica arbor, III, 39.

  • Infans, II, 61.

  • Insitio, III, 56.

  • Intercilium, III, 60.

  • Intestina, III, 60.

    • J

  • [Col. 0011] Jaculus serpentis species, III, 46.

  • Jaspis, III, 58.

  • Jecur, III, 60.

  • Jejunum intestinum, III, 60.

  • Juniperus, III, 56.

  • Juvencus, III, 18.

  • Juvenes, V, 61.

    • L

  • Labia, III, 60.

  • Lac, III, 60.

  • Lacertus et lacerta, II, 28. Lacertus et ejus genera, III, 50.

  • Lacerti, III, 60.

  • Lacrymae, III, 60.

  • Lapides igniferi, II, 19.

  • Laquei venantium tres, I, 30.

  • Latus III, 60.

  • Laurus, III, 56.

  • Leo, II, 1,

  • Leopardus et pardus, III, 2.

  • Leucrocuta, III, 7.

  • Libanus, I, 26.

  • Liber cortex, III, 56.

  • Ligna, III, 56.

  • Lingua, III, 60.

  • Lucus, III, 56.

  • Lumbi, III, 60.

  • Lumbricus, 54.

  • Lumina, III, 60.

  • Lupi, II, 20. Lupi aquatiles, III, 55.

  • Luscinia, III, 33.

  • Lvnx III 3.

    • M

  • Malae, maxillae, mandibulae, III, 60.

  • Malus et malum Punicum, III, 56.

  • Mamilla, III, 60.

  • Manticora, III, 8.

  • Manus, III, 60.

  • Margaritifera concha, II, 35. Margaritarum inventio, III, 57.

  • Matrix, III, 60.

  • Matrum crudelitas in natos suos in captione Hierusalem, III, 55.

  • Meatus, III, 60.

  • Medullae, III, 60.

  • Membra hominis, III, 60. Quae sint, III, 60.

  • Mens, III, 59.

  • Menstruum, III, 60.

  • Mentum, III, 60.

  • Merula, I, 43.

  • Milvus, I, 40.

  • Monoceros, II, 6.

  • Morus, III, 56.

  • Mors, III, 61.

  • Mortis genera. Ibidem.

  • Mortuorum genera, III, 61.

  • Mugilis, III, 55.

  • Mulier, III, 61.

  • Multorum generatio impudenter ab homine excogitata, III, 55.

  • Muleus, III, 55.

  • Multipes, III, 54.

  • Murena, III, 55.

  • Murex, III, 55.

  • Mus, III, 25.

  • Musculi, III, 60.

  • Musio, III, 24.

  • Mustella, II, 18.

    • N

  • Nares, III, 60

  • Nates, III, 60.

  • Natura in communi, III, 59,

  • Nemus, III, 56.

  • Nervi, III, 60.

  • Nidus turturis, I, 25.

  • Nux, III, 56.

  • Nycticorax seu noctua, I, 43.

    • O

  • Occipitium, III, 60.

  • Oculi, ibid.

  • Olor, I, 53.

  • Omentum, III, 60.

  • Og. Onager II, 11.

  • [Col. 0012] Onocentaurus, II, 4 et 33.

  • Organa sensuum nostrorum, III, 59.

  • Orphani, III, 61.

  • Odoratus, III, 59.

  • Os, III, 60.

  • Ossa, III, 60.

  • Ova et inde nata, III, 37.

  • Ovis, III, 13.

    • P

  • Palae, III, 60.

  • Palatum, III, 60.

  • Palma, III, 60.

  • Palmae arbori comparatus justus, I, 21. Ecclesia, et anima fidelis eidem, I, 21. Palmae rursus, III, 56 et 60.

  • Palpebrae, III, 60.

  • Panthera, II, 23.

  • Pardus et leopardus, III, 2.

  • Parentum unde cum prole similitudo, III, 60.

  • Passer, I, 20.

  • Passer in ramis cedri nidificans, I, 26. Passer mystice, I, 27. Ejus domus et mores, 28. Vigilia, 29. Ad animam comparat, 30. Passerum pretia, I, 31. Immolatio, I, 32.

  • Pavo seu pavus avis, I, 55.

  • Pectus, III, 60

  • Pecus, pecudes, III, 13.

  • Pedes, III. 60.

  • Pediculi, III, 54.

  • Pelicanus, I, 33 et 51. II, 27.

  • Pellis, III, 60.

  • Perdix, I, 50.

  • Phagus, III, 56.

  • Phoenix, I, 49.

  • Pica et picus, III, 32.

  • Picea, III, 56.

  • Pinula, III, 60.

  • Pinus, III, 56.

  • Piscium diversorum naturae, III, 55. Pisces amphibii seu amphivii. Ibid. Piscium varia genera et in fetus amor. Ibid Piscium castitas et victus, et pisces dentati. Ibid.

  • Pistacea, III, 56.

  • Plantae, et planteria, III, 56 et 60.

  • Platanus, III, 56.

  • Polypus, III, 55.

  • Poma, III, 56.

  • Populus arbor, III, 56.

  • Porci marini, III, 55.

  • Pori, III, 60.

  • Posteriora bonis, III, 60.

  • Praecordia, III, 60.

  • Psittacus, III, 28.

  • Puer et puella. Ibid.

  • Puerperae. Ibid.

  • Pugnus, III, 60.

  • Pulices, III, 54.

  • Pulmo, III, 60.

  • Pulpa, III, 60.

  • Pulsus, III, 60.

  • Pupilla, III, 60

  • Pupilli et orphani, III, 61.

  • Puperes, III, 61.

    • Q

  • Qualea avis, quae et coturnix et ortyx dicitur, I, 51.

  • Quercus aut quernus, seu querna arbor, et ejus annositas, III, 56. Quadrupedia animalia, III, 12.

  • Quisquiliae, III, 56.

    • R

  • Radix et ramus, III, 56.

  • Ranae, III, 55.

  • Renes, III, 60.

  • Ricynus, III, 54.

  • Rumen, III, 60.

    • S

  • Safamandra, II, 16.

  • Salix, III, 56.

  • Saltus, III, 56.

  • Sanguis, III, 60.

  • Sanguisuga, III, 54.

  • [Col. 0013] Sapphirus, III, 58.

  • Sapphirinus color in alis columbae, III, 7.

  • Sardonix seu sardonychus, III, 58.

  • Sardus, III, 58.

  • Sarra, III, 55.

  • Saura, III, 35.

  • Scapula, III, 60.

  • Scarus, III, 55.

  • Scitalis, III, 43.

  • Scorpius, III, 54. Scorpius marinus, III, 55.

  • Scrotum, III, 60.

  • Semen, III, 60. Vide Sperma.

  • Senectutis bona et mala, III, 61.

  • Senes. Ibid.

  • Sensus hominis, III, 59.

  • Sepultus, III, 61.

  • Serpentum genera, III, 40. Serpentes sireni, III, 43. Serpentum naturae, III, 52 et 53.

  • Serra, III, 55.

  • Serra bellua, II, 22.

  • Seps serpens, III, 48.

  • Sibilus serpens, III, 41.

  • Simiae vel simii, I, 12.

  • Sinistra, I, 60.

  • Sirenae, I, 32. Sireni serpentes, III, 47.

  • Smaragdus, III, 58.

  • Solum, III, 60.

  • Sorex, III, 25.

  • Sortes quatuor, I, 3.

  • Spermatum differentiae, III, 60.

  • Spina et spina sacra, III, 60.

  • Spiritus, III, 59.

  • Splen, III, 60.

  • Spondilia, III, 60.

  • Stellio, II, 16 et 28, et III, 52.

  • [Col. 0013] Stomachus, III, 60.

  • Struthio et ejus pennae atque natura, I, 37.

  • Sublinguium, III, 60.

  • Succinum, III, 56.

  • Suffragines, III, 60.

  • Supercilia, III, 60.

  • Surculus, III, 56.

  • Sycomorus, III, 56.

    • T

  • Tactus, III, 59.

  • Talpa, III, 26.

  • Talus, III, 60.

  • Tarmi III, 54,

  • Taurus, III, 18.

  • Tempora capitis, III, 60.

  • Teredo, III, 54.

  • Terga, III, 60.

  • Testiculi, III, 60.

  • Testudo, III, 55.

  • Tharandus, III, 9.

  • Thorax, III, 60.

  • Tibiae, III, 60.

  • Tigris, III, 1.

  • Tinea, III, 54.

  • Topazius vel Topantius, III, 58.

  • Tori, III, 60.

  • Torpedo, III, 55.

  • Torris, III, 56.

  • Truncus, III, 56 et 60.

  • Turtur, I, 20, 23, 24, 25.

    • U

  • Ubera, III, 60.

  • Ulmus, III, 56.

  • Ulna, III, 60.

  • Umbilicus, III, 60.

  • [Col. 0014] Ungues, III, 60

  • Unicornis, II, 6

  • Uniones, II, 35

  • Upupa, I, 32.

  • Urina, III, 60.

  • Ursus, III, 6.

  • Urus, III, 19.

  • Ustula, III, 54

  • Uterus, III, 60.

    • V

  • Vacca. III, 19.

  • Venae, III, 60.

  • Venter, III, 60.

  • Vermes et vermes carnium, III, 54.

  • Veretrum, III, 60.

  • Vertex, III, 60.

  • Vertibula, III, 60.

  • Vervex, III, 14

  • Vespertilio, III, 34

  • Vesica, III, 60, 61.

  • Vimen, III, 56.

  • Vipera, II, 21.

  • Vir, vira, virago, virgo, III, 61.

  • Virga, III, 56.

  • Virgultum. Ibid.

  • Virus, III, 60.

  • Viscera, III, 60.

  • Visus, III, 59.

  • Vita, III, 59.

  • Vitulus, III, 19.

  • Vulpes, II, 5.

  • Vultur, I, 38.

  • Vultus, III, 60.

  • Vulva, III, 60.

    • X

  • Xilycon, quae vulgo forte perperam dicitur siliqua, III, 56.

DE BESTIIS ET ALIIS REBUS PROLOGUS AD RAYNERUM CONVERSUM.

[Col. 0013]

HUGO RAYNERO suo salutem.

Desiderii tui petitionibus, charissime, satisfacere cupiens, columbam, cujus pennae sunt deargentatae, et posteriora dorsi ejus in pallore auri (Psal. LXVII) , pingere, et per picturam mentes aedificare decrevi, ut quod simplicium animus intelligibili oculo capere vix poterat, saltem carnali discernat; et quod vix concipere poterat auditus, percipiat visus. Nec tantum volui columbam formando pingere, sed etiam dictando describere, et per scripturam demonstrare picturam, ut cui non placuerit simplicitas picturae, placeat saltem moralitas scripturae. Tibi ergo, cui datae sunt pennae columbae, qui elongasti fugiens, ut in solitudine maneres et requiesceres, qui non quaeris dilationem in voce corvina, cras, cras ingeminante, sed contritionem in gemitu columbino, tibi, inquam, non tantum ad praesens columbam, sed etiam accipitrem pingam. Ecce in eadem pertica sedent accipiter et columba. Ego enim de clero, tu de militia ad conversionem venimus, ut in regulari vita quasi in pertica sedeamus, et qui rapere consueveras domesticas aves, nunc bonae operationis manu silvestres ad conversionem trahas, id est saeculares. Gemat igitur columba, gemat et accipiter vocemque doloris emittat. Vox enim columbae, gemitus, vox accipitris, questus. In principio hujus operis idcirco praeposui columbam, quia Spiritus sancti gratia semper praeparatur poenitenti, nec nisi per gratiam pervenitur ad veniam. De accipitre vero post columbam subjungitur, per quem nobilium personae designantur. Cum enim aliquis nobilium convertitur, per exemplum bonae operationis pauperibus praesentatur. De quibusdam vero, tam volucribus quam animalibus, quae ad exemplum morum divina Scriptura commemorat, quanto citius potero breviter assignare tentabo

PROLOGUS ALTER. Per quem innuit auctor, quisquis est, se animalia ipsa et lapillos depinxisse, sed quia imprimendo non possumus colores observare, et animalium plurima per se nota sunt, eorum picturis supersedebimus.

[Col. 0015]

Cum scribere illitterato debeam, non miretur diligens lector, si ad aedificationem illitterati de subtilibus simplicia dicam. Nec imputet levitati, quod accipitrem vel columbam pingam, cum beatus Job et propheta David hujusmodi volucres nobis reliquerint ad doctrinam. Quod enim doctioribus innuit scriptura, hoc simplicibus pictura. Sic ut enim sapiens delectatur de subtilitate scripturae, sic simplicium animus detinetur simplicitate picturae. Ego autem plus laboro ut simplicibus placeam, quam ut doctioribus loquar et quasi vasculo pleno latices infundam. Qui enim sapientem verbis instruit, quasi pleno vasculo latices infundit.

LIBER PRIMUS.

[Col. 0015]

CAP. I. De tribus columbis, quarum Scriptura meminit.

[Col. 0015A]

Si dormiatis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae et posteriora dorsi ejus in pallore auri (Psal. LXVII) . In sacra Scriptura, frater, tres columbas legendo reperi, ex quibus, si attente considerentur, simplicium mentes ad perfectionem poterunt edoceri, columbam scilicet Noe, columbam David, columbam Jesu Christi. Noe requies, David manu fortis, Jesus Salvator interpretatur. Peccatori autem dicitur: Peccasti (Eccli. XXI) , quiesce. Si igitur vis esse Noe, quiesce a peccatis. Ut David esse possis, operare fortia. Si salvari desideras, a Salvatore salutem postula. Diverte igitur a malo, et fac bonum, inquire pacem (Psal. XXXIII) . Diverte ad arcam Noe. [Col. 0015B] Praeliare cum David praelia Domini. Inquire pacem cum Jesu in Jerusalem. Diverte ad quietem mentis, resiste tentationibus, exspecta patienter salutis beneficium. De columba vero Noe dicitur: Reversa est columba ad vesperam ferens in ore ramum virentis olivae (Gen. VIII) . Ad arcam Noe columba revertitur, cum ad quietem mentis ab exterioribus animus revocatur. Revertitur ad vesperam, cum deficiente luce mundanae felicitatis, vanae gloriae fugit pompam, timens ne incurrat obscuritatem mentis, id est profunditatem perpetuae damnationis. Olivam gerit, quia misericordiam quaerit. Olivam in ore portat, dum indulgere sibi quod deliquit precibus exorat. De columba vero David dicitur. Et posteriora dorsi ejus in pallore auri. In posterioribus dorsi aurum [Col. 0015C] habetur, quia bene operanti, in futuro venia promittitur. Similiter et de Salvatore legitur quod in descensu columbae super eum haec vox audiretur: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. (Matth. III) . Columba est Spiritus sancti gratia, quae super Jesum in Jordane descendisse cernitur, quia cuilibet humili a peccatis mundato gratia praeparatur. Poenitenti igitur fit misericordia, operanti promittitur venia, diligenti datur gratia.

CAP. II. De columbae ad Ecclesiam collatione.

[Col. 0016A]

Si dormiatis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi eius in pallore auri (Psal. LXVII) . Columba deargentata est Ecclesia, doctrina divini eloquii erudita, quae per similitudinem fertur habere praedicationis rostrum ratione divisum, quo grana congregat hordei et frumenti, sententias scilicet Veteris et Novi Testamenti. Habet dextrum et sinistrum oculum, moralem et mysticum sensum: seipsam respicit sinistro, Deum vero contemplatur dextro. Duas alas habet, activam et contemplativam vitam; his duabus alis sedens tegitur; his duabus volans ad coelestia sublevatur. Volamus, cum mente excedimus. Sedemus, cum inter fratres sobrii sumus. In his siquidem alis pennae sunt. Pennae [Col. 0016B] vero sunt doctores, alis rectae actionis et divinae contemplationis inhaerentes. Cleros vero [Graece], sortes vocamus Latine. Duae sortes, duo sunt Testamenta. Inter quas sortes dormiunt, qui auctoritatibus Veteris et Novi Testamenti concordant et acquiescunt. Et posteriora dorsi ejus in pallore auri. Dorsum columbae illam partem corporis esse dicunt, cui radices alarum sese invicem naturaliter conjungunt. Ibidem cor ponitur, quod dorso proximum, auro perpetuae beatitudinis in futuro operietur. Sicut aurum pretiosius est argento, sic et beatitudo futuri saeculi pretiosior est felicitati praesente. Posteriora igitur dorsi columbae in pallore auri erunt, quia justi in aeterna beatitudine nimia claritate fulgebunt.

CAP. III. De columbae ad fidelem animam comparatione.

[Col. 0016C]

Si dormiatis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in pallore auri (Psal. LXVII) . Columba est quaelibet fidelis et simplex anima; deargentata in pennis, declarata in virtutibus per famam bonae opinionis, quae tot in cibum colligit in seminum grana, quot ad bene operandum assumit sibi justorum exempla. Duos habet [Col. 0017A] oculos, aextrum et sinistrum, memoriam scilicet et intellectum. In hoc futura praevidet, in illo transacta deflet. Hos oculos clauserunt in Aegypto patres nostri, quoniam non intellexerunt opera Dei, nec fuerunt memores multitudinis misericordiae ejus. Duas vero alas habet, amorem proximi et amorem Dei. Una extenditur per compassionem ad proximum, altera erigitur per contemplationem ad Deum. Ex his alis procedunt pennae, id est virtutes animae. Hae pennae argentea claritate resplendent, quando per famam bonae opinionis audientibus argenti more dulcem tinnitum praebent. Cleros vero Graece, sortes dicimus Latine. Quatuor autem sunt sortes, timor et spes, amor et desiderium. Sortes sunt, quia paternae haereditatis locum distribuunt. Timor et desiderium [Col. 0017B] sortes sunt extremae, spes et amor mediae. Timor animum conturbat, desiderium mentem cruciat, et nisi aliquid medium intervenerit, animus a quiete recedit. Oportet igitur ut inter desiderium et timorem, spem ponamus et amorem. Spes igitur timorem recreat, amor desiderium temperat. Inter spem igitur et amorem, quasi inter medias sortes quietus dormit, qui inter extremas, scilicet timorem et desiderium, vigilat et obstupescit. Si igitur es columba, vel columbae penna, dum times et desideras, inter extremas sortes vigilas. Dum speras et diligis, inter medias quietus dormis.

Et posteriora dorsi ejus in pallore auri. In dorso solent onera portari. Et per haec eadem possunt operum labores designari. Per posteriora vero [Col. 0017C] dorsi denotatur exspectatio praemii. Post tolerantiam siquidem praesentium laborum, in futuro subsequi credimus justis meritorum praemia. Reddet enim Deus sanctis mercedem laborum suorum, et deducet eos in via mirabili. Et hoc in pallore auri esse credimus, quia pretiosa est in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV) . In pennis igitur argentum, quia in linguis eloquium; in posterioribus vero aurum, id est post labores praemium.

CAP. IV. De columbae ad praelatum comparatione.

Si dormiatis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae et posteriora dorsi ejus in pallore auri (Psal. LXVII) . Columba deargentata est absque felle malitiae quaelibet adhuc vivens praelatorum persona, quae inter medios cleros dormit. Cleros Graece, Latine [Col. 0017D] sors. Unde et cleronomia proprie vocatur haereditas quae defertur ex testamento. Inde contingit ut filii Levi, inter filios Israel non haberent sortem, id est haereditatis partem, sed ex decimis viverent. Duae autem sunt haereditates, terrena Veteris Testamenti, et aeterna Novi. In medio igitur istarum dormit, qui in contemptu terrenorum, et ipse coelestium vitam finit, dum nec nimis ardenter praesentibus inhiat, et futura patienter exspectat. Et posteriora dorsi ejus in pallore auri. Oculi enim justorum videbunt regem in decore suo. Tunc enim aurum in posterioribus habebis, cum apparuerit in futuro gloria divinae majestatis. Coronae siquidem regum ex auro purissimo fabricantur, ex argento vero monetae [Col. 0018A] fiunt, quibus imagines regum imprimuntur. In moneta notatur imitatio formae, in corona signum victoriae. Moneta siquidem divini eloquii docet imitationem vitae Christi, corona vero victoriae. Post labores praesentis saeculi fiunt pugnae. Ibi igitur quasi in posterioribus aurum, hic in pennis praedicationis argentum, quia cum ad illa dona columba pervenerit, jam praedicationis eloquio non indigebit, sed in eo quod pro retributione percipiet, in puritate perfectionis sine fine vivet.

CAP. V. De columbae habentis pedes rubros ad Ecclesiam comparatione.

De qua columba hic agitur, rubros pedes habere perhibetur. Haec columba est Ecclesia, quae pedes habuit, quibus totius mundi spatium perambulavit. [Col. 0018B] Pedes sunt martyres, qui tot passibus terram perambulant quot bonorum operum exemplis viam justitiae sequentibus se demonstrant. Terram tangunt, cum dignis increpationibus actus et voluntates terrenas reprehendunt. Sed, dum terra premitur, asperitate terrae, id est terrenorum crudelitate, pedes vulnerantur, et sic pedes Ecclesiae rubri facti sunt, quia sanguinem suum pro Christi nomine martyres effuderunt. Rubor igitur pedum est cruor martyrum.

CAP. VI. De pennis deargentatis columbae, ad praedicatores collatis.

Quae columba pedes rubros habere dicitur, pennas deargentatas habuisse verbis propheticis demonstratur. Pennae, inquit David, columbae deargentatae (Psal. LXVII) . Pennae columbae deargentatae sunt [Col. 0018C] praedicatores Ecclesiae. Est autem argentum, divinum eloquium; tinnitus argenti, dulcedo verbi: calor, candor. Candorem vero argentum retinet, dum quilibet doctor munditiam verbis praedicat, et munditiam in se habet, dum quod docet diligit, et quod intus amat, foris operibus ostendit. Haec sunt eloquia Domini casta, argentum igne examinatum. Eloquia Domini casta, quia nulla sunt simulatione corrupta, nullo sunt semine cupiditatis impraegnata. Argentum examinatum igne, solidatum in qualibet perturbatione. Candor igitur argenteus in pennis est in linguis docentium lene blandimentum sermonis.

CAP. VII. De sapphirino colore alarum columbae ad contemplativos collato.

[Col. 0018D] Alarum colorem non reperi scriptum, sed ex similitudine materialis columbae potest assignari, ut si columbam pictam respicias, colorem materialis columbae eam habere non contradicas. Alarum enim superficies sapphirino colore superfunditur, quia coeli speciem animus contemplantis imitatur. Sed color sapphirinus candidis lineis distinguitur, ut sapphirino colore niveus misceatur. Color enim niveus sapphirino mistus designat munditiam carnis et amorem contemplationis.

CAP. VIII. De coloribus columbae ad mores collatis.

Posteriora dorsi columbae deargentatae (Psal LXVII) .

Propheta commemorat, et postea finem vitae praesentis in quolibet homine moraliter demonstrat. In auro puritatem mentis, in pallore vero auri designat [Col. 0019A] mortificationem carnis. Est enim pallor animi patientis, et mortificatae carnis innatus color. Posteriora igitur columbae deargentatae in pallore auri erunt, dum puritas mentis et mortificatio carnis finem cujuslibet morientis obtinebunt. Sed et ideo color aureus in posterioribus dorsi columbae colori sapphirino jungitur, quia contemplantis animum futurae beatitudinis gloria subsequetur. Color igitur aureus in posterioribus designat aeternae retributionis munus.

CAP. IX. De oculis croceis et cautione columbae ad Ecclesiae cautionem comparatis.

Oculi tui columbarum (Cant. I) . Columba super aquas sedere saepissime solet, ut cum viderit umbram supervenientis accipitris fugiens declinet. [Col. 0019B] Ecclesia vero scripturis se munit, ut insidiantis diaboli fraudes evitare possit. Haec igitur columba croceos oculos habet, quia Ecclesia matura consideratione futuros casus ostendit, et providet. Color itaque croceus in oculis discretionem designat maturae considerationis, dum enim aliquis quid agat, vel quid cogitet mature considerat, quasi croceo spirituales oculos adornat. Habet enim crocus colorem maturi fructus. Croceus igitur oculus est maturitas sensus.

CAP. X. De colore reliquo columbae mutabili ad mare turbatum, et de mari ad carnem comparato.

Color reliqui corporis imitatur colorem turbati maris. Mare motu fluctuum saeviens ebullit. Caro [Col. 0019C] motu sensuum ebulliens saevit. Mare perturbationibus suis arenas movet et sublevat. Caro delectationibus suis animi levitatem pulsat. Mare terminos suos egrediens aquis dulcibus occurrit. Caro lasciviens lacrymarum dulces rivulos obtundit. Mare diversis procellarum turbinibus navigantium cursus impedit. Caro procellosa recte viventium mores in profundum mergit. Dum tantis mare tempestatibus agitatur, undarum collisione terra fluctibus immiscetur, et sic ex collisione maris et terrae, colorem mistum recipit mare. Similiter dum caro suggerit et animus non consentit, quasi ex nigro et niveo quidam in corpore color efficitur, qui ex diversis factus color medius appellatur. Marinus igitur color in pectore columhae tribulationem designat in humana [Col. 0019D] mente.

CAP. XI. De diversis columbae proprietatibus.

In diversis locis diversas columbae proprietates reperi, quas inserens huic operi, tibi, frater, annotare curavi. Prima vero columbae proprietas est quod pro cantu gemitum profert; secunda, quod felle caret; tertia, quod osculis instat; quarta, quod gregatim volat; quinta, quod ex raptu non vivit; sexta, quod grana meliora colligit; septima, quod non vescitur cadavere; octava, quod nidificat in petrae foraminibus; nona, quod super fluenta aquarum residet, ut, visa accipitris umbra, venientem citius devitet; decima, quod geminos nutrit pullos. Columba pro cantu utitur gemitu, quia quod libens fecit, plangendo gemit. Caret [Col. 0020A] felle, id est irascibilitatis amaritudine. Instat osculis, quia delectatur in multitudine pacis. Gregatim volat, quia conventus amat. Non vivit ex raptu, quia non detrahit proximo. Colligit grana meliora, id est meliora dicta. Non vescitur cadaveribus, id est desideriis carnalibus. Nidificat in foraminibus petrae, quia spem ponit in Christi passione. Super fluenta aquarum residet, ut, visa accipitris umbra, venientem citius devitet, quia in Scripturis studet ut supervenientis diaboli fraudem declinet. Geminos nutrit pullos, id est amorem Dei et amorem proximi. Qui igitur has naturas habet, assumat sibi contemplationis alas, quibus ad coelum volet.

CAP. XII. De aquilone et austro ventis.

Surge, aquilo, et veni, auster (Cant. IV) , etc. Aquilo [Col. 0020B] frigidissimus ventus est. Ab aquilone, inquit, Jeremias, pandetur omne malum (Jerem. I) . Ibi sedes Satanae. Inde ruinae principium. Ventus aquilo gravis est tentatio. Flatus aquilonis suggestio tentationis; frigus, negligentiae torpor. Aquilo igitur venit, quando gravis tentatio mentem cujuslibet invadit. Aquilo vero surgit, quando ab animo tentatio recedit. Ab aquilone, inquit, venient et mari (Isa. XLIX) . Aquilo tentatio, mare mundus. Ab aquilone igitur et mari Christus suos congregat, cum a tumultu tentationum non tantum justos, sed et peccatores sequestrat. Ponam, inquit, sedem meam ad aquilonem, et ero similis Altissimo (Isa. XIV) . Sedem ad aquilonem ponere desiderat, quem penna superbiae sursum levat. Esse similis Altissimo concupiscit, cum illi cui subesse [Col. 0020C] debet, per arrogantiae spiritum se aequalem facit, et, ut plus dicam, non tantum se magistro suo aequiparat, sed etiam se illo meliorem esse putat. Cecidit diabolus, cum se exaltare voluit. Humiliatur homo, cum se exaltare concupiscit. Auster calidissimus ventus est. Deus, inquit ab austro veniet (Habac. III) . Ibi sedes Altissimi, ibi dilectionis ardor. Inde sinceritas veritatis. Auster a serena regione procedit. quia Deus in serenitate morum requiescit, ibi pascit, ibi cubat, ibi quies mentis, ibi refectio contemplationis. Auster Spiritus sancti gratiam designat, flatus austri benignitatem Spiritus sancti, calor amorem. Auster igitur venit, quoties gratia Spiritus sancti mentem cujuslibet accendit. Surgit [Col. 0020D] quoties a mente gratia recedit. Deus, inquit, ab austro veniet. Ab aquilone diabolus, ab austro Deus. Ille ignorantiae tenebras inhabitat, iste serenitatem charitatis amat. Frigus aquilonis poros carnis stringit, calor austri clausos aperit. Quod enim frigus avaritiae stringendo retinet, apertis eleemosynae manibus charitas larga praebet. Penna siquidem vetus in infernum mergit, nova vero animum ad coelestia desideria sustollit. Peccata enim gravant, virtutes vero sublevant.

CAP. XIII. De accipitre quomodo plumescat expandens alas suas ad austrum.

Nunquid per sapientiam tuam plumescit accipiter. expandens alas suas ad austrum? (Job XXXIX.) Unde beatus Gregorius: «Agrestibus accipitribus moris [Col. 0021A] est ut flante austro alas expandant, quatenus eorum membra ad laxandam pennam veterem venti tepore concalescant. Cum vero ventus deest, alis contra radium solis expansis atque percussus tepentem sibi auram faciunt, sicque apertis poris vel veteres pennae exsiliunt, vel novae succrescunt.» Quid est ergo accipitrem in austro plumescere, nisi quod unusquisque sanctorum tactus flatu sancti Spiritus concalescit, et usum vetustae conversationis abjiciens, novi hominis formam sumit? Quod sanctus Paulus apostolus admonet, dicens: Exspoliantes vos veterem hominem cum actibus suis, et induentes novum (Coloss. III) . Et rursum: Licet is qui foris est noster homo corrumpatur, tamen is qui intus est renovatur de die in diem (II Cor. II) . «Vetustam autem pennam projicere [Col. 0021B] est inveterata studia dolosae actionis amittere. Et novam pennam sumere est mitem, et simplicem bene vivendi sensum tenere. Penna namque veteris conversationis gravat. Et pluma novae immutationis sublevat, et ad volatum tanto leviorem, quanto noviorem reddit. Et bene ait: expandens alas suas ad Austrum. Alas quippe nostras ad austrum expandere est per adventum sancti Spiritus nostras confitendo cogitationes aperire, ut jam non libeat defendendo nos tegere, sed accusando publicare. Tunc ergo accipiter plumescit, cum ad austrum alas expandit, quia tunc se unusquisque virtutum pennis induit, cum sancto Spiritui cogitationes suas confitendo substernit. Qui enim confitendo vetera non detegit, novae vitae opera minime producit. [Col. 0021C] Qui nescit lugere quod gravat, non valet proferre quod sublevat, ipsa namque compunctio poros cordis aperit, plumas virtutum fundit, cumque se studiose mens de pigra vetustate redarguit, aliqua novitate juvenescit. Dicatur ergo cum beato Job: Nunquid per sapientiam tuam plumescit accipiter, expandens alas suas ad Austrum? Id est, nunquid cuilibet electo tu intelligentiam contulisti, ut flante Spiritu sancto cogitationum alas expandat, quatenus pondera vetustae conversationis abjiciat, et virtutum plumas in usum novi volatus sumat, ut hinc videlicet colligat, quod vigilantiam sensus in semetipso ex se non habet, qui hanc ex se conferre aliis nequaquam valet.

CAP. XIV. De duabus accipitrum speciebus.

[Col. 0021D]

Duae sunt species accipitrum, domesticus scilicet et silvester, iidem tamen sunt. Sed diversis temporibus potest esse silvester et domesticus. Silvester rapere consuevit domesticas volucres, et domesticus silvestres. Silvester quas rapit continuo devorat, domesticus captas domino suo relinquendas servat. Porro dominus ejus captarum volucrum ventres aperit, et eorum corda accipitri in cibum tribuenda sumit. Interiora ventris cum fimo ejicit, qui intus remanens putredinem carnium cum fetore gignit. Moraliter: silvester accipiter captas volucres et rapit et devorat, quia quilibet perversus actus et cogitationes simplicium [Col. 0022A] dissipare non cessat. Domesticus vero accipiter est spiritualis pater, qui toties silvestres volucres rapit, quoties saeculares ad conversionem praedicando trahit. Captas occidit, dum saeculares mundo mori per carnis mortificationem cogit. Dominus autem ejus et omnipotens Deus ventres earum aperit, quando mollitiem carnalium per Scripturas increpando solvit. Corda vero extrahit, dum cogitationes saecularium per confessionem manifestas facit. Interiora ventris cum fimo ejicit, quando memoriam peccanti fetentem reddit. Ad mensam itaque Domini captae volucres veniunt, dum in corpus Ecclesiae peccatores doctorum dentibus masticati sese convertunt.

CAP. XV. De domesticorum accipitrum curatione.

[Col. 0022B] Domesticis accipitribus, quo melius plumescere debeant, munita ac tepentia requiruntur loca. Loca munita sunt claustra, in quibus dum silvester accipiter ponitur, ut domesticus fiat, clausus tenetur. Ibi veteres pennas amittit, et novas assumit, quia quilibet claustralis, qui pristinis vitiis spoliatur, non hominis virtutibus adornatur, nec inde extrahitur, nisi prius ejectis veteribus pennis, novae solidentur. Sed cum firmus in volatu fuerit, ad manum venit. Similiter si aliquis conversus de claustro exeat necesse est ut ad manum bonae operationis accedat, et inde emissus volet, ut ad desideranda coelestia toto adnisu mentis seipsum levet.

CAP. XVI. De accipitris in laeva gestatione.

[Col. 0022C] Accipiter in sinistra manu gestari solet, ut in dextram ad aliquid capiendum emissus volet: Laeva, inquit, ejus sub capite meo, et dextra illius amplexabitur me (Cant. II) . Laeva sunt bona temporalia, dextera vero sunt aeterna. In laeva igitur sedet qui bonis temporalibus praesidet. In dexteram vero volat qui toto mentis affectu aeterna desiderat. Ibi capit accipiter columbam, id est quilibet mutatus in melius sancti Spiritus gratiam recipit.

CAP. XVII. De pertica, super quam stat aut sedet accipiter.

Pertica accipitris designat nobis rectitudinem vitae regularis, quae a terra longe suspenditur quia a terrenis desideriis hujusmodi vita separatur. In hac [Col. 0022D] pertica ligatus sedet, qui regularis vitae statuta firmiter tenet. Duobus parietibus inhaerere dicitur, a quibus ex utraque parte sustentatur. Duo parietes. qui perticam sustentant sunt activa et contemplativa vitae, quae pie viventium rectitudinem portant.

CAP. XVIII. De accipitrum pedicis seu compedibus.

Quasi compedes in pedibus accipiter habere consuevit, ne cum voluerit, exorta qualibet occasione volare possit. Pedes accipitris quasi compedibus stringit qui timore judicii et dolore supplicii mentis affectus premit. Et humiliaverunt, inquit Psalmista, in compedibus pedes ejus (Psal. CIV) . Pedes Joseph in compedibus humiliat qui, ad memoriam reducens praesentem et aeternam poenam, ne ad optata progrediantur affectus animi ligat.

CAP. XIX. De loro seu corrigia, et ligamine accipitris.

[Col. 0023A]

Corrigia, per quam accipiter ligatur in pertica, est mortificatio carnis, per quam quilibet conversus tenetur in regulari vita. Corrigia siquidem, quae fit de corio mortui animalis, designat mortificationem carnis. Non rumpitur haec corrigia, sed solvitur, cum ad capiendum aliquid accipiter impellitur. Similiter si quilibet frater ad aliquid temporale exeat, non rumpitur propositum, sed cum revertitur, eadem corrigia, qua prius, seipsum firmius ligat.

CAP. XX. De turture et passere.

Post columbae gemitum et accipitris questum, rogas charissime, ne diutius differam, sed planctum turturis et clamorem passeris tibi velocius scribam. [Col. 0023B] Nec tantum scribam, sed etiam pingam qualiter turtur eremi secretum diligat, et passer solitarius in tecto clamare non desinat, ut sub exemplo turturis teneas munditiam castitatis, et sub exemplo passeris ames custodiam cautae circumspectionis, ut et vivas caste, et ambules caute.

CAP. XXI. De palma, quomodo ei comparatur justus.

Sicut palma multiplicabo dies (Job XXIX) . Palma multiplicat dies, quia tarde proficit, priusquam in altum crescat. Similiter justus tarde proficit, priusquam ad hoc perveniat ad quod tendit. Est enim justi desiderium, ut perveniat ad coeleste regnum. Sed hoc desiderium mundus impedit, ne ad optata nisi tarde pervenire possit. Palma dies multiplicat, [Col. 0023C] nec tamen eam frigus hiemis vel nimius calor aestatis impediunt, quin semper viridescat. Similiter justus vivit, nec ab aliquo impeditur, quin in proposito bonae operationis perseveret. Frigus hiemis est torpor vel negligentia refrigeratae mentis. Nimius calor aestatis est calor libidinis, vel iracundiae flamma, seu incendium cupiditatis. Sicut igitur palma nec marcescit hiemis frigore, nec nimio aestatis uritur calore, sic justus non perimitur qualicunque prosperitatis vel adversitatis tentatione. Aliter palma dies multiplicat, quia justus dies antiquos ad memoriam reducit et annos aeternos in mente tractat. Paucitatem enim dierum suorum nuntiat sibi, et ex alia parte longitudinem dierum in futuro sperat. Qui haec igitur intra se colligit, multiplicando dies sicut palma [Col. 0023D] vincendo mundum in altum crescit.

CAP. XXII. Quomodo ei comparentur Ecclesia et anima fidelis.

Statura tua assimilata est palmae (Cant. VII) . Statura Ecclesiae, vel cujuslibet fidelis animae assimilatur palmae. In statura cujuslibet hominis notatur parvitas vel magnitudo in membris per lineamenta corporis. Habet autem staturam palmae justus, si apud se est modicus, apud Deum magnus, in se humilis, coram Deo sublimis. Haec palma est Christus, cui assimilatur justus. Dum enim tribulationes, quas passus est Christus, patitur, staturae palmae justus assimilatur. Unde Apostolus: Qui erunt participes tribulationum, erunt participes et gloriae (II Cor. V) . Qui igitur membrum corporis est, quae sunt capitis, [Col. 0024A] sentire debet. Jam palma crevit in altum. Jam cacumen illius penetravit coelum. Jam cum capite sunt capitis comae, quae sunt elatae palmarum, id est electae animarum. Adhuc stipes rugoso cortice, id est Ecclesia circumdata tribulationum asperitate, in terra figitur, et rami, id est sancti in aeterna felicitate gloriantur: Justus enim ut palma florebit (Psal. XCI) . Justus plantatur, floret et fert fructum, plantatus in domo Domini, in atriis domus Dei nostri. Domus Dei nostri est domus conversionis. Est autem atrium ante interiorem domum. Ante domum siquidem conversionis est atrium renuntiationis. Qui enim mundo renuntiat, palmam victoriae, qua mundum vincit, in atriis domus Domini plantat. Plantatur igitur in domo conversionis, floret per [Col. 0024B] famam bonae opinionis, fert fructum bonae operationis. Sed quorsum figit radicem? quomodo crescit? quomodo roboratur? Radicatur per fidem, crescit per spem, roboratur per charitatem. Mirum est tamen quod de justis dicitur: Plantati in domo Domini, in atriis domus Dei nostri florebunt (ibid.) . Mirum est quod plantantur in domo, et florent in atrio. Sed fortasse per fidem plantantur intus; per exemplum boni operis florent exterius, et sic per famam bonae opinionis foras exit odor floris. Vel aliter: Plantantur in domo, florent in atrio, quia justi plantantur in praesenti Ecclesia, et flore immarcescibili florebunt in aeterna vita. Ibi enim cum flore recipient fructum, id est cum munditia carnis et animae, [Col. 0024C] futurae retributionis praemium.

CAP. XXIII. De nido turturis, id est fidelis animae in palma, id est arbore crucis per fidem passionis. Et quomodo palma portetur in manu victoris.

Ascendam in palmam, et apprehendam fructus ejus (Cant. VII) . Palma juxta terram est gracilis et aspera, versus coelum grossior et pulchra. Est igitur ascensus difficilis, sed fructus dulcis. Minuitur ascendentis labor, dum fructus in arbore sentitur odor, difficultatem ascensus aufert dulcedo gustus. Palma est Christus, fructus ejus salus: Dic, inquit David, animae meae: Salus tua ego sum (Psal XXXIV) ; et: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) . Spes salutis in ligno crucis. Ascende igitur in palmam, id est attende crucis victoriam. Per scalam [Col. 0024D] siquidem crucis ascendes ad solium victoris. Tolle et tu crucem tuam, et sequere eum. Qui affligit carnem suam, tollit crucem suam.

Palma manum victoris ornat, et justus palmam victoriae in manu bene operando portat. Tria dicuntur esse, de quibus justus victoriam debet acquirere, scilicet mundus, caro, diabolus. Justus mundum vincit, cum eum suis oblectationibus contemnit; carnem superat, dum eam per abstinentiam domat; diabolo dominatur, et eum subjicit, cum eum a suis finibus expellit. Palmam igitur in manu gestat, qui de his tribus bene operando triumphat.

CAP. XXIV. De voce turturis ad animam comparata, et de terra nostra et aliena.

Vox turturis audita est in terra nostra (Cant. II) , [Col. 0025A] Vox turturis est dolor laesae mentis. Vox turturis gemitum designat cujuslibet animae poenitentis. Terra de qua hic agitur, est animus, qui terrenae fragilitatis occupationibus irretitur. Est autem terra nostra, et terra aliena. Terra aliena est mens diaboli dominio subjugata. Unde: Alieni insurrexerunt adversum me, et fortes quaesierunt animam meam (Psal. LIII) . Terra aliena est Babylonia, terra nostra Jerusalem. Babylonia confusio; Jerusalem visio pacis interpretatur. Terram nostram alieni devorant, quando daemones suis incursionibus mentem vastant. In Babylonia tenemur captivi. In Jerusalem sumus liberi. Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? (Psal. CXXXVI.) Terra esse nostra dicitur, dum nihil in mente nostra proprium reperitur. [Col. 0025B] Terram nostram esse dicimus, dum mentem nostram cum magistro et fratribus possidemus, ut animus Deo devotus, serviat per dilectionem fratribus, per compassionem proximo, per modestiam sibi, et sic communis fiat. In terra igitur nostra vox turturis auditur, dum ad poenitentiam auris interior humiliter inclinatur.

CAP. XXV. De turture Ecclesiae, et fideli animae comparata, et de nido ejus, et de Christo marito talis turturis.

Turtur secretum deserti diligit, quandoque tamen ad hortulos pauperum, et agros cultorum descendit, ut grana seminum colligat, unde vivat. Turtur est Ecclesia, vel quaelibet fidelis anima; secretum deserti, solitudo claustri; grana seminum, sententiae [Col. 0025C] doctorum. Hortuli vel agri sunt doctorum libri. Ex his animus reficitur. In iis vita spiritus. Sic enim vivitur, et in talibus vita spiritus mei. In locis tutissimis et delectabilibus invenit turtur sibi nidum, ubi reponat pullos suos. Inter ramos arboris condensae nidum collocat, ova ponit, unde suo tempore procreentur pulli. Per arborem intelligimus crucem; per nidum, salutem; per ova, spem; per pullos geminam charitatem, amorem scilicet Dei et proximi. Quaeramus igitur nidum turturis, quaeramus ovum in nido, nidum in arbore, id est spem salutis in ligno crucis. Notum etiam compluribus esse reor naturam turturis esse talem, ut si semel socium amiserit, absque socio semper eat. Christus est sponsus Ecclesiae, [Col. 0025D] vel cujuslibet fidelis animae. Ascendens Christus in arborem crucis, undique nidum contraxit. Ascendam, inquit, in palmam (Cant. VII) , id est crucem, et: Cum exaltatus fuero omnia traham ad meipsum (Joan. XII) . Mortuus est Christus, exspectat eum Ecclesia, vel quaelibet fidelis anima, donec redeat, et castae societatis interim legem servat. Redit saepius ad arborem, frequentat nidum, videt effusionem sanguinis, judicium videlicet mortis, dum haec attendit, gemit. Similiter quaelibet anima fidelis saepius ad memoriam reducit mysterium crucis, attendit pretium sanguinis, quae, dum attente considerat, multiplicatis gemitibus mentem ad lamenta vocat.

CAP. XXVI. De Libano et cedro mysticis. Et de passeribus in ramis cedri nidificantibus.

[Col. 0026A]

In bona significatione Libanus et cedrus quandoque ponuntur, sicut in Canticis canticorum per Salomonem dicitur: Species ejus ut Libani, electus ut cedri (Cant. V) . Libanus est mons Phoeniciae terminus Judaeae contra septentrionem. Arbores illius proceritate, specie et robore caeterarum silvarum ligna praecellunt. Per montem Libani sane intelligere possumus eminentiam virtutum. Terminus est Judaeae contra septentrionem, ne diabolus mentes vere confitentium intret per tentationem. Arbores illius proceritate, specie et robore alias arbores praecellunt, dum quaelibet fideles animae proceritate desiderii, specie castitatis, robore perseverantiae alias [Col. 0026B] antecedunt. Per cedrum intelligimus Christum. Haec est cedrus alta Libani, conformata hyssopo, qui, cum esset sublimis, factus est humilis. De his dictum est per Prophetam: Saturabuntur ligna campi, et cedri Libani quas plantavit, illic passeres nidificabunt (Psal. CIII) . Passeres sunt praedicatores. Pulli sunt ii qui verbo praedicationis sunt procreati; nidus, quietae mentis locus. In hac ergo cedro nidificant, qui tranquille vivendo, de aeterna beatitudine non desperant. Sunt cedri Libani quas plantavit Dominus Cedri libani sunt divites hujus mundi. Passeres sunt coenobiorum rectores; pulli, discipuli; nidus, officinarum locus. In his cedris passeres nidificant quia rectores animarum in possessionibus divitum coenobia locant, ibi passeres clamare non cessant, ut sibi a [Col. 0026C] Deo escam quaerant. A Deo sibi escam quaerunt, qui verbis divini eloquii quasi cibo satiari volunt. Die ac nocte clamitant, quia pro suis benefactoribus toto nisu mentis Deum rogant. In nido tranquillae mentis pennas contemplationis nutriunt, quibus ad praedictam cedrum, quanto citius possint, advolare contendant. Circa ligna Libani volitant, quia vitam seu mores vivorum sublimium scire desiderant. Ex his lignis Libani Salomon ferculum fecisse legitur (Cant. III) , quia Ecclesia de viris sublimibus et infatigabilibus aedificatur. Sunt cedri quas non plantavit Dominus. Non plantavit in propria voluntate, non dilatavit cupiditate. Omnis autem plantatio, quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur (Matth. XV) . Hae [Col. 0026D] cedri Libani sunt divites superbi. In his nidificant herodii et accipitres (Psal. CIII) , id est raptores. Nidos componunt, quia in possessionibus divitum raptores munitiones construunt. Pulli sunt complices raptorum seu ministri. Hae volucres in cedris, ut rapiant, latent, quia raptores nocendi potentiam a principibus perversis habent. Sed Dominus confringet cedros Libani (Psal. XXVIII) , id est divites mundi, quosdam per poenitentiam, quosdam per vindictam. Per Poenitentiam, quia sicut vitulum Libani comminuet. Comminuet sicut vitulum Libani (Psal. XXVIII) , ad imitationem vitae Christi, ut fiat vitulus sacrificiis aptus, ut carnem mortificet, et cum Christo crucem portet. Per vindictam confringet alios, quia aeterno igni reservabit concremandos. Praedicta [Col. 0027A] cedrus succisa multum proficit. quia Christus morte propria mundum redemit. Nisi enim granum frumenti cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum manet. Si autem mortuum fuerit, multum fructum affert (Joan. XII) . Cedrus ergo succiditur, dum Christus moritur. Mors siquidem Christi multis profuit. Descendens enim ad inferos captivam abduxit captivitatem; surgens a mortuis, et ascendens ad coelos, spem resurgendi morientibus dedit. Quid enim prodesset misere vivere, tribulationibus concuti, ad extremum mori, nisi sequeretur spes resurgendi? Et quid prodesset resurrexisse, nisi fides constans esset hominem immortalem, absque supplicio, sine fine manere? Similiter cum cedrus, quam plantavit Dominus, succiditur, multum proficit, quia ad aeternae [Col. 0027B] beatitudinis aedificium transfertur. Si autem cedrus, quam non plantavit Dominus, succisa fuerit, non minimae utilitatis erit, quia quae nullum fructum ferebat in Libano, id est in saeculo, pondus aedificii succisa sustinet in spirituali templo. Ita dico, si cedri superbiam succidas, per poenitentiam. Si vero per vindictam succidas, gehennae incendiis illam concremandam in perpetuum servas.

CAP. XXVII. Quis per passerem sit mystice intelligendus.

In Domino confido, quomodo dicitis animae meae, Transmigra in montem sicut passer? (Psal. X.) Sub passeris nomine designatur instabilitas mentis in quolibet homine. Est enim passer avis inconstans et instabilis, et ideo designat mobilitatem mentis. [Col. 0027C] Porro per montem intelligimus elationis altitudinem. Quasi passer enim in montem transmigrat, qui de valle humilitatis mentem in superbiam levat. Potest et aliter dici, ut per passerem intelligamus quemlibet infidelem, mons vero supradictus sit eminentia sensus. Si quis in hunc montem impingit, navem frangit. Quasi passer igitur in hunc montem transmigrat, qui humilitatem Incarnationis Christi deserens, Christum Deum et hominem esse negat. Haereticis itaque fidei repugnantibus Propheta respondens dicit se non discessurum a fide, quia in Domino confidit. Non enim in virtute sua confidit, nec in multitudine divitiarum suarum gloriatur.

CAP. XXVIII. De domo quam passer invenit et de passeris mansuefacti moribus.

[Col. 0027D] Passer invenit sibi domum (Psal. LXXXIII) . In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV) . Passer qui de ramo in ramum volare noverat, nunc de silvis ad domum volat. Sic multi, qui saeculi diversis actibus inhaerebant, nunc mentem in domum manufactam quae in coelis est, levant. Passer, qui vestiebatur levibus plumis, id est saecularibus curis, nunc incedit pennatus virtutibus et praeceptis. Ascendit, et nidum ponit. Dat autem Deus unde fiat nidus. Verbum siquidem Patris induit se feno carnis. Et sic in altum nidus erigitur, quia supra angelicam creaturam humana natura collocatur. Nidificat in loraminibus petrae, quia spem ponit in Christi passione. Petra enim erat Christus (I Cor. X) . Haec alta [Col. 0028A] cedrus Libani, conformata Hyssopo, illic passeres nidificabunt.

CAP. XXIX. De vigilia passeris, idest monachi nuper conversi.

Vigilavi, et factus sum sicut passer solitarius in tecto (Psal. CL) . Locum manendi in domo fidei passer invenit, et qui prius instabilis fuerat, ne ab accipitre rapiatur, vigilare non cessat. Sic a quolibet fideli agitur, ne a diabolo raptus teneatur. Vigilat sibi per custodiam, vigilat proximo per doctrinam. In tecto passer habitat, ut a terrenis longe fiat. In domo manet, in tecto residet, qui fidei firmitatem tenet, de culmine virtutum subjectos docet. Ecce quomodo passer, qui prius ad montem perfidiae transmigrare consueverat, nunc pro veritate fidei [Col. 0028B] vigilans, de excelso clamat. Qui ideo dicitur solitarius, quod a terrenis desideriis procul sit remotus.

CAP. XXX. Quomodo passer assimiletur animae vitando laqueos.

Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium. Laqueus contritus est, et nos liberati sumus (Psal. CXXIII) . Tenet anima similitudinem passeris, dum in his quae agit utitur exemplo calliditatis. Dum enim anima saepius seipsam considerat, contingit quandoque ut ex usu assiduae considerationis animus callidior fiat, ut in via positum vitet laqueum. Sunt autem tres laquei venantium. Primus laqueus est fallax suggestio daemonum; secundus, subtilis deceptio haereticorum; tertius, dulcedo vitae [Col. 0028C] carnalium. Hi laquei ponuntur in semita, in via, in campo. Semita est arctior vita; via est lata vita; campus, spatiosa. Per arctam et arduam religiosi, per latam et rectam conjugati, per spatiosam et deviam voluptuosi gradiuntur. Laqueus passerem captum retinet, dum diabolus mentem possidet, vel dum dulcedo vitae praesentis placet, seu dum haereticus blanditiis deceptum fovet. Sed laqueus rumpitur, et passer liberatur, si, abjectis carnalibus desideriis, anima ad Deum convertatur; hoc autem non fit per nostram potentiam, sed per gratiam. Adjutorium enim nostrum in nomine Domini (Psal. CXXIII).

CAP. XXXI. De passerum duorum et quinque juxta Evangelium pretio mystice explicando.

Juxta seriem Evangelii duo passeres asse vaeneunt; [Col. 0028D] et quinque dipondio (Matth. X; Luc. XII) . Passeres sunt homines vagi et inconstantes. Dipondium ex duobus assibus constat, utrumque tamen parvi ponderis est. Asse igitur et dipondio passeres venduntur, dum pro transitoriis et temporalibus aeterno igne cruciandi peccatores diabolo subjiciuntur. Et tamen non erit in oblivione coram Domino unus ex illis; quia peccatoribus semper parata est misericordia redemptoris. Vos autem, inquit, multis passeribus pluris estis (Matth. X) . Hoc de discipulis dixit. Sunt justi majoris pretii. Dum enim justi se et sua pro Domino in praesenti saeculo tribuunt, in futura beatitudine pro transitoriis et commutabilibus aeterna possidebunt. Sunt quidam, qui duos passeres conjuncte animam et corpus interpretantur. Quinque [Col. 0029A] vero passeres ad quinque sensus corporis referunt. Item: Nonne duo passeres asse vaeneunt, et unus ex illis non cadet super terram absque Patre vestro? (Ibid.) Unde Hieronymus : «Si parva, inquit, alia, et vilia absque Deo actore non decidunt, vos qui aeterni estis, non debetis timere ne absque providentia vivatis.» Nolite ergo timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere (Ibid.) .

CAP. XXXII. De duobus passeribus ex lege immolandis pro mundatione a lepra.

Lex Moysi praecepit quod si quis a lepra mundatus fuerit, offerat duos passeres vivos, ex quibus unum immolet sacerdos in vase fictili super aquas vivas, alterum vero intingat in sanguine passeris immolati, [Col. 0029B] et eum liberum in agrum avolare permittat (Levit. XIV) . Duo passeres sunt corpus et anima. Vas fictile fragilitas carnis moribundae, aquae vivae flumina divinae Scripturae, quae nobis praestant potum spiritalem, et ablutionem. Duos passeres offerimus, cum corpus et animam Deo consecramus. Quod vero unus passer immolabatur, retorto ad pennulas capite, ita ut sanguis effunderetur, nec tamen caput a collo abrumperetur, designat quod ita caro nostra affligenda est per abstinentiam, ut non poenitus exstinguatur a vita. Quod vero alter passer liber in granum avolare permittitur, moraliter designat quod anima nostra concupiscentiis carnalibus edomitis, pennis contemplationis ad coelestia sit sublevanda.

CAP. XXXIII. De pelicani natura.

[Col. 0029C] Similis factus sum pelicano solitudinis (Psal. CI) . Pelicanus est Aegyptia avis, habitans in solitudine Nili fluminis. Haec avis rostro pullos suos fertur occidere, et per tres dies gemere super eos, post tres dies seipsam rostro percutit, et suo sanguine pullos aspergit, et sic quos prius occiderat, asperso sanguine vivificando lavat. Mystice pelicanus significat Christum; Aegyptus mundum. Pelicanus habitat in solitudine, quia Christus solus de Virgine nasci dignatus est sine virili copulatione. Est enim solitudo pelicani, quod immunis est a peccato vita Christi. Haec avis rostro pullos suos occidit, quia verbo praedicationis incredulos convertit. Super pullos suos gemere non desinit, quia Christus, cum resuscitaret [Col. 0029D] Lazarum, misericorditer flevit. Et sic post tres dies sanguine suos pullos lavando vivificat, quia Christus proprio sanguine suo redimendo lavat. Mors enim pelicani, passio est Christi, moraliter autem per pelicanum intelligere possumus non quemlibet justum, sed a carnali voluptate longe remotum. Per Aegyptum vitam nostram ignorantiae tenebris involutam. Aegyptus enim tenebrae intepretatur. In Aegypto igitur solitudinem facimus, dum a curis et voluptatibus saeculi longe sumus. Sic et justus in civitate solitudinem facit, dum se immunem, in quantum humana natura patitur, a peccato custodit. Rostro pelicanus pullos suos occidit, quia justus cogitationes et opera quae male gessit, ore proprio judicat [Col. 0030A] et confundit, dicens: Dixi; confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal XXIII) . Super eos triduo deflet, quia quidquid cogitatione, locutione, et opere male gesserint, lacrymis delere docet. Et sic pullos suos aspersos sanguine vivificat, dum carnis et sanguinis opera minuit ac delet, et actus spiritales bene vivendo servat. Hujus etiam volucris natura talis dicitur esse, quod semper afficitur fame, et quidquid glutit, cito digerit, quia venter ejus nullum habet diverticulum, in quo retineat cibum. Non igitur cibus ille corpus impinguat, sed tantum sustinet et confortat. Huic siquidem pelicano eremitae vita fit similis, qui parvo pascitur, nec quaerit repletionem ventris, qui non vivit ut comedat; sed [Col. 0030B] comedit ut vivat.

CAP. XXXIV. De nycticorace, id est noctua.

Factus sum sicut nycticorax in domicilio (Psal. CI) . Nycticorax est avis, quae amat tenebras noctis. In parietinis habitat, quia in ruinis maceriarum, quae sunt sine tecto, domicilium servat. Lucem refugit, In nocte volitans cibos quaerit. Mystice nycticorax Christum significat, qui noctis tenebras amat, quia non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) . Ita enim Deus dilexit mundum, ut pro redemptiene mundi morti traderet Filium suum (Joan. III) . Quod autem peccatores tenebrae vocentur, Apostolos testatur, dicens: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) . Habitat nycticorax in ruinis parietum, quia [Col. 0030C] Christus nasci voluit de populo Judaeorum. Non sum, inquit, missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV) . Sed Christus opprimitur a ruinis, quia occiditur a Judaeis. Lucem refugit, quia vanam gloriam detestatur et odit. Cum enim leprosum curaret, ut nobis exemplum humilitatis daret, dixit leproso: Vide, nemini, dixeris (Matth. VIII) . De hac luce dicitur: Auferetur ab impiis lux sua (Job XXXVIII) , id est, praesentis vitae gaudia. Ipse autem est lux inaccessibilis, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) . Lux igitur refugit lucem, id est veritas refugit mundanae gloriae vanitatem. In nocte volitans escas quaerit, quia peccatores in corpus Ecclesiae praedicando convertit. [Col. 0030D] Moraliter autem nycticorax non quemlibet justum innuit nobis, sed eum qui, inter homines degens, ab intuitu hominum se, in quantum potest, abscondit. Lucem refugit, quia humanae laudis gloriam non attendit; de qua luce dicitur: Nonne lux impii exstinguetur, nec splendebit flamma ignis ejus? (Job XVIII.) Lucem dicit praesentis vitae prosperitatem. Sed lux impii exstinguitur, quia futurae vitae prosperitas cum ipsa terminatur. Nec splendebit flamma ignis ejus. Ignem dicit temporalium desideriorum fervorem. Flamma est decor, vel potestas exterior, quae de interno ejus ardore procedit. Sed non splendebit, quia in die exitus omnis exterior decor, et potestas peribit. In nocte vigilat, dum peccatorum [Col. 0031A] tenebras attendens, eorum errores vitat. Habitat in ruinis parietum, dum mundi defectum considerat, et exspectat occasum. Escam in nocte quaerit, quia peccantium vitam recogitans, de exemplis justorum mentem, et vitam pascit.

CAP. XXXV. De corvo.

Corvus in divina pagina diversis modis accipitur, ut per corvum aliquando praedicator (corvus enim crocitans est doctor praedicans) aliquando peccator, aliquando diabolus intelligatur. Isidorus in libro Etymologiarum dicit quod corvus primum in cadaveribus oculum petit. Corvus autem est diabolus, qui in cadaveribus primo oculum petit, quia in hominibus carnalibus intellectum discretionis exstinguit, et sic per oculum cerebrum extrahit, quia exstincto [Col. 0031B] discretionis intellectu, sensum mentis evertit. Item per corvum quilibet peccator intelligitur, qui quasi peccatorum plumis nigrescentibus vestitur. Sunt autem quidam peccatores, qui de misericordia Dei desperant. Sunt et alii, qui ad hoc ut religiosorum precibus adjuventur, orant, de quibus dicitur: Corvi paverunt Eliam (III Reg. XVII) . Per corvos igitur peccatores intelligi volunt, qui de sua substantia religiosos pascunt. Illos enim Elias significat, quos locus et habitus religionis occultat. Sunt autem alii, qui desperant, terrenis inhiant, cum intus deberent esse, foras spectant, de quibus Scriptura dicit: Corvus ad arcam non rediit (Genes. VIII) , quia forsitan aquis diluvii interceptus periit vel cadaveribus inventis forsitan supersedit. [Col. 0031C] Similiter peccator, qui carnalibus desideriis pascitur, quasi corvus qui ad arcam non rediit, curis exterioribus detinetur. Sed in bona significatione corvus accipitur, ut per corvum quilibet doctus praedicator intelligatur. Unde per beatum Job, dicitur: Quis praeparat corvo escam suam, quando pulli ejus ad Deum clamant, vagientes eo quod non habeant cibos? (Job XXXVIII.) «Corvus, sicut ait B. Gregorius, est doctus quisque praedicator, qui magna voce clamat, dum peccatorum suorum memoriam, quasi quamdam coloris nigredinem portat. Cui quidam nascuntur in fide discipuli, sed fortasse adhuc considerare infirmitatem propriam nesciunt, et fortasse a peccatis praeteritis memoriam avertunt, et per hoc eam, quam assumi oportet contra hujus mundi [Col. 0031D] gloriam, humilitatis nigredinem non ostendunt. Hi velut ad capiendas escas os aperiunt, cum doceri de secretis sublimibus quaerunt. Sed eis doctor alimenta praedicationum sublimium tanto minus tribuit, quanto illos peccata praeterita minus digne deflere cognoscit. Exspectat quippe atque admonet, ut a nitore vitae praesentis prius per poenitentiae lamenta nigrescant, et tunc demum congrua praedicationis subtilissimae nutrimenta percipiant. Corvus in pullis ora hiantia respicit, sed ante in eis pennarum nigredine indui corpus quaerit. Sic discretus doctor interna mysteria eorum sensibus non ministrat, quos adhuc ab hoc [Col. 0032A] saeculo nequaquam se abjecisse considerat. Et quo se a temporali gloria minus evacuant eo magis a spirituali refectione jejunant. Si vero in confessione vitae praeteritae, lamenti sui gemitus velut nigrescentes plumas proferant, illico in contemplatione doctor ad escam de sublimibus deferendam quasi pullorum refectionem cogitans, ut corvus volat eisque hiantibus in ore cibum revocat, dum ex ea intelligentia, quam ipse cepit, esurientibus discipulis alimenta vitae loquendo subministrat. Quos tanto ardentius de superioribus reficit quanto verius a mundi nitore nigrescere poenitentiae lamentatione cognoscit. Pulli autem, dum nigro se pennarum colore vestiunt, de se etiam volatum promittunt, quia quo magis discipuli abjecta de se sentiunt, et sese despicientes [Col. 0032B] affligunt, eo amplius spem proventus sui in altiora pollicentur. Unde et curat doctor festinantius alere, quos jam per quaedam indicia providet posse et aliis prodesse. Quae doctrinae discretio dum caute a praedicatore custoditur, tunc ei divinitus largior copia praedicationis datur. Unde enim per charitatem compati afflictis discipulis novit, dum per discretionem congruum doctrinae tempus intelligit, ipse non solum pro se, sed etiam pro eis, quibus laboris sui studia impendit, majora intelligentiae munera percipit. Unde apte dicitur: Quis praeparat corvo escam suam, quando pulli ejus ad Deum clamant, vagientes eo quod non habeant cibum? Cum enim pulli ut satientur clamant, corvo esca praeparatur, quia, dum verbum Dei boni auditores esuriunt, pro reficiendis [Col. 0032C] eis majora doctoribus intelligentiae dona tribuuntur.»

Cujus pulli, id est praedicatores ex eo editi, non in se praesumunt, sed in viribus Redemptoris sui. Unde bene dicitur: Quando pulli ejus ad Deum clamant, nihil enim sua virtute posse se sciunt. Et quamvis animarum lucra piis vocibus esuriant ab illo tamen qui cuncta intrinsecus operatur, haec fieri exoptant. Vera enim fide comprehendunt, quod neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus. Quod vero dictum est: vagientes eo quod non habeant cibos, in hac vagitione nihil aliud quam piarum mentium ad cibum salutarem per praedicationem, aut sacramentorum [Col. 0032D] susceptionem vota signantur. Innatum est enim unicuique salutis suae, et sciendi, ac cognoscendi desiderium; quocirca dum id boni praedicatores animadvertunt, omnes pullos suos, id est populos sibi subditos in Ecclesiae sinum recipere ambiunt, magnoque ardore succensi, nunc ad hos, nunc ad illos colligendos desiderium emittunt. Quasi enim, quaedam vagitio est ipsa cogitationis aestuatio. Sunt qui legant vagantes, et ad corvos, id est praedicatores referant, qui ad loca varia mutatis nutibus transeunt, dum pro abundandis animabus in modos innumeros, ac in partes diversas esurienti mente discurrunt.

[Col. 0033A] Potest haec auctoritas etiam aliter exponi, ut per corvum intelligantur quidem Ecclesiae praelati peccatorum fuligine nigri, qui non tantum escam suam sibi parant, sed etiam praeparant, ut prae caeteris delicatius vivant. Quorum pulli sunt eorum discipuli, qui ad Deum clamant, et inde murmurant, quod eorum magistri in cibum delicatiora sumant, vagantes a claustris exeunt, et sic abundantiam victualium sibi quaerunt. Sunt et alii corvi, potestate majores, dignitate sublimiores, qui quandocunque populos in Ecclesiis congregant, jejunia praedicant, ipsi tamen in diebus jejuniorum carnes edunt, et sic simplices scandalizant et offendunt. Inde populi vagantes mente dubitant utrum praelati, qui jejunia docent, ea populis prodesse credant, aut vagientes boni ingemunt, cibum boni [Col. 0033B] exempli esurientes, mali illorum exemplis corrupti, consimilem indulgentiam desiderantes. Et haec ad praesens de corvo sufficiant, donec aliquis de eo potiora dicat.

CAP. XXXVI. De galli gallinacei natura moraliter.

Quis dedit gallo intelligentiam? de gallo quaeritur a quo ei intelligentia tribuatur. Sed haec questio cito solvitur, si beatus Gregorius loquens in Moralibus audiatur. «Intelligentiam enim (sicut ait beatus Gregorius) gallus accipit, ut prius nocturni temporis horas discernat, et tunc demum vocem excitationis emittat: quia videliet sanctus quisque praedicator prius in auditoribus suis qualitatem vitae considerat et tunc demum ad erudiendum congruam vocem praedicationis format. Quasi enim horas [Col. 0033C] noctis discernere est peccatorum merita dijudicare, quasi horas noctis discernere est actionum tenebras apta increpationis voce corripere. Gallo itaque intelligentia desuper tribuitur, quia doctori veritatis, discretionis virtus ut noverit, quibus, quid, quando, vel quomodo inferat, divinitus ministratur. Non enim una eademque cunctis exhortatio convenit, quia nec cunctos par morum qualitas astringit. Saepe enim aliis officiunt quae aliis prosunt. Nam et plerumque herbae quae haec animalia reficiunt, alia occidunt; et lenis sibilus equos mitigat, catulos instigat; et medicamentum, quod hunc morbum imminuit, alteri vires jungit; et panis, qui vitam fortium roborat, parvulorum necat. Pro qualitate igitur audientium formari debet sermo doctorum, [Col. 0033D] ut et sua singulis tribuat, et tamen a communis aedificationis arte nunquam recedat. Quid enim sunt intentae mentes auditorum, nisi quasi quaedam in cithara tensiones chordarum? quas tangendo artifex, ut non dissimilem concentum faciant, dissimiliter pulsat. Idcirco enim chordae consonam modulationem reddunt, quia uno quidem plectro, sed non uno impulsu feriuntur. Unde et doctor prudentissimus quisque, ut in una cunctos virtute charitatis aedificet, ex una doctrina, non una eademque exhortatione tangere corda audientium debet.

«Habemus et aliud, quod de galli hujus intelligentia [Col. 0034A] considerare debemus, quod videlicet profundioribus horis noctis valentiores ac productiores edere cantus solet. Cum vero matutinum jam tempus appropinquat, leviores ac minutiores omni modo voces format. In quibus galli hujus intelligentia, quid nobis innuat considerata praedicatorum discretio demonstrat, qui cum iniquis adhuc mentibus praedicant, altis et magnis vocibus aeterni judicii terrores intimant, quia videlicet quasi in profundae noctis tenebris clamant. Cum vero jam auditorum suorum cordibus veritatis lucem adesse cognoscunt, clamoris sui magnitudinem, in lenitatem dulcedinis vertunt, et non tam illa quae sunt de poenis terribilia, quam ea quae sunt de praemiis blanda proferunt. Qui etiam minutis tunc vocibus cantant, quia appropinquante [Col. 0034B] mane divinae lucis, subtilissima quaeque de mysteriis coelestibus praedicant, ut sequaces sui eo subtiliora et argutiora de coelestibus audiant, quo luci veritatis jam certius appropinquant. Et quos dormientes longus galli clamor excitaverat, vigilantes succisior et modulatior secutus delectet, quatenus correcto cuilibet cognoscere de regno subtilia et dulcia libeat, qui prius de judicio adversa formidabat. Quod bene per Moysen exprimitur, cum ad producendum exercitum tubae clangore concisius jubentur. Scriptum namque est: Fac tibi duas tubas argenteas ductiles (Num. X) . Et paulo post: Cum concisus clangor increpuerit, movebuntur castra (Ibid.) . Per duas enim tubas exercitus ducitur, quia per duo praecepta charitatis [Col. 0034C] ad procinctum fidei populus vocatur. Quae idcirco argenteae fieri praecipiuntur, ut praedicatorum verba lucis nitore pateant et auditorum mentes nulla sui obscuritate confundant. Idcirco autem ductiles, quia necesse est, ut ii, qui venturam vitam praedicant, praesentium tribulationum contusionibus crescant. Bene autem dicitur: Cum concisus clangor increpuerit, movebuntur castra, quia nimirum praedicationis sermo quo subtilius, ac minutius agitur, eo auditorum corda contra tentationum certamina ardentius excitantur.»

Est adhuc aliud in gallo solerter intuendum, quia cum jam edere cantum parat, prius alas excutit, et semetipsum feriens, vigilantiorem reddit. Quod patenter cernimus, si sanctorum praedicatorum vitam [Col. 0034D] vigilanter videmus. Ipsi quippe cum per verba praedicationis monent, prius se in sanctis actionibus exercent, ne in semetipsis torpentes opere, alios excitent voce, sed ante se per sublimia facta excutiunt, et tunc ad bene agendum alios sollicitos reddunt. Gallus enim alis se percutiens est doctor bonae vitae exemplum praebens. Prius cogitationum alis semetipsos feriunt, quia, dum quod in se inutiliter torpet, sollicita investigatione deprehendunt, distincta animadversione corrigunt. Prius sua punire fletibus curant, et tunc quae aliorum sunt punienda denuntiant. Prius ergo alis insonant, quam cantus [Col. 0035A] emittant, quia antequam verba exhortationis proferant omne quod locuturi sunt, operibus clamant. Et profecto dum in semetipsis vigilant, tunc dormientes alios ad vigilias vocant. Sed unde haec tanta doctori intelligentia, ut et sibi perfecte vigilet, et dormientes ad vigilias sub quibusdam clamoris proventibus vocet, ut et peccatorum tenebras prius caute discutiat, et discrete postmodum lucem praedicationis ostendat, ut singulis juxta modum et tempora congruat, et simul omnibus, qui illos sequantur ostendat? Unde ad tanta et tam subtilia efficax traditur, nisi intrinsecus ab eo a quo est conditus doceatur? Quia igitur laus tantae intelligentiae non praedicatoris virtus est, sed auctoris, recte per eumdem auctorem dicitur: Quis dedit gallo intelligentiam? [Col. 0035B] ac si diceret: Nullus alius nisi ego, qui doctorum mentes, quas ex nihilo condidi, ad intelligenda quae occulta sunt mirabilius instruxi.

Potest etiam de gallo dici, quod sunt quidam Ecclesiae praelati, quibus a Deo intelligentia datur; nec tamen juxta intelligentiam a Deo sibi datam aliquid operantur. Non seipsos alis excitant, nec alios monent, ut ad bene operandum surgant. Seipsos amant, et sic otio et voluptati vacant. Horas noctis sicut gallus non annuntiant, quia culpas delinquentium non accusant. Confessionis et poenitentiae districtionem non attendunt, sed in acquirendis rebus transitoriis intelligentiam a Deo sibi datam ponunt. Animarum lucra quaerere nolunt, ea tamen, quae ad delectationem carnis pertineant, tota mente quaerunt. [Col. 0035C] Sunt et alii nimis simplices, et illitterati, qui quasi gallus sedent in pertica regiminis, id est in cathedra praelationis locum occupant, et tamen officium divinae legis ignorant. Sedent, et tacent, et seipsos pascunt, nec gregem sibi commissum ad pascua aeternae viriditatis ducunt. Et hic igitur, cui intelligentia datur, nec populo verbum Dei praedicat, et hic qui tacet, quia nescit quid dicat, uterque caveat, ne quasi gallus de pertica cadat. Filios suos Heli corripuit saepe, sed quia manum correctionis non adhibuit, fractis cervicibus, de sella cecidit, antequam moreretur, mortem filiorum vidit, et arcam Domini ab allophylis captam cognovit (I Reg. IV) .

CAP. XXXVII. De struthione, et ejus pennis, quibus notantur hypocritae, et accipitris ac Herodii, quibus significantur electi.

[Col. 0035D]

Penna struthionis similis est pennae herodii et accipitris (Job XXXIX) . Quis herodium et accipitrem nesciat aves reliquas quanta volatus sui velocitate transcendant? Struthio vero pennae eorum similitudinem habet, volatus celeritatem non habet. A terra siquidem elevari non valet, et alas quasi ad volatum specie tenus erigit, sed tamen nunquam se a terra volando suspendit. Ita sunt nimirum omnes hypocritae, qui dum bonorum vitam simulant, imitationem sanctae conversationis [visionis] habent, veritatem sanctae actionis non habent. Habent quippe volandi pennas per speciem, sed in terra repunt per [Col. 0036A] actionem, quia alas per figuram sanctitatis extendunt, sed curarum saecularium pondere praegravati, nullatenus a terra sublevantur. Speciem namque Pharisaeorum reprobans Dominus, quasi struthionis pennam redarguit, quae in opere aliud exterius, et in colore ahud ostendit dicens: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae (Matth. XXIII) . Ac si diceret: Sublevare vos videtur species pennae, sed in infimis vos deprimit pondus vitae; de hoc pondere per Prophetam dicitur: Filii hominum, usquequo gravi corde? (Psal. IV.) Hujus struthionis hypocrisim se conversurum ad sui glorificationem Dominus pollicetur, per Prophetam dicens: Glorificabit me bestia agri, dracones, et struthiones (Isa. XLIII) . Quid enim draconum nomine, nisi in aperto malitiosae mentes [Col. 0036B] exprimuntur, quae per terram semper in infimis cogitationibus repunt? Quid vero per struthionis vocabulum, nisi ii qui se bonos simulant designatur? qui sanctitatis vitam quasi volatus pennam per speciem retinent sed per opera non exercent. Unde struthio in deserto est simulatio in converso. Glorificari itaque se Dominus a dracone vel struthione asserit, quia et aperte malos, et ficte bonos plerumque ad sua obsequia ex intima cogitatione convertit.

Habemus adhuc quid in consideratione struthionis hujus, de accipitre et herodio attentius perpendamus. Accipitris quippe et Herodii parva sunt corpora, sed pennis densioribus fulta, et idcirco cum celeritate transvolant, quia eis parum inest quod [Col. 0036C] aggravet, multum quod levet. At contra struthio raris pennis induitur, et immani corpore gravatur, ut etsi volare appetat, ipsa pennarum paucitas molem tanti corporis in aere non suspendat. Bene ergo in herodio et accipitre electorum persona significatur, qui quandiu in hac vita sunt, sine quantulocunque culpae contagio esse non possunt, sed cum eis parum quid inest quod deprimit, multa virtus bonae actionis suppetit, quae illos in superna sustollit. Econtrario hypocrita, et si qua facit pauca quae levent, perpetrat multa quae gravent. Neque enim nulla bona agit hypocrita, sed quibus ea ipsa deprimat multa perversa committit. Paucae igitur pennae struthionis corpus non sublevant, quia parvum bonum [Col. 0036D] hypocritae multitudo pravae actionis gravat. Haec quoque ipsa struthionis penna ad pennas herodii et accipitris similitudinem coloris habet, virtutis similitudinem non habet. Illorum namque conclusae, et ideo firmiores sunt, et volatu aerem premere virtute suae colligationis possunt. At econtrario struthionis pennae dissolutae, ideo volatum sumere nequeunt, quod ab ipso, quem premere non potuerunt, aere transcenduntur. Quid igitur in his aspicimus, nisi quod electorum virtutes solidae evolant, ut ventos humani favoris premant? Hypocritarum vero actio quamlibet recta videatur, volare tamen non sufficit, quia videlicet fluxae virtutis pennam humanae laudis aura pertransit. Sed ecce cum unum eumdemque bonorum malorumque habitum cernimus, [Col. 0037A] tum ipsam in electis ac reprobis professionis speciem videmus, et unde nostrae intelligentiae detur, ut electos a reprobis, ut a falsis veros comprehendendo discernat, perspicimus. Quod tamen citius agnoscimus, si intemerata in memoriam praeceptoris nostri verba signamus, qui ait: Ex fructibus eorum cognoscetis eos. Neque enim pensanda sunt quae ostendunt in imagine, sed quae servant in actione. Unde hic postquam speciem struthionis hujus intulit, mox facta subjungit, dicens: Quae derelinquit in terra ova sua (Job XXXIX) . Quid enim per ova nisi tenera adhuc proles exprimitur? quae diu fovenda est, ut ad vivum volatile perducatur. Ova quippe insensibilia in semetipsis sunt, sed tamen calefacta in viva volatilia convertuntur. Ita nimirum certum est quod parvuli [Col. 0037B] auditores, ac filii frigidi insensibilesque remaneant, nisi doctoris sui sollicita exhortatione calefiant. Ne igitur derelicti in sua insensibilitate torpescant, assidua doctorum voce fovendi sunt, quousque valeant et per intelligentiam vivere, et per contemplationem volare. Quia vero hypocritae, quamvis perversa semper operentur, loqui tamen recta non desinunt, bene autem loquendo, in fide vel conversatione filios pariunt, sed eos bene vivendo nutrire non possunt, recte de struthione hic dicitur: Quae derelinquit in terra ova sua. Curam namque filiorum hypocrita negligit, quia ex amore intimo rebus se exterioribus subdit, in quibus quanto magis extollitur, tanto minus de prolis suae defectu cruciatur. Ova ergo in terra dereliquisse est natos per conversionem [Col. 0037C] filios nequaquam a terrenis actibus interposito exhortationis nido suspendere. Ova in terra dereliquisse est nullum coelestis vitae filiis exemplum praebere. Quia enim hypocritae per charitatis viscera non calent, de torpore prolis editae, id est de ovorum suorum frigore non dolent, et quanto se libentius terrenis actibus inserunt, tanto negligentius eos quos generant, agere terrena permittunt. Sed quia derelictos hypocritarum filios superna cura non deserit (nonnullos namque etiam ex talibus intima electione praescitos largitae gratiae respectu calefacit) recte subjungitur: Tu forsitan in pulvere calefacies ea (ibid.) . Ac si dicat: Ut ego, qui illa in pulvere calefacio, quia parvulorum animas praedicatorum [Col. 0037D] suorum sollicitudine destitutas, et in medio peccantium positas Dominus amoris sui igne succendit. Hinc est enim quod plerosque cernimus et in medio populorum vivere, et tamen vitam torpentis populi non tenere. Hinc est etiam quod plerosque cernimus et malorum turbas non fugere, et tamen superno ardore flagrare. Hinc quoque est quod plerosque cernimus (ut ita dixerim) in frigore calere. Unde enim nonnulli inter terrenorum hominum torpores positi supernae spei desideriis inardescunt? Unde etiam inter frigida corda succensi sunt, nisi quia omnipotens Deus derelicta ova scit etiam pulvere calefacere, et frigoris pristini insensibilitate discussa, per sensum spiritus vitalis animare, ut nequaquam jacentia in infimis torpeant, sed in viva volatilia [Col. 0038A] versa, sese ad coelestia contemplando, id est volando, suspendant.

Notandum vero est quod in his verbis non solum hypocritarum actio perversa reprobatur, sed bonorum etiam magistrorum, si qua fortasse subrepserit, elatio premitur. Nam cum de se Dominus dicit quod derelicta ova in pulvere, ipse calefacit, ipse profecto aperte indicat, quod ipse operatur intrinsecus per verba doctoris, qui et sine verbis ullius hominis calefacit quod voluerit in frigore pulveris. Ac si aperte doctoribus dicat: Ut sciatis quia ego sum, qui per vos loquentes operor, ecce cum voluero, cordibus hominum etiam sine vobis loquor. Humiliata igitur cogitatione doctorum, ad exprimendum hypocritam sermo convertitur, et qua fatuitate torpeat, [Col. 0038B] adhuc sub struthionis facto plenius indicatur. Nam sequitur: Obliviscitur quod pes conculcet ea, aut bestia agri conterat (ibid.) . Quid in pede, nisi transitus operationis accipitur? Quid in agro, nisi mundus iste signatur, de quo in Evangelio Dominus dicit: Ager autem est mundus? (Matth. XIII.) Quid in bestia, nisi quod antiquus hostis exprimitur, qui hujus mundi rapinis insidians, humana quotidie morte satiatur. De qua per prophetam pollicente Domino dicitur: Et mala bestia non transibit per eam (Isa. XXXV) . Struthio itaque ova sua deserens obliviscitur quod pes conculcet ea quia videlicet hypocritae eos, quos in conversione generant filios derelinquunt, et omnino non curant, ne aut exhortationis sollicitudine, aut disciplinae custodia destitutos, pravorum operum exempla [Col. 0038C] pervertant. Si enim ova quae gignunt diligerent, nimium metuerent ne quis ea per opera perversa demonstrando calcaret. Obliviscitur etiam quod bestia agri conterat, quia nimirum si diabolus in hoc mundo saeviens editos in bona conversione filios rapiat, hypocrita omnino non curat. Habent ergo veraces magistri super discipulos suos timoris viscera ex virtute charitatis; hypocritae autem tanto minus commissis sibi metuunt, quanto nec sibimetipsis quod timere debeant, deprehendunt. Et quia obduratis cordibus vivunt, ipsos etiam quos generant filios nulla pietate debiti amoris cognoscunt. Unde adhuc sub struthionis specie subditur: Induratur ad filios quasi non sint sui. Quem enim charitas gratia [Col. 0038D] non infundit, proximum suum, etiam si ipse hunc Deo genuit, ut extraneum respicit ut profecto sunt omnes hypocritae quorum videlicet mentes dum semper exteriora appetunt, intus insensibiles fiunt, et in cunctis, quae agunt, dum sua semper expetunt, erga affectum proximi nulla charitatis compassione mollescunt. Et quia charitatis viscera nesciunt, eorum mens quantum per mundi concupiscentiam in exteriora resolvitur, tantum per inaffectionem suam interius obduratur, et torpore insensibili frigescit intrinsecus, quia amore damnabili mollescit foris, seque ipsam considerare non valet, quia cogitare se minime studet. Cogitare vero se mens non potest, quae tota apud semetipsam non est. Tota vero esse apud semetipsam non sufficit, quia per [Col. 0039A] quot concupiscentias rapitur, per tot a semetipsa species dissipatur, et sparsa in infimis jacet, quae collecta si vellet, ad summa consurgeret. Unde justorum mens, quia per custodiam disciplinae a cunctorum visibilium fluxu appetitus constringitur, collecta apud semetipsam intrinsecus integratur, qualisque Deo vel proximo esse debeat, plene conspicit, quae nihil suum exterius derelinquit. Et quantum ab exterioribus astricta compescitur, tantum aucta in intimis inflammatur. Et quo magis ardet, eo ad deprehendenda vitia amplius lucet. Hinc est enim quod sancti viri dum se intra semetipsos colligunt, mira ac penetrabili acie occulta etiam aliena delicta deprehendunt.

Sequitur: Cum tempus fuerit, in altum alas erigit [Col. 0039B] (Job XXXIX) . Quid enim per alas hujus struthionis accipimus, nisi pressas hoc tempore quasi complicatas hypocritae cogitationes? Quas cum tempus fuerit, in altum elevat, quia opportunitate comperta eas superbiendo manifestat. Alas in altum erigere est per effrenatam superbiam cogitationes aperire. Nunc autem quia sanctum se simulat, et quasi in semetipso stringit quae cogitat, quasi alas in corpore per humilitatem plicat. Eat ergo hypocrita, et nunc sui laudes appetat, postmodum vitam proximorum premat, et quandoque se in irrisione sui Conditoris exerceat, ut quo elatiora semper excogitat. eo se suppliciis atrocioribus immergat. Unde et subditur: Obliviscitur quod pes conculcet ea, et bestia agri conterat (Ibid.) . Tunc ova pes calcat, et bestia agri [Col. 0039C] conterit, cum in terra deseruntur, quia videlicet humana corda, dum semper terrena cogitant, semper quae ima sunt agere appetunt, ad conterendum se bestiae agri, id est diabolo sternunt, ut cum diu infima cogitatione abjecta sunt, quandoque etiam majorum criminum perpetratione frangantur. Sequitur: Induratur ad filios, quasi non sint sui (Ibid.) . Quasi non suos respicit, quos aliter vivere quam docuit ipsa deprehendit, et durescente saevitia terrores admovet, seque in eorum cruciatibus exercet, atque invidiae facibus inflammata, in quibus non laboravit ut possent vivere, laborat ut debeant interire. Hypocritae ergo, qui per struthionem intelliguntur, consuetudinis talis esse perhibentur, ut de nullo alio curam habeant, sed de his quae agunt, in [Col. 0039D] se glorientur, et sibi solis bonum quod agunt, prae caeteris ascribunt,

CAP. XXXVIII. De vulture, et ejus natura Christo applicata.

Semitam ignoravit avis, nec intuitus est oculos [Vulg. oculus] vulturis (Job XXVIII) . Quis hoc loco avis nomine signatur, nisi ille qui corpus carneum, quod assumpsit, ascendendo ad aethera libravit? Qui apte quoque vulturis appellatione exprimitur. Vultur quippe dum volat, si jacens cadaver conspicit, ad escam cadaveris devolat, et plerumque sic in morte capitur, dum ad mortuum animal de summis labitur. Recte ergo mediator Dei et hominum, Redemptor noster, vulturis appellatione signatur, qui manens in [Col. 0040A] altitudine divinitatis suae, quasi quodam volatu sublimi cadaver mortalitatis nostrae conspexit in infimis, et sese de coelestibus ad ima demisit. Fieri quippe propter nos homo dignatus est, et dum mortuum animal petiit, mortem apud nos, qui apud se erat immortalis, invenit. Sed hujus vulturis oculus fuit ipsa intentio nostrae resurrectionis, quia ipse ad triduum mortuus, ab aeterna nos morte liberavit. Ille enim perfidus Judaeae populus, quia mortalem vidit, sed quomodo morte sua mortem nostram destrueret, minime attendit, conspexit quidem vulturem, sed oculum vulturis non aspexit. Qui dum humilitatis ejus vias, quibus nos ad alta sublevaret, considerare noluit, semitam avis ignoravit. Neque enim pensaro studuit, quod ejus non humilitas levaret ad coelestia, [Col. 0040B] et mortis ejus intentio reformaret ad vitam. Semitam igitur ignoravit avis, nec intuitus est oculis vulturis, quia, etsi vidit eum quem morte tenuit, videre noluit quanta vitae nostrae gloria de morte ejus sequeretur. Unde ad crudelitatem quoque persecutionis exarsit, verba vitae recipere renuit, praedicatores regni coelorum prohibendo, saeviendo, feriendo repulit. Qui praedicatores, scilicet apostoli repulsi, Judaeam ad quam missi fuerant deserentes, in gentilitatis collectionem dispersi sunt; sed et natura vulturis talis esse dicitur, ut per vulturem quisque peccator intelligi videatur. Vultur siquidem exercitum sequitur, ut mortuorum cadaveribus satietur, quia peccator pravos homines, qui sunt in exercitu diaboli, sequitur, ut pravos eorum mores [Col. 0040C] imitetur. Mortuorum cadaveribus vescitur, quia carnalibus desideriis, quae mortem generant delectatur. Vultur etiam pedibus libenter graditur. Unde et a quibusdam gradipes appellatur, quia terrena peccator amat et terrenis inhiat. Quandoque etiam vultur in altum volat, quia peccator ad coelestia mentem quandoque levat, sed qua intentione hoc faciat, alter ignorat. Quis enim intuetur oculos vulturis, id est intentionem cogitationis? Hoc enim Omnipotens sibi reliquit, qui cogitationes hominum solus novit. Nota etiam quod vultur, ut ait Isidorus, a volatu tardo nominetur. Tarde enim cum volare coeperit, a terra recedit quia peccator aut vix aut nunquam terrena desideria derelinquit.

CAP.XXXIX. De gruibus ordine litterato unam praevolantem sequentibus, etc.

[Col. 0040D]

Grues dum pergunt, unam sequuntur ordine litterato. Excelsa autem petunt, quo facilius videant, quas petant terras. Castigat autem reliquas acri voce ea quae cogit agmen. At ubi raucescit, succedit alia. Nocte autem excubias dividunt, et ordinem vigiliarum per vices faciunt, tenentes lapillos suspensis a terra pedis alterius digitis, quibus somnos arceant. Quid cavendum erit clamor indicat. Aetatem in illis color prodit. Nam in senectute nigrescunt. Grues cum de loco ad locum transvolant, ordinem procedendi volando servant. Illos autem significant, qui ad hoc student, ut ordinate vivant. Grues enim ordine litterato volantes designant ordinate viventes. [Col. 0041A] Cum autem ordinate volando procedunt, ex se litteras in volatu fingunt. Illos autem designant, qui in se praecepta Scripturae bene vivendo formant. Una carum reliquas antecedit, quae clamare non desinit, quia praelatus, qui primum locum regiminis obtinet, suos sequaces moribus et vita praeire debet, ita tamen ut semper clamet, et viam bonae operationis sequacibus suis praedicando demonstret. Quae autem alias antecedit, si rauca facta fuerit, tunc alia succedit, quia praelatus si verbum Dei subjectis non praedicet, vel praedicare nesciat, cum raucus fuit, necesse est ut alius succedat. Si autem nox accesserit, illa, quae praecedit, cum aliis ad terram descendens, locum quietis petit; tunc simul omnes ad custodiam sui vigilias ordinant, ut reliquae securius [Col. 0041B] somni quietem sumant. Possumus autem per vigiles intelligere quoslibet discretos fratres, qui communiter fratribus temporalia provident, et de singulis specialiter curam habent. Ad obsequia fratrum pro posse suo vigilant, ut ab eis incursus daemonum, et accessus saecularium repellant prudenter. Grues varo, quae ad hoc eliguntur, ut pro aliis vigilent, in pede a terra suspenso lapillum tenent, timentes ne si qua earum dormiat, lapsus a pede lapillus cadat. Si autem cadat, evigilans clamat. Lapis, est Christus; pes, mentis affectus. Sicut enim aliquis pedibus incedit, sic mens suis affectibus quasi pedibus adoptata tendit. Si quis igitur ad custodiam sui vel fratrum vigilat, lapillum in pede, id est Christum in mente portet. Illud autem summopere caveat, [Col. 0041C] ne si in peccato dormierit, lapillus e pede decidat, id est Christus a mente recedat. Si autem ceciderit, per confessionem clamet, ut dormientes excitet, id est fratres tam pro se quam pro eorum excessibus ad vigilantiam circumspectionis invitet. Aetatem in illis color prodit. Nam in senectute nigrescunt. Hic enim color in senectute seni competit, cum pro peccatis plangendo gemit. Cum enim quae male gessit, senex commemorat, in senectute colorem mutat. Mutat enim amorem pristinae delectationis in dolorem contritionis. Ecce qualiter per naturam volucrum doceri potest via religiosorum.

CAP. XL. De natura milvi ad vitiosos applicata.

Milvus, mollis est viribus et volatu, quasi mollis avis, unde etiam nuncupatur; rapacissimus tamen [Col. 0041D] est, et semper domesticis avibus insidiatur. Sicut enim in libro Etymologiarum Isidori legitur, milvus a molli volatu nominatur. Est igitur milvus mollis viribus, illosque significat quos mollities voluptatis tentat. Cadaveribus milvus vescitur, quia carnalibus desideriis voluptuosi delectantur. Milvus enim carnes rapiens est, desidiosus, voluptuosa quaerens. Circa coquinas et macella milvus assidue volitat, ut si quid crudae carnis ab eis projiciatur foras, velociter rapiat. Per hoc autem milvus eos nobis innuit, quos cura ventris sollicitos reddit. Qui igitur hujusmodi sunt, voluptuosa quaerunt, macella frequentant, et coquinis inhiant. Milvus timidus est in magnis, audax in minimis; silvestres volucres rapere [Col. 0042A] non audet, domesticis autem insidiari solet, insidiatur pullis ut eos rapiat, et quos incautos reperit velocius necat. Sic molles et voluptuosi teneros pullos rapiunt, quia simpliciores et providos suis moribus aptant, et ad perversos usus protrahunt. Super eos lente volando incautos decipiunt, dum eos blandis sermonibus adulando seducunt. Ecce quomodo volucres, quae ratione carent, peritos homines, et ratione utentes, per exempla perversae operationis sibi cavere docent.

CAP. XLI. De hirundinis natura, moraliter animae poenitenti addicta.

Turtur et hirundo et ciconia cognoverunt tempus adventus sui; Israel autem non cognovit judicium Domini (Jerem. VIII) . De turture superius diximus. Restat autem ut nunc de hirundine, et postea de [Col. 0042B] ciconia disseramus. Unde Isidorus: «Hirundo, inquit, dicta est quod cibos non sumat residens, sed in aere haerendo capiat escas, et edat; garrula est avis, et per tortuosos orbes et flexuosos circuitus pervolans, et in nidis construendis, educandisque fetibus solertissima, habens etiam quiddam praescium, quod delapsura sint deserat, nec appetat culmina; ab aliis quoque avibus non impetitur, nec unquam praeda est, maria transvolat, ibique hieme commoratur.» Custodit autem tempora adventus sui, novit etiam quando veniat, et quando revertatur. Novit pia avis annuntiare adventus sui testimonio veris initium. Per hir udinem, sicut auctoritas testatur, aliquando superbia mentis, aliquando contritio contribulati [Col. 0042C] cordis intelligitur. Quod per hirandinem superbia designetur per Tobiam dicitur: Cum jactasset se, inquit, Tobias juxta parietem, et obdormisset, contigit ut ex nido hirundinum dormienti illi calida stercora inciderent super oculos ejus, fieretque caecus (Tob. II) . Unde Beda super Tobiam: «Hirundo propter levem volatum superbiam cordis levitatemque figurat. Cujus immunditia confestim excaecat, nec enim videre permittit qualis fuerit.» Quod autem per hirundinem contritio cordis intelligi debeat propheta demonstrat dicens: Sicut pullus hirundinis sic clamabo (Isa. XXXVIII) . Intelligimus igitur per hirundinem quemlibet discretum doctorem, per hirundinis pullum clamantem discipulum, per clamorem mentis contritionem. Clamat pullus hirundinis, dum quaerit a [Col. 0042D] magistro verbum praedicationis. Clamat pullus hirundinis, dum per confessionem magistro manifestat affectum contriti cordis. Si nosti clamorem hirundinis, nisi fallor, questum designat animae poenitentis. Clamor enim hirundinis est dolor poenitentis. Hirundo cibos residens non sumit, sed in aere haerens escas edit, quia qui terrena non diligit, remotus a terrenis coelestia quaerit. Garrula avis dicitur, quia querulosis orationibus saepius delectatur. Ideo flexuosos circuitus pervolat, ut ad diversa obedientiae praecepta mentem subjectus flectat. In nidis construendis, educandisque fetibus solertissima, nidum in alto construit, quia in fide passionis Christi spem fixam ponit, solers [Col. 0043A] est in educandis fetibus, id est in docendis subjectis fratribus. Habet etiam quiddam praescium, quod deserat lapsura, nec appetat culmina. Quiddam etiam praescium habent quos vere poenitet, quia casum praesentis saeculi fugiunt, et permansura sine fine quaerunt. Hirundo ab aliis avibus non impetitur, nec unquam praeda est; rapaces enim aves nunquam hirundinem rapiunt, quia contriti corde nunquam daemonibus praeda fiunt. Hirundo maria transvolat, quia, quem vere poenitet, amaritudines et tumultus hujus mundi exire desiderat. Ibique hieme commoratur. Cum enim hiems ingruit et frigus accedit, tunc justus ad calorem charitatis transit, ibique patienter exspectat, donec frigus tentationis a mente recedat. Novit pia avis annuntiare adventus sui [Col. 0043B] testimonio veris initium. Revertitur hirundo post frigus hiemis, ut annuntiet initium veris. Similiter justus post frigus nimiae tentationis revertitur ad temperantiam moderatae mentis, ut qui frigus tentationis evaserat, ad aestatem, id est dilectionis calorem moderate per ascensus boni operis accedat. Haec est igitur natura hirundinis, id est animae poenitentis, quae semper quaerit veris initium, quia in omnibus tenet discretionis et temperantiae modum. Ecce qualiter simplex avis eos instruit, quos ab initio divina providentia discretos facit.

CAP. XLII. De ciconiae natura.

Ciconiae vocatae sunt a sono quo crepitant ciconiae, quem sonum oris potius esse constat quam vocis, quia cum quatiente rostro faciunt. Hae veris [Col. 0043C] nuntiae, societatis comites, serpentium hostes, maria transvolant, in Asiam collecto agmine pergunt. Cornices duces eas praecedunt, et ipsae quasi exercitus prosequuntur. Eximia illis circa filios pietas. Nam usque adeo nidos impense fovent, ut assiduo incubitu plumas exuant. Quantum autem tempus impenderint in fetibus educandis, tantum et ipsae invicem a pullis suis aluntur. Ciconiae sonum oris pro voce quatiente rostro faciunt. Illos autem praetendunt qui cum fletu et stridore dentium quod male gesserunt ore promunt. Hae sunt nuntiae veris, quia caeteris demonstrant temperantiam conversae mentis. Societatis sunt comites, quia libenter habitant inter fratres. Dicitur etiam de ciconia quod [Col. 0043D] sit serpentibus inimica. Serpentes sunt perversae cogitationes, sive perversi fratres, quos ciconia rostro percutit, dum justus pravas cogitationes restringit, vel perversos fratres pungenti invectione reprehendit. Maria transvolantes, in Asiam collecto agmine pergunt. Asia interpretatur elevata. Maria igitur transvolant, et in Asiam pergunt qui spretis mundi tumultibus ad altiora tendunt. Eximia illis circa filios pietas, ut assiduo incubitu super eos plumas exuant. Assiduo incubitu super pullos ciconiae plumas exuunt, quia dum praelati subjectos nutriunt, superfluitatis et levitatis a se plumas evellunt. Quantum autem tempus impenderint in fetibus educandis, tantum et ipsae invicem a pullis aluntur. Quandiu pulli earum indigent, tandiu ciconiae [Col. 0044A] eos nutrire debent, quia, quandiu erudiri indigent discipuli, tandiu verbo doctrinae debent eos alere praelati. Similiter subjecti praelatos suis laboribus fovere debent, ut eis ministrent necessaria quibus indigent. Turtur igitur, et ciconia, et hirundo illos reprehendunt qui Christum in carnem advenisse non credunt, et judicium Domini futurum non pertimescunt.

CAP. XLIII. De merulae natura moraliter.

Isidorus de merula: «Merula, inquit, antiquitus modula vocabatur, eo quod moduletur.» Alii merulam vocatam aiunt, quia sola volat, quasi mera volans. Haec cum in aliis locis nigra sit, in Achaia tamen candida est. Merula est avis parva et nigra. Illos autem innuit, quos peccati nigredo tingit. Merula [Col. 0044B] dulcedine propriae vocis mentem movet in affectum delectationis. Illos autem figurate demonstrat, quos voluptas carnis per suggestionem tentat. De ea siquidem beatus Gregorius, in libro Dialogorum scribit: «Qualiter beato Benedicto volitans occurrerit, qualiter vir tantus post discessum volucris tentatus fuerit ardore libidinis.» Ait enim. «Quadam vero die dum solus esset beatus Benedictus, tentatio adfuit. Num nigra parvaque avis, quae vulgo merula vocatur, circa ejus faciem volitare coepit, ejusque vultui importune insistere, ita ut capi manu posset, si hanc vir sanctus tenere voluisset; sed signo crucis edito recessit avis, tanta autem carnis tentatio avi eadem recedente secuta est, quantam vir sanctus antea nunquam fuerat expertus.» Quamdam namque aliquando [Col. 0044C] feminam viderat, quam malignus spiritus ante ejus mentis oculos adduxit, tantoque igne servi Dei animum in specie illius accendit, ut se in ejus pectore amoris flamma vix caperet, ut etiam pene deserere eremum voluptate victus deliberaret; cum subito superna gratia respectus, ad semetipsum reversus est, atque urticarum et veprium juxta densa succrescere fruticeta conspiciens, exutus indumento quo vestitus erat, nudum se in illos spinarum aculeos illaque urticarum incendia projecit, ibique diu volutatus, toto ex eis corpore vulneratus exiit, et per cutis vulnera eduxit a corpore vulnus mentis, quia voluptatem traxit in dolorem.» Merula igitur volitans est suggestio voluptate tentans. Qui [Col. 0044D] igitur abjicere cupiunt voluptatem merulae, oportet ut ad beati Benedicti transeant correctionem disciplinae, et sic delectationem mentis extrahant per afflictionem carnis. In regionibus Achaiae sunt, sicut Isidorus testatur, candidae merulae. Candida merula est voluntas munda. Achaia vero soror laborans interpretatur. Duae sunt sorores Rachel et Lia, activa scilicet et contemplativa vita. Lia laboriosa interpretatur. Activa vita docet eleemosynas impendere, rudes et simplices docere, munditiam castitatis habere, propriis manibus laborare: hic est labor activae vitae, haec est soror laborans, haec est Achaia, scilicet activa vita. In Achaia igitur quasi candidae merulae sunt, qui in activa vita pure vivunt.

CAP. XLIV. De bubonis natura moraliter.

[Col. 0045A]

Isidorus de Bubone: «Bubo a sono vocis compositum nomen habet. Avis feralis, onusta quidem plumis, sed gravi semper detenta pigritia, in sepulcris die noctuque versatur, et semper commorans in cavernis.» Unde Rabanus: « Bubo, inquit, tenebris peccatorum deditos et lumen justitiae fugientes significat. » Ideoque inter immunda animalia in Levitico deputatur (Levit. XI.) Unde per bubonem intelligere possumus quemlibet peccatorem. Bubo a sono vocis dicitur, quia ex abundantia cordis os loquitur. Nam quod cogitat mente, profert voce (Matth. XI.) Avis foeda esse dicitur, quia stercore ejus locus in quo habitat commaculatur, quia peccator illos, cum quibus habitat, exemplo perversi [Col. 0045B] operis dehonestat. Avis est onusta plumis, id est, superfluitate carnis, et levitate mentis. Sed gravi quadam detenta pigritia. Detinetur inertia, et pigritia gravi, quia peccatores ad bene operandum sunt inertes et pigri. Diu noctuque moratur in sepulcris, nam delectatur in peccato, quod est fetor humanae carnis. Habitat etiam in cavernis, nec per confessionem exit foras, sed lucem veritatis odit. Ab aliis avibus visus, magnis earum clamoribus proditur, magnis etiam incursionibus vexatur. Si enim peccator ad lucem cognitionis, ubi peccata sua cognoscantur, veniat, magnam bene agentibus derisionem praestat, et cum in peccato deprehensus fuerit, ab aliis verba reprehensionis audit, plumas enim ejus evellunt, et rostro lacerant, quia et carnales [Col. 0045C] actus peccatoris bene agentes reprehendunt, et superfluitatem levitatis ejus damnant. Infelix ergo bubo dicitur, quia infelix est qui ea quae praediximus operatur.

CAP. XLV. De graculi natura moraliter.

Rabanus de Graculo: «Graculus a garrulitate nuncupatus, non ut quidam volunt, graculi dicti quod gregatim volent, cum sit manifestum ex voce eos nuncupari. Est enim loquacissimum genus, et vocibus importunum, quod vel philosophorum loquacitatem, vel haereticorum verbositatem noxiam significare potest.» Potest adhuc et aliud dici de natura graculi. Graculus enim garrulos designat, et gulosos. Qui enim gulositati student, post cibum [Col. 0045D] inanes rumores libenter referunt, et vel detrahunt, vel aures detractioni praebent. Graculus in silvis degit, de una arbore in aliam garriendo transvolat, quia homo garrulus de iis cum quibus habitat, etiam turpia quae de eis noverit, aliis narrare non cessat. Graculus cum aliquem transire conspicit, garrit, et cum occultos reperit, similiter agit, quia garrulus homo non tantum detrahit saecularibus, sed etiam eis quos religionis occultat locus. Graculus aliquando captus cavea includitur, ut articulata verba loqui doceatur. Similiter cum aliquis saecularis ad conversionem venerit, verba religionis addiscit ut lingua volucris verba loquatur hominis, ut qui inordinate loqui consueverat, ordinate loqui deinceps assuescat. Quandoque tamen evenit, ut graculus, [Col. 0046A] qui clausus tenebatur, evadat, et qui prius garrulus fuerat, post egressionem magis clamet. Eodem modo garrulus homo cum vitam religionis accipit, vix linguam suam deserit, sed si forte relicto habitu foras exierit, bonum religionis in partem malam detrahendo quasi garriendo vertit. Moneat igitur natura volucris, quis recipi debeat ad consortium religionis. Providus igitur doctor cum aliquem recipere debet, saltem eum prius per aliquantulam cohabitationem probet. A quodam viro prudente et religioso didici quod sunt quaedam diversitates hominum, quae vix ordinate ia religione possunt detineri. Si autem quaeras qui sint, ut evitari possint, hi sunt pictores, medici, joculatores, et quidam alii, qui per diversas regiones discurrere [Col. 0046B] sunt assueti. Hujusmodi homines vix possunt esse stabiles. Ars pictoris valde est detectabilis. Cum enim pictor Ecclesiam, capitulum, refectorium, vel aliquas officinas pinxerit, ad aliud monasterium si ei concessum fuerit, rogatus ab aliquo, causa pingendi transit. Opera Christi pingit in pariete, sed utinam ea teneret in mente, ut ea sciret pingere coloribus, id est exemplo, et moribus. Ars vero medicinae multis indiget, et vix unquam propria rerum possessione caret. Qui enim eam exercet, necesse est ut aromatibus et pharmacorum speciebus abundet. Cum aliquis Ecclesiae vicinus infirmitate premitur, medicus, ut ad infirmum veniat, rogatur. Si autem abbas eum ire non permiserit, iram et indignationem tam aegri quam medici incurrit. Medicus [Col. 0046C] quandoque videt quod decenter eum videre non licet. Tangit quod religioso tangere non convenit. De incertis per experimenta loquitur, sed experimentum est fallax, ideo saepe fallitur. Sed hoc religioso non expedit, ut alia quam vera loquatur. Promittit Ecclesiae suae lucrum si eat ad infirmum, sed tacet scandalum, et animae suae damnum. Nosti forsitan, frater, de monacho medico, Justo nomine sed utinam justo operatione, qui in medicamine tres aureos absconderat, quid de eo beatus Gregorius dicat, qui licet ei in infirmitate sua servierit, in correctione tamen ei non pepercit: «Fratres ante mortem cum eo loqui prohibuit, post mortem vero eum in sterquilinio sepeliri jussit. Sic autem est [Col. 0046D] absolutus post mortem: Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII) .» Sed et joculatores, ante conversionem leves, cum ad conversionem veniunt, saepius usi levitate, leviter recedunt. Illi vero qui per diversas regiones discurrere sunt consueti, si taedio claustri fuerint aggravati, citius a claustris exeunt, quia terrarum diversitates norunt.

CAP. XLVI. De anseris natura moraliter.

Anser vigilias noctis assiduitate clangoris testatur. Nullum autem animal ita odorem hominis sentit, ut anser. Unde et clangore ejus Gallorum ascensus in Capitolium deprehensus est. Unde Rabanus: «Haec avis providos homines, et erga sui custodiam bene vigilantes significare potest.» Anserum duae sunt species, domestici scilicet et campestres. Campestres in [Col. 0047A] altum et ordinate volant, illosque designant qui remoti a terrenis, ordinem bene vivendi servant. Domestici vero in vicis simul habitant, frequenter exclamant, seipsos rostro lacerant, illosque significant qui etsi conventus ament, loquacitati tamen et detractioni vacant. Campestres anseres omnes sunt coloris cinericii, nec aliquem eorum varium seu niveum vidi. In domesticis vero non solum habetur color cinericius, sed etiam varius vel albus. In campestribus habetur color cinericius, id est in iis qui a saeculo sunt remoti, poenitentiae vilis habitus. Ii vero qui in vicis vel in urbibus habitant pulchrioris coloris vestem portant. Anser prae caeteris animalibus supervenientis hominis odorem sentit, quia discretus homo per bonam, vel per malam famam alios, licet longe remotos, cognoscit. Cum [Col. 0047B] igitur anser supervenientis hominis odorem sentit, nocte clamare non desinit, quia cum negligentias ignorantiae circumspectus frater in aliis videt, clamare debet. In Capitolio quondam Romanis profuit clamor anseris, et in capitulo quotidie prodest, cum negligentias viderit, clamor prudentis fratris. Clamor anseris a Capitolio repulit hostem Gallum. A capitulo vero clamor providi fratris hostem repellit antiquum. Clamor anseris urbem Romam ab impetu hostium servavit immunem; clamor prudentis fratris, ne turbetura perversis, custodit vitam communiter viventium. Divina autem providentia naturas volucrum nobis, ut opinor, non proponeret, nisi eas in aliquo nobis prodesse vellet.

CAP. XLVII. De natura ardeae.

[Col. 0047C]

Ardea vocata quasi ardua propter altos volatus. Formidat enim imbres et supra nubes evolat, ut procellas imbrium sentire non possit. Cum autem evolaverit, significat tempestatem. Hanc multi tantalum vocant: unde Rabanus: «Haec avis potest significare animas electorum, quae formidantes perturbationem hujus saeculi, ne forte procellis persecutionum instigante diabolo involvantur, intentionem suam super omnia temporalia efferentes, ad serenitatem patriae coelestis ubi assidue conspicitur Dei vultus, mentes suas elevant.» Licet autem ardea cibos in aquis quaerat, in sylvis tamen et in altis arboribus nidum locat, quia justus, qui rebus [Col. 0047D] labentibus et transitoriis seipsum pascit, in rebus tamen divinis et ita sublimibus spem ponit, et licet ejus caro sustentetur transitoriis, anima tamen delectatur aeternis. Ardea pullos in nido rostro defendere nititur, ne ab aliis avibus rapiantur. Eodem modo justus forti invectione percutit, quos perversos ad decipiendum subjectos novit. Quaedam vero earum habent colorem album, quaedam cinericium, uterque tamen color in bonam partem accipitur, si per album munditia, per cinericium poenitentia designetur. Ejusdem generis sunt et qui poenitentiam agunt, et qui munde vivunt. Et color igitur ardeae, et modus vitae exemplum salutis religiosis demonstrant viris.

CAP. XLVIII. De caladrio ave.

[Col. 0048A]

Physiologus de caladrio dicit quod totus albus sit, cujus femoris pars interior caliginem aufert ab oculis. Natura igitur caladrii talis esse dicitur, ut si ad infirmum hominem aliquoties adducatur, utrum infirmus mori, an vivere debeat, astantes certos reddat. Si enim faciem hominis respicit, nec oculos avertit, sed infirmi faciem diligenter consideret, signum est quod vivet. Si autem oculos a facie infirmi hominis avertat, signum est mortis. Per caladrium intelligimus Christum, qui venit in mundum, ut salvum faceret genus humanum. Qui dicitur esse nivei coloris, quia ab omni peccato fuit immunis. Cujus interior pars femoris abstergit ab oculis obscuritatem caliginis. Per femur propagatio [Col. 0048B] generis intelligitur. Interior igitur pars femoris est incarnatio Salvatoris. Interior siquidem et occulta fuit incarnatio Salvatoris, quae etiam diabolum latuit. Venit Christus in mundum, ut salvum faceret genus humanum. Faciem suam a Judaeis avertit. Gentiles respexit, iniquitates nostras sustinuit, et qui peccatum non fecerat, in ligno crucis peccata nostra portavit. Sed et quotidie praefatus caladrius infirmitates nostras visitat, mentem per confessionem considerat, et eos sanat, quibus gratiam poenitendi praestat, ab illis vero faciem avertit, quorum cor impoenitens novit. Istos respuit, sed illos, in quos faciem intendit, sanos reddit.

CAP. XLIX. De phaenice.

Phoenix Arabiae avis dicta, quod colorem phoeniceum [Col. 0048C] habeat, vel quod sit in toto orbe singularis et unica. Nam Arabes rem singularem vocant phoenicem. Haec quingentis et ultra annis vivens, dum se viderit senuisse, collectis aromatum virgulis rogum sibi instruit, et conversa ad radium solis alarum plausu voluntarium sibi incendium nutrit, sicque iterum de cineribus suis resurgit. Unde Rabanus: «Phoenix, inquit, potest significare resurrectionem justorum, qui aromatibus virtutum collectis, restaurationem prioris vigoris post mortem sibi reparant. Phoenix est Arabiae avis.» Arabia vero interpretatur campestris. Campus est hic mundus, Arabia saecularis vita, Arabes saeculares. Arabes phoenicem appellant singularem. Singularis est quilibet justus, a curis saecularibus omnino remotus. [Col. 0048D] Phoenix per quingentos annos vivere creditur, sicut Scriptura testatur. Centenarius vero numerus in annis moraliter designat terminum perfectionis. Quingentorum autem annorum numerus assignari potest quinque corporis sensibus. Cum enim visus deficit, primus centum annorum numerus transit, Cum vero deficit auditus, transit secundus. Cum tres reliqui sensus, id est tactus, gustus, odoratus deficiunt, tunc quingenti anni moraliter transacti sunt. Cum vero morti phoenix appropinquat, tunc diversas species aromatum parat. Aromata sunt bona opera, diversae species diversae animae virtutes. Congeriem aromatum construit, et se in mediis aromatum speciebus componit. Hoc toties justus [Col. 0049A] agit, quoties ad memoriam suam bonorum operum suorum multitudinem reducit. Ad radium solis alis ignem voluntarium excitat, quia mentem alis contemplationis excitatam justus ardore sancti Spiritus inflammat. Sic igitur phoenix incenditur, sed ex ejus cinere phoenix iterum procreatur. Cum ergo phoenix moritur, et ex ejus cinere phoenix iterum nascitur, hoc exemplo agitur, ut futurae resurrectionis veritas a singulis fieri credatur, et resurrectio phoenicis est spes, et species, seu specimen futurae resurrectionis. Non est ergo majus miraculum fides futurae resurrectionis, quam ex cinere facta resurrectio phoenicis. Ecce volucrum natura simplicibus resurrectionis argumentum praestat, et quod Scriptura praedicat, opus naturae confirmat.

CAP. L. De perdicis natura.

[Col. 0049B]

Clamat perdix, et congregans fovet ova quae non peperit, faciens sibi non cum judicio divitias: «In medio enim dierum suorum derelinquet eas, et in novissimis suis erit insipiens (Jer. XVII) .» Unde Isidorus: «Perdix de voce nomen habet, avis est dolosa, adeo autem fraudulenta, ut alterius ova diripiens foveat.» Sed fraus fructum non habet. Nam cum pulli vocem proprie genitricis audierint, naturali quodam instinctu hanc, quae eos fovit relinquunt, et ad eam, quae genuit, revertuntur. Unde Rabanus: «Diabolus per principes haereticorum congregavit populos, quos non peperit, et deceptorum sibi multitudinem consociavit, quos postea dimisit, et omnium judicio stultissimus esse [Col. 0049C] comprobatur.» Possumus ergo intelligere diabolum per perdicem, per ovum spem. Perdix vero illa cujus ova diabolus furatur, Ecclesia procul dubio intelligitur. In perdice igitur Scriptura diabolum nobis innuit, qui ova alterius perdicis, id est habentes spem salutis furatur, fovit et nutrit. Furatur, dum spem salutis eis subtrahit, fovet otio, et delectatione nutrit, fovet terrenis desideriis, nutrit carnalibus illecebris. Cum autem pulli vocem propriae genitricis audiunt, quodam naturali instinctu eam recognoscunt. Similiter cum aliquis diabolo subjectus fuerit, et vocem ecclesiasticae praedicationis audit, ad Ecclesiam quasi ad genitricem propriam relicto diabolo transvolat, ut sub alis divinae protectionis ulterius in pace vivat. Ecce qualiter [Col. 0049D] perdix ova, quae furatur et congregat, in pullis perdit, quia non est mirum si quos male congregaverat diabolus, judicio veritatis perdat. In novissimis ergo suis diabolus insipiens erit, quia in die judicii aeterna benedictione carebit, et tunc audiet perdix cum perditis, id est diabolus cum subjectis: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum qui paratus est diabolo, et angelis ejus (Matth. XXV) . Ad hoc enim tendunt qui in hac vita diabolo serviendo succumbunt.

CAP. LI. De coturnice, seu qualea ave.

Coturnices a sono vocis dictas constat, quas Graeci ortygas vocant, eo quod visae fuerint primum in Ortygia insula. Hae adveniendi habent [Col. 0050A] tempora. Nam aestate depulsa, maria transvolant. Ortygometra dicitur avis, quae gregem ducit; eam terrae propinquantem accipiter videns rapit, ac propterea cura est universis ducem sollicitaro externi generis, per quam prima caveant discrimina. Sola haec avis, sicut et homo, caducum patitur morbum. Coturnices adveniendi habent tempora. Nam maria transvolant aestate depulsa. Coturnix maria transvolans est anima omnia labentia calcans. Calor aestatis est ardor charitatis. Frigus Iriemis est tentatio refrigeratae mentis. Ab amore igitur proximi per mare mundi hujus transmeat justus ad amorem Dei, ut in calida regione semper maneat, qui semper calore dilectionis in semetipso flagrat, ut vitet frigus hiemis, procellas scilicet et ventos improvisae tentationis. [Col. 0050B] Ortygometra dicitur, quae gregem ducit. Eam terrae propinquantem accipiter videns rapit. Terra sunt terrena desideria, maria mundi pericula, accipiter insidians diabolus per suggestionem tentans. Propinquantem igitur terrae accipiter videns rapit, quia eos qui terrena quaerunt, diabolus secum trahit. Praelatus igitur, qui gregem antecedit, diligenter provideat qua intentione terrena petat, utrum in suos usus ea redigat, an ad necessitatem fratrum ea quaerat, ne accipiter, id est diabolus eum rapiat, qui postpositis spiritalibus, terrenis inhiare non cessat. Propter quod cura est universis, ducem sollicitare generis externi, per quem prima caveant discrimina. Duo sunt hominum genera bonorum, scilicet et malorum. Generis externi sunt homines [Col. 0050C] perversi. Justi igitur perversos sibi praeponunt, dum casus et eventus eorum diligenter attendunt. Dum igitur haec attente considerant, prima peccandi discrimina considerando vitant. Haec avis sicut homo caducum morbum patitur, quia spiritualis homo sicut carnalis aliquoties peccare perhibetur, nec quoties peccat, moritur, quia ei poenitendi gratia non negatur. Unde scriptum est: Septies in die cadit justus (Prov. XXIV) , nec tamen desinit esse justus. Quoties enim justus peccat, toties adjicit ut resurgat.

CAP. LII. De upupae natura.

Upupam Graecis ἔποψ [epops] appellatur, ab ἐποψάομαι [epopsaomai] quod est obsonium facio, eo quod stercora humana consideret ac congreget, et fetenti pascatur fimo. Avis est spurcissima, cristis [Col. 0050D] exstantibus galeata, semper in sepulcris, et humano stercore commorans. Unde Rabanus: «Haec avis sceleratos peccatores significat homines, scilicet qui sordibus peccatorum assidue delectantur.» Upupa etiam luctum amare dicitur, quia saeculi tristitia mortem spiritus operatur. Propter hoc oportet eum, qui diligit Deum, semper gaudere, sine intermissione orare, in omnibus gratias agere (I Thess. V) , quia gaudium fructus est spiritus (Galat. V) . De upupa etiam physiologus dicit quod cum senuerit et volare non possit, filii ejus ad eam veniunt, et pennas vetustissimas e corpore ipsius evellunt, eamque fovere non cessant, et donec iterum pennae novae crescant, cibis sustentant, ut Scriptura dicit, donec sicut ante [Col. 0051A] assumptis viribus evolare possit. Exemplo igitur suo upupae perversos homines arguunt, qui patres suos, cum senuerint, a domibus propriis expellunt, qui eos, cum deficiant. sustentare renuunt, qui tamen ipsos, cum adhuc parvuli essent, educaverunt. Videat igitur homo rationalis creatura quid patri vel matri debeat, cum irrationalis creatura quod praediximus, in necessitate cum senuerint, parentibus reddat.

CAP. LIII. De olore vel cygno.

Olor avis est, quam Graeci κύκνον cygnum appellant. Olor autem dictus est quia ὅλος [olos] dicitur totus, quod sit totus albus in plumis. Nullus enim meminit cygnum vidisse nigrum. Cygnus autem a canendo est appellatus, eo quod carminis dulcedinem [Col. 0051B] modulatis vocibus fundit. Ideo autem suaviter eum canere perhibent, quia longum collum et inflexum habet, et necesse est eluctantem vocem per longum et flexuosum iter varias reddere modulationes. Ferunt in Hyperboreis partibus praecinentibus citharoedis olores plurimos advolare, apteque admodum concinere. Cygnus plumam habet niveam, sed carnem nigram. Moraliter olor niveus in plumis designat effectum simulationis, qua caro nigra tegitur, quia peccatum carnis simulatione velatur. Cygnus, dum in flumine natat, cervicem capitis erectam gestat, quia superbus qui cum rebus transitoriis ad interitum trahitur, etiam de labentium rerum possessione ad tempus gloriatur. Ferunt in hyperboreis partibus praecinentibus citharoedis [Col. 0051C] olores plurimos advolare, apteque admodum concinere, quia qui voluptatibus totis desideriis inhiant, quasi advolantes voluptuosis concordant. Sed et in extremis cum cygnus moritur valde dulciter canero perhibetur. Similiter cum de hac vita superbus egreditur, adhuc dulcedine praesentis saeculi delectatur, et quae male gessit, ad memoriam moriens reducit. Cum vero nivea pluma cygnus exuitur, in veru positus ad ignem torretur. Similiter cum dives superbus moriens exuitur mundana gloria, descendens ad flammas inferni cruciabitur per tormenta, et qui cibum sumere consueverat nimis, in abyssum descendens fit cibus ignis.

CAP. LIV. De classe Salomonis et Josaphat.

[Col. 0051D] Classis Salomonis per mare semel per tres annos ibat in Tharsis deferens inde aurum, et argentum, dentes elephantorum, et simias, et pavos seu pavones (I Reg. X) . Tharsis interpretatur exploratio gaudii. Est autem gaudium praesentis saeculi, est et futuri. Gaudium praesentis vitae fine clauditur, gaudium vero futurae nequaquam fine terminatur. Gaudium praesentis vitae dolor et tristitia sequitur, gaudium vero futurae nec dolor nec tristitia subsequitur. Gaudium praesentis saeculi est honoribus sublimari, rebus transitoriis ad tempus perfrui, abundare parentum copia, et eorum delectari praesentia. Cum autem aliquis privatur honoribus, spoliatur rebus, cum aliquis amicorum moritur, tunc dolor sequitur. Hoc gaudium igitur semper doloribus immiscetur.

[Col. 0052A] Per tres annos semel classis Salomonis per mare mittitur in Tharsis. Classis Salomonis est virtus confessionis. Hac classe per hujus mundi mare vehimur, ne submergamur. In Tharsis ergo classis mittitur, quae inde aurum, et argentum, dentes elephantorum, simias, et pavos deferre perhibetur. Aurum et argentum in Tharsis esse dicitur, id est viri sapientia clari, eloquentia praediti, qui dum praesentis saeculi gaudium explorant et exquirunt, seipsos cognoscunt. Et dum per classem Salomonis de Tharsis ad Jerusalem veniunt, et aurum purum advehunt, in pace Ecclesiae per confessionem puriores fiunt. De hoc auro purissimo fecit rex Salomon scuta aurea. Scuta aurea sunt qui pure vivunt, et alios ab incursu diaboli defendunt. Ex praedicto etiam [Col. 0052B] argento fiunt tubae argenteae, id est doctores Ecclesiae. Attulit etiam simias et pavos, id est derisores et delicatos, ut qui in Tharsis derisores et delicati fuerant, in pace conversionis humiles existant. Attulit etiam classis Salomonis dentes elephantorum, id est detractiones superborum. Dum enim verbis detractoriis bonis operibus simplicium detrahunt, quasi dentibus eorum ossa rodunt. Nota quod dentes elephantis materia fiunt eboris, et de materia eboris fit thronus Salomonis. Qui enim ex rapina vivere consueverant, subjecti vero Salomoni seipsos postea, ut sint thronus ejus, per virtutem justitiae et charitatis parant. Per tres annos semel classis Salomonis ire consueverat in Tharsis. Primus annus moraliter est cogitatio, secundus locutio, tertius operatio. [Col. 0052C] Cum igitur de his tribus simul confessio agitur, quasi a servis Salomonis per tres annos semel in Tharson itur.

Sed et Josaphat rex Juda, sicut historia dicit, classes in mari fecit, quae navigarent in Ophir propter aurum, et ire non potuerunt, quia confractae sunt in Asiongaber (III Reg. XXII) . Josaphat judicans, Asiongaber lingua viri, id est confessio interpretatur. Josaphat rex Juda esse intelligitur vel esse dicitur, quando judicium confessioni dominatur. Cum enim peccator in confessione seipsum judicat, tunc rex Josaphat in Judaea regnat. Ophir vero herbosum interpretatur, herbosa terra dicitur quae ab aliquo non elaboratur, in qua nascitur abundantia graminis, ut moveat [Col. 0052D] affectum delectationis. In hoc Ophir, id est herboso voluptuosi sedent, desidiosi jacent. Sedent assiduitate, jacent dissolutione. Hoc herbosum est hic mundus sterilis et infecundus. In Ophir igitur classis Josaphat ire propter aurum nititur, ut dum mundi casus attenditur, mentis puritas acquiratur. Sed cum hoc agitur, in Asiongaber classis Josaphat fracta fuisse perhibetur. Gaber, sicut dicit Hieronymus, juvenis sive fortis interpretatur. Non est igitur mirum si classem confessionis frangat impetus juventutis.

CAP. LV. De pavonis natura.

Quoniam de quibusdam praemissis jam diximus, restat ut de pavone, de quo agere intendimus, aliquid [Col. 0053A] dicamus. «Pavo, sicut dicit Isidorus, a sono vocis nomen accepit.» Cum enim ex improviso clamare coeperit, pavorem subitum audientibus incutit. Pavo igitur a pavore dicitur, cum per vocem ejus pavor audientibus inferatur. Pavo dum in Tharsis habitat, delicatos designat. Cum vero per classem in Jerusalem delatus fuerit, doctorum praedicantium figuram gerit. Duras habet carnes, et putredini resistentes, quae vix a coquo coquuntur igni, vel a calore hepatis coqui possunt in stomacho. Tales sunt fortium doctorum mentes, quas nec flamma cupiditatis exurit, nec calor libidinis accendit. Habet pavo vocem terribilem, incessum simplicem, caput serpentinum, pectus sapphirinum, habet etiam in alis plumas aliquantulum ruffas, habet caudam longam, [Col. 0053B] et ut, ita dicam, quasi oculis plenam. Habet, inquam, pavo vocem terribilem, quando praedicator peccatoribus comminatur inexstinguibilem gehennae ignem. Simpliciter incedit, quoties in operibus suis humilitatem non excedit. Habet caput serpentinum, dum caput mentis tenetur sub custodia callidae circumspectionis. Color vero sapphirinus in pectore, coeleste desiderium designat in humana mente. Color ruffus subrubens in pennis amorem significat contemplationis. Longitudo caudae longitudinem innuit futurae vitae. Quod autem quasi oculos in cauda habet, ad hoc pertinet quod unusquisque doctor praevidet, quod periculum in fine singulis imminet. Est in cauda color viridis, ut initio conveniat finis. Varietas igitur colorum designat diversitatem virtutum. [Col. 0053C] Nota etiam quod pavo, dum laudatur, caudam erigit, quando praelatus quilibet adulantium laudibus per vanam gloriam mentem levat. Pennas in ordine ponit, quia quidquid doctor agit, se ordinate fecisse credit. Cum autem cauda erigitur, posteriora nudantur, et sic quod laudatur in opere, deridetur in elatione. Oportet igitur ut pavo caudam submissam gerat, ut id laudabile, quod doctor agit, cum humilitate fiat.

CAP. LVI. De natura aquilae.

Aquila ab acumine oculorum vocata. Tanti enim visus aut contuitus esse dicitur, ut cum super maria immobili penna feratur, ita ut humanis pateat obtutibus, de tanta sublimitate pisciculos natare videat, ac turbinis instar descendens raptam praedam pennis [Col. 0053D] ad littus pertrahat. Nam et contra radium solis fertur obtutum non flectere, unde et pullos suos ungue suspensos, radiis solis objicit, et quos viderit immobilem tenere aciem, ut dignos genere conservat, si quos vero perspexerit reflectere obtutum, quasi degeneres abjicit. Unde beatus Gregorius: «Aquilae vocabulo in Scriptura sacra aliquando maligni spiritus raptores animarum, aliquando praesentis saeculi potestates, aliquando vero vel subtilissimae sanctorum intelligentiae, vel incarnatus Dominus, ima celeriter transvolans, et mox summa repetens designatur.» Aquilarum nomine insidiatores spiritus exprimuntur; Jeremia attestante qui ait. Velociores fuerunt persecutores nostri aquilis coeli (Jer. IV) . Persecutores enim nostri aquilis coeli velociores sunt, cum tanta contra nos maligni homines faciunt, ut ipsas etiam aereas potestates inventionibus malitiae praeire videantur. Aquilae vocabulo potestas terrena figuratur. Unde per Ezechielem prophetam dicitur: Aquila grandis magnarum alarum, longo membrorum ductu, plena plumis et varietate, venit ad Libanum, et tulit medullam cedri, et summitatem frondium ejus evulsit (Ezech. XVII) . Qua videlicet aquila quis alius quam Nabuchodonosor rex Babylonis designatur, qui pro immensitate exercitus magnarum alarum, pro diuturnitate temporum longo membrorum ductu, pro multis vero divitiis plenus plumis, pro innumera autem terrenae gloriae compositione plenus varietate describitur? Qui [Col. 0054B] venit ad Libanum, et tulit medullam cedri, et summitatem frondium ejus evulsit, quia Judaeae celsitudinem petens, nobilitatem regni ejus quasi medullam cedri abstulit, et dum tenerrimam regum prolem a regni sui culmine captivando sustulit, quasi summitatem frondium ejus evulsit. «Aquilae vocabulo subtilis sanctorum intelligentia exprimitur. Unde idem propheta, dum sub animalium specie evangelistas quatuor se vidisse describeret (Ezech. I) , in eis quartum animal, id est Joannem per aquilam significavit, qui volando terram deseruit, quia per subtilem intelligentiam interna mysteria Verbi videndo penetravit.» Similiter, qui haec terrena mente deserunt, velut aquila cum Joanne per contemplationem coelestia quaerunt. Item beatus [Col. 0054C] Gregorius de aquila: «Sicut aquila volans ad escam. Moris quippe est aquilae ut irreverberata acie radios solis aspiciat, sed, cum refectionis indigentia urgetur, eamdem aciem oculorum, quam radiis solis infixerat, ad respectum cadaveris inclinat, et quamvis ad alta evolet, pro sumendis tamen carnibus terram petit. Sic et antiqui patres fuerunt, qui, inquantum humanitatis infirmitas admittebat, Creatoris lucem erecta mente contemplati sunt. Sed hunc incarnandum in fine mundi praescientes, quasi a solis radiis deflexerunt. Et quasi de summis ad ima veniunt, dum Deum super omnia, et hominem infra omnia agnoscunt. Quem pro humano genere dum passurum, moriturumque suspiciunt (qua scilicet [Col. 0054D] morte semetipsos refici, atque reformari ad vitam noverunt), quasi more aquilae post contemplatos solis radios, in cadavere escam quaerunt.» Aliter: «Sicut aquila volans ad escam. Aquila etenim alto valde volatu suspenditur, et adnisu praepeti ad aethera liberatur, sed per appetitum ventris terras expetit, seseque a sublimibus repente deorsum fundit. Sic humanum genus in primo parente ad ima de sublimibus corruit, quod nimirum conditionis suae dignitas in rationis celsitudine quasi in aeris libertate suspenderat, sed quia contra praeceptum cibum contigit, per ventris concupiscentiam ad terras venit, et quasi post volatum carnibus pascitur, qui illa libera contemplationis inspiracula perdidit, et deorsum corporis voluptatibus laetatur.» [Col. 0055A] Item de aquila: Renovabitur ut aquilae juventus mea (Psal. CII) . Solet dici de aquila dum senectute premitur, quod rostrum illius aduncetur et incurvetur, ita ut sumere cibum nequeat, et macie languescat, sed veniens ad petram rostrum acuit, et cibum capiens, iterum juvenescit. Petra est Christus, aquila quilibet justus, qui ad petram rostrum acuit, dum seipsum Christo per bonam operationem conformem reddit.

CAP. LVII. De ibe seu ibide ave.

Est volatile quod dicitur ibis, hoc secundum legem immundum est prae omnibus volatilibus, quoniam mortuis et morticinis cadaveribus vescitur, et super littora maris vel fluminum, vel stagnorum die [Col. 0055B] nocteque moratur, quaerens mortuos pisciculos, vel aliquod cadaver, quod ab aqua jam putridum vel madidum ejectum fuerit foras. Nam in aquam ingredi timet, quia natare nescit, nec dat operam ut discat, quia mortuis cadaveribus delectatur, ideo non potest in altitudinem aquae ingredi, ubi mundi pisciculi demorantur, ut inde sibi capiat cibum, sed semper foris oberrans circuit refugiens puriores et altissimas aquas, unde possit mundus vivere. Tu igitur, Christiane homo, qui ex aqua et Spiritu sancto renatus es, ingredere ad intelligibiles et spirituales aquas, id est in altitudinem praeceptorum Christi, quae sunt charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, longanimitas, bonitas, mansuetudo, fides, modestia, continentia, castitas (Galat. V) . Quia, si [Col. 0055C] nolueris in altiores ingredi, et de ipsis spiritualibus escas tibi capere et sumere, sed circumiens foris et oberrans mortuis, et foedissimis cadaveribus saginari volueris, de quibus dicit Apostolus: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt immunditia, adulteria, fornicatio, impudicitia, luxuria, ebrietas, commessatio, avaritia, cupiditas (ibid.) , ad immundorum societatem pervenies. Hae sunt carnales et mortiferae escae, quibus infelices animae nutriuntur ad poenam. Disce igitur natare super hoc mare magnum, et spatiosum manibus, sunt illic reptilia quorum non est numerus (Psal. CIII) . Nec eos aliter superabis, nisi per signum crucis. Sancti igitur tanquam naves pertranseuntes perveniunt ad regna [Col. 0056A] coelorum, velut quietissimum portum. Nescientes autem spiritualiter natare excludentur a regno coelorum, et mortui cum mortuis peribunt, sicut dicitur in Evangelio: Dimitte mortuos sepelire mortuos (Matth. VIII) . Convenienter ergo hoc de ibi physiologus dicit et quod serpentes violenter fugat. Et tu, cum oras, extende manus tuas ad coelos, quia virtus crucis semper defendit orantes et dicentes: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV) . Nam et sol ipse, nisi extenderit radios suos, non lucet, et volucres, nisi expanderint alas suas, volare non possunt. Naves nisi levaverint vela sua, vento flante non movebuntur. Denique dum Moyses levabat manus suas, superabat Israel, cum remitteret manus suas, convalescebat [Col. 0056B] Amalech (Exod. XVII) .

CAP. LVIII. De fulica.

Est volatile, quod dicitur fulica, satis intelligibile et prudentissimum super omnia volatilia. Cadaveribus non vescitur, non aliunde alio pervolans atque oberrans, sed in uno loco commoratur et permanet usque ad finem, et ibi escam suam habet, et requiescit. Sic ergo omnis homo fidelis secundum Dei voluntatem conservatur et vivit. Non huc atque illuc per diversa loca oberrans circumvolat, sicut faciunt haeretici. Nec saecularibus desideriis ac voluptatibus delectatur corporalibus, sed sicut illa volucris, quae carnibus non vescitur, semper in uno eodemque se continet et requiescit loco, id est in Ecclesia catholica et apostolica, et ibi permanet [Col. 0056C] usque in finem, sicut dicitur in Evangelio: Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Ibi ergo se continet, et ibi Dominus inhabitare facit unanimes in domo, et ibi habet quotidianum panem immortalitatis, potum vero pretiosum sanguinem Christi, reficiens se sanctis epulis, et super mel et favum suavissimis eloquiis Domini. Non enim in solo pane vivit homo, sed ex omni verbo Dei (Matth. IV) . Fulica avis est stagnensis, habens nidum in medio aquae, vel in petris quas aqua circumdat, maritimoque semper delectatur profundo, dum tempestatem praesenserit, fugiens in nido ludit.

LIBER SECUNDUS QUI EST PRAECIPUE DE NATURIS ANIMALIUM.

[Col. 0055]

PROLOGUS.

[Col. 0055D]

Bestiarum vocabulum proprie convenit pardis, vulpibus, tigribus, lupis, simiis, ursis, et caeteris, quae vel ore, vel unguibus saeviunt, exceptis serpentibus. Bestiae autem dicuntur a vastando, et vi qua saeviunt. Ferae appellantur eo quod naturali utantur libertate, et desiderio suo ferantur. Sunt enim liberae [Col. 0056D] eorum voluntates, et huc atque illuc vagantur, et quo animus duxerit, eo feruntur.

CAP. I. De leone.

Leo ex Graeco vocabulo inflexum est in Latinum, λέων enim dicitur Graece. Est rex ferarum, et omnium quadrupedum princeps, cujus genus trifarium dicitur. E quibus breves ac juba crispa imbelles sunt. [Col. 0057A] longi et coma simplici acriores. Animos eorum frons et cauda indicat. Virtus eorum in pectore, firmitas in capite. Septi autem a venatoribus terram contuentur, quo minus conspectis venabulis terreantur. Rotarum strepitus timent, sed magis ignem. Et cum ad nullum paveant occursum, feruntur album gallum valde timere. Physici denique dicunt quinque naturales res sive naturas habere leonem. Prima est, quod per cacumina montium amat ire. Si vero contigerit quod a venatoribus quaeratur, odorem eorum sentit, atque sua vestigia cauda sua tegit, ut per ejus vestigia venatores eum investigare nequeant. Sic et Salvator noster, spiritualis Leo de tribu Juda (Apocal. V) , radix Jesse, filius David, missus a superno Patre, cooperuit [Col. 0057B] vestigia deitatis suae, carnem assumens ex Maria virgine, ut etiam diabolus humani generis inimicus, mysterii incarnationis ejus ignarus, quasi purum hominem eum conatus sit tentare. Cum enim Dominus noster Jesus Christus diu jejunans in deserto pro nostris peccatis esuriret ex parte carnis, accessit ad eum tentator dicens ei: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant (Matth. IV) . Quando autem pro nobis pati voluit, traditus a discipulo in manus Judaeorum, ratus est diabolus eum morte vincere, quem vivum non valuit superare. Sed cum propria virtute a mortuis resurrexisset, non solum ab inferis rediit, sed etiam captivam duxit captivitatem, suam demonstrans deitatem. Secunda natura leonis est quod cum dormit, oculos apertos habere videtur. [Col. 0057C] Quod bene dicitur de Christo in Canticis canticorum. Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) . Dormivit enim caro in cruce moriendo, divinitas vero vigilabat cuncta protegendo, unde psalmus: Ecce non dormitabit neque dormiet, qui custodit Israel (Psal. CXX) . Tertia ejus natura, quod cum leaena parit, suos catulos mortuos parit, et ita custodit tribus diebus, donce veniens pater eorum in faciem eorum exhalet, ut vivificentur. Sic omnipotens Pater Dominum nostrum Jesum Christum Filium suum tertia die suscitavit a mortuis, dicente Jacobo: Dormitabit tanquam leo, et sicut catulus leonis suscitabitur (Genes. XLIX) . Quarta natura leonis est, quod nisi laesus fuerit, non facile irascitur. Patet enim ejus misericordia, quod prostratis parcit. Unde [Col. 0057D] versus:

Parcere prostratis scit nobilis ira leonis.
Tu quoque fac simile quisquis dominaris in orbe.

Captivos homines sibi obvios repedare permittit, et non nisi prae magna fame interimit. Ad cujus exemplum rationabiles homines respicere debent, qui non laesi irascuntur et innocentes opprimunt, cum eos Christiana lex dimittere jubeat liberos.

CAP. II. De antula seu anto aut antelope animali.

Est animal antula nomine acerrimum, ita ut nullus venator ei possit appropinquare; habet enim cornua longa in similitudinem serrae, quibus secare potest maximas quercus, condensa et superflua quaeque [Col. 0058A] arborum cedendo secat, in nullo restans. Quando vero sitit, vadit ad flumen magnum Euphratem, et bibit. Sunt autem ibidem virgae vimineae virides et molles. Incipit autem illud animal ludere in virgulis illis, et ludendo obligat semetipsum cornibus, obligatisque cornibus vociferatur ingenti rugitu, quia evadere non potest gracilibus virgulis circumseptus, et tunc quilibet venator absconse venans, audiens vocem ejus currit, et inveniens ligatum occidit. Cave ergo, homo Dei, ebrietatem, nec obligeris luxuriae voluptate, ut non interficiaris a diabolo. Vinum enim et mulieres apostatare faciunt homines sapientes (Eccli. XIX) . Verum vir sapiens et prudens a vino et a muliere se avertet. Sunt autem duo lapides igniferi, masculus et femina. Tu igitur professor [Col. 0058B] prudentiae, intellige multos periisse propter vinum tanquam virum, et propter feminas, id est voluptates, et cautus esto ut salvus evadas. Ergo hoc animal supra scriptum significat viros habentes cornua bonorum operum, sive scientiam duorum Testamentorum, qui quandiu in his studuerint, non solum modica, sed etiam grandia vitia resecant. Si vero inde reversi, ad illecebras hujus vitae et voluptates attenderint, gulae ac lenocinio servierint, non solum virtutem bonorum operum sed etiam praemia perdunt habenda.

CAP. III. De onocentauro.

Onocentaurum duabus naturis constare physiologus asserit, dicens: Superior pars centauro homini [Col. 0058C] similis est, inferior vero ono, id est asino. Huic assimilatur vecordes atque bilingues homines. Unde Paulus dicit: Habentes promissiones pietatis, factis autem abnegantes (II Cor VII) ; et Psalmista: Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) .

CAP. IV. De herinaceo, seu hericio

Physiologus dicit de herinaceo, quod figuram habet porcelli lactentis, et est totus spinosus, qui tempore vindemiarum ingreditur vineam, et ubi invenit vitem oneratam, ascendit supra et excutit racemos ad terram, deinde descendit et involvit se super congregatos racemos, ut infigantur in spinis suis, [Col. 0058D] et sic fert escam catulis suis. Est autem aptus medicinae, coctus et comestus proficit. Tu vero, homo Dei, custodi vineam tuam et omnes fructus ejus spirituales, ne te occupet istius saeculi sollicitudo, et temporalium bonorum voluptas, et spinosus diabolus infigat suis spinis omnes fructus ejus spirituales, et faciat escam bestiis, et fiat anima tua nuda, vacua et inanis, sicut pampinus, sive vitis ablatis uvis. Post hoc enim frustra clamabis: Vineam meam non custodivi (Cant. II) . Hujus herinacei etiam natura est, ut si quando senserit hominem, contra omnes insidias ejus protegit se suis spinis sepiens, et se in globum colligens, et velut plaustrum stridet. Tu autem salutis tuae inimicum praesentiscens, datis [Col. 0059A] tibi virtutibus et Ecclesiae sacramentis contra eum te muni, et ut Deo vivas, mundi, carnis et diaboli operibus mortuum te finge.

CAP. V. De vulpe et ejus natura.

Vulpes dicta est quasi volupes. Est enim volubilis pedibus, et nunquam recto itinere, sed tortuosis anfractibus currit. Est autem animal fraudulentum et ingeniosum. Cum enim esurit, et non invenit quod manducet, involvit se in rubra terra, ut appareat quasi cruentata, et projicit se in terram, retinetque flatum suum, ita ut non spiret, aves vero videntes eam non flantem, et quasi cruentatam, et linguam ore ejus ejectam, putant eam esse mortuam, et descendunt sessum super eam. Illa autem sic rapit eas et devorat. Istius autem figuram diabolus possidet. [Col. 0059B] Omnibus enim viventibus secundum carnem fingit se esse mortuum, quousque intra guttur suum eos habeat et puniat. Spiritualibus tamen viris in fide viventibus, quae dilectionem operatur, vere mortuus est et ad nihilum redactus. Qui autem volunt exercere opera ejus, moriuntur, dicente Apostolo: Scientes hoc quia si secundum carnem vixeritis, moriemini. Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis vivetis (Rom. VIII) ; et David: Introibunt in inferiora terrae, tradentur in manus gladii, partes vulpium erunt (Psal. LXII) ; et Dominus de Herode: Ite, et dicite vulpi illi (Luc. XIII) ; et in Canticis canticorum: Capite nobis vulpes parvulas exterminantes vineas (Cant. II) .

CAP. VI. De monocerote sive unicorni animali.

Est animal quod dicitur monoceros. Monoceros [Col. 0059C] [ μονόκερως ] autem Graece, unicornis dicitur Latine, eo quod unum cornu habet in medio capite. Physiologus dicit hanc unicornem habere naturam quod sit pusillum animal, et haedo simile, acerrimumque habet in capite cornu unum, ipsumque nullus venator vi aut praevenire aut capere potest, sed hoc duntaxat commento ac dolo capiunt illud. Puellam virginemque speciosam ducunt in locum illum ubi moratur, et dimittunt eam solam, cum autem ipsa viderit illud, aperit sinum suum, quo viso, omni ferocitate deposita, caput suum in gremium ejus deponit, et sic dormiens deprehenditur ab insidiatoribus et exhibetur in palatium regis. Sic et Dominus Jesus Christus spiritualis unicornis descendens in [Col. 0059D] uterum virginis per carnem ex ea sumptam captus a Judaeis, morte crucis damnatus est, de quo David: Et dilectus quemadmodum filius unicornium (Psal. XXVIII) ; et alibi: Et exaltabitur sicut unicornis cornu meum (Psal. CXI) ; et Zacharias: Suscitavit cornu salutis nostrae, in domo David pueri sui (Luc. I) . Quia vero habet hoc animal unum cornu in capite, significat hoc quod Salvator ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) . Caput enim Christi Deus est (II Cor. XI) . Quia acerrimum dicitur, significat quod neque principatus, neque potestates, neque throni, neque dominationes intelligere Deum valent sicut est. Quia autem dicitur pusillum, propter incarnationem ejus et humilitatem dicitur, dicente ipso: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) . Qui [Col. 0060A] intantum acerrimus est, ut subtilissimus diabolus intelligere et investigare Incarnationis ejus mysterium non valuerit, sed sola voluntate Patris descendit in uterum Virginis, et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) . Haedo autem similis est unicornis, quia Salvator, secundum Apostolum, factus est in similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum (Rom. VIII) .

CAP. VII. De hydro et hydra.

Est animal in Nilo flumine, quod dicitur hydrus, aquaticus serpens, id est in aqua vivens. Graeci enim hydor [ ὕδωρ ] aquam vocant. Inde hydrus aquaticus serpens, cujus ictu obturgescunt, quem morbum boam [fiboam] dicunt, eo quod fimo bovis curetur. Secundum poetas hydra est draco multorum [Col. 0060B] capitum, qualis fuit in Lerna palude provinciae Arcadiae, quem cum Hercules occidere vellet, uno capite caeso, tria capita exsurgebant. Sed hoc fabulosum est. Nam constat quod hydra dicta multorum capitum, est locus evomens aquas vastantes vicinam civitatem, in quo uno meatu clauso multi erumpebant, quod Hercules videns loca ipsa igne exussit, et meatus clausit. At hic hydrus praefatus inimicus est crocodilo, et hanc habet naturam et consuetudinem, ut cum venerit et viderit crocodilum in littore dormientem, vadit et involuit se luto, quo possit facilius illabi in fauces crocodili. Crocodilus igitur subito eum vivum transglutit, ille vero dilanians omnia viscera ejus, non solum vivus, sed etiam illaesus exit. Sic igitur mors et infernus figuram habent crocodili, [Col. 0060C] quorum inimicus est Dominus noster Jesus Christus. Nam assumens humanam carnem, descendit ad infernum, et disrumpens omnia viscera ejus, eduxit eos qui injuste ab eo detinebantur in morte. Mortificavit enim ipsam mortem resurgens a mortuis, et illi insultat per prophetam dicens: O mors, ero mors tua, morsus tuus ero, inferne (Ose. XV) , quia et corpora multorum sanctorum cum Christo eo tempore resurrexere (Matth. XVII, 27) .

CAP. VIII. De crocodili natura.

Crocodilus a colore croceo dicitur, et nascitur in Nilo flumine, quadrupes animal, terra et aqua vivens, longitudine plerumque viginti cubitorum, dentium et unguium immanitate armatum, cujus cutis tantae [Col. 0060D] duritiae dicitur, ut quamvis percutiatur in tergo lapidum ictibus, nihil laedatur. Nocte in aquis, die in humo quiescit; qui si aliquando inveniat hominem comedit eum, si vincere potest, et postea eum semper plorat. Solus autem prae omnibus animalibus superiora oris movet, inferiora vero immota tenet. Stercus ejus fit unguentum, unde vetulae et rugosae mulieres facies suas perungunt, fiuntque pulchrae donec sudor defluens faciem lavet. Cujus figuram portant hypocritae sive luxuriosi atque avari, quia, quamvis vento superbiae inflentur, tabe luxuriae maculentur, avaritiae morbo offuscentur tamen rigidi ac velut sanctissimi in sanctificationibus legis coram omnibus incedere hominibus sese ostendunt. Nocte in aquis, die humi quiescit, quia quamvis hypocritae luxuriose [Col. 0061A] vivant, tamen sancte et juste vivere dici delectantur. Conscii suae malitiae corde plangunt, licet usu semper retrahantur et consuetudine ad perpetrata. Superiora oris ejus movet, quia hi sanctorum Patrum vitae exempla, verborumque doctrinam aliis in verbo ostendunt, tamen ne minimum quidem eorum quae dicunt in se ostendunt. De stercore ejus fit unguentum, quia plerumque mali de perpetrato malo ab imperitis laudantur, ac ab hujus mundi favoribus extolluntur. Sed cum districtus judex perpetratis malis iram suam ad feriendum promovet, tunc omnis ille decor laudis velut fumus evanescit.

CAP. IX. De Custoris naturae.

Est animal quod dicitur castor vel fiber, nimis acri ingenio, et nimis mansuetum animal, cujus [Col. 0061B] testiculi in medicina proficiunt ad diversas valetudines, morbosque varios curandos. Physiologus naturam ejus exprimens refert quod, cum investigatus fuerit, et insecutus, ac acerrime timens capi a venatoribus, respicit ad eos, morsuque suos testiculos abscindit, et ante eos projicit fugiens, venatorque veniens colligit illos, et ultra non sequitur eum, sed revertitur. Si autem evenerit ut alter venator eum inveniat, cum viderit se non posse evadere, erigit se, demonstrans venatori sua virilia evulsa. Venator vero hoc videns discedit ab eo. Sic et ille, qui secundum mandatum Dei vult vivere caste abscindit a se omnia vitia, et omnes impudicos actus abjicit in faciem diaboli. Tunc diabolus videns eum sine testiculis vitiorum, confusus discedit ab [Col. 0061C] eo. Sic sine dubio omnes, qui volunt caste vivere, oportet ut resecent omnia vitia cordis et corporis a se, et projiciant in faciem diaboli, et vivant in Christo. Nihil ergo commune habeat homo Dei cum diabolo, ut tutus dicere cum Domino valeat: Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) . Unde dicit Apostolus. Reddite omnibus debita, cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui honorem, honorem (Rom. XIII) . In primis reddamus diabolo quae sunt ejus, renuntiantes illi et omnibus operibus ejus, et tunc demum ex toto corde conversi ad Deum, reddamus illi tanquam Patri nostro honorem, et cum ejus adjutorio discutiamus a nobis vectigal et tributum diaboli, ut adipiscamur [Col. 0061D] fructus spirituales, et charitatem in operibus bonis, in eleemosynis, in visitationibus infirmorum, in consolatione pauperum, in laudibus Dei, et orationibus assiduis. Castores a castrando dicti, sunt etiam fibri, qui et pontici canes vocantur.

CAP. X. De hyaena, de qua vulgati sunt versiculi.

Hunc vocat ex causa noctem per nomen hyaena:
Accitumque rapit, et saevo vulnere carpit.

Hyaena est animal quod dicitur in sepulcris mortuorum habitans, eorumque corpora devorans, cujus natura est, ut aliquando masculus sit, aliquando femina, et ideo est immundum animal. Refert etiam Julius Solinus quod circuit domos per noctem, et quaedam verba exprimit, ut suspicetur esse homo ab iis qui in domo sunt, eo quod loquitur ut homo, [Col. 0062A] qui foras egressi subito ab ea devorantur. Huic belluae assimilantur filii Israel, qui ab initio Deo vivo servierunt, postea divitiis et luxuriae dediti, idola coluerunt: propter hoc propheta Synagogam immundo animali comparavit, dicens: Facta est mihi haereditas mea quasi spelunca hyaenae [Vulg. quasi leo in sylva ] (Jer. XII) . Quicunque igitur inter nos luxuriae et avaritiae inserviunt, huic bestiae comparantur, cum nec viri nec feminae sint, id est nec plene fideles nec perfidi, sed sunt sine dubio, de quibus ait Jacobus apostolus: Vir duplex animo, inconstans est in omnibus viis suis (Jac. I) , de quibus et Dominus: Non potestis Deo servire et mammonae (Matth. VI) . Haec bellua lapidem habet in oculis nomine hyaenium, quem, si quis sub lingua sua tenuerit, [Col. 0062B] futura praedicere posse creditur. Verumtamen Julius Solinus refert de hoc lapide quod in ventriculis pullorum hyaenae invenitur, et si cujus lingua eo tacta fuerit, divinare dicitur.

CAP. XI. De onagro.

Est animal quod dicitur onager, id est asinus silvester seu indomitus, et in deserto vagans: ὅνος enim, id est onos, dicitur asinus et asina, et ἅγριος (agrios), agrestis, immitis, ferox, Singuli autem feminarum gregibus praesunt. Nascentibus masculis masculi zelant, et eorum testiculos morsibus detruncant, quod caventes matres eos in secretis occultant. Physiologus dicit de onagro quod undecimo die mensis Famochi, id est Martii duodecies in nocte [Col. 0062C] rugit. Similiter et in die, et ex hoc cognoscitur quod aequinoctium est, et numerum horarum diei vel noctis a rugitibus onagri semel rugientis per singulas cognoscunt horas. Figuram hujus diabolus habet, qui cum scierit noctem et diem coaequari, id est cum viderit populum, qui ambulabat in tenebris, converti ad Dominum, et coaequari fidei justorum, sicut coaequatur nox cum die, illico rugit nocte ac die per singulas horas, quaerens escam suam. Neque enim rugit onager, nisi quando quaerit escam sibi sicut dicit Job: Nunquid rugiet onager cum habuerit herbam? (Job. VI) Similiter et Apostolus: Adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) . Africa habet hos magnos.

CAP. XII. De Simiis..

[Col. 0062D]

Simiae Latine vocantur eo quod in eis similitudo rationis humanae sentitur. Hae elementorum sagaces, in nova luna exsultant, in media tristantur. Harum genera sunt quinque, ex quibus cercopitheci caudas habent. Cercopithecus enim simia caudata est quam quidam duram vocant. Sphinges sunt villosae et dociles ad feritatis oblivionem. Cynocephali et ipsi sunt similes simiis, longamque caudam habentes, et faciem admodum canis, unde et sic nuncupantur. Satyri facie admodum grata, et gesticulatis motibus inquieti. Gallitriches toto pene aspectu distant a caeteris; sunt enim facie acuta, longa barba, et lata cauda. Natura simiae talis est ut cum peperit geminos catulos, unum diligat, [Col. 0063A] et alterum odiat. Quod si aliquando evenerit ut a venatoribus quaeratur, ante se amplectitur quem diligit, et alterum quem odit collo portat. Sed cum lapsa fuerit bipes eundo, projicit nolens quem diligit, servatque nolens quem odio habet. Cujus figuram diabolus habet qui caput habet, caudam vero non habet, et licet totus turpis sit, tamen posteriora ejus impense turpia et horribilia sunt. Diabolus enim initium habuit cum angelis in coelis, sed quia hypocrita fuit et dolosus intrinsecus, perdidit caudam, quia totus in fine peribit, sicut dicit Apostolus: Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (II Thess. XXV) . Simia vel simius secundum alios Graecum nomen est. Nam σίμος, id est fimus dicitur, eo quod pressis naribus sit bestia [Col. 0063B] turpis et foeda rugis, licet etiam capellarum sit habere pressum nasum, de qua Ennius antiquus poeta:

Simia quam similis turpissima bestia nobis.

CAP. XIII. De capri natura.

Est animal quod dicitur caper, eo quod captet aspera. Nonnulli a crepitu crurum vocant, voluntque eas capteas vocitatas, quae sunt agrestes caprae. Has Graeci eo quod acute vident, dorcades appellaverunt. De quibus physiologus dicit quod amant montes altos, et pascuntur in convallibus montium. Est enim valde providum animal, praevidens omnia a longe nimis bene, ita ut si in aliqua regione homines viderit ambulantes, mox internoscit utrum sint venatores necne. Sic et Dominus [Col. 0063C] noster Jesus Christus amat excelsos montes, hoc est prophetas, et patriarchas, et apostolos omnosque sanctos, et, ut in Canticis canticorum dicitur: Ecce fratruelis meus venit sicut caprea saliens in montibus (Cant. II) . Hic est Dominus noster Jesus Christus, qui pascitur in Ecclesia per opera pietatis, quae faciunt fideles, ut in Evangelio suo dicit: Esurivi, et dedistis mihi manducare (Matth. XXV) , et reliqua quae ibidem enumerantur laudabilia. Convallia vero montium Ecclesiam per diversa loca figurant, ut in Canticis canticorum: Convertere, fratruelis meus, et similis esto capreae, hinnuloque cervorum supra montes convallium (Cant. II) . Caprea igitur acutissimam habens aciem oculorum, aspiciensque [Col. 0063D] a longe venatorum insidias, significat Dominum nostrum Jesum Christum, quoniam ut, Scriptura dicit: Deus scientiarum Dominus est (I Reg. II) ; et alibi: Excelsus Dominus, et humilia respicit, et alta a longe cognoscit (Psal. CXXXVII) . Et sicut prudentissimus creaturam, quam creavit ad honorem sui nominis, prospicit, videt, et regit, antequam incidamus in laqueum diaboli nos interius praevidendo contegit, sed ne telis cogitationum premamur, innuit et suadet nobis alta montium petere, et sensus divinorum eloquiorum discutere, ut ibi quasi in speculo consideremus quid placeat, quid displiceat in nobis ipsis Conditori nostro. Nam sicut caprea venatorem praevidet, ita Dominus noster Jesus Christus longe ante prospiciens Judam proditorem, sic aiebat: Unua ex [Col. 0064A] vobis me traditurus est (Matth. XXVI) . Et manifestius: Juda osculo tradit filium hominis? (Luc. XXII) .

CAP. XIV. De cervorum natura.

Cervi dicti sunt ἀπὸ τῶν κεράτων, id est a cornibus, dicunturque nongentos annos vivere, atque cum infirmitate vel senectute deficere se sentiunt, spiritu narium serpentes de cavernis extrahunt, et superata eorum pernicie veneni eorum pabulo reparantur. Sagittas infixas pastu dictami excutiunt. Mirantur autem sibilum fistularum. Erectis auribus acute audiunt, submissis nihil; si quando immensa flumina vel maria trasnatant, clunibus praecedentium capita superponunt, sibi invicem succedentes, nullum ponderis laborem sentiunt. Lacrymae eorum collectae, et ossa in eorum corde inventa, apta sunt potui, [Col. 0064B] cordis pulsu laborantibus. Cervus quoque significat Dominum nostrum Jesum Christum, qui diabolum humani generis inimicum, quasi spelunca latitantem in omni natione, spiritu divinae sapientiae abstrahens, virtutis pede caput ejus contrivit, pabuloque veneni mortis quam sponte subiit, nostram naturam peccaminum senectute praegravatam renovavit. Ad ipsum enim Psalmographus dicit: Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi (Psal. CXX) . Montes, apostolos et prophetas dicit, cervos vero fideles homines, oculos in montes, id est preces ad apostolos, ex quibus veniet nobis auxilium, levantes. Item duo sunt genera cervorum. Unum, quod ut invenerit serpentem in caverna ubi latitat, flatum immittit ut exeat, et egredientis collum percutiens [Col. 0064C] hinc et inde, occidit serpentem, et devorat; postea autem propter tumorem currens ad aquas purissimas, venenum evomit, sed propter hunc tumorem pilos mutat, et cornua abjicit. Cervus figuram poenitentium habet, qui poenitentes constringuntur intrinsecus conscientia peccatorum, et vadunt ad fontes, ad doctrinam Scripturarum, forasque projiciuntur, quia segregant se per poenitentiam a corpore et sanguine Christi usque dum recipiantur per reconciliationem sacerdotis. Aliud est genus cervorum, quod si invenerit serpentem, occidit eum, et post victoriam petit montem, ubi pabulum inveniat. Sic et unusquisque sanctus ubi sentit diabolum in se vel in alios venena malae persuasionis [Col. 0064D] infundentem, cum virtute Domini eum interficere et a se projicere studeat, et veniat ad montem Christum, ubi animae pabulum quaerat, et inveniat.

CAP. XV. De ibice.

Est animal quod dicitur ibex, duo cornua habens, quorum tanta vis est ut, si ab alto montis demissum fuerit ad ima, totum corpus sustentetur illaesum his cornibus. Significat autem eruditos homines, qui duorum Testamentorum consonantia quidquid adversi eis acciderit, quasi quodam salubri temperamento temperare solent, et velut duobus cornibus fulti, bona quae perpetrant, veteris ac evangelicae lectionis attestatione sustentant.

CAP. XVI. De stellione et salamandra.

[Col. 0065A]

Est reptile quodam, quod ab aliis putatur salamandra, ab aliis stellio. Hoc simile est lacertulae pusillae colore vario, de quo Salomon dicit: Stellio manibus nititur, et moratur in domibus regum (Prov. XXX) . Physiologus dicit de eo quod si casu undecunque inciderit in caminum vel fornacem ignis, aut in quodcunque incendium statim exstinguitur ignis. Ita sunt justi admirabiles omnibus hominibus, sicut fuerunt in camino ignis ardentis Ananias, Azarias, Misael, et non tetigit eos omnino ignis Justos autem intactos et incontaminatos exire posse de camino ignis evidentius declarat et Paulus apostolus dicens: Tribulationem patimur, sed non angustiamur. Dejicimur, sed non perimus (II Cor. IV) . Item: Obstruxerunt ora leonum (Hebr. XI) . Ita et omnis quicunque ex tota fide sua crediderit in Deum, et in operibus bonis perseveraverit, transit gehennam ignis, et non tangit eum flamma, de qua scriptum est in Isaia propheta: Si transieris per ignem flamma non te comburet (Isa. XLIII) . Item de eodem. Salamandra dicta est eo quod contra incendia valeat, cujus inter omnia venenata vis maxima est. Caetera enim singulos feriunt, haec plurimos pariter interimit. Nam si arbori irrepserit, omnia poma ejus veneno inficit, et eos qui ex eadem poma comederint occidit. Quae etiam si in puteum ceciderit, vis veneni ex eo potantes interficit. Ista contra incendia repugnans, sola animalium ignes exstinguit. Vivit enim in mediis flammis sine dolore et consumptione, [Col. 0065C] et non solum non uritur, sed etiam exstinguit incendium.

CAP. XVII. De canibus et eorum naturis.

Canum sunt plura genera. Alii enim ad capiendum feras silvarum investigant, alii volucres, alii ab infestationibus luporum greges ovium cum pastoribus custodiunt, alii custodes domum substantiam dominorum suorum vigilando custodiunt, ne furto rapiantur in nocte. Vivere quoque non posse dicuntur sine homine, quapropter intantum feruntur diligere dominos suos, ut regem quemdam captum ab inimicis, ac in custodia detentum, ejus canes agmine facto per medias acies inimicorum ab exsilio reduxerint, occisoque homine, dum ejus [Col. 0065D] amici in quem impingeretur hoc facinus ignorarent, in medio populi interfectorem ejusdem, et auctorem mortis canis patefecit. Lingua canis dum lingit vulnus, curat. Victus admodum dicitur esse modici. Catulus denique ligatus vulneratorum solet esse salus intestinorum. Natura ejus est, ut ad vomitum suum revertatur, iterumque comedat, cumque fluvium transvaderit carnem in ore vel aliquid tale tenens, cum viderit umbram, os aperit, atque, dum sperat aliam veram carnem habere, ipsam quam tenet perdit. Cujus figuram in rebus quibusdam praedicatores habent, qui semper admonendo atque exsequendo quae recta sunt, insidias diaboli propellunt, ne thesaurum Dei, id est Christianorum animas rapiendo ipse auferat. Lingua canis dum lingit [Col. 0066A] vulnus, sanat, quia peccatorum in confessione emundantur vulnera sacerdoti facta confessione. Intestina quoque hominis curat catulus applicatus, quia secreta cordis saepe mundantur in opere vel sermone doctoris. Modico admodum victu canis esse dicitur, quia qui praeest aliis, sapientiaeque studiis invigilat, crapulam omnimodo vitare debet. Nam ex saturitate panis Sodoma periit. Nullo denique aditu tam cito inimicus possidet Christianum, quam voraci gula. Quod canis ad vomitum redit, significat post perastam confessionem quosdam incaute ad eadem perpetranda facinora redire. Quod carnem in flumine per concupitam umbram relinquit, significat homines propter ambitionem ignotae rei, id quoque quod proprii est juris, relinquere. Unde fit ut dum non [Col. 0066B] valent adipisci id quod cupiunt, perdere frustra nolunt quod reliquerunt.

CAP. XVIII. De mustela et aspide.

De mustela praecipit lex non manducare eam, eo quod immundum animal est (Levit. XI) . Mustela dicitur quasi mus longus. Nam telos [ τέλος ] Graece longus dicitur. Haec ingenio subdola, in domo ubi habitat, cum catulos genuerit, de loco ad locum transfert, mutataque sede locat. Serpentes etiam, ac mures persequitur. Duo autem sunt genera mustelarum. Alterum enim silvestre est, distans magnitudine. Has Graeci ictidas vocant. Alterum in domibus oberrans. Quidam dicunt eas aure concipere, et ore parere. E contrario dicunt quidam ore semen concipere, et per aurem parere. Dicuntur autem [Col. 0066C] peritae esse medicinae, ita ut si forte occisi fuerint earum fetus, si eos invenire potuerint, redivivos faciant. Sic nonnulli fidelium liberter quidem accipiunt divini verbi semen, sed inobedientes effecti praetermittunt, et dissimulant quae audierunt. Isti tales non solum mustelae comparantur, sed etiam aspidi surdae et obturanti auros suas, ut non audiat vocem incantantis. Physiologus dicit quod aspis hanc habet naturam, ut si quando venerit aliquis homo ad speluncam, ubi habitat aspis, et incantarit eam omnibus carminibus ut exeat de cavernis suis, illa ne audiat vocem incantantis, ponit caput suum ad terram, et unam aurem premit in terram, alteram vero cauda sua obturat. Tales sunt istius [Col. 0066D] mundi homines divites, qui unam aurem deprimunt in terrenis suis desideriis, alii vero posterioribus peccatis suis peccata nova semper addentes, obdurant corda, et ita fit ut non audiant vocem incantantis, id est, praedicantis verbum Dei. Isidorus: «Falso opinantur qui dicunt mustelam ore concipere, aure effundere partum.»

CAP. XIX. De lapidibus igniferis.

Sunt lapides igniferi in quodam monte Orientis, quos Graeci vocant chirobolos, id est manipulos. Dicunturque masculus et femina. In istis quando ab invicem separantur ignis non accenditur. Cum autem adinvicem casu aliquo approp cuaverint, statim in eis tantus ignis accenditur, ita ut omnia ardeant quae circa illos sunt. Unde et vos, [Col. 0067A] homines Dei, qui vitam geritis monasticam, separate vos longe a mulieribus, quoniam si illis appropinquaveritis, statim noxius ignis accendetur in vobis, et consumetur omne bonum quod Christus Dominus vobis contulit. Sunt enim angeli Satanae, qui semper impugnant viros sanctos, sed et feminas castas. Memores enim esse debetis bellorum quae peregerunt sancti viri, sicut Samson et Joseph. Ambo siquidem tentati sunt per mulieres, sed alter vicit, alter victus est. Eva quoque et Susanna tentatae sunt, altera victa est, altera vicit. Ideo nolite securi esse, nec confidere in solita castitate, sed munite corda praeceptis divinis, ut vos non deterreat fallax amor mulierum, quarum peccatum ab initio, id est, ab Adam usque nunc in filios inobedientiae [Col. 0067B] debacchatur, nec vos incendant opera daemoniorum.

CAP. XX. De luporum natura.

Lupus Graece λύκος lycos dicitur, et λύκη lux matutina, quae est apta rapacibus, et sic a rapacitate dicitur. Unde et meretrices lupas vocitamus, quia amatorum bona devastant. Alii autem lupos vocatos aiunt quasi sint leopedes, quod ut leoni ita sit illis virtus in pedibus. Unde et quidquid pede presserint non vivit. Rapax est bestia, et cruoris appetens. De quo rustici aiunt vocem hominem perdere, si eum lupus prior viderit. Unde et subito tacenti dicitur: Lupus est in fabula. Certe si se praevisum senserit, deponit ferocitatis audaciam. Lupi toto anno non amplius quam duodecim dies coeunt. Lupus in armis seu [Col. 0067C] humeris vires habet, vel in ore, in renibus autem minime. Physiologus haec animalia mortifera describit. Collum nunquam valet retro inflectere. Aliquando praeda fertur vivere, aliquando terra, nonnunquam vento. Lupa denique in nullo mense nisi in Maio quando fit tonitru, catulos suos gignit, cujus astutia tanta est, ut in vicino loco suis catulis praedam non rapiat, sed in longinquo. Quod si opus fuerit ut noctu praedam quaerat, tanquam canis mansuetus passim ad ovile ovium pergit, et ne fetorem sui flatus fortuitu canes sentiant, et excitent pastores, contra ventum pergit, et si aliquando ramus vel tale aliquid sub ejus pede frangendo sonuerit, ipsum pedem morsu aspero castigat. Oculi [Col. 0067D] ejus in nocte lucent velut lucernae. Cujus natura talis est, ut perdat homo vires clamandi, si prius hominem viderit, quam videatur ab eo; ut autem Julius Solinus refert, qui plura de naturis bestiarum dicit, amatorium villum ac pilum in caudae summitate portat, quem ipse dentibus evellit, si forte capi timuerit. Ejus figuram diabolus portat, qui semper humano generi jugiter invidet, ac circuit Ecclesias fidelium ut mactet et perdat animas eorum. Quod vero generatur tonitruo primo mensis Maii, significat diabolum in primo superbiae motu ruisse de coelo. Quod autem in anterioribus membris vires habet, et non in posterioribus, eumdem diabolum significat prius in coelo angelum lucis fuisse, nunc vero deorsum apostatam factum esse, et primo ingressu [Col. 0068A] potentem, sed, si restiteris a te fugiturum. Oculi ejus nocte lucent, quia quaedam diaboli opera caecis, et fatuis viris videntur esse pulchra atque salubria. Cum catulos nutrit, non nisi in longinquo praedam capit, quia eos diabolus bonis temporalibus fovet, de quibus certus est quod in gehennalibus claustris poenas sint perpessuri aeternas. Illos autem omnino insequitur, qui bonis operibus ab eo elongantur, sicut de bono Job legitur, cui omnem substantiam ejus abstulit, nec non filios et filias percussit, ut a Domino recederet cor ejus (Job. I) . Quod nunquam capite retrorsum sine toto corpore vertitur, diabolum demonstrat ad poenitudinis correctionem nunquam flecti. Quid vero agendum est homini, cui lupus vires abstulit clamandi? Qui enim non [Col. 0068B] habet potestatem vociferationis, perdit auxilium longe stantis. Sed quid agendum? Deponat homo vestimentum suum, pedibus suis terram conculcando, sumens manibus duos lapillos, eosque concutiat. Quid postea? Lupus audaciam suae virtutis perdens fugiet; homo vero tutus suo ingenio liber erit, sicut in principio. Spiritualiter autem hoc intelligendum est, atque ad superiorem sensum allegorice est ducendum. Quid enim per lupum nisi diabolum, quid per hominem nisi genus humanum, quid per vestimentum nisi peccatum, quid per lapides nisi apostolos seu caeteros sanctos vel ipsum Dominum nostrum Jesum Christum significare poterimus? Omnes enim sancti alii a prophetis adamantini et vivi lapides dicti sunt. Ipse etiam Dominus [Col. 0068C] noster in lege vocatur offensionis lapis et petra scandali (I Petr. II) , de quo dicit propheta: Virum vidi stantem supra montem adamantinum. Antequam denique redempti essemus, sub potestate inimici eramus, vocem quoque clamandi perdideramus, quoniam peccatis nostris exigentibus, a Deo non audiebamur, neque aliquem sanctorum in auxilium nobis interpellabamus. Postquam vero clemens Deus gratificavit nos in Filio suo, deposuimus in baptismo veterem hominem cum actibus suis, ac induimus novum, qui, juxta Apostolum, secundum Deum creatus est in justitia (Ephes. IV) . Deinde sumpsimus lapides alterutrum ferientes, quia sanctos Dei, qui jam in coelis regnant, ipso nostri oris ferimus [Col. 0068D] alloquio, ut et ipsi aures pulsent judicis, ac veniam criminum impetrent nobis, ne nos quem nescimus absorbeat cerberus, gaudens nostro interitu.

CAP. XXI. De viperae natura.

Physiologus dicit de vipera quod quando coitum facit, masculus infert os suum in os feminae, et illa deglutiens semen, abscindit caput masculi, et masculus moritur statim. Intellige ergo quid faciat concubitus meretricius. Cum autem creverint catuli in ventre, viperam perforant mordentes et sic exeunt mortua matre. Hoc exemplum directum est ad Pharisaeos hujusmodi rem perpetrantes: Progenies viperarum, quis ostendet vobis fugere a ventura ira? (Matth. III.) Viperae enim comparati sunt Pharisaei [Col. 0069A] obscenis operibus et desideriis servientes. Occiderunt enim patrem suum Christum, et matrem Ecclesiam persecuti sunt. Physiologus etiam dicit: Tria sunt genera viperarum nocentium, tresque ejus naturae. Primum, cum senuerit, impedimentum habet oculorum, ut non videat; sed vide quid faciat. Jejunat quinquaginta diebus atque noctibus, donec laxetur pellis ejus, tuncque vadens querit excisam et asperam petram, et transit per ipsam, sicque pelle illa spoliatur et juvenescit. Angusta est porta, et arcta via quae ducit ad vitam (Matth. VII) . Secundae viperae natura est quod, quando pergit ad bibendum, aut ad coeundum cum anguilla, evomit prius venenum suum in spelunca sua vel fovea. Imitemur et nos hujus solertiam, ut, quando veniemus aquam [Col. 0069B] bibere, id est divinos sermones in Ecclesia Dei audire, non afferamus nobiscum pulvereas et maculosas saecularium rerum concupiscentias, sed mundatis conscientiis nostris, per humilitatem et veram confessionem ingrediamur in templum Domini, orantes et psallentes in cordibus Domino. Tertiae vero viperae natura est talis ut cum viderit hominem nudum, timens fugiat eum. Si autem vestitum perspexerit, insilit in eum. Sic et nos spiritualiter intelligamus, quia quandiu pater noster in paradiso erat nudus, non praevalebat adversus eum diabolus, serpens antiquus. Sed postquam tunica est indutus, id est mortalitate corporis, tunc exsilivit in eum serpens.

Cap. XXII. De serra bellua marina.

[Col. 0069C] Bellua est in mari quae dicitur serra, habens pennas immanes, quae, cum viderit navem velificantem, elevat alas suas, et currere contendit contra navem triginta vel quadraginta stadiis. Cum vero deficit, ponit alas suas, et eas tandem ad se retrahens lassa subsistit, ipsam vero fluctus in profundum maris ad locum suum tunc temporis reportare consuevit. Mare autem hujus saeculi figuram habet. Naves ergo justorum habent exemplum, qui sine ullo periculo vel naufragio fidei transeunt per medias hujus mundi procellas et tempestates, et mortiferas vincunt undas, id est hujus saeculi contrarias potestates. Serra autem, quae vult velificare contra naves, figuram gerit eorum qui initium habent in bonis operibus, postea non permanentes in eis sunt cupiditate victi, [Col. 0069D] ebrietate, et luxuria ac diversis vitiorum generibus quae tanquam fluctuantes undae maris mergunt eos usque ad inferos.

CAP. XXIII. De pantherae natura.

Est animal, quod dicitur panthera, vario quidem colore, sed speciosum nimis, et mansuetum valde. Physiologus dicit quod inimicum est solis draconibus. Cum ergo comederit et satiaverit se de universis venationibus, revertitur in speluncam suam, ponensque se dormit per triduum. Surgens autem a somno, statim emittit rugitum per altum, simulque odorem nimiae suavitatis cum rugitu, ita ut odor hujus praecellat omnia aromata et pigmenta. Cum ergo audierint vocem ejus omnes bestiae, quae longe [Col. 0070A] vel prope sunt, congregantes se, nimiam suavitatem ejus sequuntur. Solus autem draco cum audierit vocem ejus, timore perterritus abscondit se sub terrenis speluncis. Ibi autem non ferens vim odoris ejus, in semetipso contractus obstupescit et torpescit, et manet immobilis exanimusque velut mortuus; caetera autem animalia sequuntur eam quocunque vadit. Sic et Dominus noster Jesus Christus verus panther omne genus humanum, quod a diabolo captum fuerat, et morti erat obnoxium, per incarnationem suam ad se trahens eripuit, et captivam ducens captivitatem, dedit dona hominibus (Ephes. IV) . Panthera enim omnis fera, quasi omne animal odore capiens interpretatur. Sic et Deus, ut diximus, videns omne genus humanum daemonibus captum idolisque mancipatum, [Col. 0070B] omneque simul praedam diaboli factum, descendit de coelo cum nimio incarnationis suae odore, et eripuit nos, sequimurque Dominum et Agnum quoquo ierit, impleturque prophetia: Factus sum, inquit, huic panthera [tinea] Ephraim, et sicut leo [putredo] domui Juda (Ose. VII) . Ac per hoc significabatur jam tunc, quia Ephraim idolis serviebat, quod vocatio gentium, et plebis Judaeorum debuerat per adventum Christi impleri. Et quia panthera varium est animal, significat Christum, qui est incomprehensibilis sapientia, totus simplex, bonus, clemens, firmus, et stabilis, et diversa sapientia fulgens. Et etiam quia speciosum est animal panthera, sic enim est Christus, veluti David dicit in spiritu: Speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) . Item [Col. 0070C] quia mansuetum est animal, sicut dicit Isaias de Christo: Gaude et laetare, filia Sion, quia rex tuus venit tibi mansuetus salvans (Matth. XXI; Zach. IX; Isa. LXII) . Etiam quia sicut panthera cum satiata fuerit, statim quiescit et dormit, ita et Dominus noster Jesus Christus, postquam satiatus est Judaicis illusionibus, et flagellis, alapis, injuriis, contumeliis, spinis, sputaminibus, ad ultimum in cruce suspensus, clavis affixus, felle et aceto potatus, lancea perforatus, his, inquam, violentiis Judaeorum satiatus Christus dormivit et quievit in sepulchro, descendensque in infernum, religavit illic draconem magnum, generis humani maximum inimicum, antiquum videlicet serpentem. Quod autem tertia die [Col. 0070D] istud animal post satietatem et somnum surgit, et rugitum magnum emittit, et fragrat odor suavitatis ex ore ejus, significat quod Dominus noster Jesus Christus tertia die surgens a mortuis, implevit prophetiam de eo David dicentis: Excitatus est tanquam dormiens Dominus tanquam potens crapulatus a vino (Psal. LXXVII) . Statim exclamavit, ita ut in omnem terram exaudiretur vox ejus, et in fines orbis terrae verba ejus dicendo: Gaudete jam, et confidite, et nolite timere: Ego vici mundum (Joan. XVI) . Et iterum: Pater, quos dedisti mihi, custodivi (Joan. XVII) . Vado ad Patrem meum, et Patrem vestrum, Deum meum, et Deum vestrum. Iterum veniam ad vos, et non dimittam vos orphanos (Joan. XIV) . Item in fine Evangelii sic dicebat Ecce ego vobiscum sum omnibus [Col. 0071A] diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Et quid suavius aut dulcius esse potest odore Domini nostri Jesu Christi? Ita enim suavis est, ut omnes qui prope per fidem et per opera sunt, et qui adhuc fragilitate gravati longe sunt, audiant vocem ejus. Repleti enim et recreati suavissimo odore mandatorum ejus requirimus eum, semper sequentes eum, clamando cum Propheta. Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine! super mel ori meo (Psal. CXVIII) . Et cum sapiente in Canticis canticorum: In odore unguentorum tuorum currimus (Cant. I) . Et paulo post. Introduxit me rex in cubiculum suum, exsultabimus et laetabimur cum eo (ibid.) . Oportet itaque nos quanto citius detur, sicut adolescentulas in Christo renatas animas, et per [Col. 0071B] baptismum ad novitatem vitae venientes, post unguenta mandatorum Christi currere, et de terrenis ad coelestia transmigrare, ut nos introducat rex in palatium suum, Hierusalem civitatem Domini virtutum, et montem sanctorum omnium. Ibique exsultantes dicamus: Gloriosa dicta sunt de te civitas Dei (Psal. LXXXVI) . Sicut audivimus, sic et vidimus in civitate Domini virtutum (Psal. XLVII) .

Panthera est bestia minutis orbiculis superpicta, ita ut oculatis ex fulvo circulis nigra vel alba distinguatur varietate. Haec semel omnino parturit, cujus causae ratio manifesta est. Nam cum in utero matris concreti catuli maturis viribus ad nascendum pervenerint, oneratam matrem tanquam partui obstantem, unguibus lacorant, et effundit illa partum, seu [Col. 0071C] potius dimittit, dolore cogente. Ita corruptis matris finibus et loculis, genitale postea semen infusum non haeret acceptum, sed irritum resilit foras. Unde Plinius dicit animalia acutis unguibus frequenter parere non posse. Vitiantur enim intrinsecus se moventibus catulis. Isidorus autem sic: «Panther dictus est sive quod omnium animalium sit amicus, excepto dracone, quem valde odit; sive eo quod ea sui generis societate gaudet, quod ad eamdem similitudinem quidquid accipit reddit.» Pan [ πᾶν ] Graece omne dicitur Latine, et ther [ θηρα ] fera. Item Isidorus de aromatibus: «Aromata, inquit, sunt quaecunque fragrantis odoris, quae India vel Arabia mittit, sive alia quaevis regio.» Nomen autem aromata [Col. 0071D] traxisse videntur, sive quod aris imposita divinis invocationibus apta videantur, sive quod sese aeri inserere ac miscere probentur. Nam quid est odor nisi aer naribus attractus postquam ab re odorifera fuerit imbutus?

CAP. XXIV. De dracone animantium maximo.

Draco maximus est omnium serpentium sive omnium animantium super terram. Hunc Graeci draconta [ δράκων ] vocant, Latini vero draconem, qui saepe a speluncis abstractus fertur in aera, concitatusque per cum lucet aer. Est autem cristatus, ore parvo, et apertis fistulis, per quas trahit spiritum, linguamque exserit. Vim autem non in dentibus, sed in cauda habet et verbere potius quam morsu rictuve nocet. Innoxius est enim a venenis, sed ideo [Col. 0072A] huic ad mortem faciendam non est venenum necessarium, quia, si quem ligaverit, occidit. A quo et elephas soluta sui corporis magnitudine interimitur. Nam circa semitas delitescens per quas elephantes solito gradiuntur itinere, crura eorum caudae nodis illigat, ac suffocando perimit. Sunt autem in Aethiopia et in India, ubi ex ipso solis incendio est jugis aestus quasi aestas. Huic draconi assimilatur diabolus, qui est immanissimus serpens. Saepe in aerem a spelunca sua concitatur, et lucet per cum aer, quia diabolus ab initio se erigens transfigurat se in angelum lucis, et decipit stultos spe falsae gloriae, laetitiaeque humanae. Cristatus esse dicitur, quia ipse est rex superbiae. Venenum non in dentibus, sed in lingua habet, quia suis viribus [juribus] perditis, [Col. 0072B] mendacio decipit, quos ad se trahit. Circa semitas, per quas elephantes gradiuntur, delitescit, quia diabolus semper magnificos viros insequitur. Crura eorum caudae nodis illigat, et si potest illaqueat, quia iter eorum ad coelum nodis peccatorum illaqueat, ac suffocando perimit, quia quisquis vinculo criminum irretitus moritur, sine dubio in infernum damnatur.

CAP. XXV. De elephantis natura.

Est animal elephas nomine. Physiologus dicit de eo quod magnum intellectum habet in se, concupiscentiam carnis minime in se habere dicitur. Tempore quo voluerit pullos procreare, vadit in Orientem cum femina sua usque in locum proximum paradiso. Est autem ibidem herba mandragora nomine, de cujus [Col. 0072C] fructu femina prior degustat, et tunc masculum illum deducit ut persuasus manducet. Postquam vero manducaverint ambo, coeunt sibi invicem, statimque femina concipit. Cum autem venerit tempus pariendi, pargit ad lacum magnum, et ingreditur usque ad ubera, et ibidem parturit super aquam, et hoc propter draconem facit, quia insidiatur pullis ejus, et illi ipsi. Masculus autem non recedit a femina, sed custodit eam super stagnum aquarum parientem, ad arcendum draconem, ut dixi, inimicum. Isti autem duo elephantes masculus et femina figuram habent Adam et Evae, qui erant in paradiso Dei ante praevaricationem gloria circumdati, nescientes ullum malum, non concupiscentiae desiderium, non commistionis coitum. Cum vero de interdicta arbore [Col. 0072D] gustavit mulier, dedit viro suo qui manducans seductus est. Tunc praecipitati sunt de paradiso in hunc mundum quasi in stagnum aquarum multarum. Quod enim aliquando aqua, praesens saeculum significet propter diversas perturbationes et voluptates, David insinuat cum dicit: Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam (Psal. LXVIII) . Et alibi: Exspectans exspectavi Dominum, et respexit me, et eduxit me de lacu miseriae, et de luto faecis (Psal. XXXIX) . Cum ergo profecti sunt in hunc miseriae lacum, cognovit Adam uxorem suam Evam, et genuit Cain in luto faecis. Ideoque pius et misericors Dominus noster Jesus Christus descendens de sinu Patris, assumpsit carnem nostram, [Col. 0073A] et eduxit nos de lacu miseriae, et de luto faecis, statuensque supra petram pedes nostros, immisit in os nostrum canticum novum (Ibid.) , dicens: Ita orabitis: Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI) , etc. Hunc hymnum docuit nos ipse, qui supra petram statuit pedes nostros. Petra autem erat Christus (I Cor. X) . Dominus autem pacis sanctificet vos ad perfectum, ut integer spiritus vester et anima et corpus sine querela in adventum Domini nostri Jesu Christi servetur (I Thess. V) . Quid autem ossa et pellis elephantis faciant, dicam. In quocunque enim loco vel domo incensa fuerint, odor eorum expellit inde statim omnem serpentem, vel quodque animal venenosum. Sic denique mandata Dei, et pia opera faciunt. Si enim accenduntur in corde hominis, effugant [Col. 0073B] omne opus veneniferum diaboli in quacunque parte.

CAP. XXVI. De elephantis natura iterum.

Item est animal, quod Graece dicitur elephas [ ἐλέφας ] a magnitudine corporis. Apud Indos autem a voce barrus vocatur, unde et vox ejus barritus dicitur. Dentes ejus ebur, rostrum autem promuscis dicitur, quoniam illo pabulum colligit, et ori admovet, et est ungui simile, vallo munitur eburneo. Hos boves lucas dictos putant ab antiquis Romanis. Boves, quia nullum animal majus videbant. Lucas, quia in Lucania illos Pyrrhus in praelio primus objecit Romanis. Nam hoc genus animantis rebus bellicis aptum est. In illis enim Persae et Indi ligneis turribus collocatis, tanquam de muro jaculis dimicant. Intellectu autem et memoria multum vigent, gregatim [Col. 0073C] incedunt nutu quo valent, salutant homines, murem fugiunt, aversi coeunt. Quando autem parturiunt, in aquis vel in sylvis non dimittunt fetus propter dracones, quia eis valde sunt inimici, et ab eis impliciti necantur. Cum autem tempus pariendi venerit ingreditur femina stagnum vel aliam aquam usque ad ubera, et ibi parit propter draconem, qui insidiatur illi. Quod si extra aquam vel etiam silvam pepererit, statim draco fetum ejus rapit et devorat. Masculus autem ejus custodit illam parientem. Biennio portant fetus, nec amplius quam semel gignunt, nec plures, sed unum tantum. Vivunt autem trecentos annos. Apud solam Africam et Indiam elephantes prius nascebantur, nunc sola India eos gignit. Dormientes nunquam recubant, sed quando [Col. 0073D] sopori dediti, vel labore defatigantur, recreant se magnis arboribus applicati, et ipsis suffulti dormiunt. Quod eorum venatores vel insidiatores diligenter considerantes, locum et arbores notant, et eas pene succidunt, quibus cum inniti juxta consuetudinem putant, ruunt arbores, et elephantes cum eis ad terram prosternuntur, sicque capiuntur. Cum autem tempus venerit eorum procreationis, ut ad fetum faciendum convenire debeant, femina adinvenit mandragoram sibi, et prior manducat de illa, et postea de fructu mandragorae dat masculo suo, et sic seducit masculum ut manducet, et sic coeunt, et statim femina concipit. Isti duo elephantes, mas et femina figurant Adam et Evam, qui erant in paradiso, nescientes [Col. 0074A] et non experti ullum malum, non concupiscentiae desiderium, nec commistionis amplexum. Cum autem de interdicta arbore gustavit mulier, virumque seduxit, et manducavit, de paradiso exsules et miseri exierunt in hunc mundum, tanquam in stagnum aquarum multarum, in vallem lacrymarum et in locum miseriae. Ossa et pellis de elephante in quocunque loco incensa fuerit, odor eorum inde fugat serpentes, vel si qua noxia fuerint venena, venenosa reptilia eo non accedunt. Sic mandata Dei eum purificant et cor ejus, qui ea intra se custodit et observat, et nulla suggestio inimici eo praevalet invenire aditum. Isidorus: «Mandragora dicitur eo quod habeat mala, id est, poma suave olentia ad magnitudinem mali nucum avellenarum.» Unde [Col. 0074B] et eam Latini malum terrae vocant. Hanc poetae antropomorphon appellant, eo quod habeat radicem formam hominis imitantem, cujus cortex vino immistus, ad bibendum datur iis quorum corpus propter curationem secandum est, ut soporati dolorem non sentiant. Hujus species sunt duae, femina foliis lactucae similibus mala generans ad similitudinem prunorum. Masculus vero foliis betae similibus.

CAP. XXVII. De pelicani natura.

Pelicanus avis est Aegyptiaca, habitans in flumine Nili. Tradunt autem duo genera pelicanorum: unum in aquis habitans, et esca ejus animalia venenata sunt, hoc est lacertae, serpentes, crocodili, et onocrotali, id est aves longo collo et rostro, dum bibunt asininum ruditum et crepitum imitantes. Physiologus [Col. 0074C] refert de pelicano quod amator est nimius filiorum. Cum enim genuerit pullos, et incipiunt crescere, parentes suos in faciem percutiunt, qua de re parentes irati repercutiunt eos et occidunt. Mater vero tertia die mortis eorum, prae compassione rostro in costa seu latere aut pectore se vulnerans, sanguinem super pullos suos effundit, et sic a mortuis eos resuscitat ad vitam. Avis ista significat Dominum per Isaiam prophetam dicentem: Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me (Isa. I) . Omnipotens itaque Deus Pater totius creaturae nos cum non essemus, fecit ut ipsi serviremus. Nos vero percussimus eum in faciem, quia et eum et mandata vitae relinquentes sprevimus, qui tamen propter nos Filium suum tradidit, et perforato latere ejus lancea [Col. 0074D] militis in cruce, continuo exivit sanguis et aqua in salutem et redemptionem nostram. Aqua enim baptismi est gratia, sanguis vero ejus calix est novi et aeterni Testamenti, quam in sanctis manibus tenens benedixit gratias Deo Patri agens, et dedit illum nobis bibere in remissionem peccatorum nostrorum.

CAP. XXVIII. De lacerto, stellione et lacerta.

Lacertus est reptile genus animantis, vocatum ita eo quod quasi lacertos et brachia habeat. Genera autem lacertorum sunt plura, ut botrax, salamandra. saura, stellio. Stellio a colore inditum nomen habet. Est enim tergore pictus lucentibus guttis in modum stellarum. Est volatile animal quod lacerta dicitur, utrisque oculis clara ut sol. Physiologus dicit de ea, [Col. 0075A] quod quando senuit, lumen ejus ita impeditur, ut nec solis lumen videat, sed suae naturae hujusmodi praestat medicamentum. Inquirit parietem tendentem contra orientem, et per foramen arctum exit apertis oculis, et sic renovatur. Et tu homo, qui veteri tunica indutus es, quando oculi tui cordis caligant, quaere locum tendentem orientem versus, id est ad solem justitiae Christum Dominum nostrum te converte, cujus nomen Oriens dicitur (Zach. III) , quatenus oriatur in corde tuo per Spiritum sanctum, et lucem misericordiae suae ostendet tibi, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) .

CAP. XXIX. De formicae natura.

[Col. 0075B] De formica Salomon ita dicit: Vade ad formicam, o piger, et meditare eam, quae cum sit viribus infirmior, multum per aestatem frumentum reponit (Prov. VI) . Physiologus dicit tres habere virtutes formicam. Prima ejus virtus est quod, cum formicae exierint de spelunca sua, ambulant ordinatim, et quaerunt grana cujuslibet seminis. Cum autem invenerint, ore apprehendunt singula grana, portantes ea in speluncam suam. Aliae vero formicae non habentes grana in ore suo, sed vacuae obviam venientes eis, quae vehunt cibaria in ore suo, non dicunt eis: Date nobis de annona vestra, sed vadunt quaerentes per vestigia illarum, et sumunt sicut et illae, et afferunt in speluncam suam. Et haec quidem dicta sunt de irrationalibus animantibus atque infirmis reptilibus, [Col. 0075C] quod tam prudenter agunt quod nulla illarum stulta remanet, sed omnes argutae et sapientes inveniuntur aut efficiuntur. Quanto magis illae quinque virgines rationales, quae per negligentiam suam factae sunt stultae, debuerunt imitari illas quinque sapientes, et sumere etiam oleum in vasis suis unde illae sumpserunt, et non per desidiam, ac per stultam spem suam petere ab illis sapientibus, dicentes: Date nobis de oleo vestro (Matth. XXV) . O quam fatua stultitia! nam si ex se non potuerunt intelligere, ut inde peterent unde et illae petierunt, vel formicarum solertiam imitari debuissent. Sed dum de alienis vasis oleum sperant, superveniente sponso foris remanserunt stultae cum lampadibus exstinctis. Recondit [Col. 0075D] autem grana in spelunca sua, ne ex humore madefacta germinent, et ne hiemis tempore fame pereat. Et tu homo Dei, Scripturam Veteris Testamenti divide in duas partes, hoc est secundum historiam, et secundum spiritualem intellectum. Divide veritatem a figura. Separa corporalia a spiritualibus et spiritualia a corporalibus. Transcende a littera occidente ad spiritum vivificantem, ne littera germinante in die hiemis, id est in die judicii, fame pereas. Dicit enim Apostolus: Lex spiritualis est, ego carnalis (Rom. VII) . Littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III) . Et alibi. Haec autem in figura contingebant illis. Scripta autem sunt ad correctionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X) , Judaei enim litteram sequentes, spiritualemque [Col. 0076A] intellectum contemnentes, facti sunt prophetarum contemptores, ac sui Domini interfectores et ideo nunc usque fame pereunt quia inanibus paleis vacantes, triticum perdiderunt. Tu ergo homo Dei rade virgas, et tolle corticem earum, ut oves tuae mundos ac spirituales, non carnales, ac vitiosos faciant fetus. Haec autem omnia spiritualibus quidem credentibus sunt intelligibilia, non credentibus vero non intelligibilia. Tempore messis inter segetes ex odore intelligit formica, an hordeum sit in spica illa, an triticum, et si fuerit hordeum, transit ad aliam spicam, et odorat, et cum senserit, quae spica tritici est, ascendit sursum in spicam, et tollens inde granum deponit, et portat illud in cubiculum suum. Hordeum autem brutorum animalium [Col. 0076B] cibus est, unde et haereticos significat, qui pravo cibo animas hominum pascentes occidunt. Fuge igitur, o Christiane, fuge Sabellium, et Donatum, et Photinum, a quibus tanquam ex utero draconis serpentini fetus prodierunt. Horum hominum dogmata falsa sunt, itaque inimica veritati.

Etymologia. Formica est dicta quasi ferens micas farris. Cujus solertia multa est. Providet enim in futurum, et praeparat sibi in aestate, quod in hieme comedat. In messe eligit triticum, hordeum vero non tangit. Dum pluit super frumentum ejus, totum ejicit. Dicuntur et in Aethiopia esse formicae ad magnitudinem canis, quae arenas aureas pedibus eruunt, quas custodiunt ne quis auferat, auferentesque ad necem persequuntur. Sed ii, qui volunt ab eis aurum [Col. 0076C] abripere, accipiunt equas cum pullis suis, et fame affligunt eas tribus diebus, deinde religant pullos earum ad littus aquae quae currit inter eos et formicas, et equas agunt trans aquam illam impositis clitellis super dorsum illarum, quae ubi vident trans flumen herbas virentes, pascuntur per campos ultra flumen. Formicae autem videntes scrinia et clitellas super dorsum earum comportant aureas arenas in eas, volentes eas ibi recondere. Vesperascente autem die, postquam satiatae sunt equae, et auro onustae, audiunt pullos suos hinnientes propter famen, et ita regrediuntur ad eos cum auro multo. Est et aliud animal, quod formicaleon dicitur, quod est vel formicarum leo, vel certe formica pariter et leo. Est [Col. 0076D] enim animal parvum, formicis ita infestum, ut se in pulvere abscondat, et formicas frumenta portantes interficiat. Proinde leo et formica vocatur, quia sicut aliis animalibus leo, ita formicis aliis haec fortior est.

CAP. XXX. De aspidis natura.

Aspis secundum Isidorum vocata est, quod morsu venena immittat et spargat. As enim ut vult, vel potius ἶός Graecis venenum dicitur. Hujus diversa sunt genera et species, et dispares ad nocendum effectus. Aliis sic dictam placet a defendendo; nam aspiso [ἀσπίζω] dicitur defendo, eo quod aspis [ἀσπίς] etiam scutum dicitur. Fertur enim aspis cum coeperit pati incantatorem, qui eam quibusdam carminibus evocat, ut eam de caverna sua [Col. 0077A] producat, cum illa exire noluerit unam aurem in terram premit, alteram cauda obturat et operit, atque ita voces illas magicas non audiens non exit ad incantatorem. Dipsas genus est aspidis, quae Latine scythale dicitur, quia is, quem momorderit, siti perit. Hypnale etiam genus est aspidis dicta eo quod somno necat; hanc sibi Cleopatra apposuit, et ita morte quasi somno soluta est. Hemorrhois etiam aspis nuncupatur, eo quod sanguinem sudet qui ab ea morsus fuerit, ita ut dissolutis venis quidquid vitae est per sanguinem effundat. Graece enim sanguis hema [αιμα] dicitur. Praester est aspis semper ore patenti et vaporante currens, cujus poeta sic meminit.

[Col. 0077B] Oraque distendens avidus fumantia praester.
(LUCAN. Phars. lib. IX, vers 713.)

Is quem percusserit, distenditur, enormique corpulentia necatur. Extuberatum enim putredo sequitur. Seps, tabificus serpens etiam de genere aspidum est, qui si momorderit hominem, eum statim consumit, ita ut liquefiat totus in ore serpentis. In aspidum naturam est quod imitemur, et est quod vitemus; quod imitemur, ut contra Syrenum, id est voluptatum illecebras, et fraudulentas blanditias interiores occludamus aures, ut simus, juxta verbum Domini, prudentes, ut serpentes. Quod vitemus, ne serpens antiquus nos ut dipsas avaritiae siti feriat, aut pigritiae somno obruat ut hypnale, aut irae sanguinolentia maculet ut hemorrhois, aut ambitionis hiatu alteriusve peccati veneno turgentes ut praester [Col. 0077C] distendat.

CAP. XXXI. De charadrio seu charadro ave maritima. Ideo distincte ponitur, quod Theodorus gaza eam charadrium vocat. Suidas charadrum, qui dicit esse avem maritimam magnam et ingluviosam, quam aspicientes icteri liberantur, quod Plinius de ictero ave asseruit fortasse eadem et ab effectu sic dicta. Sed audiamus auctorem.

Est volatile quod dicitur charadrius. Hic scribitur in Deuteronomino non manducandus (Deut. XIV) . Physiologus dicit de eo quod est totus albus, nullam partem nigri in se habens, cujus interior fimus oculorum caliginem curet. Quisquis autem aegritudine detinetur, per hanc volucrem agnosci solet utrum vivere an mori debeat. Si enim infirmitas adest ad mortem, mox faciem suam charadrius [Col. 0077D] avertit ab illo homine, et non dubitant quin moriatur homo ille. Si autem convalescere et sanari debet, intendit in eum diligenter charadrius, et accedens, os suum ponit super hominis os, afflatuque suo abstrahit omnem infirmitatem hominis intra se, volansque in aere contra solem, comburit ejus infirmitatem et dispergit, et sanatur infirmus, et fit incolumis. Sic et Christus de seipso protestatus est: Venit enim princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) . Quia peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Petr. II) . Veniens autem ipse ad infirmitatem populi Judaeorum avertit se ab eo, et convertit faciem suam ad gentes, tollensque nostras iniquitates, et portans peccata [Col. 0078A] nostra, exaltatus est in crucem, ascendens autem in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus. In propria ac sua venit, et sui eum non receperunt, quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I) . Jam si est aliquis dubitans, cur immunda animalia ad significationem rei bonae ut mundandae conscientiae et erudiendae referantur, ut serpens, draco, leo, et aquila, et his similia sciat quod quandoque fortitudinem et regnum Christi significant, quandoque vero rapacitatem diaboli, atque ita variis posse applicari.

CAP. XXXII. De sirenarum seu sirenum natura.

Dicente Isaia de Babylonia: Syrenae habitabunt in delubris voluptatis ejus (Isa. XIII) . Syrenae animalia sunt ipsis acquiescentibus mortifera quae ut physiologus [Col. 0078B] describit, superne usque ad umbilicum figuram muliebrem habent, inferna vero pars usque ad pedes piscis habet figuram. Mirificum quoddam ac dulcisonum melodiae carmen canunt, ita ut per suavitatem vocis, auditus longe navigantium invitent, et ad se trahant, ac nimia suavitate modulationis perlectent aures, et eos ac sensus eorum delinientes in somnum vertant. Tunc demum cum viderint eos gravissimo somno sopitos, invadunt eos, et dilaniant carnes eorum, ac sic per suavis soni voces, ignaros et insipientes homines decipiunt, et necant. Sic et illi, qui deliciis hujus saeculi, et pompis et theatralibus voluptatibus delectantur, tragoediis et comoediis dissoluti, velut gravi somno sopiti adversarium praeda efficiuntur. Syrenas tres fingunt fuisse [Col. 0078C] ex parte virgines, et ex parte pisces, habentes squamas et caudam piscinam, quarum una voce, altera tibiis, tertia lyra canebat, quae incautos per ea loca navigantes cantuum illecebris naufragio periclitari faciebant. Secundum autem veritatem meretrices fuerunt, quae transeuntes ad egestatem adegerunt, ideoque illis dictae sunt inferre naufragia. Habuisse autem squamas, et in fluctibus habitasse dicuntur, quia fluctus Venerem creaverunt.

CAP. XXXIII. De onocentauro rursus.

Idem dicit: onocentaurus et pilosus clamabit alter ad alterum (Isa. XXXIV) . Onocentorum, ut etiam supra diximus, duobus naturis constare physiologus asserit; superior enim pars centauro, id est homini equestri similis est; inferioris vero partis [Col. 0078D] membra sunt onagri, id est asini agrestis. Huic assimilantur vecordes atque bilingues specie homines, moribus autem informes, dicente Apostolo: Habentes speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III) . Unde in Psalmo: Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) .

CAP. XXXIV. De adamantis virtute.

Physiologus dicit quod est lapis qui dicitur adamas, et in quodam monte Orientis invenitur, ita tamen ut nocte quaeratur, non in die, quia nocte lucet, et indicatur ubi fuerit. Per diem autem non lucet, quia sol obtundit lumen ejus. Contra hujus lapidis duri tiem non ferrum, nec ignis, nec alius lapis potest [Col. 0079A] praevalere. De hoc lapide dicit propheta, ut adamantem, et ut silicem dedi faciem tuam (Ezech. III) . Et quia Creatori creatura praevalere non potest, ideo adamas Christus est. Ex illo vero adamante omnes sancti adamantini lapides a propheta dicti sunt, sicut a nomine Christi Christiani vocantur, et nominantur. Ergo mons, quem dicit physiologus Orientalis, in quo lapis adamas invenitur, est Christus, qui sicut in Patre agnoscitur, ita Pater in Filio. Ipse enim dicit: Ego in Patre, et Pater in me est; (Joan. IV) ; et iterum: Qui videt me, videt et Patrem (Ibid.) . Quod lapis per diem non invenitur, significat Christum occultasse descensionem suam coelestibus virtutibus, et dominationibus et potestatibus, qui tanquam luminaria Dei assistunt, sed nunquam sciverunt [Col. 0079B] mysterium descensionis, et incarnationis ejus quod facturus erat in terris. Denique jam transactis omnibus mirabilibus ejus, quae fecit pro humani generis redemptione, cum ascendisset in coelos, integrum atque perfectum hominem illuc se inducens, videntes etiam supernae civitatis exercitus dixerunt. Quis est iste rex gloriae? (Psal. XXIII.) Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? (Isa. LXIII.) quasi dicat: Quis est iste qui ascendit ex sanguine, et rubor vestimenti ejus ex carne? Et in nocte invenitur ille lapis, quoniam in istius coeli tenebras descendit, et illuminavit omne hoc genus, quod sedebat in tenebris, et in regione umbrae mortis, sicut David propheta in persona totius humani generis. Quoniam tu illuminas lucernam meam, Domine, Deus [Col. 0079C] meus, illumina tenebras meas (Psal. XVII) . Venit ergo Dominus, et lucernam quam exstinxerat diabolus, id est animam, et corpus in se suscipiens illuminavit splendore suae gratiae vivificans et reparans manifestius, dicente Apostolo de tam admirabilis mysterii sacramento: Etenim manifeste, inquit, magnum est mysterium pietatis, quod manifestum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est in gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III) . Quod autem de eo lapide dicit physiologus, quod neque ferrum illi praevalet, id est mors illi non dominabitur, delevit enim et conculcavit mortem, sicut Apostolus testatur, dicens: Devicta est mors in victoria. Ubi est mors contentio [Col. 0079D] [victoria] tua? Ubi est mors aculeus [stimulus] tuus? (I Cor. XV.) Sed neque ignis illi potest nocere id est diabolus, qui ignitis jaculis suis succendit omnem terram, civitates, id est luxuriosos, ebriosos et iracundos, de quibus Isaias dicit: Terra vestra deserta, civitates vestrae igni succensae sunt (Isa. I) . Dominus enim Jesus Christus interficiet eum spiritu oris sui (II Thess. II) . Sed neque alter lapis illi nocuit, id est nullus homo penitus, neque ulla creatura praevaluit adversus eum. Omnia enim per ipsum facta sunt, quia sine ipso factum est nihil (Joan I) . Adamas parvus est, et indecorus, ferrugineum habens colorem, et splendorem crystallinum, et in modum nuclei avellani invenitur, ac nulli cedit materiae, nec ferro, nec igni, nec unquam incalescit. Unde et [Col. 0080A] nomen interpretatione Graeca indomita vis ejus accepit. Sed cum sit invictus ferro, ignisque contemptor, hircino tamen sanguine recenti, et calido maceratur, sicque multis ictibus ferri frangitur, cujus tragmentis insculptores pro gemmis insigniendis perforandisque utuntur. Hic autem dissidet cum magnete lapide, in tantum ut juxta positus ferrum non patiatur abstrahi in magnetem [magneti]. Sed si fuerit amotus adamas, tum magnes ferrum rapit, et comprehendit et aufert. Fertur quoque electri more venena depellere, metus vanos expellere, maleficis resistere artibus. Genera ejus sunt sex, quibus quia ad institutum nostrum parum faciunt, supersedeo.

CAP. XXXV. De concha seu concha margaritifera.

[Col. 0080B] Est inter conchas margaritiferas, id est conchas et margaritas quae Latine uniones, et vulgo perlae vocantur ferentes, species quaedam, quae ab aliis marmaetholion, ab Latinis concha Sabaea dicitur, quia concava est et rotunda. Est autem in duas partes divisa, ita ut, cum voluerit, aperiat se, et, cum voluerit, claudat. Haec ergo de fundo maris ascendit, et matutino rore alit intra se carnem. Ergo cum ascenderit de loco suo super mare, aperit os suum, et suscipit intra se de rore coeli, et circumfulget eam radiis solis, et sic intra eam margarita pretiosa et splendida valde, quippe quae rore coeli concepta est, et de radio solis clarificata. Lapis autem iste, qui dicitur conchus, figuram gerit sanctae Mariae, de qua propheta Isaias dicit: Et egredietur virga de [Col. 0080C] radice Jesse (Isa. II) . Et iterum: Ecce virgo concipiet, et pariet filium (Isa. VII) . Quae virga virgo sancta Maria est dicta. Flos vero, qui de sancta Maria est natus, Dominus noster Jesus Christus est. Sicut enim de mari ascendit concha, in qua nascitur conchus lapis, sic sancta Maria ascendit de domo patris sui ad templum Dei, et ibi accepit rorem coelestem. Haec sunt verba, quae dicta sunt ad eam ab angelo Gabriele: Spiritus Domini superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, ideoque quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I) . Ecce hi sermones sunt, hic ros coelestis. Sicut multo ante patriarcha Isaac benedicens filium suum, et significans quod Christus ex semine ejus nasceretur, ait ad [Col. 0080D] eum dicens: Det tibi Deus de rore de coeli, et de pinguedine terrae (Gen. XXVII) , castam atque intactam Mariam virginem significans, matutinus autem ros quem concipit tempus orationis matutinum describit. Quod autem aperit os suum concha, significat ubi Maria dixit ad angelum; Ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) , et statim accepit Spiritum sanctum in se, et virtus Altissimi tanquam sol justitiae clarificavit eam, atque quod natum est ex ea, vita est, et lux. Venit lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) . De quo et Paulus: Qui cum sit splendor gloriae, et figura substantiae ejus (Hebr. I) , etc. Et alibi: In quo complacuit omnem plenitudinem divinitatis inhabitare (Coloss. I) . De ista igitur margarita legitur in [Col. 0081A] Evangelio, quod simile est regnum coelorum homini negotiatori quaerenti bonas margaritas. Inventa autem una pretiosa margarita, vendidit omnem substantiam suam, et possedit hanc margaritam (Matth. XIII) . Iste autem negotiator est utique chorus apostolorum. Omnes enim apostolos unum negotiatorem dicit, propter unitatem fidei. Etenim non est Judaeus, neque Graecus, neque servus, neque liber, neque Scytha, neque barbarus, neque masculus, neque femina, omnes enim sumus unum in Christo Jesu (Coloss. III) . Idem ergo bonus et sapiens negotiator, id est sanctus chorus apostolorum, quaerit bonas margaritas, hoc est lex et propheta, sive omnis anima credens quaerit Deum. Quaerit etiam vir justus bonas margaritas, hoc est apostolos et prophetas et patriarchas, [Col. 0081B] per quos possit ad illam veram et pretiosam pervenire margaritam. Isti sunt lapides sancti, qui volvuntur super terram. Cum ergo commemoratus ille bonus negotiator invenit illam pretiosam et bonam margaritam, id est Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei vivi, emit eam venditis omnibus facultatibus suis, id est contemnens et spernens non solum istius vitae substantiam, sed etiam uxorem et filios, et omnem cognationem carnalem, insuper et corpus suum et animam, sicut Veritas dicit: Quicunque perdiderit animam suam propter me, inveniet eam (Matth. X) . Haec omnia videns apostolorum chorus non aurum accipit, neque argentum, sicut beatus Petrus ad illum claudum stipem petentem: Argentum, inquit, et aurum non est mihi; [Col. 0081C] quod autem habeo, tibi do. In nomine Domini nostri Jesu Christi Nazareni surge et ambula (Act. III) . Et Paulus. Omnia, inquit, quaecunque erant mihi lucra, haec propter Christum arbitratus sum detrimenta, propter eminentem scientiam Christi (Philip. III) . Qui ergo confitenter contempserit omnes facultates suas, uxoremque et filios et omnem cognationem suam, insuper corpus et animam propter unius margaritae acquisitionem; si certissime confisus fuerit, et crediderit posse unam margaritam acquirere, longe majores et meliores divitiarum facultates praecellentioremque honorem, insuper et gloriae coronam habebit, quae omnia ille negotiator possidet, qui est apostolorum chorus, per unum illum lapidem pretiosum Dominum nostrum Jesum Christum, [Col. 0081D] qui est verae margarita, via, veritas et vita nostra (Joan. XIV) . Denique audi ipsum in Evangelio dicentem: Ecce dedi vobis potestatem spirituum immundorum, et calcandi super omnes serpentes et scorpiones et supra omnem potestatem diabolicam, et sanandi omnes languores et infirmitatem (Luc. X) . Et iterum: Euntes praedicate quoniam appropinquavit regnum coelorum, infirmos curate, leprosos mundate, caecos illuminate, mortuos suscitate, daemonia ejicite (Matth. X) . Videte nunc quam inaestimabilis sit ista margarita sanctis martyribus, qui non solum cum in hac vita essent, sed etiam post hujus vitae excessum mira egerunt, sicut nunc videmus quomodo in obsessis corporibus spiritus immundi illorum virtute [Col. 0082A] et potestate torquentur et cruciuntur, et invisibilibus flagellis verberantur, quousque ejiciantur et effugentur ab hominibus, sicut ipsi daemones audientibus nobis exclamant vociferantes, et rogantes eos ut cessent torquere eos, tam varii et multiformes. Alii enim clamantes, alii rugientes, sicut serpentes sibilantes fugantur ab obsessis hominum corporibus per apostolorum hominumque sanctorum virtutes, quae illis secundum merita sua a Domino datae sunt. Honorem vero illum transcendentem et superimentem omnibus terrenis honoribus, sortiti sunt ab ipso pretioso lapide, pro quo omnia sua bona dimiserunt, ut illum coelestem thesaurum possiderent, qui dicunt ad Salvatorem: Ecce nos quidem dimisimus uxores et filios et omnes possessiones [Col. 0082B] propter te, quid facies nobis in regno tuo? (Matth. XIX.) Et ille dicit illis: Amen, amen dico vobis, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae ad judicandum orbem terrae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel (Ibid.) . Unde satis confidenter Paulus apostolus dicit: Nescitis quoniam angelos judicabimus? et a nobis judicabitur hic mundus (I Cor. VI) . Tanta enim gloria, tanto honore remuneratus est apostolorum chorus, ut in hoc saeculo adhuc positus legitimus ille atheleta Christi Paulus praeviderit in coelis justitiae suae coronam, sicut exsultans ait: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; de caetero reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex, non solum [Col. 0082C] mihi, sed et omnibus qui diligunt praesentiam regni ejus (II Tim. IV) . Talem coronam meretur a Christo bonorum apostolorum chorus, talemque retributionem apostoli recipient pro corruptibilibus.

CAP. XXXVI. De aspidochelone, bellua aquatica, habente partem figurae aspidis, partem testudinis; cheloni chelone enim est testudo bellua marina; cujus etiam in sequenti opere mentio fiet.

Est bellua in mari, quae dicitur Graece Aspidochelone [ἀσπιδοχελώνη], Latine autem aspidotestudo. Cetus autem est magnus, habens super corium suum tanquam sabuli seu arenae aggerem, juxta maris littus frequenter victitans. Haec in medio maris elevat dorsum suum super undas maris sursum, ita [Col. 0082D] ut navigantibus nautis non aliud credatur esse quam insula, praecipue cum viderint totum illum locum sicut in omnibus littoribus maris sabulo esse obtectum. Putantes autem insulam esse, applicant navem suam juxta eam, et descendentes, figunt illic palos, et alligant navem, deinde ut coquant sibi cibos post laborem, faciunt ibi focos et ignes super arenam, quasi super terram. Illa vero, ut senserit ardorem ignis, subito mergit se in aquam, et navem secum trahit in profundum maris. Sic patiuntur omnes qui increduli sunt, et quicunque ignorant astutias diaboli, qui spem suam ponentes in eum, et operibus ejus se obligantes, simul merguntur cum illo in gehennam ignis ardentis. Ista est astutia ejus. Secunda hujus belluae natura est haec. Quando [Col. 0083A] esurit, aperit os suum, et quasi quemdam odorem suave olentem exhalat de ore suo, quem mox ut senserint minores pisces, congregant se intra os ipsius. Cum autem repletum fuerit os ejus diversis piscibus pusillis, subito claudit os suum, et transgluttit eos. Sic patiuntur omnes qui sunt modicae fidei. Voluptatibus enim ac lenociniis quasi quibusdam odoribus diabolicis inescati, subito absorbentur ab eo sicut pisciculi minuti. Majores enim se continent ab illo, neque appropriant ei. Sic etiam qui Christum semper in sua mente habent, magni sunt apud eum, et si sunt perfecti, agnoscunt multiformes astutias diaboli, et custodiunt se ab eo, et magis [Col. 0084A] resistunt; ille vero fugit ab eis. Dubii autem et modicae fidei homines, dum vadunt post voluptates et luxurias diaboli, decipiuntur, dicente Scriptura: Unguento et variis odoribus delectantur (Prov. XXVII) Et sic confringitur a ruinis anima. Cetus dicitur ab immanitate corporis. Habent enim ingentia corpora haec genera belluarum, aequalia montibus, in tantum ut etiam ibi naves quasi ad insulam applicentur, sicut ille qui excepit Jonam, cujus alvus tantae magnitudinis fuit, ut putaretur infernus, dicente ipso Jona propheta: De ventre inferni clamavi, et exaudisti vocem meam (Jon. II) .

Liber III

Auctor incertus

LIBER TERTIUS, In quo quia plurima eadem cum iis quae in superioribus dicta sunt, recitantur, nolui eadem repetere, sed ubi dicta sint, indicare.

[Col. 0083]

[Col. 0083B] Bestia unde dicta sit, et quae sint bestiae, vide libro secundo, in prologo.

De leone, et ejus naturis, lib. II, cap. 1.

CAP. PRIMUM. De tigride.

Tigris vocata est propter volucrem fugam; ita enim nominant Persae et Medi sagittam. Est autem bestia variis distinctis maculis, virtute et velocitate mirabili, ex cujus nomine flumen Tigris vocatur, quod is rapidissimus sit omnium fluviorum. Has magis Hircania gignit. Tigris vero ubi vacuum raptae sobolis reperit cubile, illico vestigiis raptoris insistit, atque ille, quamvis equo vectus fugaci, videns tamen velocitate ferae se posse praeverti, nec ullum evadendi suppetere sibi posse subsidium, tigrim hujusmodi fraude amollitur: ubi se contiguum viderit, [Col. 0083C] sphaeram de vitro, id est speculum rotundum projicit; at illa imagine sui luditur, et sobolem putat, revocatque impetum, colligere fetum desiderans. Rursus inani specie detecta, totis se ad comprehendendum equitem viribus fundit, et iracundiae stimulo velociter fugienti imminet. Iterumque ille appropinquantem sphaerae objectu retardat, nec tamen sedulitatem matris, memoria fraudis excludit. Cassam versat imaginem, et quasi lactatura fetum residet. Sicque pietatis sui studio decepta et vindictam amittit et prolem.

CAP. II. De pardo, et leopardo.

Pardus est ferarum genus varium, ac velocissimum, et praeceps ad sanguinem. Saltu enim ad [Col. 0083D] mortem ruit. Leopardus ex adulterio leaenae et pardi nascitur, et tertiam originem efficit, sicut et Plinius in naturali historia dicit leonem cum parda, aut pardum cum leaena concumbere, et ex utroque coitu degeneres partus creari, quales sunt ex diversis speciebus progeniti mulus et burdo.

  • [Col. 0084B] De panthera vide lib. II, cap. 23.

  • De antalope seu antula, lib. II, cap. 2.

  • De unicorni vide lib. II, cap. 6.

CAP. III. De lynce.

Lynx dicitur, quia in luporum genere numeratur, bestia maculis tergo distincta ut pardus, sed similis lupo. Hujus urinam converti in duritiam pretiosi lapidis dicunt, qui lygurius seu lycurius ut a Plinio et Solino appellatur; quod et ipsas lynces hoc modo probatur sentire, nam egestum liquorem arenis quantum possunt contegunt, invidia quadam naturae, ne talis egestio transeat in usum humanum. Lynces dicit Plinius extra fetum unum non admittere secundum.

CAP. IV. De gryphe.

[Col. 0084C] Gryphs, seu, ut Isidorus scribit, gryphes est animal pennatum et quadrupes, quod in hyperboreis nascitur montibus, omni parte corporis, leoni, alis et facie aquilis simile, equis vehementer infestum. Nam et homines vivos discerpit. et integros in nidum asportat.

  • De elephante vide lib. II, cap. 26.

  • De castore vide lib. II, cap. 9.

  • De ibice vide lib. II, cap. 15.

  • De hiena vide lib. II, cap. 10.

CAP. V. De bonaso.

In Asia animal nascitur, quod bonasum vocant, cui caput taurinum, ac deinceps corpus omne rectum, juba equina, cornua autem ita habet multiplici flexu in se recurrentia, ut si quis in ea offendat, [Col. 0084D] non vulneretur, sed quidquid praesidii monstro illi frons negat, alvus sufficit. Nam cum in fugam vertitur, proluvie citi ventris fimum egerit per longitudinem trium jugerum, cujus ardor quidquid contigerit, adurit. Ita egerie noxia submovet insequentes.

  • [Col. 0085A] De simiis vide lib. II, cap. 12.

  • De cervis vide lib. II, cap. 14.

  • De capro vide lib. II, cap. 13.

  • De monocerote sive unicorni vide lib. II, cap. 6.

CAP. VI. De urso.

Ursus fertur dictus, quod ore suo formet fetus, quasi orsus. Nam aiunt eos informes generare partus, et quamdam carnem nasci quam mater lambendo in membra componit, sed haec immaturitas facit deformes partus. Denique tricesimo die generat, unde evenit ut praecipitata fecunditas informis procreetur. Ursorum caput invalidum, vis maxima in brachiis et lumbis, unde etiam interdum erecti insistunt. Et medendi industriam non praetermittunt. Siquidem gravi affecti caede et sauciati vulneribus, [Col. 0085B] mederi sibi solent, herbae cui nomen floinus, ulcera subjicentes sua, ut solo curentur attactu. Ursus aeger formicas devorat. Numidici ursi caeteris praestant rabie duntaxat, et villis profundioribus. Nam genitura par est quoquo loco editis. Coeunt non eodem modo quo aliae quadrupedes, sed apti mutuis amplexibus velut humanis conjunctionibus copulantur. Desiderium veneris hiems suscitat. Secreti honore reverentur mares gravidas, et in iisdem licet foveis, partitis tamen per scrobes secubationibus dividuntur. Lucinae illis tempus properantius est, quippe uterum tricesimus dies liberat, unde evenit ut praecipitata fecunditas informes procreet partus. Carnes pauxillas edunt, quibus color candidus, [Col. 0085C] oculi nulli. Hos lambendo sensim figurant, et interdum ad pectora fovent, ut assiduo incubatu calefactae animalem trahant spiritum. Interea cibus nullus. Sane diebus primis quatuordecim matres ita in somnum concidunt, ut nec vulneribus excitari queant, ita de cavernosis in quibus latent montibus mox egressae in diem liberum, tantam patiuntur insolentiam lucis, ut putes obsitas caecitate. Insidiantur alvearibus apum, maxime favos appetunt, nec avidius aliud quam mella captant. Cum gustaverint mandragorae mala, moriuntur; sed eunt obviam, ne malum in perniciem convalescat, et formicas devorant ad recuperandam sanitatem Si quando. cum tauris pugnant, sciunt quibus potissimum partibus minorentur, nec aliud quam cornua et nares [Col. 0085D] appetunt cornua, ut armatura deficiant, nares, ut dolor sit in loco tenerrimo.

CAP. VII. De leucrocuta.

In India nascitur bestia, quae velocitate praecedit universas feras, et dicitur leucrocuta nomine, ipsa asini magnitudine, cervi clunibus, pectore ac cruribus leonis, capite equi, bisulca ungula, ore usque ad nares dehiscente, dentium locis osse perpetuo. Haec quidem quoad formam, nam voce loquentium hominum sonos aemulatur.

  • De crocodilo vide lib. II, cap. 8.

CAP. VIII. De Manticora.

In India nascitur animal, quod manticora dicitur, triplici dentium ordine coeunte vicibus alternis, facie [Col. 0086A] hominis, glaucis oculis, sanguineo colore corpore leonino, cauda velut scorpionis aculeo spiculato, voce tam sibila ut imitetur fistularum modulos. Humanas carnes avidissime affectat, pedibus sic viget, saltibus sic potest, ut morari eam nec extentissima spatia possint, nec obstacula latissima.

CAP. IX. De tharando.

Aethiopia mittit bestiam tharandum nomine, boum magnitudine, bisulco vestigio, colore ursi, ramosis cornibus, capite cervino, villo profundo. Hunc tharandum affirmant habitum metu vertere, et, cum delitescit, fieri ad similitudinem cujuscunque rei cui se approximaverit, sive illa sit alba ut saxum, sive virens ut frutetum, sive quem alium modum praeferat.

  • De vulpe vide lib. II, cap. 5.

CAP. X. De eale animali.

[Col. 0086B]

Est bestia quae dicitur eale, magna ut equus, cauda elephantis, nigro colore, maxillis aprinis, cornua praeferens ultra modum longa, ad obsequium ejus, velut motus accommodata, nec enim rigent, sed moventur ut usus exigit praeliandi, quorum alterum replicat, et cum altero pugnat, ut si ictu aliquo alterius acumen offendatur, acies succedat alterius.

  • De lupo vide lib. II, cap. 20.

CAP. XI. De cane, et ejus natura.

Canis nomen Latinum Graecam habere videtur etymologiam. Cynos [κυών] enim Graece canis dicitur Latine, licet quidam a canore latratus appellatum existiment, eo quod canore insonat, unde et canere dicitur. Nihil autem sagacius canibus. Plus [Col. 0086C] enim sensus caeteris animalibus habent; nam soli sua nomina recognoscunt, dominos suos diligunt. Canum sunt plurima genera. Alii ad capiendum investigant silvarum feras. Alii custodes domorum, substantiam dominorum suorum custodiunt, ne forte rapiantur in nocte a latronibus. Pro dominis suis etiam morti se objiciunt voluntariae, ad praedam cum domino suo currunt, corpus etiam domini sui mortuum custodiunt, et non derelinquunt, quorum postremo natura est extra homines esse non posse. Leguntur canes in tantum suos dilexisse dominos, ut Garamuntum regem ab inimicis captum, et custodiae mancipatum, ducenti canes agmine facto per medias acies inimicorum ab exsilio reduxerint, praeliantes [Col. 0086D] adversos resistentes. Jasone Lycio interfecto, canis ejus aspernatus cibum, inedia obiit. Lysimachi regis canis flammis se injecit accenso rogo domini sui, et pariter igni absumptus est. Appio Junio, et Publio Silio consulibus damnatum dominum, canis cum abigi non posset, comitatus est in carcerem, et mox percussum ululatu prosecutus est, cumque ex miseratione populi Romani ei cibus daretur, ad os defuncti escam tulit, ultimo abjectum in Tiberim tumulo cadaver adnatans sustentare conabatur. Canis vero ubi vestigium leporis cervive reperit, et ad diverticulum semitae venerit, et quoddam viarum compitum, quod partes in plurimas scinditur, ambiens singularum semitarum exordium, tacitus secum ipse pertractat, velut syllogisticam vocem sagacitate [Col. 0087A] colligendi odoris dimittens. Aut certe, inquit, in hanc partem deflexit, aut in illam. Aut certe in hunc se anfractum contulit, sed nec in istam, nec in illam ingressus est, superest igitur ut in istam partem se contulerit, et sic falsitate repudiata in veritatem prolabitur. Saepe etiam vocis illatae evidentia canes ad redarguendos reos indicia prodiderunt, ut muto eorum testimonio plerumque sit creditum. Antiochiae ferunt in remotiore parte urbis necatum virum quodam crepusculo, qui canem sibi adjunctum habebat, miles quidam praedandi studio minister exstiterat caedis, tectus idem adhuc tenebroso diei exordio, in alias partes secesserat. Jacebat inhumatum corpus, frequens erat spectantium vulgus astabat questu lacrymabili canis, dominique [Col. 0087B] flebat aerumnam. Forte is qui necem intulerat, (ut se habet versutia humani ingenii) vitandi incommodi aviditate, et ut ejus praesentia fidem faceret innocentiae, ad illam circumstantis populi accessit coronam, et velut miserans appropinquabat ad funus. Tunc canis sequastrato paulisper doloris questu, ultionis arma assumpsit, atque apprehensum tenuit et velut epilogans quoddam miserabile carmen murmurans, universos convertit in lacrymas, fidemque et probationem detulit, quia quem solum tenuit ex pluribus non dimisit. Denique perturbatus fuit ille, et tam manifestum rei indicium, neque odii, neque inimicitiarum, neque injuriae alicujus vel invidiae obice, propter objectionem naturae, vel crimen repellere potuit. Itaque quod erat ratione consonum, [Col. 0087C] ultionem perpessus est, quia defensionem sibi praestare non potuit. Lingua canis dum lingit vulnus, sanat illud. Lictus ejus admodum medicus esse fertur. Catuli denique lingua, vulneratorum solet esse intestinorum salus. Natura ejus ut ad vomitum suum revertatur, iterumque comedat. Cumque flumen tranaverit carnem aut aliquid tale in ore suo tenens, cum viderit umbram, os suum aperit, atque dum properat aliam carnem sumere, ipsam quam tenet perdit. Cujus figuram in quibusdam rebus praedicatores habent, qui semper admonendo et exercendo quae recta sunt, insidias diaboli pellunt, ne thesaurum Dei animas Christianorum ipse auferat. Lingua canis dum lingit vulnus, sanat [Col. 0087D] illud, quia peccatorum vulnera dum in confessione nudantur, sacerdotum correctione mundantur. Intestina quoque hominis curat lingua canis, quia secreta cordis ipsius mundantur opere et sermone doctoris. Medicus admodum canis dicitur esse, quia qui praeest aliis, sapientiae studiis invigilare, omnique modo crapulam vitare debet. Nam in saturitate panis Sodoma periit. Nullo demum ambitu tam cito possidet hominem inimicus, quam voraci gula. Quod canis ad vomitum redit, quosdam post peractam confessionem incaute ad perpetrata facinora redire demonstrat. Quod carnem in flumine per cupitam umbram relinquit, significat homines stultos, qui propter ambitionem rei ignotae, id saepe quod sui juris est, derelinqunt. Unde fit ut, dum non valent [Col. 0088A] adipisci quod cupiunt, frustra nolint perdere id quod reliquerunt. Lycisci dicuntur canes qui ex lupis et canibus nascuntur, cum inter se forte miscentur. Solent Indi feminas canes alligare in silvis, ut admisceantur ad tigres bestias, a quibus insiliri, et nasci ex eodem fetu canes acerrimi dicuntur, adeo fortes ut complexu leones prosternant.

CAP. XII. De animalium in genere nominibus, et speciebus ac proprietatibus.

Omnibus animantibus Adam primus vocabula indidit, imponens unicuique nomen ex praesenti institutione juxta conditionem naturae cui serviret. Gentes autem unicuique animalium ex propria lingua dederunt vocabula, non autem secundum linguam Latinam, atque Graecam, aut quarumlibet gentium barbararum [Col. 0088B] nomina illa imposuit Adam, sed illa lingua, quae ante diluvium una fuit omnium quae Hebraea nuncupatur. Latine autem animalia sunt animantia dicta, quae animantur vita, et moventur spiritu. Quadrupedia vocata, quod quatuor pedibus gradiantur, quae etsi similia sint pecoribus, tamen non sunt sub cura humana, ut cervi, damae, onagri, etc. Sed neque bestiae sunt, ut leones, neque jumenta, ut usus hominum juvare possint. Pecus dicimus esse, quod humana lingua et effigie caret. Proprie autem pecorum nomen iis animalibus accommodari solet, quae sunt ad vescendum apta, ut oves et sues; aut in usus hominum commodata, ut equi et boves. Differt autem inter pecora et pecudes. Nam veteres in significatione [Col. 0088C] omnium animalium pecora dixerunt, pecudes autem tantum animalia illa quae eduntur, quasi pecudes. Generaliter autem omne animal pecus a pascendo vocatur. Jumenta inde nomen traxerunt, quod nostrum laborem vel onus suo adjutorio subvectando vel arando juvant. Nam bos carpenta trahit, et durissimas glebas vomere vertit. Equus et asinus onera portant, et hominum in gradiendo laborem temperant. Unde et jumenta appellantur ab eo quod homines juvant; sunt enim magnarum virium animalia. Item dicuntur armenta, vel quod sint armis apta, id est bello, vel quod his in armis utimur, vel quod magnos armos habent. Alii armenta boves tantum intelligunt, ab arando, quasi aramenta, vel quod sint cornibus armata. Discretio autem est inter [Col. 0088D] armenta et greges. Nam tantum majorum ut equorum et boum sunt armenta, greges vero etiam caprarum, et ovium, et caeterorum minorum gregatim viventium.

CAP. XIII. De ove.

Ovis molle pecus lanato corpore, inerme animal, animo placidum, ab oblatione dictum, eo quod apud veteres in initio non tauri, sed oves in sacrificio mactarentur. Ex his quasdam bidentes vocant eas, quae inter octo dentes duos altiores habent, quas maxime gentiles in sacrificio offerebant, vel quae essent biennes. Ovis sub adventu hiemis, quia inexplebilis ad escam, insatiabiliter herbam carpit, eo quod praesentiat asperitatem hiemis adfuturam, ut prius [Col. 0089A] herbae pabulo se faciat quam gelu adurente omnis herba deficiat.

CAP. XIV. De vervece.

Vervex vel a viribus dicitur, eo quod caeteris ovibus sit fortior, vel quod sit vir, id est masculus, emasculatus tamen, nam masculus aries dicitur, vervex castratus, vel quod vermes in capite habeant, quorum ipsi ut arietes excitati pruritu, se invicem concutiunt. Unde aries απὸ τοῦ ἄρεος, id est a matre, vocatus, quo nomine apud nos in ovibus masculi vocantur, sive quod hoc pecus a gentilibus primo est aris immolatum, ut aries diceretur eo quod imponeretur aris. Unde illud: «Aries mactatur ad aram,» sed id minus placet, et primae syllabae quantitas non approbat.

CAP. XV. De agno.

[Col. 0089B]

Agnus dicitur, quasi hagnes ἄγνης, id est castus. Latini autem sic dictum putant, eo quod prae caeteris animalibus matrem agnoscat, adeo ut etiamsi in magno grege erret, statim balatu recognoscat vocem parentis, festinetque ad matrem, lactis quoque materni notos sibi fontes requirat. Mater vero inter multa millia agnellorum solum filium noscit, et licet unus sit plurimorum balatus, et eadem species, illa tamen fetum suum recognoscit, et discernit a caeteris, et solum filium tacitae pietatis studio recognoscit.

CAP. XVI. De hirco et haedo.

Hircus lascivum animal est, petulans et fervens semper ad coitum, cujus oculi ob libidinem in transversum [Col. 0089C] aspiciunt, unde nomen traxit; nam hirquii sunt oculorum anguli, secundum Suetonium. Cujus natura adeo calida est, ut adamantem lapidem, quem nec ignis nec ferrum domare valet, solus hujus cruor dissolvat. Hoedi secundum quosdam ab edendo vocati sunt; parvi enim pinguissimi sunt et saporis jucundi, unde et hoedus et hoedulus nominatur, sed quia hoedus scribitur sic, aliis dici videtur quod, si h in f mutetur, fiat foedus.

CAP. XVII. De apro.

Aper, id est porcus, vel sus silvester a feritate vocatur, ablata scilicet littera quasi asper, ut vult Varro. Unde apud Graecos, agrios, ἄγριος, id est agrestis, ferus dicitur et ferox, omne enim quod ferum est et immite abusive agreste vocamus. Aliis videtur [Col. 0089D] dici a nomine Graeco ἀφρὸς, quod est spuma, eo quod spumam ore emittat.

CAP. XVIII. De juvenco, et tauro.

Juvencus dictus eo quod juvare incipiat usus hominum in terra colenda, vel quia apud gentiles semper ubique immolabatur, et nunquam taurus; nam in victimis etiam aetas considerabatur.

Taurus [ ταῦρος ] nomen Graecum est, sicut et bos. Indicis tauris color fulvus est, volucris pernicitas, pilus in contrarium versus, hiatus magnus. Hi quoque circumferunt cornua, omnique caput flexibilitate qua volunt tergi duritia omne telum respuunt; tam immani sunt feritate, ut capti animas ne domentur projiciant.

CAP. XIX. De bove, et uro, et similibus.

[Col. 0090A]

Bos Graecis βοῦς, hic et haec boys, hujus boos dicitur, hunc Latini trionem nominant, eo quod terram terat, quasi terionem. Boum in socios eximia dilectio est; nam alter alterum inquirit, cum quo ducere collo aratrum consuevit, et frequenti mugitu amicum testatur affectum, si forte defuerit. Boves impendenti pluvia ad praesepia se tenere noverunt, atque, ubi naturali sensu collegerunt mutationem coeli, in serenitatem foras spectant, et ultra praesepia cervices extendunt suas una in omnes partes, ut prodire se velle testentur. Uri agrestes boves sunt, habentes cornua immensa, in tantum ut inter regias mensas ob insignem capacitatem gerulae potuum fiant.

[Col. 0090B] Sunt etiam in India boves unicornes, solidos ungulis, nec bisulcis, sed atrocissimi. Bubali inde nomen trahunt, quod sint similes boum, adeo indomiti, ut prae feritate jugum non recipiant.

Vacca dicta quasi boacca; est enim ex genere nominum a masculinis formatorum, sicut leo leaena, draco dracena, etc. vitulus et vitula a viriditate vocati sunt, id est aetate viridi, sicut et virgo, vitulam enim parvam esse dicimus, et nondum enixam; nam enixa juvenca est, id est vacca juvenis.

CAP. XX. De cameli natura.

Camelis κάμα cama, id est labor nomen dedit, quod jumentum sit laboriosum, vel a chamae [ χαμαῖ ] quod Graecorum est adverbium significans humi; [Col. 0090C] nam quando onerantur ut breviores et humiliores fiant, accubant, et sic chamelus scriberetur, sive quia curvus est dorso a chamiro, id est incurvo. Hos licet et aliae regiones mittant, Arabes tamen plurimos, et Bactri fortissimos camelos mittunt. Verum in hoc differunt quod Arabici bina tubera in dorso habent; Bactriani singula. Hi nunquam pedes atterunt; sunt enim illis reciproca quibusdam pelliculis vestigia carnulenta; unde et contraria sunt illis ambulantibus, nullo favente praesidio ad nisum insistendi. Habentur autem ad duplex ministerium. Sunt enim alii oneri deferendo accommodati, alii perniciores et ad iter faciendum promptiores. Sed illi ultra modum pondera recipiunt, isti amplius quam solita spatia egredi nolunt. Geniturae [Col. 0090D] cupiditate efferuntur adeo ut saeviant cum venerem requirunt. Oderunt equinum genus. Sitim etiam per triduum tolerant; verum cum datur occasio bibendi, tantum implentur, quantum et desideria praeterita satiet, et in futurum diu prosit. Lutulentas aquas captant, puras refugiunt. Denique ubi coenosior aqua defuerit, ipsi assidua proculcatione limum excitant, ut turbetur; durant in annos centum. Si forte translati fuerint in loca peregrina, propter insolitam mutationem aeris, morbos trahunt. Ad bella feminae praeparantur, inventumque est ut desiderium eis coitus quadam castratione extrahatur; putant enim fieri validiores si a coitibus arceantur.

CAP. XXI. De dromedario.

[Col. 0091A]

Dromedarius genus est camelorum, minoris quidem staturae, sed velocioris, unde et nomen habet, Nam dromos [ δρόμος ] Graece, cursus et velocitas appellatur, centum enim milliaria et amplius una die peragere solet. Quod animal, sicut ovis, bos, et camelus, ruminat. Ruminatio autem dicta est a rumine eminente guttoris parte, per quam viam missus cibus a multis revocatur animalibus.

CAP. XXII. De asino et asello.

Asinus et asellus ab assidendo dictus, quasi assessus ab homine, sed hoc nomen, quod magis equis conveniebat, ideo hoc animal sumpsit, quia priusquam equos homines equitarent, huic insidere coeperunt. [Col. 0091B] Animal quippe tardum est et nulla ratione mandatis renitens; statim ut voluit sibi homo substravit. Asini autem Arcadici dicti sunt, eo quod ab Arcadia primum vecti sunt, magni et alti. Minor autem asinus asellus dictus est, et plus necessarius est, quia et laborem tolerat, et negligentiam mollis educationis propemodum non recusat.

De onagro vide lib. II, cap. 11.

CAP. XXIII. De equo, et ejus natura.

Dicti equi detracta prima littera, id est a quae est in aequus, aequa, aequum, ab aequalitate, eo quod quando bigis aut quadrigis jungebantur, pares statura, viribus et cursu copulabantur. Caballus autem a cavando dictus, eo quod gradiens ungula impressa [Col. 0091C] terram cavet, quod reliqua animalia non habent. Inde dictus est sonipes, quod sonat pedibus. Vivacitas equorum et industria multa. Exsultant enim in campis, odorantur bellum, excitantur sono tubae ad praelium. Voce accensi ad cursum provocantur. Dolent cum victi fuerint, exsultant cum vicerint. Quidam equi hostes in bello sentiunt, adeo ut adversarios morsu petant. Alii etiam proprios dominos recognoscunt, obliti mansuetudinis, si domini mutentur. Aliqui praeter dominum, nullum dorso recipiunt. Unde exemplum dabimus Alexandri Magni, cujus equus Bucephalus dictus, sive ab aspectus torvitate, sive ab insigni nobilitate, eo quod taurinum caput habebat, seu quod a fronte ejus quaedam exstantium corniculorum minae protuberabant. Cum [Col. 0091D] ab equario suo alio tempore molliter insideretur, accepto regio stratu, neminem unquam praeter dominum vehere dignatus est. Documenta ejus in praeliis plura sunt, quibus Alexandrum sospitem e crudelissimis certaminibus ope sua extulit. Equus Caii Caesaris nullum praeter Caesarem dorso recepit. Regem Scytharum singulari certamine interemptum cum ejus victor spoliare vellet, ab ejus equo calcibus morsuque laceratus est. Nicomede rege interfecto equus ejus inedia vitam expulit. Cum praelio Antiochus Galatas subegisset, Centeretrii nomine ducis, qui in acie ceciderat, equum insiliit ovaturus; is autem adeo sprevit lupata, ut de industria acerbatus et turbatus ruina pariter, et se et equitem affligeret. [Col. 0092A] In hujusmodi animalis genere aetas longior maribus. Legimus sane equum ad annos vixisse septuaginta. Notatum etiam advertimus, Opuntem [Opinicem] nomine, equum ad gregariam venerem durasse ad annos quadraginta. Equarum libido exstinguitur jubis tonsis. In quarum partu amoris nascitur veneficium, quod in frontibus praeferunt editi filii; fulvo colore, caricis mole, quod hippomanes nominatur, quod si praeraptum statim fuerit, pullo mater nequaquam ubera praebet. Quo equus sanior fuerit, et spei majoris, eo profundius nares mersitat in bibendo. Interfectis vel morientibus dominis lacrymas infuderunt. Dicunt enim equum solum propter hominem lacrymari, et doloris effectum sentire. Unde et in sentiendo equorum et hominum natura permista est. [Col. 0092B] Solent etiam ex equorum moestitia vel alacritate eventum futurum dimicaturi colligere. In generosis equis, ut aiunt veteres, quatuor exspectantur, forma, pulchritudo, meritum atque color: forma, ut sit validum corpus et solidum, robori conveniens altitudo, latus longum et substrictum, clunes maximi et rotundi, pes nodosus et siccus, cornu concavo consolidatus; pulchritudo, ut sit exiguum caput et siccum, pelle prope ossibus adhaerente, aures breves et argutae, oculi magni, nares patulae, et erecta cervix, coma densa et cauda, ungularum soliditas, fixa rotunditas; meritum, ut sit animo audax, pedibus alacer, trementibus membris (quod est fortitudinis indicium), quique ex summa quiete facile concitetur, et excitata festinatione non difficile teneatur. [Col. 0092C] Motus autem equi in auribus intelligitur virtus in membris trementibus; color est hic precipue exspectandus, badius, aureus, roseus, myrteus, cervinus, gilvus, glaucus, scutulatus, canus, candidus, albus, guttatus, niger, sequenti autem ordine varius ex nigro bagioque distinctus, reliquus autem varius color, ut cinereus deterrimus est. Badium autem sive, ut vulgo dicunt, bajum et bajadum antiqui quasi vadium dicebant, eo quod ejus coloris equi inter caeterea animalia fortius vadant. Ipse est et spadix, quem phoenicatum vocant, et est dictus spadix a colore palmae, quam Syrii spadicem vocant. Glaucus vero est veluti pictos habens oculos, et quodam splendore perfusos. Gilvus autem medius color est subalbidus, guttatus est albus nigris intervenientibus [Col. 0092D] punctis. Candidus autem et albus invicem sibi differunt. Nam albus cum quodam pallore est; candidus vero est niveus, et majore albore perfusus. Canus dictus est, qui ex candido colore et nigro est. Scutulatus est dictus propter orbes quos habet candidos inter purpureos, varius quod vias habet imparium colorum. Qui autem tantum pedes albos habent, pedici appellatur, qui frontem albam, candidi. Cervinus est quem vulgo griseum dicunt. Onosinus autem dictus, quod sit color ejus communis cum asino, idem est et cinereus. Sunt autem equi de agresti genere orti, quos equos feros dicimus, et proinde ad urbanam dignitatem transire non possunt. Maurus niger est. Mauron enim Graeci nigrum [Col. 0093A] vocant. Mannus vero equus brevior est. Verhedos vero antiqui dicebant eo quod rhedas veherent, id est ducerent, vel pervias publicas irent, per quas et rhedas ire solitum erat. Equorum tria sunt genera. Unum generosum, praeliis et oneribus aptum. Alterum vulgare atque gregarium, ad vehendum, non ad equitandum aptum. Tertium ex permistione diversi generis ortum, quod etiam bigenum dicitur, quia ex diversis nascitur, ut mulus. Mulus a Graeco fictum vocabulum habet, eo scilicet quod jugo pistorum subactus, tardas in gyrum molendo ducat molas. Judaei asserunt quod Ana abnepos Esau equarum greges ab asinis in deserto ipse prius fecerit ascendi, ut jumentorum contra naturam nova animalia nascerentur. Onagros quoque ad hoc admissos esse [Col. 0093B] ad asinas dicunt, et ipsum istiusmodi reperisse concubitum, ut ex his velocissimi asini nascerentur. Industria quippe humana diversum animal in coitus coegit, sicque adulterina commistione genus aliud reperit: sicut et Jacob contra naturam ovium colorum dissimilitudines procuravit. Nam tales fetus oves illius procreabant, quales virgas arietes desuper ascendentes in aquarum speculo contemplabantur. Denique et hoc ipsum equarum gregibus fieri fertur, ut generosos objiciant equos visibus concipientium, quo eorum similes concipere et creare possint. Nam etiam columbarum dilectores depictas et pulcherrimas columbas ponunt iisdem locis, quibus illae versantur, quo rapiente visu limites generent. Inde est quod quidam gravidas mulieres jubent [Col. 0093C] nullos intueri turpissimos animalium vultus, ut cynocephalos et simias, ne visibus occurrentes similes fetus pariant. Hanc enim feminarum naturam esse dicunt ut qualem prospexerint, sive mente conceperint in extremo voluptatis aestu dum concipiunt, talem sobolem procreent. Etenim anima in usu venereo formas extrinsecas transmittit, eorumque satiata typis, rapit species earum in propriam qualitatem. In animantibus bigena dicuntur, quae ex diversis nascuntur, ut malus ex equa et asino, burdo ex equo et asina. Ibridae ex apris et porcis, tityrus ex ove et hyrco: musino ex capra et ariete, qui est dux gregis.

CAP. XXIV. De cato, seu musione.

Musio seu muscio a plerisque muriceps seu murilegus [Col. 0093D] appellatur, quod muribus infestus sit; hunc vulgus catum a captura vocat. Alii dicunt quod oculis res captat, id est videt. Nam tam acute cernit, ut fulgore luminis tenebras noctis superet. Catus enim acutus et callidus dicitur.

CAP. XXV. De mure et sorice, etc.

Mus pusillum animal est, Graecum illi μῦς nomen est; quidquid vero ex illo trahitur Latinum est. Alii dicunt mures, quod ex humore terrae nascantur. Nam humus terra, et inde mus; his in plenilunio jecur crescit, sicut et quaedam maritima augentur, quae imminente plenilunio augentur, et rursus deficiente luna deficiunt. Sunt qui inter soricem et murem discrimen ponant, ut sorex sit minus illud animal cui [Col. 0094A] cati insidiantur, mures majus quod non recte glis putatur.

  • De mustela vide lib. II, cap. 18.

CAP. XXVI. De talpa.

Talpa bestiola est nigra damnata caecitate perpetua; est enim in tenebris absque oculis, et semper terram fodit, et humum erigit, et subter frugibus radices comedit, quae Graece ἀσπάλαξ aspalax vocatur

  • De formica vide lib. II, cap. 29.

  • De hericio seu herinaceo, lib. II, cap. 4.

CAP. XXVII. De avibus in genere.

Avium unum quidem est nomen, sed diversa sunt genera. Nam sicut specie differunt, ita et naturae diversitate siquidem aliae sunt simplices, ut columbae, aliae astutae, ut perdix, aliae ad manum se subjiciunt, [Col. 0094B] ut accipitres, aliae reformidant, ut garamentes, aliae hominum conversatione delectantur, ut hirundo, aliae in desertis secretam vitam diligunt, ut vultur, aliae cantus edunt dulcissimos, ut cygnus et merula, aliae verba et voces hominum imitantur, ut psittacus et pica; sed et aliae sicut genere, ita et moribus innumerabiles. Nam volucrum quot genera sint, invenire quisquam non potest. Neque enim omnis Indiae, Aethiopiae, aut Scythiae deserta quisquam penetrare potuisset, qui earum genus vel differentias nosset. Aves dictae eo quod rectas vias non habent, sed per avia quaeque discurrunt, alites, quia alis ad alta tendunt, et ad sublimia alarum remigio conscendunt. Volucres a volando. Nam unde volare, inde et ambulare dicimus. Vola enim dicitur media [Col. 0094C] pars pedis sive manus, et in avibus vola media pars alarum quarum motu pennae agitantur; inde et volucres. Pulli dicuntur omnium avium nati. Sed et animalium quadrupedum nati pulli dicuntur, et homo parvus pullus aut pusio. Recentes igitur nati pulli dicuntur, eo quod polluti sint. Unde et vestis nigra pulla dicta est. Aliae sunt, in quibus pennae per ordinem fixae volandi exhibent usum; vocatae autem sunt alae, quod his aves complexos alant, et foveant pullos. Penna a pendendo dicta, inde et pendere. Volucres enim pennarum auxilio moventur, quando aeri se mandant. Pluma quasi piluma. Nam sicut pili in quadrupedum corpore, ita plumae in avibus. Avium multa nomina a sono vocis constat esse composita, ut sunt grus, corvus, cygnus, [Col. 0094D] bubo, milvus, ulula, cuculus, graculus, et caetera; varietas enim vocis earum docuit qualiter easdem homines nominarent.

  • De aquila vide lib. I, cap. 56.

  • De vulture, lib. I, cap. 38.

  • De gruibus, lib. I, cap. 39.

CAP. XXVIII. De psittaco.

Sola India mittit psittacum, colore viridi, torque punicea, grandi lingua, et caeteris avibus latiore, unde et articulata verba exprimit, ita ut si eam non videas, hominem loqui putes. Ex natura autem salutat, dicens ave, vel χαῖρε. Caetera nomina ex institutione discit, unde illud Martialis:

Hoc per me didici, dicere: Caesar, ave.
[Col. 0095A] Cujus rostrum tanta duritia est, ut cum e sublimi praecipitatur in saxum, nisu oris sui se excipiat, et quodam quasi fundamento utatur ordinariae firmitatis. Studet ut loquatur quod homines, et cum adhuc pullus est, et adhuc infra alterum suae aetatis annum, quae monstrata sunt, et citius discit et tenacius retinet.

  • De caladrio vide lib. I, cap. 48.

  • De ciconiis lib. I, cap. 42.

  • De holore aut cygno lib. I, cap. 53.

  • De ibide seu ibi. lib. I, cap. 57.

  • De assida seu struthione lib. I, cap. 37.

  • De fulica lib. I, cap. 58.

CAP. XXIX. De halcyone.

[Col. 0095B] Halcyon maritima avis est, quae in littoribus fetus suos edere solet, ita ut in arenis ova sua deponat medio fere hiemis; nam id tempus fovendis habet deputatum fetibus, quando maxime insurgit mare littoribus, quando etiam vehementior fluctus illiditur, tunc repentina placiditate, in gratiam aut naturam hujus avis aura mitescit, et positis ovis mare seipsum demittit, omnes cadunt procellae, mitescunt flatus ventorum, ac placidum ventis stat mare, donec ova foverit halcyon sua. Septem autem dies sunt quibus educit pullos, fetusque absolvit illico, alios quoque septem adjungit dies, quibus enutriat pullos suos, donec incipiant adolescere. Nec mireris tam exiguum nutrimenti tempus cum absolutio fetuum tum paucorum dierum sit. Tantam [Col. 0095C] autem gratiam dicunt huic avi ministratam esse et indultum divinitus, ut hos quatuordecim dies nautae praesumptae serenitatis observent, quos et halcyoneos vocant, quibus nullus tempestatis motus horrescat.

  • De phoenice vide lib. I, cap. 49.

CAP. XXX. De cinnamulgo.

Cinnamulgus et ipsa Arabiae, avis est, proinde ita vocata, quod in excelsis nemoribus texit nidos ex fructibus cinnami et quia non possunt illuc homines ascendere propter ramorum altitudinem et fragilitatem, eosdem nidos plumbatis appetunt, et sic cinnama illa dejiciunt, et pretiis amplioribus vendunt, eo quod haec cinnama magis quam alia mercatores probant.

CAP. XXXI. De herciniis avibus.

[Col. 0095D] Herciniae aves dictae ab Hercinio saltu Germaniae, ubi nascuntur, quarum pennae adeo in obscuris micant, ut quamvis nox obtenta densis tenebris sit, ad praesidium itineris dirigendi projectae interluceant, cursusque viae pateat indicio plumarum fulgentium.

  • De epope dictum est in upupa, lib. I, cap. 52.

  • De pelicano, lib. II, cap. 27.

  • De noctua seu nycticorace, lib. I, cap. 34.

  • De syrenis, lib. II, cap. 32.

  • De perdice, lib. I, cap. 50.

CAP. XXXII. De pica et pico.

Picae quasi poeticae, eo quod verba cum discrimine vocis exprimant ut homo, per ramos enim arborum [Col. 0096A] pendulae, importuna garrulitate sonantes, etsi nequeunt linguas in sermone exprimere, sonum tamen humanae vocis imitantur, de qua congrue quidam (Martial.) ait:

Pica loquax certa dominum te voce saluto.
Si me non videas, esse negabis avem.

Picus a Pico Saturni filio nomen sumpsit, eo quod ipse in auspiciis ea ave uteretur. Nam ferunt hanc autem quiddam habere divinum, indicio illo quod in quacunque arbore nidificaverit, clavum vel quidquid aliud ei infixum diu haerere non posset quin statim excidat, ubi illa insederit.

  • De accipitre vide lib. I, cap. 13.

CAP. XXXIII. De luscinia.

Luscinia nomen est avis inde sumptum, quia cantu [Col. 0096B] suo significare solet surgentis exortum diei, quasi lucinia, est enim pervigil custos. Cum ova quodam sinu corporis et gremio fovet, insomnem longae noctis laborem cantilenae suavitate remittit. Et, ut mihi videtur, haec summa est ejus intentio, ut possit, non minus dulcioribus modulis quam fomento corporis, fetum animare atque fovere. Hanc vitam videtur ducere mulier viduata, sed pauper et pudica, quae colum digitis trahens ut parvulis suis victum acquirat, nocturno cantu moestitiam paupertatis demulcet, et quamvis suavitatem lusciniae imitari non, possit, imitatur tamen eam sedulo maternae pictatis officio.

CAP. XXXIV. De Vespertilione.

Vespertilio animal ignobile a vespere nomen [Col. 0096C] sumpsit, est autem volatile, idemque et quadrupes, et dentibus utitur, quod in aliis avibus reperiri non solet; parit sicut quodrupedia, non ova, sed pullos viventes, volitat autem non aliquo volatu pennarum, sed membranae suae fulta remigio, quo suspensa veluti pennarum volatu circumfertur atque vegetatur. Habet aliud hoc vile animal, quod sibi invicem adhaerent, et quasi specie botrionis ex alto loco pendent, at si se ultimae quaeque laxaverint, omnes resolvuntur, quod fit quodam munere charitatis, quae difficile in hominibus et tamen aliquatenus in volucribus hujusmodi reperitur.

CAP. XXXV. De cornice, et corvo iterum.

Cornix annosa avis apud Latinos Graeco nomine [Col. 0096D] κορώνη corone appellatur, quam aiunt augures hominum curas significationibus agere insidias viarum monstrare, futura praedicere. Magnum nefas hoc credere est quod Deus cornicibus sua mandet consilia. His inter multa auspicia tribuunt, et pluvias portendere vocibus, unde est illud:

Tunc cornix pluviam vocat improba voce.
(VIRGIL. Georg. lib. I, vers 388.)

Discant homines amare filios suos ex usu et pietate corvorum, qui etiam volantes filios comitatu sedulo prosequuntur, ac sollicite timentes, ne forte deficiant, cibum suggerunt, ac plurimo temporis spatio nutriendi officia non relinquunt. At vero feminae nostri temporis cito ablactant etiam illos quos diligunt, et si ditiores sunt lactare fastidiunt, pauperiores [Col. 0097A] si fuerint, parvulos abjiciunt, et exponunt, et deprehensos abnegant. Ipsae quoque divites matres, ne per plures patrimonium dividatur, proprios necant in utero fetus, et parricidalibus succis in ipso genitali alvo pignora sui ventris exstinguunt. Prius enim aufertur vita quam tradatur. Quis docuit nisi homo filios abdicare? Quis inter naturae fraterna consortia fratres impares fecit? Unius divitis filii diversae sorti cedunt. Alius totius paternae sortis asscriptionibus jucundatur, alius opulentae haereditatis paternae deplorat augustam atque inopem portionem. Nunquid natura dividit merita filiorum? ex pari tribuit omnibus unde et nascendi et vivendi possint habere substantiam. Ipsa vos, o parentes, docet non discernere patrimonio, quos titulo germanitatis [Col. 0097B] aequavit. Etenim quibus dedistis communiter esse quod nati sunt, eis non debetis invidere, quin communiter sortem eamdem inter se sortiantur, et habeant.

  • De columba vide lib. I, cap. 1, 2, 3.

  • De turture, lib. I, cap. 20, 23, 24 et 25.

  • De hirundine, lib. II, cap. 41.

  • De coturnice seu qualea, lib. I, cap. 51.

  • De pavone, lib. I, cap. 55.

  • De upupa, lib. I, cap. 52.

  • De gallo, lib. I, cap. 36.

CAP. XXXVI. De anate.

Anas ab assiduitate natandi aptum nomen accepit. Ex quo genere quaedam dicuntur Germaniae, eo quod plus caeteris nutriant. Anates ponticae veneno [Col. 0097C] victitant, ideoque cibo humano aptae non sunt. Putatur etiam anas anseri dedisse nomen, quod et ipsa cum in terris vivat assiduo natet, sed de ansere alibi diximus.

CAP. XXXVII. De ovis et ex eis natis.

Omnium genera volucrum bis nascuntur. Primum enim ova gignuntur et pariuntur, inde calore corporis materni formantur et animantur. Ova autem dicta ab eo quod sint uvida. Unde et uva, ab eo quod intrinsecus sit plena humore. Nam humidum est quod extrinsecus humorem habet, uvidum quod interius. Quidam autem putant ova Graecam habere originem nominis, illi enim dicunt ὤ, et in singulari ὠὸν, oon, v littera ablata. Ova autem quaedam inani vento concipiuntur, sed non sunt generativa nisi [Col. 0097D] quae fuerint concubitu masculino concepta et seminali spiritu penetrata. Quorum vim tantam dicunt ut lignum perfusum eis non ardeat, ac ne vestis quidem contracta aduratur, admista quoque calce glutinare fertur vitri fragmenta.

CAP. XXXVIII. De apibus.

Apes dictae vel quod pedibus se alligant, vel pro eo quod sine pedibus nascuntur. Nam postea et pedes et pennas accipiunt. Hae solertes in generandi mellis officio assignatas incolunt sedes, domicilia inenarrabili arte componunt, et ex variis floribus favum condunt, textisque ceris innumera prole castra replent, exercitum et reges habent, praelia movent, fumum fugiunt, tumultu exasperantur. Has [Col. 0098A] plerique experti sunt de boum cadaveribus nasci; nam pro his creandis, vitulorum occisorum carnes verberantur, ut ex putrefacto cruore, vermes creentur, qui postea efficiuntur apes. Proprie tamen apes ortae dicuntur de bobus, sicut crabrones de equis, fuci de mulis, vespae de asinis. Castro [Castoras] Graeci appellant, qui in extremis favorum partibus majores creantur, quos aliqui reges putant dici, eo quod castra ducunt. Solae apes in omni genere animantium commune in omnibus sobolem habent, unam omnes incolunt mansionem, unius patriae clauduntur limine domus, communis est omnibus, labor, cibus, operatio, usus, fructus et volatus. Quid plura? cum communis sit omnibus generatio, integritas quoque corporis virginalis [Col. 0098B] omnibus est communis, et partus: quoniam nec inter se ullo concubitu miscentur, nec libidine solvuntur, nec partus quatiuntur doloribus, sed subito maximum filiorum examen emittunt, et foliis atque herbis ore suo legentes prolem sibi procreant. Ipsae sibi regem faciunt et ordinant. Ipsae populos creant. Et licet positae sub rege sint, sunt tamen liberae. Nam et praerogativam judicis tenent, et fide devotionis affectum, quia regem tanquam a se substitutum diligunt, et toto honorant examine. Rex autem non sorte ducitur, quia in sorte eventus est, non judicium, et saepe irrationabili casu sortis melioribus deterior praefertur. Apibus autem rex, naturae claris formatur insignibus, ut magnitudine corporis et specie, quodque in rege praecipuum [Col. 0098C] est, morum mansuetudine. Nam etsi habet aculeum, non tamen utitur eo ad vindicandum; sunt enim legis naturae non scriptae litteris, sed impressae moribus, ut leniores sint ad puniendem qui potestate potiuntur majori. Sed et apes quae non optemperaverunt legibus regis, poenitentiae condemnatione se multant, ita ut immoriantur acculei sui vulnere. Quod Persarum populi in se dicuntur observare, ut pro commissi pretio seu magnitudine ipsi in se propriae mortis exsequantur sententiam. Itaque nulli regem, nec Persae qui gravissimas habent in subditos leges, nec Indi, nec Judaei, nec Sauromatae tanta, quanta apes reverentia devotionis observant, ut nullae e domibus exire audeant, nec in aliquos procedere pastus, nisi rex prius egressus fuerit, et volatus [Col. 0098D] sibi vindicaverit principatum. Processus autem est per rura redolentia ubi inhalantes floribus horti, ubi fugiens rivus per gramina redolentia, ubi amoena riparum. Illic ludus alacris juventutis, illic campestre exercitium, illic curarum remissio, opus ipsum suave de floribus et dulcibus herbis, fundamenta castrorum prima ponuntur. Quid enim aliud est favus nisi castrorum quaedam species? Denique ab his praesepibus apum fucus arcetur. Quae castra quadrata tantum possunt habere artis et gratiae, quantum habent crates favorum? in quibus minutae atque rotundae cellulae conjunctione sui invicem fulciuntur. Quis architectus eas docuit hexagona illa cellularum in discreta laterum aequalitate componere, [Col. 0099A] ac teneras inter domorum septa ceras suspendere, stipare mella, et intexta floribus horrea nectare quodam distendere? Cerneres omnes certare de munere, alias invigilare quaerendo victum, alias sollicitam castris exhibere custodiam, alias futuros explorare imbres, et speculari concursus imbrium, alias de floribus fingere ceras, alias de floribus internum rorem colligere, nullam tamen alienis insidiari laboribus, aut raptu vitam quaerere, atque utinam raptorum insidias non timerent. Habent tamen venena sua, et inter mella fundunt venenum, si fuerint lacessitae, animas quoque in vulnere ponunt ardore vindictae. Ergo mediis castrorum vallibus humor ille recens infunditur, paulatimque et processu temporis in mella cogitur, cum fuerit liquidus ab exordio, et coalitu cerae florumque odore flagrare [Col. 0099B] mellis suavitatem incipit. Merito quasi bonam operariam Scriptura sic apem ut formicam praedicat, dicens: Vade ad formicam, o piger, et considera vias ejus, et disce sapientiam (Prov. VI) . Quasi dicat: Vide quam diligenter et provide operata est, et ejus imitare operationem. Operationem namque venerabilem meditatur apes, cujus laborem et reges et mediocres ad salutem sumunt. Appetibilis enim est sanctificatio omnibus et chara. Audis quid dicat propheta. Mittit itaque te ut apiculae illius sequaris exemplum, imiteris operationem. Vide quam laboriosa sit, et quam grata. Brevis in volatilibus apis, et initium dulcoris habet fructus illius (Eccl. XI) . Fructus itaque ejus ab omnibus desideratur et quaeritur, [Col. 0099C] nec pro personarum diversitate discernitur, sed indiscreta sui gratia regibus pariter ac mediocribus aquali suavitate dulcescit. Nec solum voluptati, sed etiam saluti est. Fauces enim obdulcat, et curat vulnera. Interius quoque medicamentum infundit ulceribus. Itaque cum sit infirma robore apis, valida tamen est vigore sapientiae, et amore virtutis. Denique apes regem suum summa protectione defendunt et perire pro eo pulchrum putant. Rege incolumi mens omnibus una, amisso rupere fidem. Incolumi enim rege nesciunt mutare judicium, mentem alio inflectere. Amisso rege fidem servandi muneris derelinquunt, atque ipsae sua mella diripiunt, quod is, qui hujus muneris habuit principatum, interemptus est. Itaque cum volucres aliae semel tantum quotannis [Col. 0099D] edant fetus, apes bis aut ter nova producunt agmina, et ideo miranda animantibus caeteris fecunditate praeponderant.

CAP. XXXIX. De arbore quadam in India.

Pendens est arbor in India. Est autem hujus arboris fructus dulcis totus, et valde suavis. Columbae autem delectantur in fructibus hujus arboris, habitantque in ea pascentes fructus ejus. Draco autem est inimicus columbis, timetque arborem et umbram ejus ubi columbae morantur, et non potest appropinquare arbori, neque umbrae ejus. Si enim umbra arboris ad occidentem venerit fugit ipse ad orientem, et e converso. Si autem evenerit ut columba inveniatur extra arborem vel umbram ejus, occidit eam [Col. 0100A] draco. Arborem hanc Deum Patrem intellige, umbram Filium ejus, sicut Gabriel dicit ad Mariam: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Fructum coelestem sapientiam Domini, scilicet Spiritum sanctum. Vide ergo, o homo, ne postquam acceperis Spiritum sanctum, id est spiritualem columbam, et intelligibilem et manentem super te, foris fias ab aeternitate, alienus a Patre et Filio et Spiritu sancto, ne draco te interimat, id est diabolus. Nam si tu habes Spiritum sanctum, non potest tibi appropinquare draco. Attende ergo, o homo, et permane in fide catholica. Cave quantum potes ne extra domum inveniaris et comprehendat te ille draco serpens antiquus foris, et devoret te sicut Judam, qui mox ut exiit a domo [Col. 0100B] foras, et a fratribus apostolis statim a daemone est devoratus, et periit.

CAP. XL. De serpentum generibus.

Anguis omnium serpentum est genus, quod complicari et contorqueri potest, et inde anguis, quod angulosus sit et nunquam rectus. Coluber ab eo dictus, quod colat umbras, vel quod in lubricos tractus flexibus sinuosis trahatur vel labatur. Nam lubricum dicitur quidquid labitur dum tenetur, ut anguilla, serpens. Serpens autem nomen accepit, quia occultis accessibus serpit non apertis passibus, sed squamarum minutissimis nisibus repit. Illa autem quae quatuor aut pluribus pedibus nituntur, sicut lacertae et stelliones, non serpentes, sed reptilia sunt, quia ventre et pectore reptant, quorum tot venena quot [Col. 0100C] genera, tot pernicies quot species, tot dolores, quot colores habentur.

  • De dracone dictum est lib. II, cap. 24.

CAP. XLI. De basilisco et sibilo.

Basiliscus βασίλισκος Graece, Latine interpretatur regulus, eo quod sit rex serpentum, ita ut eum videntes fugiant, quia olfactu suo eos necat. Nam et hominem si aspiciat, interimit. Siquidem ab ejus aspectu nulla avis volans illaesa transit. Sed quamvis sit procul, ore ejus combusta devoratur. A mustelis tamen vincitur, quas inferunt homines cavernis, in quibus delitescunt. Itaque ea visa fugit, quem illa persequitur et occidit. Nihil enim ille parens rerum sine remedio constituit. Est autem longitudine semipedalis, albis maculis lineatus. Reguli autem sicut [Col. 0100D] scorpiones arentia quaeque sectantur, et postquam ad aquas venerint ibique aliquem momorderint, hydrophobas et lymphaticos faciunt. Sibilus idem est et regulus. Sibilo enim occidit antequam mordeat vel exurat.

  • De vipera vide lib. II, cap. 21.

  • De aspide, lib. II, cap. 30

CAP. XLII. De ceraste.

Cerastes ita dicitur, quia in capite cornua praetendit arietum similia; κέραστα enim, id est cerata Graece cornua vocantur. Sunt autem illi quadrigemina cornicula, quorum ostentatione veluti esca sollicitata animalia perimit; totum enim corpus tegit arenis, nec ullum indicium sui praebet, nisi ex a [Col. 0101A] parte qua invitatas aves vel animalia capit; est autem flexuosus plusquam alii serpentes. ita ut spinam habere non videatur.

CAP. XLIII. De scitale ex Plinio et Solino.

Scitalis serpens ita vocatur, quod tanta praefulget tergi varietate, ut notarum gratia se aspicientes retardet, et quia reptando pigrior est; quos assequi non valet, miraculo sui stupentes capit. Est autem tanti fervoris, ut etiam hiemis tempore exuvias corporis ferventes deponat, de quo Lucanus:

Et scitalis sparsis etiam nunc sola pruinis,
Exuvias positura suas.

CAP. XLIV. De amphysibaena.

[Col. 0101B] Amphisibaena dicta eo quod duo capita habeat, unum in loco suo, alterum in cauda, currens ex utroque capite, tractu corporis circulato. Haec sola serpentium frigori se committit, prima omnium praecedens, de qua idem Lucanus:

Et gravis in geminum vergens caput amphisibaena.
Cujus oculi lucent veluti lucernae.

  • De hydro et hydra vide lib. II, cap. 7.

CAP. XLV. De boa serpente iterum.

Boas anguis Italiae immensa mole, persequitur greges armentorum, et bubalos, et plurimo lacte irriguis uberibus se innectit, et sugens interimit, atque inde a boum depopulatione nomen boas accepit.

CAP. XLVI. De jaculo.

[Col. 0101C] Jaculus serpens volans, de quo Lucanus:

. . . . . . . . Jaculique volantes.
Exsiliunt enim arboribus ubi insidias ponunt, et dum aliquod animal obvium fuerit, jactant se super ipsum, et perimunt; unde et jaculi dicti sunt.

CAP. XLVII. De sirenis serpentibus.

In Arabia autem sunt serpentes que Sirenae vocantur cum alis, quae plus currunt equis, sed etiam volare dicuntur, quorum virus tantum est, ut morsum ante mors insequatur quam dolor.

CAP. XLVIII. De sepe serpente.

Seps exiguus serpens, qui non solum corpus, sed etiam ossa veneno consumit, cujus poeta sic meminit:

[Col. 0101D] Ossaque dissolvens cum corpore tabeficus seps.

CAP. XLIX. dypsade serpente.

Dipsas serpens tantae exiguitatis fertur, ut cum calcatur, non videatur; cujus venenum ante exstinguit quam sentiatur, ita ut facies praeventa morte, nec tristitiam morituro inducat, de quo poeta:

Signiferum juvenem tyrrheni sanguinis aulum [almum]
Torta caput retro dypsas calcata momordit.
Vix dolor aut sensus dentis fuit, etc

CAP. L. De lacerto iterum, et batracha.

Lacertus reptile genus est, vocatus ita quod brachia habeat. Genera lacertorum plura, ut batracha, salamandra, saura, stellio. Batracha sic dicitur, quod [Col. 0102A] ranae faciem habeat; nam Graeci ranam batrachon βάτραχον appellant.

  • De salamandra vide liv. II, cap. 16.

CAP. LI. De saura.

Saura lacerti species, quae quando senescit, caecantur oculi ejus, et intrat foramen parietis, aspiciens contra orientem, et orto sole intendit, et illuminatur.

CAP. LII. De stellione iterum, et aliis serpentibus.

Stellio de colore nitido nomen accepit, est enim tergo pictus lucentibus guttis in modum stellarum, de quo Ovidius:

Aptumque colori.
Nomen habet variis stellatus corpore guttis.
Hic autem scorpionibus adeo contrarius est quod, [Col. 0102B] ut traditur, eo viso pavorem eis incutiat, et torporem afferat. Sunt et alia genera serpentum, ut admordicae, elephantiae, chamedracontes, et multa alia; omnia autem homini exitiosa, ut quantus nominum, tantus mortium sit numerus. Omnes autem serpentes natura sua frigidi sunt, nec percutiunt nisi quando calescunt. Nam quando sunt frigidi, nullum tangunt. Unde et venena eorum plus die quam nocte nocent, torpent enim noctis algore, et merito, quia frigidi sunt nocturno rore. In se enim adducunt vaporem torporis gelidae pestis et natura frigidae. Unde et hieme in nodos torquentur, aestate solvuntur. Inde est quod quicunque veneno serpentis percutitur, primum obstupescit, et postea ubi in illo calefactum ipsum virus exarserit, statim hominem exstinguit. [Col. 0102C] Venenum autem dictum quia per venas vadit. Infusa enim pestis ejus per venas, vegetatione corporis destructa, discurrit, et animam exstinguit. Unde non potest venenum nocere nisi hominis tetigerit sanguinem. Unde Lucanus:
Noxia serpentum est admisto sanguine pestis.
Omne autem venenum est frigidum, et ideo anima quae ignea est, fugit venenum frigidum.

CAP. LIII. De serpentum varia natura.

In naturalibus bonis, quae nobis et irrationabilibus animantibus videmus esse communia, vivacitate quadam sensus serpens excellit. Unde et legitur in Gen. Serpens autem erat callidior cunctis anim ntibus terrae (Genes. III) . Serpens autem tres habet naturas. Prima est haec cum senuerit, caligant ejus [Col. 0102D] oculi, et si voluerit novus fieri, abstinet a cibo, et jejunat multis diebus, donec pellis ejus laxetur, et tunc quaerit angustam rimam in petra, et intrat in eam, et confricat ac constringit se, et deponit veterem pellem. Sic et nos per multam angustiam corporis et abstinentiam pro Christo, deponamus veterem hominem, et indumentum ejus, et quaeramus spiritualem petram Christum, et angustam fissuram id est portam. Secunda natura ejus est quod cum venit ad flumen bibere aquam, non portat secum venenum, sed dimittit illud in fovea. Debemus itaque et nos dum in collectam venimus aquam vivam atque sempiternam haurientes, id est divinum sermonem in Ecclesia, abjicere a nobis venenum, id est terrenas [Col. 0103A] et malas concupiscentias. Tertia natura ejus est, quod si viderit hominem nudum, timet eum, et si viderit eum vestitum, insilit in eum. Sic et nos spiritualiter intelligamus, quod primus Adam in paradiso quandiu fuit nudus, non praevaluit serpens in eum. Sed postquam tunica est indutus, id est mortalitate corporis, vel consensu per quem secuta est mors nostra et ipsius, tunc exsiliit in eum serpens. Si ergo, o homo, habes in te mortalem vestem, id est veterem hominem, et inveteratus es dierum malorum, exsiliet in te serpens. Si autem exspolies te indumento principum, et principatuum hujus saeculi et tenebrarum, tunc non poterit exsilire in te serpens, id est diabolus. Serpens quoque pastu feniculi caecitatem acceptam expellit. Itaque ubi obduci [Col. 0103B] oculos senserit, nota remedia quaerit, nec fraudatur effectu. Jejuni hominis sputum si serpens gustaverit, moritur. Dicit autem Plinius: «Creditur quod si caput serpentis evaserit cum duobus digitis, nihilominus vivit. Unde et totum corpus objicit pro capite ferientibus.»

Anguibus universis hebes visus est, et raro in adversum contuentur. Habent enim oculos non in fronte, sed in temporibus, ita ut citius audiant quam aspiciant. Nullum autem animal in tanta celeritate linguam movet, adeo ut triplicem linguam videatur habere, cum non sit nisi una. Testudo etiam visceribus pasta serpentis, cum venenum advertit sibi serpere, origano medicina suae salutis se exercet. Serpentum autem omnium humida sunt corpora, [Col. 0103C] adeo ut quacunque eant viam humore designent. Vestigia serpentum sunt talia ut cum pedibus carere videantur, costis tamen et squammarum nisibus repunt, quas a summo gutture usque ad imam alvum parili modo dispositas habent. Squammis enim quasi unguibus, costis quasi cruribus innituntur. Unde si in qualibet corporis parte ab alvo usque ad caput aliquo ictu collidatur, debilis reddita cursum habere non potest, quia ubicunque ictus ille ceciderit, solvit spinam per quam costarum pedes et motus corporis agebantur. Serpentes autem diu dicuntur vivere, adeo ut deposita vetere tunica, senectutem deponere, atque in juventutem redire perhibeantur. Tunicae serpentum exuviae nuncupantur, eo quod illis quando senescunt, sese exuunt. Dicuntur autem [Col. 0103D] exuviae et induviae quia exuuntur et induuntur. Pythagoras dicit de medulla hominis mortui quae in spina est, serpentem creari; quod etiam Ovidius in Metamorphoseon libris commemorat, dicens:

Sunt qui cum clauso putrefacta est spina sepulcro:
Mutari credent humanas angue medullas.
Quod si creditur, merito evenit ut sicut per serpentem mors hominis, ita ex hominis morte vita serpentis sequatur.

CAP. LIV. De vermibus.

Vermis est animal, quod plerumque de carne, vel de ligno, vel de quacunque re terrena sine ullo concubitu gignitur, licet nonnunquam et de ovis [Col. 0104A] nascantur, sicut scorpius. Sunt autem vermes aut terrae, aut aquae, aut aeris, aut carnium, aut frondium, aut lignorum, aut vestimentorum,

Aranea vermis est aeris, ab aeris nutrimento cognominata, quae exiguo corpore longa fila deducit, et telae semper intenta nunquam desinit laborare, perpetuum sustinens in suo labore dispendium.

Multipes vermis est terrenus a pedum multitudine dictus, qui contra ictum contractus in globum complicatur.

Sanguisuga vermis est aquatilis, dicta sic, quia sanguinem sugit; potantibus enim insidiatur. Cumque illabitur faucibus, vel ubi uspiam adhaeserit, sanguinem haurit, et cum nimio cruore maduerit, evomit quod hauserat, ut recentiorem denuo sugat.

[Col. 0104B] Scorpius vermis est terrenus, qui potius vermibus ascribitur quam serpentibus; animal armatum aculeo, et ex eo Graece nepes vocatum, quod caudam figat, et armato vulnere venena diffundat. Proprium est autem scorpii, quod manus palmam non feriat.

Bombyx frondium vermis, ex cujus textura bombycinum fit. Appellatur autem hoc nomine ab eo quod evacuetur, dum fila generat, et aer solus in eo remaneat.

Eruca frondium vermis, oleribus vel pampino involuta, ab erodendo dicta, de qua meminit Plautus Eruca nequam bestiam et maleficam involutam in pampino imitatus, implicat se eadem, nec advolat, [Col. 0104C] ut locusta, ut huc illucque discurrens, semipasta dimittat, sed permanet perituris frugibus et tardo lapsu pigrisque morsibus universa consumit.

Teredones lignorum appellant, quidam eo vermes quod terendo edant, vel quod terebant, τέρετρον teretron Graece, Latine terebrum dicitur. Graecis autem δήξ dex dicitur, et δῆξις dexis morsus, hos Latine termites dicimus, ita enim apud nos ligni vermes vocantur, quos tempore importuno de se arbores gignunt.

Tinea vermis vestimentorum dicitur, eo quod pertineat et eousque insideat donec erodat. Unde et pertinax dicitur, quod in eamdem rem identidem urgeat.

Vermes carnium sunt hipscratos, lumbricus, pepediculi, [Col. 0104D] pulices, lendes, tarmus, ricynus, usia, cimex.

Hipscratos vermis capitis vocatur.

Lumbricus vermis est intestinorum, dictus quasi lubricus, quia labitur, vel quod in lumbis sit.

Pediculi vermes cutis, a pedibus dicti, unde et pediculosi dicuntur, quibus pediculi in corpore effervescunt.

Pulices vero vocati sunt, quod ex pulvere nutriantur.

Tarmus vermis est lardi.

Ricynus vermis est canis, ita vocatus quod in auribus canum adhaereat. Cynos [ κύων ] enim Graece canis est.

[Col. 0105A] Ustula vermis est porci, appellata quod urit, nam ubi momorderit, adeo urit ut statim vesicae ibi fiant.

Cimex vermis fetidus in parietibus et lecticis nascens, ob similitudinem cimae herbae, cujus fetorem habet, vocatur. Proprie autem vermis in carne putrida nascitur, tinea in vestimentis, eruca in olere, teredo in ligno, tarmus in lardo. Vermis non ut serpens apertis passibus, vel squammarum nisibus repit, quia non est illi spinae rigor ut colubri, sed in directum corpusculi sui partes gradatim porrigendo contractas et contrahendo porrectas, motus explicat, sicque agitatus perlabitur.

CAP. LV. De piscium diversorum naturis.

Pisces dicti, unde et pecus, a pascendo scilicet. [Col. 0105B] Reptilia, ideo dicuntur haec quae natant, eo quod reptandi habent speciem et naturam, quamvis se in profundum mergant, tamen in natando repunt. Unde et David ait: Hoc mare magnum et spatiosum manibus, illic reptilia quorum non est numerus (Psal. CIII) .

Amphibia sunt quaedam genera piscium dicta, quod in terra et in aquis viventia, ambulandi in terra usum, et natandi in aquis officium habeant. Amphi [ ἀμφι ] enim Graece, utrumque dicitur Latine, id est quae in terris et aquis vivunt, ut phocae, crocodili, hippopotami, id est equi fluctuales.

De aspido chelone dictum est libro II, cap. 36.

Ballenae autem sunt immensae magnitudinis bestiae ab emittendo et fundendo aquas dictae. Caeteris enim bestiis maris magis vomit undas. Βάλλειν enim Graece [Col. 0105C] emittere et jaculari dicitur. Masculus ballenae est musculus, ejus enim coitu concipere haec bellua dicitur. Est etiam bellua in mari, quae dicitur serra, de qua lib. II, cap. 22.

Delphines certum habent nomen vel vocabulum, quod sonos hominum sequantur, vel quod ad symphoniam gregatim conveniant. Nihil est in mari velocius istis. Nam plerumque naves salientes transvolant. Quando autem praeludunt in fluctibus, et undarum se motibus praecipiti saltu ferunt, tempestates significare videntur. Hi proprie simones nominantur. Est et delphinum genus in Nilo flumine dorso serrato, qui crocodilos tenera ventrium desecantes interimunt.

[Col. 0105D] Porci marini, qui vulgo vocantur suilli, quia, dum escam quaerunt, more suis terram sub aquis fodiunt. Circa guttur enim habent oris officium, et nisi rostrum arenis immergant, pastum non colligunt.

Gladius dicitur ob hoc, quod rostro mucronato sit, propter quod naves perfossas mergit.

Serra nuncupata, quod serratam habeat cristam, et subternatans naves secat.

Scorpius dictus, quia laedit cum manu tollitur. Tradunt enim quidam decem cancris cum ozymi manipulo adalligatis, omnes qui ibi sunt scorpios ad eum locum congregari.

Crocodilus, a croceo colore dictus, gignitur in Nilo flumine, animal quadrupes, in terra et in aquis vivens, longitudine plerunque viginti cubitorum, [Col. 0106A] dentium et unguium immanitate armatum, tantaque cutis duritia ut si fortium ictu lapidum tergo percutiatur, illi non noceat. Nocte in aquis, die in humo quiescit, ova in terra fovet, masculus et femina incubandi vices servant. Hunc serra ventrem desecans interimit.

Lupum aviditas appellavit piscem ingeniosum in captura. Denique circumdatus reti fertur arenas arare cauda, atque ita absconditus transire rete.

Mullus vocatus eo quod sit mollis atque tener, cujus cibo tradunt libidinem inhiberi, oculorum aciem hebetari. Homines vero, qui his saepe pasti sunt, piscem olent. Mullus in vino necatus, iis qui inde biberint, aut ipsum comederint, taedium vini generat.

[Col. 0106B] Mugilis nomen habet, quod sit multum agilis; nam, ut dispositas senserit piscatorum insidias, confestim retrorsum rediens ita transilit rete, ut volare piscem credas.

Innumera igitur genera piscium, et innumeri usus eorum. Alii ova generant, ut varii majores, quos vocant tructas, et aquis fovenda committunt; aqua vero generat et creat, et adhuc mandati illius legis perpetuae munus exsequitur, tanquam blanda mater animantium.

Alii vivos fetus edunt de suo corpore, ut cete ingentia, delphines et phocae, aliaque caetera hujusmodi, quae cum edunt partus, si quid insidiarum forte, terrorisque praesenserint circa catulos suos unquam moliri, quo tueantur eos, vel tenerae aetatis [Col. 0106C] materno affectu pavorem comprimant, aperire ora exteriora, et partus suos dentibus suspendere, internoque recipere corpore, et genitali feruntur alvo abscondere. Quis humanus affectus hanc pietatem piscium possit imitari? Oscula eorum nobis satietati sunt, illis non satis est aperire viscera, natosque recipere, et revocare integros, atque iterum fetus suo calore animare, et spiritu adolere suo, duosque in corpus unum immittere, donec aut ad securitatem deferant, aut corporis sui objectu natos suos defendant a periculis. Quis haec videns non tantae pietati piscium cedat? quis non miretur et stupeat ut servet natura in piscibus quod non servat in hominibus? Pleraeque suspicione novercalis odii appetitae suos occiderunt filios; aliae in fame, ut legimus, [Col. 0106D] partus proprios comederunt, et humanis pignoribus mater sepulcrum facta est. Piscium autem proli uterus parentis sicut murus, vallo quodam maternorum viscerum pignora inoffensa conservat. Diversa igitur piscium genera diversos usus habent. Alii ova generant; alii vivos et formatos generant fetus, et qui ova generant, non nidos texunt ut aves, non per diuturnum fetus laborem induunt, non cum molestia sui nutriunt. Decidit ovum, quod aqua quodam gremio suae naturae quasi nutrix blanda suscipit, et animal celeri fotu reddit. Continuo enim tactu parentis animatum ovum quod decidit, et piscis exit.

Deinde quam pura et inviolata successio, ut nullus alteri, sed generi suo misceretur; nesciunt enim [Col. 0107A] alienorum piscium adulterina contagia, sicut ea animalia, quae coeunt, ut equorum et asinorum, quae inter se diversa genera magna hominum cura perpetrant, vel rursus cum equi et asinae insimul miscentur, quae sunt vere adulteria naturae. Nam utique majus est flagitium quod in naturae colluvione committitur, quam quod in personae injuria. Et tu, o homo, ista procuras, interpres adulterii jumentalis? Et illud animal caeteris pretiosus putas, quod est adulterinum, quam quod naturae lege inventum est. Ipse genera aliena confundis, diversaque misces animalia, et ad vetitos coitus plerumque cogis invita, et hoc industriam vocas, quia hoc de hominibus facere non potes, ut diversa generis commistio fetum possit excludere. Tollis tamen homini quod [Col. 0107B] natus est, et virum de viro exuis, abscissaque corporis parte sexum necas, spadonem efficis, ut quod natura negavit, hominum impleat audacia. Quam bona autem mater sit aqua, hinc considera. Tu homo, docuisti abdicationes patrum in filios, separationes, odia et offensas; disce quae sit parentis vicissitudo. Vivere pisces sine aqua nequeunt, nec a suae parentis consortio separari, nec a suae alterius [altricis] munere discerni, et fit hoc natura quadam ut separati moriantur illico.

Quid autem de densitate dentium dicam? Non enim ut oves et boves ex una duntaxat parte dentes habent, sed utraque pars armata est dentibus; quia enim in aqua sunt, et si diutius cibum versarent, et non cito transmitterent, aquarum colluvione eorum [Col. 0107C] esca de dentibus posset auferri, et dilui, ideo densos et acutos habent dentes, ut cito incidant atque consumant cibum, et sine mora et dilatione transmittant. Denique non ruminant; solus tamen scarus ruminare perhibetur ab iis, quibus aut eventus, aut usus fuit, aut studium talia comprehendere.

Sane nec ipsi pisces potentiorum evasere violentiam, nam avaritiae potentiorum subjecti ubique inferiores sunt; quo enim quisque infirmior, eo citius raptorum praedae patet. Et plerique quidem herbis pascuntur, ac minutis vermibus. Sunt autem qui invicem se devorant, ut a sua carne pascantur. Minor apud illos cibus majoris est, et rursus ipse major a validiore invaditur, et praedator alieni fit esca [Col. 0107D] alterius. Itaque usu venit ut, cum ipse alium devoraverit, ab altero devoretur, et in unum ventrem uterque conveniat cum devoratore proprio devoratus, sicque simul in uno viscere praedae vindictaeque consortium. Et ipsius sponte forte assentiens invidia est, sicut et nobis. Non enim ex natura coepit, sed ex avaritia, aut quia ad usus hominum dati sunt in signum, ut in his nostrorum morum vitia videremus, et eorum caveremus exemplis ne quis peccator inferiorem invaderet, daturus in se potentiori exemplum injuriae. Itaque qui alium laedit, sibi laqueum parat in quem ipse incidat. Et tu piscis es, qui viscera invadis aliena, qui demergis infirmum, qui cadentem persequeris usque in profundum. Cave ne, dum illum persequeris, incidas ipse in validiorem, [Col. 0108A] et deducat te in alienas insidias, qui tuas vitat, priusquam tuam exspectat aerumnam, qui te persequente ipsam reformidabat.

Scarus quidam piscis dictus, eo quod solus escam ruminare perhibetur, si quidem alii pisces non ruminant. Tradunt autem hunc ingeniosum esse; namque inclusum nassis, non illinc prima fronte erumpere, nec infestis viminibus caput inserere, sed crebris, nunc dentium, nunc caudae laxare fores ictibus atque ita retrorsum redire, quem luctatum ipsius si forte alius scarus videat, apprehensa mordicus cauda adjuvat nisus erumpentis.

Echineis parvus et semipedalis pisciculus nomen habet quod navem adhaerendo teneat, et remoretur, [Col. 0108B] a verbo ἔχω echo, quod est habeo, aut ἔχομαι echomae, quod est haereo, et nomine ναῦς nays, quod est navis. Nam licet ruant venti, saeviantque procellae, navis tamen quasi radicata in mari stare videtur, nec retinendo hoc facit, sed quasi terrae adhaerendo. Hunc Latini remoram appellant, quod cogat stare navigia.

Anguillae similitudo anguis nomen dedit. Origo ejus ex limo et rore coelesti. Unde et quando capitur, ita lubrica est ut quanto fortius premitur manu nuda, tanto citius elabatur. Ferunt autem Orientis fluvium Gangem anguillas trigenum pedum gignere. Anguillae vino necatae, qui vinum biberint, taedium vini habent.

Muraenam Graeci μύραιναν myraenam vocant, eo [Col. 0108C] quod complicet se in circulos. Hanc feminini sexus tantum esse tradunt, et concipere a serpente; ob id a piscatoribus tanquam sibilo serpentis evocatur, et capitur; ictu autem fustis difficulter interimitur; ferula protinus. Habere animam in cauda certum est; nam capite percusso vix eam interimi dicunt, cauda statim exanimari.

Polypus, id est multipes, plurimos enim pedes habet; iste ingeniosus hamum appetit; et brachiis complexum, non morsu, non prius dimittit quam escam circumroserit.

Torpedo vocata, eo quod corpus torpescere faciat; si eam quisquam viventem tangat, etiam procul, et a longinquo, vel si hasta, vel virga tangatur, [Col. 0108D] quamvis pervalidos lacertos habeat, torpescere faciat quemlibet, et pedes robustissimi viri ad cursum ligabit. Tanta est enim vis ejus ut etiam aura corporis sui afficiat membra.

Cancer, animal gradiens in transversum, has cibi gratia praestigias struit; nam et ipse ostreo delectatur, et carnis ejus epulum quaerit, sed appetens cibum prospicit et periculum. Haec enim venatio difficilis est et periculosa. Difficilis est, quia testis validioribus esca interior includitur; nam velut muris quibusdam mollitiem carnis praecepti regalis interpres natura munivit, quam medio testarum quodam sinu concavo nutrit ac fovet, et quasi in quamdam vallem diffundit, et ideo cassa sunt omnia cancri tentamenta, quia aperire clausum ostreum nulla vi [Col. 0109A] potest. Et periculosa est, si chelam ejus includit. Unde ad argumenta confugit, et insidias nova fraude molitur. Itaque quia omnia animantium genera aliqua delectatione, licet sint diversa, mulcentur, explorat si quando ostreum in locis remotis ab omni vento scilicet contra radios solis receptaculum illud aperiat, et suarum reseret claustra testarum, ut libero aere visceris sui voluptatem quamdam capiat, et tunc cancer clanculo calculum, id est lapillum immittens impedit conclusionem ostrei, et sic chelas apertum immittens interna ostrei viscera depascitur. Sic etiam homines vitiosi, cancri more in alienae rei usum fraude circumscriptionis irrepunt, et infirmitatem propriae virtutis astu quodam suffulciunt, fratri dolum nectunt, et alterius pascuntur [Col. 0109B] aerumnis. Tu autem propriis esto contentus, et aliena te damna non pascant. Bonus cibus est simplicitas innocentiae sua bona habens, insidiari nescit alienis, nec avaritiae fetibus inardescit, cui lucrum omne iniquum ad virtutem dispendium est, ad cupiditatem incendium, et ideo beata est si bona sua noverit, cum virtus paupertatis omnibus sit praeferenda thesauris. Nonne melius est exiguum quid cum Dei timore et amore, quam thesaurus magnus sine ejusdem timore et amore? Melior est enim hospitalitas in oleribus cum gratia, quam vitulorum pinguium cum discordia praeparatio. Utamur ergo ingenio ad quaerendam gratiam, et salutem tuendam, non ad alienam circumscribendam innocentiam. Licet tamen nobis uti exemplis sumptis a maritimis [Col. 0109C] ad profectum nostrae salutis, non ad alienae periculum.

Echinus animal exiguum, vile, ac despicabile maritimum; plerumque index futurae tempestatis, aut tranquillitatis nuntius solet esse navigantibus. Denique cum procellam ventorum senserit, calculum validum arripit, eumque velut saburram vehit, et tanquam anchoram trahit, ne excutiatur fluctibus, itaque non suis se librat viribus, sed alieno stabilit et regit pondere. Quo indicio nautae velut signum futurae perturbationis capessunt, et sibi praetiment, ne eos imperitos turbo improvisus inveniat. Quis mathematicus, quis astrologus, quisve Chaldaeus potest siderum cursus, coeli motus, et signa sic comprehendere? [Col. 0109D] Quo ingenio ista colligit? Quo doctore percipit? Quis ei fuit tanti interpres augurii? Saepe homines confusionem aeris vident, et saepe falluntur, quod plerumque ea sine tempestate discutiatur. Echinus non fallitur. Echinum sua nequaquam signa praetereunt. Unde exiguo animali tanta praescientia ut futura praenuntiet? Quocirca majus in eo nihil est quam tantam habere prudentiam. Crede quod per indulgentiam Dei omnium rerum Domini, hujus praescientiae accepit munus. Etenim si fenum Deus sic vestit, sic pascit volatilia, si parat corvis escam (pulli enim eorum clamant ad Dominum), et si mulieribus dedit texturae sapientiam, si araneam quae tam subtiliter ac docte laxos casses suspendit in foribus, sapientiae non reliquit immunem; si ipse [Col. 0110A] virtutem equo dedit, et solvit de cervice ejus formidinem ut ex campis occurrens regibus arrideat, odoretur bellum eminus, excitetur sono tubae, si haec irrationabilia, et alia insensibilia, ut fenum et lilia replevit suae dispositione sapientiae, quid dubitamus quin etiam in echinum contulerit gratiam praescientiae? Nihil inexploratum, nihil dissimulatum reliquit. Omnia videt, qui pascit omnia, omnia replet sapientia, qui omnia fecit in sapientia, ut scriptum est (Psal. CIII) , et ideo si echinum dono visitationis suae non praetermisit, si eum considerat, et futurorum informat indiciis, te non considerat? Imo vero considerat, sicut testatur ejus divina sapientia dicens: Si respicit volatilia, si pascit illa, nonne vos pluris estis illis? Si fenum quod hodie est, [Col. 0110B] et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit, quanto magis vos minimae fidei? (Matth. VI.)

Conchae et cochleae ex hac causa sunt vocatae, quod deficiente luna cavantur, omnium enim clausorum animalium maris atque concharum, incremento lunae membra turgescunt, defectu lunae evacuantur. Luna enim cum in augmento fuerit, auget humorem, cum vero in defectu fuerit; minuuntur humores. Hoc enim physici dicunt. Concha autem primae impositionis nomen est, inde per derivationem cochlea quasi conchula. Concharum genera multa sunt, inter quas et margaritiferae sunt, quae cocaeloae dicuntur, in quorum carne pretiosus lapillus cui unioni nomen, solidatur; de quibus tradunt ii qui de animantium naturis scripserunt, quod nocturno [Col. 0110C] tempore littora petant, et ex coelesti rore margaritas concipiant, unde et cocaeloae quasi concipientes e coelo nominantur.

Murex cochlea est maris dicta ab acumine et asperitate, quae alio nomine conchylium nominatur, propterea quod circumcisa ferro, lacrymas purpurei coloris emittit, ex quibus purpura tingitur. Et inde ostrum appellatur, quod haec tinctura ex testae humore elicitur.

Cancros vocari volunt, quia conchae sunt crura habentes, inimica ostreis animalia; nam carnibus eorum vivunt. Animal est, ut jam dixi, raro ingenio; nam validam ostreae testam aperire non potens, explorat quando ostrea testarum claustra aperiat, [Col. 0110D] tuncque latenter lapillum injicit, atque impedita conclusione ostreae carnes erodit. Duo autem sunt genera cancrorum, fluviales et maritimi. Ostrea dicta est a testa, qua mollities ejus munitur. Graeci enim testam, ὅστρακον ostracon dicunt.

Musculi sunt cochleae, a quorum lacte concipiunt ostreae, et dicti musculi, quasi masculi. Testudo piscis dictus eo quod tegmine testae sit adopertus in modum camerae. Testudinum quatuor sunt genera, terrestres, maritimae, lutariae, id est coeno et palude viventes, quartum genus fluviales, quae in dulci aqua vivunt. Tradunt aliqui (quod incredibile est) ire tardius navigia pedem testudinis dextrum vehentia. Ranae a garrulitate, eo quod circa genitales strepunt paludes, et sonos vocis importunis clamoribus [Col. 0111A] reddunt. Ex quibus quaedam aquaticae dicuntur, quaedam palustres, quaedam rubetae, ob id quod in rubis et vepribus vivunt, caeteris grandiores. Aliae calamitae vocantur, quoniam inter arundines fruticesque vivunt; minimae omnium, et viridissimae, mutae, et sine voce sunt. Agredulae sunt ranae parvulae in sicco vel in agris morantes, unde et sic vocantur. Negant quidam canes latrare, quibus in offa rana viva fuerit data.

Animalium omnium in aquis viventium nomina centum quadraginta quatuor Plinius ait, quae sunt in generibus belluarum, serpentum communium terrae et aquae, cancrorum, concharum, peloridum, solearum, lacertorum, loliginum, et his similium.

CAP. LVI. De arboribus.

[Col. 0111B] Arborum nomen a robore quidam derivatum putant, sicut herbarum ab haerendo creditur, eo quod terris suis radicibus adhaereant. Utraque autem ideo sibi pene similia sunt, quia ex uno alterum gignitur. Nam dum sementem in terram jeceris, prius herba oritur, deinde confota surgit in arborem, et intra parvum tempus quod herbam videras, arbustum suspicis. Arbustum arbor est novella et tenera in qua insertio fieri potest, aut arbor cui vitis maritatur et inhaeret; unde dicitur arbustum quasi arboris hasta. Alii arbustum locum in quo arbores sunt volunt accipere, sicut et saliceta, et vireta, ubi salices, et virgultae novellae, et virentes sunt. Frutex minor arbore juste appellatur, quod fronde terram [Col. 0111C] tegat. Nemus vox Graeca est a nemo νέμος, id est pasco quod in eo greges pascantur, estque voluptatis causa comparatum. Alii quasi Latinum sit a nemine, aut numinibus nuncupatum volunt, quia pagani ibi idolis suis sacrificabant. Lucus est densitas arborum solo lucem detrahens, per antiphrasin, eo quod non luceat, sive a luce quod in eo lucebant funalia, vel cerei propter nemorum tenebras. Saltus est densitas arborum alta vocata hoc nomine eo quod exsiliat in altum, et in sublime consurgat, vel quod ibi ferae et pecora interdum saliant. Insitio dicitur cum fisso trunco surculus fecundae arboris sterili inseritur. Plantae sunt raptae de arboribus. Plantaria autem quae ex seminibus nata sunt cum racidibus, et a terra propria transferuntur. Radix appellatur quod [Col. 0111D] quasi radiis quibusdam fixa terris, in profunda demergitur. Nam physici dicunt parem esse altitudinem radicum et quarumdam arborum. Truncus est stipes, et status arboris insistens radici. Corticem veteres corucem vocabant. Dicitur autem cortex, quod corio lignum tegat. Liber est pars corticis interior, dictus a liberato cortice, id est ablato; est enim medium quiddam inter lignum et corticem. Rami sunt qui de trunco manant, sicut a ramis aut radice surculi. Surculi sunt a praecisione serrae nuncupati. Virgultum est quod de radice pullulat, ramus, qui de ipso arboris robore, virga quae de ramis. Proprie autem virgultum appellatur quod ad radicem arboris nascitur, et quasi inutile ab agricolis amputatur, et hinc dictum virgultum, quod ex [Col. 0112A] virga tollitur. Virga autem a vi vel a virtute dicitur, quia vim habet in se multam, vel a viriditate, vel quia pacis indicium est, quod vim urgeat: unde virga quae dicitur caduceum, utuntur magi ad placandos serpentes inter se, et idcirco in ea hos sustinent alligatos; hac etiam philosophi, reges, nuntii, magistri, ac legati utuntur. Flagella dicuntur summae arborum partes, ab eo quod crebros ventorum flatus sustinent. Cimas et cimata vocant herbarum summitates quasi comas. Folia φῦλλα Graece dicuntur. Unde est ad nos per derivationem translatum. Flores nominati quod cito defluant de arboribus, quasi fluores, quod cito solvantur. In his duplex gratia, coloris et odoris. Austro enim flores solvuntur, zephyro fiunt. Germen dicimus surculum praegnantem, [Col. 0112B] a generando unde et germinatio. Fructus nomen accepit a frumine, id est eminente gutturis parte, quo vescimur; unde et fruges. Fructus proprie dicuntur agrorum et arborum, quibus utimur; in animalibus vero abusive et translative fructum vocant. Poma dicta ab opimo, id est a copiae ubertate. Matura dicuntur, quod apta sint ad manducandum; sic et immatura, quia priusquam matura fiant, dura sunt ad manducandum. Sunt autem poma quaecunque principalem fructum nucleo non includunt. Ligna secundum Varronem dicta sunt quod leguntur ad ignem construendum, secundum quosdam autem quia accensa convertuntur in lumen. Unde et lychnus lucerna dicitur, et elychnium quod in ea ardens lumen praebet. Torris lignum [Col. 0112C] adustum, quem vulgus titionem vocat, foce semiustum et exstinctum. Quisquiliae sunt stipulae immistae surculis ac foliis aridis; sunt autem purgamenta terrarum.

Palma dicta, quia manus victricis ordinatus est, vel quod oppansis est ramis in modum palmae hominis. Est enim arbor insigne victoriae, proceroque ac decoro virgulto, diuturnisque vestita frondibus, et folia sua sine ulla successione servans; hanc Graeci phoenicem dicunt, quod diu duret, ex similitudine avis illius Arabiae, quae multis annis vivere perhibetur, fructus autem ejus dactyli a digitorum similitudine nuncupati sunt.

Laurus, a verbo laudo, laudus dicta. Hac enim cum laudibus victorum capita coronabantur. Apud [Col. 0112D] antiquos autem laudus nominabatur, postea d littera sublata, et r subrogata, dicta est laurus, ut in auriculis, quae initio audiculae dictae sunt, et medidies, quae nunc meridies dicitur. Hanc arborem Graeci daphnem vocant eo quod nunquam deponat viriditatem, propter quod illa victores prius coronabantur. Sola quoque haec arbor vulgo fulminari minime creditur. Malus a Graecis dicta, eo quod fructus ejus sit omnium pomorum rotundissimus, Unde et haec sunt vera mala, quae vehementer rotunda sunt. Alii mala quod Graecis mela dicuntur, alii a dulcedine appellari aiunt, quod ejus fructus mellis saporem habeat, vel quod in melle serventur. Malum punicum dicitur, quod ex Punica regione sit [Col. 0113A] genus ejus translatum. Idem est malum granatum, eo quod intra rotunditatem corticis granorum contineat multitudinem. Ficus Latine a fecunditate vocatur. Feracior est enim arboribus caeteris. Nam ter quaterque per singulos annos generat fructum, atque altero maturescente, alter oboritur, hinc et caricae a copia nominatae. Ficus Aegyptia fecundior fertur, cujus lignum in aquam missum, continuo mergitur, et cum in limo aliquandiu jacuerit, deinde in superficiem sustollitur, versa vice naturae, quoniam madefactum debuit humoris pondere residere. A senibus in cibo saepius sumptae ficus rugas eorum feruntur distendere. Tauros quoque ferocissimos ad fici arborem alligatos mansuescere dicunt. Morus a Graecis vocata, quam Latini appellant rubum, eo [Col. 0113B] quod fructus ejus vel virgultum rubet. Est enim morus silvestris fructum afferens, quod in deserto pastorum fames ac penuria confovetur - hujus folia superjactata serpenti, feruntur interimere eum. Sycomorus, sicut et morus, Graeca nomina sunt. Dicta autem sycomorus, ficus fatua, quia αῦκον Graece dicitur ficus et μωρός fatuus, dicitur etiam marisca a Latinis et celsa ab altitudine, quia non est brevis ut caeterae. Nux appellata, quod umbra vel stillicidium foliorum ejus proximis arboribus noceat. Hanc alio nomine Latini juglandem vocant, quasi Jovis glandem. Fuit enim haec arbor consecrata Jovi. Cujus pomum tantum vim habet ut missum inter suspectos herbarum vel fungorum cibos quidquid in eis virulentum est, exsugat, rapiat, atque [Col. 0113C] exstinguat. Nuces autem generaliter dicuntur omnia poma corio duriori tecta, ut pineae, nuces avellanae, glandes, castaneae, amygdala. Hinc nuclei dicti, quod sint duro corio tecti. At contra omnia poma mollia, mala dicta sunt, sed cum adjectione terrarum in quibus antea nata sunt, ut persica, punica, matiana, etc. Amygdala ἀμίγδαλον Graecum nomen est, quod Latine longa nux vocatur. Cunctis autem arboribus prius se flore vestit, et ad ferenda poma arbusta sequentia praevenit. Castaneam Latini a Graeco appellant vocabulo; hanc enim Graeci κάστανον castanon vocant. Quidam a castrando dictam putant, eo quod fructus ejus gemini in modum testiculorum intra folliculum sunt reconditi, qui dum ejiciuntur, quasi castrantur; haec arbor semel, ut excisa [Col. 0113D] fuerit, tanquam silva expullulare consuevit. Hex arbor grandifera ab electo vocata. Hujus enim arboris fructum homines primum ad victum sibi elegerunt. Unde et poeta:

Mortales cuncti ructabant gutture glandem.

Prius enim quam frumenti usus esset, antiqui homines glande vixerunt. Phagus et esculus arbores glandiferae ideo vocatae creduntur quod eorum fructibus olim homines vixerunt, cibumque sumpserunt. Nam aesculus ab esca dicta. Phagus vero a Graeco vocabulum traxit; φάγειν enim Graece comedere dicitur Latine. Xylicon quam Latini corrupte siliquam vocant, ideo tale nomen a Graecis accepit, quod ejus fructus sit dulcis. Ξύλον xylon quippe Graecis [Col. 0114A] dicitur lignum, et γλυκύς glykis dulcis, hujus arboris pomo succus expressus acatia a Graecis dicitur, Pistatia arbor dicta, quod cortex pomi ejus nardi pistici odorem referat. Pinus arbor picea ab acumine foliorum dicta, pinnum enim antiqui nominabant acutum. Pinum autem aliam pitin, aliam peucen vocant, quam nos piceam dicimus eo quod desudet picem. In Germaniae autem insulis hujus arboris lacryma electrum gignit. Gutta enim defluens rigore vel tepore in soliditatem durescit, et gemma fit, de qualitate sua nomen accipiens, id est succinum, eo quod succus sit arboris. Pinus creditur prodesse cunctis, quae sub ea servantur, sicut nux nocere omnibus. Abies dicta, quod prae caeteris arboribus longe eat, et in excelsum praeemineat, [Col. 0114B] cujus natura expers est terreni humoris, ac proinde habilis atque levis habetur. Hanc quidam gallicam vocant, propter candorem. Est autem sine nodo. Cedrus est quae etiam Graece κέδρος cedros vocatur, cujus folia cypressi similitudinem habent; lignum vero jucundi odoris est, et diu durans, nec a tinea unquam exterminatur, unde et in templis propter diuturnitatem ex hoc ligno lacunaria fiunt. Hujus ligni resina cedria dicitur, quae in conservandis adeo est utilis, ut perliniti ex ea nec tineas patiantur, nec tempore consenescant, Cypressus Graece κυπρίασσος a pueri nomine dicitur, quod caput ejus a rotunditate in cacumen erigitur; unde et eonos vocatur alta rotunditas. Hinc et fructus ejus conus, quia rotunditas ejus talis est ut conum imitetur, [Col. 0114C] unde et coniferae cyparissi dicuntur. Hujusmodi lignum cedro pene proximam habet virtutem, templorum quoque trabibus aptum, impenetrabili soliditate nunquam oneri cedit, sed ea qua in principio fuerit firmitate perseverat. Antiqui cypressi ramos prope rogum constituere solebant, ut odorem cadaverum dum urerentur, opprimerent jucunditate odoris illius.

Juniperus Graece ἄρκευθος dicta putatur, quibusdam Latine, quasi junipyrus, id est juvans. Pyr sive quod ab amplo in angustum finiat, ut ignis, sive quod conceptum diu teneat ignem, adeo ut si prunae ex ejus cinere coopertae sint, usque ad annum perveniant. Pyr [ πυρ ] enim apud Graecos ignis est.

[Col. 0114D] Platanus a latitudine foliorum dicta, vel quod ipsa arbor patula sit et ampla, nam platos [ πλάτος ] Graeci latum vocant. Expressit hujus arboris Scriptura nomen et formam, dicens: Quasi platanus dilatata sum in plateis [exaltata sum juxta aquam]. Est autem tenerrimis foliis ac mollibus.

Quercus sive querna dicta quod ea soliti erant dii gentium quaerentibus responsa dare, arbor multum annosa sicut legitur de quercu Mambre, sub qua habitavit Abraham, quae fertur usque ad Constantini regis imperium per multa saecula perdurasse; fructus foliorum ejus galla vocatur, et ramorum glans aut glandula.

Fraxinus vocari fertur, quod magis inter aspera [Col. 0115A] loca montana et fragrosa nascatur: de qua Ovidius:

. . . et fraxinus utilis hastis.

Alnus vocatur, quod amne alatur, proxima enim aquae nascitur, nec facile extra undas vivit; haec est tenera et mollis, quia in humecto loco nutritur. Ulmus nomen accepit, quod in uliginosis locis et humidis melius proficit; nam in montanis et asperis locis minus laeta est.

Populus dicta quod ex ea multitudo frondium et surculorum nascatur. Differt tamen a poly et a populo pro gente in primae syllabae quantitate. Ejus genus duplex est, nam altera est alba, altera est nigra. Alba est populus dicta, quod folia ejus una parte sint alba, altera viridia; haec ergo bicoloi [Col. 0115B] habet quasi diei et noctis notas, quae tempora ortu solis, occasuque constant. Generant etiam resinam et electrum circa Eridanum fluvium, vel, ut alii memorant, in finibus Syriae. Salix dicta, quod celeriter saliat, hoc est velociter crescat, arbor lenta vitibus habilis vinciendis. Cujus seminis hanc esse naturam dicunt, ut si quis illud in poculo hauserit, liberis careat, sed et feminas infecundas efficit. Populus autem, et salix, et tilia mollis materiae sunt et ad insculpturam aptae. Vimen vocatur ex eo quod vim multam vigoris seu viroris habeat. Natura enim ejus talis est, ut etiam si arefacta abluatur, virescat, deinde excisa, atque in humo fixa, radicibus sese in humum ipsa demergat. Buxus Graecum nomen est, ex parte a Latinis corruptum. [Col. 0115C] Byxos enim appellatur a Graecis arbor virens, et levitate materiae elementorum apicibus apta, unde et Scriptura: Scribe in buxo (Isa. XXX) .

CAP. LVII. De margaritarum inventione, et procreatione, de qua etiam lib. II, cap. 35.

Artifices, qui margaritas quaerunt, per agathan seu achaten lapidem inveniunt. Alligant enim agathan lapidem ad funiculum urinatoris, et submittunt in mare et veniens agathos lapis ad margaritam, statim urinatores assequentes ad funiculum, inveniunt margaritam. Quomodo autem nascatur margarita, pronuntiabo. Est lapis vel piscis qui vocatur conchus, et venit ad littus maris per matutinum antelucanum et aperit os suum, et deglutit rorem coelestem, et radium solis, et quae sursum sunt, siderum, [Col. 0115D] sicque nascitur margarita de superioribus astris. Sic ergo agathes est Joannes Baptista. Joannes enim iste ostendit nobis intelligibilem margaritam Dominum nostrum Jesum Christum dicens: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Mare autem praesens saeculum designat; urinatores illorum, qui sursum sunt, comitatem sanctorum signant, qui vero deorsum peccatores.

De lapidibus igniferis vide lib. II, cap. 19.

CAP. LVIII. De duodecim lapidibus pretiosis.

Jaspis primus ponitur in fundamento domus Domini, qui talem habet naturam, virentis coloris est. Qui super se eum habuerit, nulla phantasmata timet, significatque eos qui fidem Dei tenent, et [Col. 0116A] nunquam arescunt ab ea sed semper virent in ea, nec fallacias diaboli timent, qui tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret, cui resistite fortes in fide (I Petr. V) .

Secundus sapphirus ponitur, qui est aerii coloris, imo talem habet colorem, qualem habet coelum cum est serenum, et significat illos, qui in terra adhuc positi, intendunt coelestibus, et cuncta terrena despiciunt, quasi non sint in terra, et hi possunt dicere cum Apostolo: Nostra conversatio in coelis est (Philipp. III) .

Tertius est calcedonius [catchedonius] hic quandiu in domo est, non lucet, foris ad apertum lucet, volentibus eum insculpere contra stat. Calefactus radio solis vel fricatu digitorum trahit ad se paleas. [Col. 0116B] Hoc lapide demonstrantur ii qui bona sua celant et sua opera faciunt in abscondito, jejunium scilicet et eleemosynas, et preces suas, et nolunt videri ab hominibus, sicut Deus praecepit. Tu autem cum jejunas (Matth. VI) , etc. Et iterum: Cum facis eleemosynam, nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua (ibid.) . Et iterum: Cum oraveris intra cubiculum tuum (ibid.) . Sed cum magister eorum, id est episcopus aut abbas jubet eos foras exire, tunc apparet bonitas, et lucent, velint nolint. Et si quis vult eis adulari, et quasi eos insculpere vel pingere, non recipiunt eorum laudem et vanam gloriam, sed duriter contra stant, nec concedunt eis, ut Salomon admonet dicens: Fili, si te lactaverint, id est laudaverint peccatores, ne acquiescas eis (Prov. I) . Et isti tales [Col. 0116C] afflati radiis veri solis, id est Christi, vel digitis, id est Spiritus sancti donis quasi contracti et calefacti verbo suae praedicationis, et exemplo suae bonitatis paleas, id est peccatores attrahunt ad se, et sibi consociant.

Quartus est smaragdus. Hujus natura talis est. Magnae viriditatis est, ita ut totas herbas, et tota folia arborum, et cunctas gemmas vincat sua viriditate. Nascitur in Scythia, terra scilicet inhabitabili prae frigore, nec ibi habitant nisi gryphes, quae sunt partim ferae terrestres, partim volucres, et sunt quatuor pedes habentes, et sunt similes leonibus corpore et capite et pedibus, et alis aquilis, et terra illa nimium est oppleta talibus gemmis, et isti gryphes [Col. 0116D] servant eas, ita ut nulla gens possit eas capere, nisi Arimaspi, gens quae non habet nisi unum oculum in fronte, et isti pugnant cum gryphibus pro his gemmis; nam gryphes, qui servant eas, volunt eis auferre cum illi accipiunt, et per illos Arimaspos habemus nos illas. Haec gemma significat illos qui fide nitentes, et plus aliis virides, superant per ipsam infideles, qui sunt semper ut gryphes frigidi a charitate et bonitate, quoniam eam non habent, et qui eam habent malefaciunt eis. Gryphes, qui servant eas, significant diabolos, qui pretiosam margaritam fidei invident hominibus, qui volunt eam habere, et volunt eis auferre, non ideo quod sibi prosit, sed nolunt ut ipsi quibus prosit habeant. Qui recte vocantur gryphes quasi terrestres ferae et volucres, quia [Col. 0117A] sunt ut ferae terrestres, dejecti in infernum pro meritis suis, et volantes per superbiam, sunt quasi alites. Contra hos dimicant monoculi, id est illi qui non ambulant duabus viis, nec habent duplex cor, nec duplicem voluntatem, nec duobus serviunt dominis, sed habent semper unam bonam intentionem ad Dominum, et fidem Dei firmiter contra omnes tenent, et defendunt gratiam fidei, quam gryphes, id est diaboli volunt eis auferre, sed superant illos Dei auxilio.

Quintus est sardonyx. Huic sunt tres colores, fuscus et subniger in imo, in medio candidus desuper rubens. Huic lapidi comparantur homines, qui in corpore suo sustinent flagella et poenas passionis pro amore Christi, intus in animo candidi, et [Col. 0117B] sine fictione puri, sed tamen sibi ipsis despecti sunt, et sibi videntur quasi peccatores, et dicunt cum Propheta: Ego sum vermis, et non homo (Psal. XXI) .

Sextus est sardus, qui unicolor est, quasi sanguis. Et significat martyres, qui pro Christi amore suum fuderunt sanguinem. David: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV) .

Septimus est chrysolithus, qui fulget quasi aurum et emittit ex se scintillas ardentes. Per quem significantur illi qui intelligunt divinam Scripturam, et hoc quod intelligunt, aliis demonstrant opere et sermone, et quasi scintillas boni operis et verbi jactant de se, quibus alii illuminantur et accenduntur, nec abscondunt Deum in terra, nec sub modio [Col. 0117C] lucernam ponunt, sed in aperto, ut luceat omnibus qui in domo Dei sunt (Matth. V) , facientes, juxta quod praecepit Dominus: Luceat lux vestra coram hominibus (ibid.) .

Octavus beryllus qui lucet quasi aqua sole percussa, et dicitur calefacere manus tenentis, qui significat homines illuminatos gratia coelesti, et astutos in scientia saeculari, qui calefaciunt eos qui secum conversantur, igne divini amoris, et exemplo bonae conversationis, quasi beryllus manum tenentis; habet etiam duos colores, viridem, et pallentem, per quos illorum vita signatur, qui coelestium contemplatione sunt virides, et terrenae administrationis actione pallentes.

Nonus est topazius. Is lapis raro invenitur, eoque [Col. 0117D] carior et pretiosior quo rarior. Et habet duos colores principales, unum purissimum quasi aurum, alterum quasi coelum cum est serenum, et superat claritatem omnium gemmarum, nec ulla res pulchrior est ad videndum, et si qui velint eum polire obscuratur, si per se relinquitur, clarior est. Hunc diligunt reges super omnes gemmas et super omnes divitias. Hic significat eos qui examinati et purgati cupiditate et sordibus hujus saeculi sunt, ut aurum purum, et intendunt claritati coelestis vitae. Et qui hanc virtutem habent, et praefatam amant vitam, sunt clariores et puriores et Deo amabiliores aliis hominibus. Etiam ipsi reges saeculi venerantur et magnificant hanc vitam contemplativam. Dominus [Col. 0118A] enim proprio ore laudavit, ad Martham inquiens: Maria optimam partem elegit quae non auferetur ab ea (Luc. X) . Istos tales qui volunt ornare dignitate saeculi, quasi ornando viliores faciunt et minoris meriti. Legitur de beato Martino quod virtutes plures fecit antequam episcopus fuisset, sed episcopatu ornatus ne extolleretur pauciora signa faciens, non merita sed ornatum emisit. Aliter dici potest topatius lapis, qui omnium lapidum colores in se obtinet, unum vero suum; πᾶν enim Graece, Latine dicitur omne, qui significat sanctos omnium virtutibus refertos, et suam quosque propriam virtutem habentes.

Decimus est chrysopassus purpurei coloris, et interguttatus guttulis aureis. Hic significat eos qui [Col. 0118B] semper in tribulatione et laboribus passionum vitam suam ducunt, et eam tandem per martyrium finiunt, sicut fecerunt martyres. Dictus est sic, quia chrysos χρυστός aurum, et πάστω verbum spargo significat. Est alter lapis, chrysoprasus aureo et viridi colore mistus, quia πράσον prason significat porrum quod est viride.

Hyacinthus est undecimus, hic mutat colorem suum cum facie coeli. Si clarum est coelum, lucet, si obscurum, fit obscurus. Per hunc lapidem monstrantur ii qui se ita modificant, ut cum sapientibus sapientes sint, et perfecti et fortes, et tunc descendunt ad insipientes, et imperfectos, et infirmos, coaequando se illis, ut secundum modum audientium [Col. 0118C] et sapientibus sapienter loquantur, et minus sapientibus et infirmis humiliter sicut fecit Paulus, qui mutabat se secundum qualitates eorum quibus loquebatur, cum sapientibus et perfectis sapientiam dicens: Sapientiam loquimur inter perfectos (I Cor. II) . Ad minus perfectos dicebat: Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III) . Infirmis dicens: Quis infirmatur, et ego non infirmor? (II Cor. XI.) Ita se contemperabat omnibus, ut omnibus omnia esset, sicut dicit: Omnibus factus sum omnia, ut omnes facerem salvos (I Cor. IX) . Aliter hyacinthus, similis aquae radio solis percussae, sapientia repletos et veri solis radio perfusos designat.

Amethystus est duodecimus lapis; hic est rubens [Col. 0118D] tanquam rosa, flammulas quasdam de se fundens, et significat eos, qui inter tormenta passionis quae pro Deo sustinent, tanquam flammas charitatis habent, orantes pro eis qui se occidunt, et plus dolent de peccatis eorum qui occidunt quam de poena quam patiuntur. Et bene extremus ponitur, quia significat eos qui pro inimicis orant, nam virtus virtutum est orare pro se persequentibus, et paucos invenimus qui hoc faciant. Aliter amethystus tribus coloribus respergitur, purpureo, violaceo, et roseo. Per purpuram notantur sancti, qui coelestem habitum gerunt in terris; per violam, humilitas eorum cum odore bonae operationis; per rosam, charitas, quae tantum in illis viget, ut ad passionem perveniant. [Col. 0119A] Interpretatur autem quasi minime ebrius, quia α privativa est particula, et μεθυσθείς methysthis ebrius et μέθυ ebrietas, qui autem in charitate Dei et proximi vitam agunt, minime sunt ebrii vino voluptatum hujus saeculi.

CAP. LIX. De natura in communi, et de natura hominis rerum naturalium principis ultimo loco creati, et ultimo loco hic narrati.

Natura dicta eo quod aliquid nasci faciat. Gignendi enim et faciendi potens est. Hanc quidam Deum esse dicebant, a quo omnia creata sunt et existunt. Genus a gignendo dictum; cui quidam derivant nomen a terra, ex qua omnia gignuntur, γῆ enim, id est ge Graece, terra dicitur. Vita dicta propter vigorem, vel quod vim teneat nascendi atque crescendi, unde [Col. 0119B] et arbores vitam habere dicuntur, quia gignunt et crescunt.

Homo dictus quia ex humo est factus, sicut in Genesi dicitur. Creavit Deus hominem de limo terrae (Gen. II) . Abusive autem pronuntiatur ab utraque substantia totus homo, id est ex societate corporis et animae; nam proprie homo ab humo dicitur. Graeci autem hominem anthropon quasi controversum, ut habentem ramos deorsum, et radicem, id est os sursum appellaverunt, eo quod sursum spectet, sublevatus ab humo ad contemplationem sui artificis. Quod Ovidius poeta designat cum dicit:

Pronaque cum spectent animalia caetera terram.
Os homini sublime dedit, coelumque tueri
[Col. 0119C] Jussit, et erectos ad sidera tollere vultus.
(OVID. Met. l. II.)
Qui Deo erectus coelum aspicit, ut Deum quaerat, non ad terram intendat velut pecora quae natura prona et ventri obedientia finxit (SALUST. in prol. Catil).

Anima autem a ventis nomen accepit, eo quod ventus sit. Unde et Graece ventus anemos [ἀνεμος] dicitur, quod ore trahentes aerem, vivere videamur, sed apertissime falsum est, quia multo prius gignitur anima quam concipi ore possit aer, quia jam in genetricis utero vivit. Non est igitur aer anima, quod putaverunt quidam qui non potuerunt in corpoream ejus cogitare naturam. Spiritum idem quod [Col. 0119D] animam evangelistam pronuntiat, dicens: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam (Joan. X) . De hac enim Domini anima passionis tempore memoratus evangelista ita protulit, dicens: Inclinato capite tradidit spiritum (Joan. XIX) , et alius: Emisit sipiritum (Matth. XVII) . Et quid est spiritum tradere aut emittere, nisi animam ponere? Sed anima dicta est propter hoc quod vivit; dicitur autem spiritus vel spiritualis natura pro eo quod spiret in corpore. Item animus idem est quod anima, sed anima vitae est, animus consilii. Unde et dicunt philosophi etiam sine animo vitam manere, et sine mente animam durare. Unde et amentes vocant, nam mentem vocant ut sciat, animam ut velit; mens enim vocata quod emineat in anima vel quod meminit. [Col. 0120A] Unde et immemores amentes dicuntur. Quapropter non anima, sed quod excellit in anima, mens vocatur, tanquam caput ejus vel oculus. Unde et ipse homo secundum mentem imago Dei dicitur. Ita enim haec omnia adjuncta sunt animae, ut una res sit. Pro efficientiis enim causarum diversa nomina sortita est anima. Nam et memoria mens est, unde et immemores amentes. Dum ergo corpus vivificat anima est, dum vult animus, dum scit mens, dum recolit memoria, dum rectum judicat ratio est, dum spirat spiritus est, dum aliquid sentit sensus est. Nam inde animus sensus dicitur pro his quae sentit, unde et sententia nomen accepit.

Corpus dictum eo quod corruptum perit. Solubile enim atque mortale est, et aliquando solvendum. [Col. 0120B] Caro autem a carendo aut cadendo appellata, eo quod vita careat, est enim proprie mortuorum, aut quod in mortem cadat, unde et cadaver. Crementum enim semen est masculi, unde et animalium et hominum corpora concipiuntur, hinc et parentes creatores dicuntur. Caro autem pro corpore ex quatuor elementis compacta est. Nam terra in carne proprie dicta est, aer in anhelitu, humor in sanguine, ignis in calore vitali. Habent enim in nobis elementa suam quaeque partem, quae cuilibet redditur compage resoluta.

Sensus corporis quinque sunt, gustus, odoratus, auditus, visio, tactus. Ex quibus duo, id est duo eorum organa, aperiuntur et clauduntur, visus et gustus: duo semper patentes sunt, auditus et odoratus; [Col. 0120C] et quintus, id est tactus utrumque facit et neutrum. Sensus dicti, quia per eos anima subtilissime totum corpus agitat vigore sentiendi. Unde et praesentia nuncupantur, quod sint praesentibus, sicut prae oculis quae praesto sunt oculis. Visus est qui a philosophis humor vitreus appellatur. Visum autem quidam fieri asserunt aut externa aetherea luce, aut interno spiritu lucido, per tenues venas a cerebro venientes, atque penetratis tunicis in aerem exeuntes, et tunc commistione similis materiae visum dantes. Visus dictus quod vivacior sit caeteris sensibus ac praestantior sive velocior, ampliusque vigeat, quomodo et memoria inter caetera mentis officia. Vicinior enim est cerebro, unde omnia [Col. 0120D] manant, unde fit ut ea quae ad alios pertinent sensus, videre dicamus, veluti cum dicimus: Vide quomodo sonat, vide quomodo sapit, etc. Auditus appellatus quod voces audiat vel hauriat, hoc est aere verberato suscipiat sonos. Odoratus quasi aeris odore attactus, tacto enim naribus aere sentitur. Sic et olfactus, quod odoribus fiat. Gustus a gutture vel gustando dictus. Tactus eo quod pertractet et tangat, et per omnia membra vigorem sensus aspergat. Nam per tactum probamus quidquid caeteris sensibus judicare non possumus. Duo enim sunt genera tactus: nam aut extrinsecus venit quod feriat, aut intus in ipso corpore oritur. Unicuique enim sensui propria organa dantur. Nam quod videndum est, oculis capitur, quod audiendum, auribus: mollia [Col. 0121A] et dura tactu existimantur et judicantur, sapor gustu, odor naribus.

CAP. LX. De hominis membris ac partibus.

Prima pars corporis caput est, datumque est illi hoc nomen, eo quod sensus omnes et nervi inde initium capiant, unde ipsius animae quae consulit corpori, quodammodo personam gerit.

Vertex est suprema pars capitis, qua capilli revertuntur, id est deorsum dependent, ut nos a vertice montis descendimus.

Calvaria ab ossibus calvis dicta per defectionem, et neutraliter pronuntiatur.

Occipitium capitis pars posterior, quasi contra capitium, vel quod sit capitis retrorsum.

Capilli quasi capitis pilli, facti ut decorem praestent, [Col. 0121B] et cerebrum adversus frigus muniant atque a sole defendant. Pili autem dicti a pelle, de qua procedunt, sicut et pilum a pila dicitur, ubi pigmentum contunditur.

Caesaries a cedendo vocata, ideoque tantum virorum est. Virum enim tonsum esse decet.

Comae sunt proprie incisi capilli, et est Grecus sermo, nam comas Graeci, κόμας a secando vocant, unde et κείρειν tondere. Inde et cirri vocantur, quod etiam idem Graeci mallonem vocant.

Crines proprie mulierum sunt. Dicti autem crines, eo quod discernantur vittis; unde et discrimina dicuntur a quibus divisi religantur.

Tempora sunt, quae calvariae dextra laevaque [Col. 0121C] subjacent, quae ideo sic nuncupantur, quia moventur ipsaque mobilitate quasi tempora mutantur.

Facies dicta ab effigie, ibi enim est tota figura hominis et uniuscujusque personae cognitio. Vultus vero dictus eo quod per eum voluntas animi ostenditur, secundum enim voluntatem in varios motus mutatur; unde et differunt inter se, nam facies simpliciter accipitur de uniuscujusque naturali aspectu, vultus autem animorum qualitates significat.

Frons ab oculorum foraminibus, vel a prae se ferendo nominata est. Haec enim imago quaedam animi quoque motum specie sua exprimit, dum vel laeta vel tristis est.

[Col. 0121D] Oculi vocati sive quod eos ciliorum tegmina occultant ne qua incidentis injuriae offensione laedantur, vel quia occultum lumen habent, id est secretum vel intus positum; hi inter omnes sensus viciniores animae existunt. In oculis omne mentis indicium est, unde et animi perturbatio vel hilaritas in oculis apparet. Oculi et lumina idem sunt. Et dicti lumina, quod ex eis lumen manat, vel quod ab initio sui clausam teneant lucem, aut extrinsecus accepta visui proponenda refundant. Pupilla est centrum oculi, in quo vis est videndi, ubi quia imagines parvae videntur, propterea pupillae dicuntur, nam parvuli pupilli dicuntur. Hanc plerique pupillam vocant, eo quod sit pura et impolluta ut sunt puellae. Physici dicunt easdem pupillas, quas videmus in [Col. 0122A] oculis, morituros ante triduum non habere, quibus non visis certa est vitae desperatio. Circulus vero, quo albae partes oculi a pupilla separantur discreta nigredine, corona dicitur, eo quod rotunditate sui ornet ambitum pupillae. Vertices ipsos oculorum quidam valvas appellant, a similitudine valvarum. Palpebrae sunt sinus oculorum, a palpitatione dictae, quia semper moventur, et concurrunt invicem, ut assiduo motu reficiant intuitum. Munitae sunt autem vallo capillorum, ut et apertis oculis si quid inciderit, repellatur, et somno conniventibus tanquam involuti quiescant latentes. In summitate autem palpebrarum, locis quibus se utraeque clausae contingunt, exstant adnati ordine servato pili, tutelam oculis ministrantes, ne irruentes facile injurias accipiant, et ex eo noceantur, [Col. 0122B] ut pulveris vel cujuscunque crassioris materiae arceant contactum, ut ipsum quoque aerem turbatum se claudendo excludant, et sic tenuem atque serenum faciant visum. Lacrymas a laceratione mentis quidam putant dictas, alii lacrymas dici existimant, ideo quod Graeci δάκρυα vocant. Cilia sunt tegmina, quibus cooperiuntur oculi, et dicta cilia quod celent oculos, quos tegunt tuta custodia. Supercilia dicta quod superposita sint ciliis, quae ideo vestita sunt pilis, ut oculis munimentum fortius quam palpebrae praetendant, et ut sudorem a capite fluentem repellant. Intercilium vero est medium illud, quod sine pilis est inter supercilia et palpebras.

Genae sunt inferiores partes oculorum unde barba [Col. 0122C] inchoat, nam Graece genos barba, inde et genae, quod inde incipiant barbae gigni.

Malae sunt eminentes sub oculis partes ad protectionem eorum suppositae. Vocatae autem malae sive, quod infra oculos in rotunditatem promineant in modum malorum, quae Graeci mela appellant, sive quod sint supra maxillas.

Maxillae per diminutionem dicuntur a malis, sicut paxillus a palo, taxillus a talo.

Mandibulae sunt maxillarum partes quibus et nomen factum.

Barbam veteres vocaverunt, quod virorum sit, non mulierum. Auribus nomen inditum est a vocibus hauriendis: Unde et Virgilius:

[Col. 0122D] Vocemque his auribus hausi:
(VIRGIL. Aeneid. lib. IV, vers. 359.)
aut quia Graeci vocem ipsam ανδήν auden vocant ab auditu. Per immutationem enim litterae aures quasi audes nuncupatae sunt. Vox enim repercussa per anfractus aurium sonum facit, quo sensum excipiant audiendi.

Pinnula summa pars auris, ab acumine dicta. Pinnon enim antiqui acutum dicebant. Unde et bipennis et pinna.

Nares idcirco nominantur, quia per eas vel odor vel spiritus manare non desinit, sive quia odore nos admonent, ut gnari simus ac sciamus; unde econtrario nescientes et rudes ignari dicuntur. Olfecisse enim veteres scisse dicebant. Terentius: «Ac non [Col. 0123A] totis sex mensibus prius olfecisse quam ille quidquam coeperit.» Narium recta pars, eo quod aequaliter sit in longitudinem et rotunditatem porrecta, columna vocatur, extremitas ejus pyrula a formula pomi pyri, quae vero dextra laevaquae sunt, pinnulae alarum similitudine, medium autem interfinium.

Os dictum, quia per ipsum quasi per ostium et cibos intromittimus, et sputum foras projicimus, vel quia eo ingrediuntur cibi, et inde egrediuntur sermones.

Labia a lambendo sunt vocata, quod autem superius est. Labium dictum quidam volunt quod inferius, eo quod grossius sit, labrum. Alii virorum labra, mulierum dicunt labia, sed confunduntur.

Linguae a lingendo cibo putat Varro nomen impositum, [Col. 0123B] alii quod articulatos sonos ligat in verba. Sicut enim plectrum chordis, ita lingua illiditur dentibus, et vocalem sonum emitti efficit.

Dentes Graeci oduntes [ ὁδοντες ] dicunt, et inde latinum videntur trahere nomen: horum primi, praecisores dicuntur sive praecisivi, quia omne quod accipitur, ipsi prius incidunt. Sequentes canini vocantur, quorum duo in dextera maxilla sunt, et duo in sinistra, et dicti canini, quia ad similitudinem caninorum existunt, sicut et homines quod et possunt priores praecidere illis tradunt ut confringant. Hos vulgus pro latitudine, longitudine et rotunditate columellas vocant; ultimi sunt molares, qui concisa a prioribus atque confracta subigunt et molunt atque mandunt, unde et molares vocati sunt. [Col. 0123C] Dentium autem numerum discernit qualitas sexus, nam in viris plures, in feminis pauciores existunt.

Gingivae a gignendis dentibus nominatae sunt, factae sunt autem etiam ad decorem dentium, ne nudi horrori potius quam ornamento existerent.

Palatum nostrum, sicut coelum sursum est positum, et inde palatum a polo per derivationem. Sed et Graeci similiter palatum ουρανίσκον uraniscon appellant, eo quod pro sui concavitate coeli similitudinem habeat. Fauces a fundendis vocibus nominatae quasi foces, vel fauces quod per eas famur.

Arteriae vocatae sunt sive quod per eas a pulmone aer, id est spiritus fertur, seu quod arctis et angustis meatibus spiritum vitalem contineant, unde [Col. 0123D] sonos vocis emittant, qui soni uno modo sonarent, nisi linguae motus distantias vocis efficeret. Toles Gallica lingua dicuntur, quas vulgo per diminutionem tonsillas vocant quae in faucibus turgescere solent.

Mentum dictum quod inde mandibulae oriantur, vel quod ibi migrantur, vel quod dum mentionem alicujus loquendo facimus ipsum movemus.

Gurgulio nomen trahit a gutture, cujus meatus ad os et nares protenditur, habens viam qua vox ad linguam transmittitur, ut possit verba collidere; unde et garrire dicimus.

Rumen proximum gurgulioni, quo cibus et potus devorantur; hinc et bestiae, quae cibum revocant et remandunt, ruminare dicuntur.

[Col. 0124A] Sublinguium operculum gurgulionis, quasi parva lingua, quae foramen linguae recludit operitque.

Collum dictum quod sit rigidum et teres ut columna, bajulans caput et sustentans, quasi capitolium, cujus anterior pars gula vocatur, posterior cervix.

Cervix autem vocata, quod per eam cerebrum ad medullam spinae dirigitur, quasi cerebri via. Veteres autem plurali tantum numero cervices dicebant, primus Hortensius cervicem singulariter dixit. Cervix autem nunc in singulari numero membrum ipsum significat, nam plurali numero cervices contumaciam saepe demonstrant. Cicero in Verrinis: «Praetorem tu acccusas frangere cervices.»

Humeri dicti quasi armi, ad distinctionem hominis [Col. 0124B] a pecudibus mutis, ut hi humeros, illae armos habere dicantur; nam proprie armi quadrupedis sunt.

Hala summi humeri pars posterior et occultior.

Brachia a fortitudine nominata sunt, bary [ βαρὺ ] enim Graece grave et forte significat. In brachiis enim thori lacertorum sunt, et insigne musculorum robur existit. In his sunt tori, id est musculi, et dicti tori, quia illic viscera torta videantur.

Cubitus dictus, quod ad cibos sumendos ipsi incumbimus.

Ulna secundum quosdam utriusque manus extensio est; secundum alios cubitus quod magis verum est, quia Graece olenos cubitus dicitur.

[Col. 0124C] Alae sub brachiis sunt appellatae, eo quod ex eis in modum alarum motus brachiorum inchoet; quas quidam ascillas seu axillas vocant, quod ex eis brachia cillentur, id est moveantur. Unde et oscilla dicta ab eo quod cillentur, id est moveantur ora; nam cillere est movere: has quidam hircos dicunt, eo quod in plerisque hominibus hircinum fetorem reddant.

Manus dicta quod sit totius corporis munus; ipsa enim cibum ori ministrat, ipsa operatur omnia atque dispensat, per eam accipimus et donamus. Abusive etiam manus ars vel artifex, unde et manus pretium dicimus, et armatorum copias.

Dextra dicitur a dando, ipsa enim in pignus pacis [Col. 0124D] datur, ipsa testis fidei atque salutis perhibetur, et hoc est illud apud Tullium: «Fidem publicam jussu senatus dedi, id est dextram.» Unde et Apostolus dicit: Dextras mihi dederunt et Barnabae societatis (Gal. II) .

Laeva dicitur quod sit laevis, id est sine asperitate et callo, qui dextrae ex labore inducitur.

Sinistra autem vocata, quasi sine dextera, sive quod rem fieri sinat, et non faciat. A sinendo enim sinistra dicitur.

Palma est manus expansis digitis, sicut contractis pugnus. Pugnus autem a pungendo dictus, vel a pugna, aut contra sicut palma a pandendo.

Digiti nuncupati vel quod decem sunt, vel quia decenter juncti sunt; nam habent in se et numerum [Col. 0125A] perfectum et ordinem decentem. Unde primus pollex vocatur, quod inter alios virtute polleat et potestate. Secundus index et salutatorius sive demonstratorius, quia fere eo salutamus, vel ostendimus, vel indicamus. Tertius impudicus, quod plerumque per eum opprobrii insectatio ostenditur et podex mundatur, et iste est medius. Quartus annularis, eo quod in ipso annulus geritur. Idem et medicinalis, quia eo collyria a medicis collinuntur, vel quod eo pulsus infirmorum sentitur. Quintus auricularis, quod aurem eo scalpimus et purgamus.

Ungues ex Graeco vocamus; illi enim hos onyches [ ὄνυχες ] dicunt. Alii dictum volunt ab unguendo, quod sit politus et lucidus quasi unctus. Estque animalium habentium digitos distinctos, ut hominum, simiarum, [Col. 0125B] avium, leonum, canum, etc. Ungula non habentium digitos, ut equorum, mulorum, asinorum, boum, cervorum, et similium, quorum quaedam fissas habent ungulas.

Truncus est media pars corporis a collo usque ad inguina, de quo Nigidius: Caput collo vehitur, truncus sustinetur coxis, et genibus cruribusque.

Thorax a Graecis dicitur anterior pars trunci a collo usque ad stomachum quam nos dicimus arcam, eo quod ibi sit arcanum, id est, secretum, a quo caeteri arcentur. Unde et arca et ara dicta, quasi res secreta, cujus eminentes partes mamillae dicuntur, inter quas pars illa ossea pectus dicitur; dextra autem laevaque costae.

Pectus vocatum, eo quod sit pexum inter eminentes [Col. 0125C] mamillarum partes; unde et pectus dicitur, eo quod pexos capillos facit.

Mamillae vocatae quod rotundae sint, quasi malae per diminutionem. Sed papillae capita mamillarum sunt, quas infantes sugentes comprehendunt, et dictae papillae quod eas infantes quasi palpant dum lac sugunt; perinde mamma est tota eminentia uberis, papilla vero breve illud unde lac trahitur.

Ubera dicta, vel quia lacte ubera, id est fecunda, vel quia uvida, humore scilicet lactis in modum uvarum plena. Lac vim nominis a colore trahit, quod sit albus liquor, leucos [ λευκός ] enim Graece albus dicitur, cujus natura ex sanguine commutatur. Nam post partum si quid sanguinis nondum fuerit [Col. 0125D] uteri nutrimento consumptum, naturali meatu fluit in mammas et earum virtute albescit, lactis accipiens qualitatem.

Cutis est, quae in corpore prima est, appellata quod ipsa corpori superposita, incisionem primam patiatur. Cutis enim Graece incisio Latine dicitur. Eadem et pellis, quod externas injurias corporis tegendo pellat, primosque et venti et solis ardores perferat.

Pellis autem jam detracta ac subacta corium dicitur, et est crassior cutis. Corium autem appellatur per derivationem, quod eo caro teneatur vel tegatur, sed hoc in brutis animalibus proprium est.

Pori corporis Graeco nomine appellantur qui Latine [Col. 0126A] proprie spiramenta dicuntur, eo quod per eos vivificus spiritus exterius ministretur.

Arvina est pinguedo cuti adhaerens.

Pulpa est caro sine pinguedine, dicta quod palpitet; resilit enim saepe. Hanc plerique et viscum vocant, eo quod glutinosa sit.

Membra sunt corporis partes.

Artus quibus colligantur membra, ab arctando dicti. Vel artus dicti quod colligati invicem nervis arctentur, id est stringantur, quorum diminutiva sunt articuli; nam artus dicimus membra majora, ut brachia; articulos minora, ut digitos.

Nervi Graeca derivatione appellati, quos illi nevra [ νεῦρα ] vocant. Alii Latine vocatos nervos putant, eo quod artuum conjunctiones invicem his inhaereant. [Col. 0126B] Maximam autem virium substantiam nervos facere certissimum est; nam quanto fuerint densiores, tanto propensius augent firmitatem.

Compagia sunt ossium capita, dicta eo quod sibi compacta nervis, velut glutino quodam adhaereant.

Ossa sunt corporis solidamenta; in his enim positio omnis et robur subsistit. Ossa autem ab usto dicta, propterea quod cremarentur ab antiquis, sive, ut alii putant, ab ore, eo quod ibi pateant; nam alibi ubique cute, visceribusque obtecta celantur.

Medullae appellatae quod sint ossium partes mediae, vel quod eis madefiant ossa; impinguant enim ea et confortant.

[Col. 0126C] Vertibula sunt summae ossium partes, crassioribus nodis conglobata, dicta eo quod ad inflexionem membrorum illa vertantur.

Cartilagines ossa mollia et sine medulla, quod genus auriculae, et narium discrimen, et costarum extremitates habent, sive opercula ossium quae moventur. Et dictae cartilagines, quod levi attritu carent dolore dum flectuntur.

Costas, appellari quidam putant, quod ab eis custodiantur interiora, et tota mollities ventris vallata salvetur.

Latus, quia jacentibus nobis latet; est enim laeva pars corporis et dextra, utrinque inter anteriora et posteriora protensa. Dextro autem lateri habilior motus est, laevo fortior, et oneri ferendo accommodatior; [Col. 0126D] ipsa enim gerit clypeum, ensem, pharetram, et reliqua onera, ut expedita sit dextera ad agendum.

Dorsum est a cervice usque ad renes deorsum. Dictum autem dorsum, quod sit superficies durior corporis, in modum duri ursi, fortis et ad portandum et ad perpetiendum.

Terga dicta, quia in eis supini jacemus in terra, quod solus homo potest; nam muta animalia tantum aut in ventrem, aut in latus jacent, unde abusive in animalibus terga dicuntur. Scapula a scandendo dicitur. Interscapulium est spatium quod est inter scapulas, unde est nominatum.

Palae sunt dorsi dextra levaque eminentia membra, [Col. 0127A] dicta quod in luctando eas premimus et vibramus, quod Graeci palin dicunt.

Spina est junctura dorsi, dicta quod habeat radiolos ut spinas acutos, cujus juncturae spondylia appellantur propter partem cerebri quae fertur per hos longo tractu ad caeteras corporis partes. Sacra spina est ima perpetuae spinae, quam Graeci ἵερον νῶτον hieron noton vocant, quoniam primum infante concepto nascitur, ideoque et in hostia id primum a Gentilibus diis suis dabatur, unde et sacra spina dicitur.

Renes ait Varro dictos, quod rivi ab iis obsceni humoris fluant ἀπο τοῦ ρέειν a verbo rhein, quod significat fluere nam venae et medullae tenuem liquorem desudant in renes, qui liquor rursus a renibus [Col. 0127B] calore veneris resolutus decurrit.

Lumbi a libidinis lascivia dicti, quia in viris causa corporeae voluptatis in ipsis est, sicut in umbilico feminis. Unde et ab Job in exordio sermonis dictum est: Accinge sicut vir lumbos tuos (Job. XXXVIII) , ut in his esset resistendi praeparatio, in quibus est libidinis usitata dominandi occasio.

Umbilicus est medius locus corporis, dictus quod sit umbo iliorum; unde et umbo appellatur locus in medio clypei a quo dependet.

Ilia Graeco sermone appellantur, quod ibi nos obvolvamus, Graece enim εἶλέω ileo vertere et obvolvere dicitur.

Clunes vocati, quod sint juxta colum quod est longum, suntque tumores natium.

[Col. 0127C] Nates quod in ipsis innitimur dum sedemus. Unde et conglobata est in eis caro, ne prementis corporis mole ossa dolerent.

Genitalia corporis partes, ut nomen ipsum docet, gignendae sobolis acceperunt vocabulum, quod his procreatur et gignitur. Haec et pudenda pro verecundia, sive a pube. Unde et indumento operiuntur. Dicuntur autem ista et inhonesta, quia non habent eamdem speciem decoris sicut membra quae in promptu et prospectu locata sunt. Dictum et verretrum, membrum virile sive, quod viri est tantum, sive quod ex eo virus emittitur; nam virus proprie dicitur humor fluens a natura viri, sive a verrendo, sive demum a vere.

[Col. 0127D] Testiculi per diminutionem a testibus dicti quorum numerus incipit a duobus; hi semen calamo ministrant, quod a spinae medulla et renibus et lumbis suscipiunt gratia procreandi.

Scrotum est pellis in qua testiculi sunt.

Posteriora vocata, quod retro sunt et a vultu aversa, ne dum alvum purgamus, inquinaremus aspectum.

Meatus inde appellatus quod per eum meant, id est egeruntur stercora.

Femora dicta, quod ea parte a femina sexus viri discrepet. Sunt ab inguinibus usque ad genua.

Femina autem per derivationem femorum partes sunt, quibus in equitando tergis equorum inhaeremus: [Col. 0128A] unde et olim praeliatores sub feminibus equos amisisse dicebantur.

Coxae quasi conjuncti axes, in ipsis enim femora moventur, quorum concava vertebrae vocantur.

Suffragines sunt plicaturae crurum posteriorum ex quadrupedibus, quae retrorsum plicantur ut genua in anterioribus cruribus, antrorsum; dictaeque sunt, quod suffringuntur, id est, subtus flectuntur, non supra sicut genua.

Genua sunt commissiones femorum et crurum, et dicuntur genua eo quod in utero genis oculorum sunt opposita. Cohaerent enim sibi ibi, et cognata sunt genua oculis lacrymarum indicibus et misericordiae, nam a genis genua dicuntur. Denique complicatum in genua gigni, formarique hominem dicunt, ita ut [Col. 0128B] genua sursum sint, quibus oculi formantur ut cavi fiant et rotundi et etiam reconditi, ipsos enim in utero matris genua comprimunt. Ennius: «Atque genua comprimit acta gena.» Inde est quod homines dum ad genua se prosternant, statim lacrymantur. Voluit enim natura eos uterum maternum memoria recolere et reminisci, ubi quasi in tenebris considebant antequam ad lucem venirent.

Crura dicta, quod his currimus et gressum facimus, et sunt a genibus usque ad calces.

Tibiae vocatae quasi tubae; sunt enim longitudine et specie eis similes. Et sunt ossa aut partes anteriores in crure, et surae sunt posteriores.

Talus dictus a tolo; nam tolus est eminens rotunditas, et inde fastigium templi rotundi tolus vocatur. [Col. 0128C] Talus autem sub crure est, et sub talo calcaneum.

Pedes ex Graeca etymologia nomen sortiti sunt. Hos enim Graeci podas [ πόδας ] dicunt. Sunt qui a petendo terram dictos putent, quia alternis motibus solo fixi incedunt.

Plantae a planitie nuncupatae, quia non rotundae, ut in quadrupedibus, ne stare non possit bipes homo, sed planae atque longiores formatae sunt, ut stabile corpus efficerent. Sunt autem plantae, anteriores partes, quae etiam de multis ossibus constant.

Calx vel calcs vel calcis prima pars plantae, a calco illi nomen impositum, quod terram calcamus, hinc et calcaneus.

[Col. 0128D] Solum est inferior pars pedis, dicta quod eo vestigia terrae imprimimus. Sed et solum dicitur omne illud quod aliquid sustinet, quasi solidum, unde et terra solum dicitur, quod cuncta sustineat: aer solum avium, et solum pedis, quod totam corporis molem portet.

Viscera non solum intestina dicimus, sed quidquid sub corio est inter cutem et carnem et ossa. Item viscera vitalia, id est circumfusa loca cordis, ut sit viscus quasi vis cordis, eo quod ibi vita, id est anima continetur. Item viscera capita nervorum ex sanguine et nervis copulata.

Item lacerti a similitudine lacertorum reptilium, quia in singulis membris loca sunt per quae eis nomina dantur, ut cor quod sit in medio corporis: [Col. 0129A] appellaturque a nomine similium animalium super terram viventium. Nam inde musculi a murium similitudine. Sicut a lacerta lacerti. Inde etiam tori, quod illic viscera torta videantur.

Cor a Graeca derivatum appellatione quod illi cardian καρδίαν dicunt, sicut a cor et uro dicitur nobis cura, in corde enim omnis sollicitudo vitae et scientiae cura est. Quod ideo pulmoni vicinum est, ut cum ira accenditur, pulmonis humore temperetur. Hujus duae arteriae sunt, quibus sinistra plus sanguinis habet, dextra plus spiritus. Unde et in dextro brachio pulsum despicimus.

Praecordia sunt loca cordi vicina, quibus sensus percipitur, et dicta sunt praecordia, eo quod ibi sit principium cordis et cogitationis, aut quod cor praecingunt, [Col. 0129B] sunt enim pelliculae circum cor, in quibus affectionum sedes.

Pulsus vocatus est, quod palpitet, cujus indicio aut infirmitatem intelligimus aut sanitatem. Hujus duplex est motus, aut simplex, aut compositus. Simplex est, qui ex uno saltu constat. Compositus est, qui ex pluribus motibus inordinatis et inaequalibus existit. Qui motus certa habent spatia, dactylicum pulsum vocant quandiu sine vitio fuit.

Venae dictae eo quod viae sunt natantis sanguinis, atque rivi per omne corpus divisi, quibus universa membra irrigantur.

Sanguis ex Graeca etymologia nomen duxit, quod vegetetur, et sustentetur et vivat σάος saos enim sospes dicitur. Sanguis autem est dum in corpore [Col. 0129C] est; effusus vero cruor, nam cruor vocatur, eo quod effusus currat, vel ab eo quod currendo corruat. Alii cruorem interpretantur saniem et sanguinem corruptum qui emittitur. Alii autem sanguinem vocant, quod sit suavis. Sanguis autem non est integer nisi in juvenibus. Nam dicunt physici minui sanguinem per aetates, unde in senibus tremor est. Proprie autem sanguis animae possessio et sedes est, ideo genas mulieres lacerare solent in luctu ut manibus gratificent: inde et purpureae vestes et flores purpurei mortuis praebentur.

Pulmo ex Graeco trahit vocabulum, pulmonem enim pleumon [ πλεῦμων ] vocant, eo quod cordis flabellum sit, in quo pneuma, id est spiritus est, per [Col. 0129D] quod et agitatur et movetur, unde et pulmones vocati sunt. Nam Graece pneuma [ πνεῦμα ] spiritus dicitur, qui flando et agitando aerem emittit et recipit, a quo moventur pulmones et palpitant, et aperiunt se ut flatum capiant, et stringunt ut ejiciant, est enim ut organum corporis.

Jecur nomen habet ex eo quod vicinum cordi habeat locum; inde enim attrahit sanguinem qui in cerebrum subvolat, et inde ad oculos caeterosque sensus et membra diffunditur, et calore suo succum ad se ex cibo tractum vertit in sanguinem, quem ad usum pascendi nutriendique singulis membris praebet. In jecore autem consistit voluptas et concupiscentia, irae et amores, secundum eos qui de physicis rebus disputant.

[Col. 0130A] Fibrae sunt jecoris extremitates, sicut extremae partes foliorum in vitibus, sive quasi linguae venae eminentes. Dictas autem volunt fibras, quod apud gentiles in sacrificiis ad Phoebi aras ab ariolis ferebantur, quibus oblatis atque succensis responsa acciperent.

Splen dictus a supplemento, ex contraria parte jecoris, ne vacua existeret, quem quidam risus causa factum existimant; nam splene ridemus, felle irascimur, corde sapimus, jecore amamus, quibus quatuor elementis constantibus, integrum est animal.

Fel est appellatum, quod sit folliculus gestans humorem, qui vocatur bilis.

Stomachus [ στόμαχος ] Graece os vocatur, eo quod [Col. 0130B] quasi ostium ventris ipse cibum accipiat, atque ad intestina transmittat.

Intestina dicuntur, eo quod corporis interiori parte cohibentur, quae idcirco longis nexibus coordinata sunt in circulorum modum, ut susceptas escas paulatim digerant, et superadditis cibis non impediantur.

Omentum est membrana quae continet intestinorum majorem partem; quod epitolin Graeci vocant.

Disseptum intestinum quod discernit ventrem et caetera intestina a pulmone, vel a corde.

Caecum intestinum, quod sit sine foramine et exitu, quod Graeci tisonenteron vocant.

Jejunium tenue intestinum, unde et jejunum dicitur.

[Col. 0130C] Venter autem et alvus et uterus inter se differunt. Venter est qui acceptos cibos digerit, et apparet extrinsecus, tenditque a pectore usque ad inguem, et dicitur venter, quod per totum corpus alimenta ministrat vitae.

Alvus est quae cibum recipit, et per excrementa purgari solet. Ex ipsa enim sordes stercorum defluunt. Sallustius: «Simulans sibi alvum purgare.» Et vocatur alvus quod abluatur.

Uterum solae mulieres habent, in quo concipiunt ad similitudinem cauliculi; tamen auctores pro utriusque sexus ventre plerumque ponunt, nec poetae tantummodo, sed et caeteri. Vocatur autem uterus, quod duplex sit, et ab utraque in duas se [Col. 0130D] dividat partes, quae in diversum diffusae ac reflexae circumplicantur in modum cornu arietini, vel quod impleatur foetu interius. Hinc et uter, quod aliquid intrinsecus habet, ut membra et viscera.

Aqualiculus proprie porci est, hinc ad ventrem translatio.

Matrix dicitur quod fetus et embrio in ea generentur. Semen enim receptum confovet, confotum corporat, corporatum in membra distinguit.

Vulva vocata quasi valva, id est janua ventris, vel quod semen recipiat, vel quod ex ea fetus procedat

Vesica dicta, quod si vas aquae. Ipsa enim de renibus urina collecta completur, et humore distenditur, cujus usus in volucribus non habetur.

[Col. 0131A] Urina autem dicta a Graeco, οὐρέω, id est meio seu mingo, et Graece οὖρος, cujus indicio et salus et aegritudo monstratur. Qui humor Latine lotium dicitur, quod eo lota vestimenta munda efficiantur.

Semen est quod jactum sumitur aut in terra aut utero ad gignendum vel fructus vel fetus. Est enim liquor ex cibi et corporis decoctione factus, ac diffusus per venas atque medullas, qui inde desudatus, in modum sentinae crescit in renibus, ejectusque per coitum, et in uterum mulieris susceptus, calore quodam viscerum, et menstrualis sanguinis irrigatione formatur in corpus.

Menstruum est supervacuus mulierum sanguis, dicta autem sunt menstrua a circuitu lunaris luminis, quo solet hoc evenire profluvium. Luna enim Graece [Col. 0131B] mene μήνη dicitur, haec et muliebria nuncupantur. Nam mulier solum animal menstruale est. Cujus cruoris contactu fruges non germinant, acescunt musta, moriuntur herbae, amittunt arbores fetus, ferrum rubigo corrumpit, nigrescunt aeramenta; si qui canes inde ederint, in rabiem efferantur; glutinum asphalti quod nec ferro, nec igne dissolvitur, ipso cruore pollutum sponte disjungitur; post plurimos autem dies menstruos ideo semen non est germinabile, quia jam non est menstrualis sanguis a quo perfusum irrigetur.

Tenue semen in muliebribus locis non adhaeret; labitur enim, nec habet vim adhaerendi. Similiter et crassum non habet vim gignendi, quia muliebri sanguini se miscere non potest propter nimiam sui [Col. 0131C] spissitudinem; hinc et steriles mares et feminas dicunt fieri vel propter nimiam crassitudinem sanguinis vel seminis, vel propter nimiam raritatem. Primum autem aiunt cor hominis fingi, quia in eo sit et vita hominis, et sapientia. Deinde quadragesimo die totum corpus expleri, quod ex abortionibus, ut ferunt, collectum est. Alii fetus a capite exordium sumere dicunt, unde et in avium fetibus primum oculos fingi in ovis videmus. Fetus autem dictus, quod adhuc in utero foveatur. Item nasci patribus similes aiunt, si paternum semen validius sit; matribus si maternum; hac etiam ratione similes exprimi vultus. Qui autem utriusque parentis figuram reddunt, aequaliter misto paterno, maternoque sanguine vel semine concipiuntur. Dicunt [Col. 0131D] etiam avorum et proavorum consimiles fieri, quia sicut in terra multa semina occultantur, sic et in hominibus semina celantur parentum figuras redditura. Ex paterno autem semine puellas nasci, ex materno pueros, quia omnis partus constat ex duplici semine, et cujus pars major est, involvit et occupat similitudinem sexus.

In corpore nostro quaedam tantum ad utilitatis causam facta sunt, ut viscera; quaedam et utilitatis et decoris, ut sensus in facie, et in corpore manus ac pedes, quorum membrorum et utilitas magna est, et species decentissima. Quaedam tantum decoris, ut mamillae in viris, et in utroque sexu umbilicus. Quaedam discretionis, ut in viris genitalia, barba [Col. 0132A] prolixa, et pectus amplum. In mulieribus leves genae, et angustum pectus; ad concipiendos autem fetus et portandos renes et latera dilatata. Quoniam quae pertinent ad hominem et partes animae et corporis, ex parte dictum, est; nunc aetates ejus subjungamus.

CAP. LXI. De aetatibus hominis, et vocabulis earum, etiam usque ad mortem, et mortuos.

Gradus aetatis sex sunt, infantia, pueritia, adolescentia, juventus, virilis gravitas, atque senectus. Prima aetas infantia est pueri nascentis ad lucem, quae porrigitur in septem annos. Secunda aetas pueritia est, id est pura, et nondum ad gignendum apta, tendens usque ad quartum decimum annum; [Col. 0132B] tertia adolescentia ad gignendum apta, quae porrigitur usque in viginti octo annos; quarta, juventus, firmissima omnium aetatum, finiens in quinquagesimo anno. Quinta aetas est senioris, id est virilis gravitas, quae est declinatio a juventute ad senectutem, nondum senectus, sed jam non juventus, quia senioris aetas est, quam Graeci presbyten vocant, nam senex apud Graecos non presbyter, sed γέρον geron, hujus gerontos dicitur. Quae aetas a quinquagesimo anno est senectus, quae nullo annorum tempore finitur, sed post illas quinque aetates quantuncunque vitae est, senectuti deputatur. Senium autem pars est ultima senectutis, dicta quod sit terminus septimae aetatis. In his ergo sex spatiis philosophi descripserunt vitam humanam, in quibus [Col. 0132C] limitatur et currit, et ad vitae terminum pervenit. Pergamus ergo breviter per praedictos gradus aetatum, etymologias earum in homine demonstrantes.

Infans dicitur homo primae aetatis, dictus autem infans, quod adhuc fari, id est loqui non potest nondum enim bene ordinatis dentibus, minus integra est sermonis expressio.

Puer a puritate vocatus, quia purus est, et nondum lanuginem, floremque genarum habet. Eam ii, qui habent sunt ephebi ab ἥβη hebe quae est pubertas dicti, pueri autem necdum pro nativitate sunt viri, sed adolescentuli leves. Puer autem tribus modis dicitur, pro nativitate, ut Isaias. Puer natus est nobis (Isai. IX) ; similiter pro aetate, ut octennis, [Col. 0132D] decennis, unde est illud:

Jam puerile jugum tenera cervice gerebat.

Secundo pro obsequio et fidei puritate, unde in cantico Virginis. Suscepit Israel puerum suum (Luc. I) . Tertio pro ruditate et ignorantia. Unde: Puer centum annorum morietur (Isa. V) . Puella parvula, quasi pulla, unde et pupillos non pro conditione, sed pro aetate puerili vocamus.

Pupilli autem dicti, quasi sine pupilla et oculis, id est a parentibus orbi, hi autem vere pupilli dicuntur, quorum parentes ante decesserunt quam ab his nomen acciperent. Caeteri orbi vocantur.

Orphani iidem qui et pupilli. Illud enim Graecum nomen est, hoc Latinum. Nam in Psalmo ubi saepe [Col. 0133A] legitur: Pupillo tu eris adjutor (Psal. IX) ; Graecus habet orphano.

Puberes a pube, id est a lanugine vestiente pudenda corporis nuncupati, haec loca tunc primam lanuginem ducunt. Quidam autem ex annis pubertatem existimant, id est eum puberem esse, qui quatuordecim annos expleverit, quamvis tardissime pubescat. Certissimum autem est eum puberem esse, qui ex habitu corporis pubertatem ostendit, et generare jam potest.

Puerperae sunt quae annis puerilibus pariunt, unde et Horatius:

Laudatur jam prole puerpera nata.

Vel sunt dictae puerperae, quod puellae pariunt, vel quod pueros pariunt.

[Col. 0133B] Adolescens dictus, eo quod sit ad gignendum adultus, sive quod adhuc adolescit, id est, crescit et augetur.

Juvenes dicuntur quod posse juvare incipiant, ut in bobus juvenci, cum a vitulis discesserunt. Est enim juvenis in ipso aetatis incremento positus, et paratus ad auxilium. Nam juvare hominis est opus aliquod conferentis. Sicut autem in hominibus tricesimus perfectae aetatis est annus, ita in pecudibus et jumentis tertius robustissimus est.

Vir nuncupatus, quod in eo major est vis quam in feminis; unde et virtutis nomen accepit, sive quod vi agat in feminam.

Mulier vero a mollitie, tanquam mollier l littera detracta vel mutata appellata est mulier; utrique [Col. 0133C] enim fortitudine et imbecillitate corporum separantur. Sed ideo viro maxima virtus, mulieri minor, ut patiens et obediens viro esset, scilicet ne feminis repugnantibus libido cogeret viros aliud appetere, aut in alium sexum proruere. Dicitur igitur mulier secundum femineum sexum, non secundum corruptionem integritatis, et hoc ex lingua sacrae Scripturae. Nam Eva facta de latere viri sui, nondum contacta a viro, mulier appellata est, dicente Scriptura: Et formavit eam in mulierem (Gen. II) . Et ad matrem Dominus: Mulier, ecce filius tuus (Joan. XIX) .

Virgo a viridi aetate dicta est, sicut et virga, et vitula. Alioquin ab incorruptione, quasi virago, quod ignoret femineam passionem.

[Col. 0133D] Virago dicta, quod ut vir agit, id est opera virilia facit, et masculi vigoris est. Antiqui enim fortes feminas ita vocabant. Virgo autem non recte virago dicitur, si non viri officio fungitur. Mulier vero si virilia opera facit, recte virago dicitur, ut Amazones. Quae vero nunc femina, antiquitus vira vocabatur, sicut a servo serva, et a famulo famula, ita a viro vira; hinc et viraginis nomen deductum quidam putant, femina vero a partibus femorum dicta, ubi sexus a viro discernitur. Alii Graeca etymologia feminam ab ignea vi dictam putant, quod vehementer virum concupiscit; libidinosiores enim viris feminas esse tam in mulieribus quam in animalibus dicunt. Unde nimius amor apud antiquos femineus vocabatur. [Col. 0134A] Senior est adhuc viridior. Ovid. in lib. VI:

Senior inter juvenemque senemque.

Terentius:

Quo jure sumus adolescentiores.
Ubi adolescentior non utique magis adolescens, sed minus, ut senior minus est quam senex, ubi comparativus gradus minus significat positivo . Ergo senior, non satis senex, sicut junior infra juvenem, sicut pauperior infra pauperem. Senes autem quidam putant dictos a sensus diminutione, eo quod jam prae vetustate desipiant. Nam physici dicunt homines stultos frigidioris esse sanguinis, prudentes calidioris, unde et senes, in quibus jam friget, et pueri in quibus nondum calet, minus sapiunt. Inde est quod convenit in hoc infantium aetas et senum. Senes [Col. 0134B] enim per nimiam aetatem delirant, pueri per lasciviam et infantiam ignorant quid agant. Senex autem tantum masculini est generis, sicut anus feminini. Nam anus dicitur sola mulier. Anus autem appellata a multis annis, quasi annosa. Nam si commune nomen esset, cur non diceret Terentius senem mulierem? hinc etiam vetula, quasi vetusta. Sicut autem a sene senectus, ita ab anu anilitas nominata est.

Canities autem vocata a candore quasi candities; unde est illud florida juventus, lactea canities, quasi diceret, candida. Senectus autem multo nobis defert et bona et mala; bona, quia nos ab impotentissimis dominis liberat, voluptatibus imponit modum, libidinis frangit impetus, auget sapientiam, dat [Col. 0134C] maturiora consilia; mala autem, quia senium miserrimum est debilitate et odio; subeunt enim morbi tristisque senectus. Nam duo sunt, quibus minuuntur vires corporis, senectus et morbus.

Mors dicta, quod sit amara, vel a marte, qui effector est mortium, sive a morsu primi hominis, qui vetitae arboris pomum mordens mortem incurrit. Tria autem sunt genera mortis, acerba, immatura, naturalis; acerba infantium, immatura juvenum, matura, id est naturalis senum. Mortuus autem ex qua parte orationis declinetur, incertum est. Nam, sicut ait Caesar: «Non potest mortuus aliqua facere post mortem suam, ita homo non potest scire ejus originem,» id est vocabuli mortuus. Ab eo enim [Col. 0134D] quod est morior, participium praeteriti temporis in tus exire debuit, per unum u, non per duo uu, nam ubi est geminata littera uu, nomen est, non participium, ut fatuus, arduus. Convenienter itaque factum est ut quemadmodum id quod significat, non potest agendo, ita et ipsum nomen non potest loquendo declinari. Omnis autem mortuus aut funus est, aut cadaver. Funus est si sepeliatur, et dictum funus a funibus accensis, quos ante feretrum papyris cera circumdatis ferebant. Cadaver autem est si insepultum jacet, nam cadaver nominatur a cadendo, quia jam stare non potest. Quod dum portatur ad sepulcrum, exsequias illi fieri dicimus; ubi crematum est, exstare ejus reliquias, ubi conditum est, jam [Col. 0135A] sepultum esse. Corpus autem dicitur a consuetudine, quia dum vivebat corpus erat, ut illud:

. . . . . Tum corpora luce carentum.
(VIRGIL. Georg., lib. IV, vers. 355.)
Defunctus vocatur, quia complevit vitae officium; nam dicimus defunctos officio, quia officia debita compleverunt, Unde est et honoribus functus; hinc [Col. 0136A] ergo defunctus, quod ab officio vitae sit depositus, sive quod sit die functus. Sepultus autem dictus eo quod sit sine pulsu vel sine palpitatione, id est sine motu. Sepelire autem est corpora condere, id est abscondere. Nam humare obruere dicimus, hoc est humum injicere et humo tegere.

Liber IV

Auctor incertus

LIBER QUARTUS. De proprietatibus et epithetis rerum, serie litteraria in ordinem redactis.

[Col. 0135]

CAP. I. De his quibus prima littera est A.

[Col. 0135B]

Ablactatus a mamilla per amarum separatur, patri redditur, et validiori cibo utitur.

Abies est arbor alta, procera, coma pulcherrima.

Accipiter agrestis vel sylvester aves domesticas rapit, captas continuo devorat; ut plumescit, requirit loca opportuna unde non extrahitur, abjectis plumis sylvestres aves capit, columbam persequitur, praedam Domino servat. Domesticus in sinistra geritur, ut volet ad dexteram, compedibus constringitur, corrigia ligatur; quae cum non rupta, sed soluta est, volare permittitur; visa carne redit ad Dominum

Acinus in nigredinem vertitur, odorem vini retinet, fetorem emittit.

[Col. 0135C] Activa vita praedicat, sollicita est, finem habitura fructuosum, operibus instat, martyrium subit, periculosa est.

Acus gracilis est, rigida, teres, uno capite acuta, et altero perforata, consuendi officio apta.

Adamas insecabilis et indomabilis est, ferrum attrahit, auro vel alio metallo non retinetur, sed chalybe, et tantum sanguine hirci comminuitur.

Adeps omnis Domini est jure perpetuo, crassitudo interior est cordis vel ventris, jecoris vel hepatis, renum vel renunculorum.

Aer rarus est, mobilis, avibus plenus, facile corrumpitur, spiraculum est viventium, nubibus obscuratur, sole illuminatur, hieme condensatur, vento agitatur, aestate serenatur, nubilosus significat pluviam [Col. 0135D] futuram.

Es et aethiops, et aestas habentur in littera E.

Ager a nocuis purgatur, stercoratur, multipliciter aratur, rastro aequatur, seminatur, semen operitur, fossis circumdatur, sepitur, vacare permittitur, signa ad fugandum aves in eo ponuntur.

Agricola mane consurgit, vilibus induitur, boves jugo sociat, stimulo boves sollicitat, tempora arandi et seminandi observat, tempestatibus aeris non abigitur, rectum sulcum facit, instante vespera domum revertitur, jactum semen patienter exspectat.

Agnus innocens est et pius et simplex, inter multas matrem cognoscit, solo balatu illam cognoscit, [Col. 0136B] matri simillimus est et immolationi aptus; immolandus non clamat. Mater ejus lac praebet ad fomentum, et lanam ad vestimentum, carnem ad esum. Tondendus silet, ungulam findit et ruminat.

Ala gemina est, dorso infigitur, volucrem sublevat.

Alba vestis sacerdotalis corpus operit, est in manicis stricta, inferius lata, linea est.

Alveus aquam continet, profundus est, alluvione dilatatur.

Amygdala dulcis est cibus aegrotantium, dura et aspera testa tegitur.

Ancilla, humilis, obediens, verecunda, timida, fidelis, sollicita, inculta, non habet potestatem.

Anchora fortis est, adunca, ferrea, in portu jacitur, [Col. 0136C] funem habet, navem retinet contra procellas, vix evellitur.

Angelus purus natura, fidelis custodiendo, reconciliator gratiosus, obediens exsequendo, contemplativus favendo, activus nuntiando.

Annulus principio caret et fine, rotundus est, lapide decoratur, digitum circuit et stringit, digitum ornat, strictior non congruit, largior decidit, desponsandis et consecrandis virginibus aptatur, sigillis regiis apponitur.

Annus quatuor temporum vicissitudine variatur, duodecim mensibus distinguitur, in se revolvitur, in se nascentia consumit.

Anseres silvestres in altum et inordinate volant, omnes sunt cinerei coloris, assiduitate clangoris [Col. 0136D] noctis testantur vigilias, simul habitant, saepius conclamant. Domestici seipsos rostris lacerant, cum sentiunt hominem clamant, varii et nivei coloris sunt, seminibus jactis nocivi.

Apis sine coitu nascitur, de putri bove oritur, sollicita est, floribus pascitur, gregatim volat; alii, non sibi laborat, occisas et mortuas abjicit, cito laeditur, frigori inimica, exterius aspera, interius habet dulcedinem, munditiam diligit. Cum pungit, aculeum amittit; quo amisso nunquam fructum facit.

Aqua communis est, sordes lavat, in ima fluit, alveum non deserit, in mare revertitur, omne diluvium [Col. 0137A] sequitur, frigida naturaliter, vino mista valet aegris, cum hordeo cocta sanior est, terrae mista lutum facit, est pauperum potus, clara est pro speculo, sitim sedat, vestigium navis non retinet, ignem exstinguit.

Aquila ab acumine oculorum dicta, quia solis radium irreverberato oculo ac visu intuetur, pullos non sic solem contuentes, quamvis suos, abjicit. In aere alto volans pisciculos in mari conspicit, quos celeri descensu raptos devorat, caeteris altius volat, rostrum in senectute nimis crescens ad petram excutit, et rejuvenescit, in arduis nidificat, trans maria sentit odoratu cadavera, de rapto vivit, et amethysthum ponit in nido, qui fugat venenum.

Aquilo aquas congelat; unde aquilo quasi aquas [Col. 0137B] ligans, frigidus est, flores laedit et herbas, a septentrione flat.

Aranea septem pedes habet, veneno tabet, seipsam eviscerat, de visceribus suis telas texit, irretit muscas, sugit muscas, et sic aret et moritur; turgida est, in aerem se sua tela sine alis aut alio adminiculo erigit.

Aratrum de ligno et ferro fit, terram findit, ab agricola tenetur, terram meliorat, in campo dimittitur.

Arbor, quanto altius radicem figit, tanto firmius haeret, umbram facit, in aestate viret, floret, fructificat, in hieme marcescit, superfluis abscissis magis et uberius fructificat.

Arca fuit de lignis setim, intus et foris auro vestita, in latitudinem habuit cubitum et semissem, in lateribus [Col. 0137C] singulis duo annuli aurei, in annulis vectes de lignis setim deaurati. In ea erant tabulae et virga Aaron, Deuteronomium, urnaque cum manna.

Arcus medium habet immobile et inflexibile, duo extrema mobilia; sinistra manu tenetur, si diu tenditur lentescit, cito laeditur, in ipso durum per molle temperatur; chorda tenditur, sagittam emittit.

Areolae concavo fiunt lapide, aquam ad hortum vehunt.

Aries duo cornua habet in fronte; dum viget lascivus est, gregem praecedit, gregem tuetur cornibus, regit gregem et fecundat.

Argentum candidum est, mundum, dulcem habet tinnitum, attractivae naturae est.

[Col. 0137D] Arrha pars est pretii, confirmatio contractus, certitudo habendi rem.

Asinus silvester, id est onager, ferus est dente, loca horrida inhabitat, canes insequentes lacerat. Domesticus a fero perfoditur, nullum dente petit, stolidus est, in posterioribus fortior, in anterioribus debilior, crucem in dorso gerit, in juventa aetate pulcher, in senectute turpis, horrendum clamat, luxuriosus est, segnis est, carduis delectatur, mitis est, aculeo pungitur, lyra delectatur, ei primum insedit homo.

Aspis veneno nocet, in cavernis habitat, cauda obturat unam aurem, terra alteram, contra incantatores; si quem percutiat statim obdormit, et ita cum perimit.

[Col. 0138A] Athleta comam in rotondum tondet, oleo caput ungit, se vestibus non onerat, omni parte se custodit, rubris induitur, arma firmiter tenet, molestiis non cedit, spe victoriae adversarium quiescere non desinit, in pugna perseverat, terminos non egreditur, ad victoriam semper oculum habet.

Auceps diversa habet retia, laqueos et viscum, loca avibus frequentiora quaerit, laqueos occultat, et seipsum abscondit, voces avium simulat, quandoque per unam decipit alteram, captas praeter unam sibi incorporat.

Aurora fugat tenebras, rutilat, diem ministrat, surgento sole obscurior est, inter noctem et diem media; dum rubet, signat pluviam futuram.

Aurum inter omnia metalla pretiosissimum, solidum [Col. 0138B] est, visum fovet, quanto rubicundius, tanto melius, per fornacem purgatur, splendidum est, et regibus aptum.

Auster ventus calidus est, solvit gelu, florem nutrit, a meridie flat.

Autumnus quae in anno nata sunt, colligit, arbores nudat et agros, fructibus abundans est, flores tardos et inutiles producit.

CAP. II. De his quibus B est prima littera.

Baculus longus, teres, rigidus, inflexibilis, sustentationi congruus, defensioni aptus.

Balneum corpus lavat et desiccat, calorem naturalem accendit, carnem emollit, nutrit, membra dissoluta consolidat.

[Col. 0138C] Balsamum odoriferum est, putredinem arcet, stipes ejus viti similis est, juventutem conservat, ejus gutta mista oleo cyprino vel melle adulteratur, sed probatur esse sine melle, si quis cum lacte coagulaverit, chrisma conficit apposito oleo; purum sole ardente sustineri non potest, ut vitis sustentatur et colitur, cujus arboris perpetua coma est insignis, duobus cubitis eminet, acutis lapidibus et osseis cultellis inciditur, quia ferri tactus ei noxius est.

Baltheus militaris aureus est, renes et pectus cingebat vel stringebat, totum corpus ambit et cingit.

Barba fortitudinem designat, sexum denotat, capiti adhaeret.

Basiliscus rex est serpentum, solo visu hominem [Col. 0138D] interficit, flatu necat aves volantes, adeo veneno plenus est, quod totus perlucet, prior visus ab homine non nocet homini, et vacua regnat basiliscus arena.

Beata Virgo pauper fuit, humilis, obediens, quieta, modesta, simplex, sapiens, ab angelo nuntiata, in utero sanctificata, prima votum virginitatis Deo sponso suo obtulit, ab angelo salutata, plena gratiae est praedicata, mater est Domini, domina angelorum, stella maris, terra quae germinavit Salvatorem, terra de qua formatus est verus Adam, terra de qua orta est veritas, terra de qua eductus est verus panis, terra quae dedit Tructum suum, terra cujus fructus sublimis, terra quam Dominus benedixit, terra de qua dicitur: «Cecidit semen in terram [Col. 0139A] bonam, terra fluens lacte et melle (Luc. VIII) ,» arca testamenti, imo et foederis, stella ex Jacob orta, urna habens manna, thronus Salomonis, domus salutis, porta clausa, vellus complutum, thalamus sponsi, templum Salomonis, virga Aaron, tunica summi sacerdotis, mulier amicta sole, domus septem columnis excisa, hortus conclusus, fons signatus, triclinium Trinitatis, arca Noe, pulchra ut luna, electa ut sol, et aurora consurgens.

Beryllus lucet ut aqua sole percussa, calefacit manum tenentis.

Bos duo cornua habet, ruminat et findit ungulam, terram arat, jugo premitur, paleas comedit, immolatur, stimulo cogitur, fortis est.

Bubo sonat voce sicut avis, feralis, onerata plumis, [Col. 0139B] gravi pigritia detinetur, in sepulcris die noctuque versatur, noctem amat, caeteris avibus exosa, semper in cavernis moratur.

Buccina in imo stricta, in summo lata, audaces animat, timidos terret, dispersos congregat, horrendum sonat.

Butyrum dulce, candidum, pingue, cito liquescit, ex lacte coagulato fit, raucedinem tollit.

Buxus dura, arbor est humilis, rupibus inhaeret, sterilis est, in hieme viret, comam non deponit.

CAP. III. De his quibus C est prima littera.

Cadaver, putridum, fetidum, cibus est vermium.

Caepe lacrymas provocat, diversis operculis tegitur, cito putrescit.

[Col. 0139C] Caladrius seu charadrius avis, quae posita ante aegrotum, si respicit eum, totum ebibit morbum, et convalescit aegrotus; si non velit respicere, signum est mortis.

Calamus est concavus, fragilis, levis, scribendi officio aptus.

Calceamenta pedes tegunt et muniunt, laxiora non congruunt, strictiora laedunt, pedi circumligantur.

Calcedonius seu carchedonius colorem pallentis lucernae habet, sub die fulget, in domo obscurus est, scalpentium artibus resistit, radio solis vel fricatione digitorum excandens, paleas ad se trahit.

Calculus lapis durus est, volubilis, planus, rotundus, in fluminibus invenitur, in aqua non mollescit.

[Col. 0139D] Calor dissolvit, aperit, cogit, fovet, nigrorem inducit, et nimius urit, et exsiccat.

Camelus ingens corpore, onifer est, gibbosus, et deformis, se ad onerandum inclinat.

Campana somnolentos excitat, horas designat, in imo lata, in summo stricta, si argentum admisceatur dulcius sonat.

Campus est locus capax, incultus, spatiosus, floribus et pascuis uberrimus.

Candela ceram habet et stupam, lumen praebet, seipsam consumit, directa est, plana, longa, superius arcta, inferius lata, subtus perforata et concava.

Candelabrum in templo fuit ex auro purissimo; [Col. 0140A] ductile, hastile ejus ferreum, vestitum quinque calamis aureis; in capitibus calamorum scyphi in modum nucis, lilia de fundo scyphorum procedebant, sphaerulas desuper scyphos sex brachia cum hastili, ferrea, vestita calamis aureis septuaginta. Partes habuit in summo, stipitem inferius, quo nitebatur, septem lucernas, septem infusoria, septem emunctoria.

Canis latroni est infestus, caecus nascitur, nullum cognoscit nisi eos inter quos habitat, linguam habet medicinalem, sagacitatem mirabilem, fidelitatem commendabilem, lupos et fures arcet, odoratu viget, dentes habet acutissimos, sanguinem lingit, rapidae famis est, ad vomitum redit, ossa rodit.

Cantus pigros excitat, devotos incitat, concordiam [Col. 0140B] retinet.

Capilli teretes sunt, graciles, caput ornant, firmiter radicantur.

Capra ruminat, pedem findit, fetida est, in pascendo duos pedes sursum erigit, de ejus pilis fit cilicium, hirsuta est, immolatur, in summis pascitur.

Caprea munda est, visu acuta, pedem findit, et ruminat, gressu velocissima, in summis pascitur.

Caput eminentissimum membrum est, et caeteris principalius, quinque sensus continet, capillis ornatur, collo superponitur.

Carbo de mortuo reviviscit, de nigro in ruborem vertitur, favillas generat, et dum resolvitur, cinerea.

Carbunculus lapillus lucidissimus est, tenebras [Col. 0140C] noctis fugat, in terra Evilath invenitur.

Carcer tenebrosus est, fetidus, horribilis, profundus, poenalis, solitarius.

Caro fragilis est, suadet et concupiscit adversus spiritum, pravos motus gignit, infirma est.

Casia herba quae et fistula in aquis nascitur, concava est, in immensum crescit.

Castrum in tuto locatur, fossis munitur, muris circumdatur, propugnaculis ambitur, in eo sunt defensores, arma, victualia, speculatores.

Catena ponderosa est, ferrea, dura, constringit, moveri non sinit, in ea annulus complectitur annulum.

Cathedra doctorum est sedes, quatuor quibus [Col. 0140D] sustentatur, pedes habet.

Cedrus in Libano nascitur, alta est, sterilis, odorifera, ejus resina litum non putrescit, neque vetustate corrumpitur, quantum in auras se extollit, tantum radicatur in terra, firmiter haeret, imputribilis est, ejus odor serpentes fugat, vel occidit.

Cera sicca est, in favo latet, pura est, fragilis, ad ignem mollefit, tenax et mollis formam sigilli recipit, tumorem reprimit, odorifera est et pallida.

Cerebrum in capite est, citra mortem immolabile [ f. inviolabile], sedes est memoriae, intellectus vis, et rationis.

Cervical quadratum, breve, bysso insuitur, plenum levissimis plumis, capiti supponitur.

Cervi a patria ipso tempore amoris discedentes, [Col. 0141A] ordinate incedentes, alter alterum portat cornibus dorso impositis, per dumeta illaesi evadunt, serpentes de cavernis extrahunt, serpentem extractum comedunt, et hausto fonte visum recuperant, superflua cornua deponunt, et juvenescunt, ludunt, ruminant, et findunt ungulas.

Chrisma ex balsamo et oleo consecratur, eo sacerdotes et reges inunguntur.

Christus vili pretio appretiatus, oravit cum sudore sanguineo, a discipulo traditus, vilissime detentus, ligatus, alapis caesus, flagellatus, falsis testibus accusatus, reus mortis dictus, barba ejus vellitur, ut dicit glossa super Isaiam: «Coram Pilato a multis accusatus, ab Herode spernitur, alba veste induitur, latro pro eo eligitur, injuste damnatur, chlamyde [Col. 0141B] coccinea induitur, spinis coronatur, arundine caput ejus percutitur, propriis vestibus exuitur, crucem sibi bajulat, crucifigitur, blasphematur, aceto potatur, clamans et flens emisit spiritum, lancea latus ejus perforatur, imponitur sepulcro.»

Christus etiam est templum Salomonis, botrus de terra promissionis in desertum translatus, columna ignis et nubis, David est quem Saul id est Judaicus populus voluit transfigere, sed plantata est lancea ad parietem, et illaesus evasit, hircus emissarius, et immaculatus, geminus passer quorum unus immolatur, et alter avolabat, propitiatorium, agnus immaculatus, summus sacerdos qui semel introivit in Sancta sanctorum, vitula rufa, serpens in palo [Col. 0141C] erectus, Samson fortis, verus Salomon, David manu fortis, vel aspectu desiderabilis, Isaac ferens ligna, verus Josue, Joseph pulchra facie et decorus aspectu, Eliseus magnus coaptans se puero.

Chrysolithus lapillus aureum fulgorem habet, ardentes scintillas videtur emittere.

Chrysoprasus vel chrysopassus lapillus viridis, aureaeque naturae, qui in India nascitur, quidam etiam est purpureus cum aureis guttis.

Cicatrix vestigium vulneris est, de facili renovat vulnus, cauterizat carnem, dolorem retinet.

Ciconia veris est nuntia, serpentibus inimica, societatis amica, maria transvolat, in Asiam collecto agmine pergit, coturnices eas duces praecedunt, eximia illis circa filios pietas est, adeo pullos in [Col. 0141D] nidis fovent, ut assiduo incubatu plumas deponant, et per quantum tempus filios nutriunt, per tantum a filiis nutriuntur.

Cilicium de pilis caprarum fit, vermes nutrit, fetidum est et pungitivum.

Cinnnamomum corticem habet ad modum cannae, in medio Aethiopiae gignitur, frutice brevi, duorum cubitorum, colore cinereo vel subnigro, crassum despicitur, gracilius carius est, virgam habet rotundam et gracilem: cum frangitur, visibile evolat spiramentum in modum nebulae vel pulveris.

Cinis de lignis fit per ignem, minutus est et ponderosus, pannos lavat, fit optimus de sarmentis, id est de vitium putamine.

[Col. 0142A] Cisterna profunda, frigida, pluviae exceptiva, aquae conservativa.

Cithara de corio fit animalis mortui super lignum extenso, ordinatae chordae ab interiori reddunt sonum; si nimis tenduntur, rumpuntur; si minus raucescunt, plectro temperantur.

Clavis intromissoria est, magnam seram evolvit, ostium aperit, strepitum facit.

Claustrum carcer est spontaneus clericorum, locus quietis, securum efficit de externis, laetum de internis, certum de aeternis, si corpus compescit, tamen mentem exhilarat.

Clibanus rotundus, solidus, candidus, demissus, patulus, obscurus.

Coccum bis tinctum erat, colorem habens ignis.

[Col. 0142B] Coelum quae in eo sunt celat, sedes Dei est, locus angelorum et beatarum animarum, quietum, pacificum, altum, leve, molle, suave, planum.

Collum capiti adhaeret, longum est, caput corpori jungit, cibum ad corpus trahit, per ipsum formatur vox, planum est, candidum, teres.

Columba simplex est, osculis instat, felle caret, pedes rubros habet, visum prae caeteris avibus habet acutum, nullum ore vel unguibus laedit, pauper est, pullos rostro pascit his quibus pasta est, morticinio non vescitur, puro grano vescitur, alienos pullos ut suos fovet, super fluenta residet, ut accipitrem videat venientem, in petris nidificat, alis se defendit, gregatim volat, fecunda est, gemitum pro cantu dat, geminos pullos nutrit.

[Col. 0142C] Columna capitellum habet, stilum, basim, aedificium sustinet; fortis est, directa, gracilis, longa, rigida, detorta, plana.

Consecratio Ecclesiae sic fit: Reliquiae asportantur, et virginti una cruces mox fiunt in parietibus, corpora extrahuntur, episcopus ad ostium pulsat, ecclesiam ambit, ter aspergendo eam aqua benedicta, intus etiam aspergitur aqua, vino, sale, cinere, caerei duodecim in parietibus juxta cruces, vel imaginem apostolorum ponuntur et illuminantur, alphabetum in modum crucis in pavimento scribitur, thus super altare crematur, altare chrismate inungitur, operitur, ornatur, missa celebratur, vexillum ecclesiae superponitur.

[Col. 0142D] Cophinus vilis est exterius, de juncis et foliis palmarum intexitur, vas stercoratum est.

Cor a sinistris est, et citra mortem inviolabile, sedes est caloris in medio corporis; est sedes animae, et solius Trinitatis habitaculum.

Cornu de carne est, firmiter haeret, carnem excedit, durum est, sed mollius osse, durius carne, rigidum et lucidum.

Corona principio caret et fine, totum caput ambit, floribus intexitur, caput ornat, crines castigat, latior decidit, strictior non aptatur, transposita non congruit.

Corrigia longa est, tenuis, de mortuo animali fit, totum corpus ambit, membra constringit, clavos habet, vestes constringit et castigat, ingressam [Col. 0143A] habet quasi portam, pertusa acu fibulae stringitur vel relaxatur.

Cortinae de quinque coloribus erant, decem erant, operiebant una aliam, ansulas habebant, ornabant (Exod. XXVII, XXXVI) .

Corvus niger est, cadaveribus pascitur, primum in cadaveribus oculum petit, et sic per oculum cerebrum extrahit, de rapto vivit, rauca voce clamat, clamosus est, fetus nisi nigrescant non nutrit, nidum ex multis in unum congerit.

Coturnix a sono vocis dicta est qualea, amoenitatis tempora avet; aestate repulsa, maria transvolat. Haec sola avium sicut et homo caducum morbum patitur.

Crater est tornatilis, rotundus, profundus.

[Col. 0143B] Cremium siccum est, contrahitur, per ignem crematur, ut ignis sanguinem extrahat.

Cribrum purum ab impuro separat, grossa retinet, minuta expellit.

Crux, serpentis aenei palus, ligna Isaac, scala Jacob, virga Moysi, lignum Marath, signum Tau in superliminari domus, ligna Sareptanae, sycomorus Zachaei, coccineum filum Raab, clavis David, vectis in quo botrus deportabatur. Quatuor habuit partes, ex quatuor lignis fuit composita, oliva, cedro, palma, cypresso. Pellit phantasmata, delet venialia, in modum crucis currunt per maria naves, volant aves in aere, natant homines, fiunt ecclesiae et cucullae.

Cultellus manubrio tenetur, ferro incidit, vagina [Col. 0143C] custoditur.

Currus quanto plus oneratur, tanto plus stridet; quatuor rotis volvitur, vestigia relinquit, difficile vertitur, temonem habet, unctus facile currit, scalas habet hinc et inde, in rotis radios habet.

Cygnus natans collum erigit, fortis est in alis, carnem nigram habet. A canendo est appellatus, longum collum habet, plumas candidas, instante morte pennam in cerebro suo figit, et dulcissime canit. Fertur hyperboreis partibus olores plurimos advolare, et praecinentibus citharoedis admodum apte canere.

Cypressus odorifera est, medendis corporibus apta, et venustatem comae nullo impulsu deponit.

CAP. IV. De his quibus prima littera est D.

[Col. 0143D]

Damula in montibus habitat, mundum animal est, visu perspicua, cursu viget, ruminat et findit ungulam.

Decem mandata Decalogi, decem virgines in Evangelio, decem leprosi mundati, decem tribus Israel, praeter tribum Juda, et tribum Benjamin, decem cornua bestiae, decem civitates, decem cortinae super tabernaculum, decem digiti in manibus, et totidem in pedibus.

Denarius argenteus est, rotundus, quatuor quadraturas continet, integer, non imminutus, aequi ponderis, imaginem et superscriptionem continet.

Dentes albi sunt, duri, bene radicati, ordinati, cibos conterunt, fortes sunt.

[Col. 0144A] Desertum infecundum est, arduum, incultum, solitarium, invium hominibus, et feris habitaculum, ac serpentibus plenum.

Dies colorem restituit rebus, operari sinit, sincera est, et clara sole illuminante, furibus et latronibus et male agentibus adversatur, duodecim horas continet, calida est, noctem et tenebras fugat, dividitur in mane, meridiem et vesperam.

Digitus articulariter distinctus, longus, rectus, teres, unguem habet, gracilis est et flexibilis.

Discipulus debet esse humilis, sanctus, obediens, intentus, patiens, promptus, diligens, praeceptorem suum parentis animi non corporis loco habens et colens.

Divitiae cum dolore amittuntur, cum labore acquiruntur, [Col. 0144B] cum timore possidentur, cito transeunt, superbiam generant, mentem sollicitudine pungunt, viam ad Dominum impediunt, a daemone denuntiantur. Spinae sunt semen bonum supprimentes, radicare non sinentes, iis tamen bonae qui illis utuntur bene. In metallis, et gemmis, et victualibus, ac utensilibus thesauris et possessionibus consistunt.

Doctrina debet esse de fide et moribus, catholica, id est generalis, publica, sana, discreta, vera, matura.

Dolium rotundum est, circulatum, intextum, profundum, patulum.

Dominus Deus ad indulgentiam est facilis, tardus ad vindictam, pronus ad remunerandum, placabilis, [Col. 0144C] benignus, portabilis, sine suspicione, nec incredulus.

Domus sic aedificatur, primo terra effoditur, inde fundamentum jacitur, prius parietes eriguntur, post diversa laquearia interponuntur, tectum superponitur, quadratus est paries, distinguuntur diversoria, multas continet portas et fenestras, habet diversos introitus et exitus. Requiem praebet inhabitantibus, a pluvia et ventis defendit, familiam unam constituit, vagos domat, scientiam et prudentiam in ea quiescentibus et meditantibus procurat.

Duo Testamenta, duae tabulae legis, duae parietes in tabernaculo, duo chori in ecclesia, duo portitores botri, duo pisces in Evangelio, duo homines ascendentes in templum, duae columnae in porticu templi, [Col. 0144D] duo cherubim super propitiatorium, duo candelabra et duae olivae, duo luminaria in firmamento coeli, duae uxores Jacob, duae sorores Lazari, duo altaria tabernaculi, duo in homine oculi, duae nares, duae aures, duo pedes, duo crura, duo genua, duae tibiae, duo latera, duo brachia et caetera fere bina.

Duodecim patriarchae, duodecim apostoli, duodecim post ascensionem annis praedicaverunt in Judaea, duodecim lapides in rationali, duodecim fontes in Elim, duodecim sedes judicantium, duodecim tribus Israel, duodecim panes propositionis, duodecim patenae, duodecim pugilli, duodecim partes maris Rubri, duodecim exploratores, duodecim lapides de Jordane translati, duodecim excubiae circa tabernacula, duodecim portae civitatis, duodecim [Col. 0145A] leunculi super gradus Salomonis, duodecim fructus spiritus enumerantur in Epistola ad Galatas, duodecim fructus ligni vitae in Apocalypsi, duodecim ibidem lapides, duodecim ibidem stellae in corona mulieris visae.

CAP. V. De his quibus prima littera est E.

Ebrietas ex frequenti potatione provenit, vomitum provocat, hominem audaciorem reddit, gressus titubare facit, linguam impedit, et quasi balbutientem reddit, gressus permutat, insensibilem facit, secreta denudat, fletum provocat, officium membrorum tollit, oblivionem ingerit, sui immemorem facit, discretionem aufert.

Ebur candidum est, frigidum, prius obscurum [Col. 0145B] limis fit lucidum, planum, quanto vetustius, tanto rubicundius et pulchrius.

Elephantes ingentes sunt corpore, apti pugnae, gregatim incedunt, fraude capiuntur.

Ensis acutus, splendidus, utraque parte planus, in vagina reconditur, litteratus est.

Equus indomitus vix domatur, vix tenetur, fortis est, velox, superbus, sonitu armorum non terretur, frenatur, sessorem saepe discernit, armatus audacior est, sternitur sella, cingulis constringitur, luxuriosus est, calcaribus urgetur, duram habet ungulam in qua ferratur.

Eremita est solitarius, incultus, pallidus, macilentus, pannosus, hirsutus, horridulus, barbatus.

Ericius seu hericius spinosus est, cito irascitur, [Col. 0145C] dum tangitur in acervum se colligit, in qua se extendit, formam porci gerit, pomis et uvis se involvit, ut se oneret, et postea nutriat.

Aes solidum est, vocale, imputribile.

Aestas calida est et serena, longiores habet dies noctibus, floribus et fructibus abundat, humida desiccat, tonitruis et fulgurationibus coruscat, fructuosas arbores ab infructuosis discernit.

Aethiops crispus est, dentes habet albos, carnem habet nigram, similem sibi generat.

Evangelia quatuor sunt, quatuor animalia in Ezechiele, quatuor pedes in mensa, jugum leve et suave, luter aeneus in ingressu tabernaculi, columna ignis et nubis, stella Magorum, quatuor quadrigae in Zacharia, currus Eliae, quatuor flumina de paradiso, [Col. 0145D] manna in arca, liber septem sigillis signatus.

CAP. VI. De his quibus prima littera est F.

Faber noctem tanquam diem transigit, sedet juxta incudem, considerat opus ferri, vapor ignis urit vestes ejus, et carnes ejus in calore fornacis conterit, vox mallei intonat aurem ejus, et contrahit similitudinem vasis oculus ejus; cor suum dabit in consummationem operum, et vigilia sua ornabit imperfectionem (Eccli. XXXVIII) , officinam habet vel fornacem, incudem, forcipes, malleum, molam ad exacuendum, ignem, folles, aspersorium.

Facies facturam, et sicut vultus voluntatem hominis declarat, cognitionem facit et discretionem.

Faex in fundo residet, amara est, lutulentum [Col. 0146A] quiddam est, de vino procreatur, odorem retinet.

Falx acuta est, recurva, propius tondet.

Fames vitales meatus arctat, opus attenuat, squalorem generat, vilia pretiosa reputat, cutem tumescere facit et pilosam, desidiam et appetitum excitat.

Farina minuta est, munda est, cum labore habetur, per aquam conglutinatur, fermentatur, acedinem sumit.

Fasciculus ex multis collectis fit, nisi bene colligatur, effluit.

Favilla levis est, in nihilum redigitur, post ignem remanet.

Favus cellulatus est levis, dulcis, ceram continet vel elicit.

[Col. 0146B] Fax concava est, sicca, fragilis, seipsam consumit, lucem maximam diffundit, cum stridore comburitur.

Febris calorem ingerit, tremere facit, palatum corrumpit, sudore terminatur, symptomata relinquit.

Fenestra in cardinibus vertitur, patula est, lumen excipit, et radios solis.

Fera silvas inhabitat, indomita est et crudelis.

Fermentum modicum de pasta farinae conglutinatae immittitur.

Ferrum ponderosum exstinguitur ex aqua, magnetem sequitur, rauce sonat, ex ipso fiunt arma, in igne mollescit, crebis tunsionibus extenditur, in ore equi ponitur, equum regit, ipsum de facili circumducit, [Col. 0146C] cumducit, duabus corrigiis protenditur quibusdam appendiciis.

Ficus lata habet folia, succus eorum pruritum gignit, post grossos affert, qui de facili cadunt, nec sunt esibiles, fructus ejus dulcis.

Figulus sedet ad opus suum, convertit pedibus suis rotam, in sollicitudine positus semper propter opus suum, et innumera est omnis operatio ejus, in brachio suo formabit lutum, et ante pedes suos formabit virtutem suam. Cor suum dabit ut consummet linitionem et vigilia sua mundabit fornacem.

Filius haereditatem exspectat, obediens est, patri similis, ingratus ab haereditate expellitur.

[Col. 0146D] Filum gracile est, tortum, longum, vestem consuit, setam sequitur.

Fimus dispersus terram fecundat, fetorem emittit, de animali oritur.

Fistula concava est et perforata, tenuiter sonat, ore sufflatur, decipit avem.

Flamma ex multis scintillis fit, in altum tendit, rutilat vel splendet, rubicunda est.

Flos visu delectat, odore afficit, spes est fructus, cito marcescit, exponitur aeri, vere nascitur, campum ornat, suavis est, frigore laeditur, calore nimio uritur, vel grandine intemporanea dejicitur.

Fluvius rapidus est, ex abundantia crescit aquarum et pluviarum, profundus est, solitum alveum non deserit.

[Col. 0147A] Feminalia linea erant stricta, sponte assumebantur, pudenda tegunt.

Fenum aestate viret, molle est, percussum facile sentit injuriam, succisum statim aret, in clibanum mittitur, cibus est jumentorum.

Folium tenue est, latum, leve, umbram facit, arborem ornat, fructum arboris legit, in autumno pallescit, vento dejicitur, viride est, vento agitatur, et stridet.

Follis ex ligno et corio fit, os habet interiori parte, spiramentum attrahit, et emittit aerem ut ignem excitet.

Fons de terra scaturit, frigidus est, in rivos dividitur, purus est, dulce murmurat, sitim relevat, in hieme calet, clarus est, leviter turbatur, scaturigines [Col. 0147B] sursum tollit.

Forcipes duo brachia habent, scindunt, dum scindunt, stringuntur, clavo junguntur, connectuntur in medio.

Fornax modica est, calida est, aurum purgat, ligna incinerat, scoriam adnihilat.

Frigus poros constringit, membra contrahit, fructificare non sinit.

Frons tenera est, cito rubet, locus est verecundiae, maculam non celat.

Fructus odore mulcet, gustu reficit, naturam arboris ostendit, calore solis coloratur, maturus decidit, directe jaculatur.

Frusus genus ruborum sponte nascitur, in densum pullulat, spinosus est, immeabilis, tenebrosus, [Col. 0147C] densus, impletus, implexus, et sibi cohaerens, hispidus, incultus, sterilis.

Fucus non laborat, pungit, aliorum labores devorat.

Fulgur in ora cadit, incutit, subito oritur, clarum est et splendidum, ex calore provenit.

Fumus ex igne nascitur, in directum ascendit, lacrymas provocat.

Funda motu vibratur, de corio fit, circum caput rotatur, lapidem continet, duabus corrigiis appenditur, dure ferit.

Fundamentum profunde locatur, firmum est, ex impolitis fit lapidibus, in imam terram jacitur, terra operitur, latum est, aedificium sustinet.

Fur de nocte venit, spoliat, subito invadit, et [Col. 0147D] perimit incautos, aucupatur, domum suffodit, observatus latet, immisericors est, secretos introitus quaerit, ad omnem strepitum pavet.

Fusciuncula recurva est, duos uncos habet, et fere ferrea est.

Fusus filo involvitur, in utroque fine acutus, in medio latus, dextera manu volvitur.

CAP. VII. De his quibus prima littera est G.

Galbani odor serpentes fugat, estque succus ferulae cujusdam arboris quae nascitur in Syria.

Gallina pullos sub alis fovet, contra milvum tuetur, de dolore pullorum suorum aegrotat, et raucescit, et plumas deponit, ex calore pascitur.

[Col. 0148A] Gallus profundioribus horis noctis valentiores et productiores cantus edere solet, in matutino breviores format voces. Antequam canat alis se verberat, diem nuntiat, pigros excitat, omni vento se inclinat.

Gemma pretiosa est et clara, virtute pollet, plana, tota speciosa.

Gena decora, candida, plana, ob verecundiam rubore subfunditur.

Gibbus superfluitas est naturae, minorem facit, deformitatem ingerit.

Gigas ingens est corpore, insignis membris, fortitudine praestans, sed pietate et ingenio bono deficit.

Glacies ad frigus ex aqua induratur, ad solem liquescit, fragilis est, lubrica, clara, splendida.

[Col. 0148B] Glans a quercu oritur, cibus porcorum est.

Globus rotundus est, volubilis, multis filis circumvolutus.

Grando in aere induratur, friget, in cadendo contunditur et resolvitur, flores et herbas teneras laedit.

Granum seritur, moritur, post pullulat in herbam, post in spicam, et deinde in frumentum, colligitur, trituratur, a palea per ventum separatur, siccatur, et mola conteritur.

Grues viam sequuntur litterario ordine, excelsa petunt, quo facilius videant terras quas petunt. Una praecedit, quae agmen castigat voce, qua raucescente, alia succedit. Noctis vigilias dividunt, et in ordine vigiliarum pedi semper innituntur uni, in quo calculum [Col. 0148C] tenent.

Gurges profundus est, obscurus, horribilis, absorbens, alioquin immotus.

Gutta gravis est, cito arescit, modica est, praestat refrigerium.

Guttur vehiculum vocis est, et ciborum canalis.

CAP. VIII. De his quibus prima littera est H.

Haereditas a Domino excolitur, Dominum pascit, firmiter possidetur.

Hamus aduncus, esca tectus, gracilis, linea appensus.

Harena [arena] innumerabilis est, minuta, amara, sterilis, ponderosa, humida, bibula.

Harundo [arundo] vacua est, fragilis, omni vento [Col. 0148D] cedit, stridula est, in palude crescit, manum contrectantis sauciat, exterius viret, interius marcet.

Hasta longa, teres, directa, plana, laevis, gracilis, rigida, penetrativa, ferro munita.

Hedera serpit, semper viret, similis rosae crescit, sterilis est, comam non deponit, attractivae naturae est, fetores arcet, victores coronat.

Heremita, videatur Eremita.

Herodius avis rapacissima, volantium maxima, aquilam vincit, in maximis petrarum nidificat.

Hiems aquas congelat, frigida est, noctes longiores habet diebus, humida est.

Hinnulus in excelsis moratur, velox est, visu perspicuus, in rupibus summis pascitur.

[Col. 0149A] Hircus fetidus, luxuriosus, hispidus, immundus, immolandus, ruminat, et findit ungulam, cornibus insignis.

Hirundo garrula est, in domibus habitat, sinuosis circumflexibus volat, in nidis aedificandis et fetibus educandis solertissima, lapsura deserit nec appetit culmina, alias aves non impetit, nec impetitur ab eis, maria transvolat, ibique hieme moratur, et per adventum suum veris nuntiat initium.

Homo fragilis est, ad peccatum pronus, ad resurgendum ineptus, ad constantiam tenendam infirmus.

Honus, videatur onus.

Hortus, videatur ortus.

Hospes in alieno moratur, verecundus est, cito transit, non bene confidit in aliena domo.

[Col. 0149B] Hostia eucharistiae in colore candida, in quantitate modica, rotunda, triticea, immista, azyma, inscripta.

Hostium, videatur ostium, quia ab ore deducitur.

Humerus onera sustinet, geminus est, inflexibilis, fortis, latus.

Humor junctus calori nutrit, a terra in truncum, a trunco ascendit in ramos.

Hyacinthus cum aere mutatur, in sereno perspicuus, in nubilo obscurus.

Hypocrita sua mala celat, pallidus est, bono sua praedicat, incultus ingreditur, omnia operatur ut videatur, superbus, impatiens.

Hyssopus humilis est herba, pectus purgat, petrae haeret, radix ejus tumorem pulmonis sedat.

CAP. IX. De his quibus prima littera est I et J.

[Col. 0149C]

Jejunium corpus castigat, vitia comprimit, libidines arcet, mentem erigit, animam impinguat.

Ignis rutilat, ad calorem ejus trahuntur quae in eo ponuntur, splendorem et fumum emittit, fumum generat, calorem ministrat, ligna consumit, attractivae naturae est, desiccat, cibos decoquit, materiam suam sequitur.

Imago lineamenta habet, umbram facit, assimilatur rei cujus est imago, inutilis est.

Incus truncus est ferreus durissimus, solidus et firmus, super quem formantur opera, ad nihil aliud utilis.

Insula fluctibus tunditur, fluctus frangit, sed paulatim [Col. 0149D] minuitur.

Invidus, pallidus, macie confectus, cito prorumpit in iram, vultum commutat livore, oculis truculentus, animo inquietus.

Iris duos habet colores, rutilat, igneus exterius, interius aquatilis est, pluviam designat.

Isopus, videatur Hyssopus.

Jugum duos conjungit, grave est, ad terram premit, collo insidet, capiti colligatur, curvum est, indomitum castigat, nudum carnis terit.

Jumentum in fimo suo versatur et quiescit, vilibus pascitur, oniferum est, sessores non discernit.

Juncus in aqua crescit, flexibilis, in summo acutus, [Col. 0150A] gracilis, viridis exterius, planus, longus, directus, mollis, interius marcidus, nodo carens.

Juniperus est frutex dimissus, in cujus cinere servatur ignis per annum, ut dicitur; umbra et suffitu saluberrimus.

Juventus lubrica est, inconstans, inconsiderata, calida, intemperata.

CAP. X. De his quibus prima littera est L.

Lac album est, parvulos nutrit, coagulatum arescit, dulce est, pingue, suave, bulliendo elevatur.

Lacryma brevis, clara, cito arescit, valida, amara et salsa.

Laguncula ex pluribus asseribus est texta, circulis ferreis constricta, spiraculum habet, vinum [Col. 0150B] conservat.

Lamina tenuis est, crebris tunsionibus extenditur, aurea fuit in fronte sacerdotis, et nomen Dei tetragrammaton habuit, speciem lunae corniculatae tenens.

Lampas fragilis, subobscura, inferius stricta, superius lata, oleum continet, lucem praestat.

Lana crispa est, alba, mollis, suavis, levis, primo tondetur, post lavatur, tingitur, netur.

Lapis durus, volubilis, pedem offendit, aqua non mollescit, assidua gutta cavatur.

Later de luto formatur, igne solidatur, quadratus est, ruber, fragilis, crudus, si recens factus plus lavetur, plus sordet, domum tegit.

Lectus secretus, mollis, ornatus, tumidus, furtivus.

[Col. 0150C] Leo rex bestiarum, ore fetet, ut mortuus nascitur, tertia die ad rugitum patris excitatur, vestigia delet cauda dum ab insequente premitur, ad rugitum ejus timent omnes bestiae; cum circulum cauda facit, nulla ferarum audet transire; superbus est, fortissimus, praedae semper inhaeret.

Lepus velox, in petra cubile suum collocat, debilis, crura retro longiora habet, auriculatus, non rumiminat, apertis oculis dormit.

Lex est basis super columnam, basis sub lutere aeneo, quinque panes hordeacei, mors in olla, baculus Eliae, sacerdos et levita saucium pertransiens aqua Marath, tibicines circa puellam mortuam, hemorhoissa, [Col. 0150D] sex hydriae lapideae, servus summi pontificis auricula altera mutilatus.

Libanus arbor est in Arabia cortice et folio lato, thuri similis, succum emittens modo amygdali; bis in anno, autumno scilicet et vere, colligitur, inciso cortice in aestatis fervore thus candidum exit; spuma contracta et densata in vere inciso cortice rubrum exit, non comparandum priori, sed tamen odoratius.

Liber de pelle mortui animalis fit, encausto scribitur per pennam, plura folia habet, punctatur, torculari constringitur, ligatur, antiqua gesta et secreta conservat, nisi sepe aperiatur, mucessit; insignibus ornatur, sigillis clauditur, de facili coinquinatur, igne contrahitur, aqua diluitur.

[Col. 0151A] Libra duas lances aequales habet, linguam superius, ubi appenditur, aequitas magis ponderosum sequitur, lites dirimit, et pondere tendit in alterutram partem cui inclinat.

Ligna setim humilia, imputribilia, incremabilia, albae spinae similia, quanto plus in igne sunt, tanto plus solidantur.

Lilium de facili pullulat, de inculta terra nascitur, in convallibus oritur, odoriferum est, candidum, clausum continet odorem, apertum effundit, sex folia habet, inter spinas crescit, virgulas et stipitem habet in medio; a spinis pungitur, et tamen candorem retinet, directum est in stipite, adustis medetur membris, eradicatum non statim marcescit, ut alii flores.

[Col. 0151B] Lima dentata est, acuit ferrum, et dum acuit trahitur, et retrahitur, seipsam consumit rubigine.

Limen introitus domus, et ejusdem principium et finis.

Lingua modica est, labilis, velox, in humido sedet, verba format, magna exaltat, frigidum est membrum, voluntatem denuntiat.

Linum prius seritur, cito laeditur, gracile est et rarum, operitur propter volucres, molle colligitur in fasciculos, in aquam mittitur, ad solem siccatur, multis tunsionibus albescit, et varium colorem deponit, teritur, et a stupa separatur, netur, nodatur, evolvitur, iterum lavatur et in telam orditur.

Locusta sordes lavat, se ipsam sordidat, aquae colorem addit, cum nascitur vocatur bruchus, cum [Col. 0151C] formatur, achelabus, cum perficitur, locusta, altera alteram devorat, in hieme latet, in aestate salit, crura habet retro longiora.

Lorica diversis circulis innectitur, corpus tegit et munit, ferrea est et ponderosa, jacendo fit rubiginosa.

Lucerna modicam lucem praestat, de testa figuli fit, quae magna fracta apparet.

Lucifer stella matutina mane oritur, rutilantem diem nuntiat, tenebras fugat.

Luna lumen habet a sole, de nocte lucet recedentibus aliis, inferior est, et propior terrae aliis, recedente sole, sola dat lucem nocti, maculam habet, quae quanto videtur clarior, tanto macula est major, [Col. 0151D] rotunda est, quandoque corniculata, per tempora crescit et decrescit, cito explet cursum suum, permagna est, et tamen parva videtur.

Lupus fetidus, rapidus, crudelis, absentiam canum et pastorum considerat, caulis ovium insidiatur, horrendum ululat, prius visus quam videat non nocet, prius videns vocem aufert.

Luter erat aeneus ad ostium tabernaculi, labium habebat per circuitum desuper, aquam continens ad lavandos sacerdotes, basim subtus habens in directa linea longa et plana.

Luxuria gratuita tollit, animam inficit, corpori morbum paralysis ingerit, et caecitatem oculis, corpus inquinat, famam deflorat, pecuniam tollit, inimica est proximo, fetet Deo, placet diabolo, odibilis [Col. 0152A] angelis, ejus ignis descendit in infernum, fumus ejus vindictam petens ascendit in coelum.

CAP. XI. De his quibus prima littera est M.

Magister debet esse eruditus, mitis, diligens, sollicitus.

Malleus durus, fortis, ponderosus, ad feriendum elevatur.

Malum granatum exterius rubicundum in cortice, interius pallidum, diversa continet grana rubicunda, quae sitim sedant, durum habet corticem.

Mamilla in pectore sita, gemina, mollis, candida, rotunda, lac tenens, suavis, in virgine dura, laxatur in muliere, in ea sanguis in lac convertitur.

Manipulus ex multis fit manu collectis, cum labore [Col. 0152B] colligitur, sed in gaudio possidetur.

Manna erat semen minutum quasi pilo tusum, album quasi semen coriandri, quidquid volebant comedentes ipsum sapiebat, ad solem liquefiebat, ad ignem durescebat, in mortariolo terebatur, habens saporem panis oleacei, ultra mensuram collectum scaturiebat vermibus.

Manus digitis distincta, flexibilis, operationi apta, candida.

Mare plenum est monstris, salsum et amarum, ventos generat, periculosum est, profundum, latum, omnis homo vivit in illo. Ibi major piscis minorem devorat, omnia flumina recipit, quae currunt, viva corpora retinet, mortua projicit, fluit et refluit, nunquam quiescit.

[Col. 0152C] Mater in pariendo anxia, in educando sollicita, in custodiendo diligens, in amore fervens.

Mel dulce, suave, tenax.

Mensa de lignis setim fuit deaurata, quatuor pedes habens, duas coronas, desuper labium aeneum, per circuitum rotunda erat, duodecim panes superponendi sunt candidi in Sabbato, duodecim patenae super panes, duodecim pugilli thuris super patenas, annulos in pedibus habens, et in annulis vectes.

Merula parva avis et nigra, sola volans, non gregatim ut sturnus; in regionibus Achaiae sunt candidae.

Miles duris gaudet, et dura sustinet, fortis est, sic armatur: ferreas caligas habet, super femoralia loricam, ornatum super loricam mitram ferream, et [Col. 0152D] galeam, super galeam quoddam insigne ut conum, gladium acutum, lanceam, equo insidet, non cedit ictibus.

Milvus mollis est viribus et volatu, rapacissimus est, cadaveribus pascitur, circa coquinas et macella assidue volat, timidus est in magnis, audax in minimis, domesticis insidiatur avibus, silvestres non audet invadere, pullis insidiatur, et quos incautos reperit citissime necat.

Mola cito volvitur, aspera est, gemina, rotunda, ferro nititur, ponderosa, granum conterit, usu consumitur, farinam reddit.

Mons firmus, altus, sterilis, prius valle radios solis excipit, inferius latus, in summo strictior, majoribus impulsionibus excitatur.

[Col. 0153A] Mors nullius miseretur; nulli compatitur, omnibus aequatur, inesperata venit, nulli parcit, corpus et animam separat, finis est laborum, et ultima linea rerum.

Mundus transitorius, vanus, sollicitus, falsus, deceptorius.

Murilegus callidus est, muribus insidiatur, laqueo capitur, de nocte videt, oculos habet rutilantes, non cito submergitur, unguibus viget; de alto salit nec laeditur.

Murus fit de lapidibus sectis, oppida munit, hostes areet, clausos cohibet.

Mus in caveis moratur, murilegum timet, modica esca capitur.

Mustum vinum dulce est, ventrem inflat, dissolutionem [Col. 0153B] facit, calidum est, sine spiraculo lagunculas novas disrumpit, stridet; dum clarescit, omnia purganda ejicit, ebrietatem generat.

Myrrha arbor est in Arabia, quinque cubitis alta, albae spinae similis, ejus gutta viridis et amara, gutta sponte manans, pretiosior est elicita corticis vulnere, vulnerum vermes et putredinem arcet, odorifera est, desiccativae naturae est; inflaturas et tumores sedat.

CAP. XII. De his quibus prima littera est N.

Nardus herba folio presso et parvo. Ejus cacumina in aristas se spargunt, ejus spicas et folia ad conficiendum nardum deponunt pigmentarii; calida herba est et odorifera.

[Col. 0153C] Naris directa, concava, spirat, odorem sentit.

Nasus directus, planus, candidus. In eo maxima parte consistit species faciei; spiritum emittit per nares.

Natans corpus in aqua habet caput supra aquam, et pedes movet, fluctus retro jacit.

Navis in principio et in fine est angusta, in medio lata et onusta, super aquas fertur, perforata submergitur, malum habet, velo concitatur, gubernaculo regitur, anchora retinetur, qua non munita vento movetur; scopulis confringitur, hauritoriis purgatur, fluctus premit et frangit, fluctibus undique tunditur.

Nauta in fine navis residet, puppim attente respicit, clavum regit, viam considerat et metuit, tempestatem [Col. 0153D] formidat, navem omni tempore lustrat, ne alicunde laesa sit, plus justo eam non onerat, vilibus induitur, in portu mercedem expetit.

Nebula ab humore oritur, late spargitur, frigida est, ascendens pluviam nuntiat, calore solis dissolvitur; descendens serenitatem signat, immota manens obscuritatem.

Nicticorax in domibus habitat et muris, de nocte volat, diem fugit.

Nidus fit avibus secretus, intus calidus, extra asper, ex multis congestus.

Nix ex aqua induratur, candida et frigida est, cito dissolvitur, minuta descendit, desursum venit, calore in aquam resolvitur, terram operit, et segetem fovet

[Col. 0154A] Novacula suaviter radit, acuta est, superflua incidit, firmiter in capsa reconditur.

Novem angelorum ordines, novem leprosi curati et non reversi.

Nox obscura, quieta, frigida, in nocte lignum putridum, et vermiculus quidam fulget, solitaria est, pigra ad operandum, importuna, periculis et phantasmatibus plena, colorem rebus aufert, stellis illuminatur.

Nubes leves sunt, pluviam nutriunt, obscurae sunt et veloces.

Nutrix infantem lactat, custodit, dulciter tractat, diligenter portat, esculatur, cibos praemandit, infirmitates ejus sustinet, a fletu promissis et minis retrahit, ire et loqui docet, et praeambulat quocunque [Col. 0154B] eat, illi osculum dirigit, aliquando permittit eum cadere ut laesus iterum cadere caveat, iratum mulcet, cum lacrymatur oculos tergit, offensum revocat, in sinum levat.

Nux corticem amarum habet, testam duram, pabulum praestat, nucleum habet dulcem, suave lumen ministrat, vel accommodat.

CAP. XIII. De his quibus prima littera est O.

Octo sunt beatitudines, aetates hominis et mundi, octo cubitorum vestibulum portae Ezechielis (Ezech. XL) .

Oculus clarus, planus, extensus, tenerrimus, corpori lucem dat, cito laeditur, pupillam habet, pupilla palpebra tegitur, macula vel nimio splendore obscuratur, [Col. 0154C] geminus est.

Odor delectat, aerem inficit, post ablatum odoriferum fructum aliquantum remanet.

Oleum pingue, suave, pascit, invisibilis naturae est, supernatat, inficit, fessos refovet.

Oliva arbor index est pacis, oleum dat, speciosa est.

Olla lutea, igne solidatur, fragilis est, fracta inutilis est.

Onus fertur, facile fertur si colligitur, ad terram inclinat, grave est cum ligatur super humeros.

Onycha piscis maritimus, cujus ossa comminuta suavissimum reddunt odorem.

Ordeum [hordeum] asperum est, cibus est jumentorum, humile, aristis plenum, dulce, aqua [Col. 0154D] mistum confert aegris, tenacem habet paleam.

Organum fistulas habet, in modum turris ordinatae stant fistulae, concorditer sonant, cito laeditur, follibus excitatur.

Ortus [hortus] circumfoditur et circumsepitur, arborum distinctione ornatus, floribus jucundus, germine viridante suavis, aura flante lenis et placidus, umbrarum amoenitate praestans, murmure fontis delectabilis, fructibus variis refertus, a rore illaesus, volucrum cantu laudabilis.

Os forte est, occultum, candidum, carnem sustinet, durum, solidum, concavum.

Osculum duo corpora conjungit, delectat, certificat, signum pacis est, pignus amoris, arrha sponsaliorum.

[Col. 0155A] Ostium inter cardines vertitur, introitum ministrat, sera firmatur, pessulo munitur, duo liminaria habet, superius et inferius, vectibus appenditur.

Ovis lac et carnes praebet ad esum, lanam ad indumentum, immolatur; simplex animal est, vellere suo vestitur, et alios vestit, fecunda est, et fimus ejus utilis, aridis vescitur et pascitur, et paucis saturatur, ruminat, et findit ungulam, timida est, quieta, pellem habet multis usibus accommodam, communicabilis naturae est.

Ovum perspicuum est, fragile, candidum, spes prolis, natum est ex animali, et ex eo animal nascitur.

P. XIV. De his quibus prima littera est P.

[Col. 0155B] Palma juxta terram perquam gracilis est, superius lata, cortice rugoso, exterius dulcedinem habet, in radice aspera, alta, diuturnis foliis, suavibus pomis, ad modum palmae manus extenditur, centenaria fert fructum, victorum est corona, quia ponderi non cedit, sed renititur.

Palmes in vite fructificat, extra vitem arescit, luxurians putatur, putamen igni traditur.

Palpebra oculum tegit et munit, abscissis palpebris homo non dormit, deformisque redditur.

Palea sicca est, levis, sterilis, tenax, ejicitur per ventilabrum, a grano dividitur, igne crematur, ardentissimum ignem facit et fortem.

Palus longus est, acutus, rigidus, ei praefoditur [Col. 0155C] fovea ut facilius intret, sepi aptus est, acuitur, induratur igne, in ordinem ponitur.

Pannus lineus aperitur, humectatur, in calido lixivio ponitur, calefit, extergitur, flagellatur, torquetur, desiccatur.

Palus terra est aquosa, lutosa, invia, lubrica, plena lacunis, mollis, profunda, ranis habitabilis.

Pampinus latus umbram facit, uvam contra intemperiem caloris munit, si luxuriatur succiditur, ut uva recipiat caloris fomentum.

Panis sic conficitur: primo farina molitur, pinsitur, cribratur, conspargitur, fermentatur, revolvitur, formatur panis, coquitur.

Pannus ex multis filis contexitur, lana ejus carpitur, [Col. 0155D] netur, tondetur, orditur, comprimitur, pungitur, a fullone calcatur, lavatur, tingitur, arte extenditur, in vestem conscinditur et consuitur.

Panthera interpretatur omnis fera, pellem habet maculosam, speciosa est valde, mansueta, solis draconibus inimica, saturata draconibus in speluncam se recipit, et tribus diebus dormit, tertia die resurgit, et suavitatis mirae odorem effundit, et rugitum emittit, ad cujus rugitum animalia ubique locorum gressum figunt, et eam praecedentem ordinate sequuntur, solus draco vocem ejus audiens in speluncam se abscondit, et stupens quasi victus obmutescit.

[Col. 0156A] Paralyticus officium membrorum amittit, tremulus est, frigescit et torpescit.

Pardus crudelis est et maculosus.

Passer modicus, luxuriosus, inconstans, instabilis, in tecto manet, in foramine petrae nidificat.

Pastor oves agnoscit, infirmas consolidat, ad pascua ducit et reducit, lupos arcet voce et baculo, morbidas et aegrotas sanat, confractas alligat, errantes reducit, debiles portat, fortes et pingues tondet, pereuntes requirit, fetas portat, agnos in sinu levat, ab eis cognoscitur.

Pater generat, revocat, nutrit, diligit, ditat, haereditatem dat, erigit, corripit, sustinet.

Pavimentum decorum est, diversimode picturatur, subjectum pedibus conculcatur.

[Col. 0156B] Pavo ex sono vocis subito pavorem incutit audientibus; unde a pavore dictus. Duras habet carnes et putredini resistentes, quae vix coquuntur et sunt indigestibiles; incessum habet simplicem, caput serpentinum, pectus sapphirinum, in alis plumas aliquantulum rufas, caudam habet oculatam et longam; dum laudatur, erigit caudam; pennas per ordinem erigit in modum rotae, visis pedibus caudam demittit, quia cum caudam erigit, posteriora nudantur, in cauda magna est ei gloriatio, caput infirmum habet et cristatum et inaequale reliquo corpori; fetus suos persaepe devorat, nisi ova mater occultaverit.

Pecten dentatus est spissis et rarioribus dentibus, crines componit et ordinat, caput purgat, osseus [Col. 0156C] est, planus, lucidus, latus.

Pelicanus avis est Aegyptia, rostro pullos occidit, et eos per tres dies luget, post tres dies seipsam rostro lacerat, et suo sanguine eos sanat; nimiae maciei avis est.

Pellis ab animali vim pellit, diversis usibus adaptatur.

Pera duabus corrigiis a collo dependet, recepta conservat, peregrinorum est, de corio fit, ad latus gestatur.

Perdix de voce nomen habet; nam avis est dolosa. Aliena ova rapit, et fovet ut sua. Illi pulli sic foti cum vocem propriae genitricis audiunt, naturali instinctu eam reagnoscunt, et sequuntur. Prope terram [Col. 0156D] volat, gregatim incedit, ejus carnes sunt sanae, in rete ad sonum campanulae inducitur, fomenta [frumenta] requirit.

Peregrinus quo tendat, considerat, longitudinem viae ante metitur, necessaria victui secum portat, quam minimum potest se onerat, fortia calceamenta sibi comparat, peram habet, baculum gerit, pretiosis vestibus non induitur, bonae societati se conjungit, a perfectione justi itineris aliqua molestia ponderis non impeditur, non retrahitur a transitoriis, per pericula se fidelibus commendat, timore et suspicione non caret, amore patriae laborem tolerat, sua non multis ostendit, divitem se non praedicat, de fine itineris semper loquitur, cogitat, ad illum suspirat.

Pergamenum de mortuo animali extrahitur, extenditur, [Col. 0157A] raditur, tenuatur, multis adaquationibus dealbatur, excuratur, tenue est, candidum, planum, aqua molle fit, et scribendi officio congruit, suave est, igne contrahitur et paratur, pumice planum fit, creta candidius, lineis distinguitur, ut sic tandem in ipso scribatur.

Pes terram petit, infima pars corporis est, et calceo munitur, hominemque portat.

Pessulum ostium obfirmat, volubile est, trahitur et retrahitur.

Pila sphaerica, volubilis, levis, intus floccis, spurcitiis, vel feno plena.

Piper est granum modicum, fortissimum gustu, nigrum, rugosum, calidum.

Piscator navem habet cum ornamentis suis, vilibus [Col. 0157B] induitur, cum silentio navigat, retia in aquam mittit, jactis retibus pisces exterret, diversi generis retia ponit, retia sua lavat et reficit, in aqua turbida non ponit, retia sollicite qua jecerit, custodit; quae escae cuilibet pisci conveniant, novit.

Piscis pinnulas et squamas habet, cauda et pinnulis regitur, in aqua nutritur, extra aquam moritur, sine coitu generatur, ventum praevidet, et eo veniente in fundum se demittit, ad calorem saltat, semper ascendit, hamo in esca tecto capitur.

Plaga carnem cito putrefacit, fetet, vix sanatur.

Platanus arbor est alta et patula, juxta aquas crescit, foliis mollis, viti similis in foliis, succum habet teterrimum.

Pluma levis est, corpus tegit, mollis, in carne [Col. 0157C] radicatur, suavis seu levis extrahitur.

Plumbum metallum est ponderosum, in aqua augmentatur, pro auro comburitur, tenerrimum ad scindendum.

Pluvia desursum venit, minuta est, terram emollit, frigus resolvit, terram irrigat, lutum generat, tempestatem temperat, aquas augmentat, ventum sedat.

Pomum sphaericum, visu pulchrum, acre gustu, suave, odoriferum, maturum pallescit, tactu terrae putrescit.

Pons aquae superponitur, trans flumen euntes portat, alluvione interdum dissolvitur, pilis sustentatur.

Porcus nisi currat tardus ingreditur, cursilis est, fetosus, setosus, horrendum grunnit, rostro lutum suffodit, non ruminat, in luto delectatur, immundis [Col. 0157D] vescitur, glandibus pascitur, uno percusso caeteri congregantur, et aggrunniunt.

Praedicator debet esse sanctus, doctus, discretus, maturus, facundus, honestae conversationis, constans, integrae famae, humilis, affabilis, missus.

Pruina de humore nascitur, obscura est, late dispergitur.

Puer innocens est, purus, mundus, simplex, verax, munificus, placabilis, temperatus, laesus non saevit, offensus ad matrem recurrit. Videns mulierem non concupiscit.

Pulmo mollis est, spiritum attrahit, laesionem non patitur, calorem cordis temperat.

Pulvis terrae quasi atomus minimus, vilis, sterilis, [Col. 0158A] mobilis, levis, aridus, vento volvitur, oculis noxius.

Pupilla modica, nigra, aciem habens, per hanc dirigitur, cito laeditur, albugine obumbratur.

Purpura sanguinei coloris est, ornatus regius.

CAP. XV. De his quibus prima littera est Q.

Quadratum sex habet latera, quocunque jacitur, super latus recidit et residet.

Quatuor sunt Evangelia et evangelistae, quadrigae Aminadab, quatuor millia in eremo refecta, quatuor annuli in arca, quatuor pedes in mensa, quatuor animalia Ezechiel, quatuor virtutes cardinales, quatuor operimenta tabernaculi, quatuor flumina paradisi, quatuor partes crucis, quatuor latera civitatis in Apocalypsi, quatuor vigiliae noctis, quatuor partes vestimentorum Domini in Joanne, quatuor partes [Col. 0158B] mensurae in Matthaeo; quatuor liciis [ Vulg. initiis] appensum erat linteum Petro ostensum (Act. 20) .

Quercus arbor quaerens alta, fortis, porcis cibum ministrat, multumque durabilis est.

Quinque libri Moisi, quinque stolae datae Benjamin a Joseph, quinque panes in Evangelio, quinque millia hominum, quinque partes Joseph datae prae aliis fratribus, quinque viri Samaritani, quinque columnae ante Sancta sanctorum, quinque virgines fatuae et quinque prudentes, quinque lapides quos sumpsit David de torrente, quinque effusiones sanguinis Domini, quinque vulnera in corpore Christi, quinque sensus in corpore humano.

CAP. XVI. De his quibus prima littera est R.

[Col. 0158C] Racemus sphaericus est, intus plenus, grana continet, prius amarus et durus, et cum maturescit dulcescit.

Radius solis est clarus, subtilis, calidus, directus.

Radix praefigitur terrae, aspera est, occulta est, arborem sustinet, late se spargit, ad ramos mittit humorem.

Ramus de arbore, in arbore coalescit, abscissus aret.

Rana loquax est, fontem turbat, saltitat, in palude moratur, a gramine super quod saltat, in lacum se demittit.

Rationale seu logion, in pectore sacerdotis veteris, in quo dependent duodecim lapides, in quibus erant duodecim nomina filiorum Israel, in quo erat [Col. 0158D] scriptum, veritas et judicium, superhumerali erat injunctum quibusdam catenis aureis.

Remus latus est, aquam fundit, navem concitat, et eam dirigit.

Rete diversis maculis intexitur, lavatur, piscem vel avem involvit, plicatur, in aqua lucida videtur, perturbata aqua occultatur.

Rhamnus prius mollis est, deinde spinosa, humilis est, semper virens, de ejus cortice fit gluten.

Rivus a fonte nascitur, a fonte separatur, saporem a fonte trahit et colorem.

Ros invisibiliter descendit, refrigerat, fecundat, suavis est, clarus, modico calore siccatur

Rosa rubicunda, odorifera, speciosa, ex spinis nascitur, [Col. 0159A] cito marcescit, marcida albescit et contrahitur, frigida in foliis, calida in semine.

Rota radios habet circa centrum, id est axem, volubilis est, erigendo cadit, arida stridet, et nova similiter, plus justo onerata stridet et frangitur.

CAP. XVII. De his quibus prima littera est S.

Sacerdos debet esse vita honestus, pollens sapientia.

Saccus asper, durus, gravis, frumentum celat, quadrangulus est.

Saga de pilis caprarum erant super cornu altaris, terram tangebant, aspera erant.

Sagena multas habet maculas, lata est, bonos et malos, magnos et parvos pisces capit, per medium [Col. 0159B] aquae trahitur.

Sagitta lignum habet, velociter currit, pennata est, in pharetra custoditur, incastraturam habet, directe procedit, acuto ferro munita, directa, rigida, plana, gracilis, ab arcu emittitur, stridet, subito percutit.

Sal minutum est, cibos condit, carnem siccat, putredinem arcet, vermes occidit, in igne stridet, tumorem sedat, ex aqua plurimum fit per ignem aut solem decocta, terram sterilem reddit.

Salices juxta aquas crescunt, de facili pullulant, infructuosae sunt, florescunt, et non fructificant, alte crescunt.

Sancta sanctorum propitiatorium habuit, arcam foederis, velum in introitu, thuribulum aureum, quatuor erat columnarum, semel in anno soli pontifici [Col. 0159C] patebat.

Sanctuarium habebat altare, thymiama, majus velum in introitu, quinque columnas, mensam, candelabrum, omnibus sacerdotibus patebat.

Sanguis calidus, purpureus, ostrinus, spissus, leniter fluit, sedes est animae.

Sanguisuga in palude habitat, longa est, sanguinem sugit: sed prius cutem vulnerat, postquam plena est, eadem quae suxerat revomit.

Saphirus sereno coelo similis, radio percussus emittit fulgorem.

Sardus non unicolor, niger in imo, candidus in medio, rubens in summo, ruhrae terrae habens speciem, sanguinei coloris est.

[Col. 0159D] Sarmenta vilia de vite projiciuntur, nullis usibus nisi igni apta.

Scopa domum mundat, ex multis fit virgis, seipsam inquinat.

Scutum est latum, triangulum, leve, volubile, protegit, munit, in sinistra geritur, perque ligamentum tenetur.

Securis manubrium habet quo tenetur, ferrum quo incidit, petra hebetatur; quanto magis elevatur, tanto magis ferit.

Semen bonae terrae traditur, dispergitur, occultatur, ad alterum annum jacitur, gelu multiplicatur, effusione nimia suffocatur, cum multo fenore surgit, in via conculcatur, et ab avibus rapitur, in petrosis locis arescit, in spinis suffocatur, in bona terra bene [Col. 0160A] culta multiplicatur, primo surgit herba, secundo spica, tertio frumentum; inde fit farina.

Senectus fastidiens est, frigida, querulosa, pigra, infirma, curva, sterilis.

Sepes ex palis et virgis contexitur, juxta viam fit, fructus custodit, desicata confringitur, a transeuntibus rapitur, collecto fructu rapitur, tollitur, feras et bestias arcet, spinis munitur.

Septem dona Spiritus sancti, septem petitiones in Oratione Dominica, septem virtutes, septem beatitudines, septem vitia capitalia, septem boves crassae, et septem macilentae, septem spicae pulchrae, et totidem corrosae, septem columnae Ecclesiae, septem modioli contra candelabri brachia, septem in terra promissionis lucernae, septem emunctoria, septem [Col. 0160B] infusoria, septem psalmi poenitentiales, septem Ecclesiae sacramenta, septem Ecclesiae in Asia, septem panes in Evangelio, et septem sportae, septem opera misericordiae, septem reges in terra promissionis, septem circuitiones in habitaculo.

Sepulcrum exterius speciosum, interius fetidum est.

Sera ostio affigitur, diversa habens diverticula, involvitur ligno, et ferro composita, de facili turbatur.

Sermo prius debet venire ad limam quam ad linguam, debet esse praemeditatus, discretus, maturus, distinctus, rarus, ratus, vivus, assiduus, authenticus, humilis, patiens, sollicitus.

[Col. 0160C] Serpens super pectus graditur, terram comedit, occulte nocet, cauda est venenosus, totum corpus pro capite custodiendo exponit, in desertis habitat, leviter repit, hominem nudum fugit, vix exstinguitur, sputo jejuni hominis moritur.

Servus debet esse obediens, fidelis, sapiens, hilaris, promptus.

Seta acuta, rigida, filum introducit, gracilis est, firmiter haeret.

Sex sunt cherubim in Isaia, hydriae in Evangelio, civitates refugii, opera sex dierum, sex munera Joseph fratribus oblata.

Sigillum imaginem habet et superscriptionem, chartam confirmat impressam cerae, secreta custodit.

[Col. 0160D] Silva arboribus consita, umbrosa, opaca, condensa, feris inhabitata, inculta, solitaria, lutosa, infructuosa, humida.

Smaragdus nimiae viriditatis super omnes herbas et frondes, acervum circumfusum reddit viride, pretiosior in Cilicia quam alibi invenitur.

Somnia cito transeunt, vana sunt, vanitatem fingunt.

Somnus officium membrorum tollit, paulatim serpit, phantasmata ingerit, corpus aggravat, post ipsum fovet ad laborem.

Speculum clarum, fragile, planum et extersum, imaginem repraesentat, in ligno locatur, fractum quot partes habet, tot imagines repraesentat.

[Col. 0161A] Spica aristis munitur, culmo sustentatur, granis repletur, ordinata sunt grana in illa.

Spina firmiter haeret, humilis est, aspera, pungitiva, condensa, sponte pullulat, acutum ignem facit, in igne stridet, dura est.

Spongia est levis, vacua, porosa, mollis, humoris receptiva.

Sputum de cerebro descendit, salsum est et album.

Stella in alto fixa est, magna est, et parva videtur, rotunda, noctem illuminat, nautas dirigit, cursum non obliquat, cum firmamento rapitur, ignea est, locum mutare videtur, radios ex se profert, firmamentum ornat.

Sterquilinium est fetidum et sordium receptaculum.

[Col. 0161B] Stillicidium concavum est, pluviam excipit, exceptam dimittit, in ora tecti ponitur.

Stipula terrae haeret, levis, sterilis, post collectas fruges remanet, arida, incendio apta, dura, aspera, fragilis, stridula, concava.

Storax vel styrax arbor est Arabiae, lacrymam aromaticam distillat, lacryma quae defluit, munda est et alba, ejus resina odoris est jucundi, humecti, et quasi nullo usui liquorem emittens.

Struthio avis ingens est corpore, rara plumis vel implumis, alas habet similes accipitri et herodio, volare nequit, tamen aliquando alas erigit, ova relinquit, et obliviscitur quod pes conculcet ea, et bestia agri conterat, duratur ad filios suos tanquam [Col. 0161C] non sint sui.

Studium acuit ingenium, fugat otium, scientiae parit amorem, scientiam conservat, avertit animum a vanis et inutilibus, peccati odium gignit, quietem et pacem quaerit.

Stupa purgamentum est lini, mollis est, levis est, cito succenditur.

Stylus longus, planus, gracilis, acutus, directus, in altera parte latus.

Sulphur candidum, fetidum, tenax.

CAP. XVIII. De his quibus prima littera est T.

Tabernaculum Domini quatuor habebat latera, in quolibet duorum laterum erant viginti tabulae, [Col. 0161D] occidentali latere decem, quaelibet tabula nitebatur duabus basibus argenteis; in singulis tabulis habebat annulos aureos; in annulis vectes deauratos, divisum fuit in sancta et sancta sanctorum. In sanctis erat altare thymiamatis, coopertum fuit cornu ejus pellibus rubricatis. In atrio sub dio erat altare holocaustorum.

Talpa nigerrima terram comedit, terram fodit, et fodiendo terram super se accumulat, quanto magis fodit tanto magis auget cumulum terrae super se; levis est pelle, sub terra moratur, super terram non viveret.

Taurus duo cornua habet, fortis est, cornu tenetur, armentum praeit, ferus, jugum trahit, armentum fecundat, luxuriosus est.

[Col. 0162A] Tela orditur, succiditur, texitur, crebris tunsionibus et lotionibus dealbatur, tenuis est, candida et mollis.

Templum mundum, cameris obvolutum, pallis appenditur et ornatur, floribus sternitur, cerei accenduntur, et campanae pulsantur in ipso.

Tenebrae obscurae sunt, lucem fugant; ut ipsae non sint, a luce fugantur.

Terebinthus in Macedonia brevis arbor, sed fructuosa et magna est in Damasco, habens lignum nigrum cum splendore et solidum in buxi speciem, flos habet racemos sicut olivae, sed rubeat, folia habet densa et folliculos emittentes animalia quasi culices, resina ejus castissima, quae terebinthina dicitur, vulgo tereminthina. Maculae hujus arboris [Col. 0162B] fructuosae, fructum ejus duo sunt genera, alterius fructus ruber lentis magnitudine, alterius pallet, nec faba est grandior, odore jucundo.

Testa fragilis est, de luto fit, per ignem solidatur.

Thalamus debet esse secretus, ornatus, clausus, quietus.

Thesaurus ex pretiosis congeritur, reconditur, custoditur, augmentatur, in tempus necessitatis reservatur.

Thronus de ebore erat, grandis, vestitus auro fulvo nimis, ac mundissimo intus et foris, ejus ascensus erat per sex gradus, ascensus marmoreus, sex leunculi super sex gradus hinc inde, reclinatio throni posterior rotunda erat, super vitulum respicientem [Col. 0162C] sedebat, duae manus hinc atque inde tenebant illum, duo leones stabant juxta manus singulas; non fuit tale opus in universis regnis.

Thus virgulam fumi emittit, in vere et autumno colligitur, accensum magis redolet. Regio thurifera Saba dicitur, quod interpretatur mysterium, estque undique rupibus invia; arboribus ut lacryma effluit, motus carnis reprimit.

Thuribulum duas partes habet apte convenientes, pars inferior solida est, superior perforata, superius habet annulum, protendunt ipsum quinque catenae, quarum quatuor immobiles sunt, elevatur et dimittitur in parte inferiori, ignem continet, superiori thus excutitur et movetur, ut majorem fumum exhalet, [Col. 0162D] rotundum est et sculptura terebratur.

Thymiama componebatur ex aceto vel myrrha, ex onycha sive albeola, ex galbano boni odoris, ex thure purissimo, lucidissimo, et haec omnia in unum redigebantur.

Tinea vestes comedit, modica est, et ex eisdem quas comedit postea oritur.

Tonitruum horribile, ex calore provenit, fulgur praemittit, fulmen immittit.

Torcular volvendo ascendit et descendit, vinum ab acino separat, uvas premit, gradatim ascendit.

Torrens est rapidus, cito transit, omnia obstacula rumpit, subitus est, ex superabundantia pluviarum provenit.

Tres fructus terrae bonae in Evangelio.

[Col. 0163A] Tres mortuos suscitavit Dominus, tres dies sustinuit terra Dominum, tria loca Dominicae parabolae, tribus linguis scriptus Christi in cruce titulus, tres tentationes Domini. Tria loca binos merito dispares continebunt, scilicet ager, mola, lectus. Tres personae in Trinitate, tres virtutes theologicae et principales, tria sata farinae, tres filii Noe. Tres turmae Chaldaeorum contra Job. Tria vitia principalia, tres Magi, et eorum tria munera. Tres dies sepulturae Domini. Tres homines Noe, Daniel, Job. Tres ordines salvandorum in agro, in lecto, in mola; tria canistra pistoris in Genesi, tria grana malae terrae in Evangelio.

Tuba multis fit tunsionibus, in imo est stricta, in summo lata, per flatum oris sonat, concava est, [Col. 0163B] maximum sonum reddit, excitat, congregat, terret.

Tunica Aaron erat hyacinthina, talaris, inferius dependebant tintinnabula, malogranata, totum corpus tegebat.

Turris circumfossa, alta, munita, fortis, firma.

Turtur avis in locis delectabilibus et nemorosis, nidum facit in ramis arboris condensae; si semel comparem amisit, semper caret, solivaga est, morticinio non vescitur, pullos nocte pascit.

Tympanum manu percutitur, de corio mortui animalis fit, cujus pellis in ligno concavo extenditur.

CAP. XIX. De his quibus prima littera est II et V.

Vacca lasciva est, jugum trahit, triturat, lac [Col. 0163C] ministrat, fecunda est, cornua habet, immolatur, ruminat, et findit ungulam.

Vallis demissa, quieta, secreta, humida, umbrosa.

Velum sacrum opere pluviario erat factum, quatuor coloribus intertextum, columnis et vectibus appensum. Velum navis colligit ventum, latum est, concitat malum, malo appensum cum ligno ex transverso, in sereno restringitur, in tempestate explicatur, quodam ligno in decursum vertitur.

Vena sanguinem continet, percussa vel incisa eumdem emittit, occulta est.

Venenum inficit, corrumpit, et perimit.

Venter escas recipit, mollis est, tumidus est.

Ventus rapidus, invisibilis, lenis, stridulus, validus, modica pluvia magnus ventus temperatur.

[Col. 0163D] Ver temperatum est, flores producit, plantas germinare facit, volucrum cantus provocat.

Vermis sine coitu de terra nascitur, leniter incedit, ore se trahit, fragilis est, mollis, erecto capite prospicit, ut mollius incedat.

Vesica rotunda, levis, vacua, tumida, flatu distenditur.

Vestimenta sacerdotis sunt haec, feminalia de bysso retorta, strictissima camisia linea, cidaris in capite, tunica hyacinthina, baltheus aureus. Hi habebant, et aureum ephod, et superhumerale in modum scapularis factum, rationale in pectore quadratum, cidarim, ut dixi, in capite cum lamina aurea.

[Col. 0164A] Vinculum ligat, constringit, grave seu molestum est.

Vinea pullulat, pastinatur, propagatur, putatur, foditur, paxillatur, paxillis colligatur, sepitur, gemmas fert, frondes, flores; surculi evelluntur, no humor stipitis ad eos transeat: tolluntur pampini propter nimiam umbram, ut horti calorem solis habeant: sit in ea umbraculum, ut custodiatur. In hieme nullum lignum vilius, in aestate nullum utilius.

Vinum clarum est, candidum, dulce aliquantum, inebriat, sanguinem operatur, cor laetificat, ingenium acuit, aliquando acescit, parvulos merum enecat.

[Col. 0164B] Viola purpurea, humilis, odorifera, frigida, mollis.

Virga recta, gracilis, longa, plana, flexibilis, florem habet in summo, flagellat et erudit.

Vitrum clarum, planum, solidum, fragile.

Vitta ambit, ornat, constringit.

Vitula sacra rufa erat, immaculata, quae jugum non traxerat.

Vitulus hostia sacerdotalis, cornua habet, lascivus est, et simplex.

Umbra calorem temperat, grata est fessis in calore, corporis lineamenta retinet, per ipsam ad corpus venitur, fit enim objectu corporis ad rem lucidam, inanis est.

Undecim discipuli in Galilaea. Undecim saga in [Col. 0164C] tabernaculo.

Unguentum bonum conficitur ex myrrha prima, et cinnamomo, et calamo, ex casiae fistula, ex oleo olivarum. Haec redacta in pulverem, cum oleo olivarum sub mensura lini conficiebantur.

Unguis est pars digitorum cornea, dura, lucida, tenuis, plana.

Volucres leves, instabiles, nidificant, et cantant in aere, duabus alis volant, una percussa, aliae fugiunt, timidae sunt.

Voluptas virtutes dissipat, corpus emollit, naturalia bona dissolvit, otium quaerit.

Vox modesti hominis sit simplex, verecunda, quieta, humilis, modesta, clausa, meticulosa.

[Col. 0164D] Ursus fastidium generat, studium nescit, societatem non habet, ingens est corpore, durissima pelle tegitur, crudelis, brachiis fortissimus, mel oppido diligit, super arbores serpit, informis caruncula nascitur, lingua matris lambendo formatur.

Uter de corio animalis mortui fit. Vinum continet et servat, cum fuerit inveteratus inutilis est.

Vulpes callida est, mordax, fetida, in foveis manet, dolosa, inesibilis.

Vultur trans maria dicitur sentire cadavera, si cadaver conspicit jacens, ad esum illius se deponit, exercitum sequitur, ut cadaveribus satietur, pedibus libenter graditur.

De anima

Auctor incertus

[Col. 0165]

DE ANIMA ET EJUS AD SUI ET AD DEI COGNITIONEM ET AD VERAM PIETATEM INSTITUTIONE LIBRI QUATUOR Quorum primus et tertius ob summum in eis rutilantem piae devotionis affectum sub Meditationum et De interiori domo titulis devoto doctori beato Bernardo Claraevallensi ascripti sunt. Secundum vero tum propter disserendi subtilitatem, tum propter dicendi gravitatem, beati Augustini opera sibi perperam vindicarunt, nam in eo citatur Boetius praeter Augustini rationem et contra tempora.

Liber I

Auctor incertus (Bernardus Claraevallensis?)

LIBER PRIMUS

( Exstat inter Opera S. Bernardi, Patrologiae tomo CLXXXIV, col. 485.)

Liber II

Auctor incertus (Augustinus Hipponensis?)

LIBER SECUNDUS

( Vide Patrologiae tom. XL, Opp. S. Augustini VI, col. 779.)

Liber III

Auctor incertus (Bernardus Claraevallensis?)

LIBER TERTIUS ( Exstat inter Opera S. Bernardi Patrologiae tomo CLXXXIV, col. 507, usque ad verba capituli 49: «Quam terrestrium occupatione. )

CAP. L. Contemplatio super illud: «Verbum caro factum est,» quae non habetur in aliis, et videtur novum opusculum.

[Col. 0165A]

Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) . Vere Verbum caro factum est, et nos vere Verbum carnem Dominico cibo sumimus, et ideo manere in nobis naturaliter existimandus est, qui per naturam nostrae carnis jam sibi inseparabilem homo natus assumpsit, et naturam carnis suae sub sacramento communicandae carnis nobis admiscuit. Ita enim omnes unum sumus, quia in Christo Pater et Christus in nobis unum in iis nos esse faciunt. Nos ergo qui corpus accipimus, corpus Christi facti sumus, et misericordia ipsius quod accipimus nos sumus. Corpus Christi sumus, et ipse Christus sumus, [Col. 0165B] quoniam nos omnia ejus membra (cum sint multa) unum corpus sumus (Rom. XII; Coloss. II) . Nos ergo, qui membra Christi sumus, et Christus sumus, non solum capiti per dilectionem, sed etiam cum membris invicem uniri debemus. Nam qui accipit mysterium unitatis, et non tenet vinculum pacis, non mysterium accipit pro se, sed testimonium contra se. Mysterium nostrum in mensa Domini positum est. Estote ergo quod videtis, et accipite quod estis. Hoc accipitur in pane quod pependit in cruce, et hoc sumitur in calice quod effusum est de Christi latere. [Col. 0166A] Invisibilis enim Sacerdos visibiles creaturas panis et vini in substantiam corporis et sanguinis sui verbo suo secreta potestate convertit, ita dicens: Hoc est corpus meum, et sanctificatione repetita: Hic est sanguis meum. Cum ergo ad reverendum altare cibis satiandus ascendis, sacrum Domini Dei tui corpus et sanguinem fide respice, mente continge, honore mirare, devotione venerare, cordis manu accipe, et animae haustu interiori assume. Nam credere in eum, hoc est accipere panem vivum. Nos credimus et dicimus quoniam corpus Christi tale unicuique sit, qualis accesserit ut offerat, et qualis accesserit ut accipiat. Nam unum idemque corpus propter nomen Domini, quod invocatur, semper sanctum est, et tale unicuique fit quali corde ad accipiendum accesserit. [Col. 0166B] Si offerat Deo malus et accipiat bonus, tale utrique erit, qualis uterque fuerit. Credimus et fatemur quoniam corpus illud, quod de Virgine Deus assumpsit, et in quo resurrexit, semper est in coelo, et ubicunque vult, et in qua specie vult. Qui sursum sedet ad dexteram Patris, tempore sacrificii hominum manibus continetur. Corpus Christi tale accipimus in sacramento, quale post resurrectionem est in semetipso. Cum accipitur non consumitur, sed expleto officio, pro quo sacrificatur et manducatur, in illud quod in coelo est, transfertur. Semel oblatus [Col. 0167A] est Christus in seipso, et quotidie immolatur in sacramento (Hebr. IX) .

Cum ergo sacerdos Spiritum sanctum advocaverit, et illam hostiam reverendam immolaverit, communemque Deum subinde contigerit, ubi illud (dic mihi) nostra existimatione ponemus? Perpende quales oporteat esse manus tantarum rerum ministras, et qualem linguam talia verba fundentem, aut quo genere caeteris non mundiorem et sanctiorem animam talis spiritus receptricem! Tunc enim adsunt angeli sacerdoti, et tribunal atque altaris locus coelestibus virtutibus adimpletur in honorem illius qui immolatur. In ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coeli aperiuntur, in illo Jesu Christi mysterio angelorum chori adsunt, summis ima sociantur, [Col. 0167B] terra coelestibus jungitur, unum ex visibilibus atque invisibilibus fit. Sed necesse est ut, dum haec agimus, nosmetipsos in cordis contritione mactemus, et qui passionis Dominicae mysteria celebramus, debemus imitari quod agimus. Nam tunc vere pro nobis Deo hostia erit, cum nosipsos hostiam fecerit. In Christo semel oblata est hostia ad salutem sempiterna potentia, nos vero per singulos dies offerimus, quoniam per singulos dies peccamus; offerimus, sed ad recordationem mortis ejus, et una est hostia, quia semel oblatus est Christus. Hoc vero sacrificium exemplum est illius, idipsum semper, idipsum secundum substantiam, quanquam diversum secundum formam. Dum frangitur hostia, dum sanguis de calice in ora fidelium funditur, Dominici [Col. 0167C] corporis immolationem in cruce ejusque sanguinis de latere effusionem significat. Verumtamen cum Christus in sacramento quotidie immoletur, non dicitur quod iterum occidatur, sed quod vera ejus immolatio repraesentata idem nunc in sacramento, quod tunc in cruce, operetur. Eadem est hic et ibi corporis et sanguinis Christi substantia, quamvis in specie altera, eademque salutis nostrae gratia. Vera etenim caro Christi est, quam forma panis opertam in sacramento sumimus, et verus sanguis Christi, quem sub vini specie ac sapore potamus. Mortalitatis cibus exterius videtur, quia quod de nobis exterius apparet, mortale est. Nihil exterius immutatur, quia nihil de nobis exterius innovatur. Interius vero hoc idem in nobis accipimus quod [Col. 0167D] de illo credimus, quoniam vitam de vita sumimus, per quam reformamur ad vitam. Sicut enim de Virgine per Spiritum vera caro sine coitu creatur, sic per eumdem Spiritum de substantia panis et vini mystice idem corpus Christi consecratur. Et sicut quod ubique offertur, unum corpus est, et non multa corpora, ita unum sacrificium diversis locis a diversis hominibus sacrificatur, et ubique est idem. Per partes dividitur, et a multis accipitur, et semper est integrum. Sicut enim individuum est cum dividitur, sic incorruptum cum fuerit sumptum. Christus in sacramento per partes manducatur et manet integer, totus in coelo, totus in corde tuo, totus in fracto, totus in integro. Tantum est in exiguo, quantum constat esse [Col. 0168A] in toto. Nihil minus habent singuli quam universi. Totum unus, totum duo, totum plures sine diminutione percipiunt, quia non in specie vel quantitate sacramenti est gratia, sed in virtute Christi. Quomodocunque signa varientur in sacramento, Christus semper idem est in seipso. Quod evidentius manifestavit cum in coena praesens corpus et sanguinem suum discipulis suis distribuit. Tradidit eis seipsum in sacramento quasi alium, et tamen eumdem. Et cum a singulis sumptus comederetur et biberetur in sacramento, unus tamen et integer mansit in seipso. Divina gratia ita est libera, ut nullis hominum meritis vel officiis sit astricta, sed quando vult, quomodo vult, ubicunque vult, semetipsam infundat.

Propterea intra Catholicam Ecclesiam in sacramento [Col. 0168B] corporis Christi nihil a bono majus, nihil a malo minus perficitur sacerdote, quia non in merito consecrantis, sed in verbo efficitur Creatoris et virtute Spiritus sancti. Omnia vero sacramenta cum obsint indigne tractantibus, prosunt tamen per eos digne sumentibus. Communio namque malorum non maculat aliquem participatione sacramentorum, sed consensione factorum. Sicut enim Judas, cui Dominus buccellam tradidit non malum accipiendo, sed bonum male accipiendo, locum in se praebuit diabolo, sic indigne quisque accipiens locum in se praebet diabolo. Qui ergo de criminalibus nondum digne poenituerunt, aut adhuc in affectu peccandi sunt, vel aliquem hominem odio habent, corpus Christi non accipiant, ne moriantur. Incesti vero et luxuriosi [Col. 0168C] periculosius sumunt, quoniam nihil sic adversatur munditiae amatori ut feditas. Porro qui peccare quievit, quamvis peccato adhuc mordeatur, peccandi tamen de caetero non habeat voluntatem, communicare non desinat. Quomodo quotidie tentamur et labimur, quotidie Christus in sacramento pro nobis immolatur. Cum ergo corpus Christi ore sumimus, amicitias et beneficia ejus corde cogitemus, quomodo passus et mortuus est pro nobis, et morte sua a morte aeterna nos liberavit. Participatione autem corporis sui nos sibi concorporavit, ut transeat ipse in nobis ad Patrem, transeamus et nos in illo unum facti cum illo, ut ipsum per ipsum habeamus gustum in via, satietatem in patria, hic viaticum, et ibi praemium.

[Col. 0168D] Quaeritur cur corpus et sanguis Christi in pane et vino magis consecretur quam in caeteris corporum speciebus. Ad quod respondetur quoniam sicut panis ex multis granis, et vinum ex multis uvis, sic Ecclesia de diversis personis colligitur. Dignum etiam fuit ut eisdem speciebus, quibus caro alitur et creatur in quolibet homine naturaliter, eisdem consecretur in Dominico homine potentialiter. Si panis in carnem, et vinum in sanguinem cujuslibet transformatur naturaliter, multo magis, si Deus voluerit, in carnem et sanguinem suum transferetur potentialiter. Cum ergo panis in carnem, et vinum in sanguinem verbo Domini mutetur, jam non desperet in corpus Christi trajici rationalis creatura, [Col. 0169A] in quod trajicitur et bruta, si desistat esse quod ex se male fuerat, ut fiat in Christo bene quod non erat. Sicut enim cibus et potus sunt vita nostra temporalis, quandiu Deo placuerit, sic et multo amplius ipse panis coelestis erit vita aeterna quibus ipse voluerit. Magis enim credendus est vitam aeternam conferre qui vitam habet et vita est, quam qui non habet.

Non est mirum si Creator creaturae vitam possit conferre sempiternam, cum creatura creaturae potuerit retinere et conservare aeternaliter eam. Sicut enim lignum vitae in paradiso positum est, quo aeternaliter homo in corpore viveret, nisi peccaret, sic Christus in Ecclesia lignum vitae seipsum posuit, ut in se credentibus vita esset aeterna. Idcirco tantopere [Col. 0169B] fides in sacramento exigitur, quia falsa fide mundus periit, quando Adam plus diabolo falsa suggerenti, quam Deo vera promittenti, credere praesumpsit. Dum vero in sacramento plus Deo quam hosti, ut dignum est, creditur, sanatur hac fide vera illa perfida fides. Quoniam autem cibo et potu ita vivimus, ut alterutro carere nequeamus, propterea utrumque Christus in suo sacramento esse voluit, ne si alterum deesset, imperfectum esset. Nec corpus ergo sine sanguine, nec sanguis sine corpore jure communicatur. Panis et vinum proprie proprius cibus est non bestiarum, sed hominum. Ideoque Christus utriusque usus est ministerio, ut singularis et propria hominum crederetur refectio, cui etiam postmodum per apostolos aquam admisceri voluit, ut ad dignitatem [Col. 0169C] tanti mysterii non solum justorum, sed et peccatorum consortium pertinere significaret, si poenitere vellent. Quoniam per aquam sumus regenerati et per sanguinem redempti, sanguis et aqua de latere Christi exivit. Cum ergo pro Christo vinum et aqua sacrificetur pro populo, et utrumque unus sanguis fiat, capitis et membrorum unitatem significat. Sicut ergo unum videtis esse quod factum est, sic unum estote vos diligendo inter vos. Nam qui accipit mysterium unitatis, et non tenet vinculum pacis, non mysterium accipit pro se, sed testimonium contra se. Qui autem unum hominem odio habet, quidquid Deo in bonis operibus obtulerit, totum perdet.

Fide omnia sacramenta complentur. Qui ergo ad illa fide et devotione accedit, quamvis incuria vel [Col. 0169D] ignorantia aliqua erroris verba inserat, non ideo minus sacrificium fieri creditur, quoniam precis vitium superat precantis affectus. Non est attendendum quid faciat homo, sed quo animo et voluntate faciat. In quatuor speciebus sacramenta Ecclesiae maxime consistunt, [Col. 0170A] aqua scilicet, oleo, pane et vino. Aqua, lice omnibus sit necessaria, sua tamen venalitate et abundantia non est pretiosa. Oleum vero, panis et vinum ita paucitate sua fugiunt pretii quantitatem, ut nullam nisi in spirituali gratia sibi vindicare videantur utilitatem. Aqua exstinguit, mundat, et candidat prae caeteris liquoribus. Idcirco in baptismate carnis incentiva exstinguit, peccatorum tam originalium quam actualium labem abluit. Innocentiae candorem reducit, et dum sic coelestis Patris imaginem reformat, filios adoptionis regenerat. Unde vero tanta virtus ut corpus tangat et cor abluat, nisi faciente verbo? Non quia dicitur, sed quia creditur quoniam fide omnia sacramenta complentur. Baptismus talis est qualis est ille in cujus verbo datur, non qualis [Col. 0170B] est ille per cujus ministerium ministratur. Porro oleum illuminat, ungit et pascit. Illuminat animam fide, ungit devotione, pascit dilectione. Panis vero et vinum homini incorporatum vita est temporalis. Quapropter in hoc sacramento Christus tanquam caput membris uniri voluit, per quem Deo Patri regeneramur. Per corporis et sanguinis Christi participationem Filio Dei ad vitam concorporamur. Per olei unctionem Spiritus sancti virtute confirmamur. Nunquam fidelis Deus a regni sui consortio eos repellet quibus tam familiariter uniri dignatur in hujus mundi exsilio. Imo magni honoris vicissitudinem eis rependet in manifesta suae majestatis visione, a quibus tam digne susceptus et ordinatus est in occultis et peregrinis sacramentorum figuris. Non poterit ibi [Col. 0170C] fieri diversum quod hic factum est unum. Quidquid deformitatis vel mutationis in Christi sacramento specie tenus contigerit, non debet a nobis extorquere fidem veritatis ejus, quoniam qui in corpore suo, cum Deus esset verus, multa indigna pertulit, nihil indignum in corpore suo usque in finem saeculi perferret, quamvis vere ibi sit. Cum enim omnia ei praeter peccatum munda sint, non videtur esse immundius in ventre muris vel canis, quam in ventre impoenitentis peccatoris. Si ignibus comburi dicatur, hoc impossibile est cum sit omnium elementorum Deus. Si soricum corrosione vel vetustatis mutatione corrumpi videatur, nihil attinet ad sacramenti substantiam, Christum videlicet qui corrumpi non potest, [Col. 0170D] quoniam incorruptibilis est. Talia vero et similia non veniunt nisi pro aliquorum negligentia corrigenda vel punienda, seu pro fide probanda et exercenda ut fideles exerceantur et reprobi indurentur. Necesse est ergo ut ea devotione qua accipitur custodiatur.

LIBER QUARTUS, Qui est de erectione animae seu mentis in Deum, ac devoto ad Deum precatu et alloquio et quibusdam ad salutem institutionibus et monitis.

[Col. 0171]

CAP. I. Quod sit nobis necessarium invocare Deum, et quid sit invocare eum.

[Col. 0171A]

Quoniam in medio laqueorum positi sumus, facile a coelesti desiderio frigescimus. Quapropter assiduo indigemus monimento, ut expergefacti ad Deum nostrum verum et summum bonum cum defluimus recurramus. Idcirco non praesumptionis temeritate, sed magna Dei mei dilectione huic opusculo ad laudem ejus operam dedi, ut ex elegantibus dictis sanctorum Patrum breve et manuale verbum de Deo meo mecum semper haberem, ex cujus lectionis igne quoties tepesco, in ejus accendar amorem.

Nunc adesto mihi, Deus meus, quem quaero, quem diligo, quem corde, et ore, et qua valeo virtute laudo, atque adoro. Mens mea tibi devota, qui [Col. 0171B] amore succensa, tibi suspirans, tibi inhians, te solum videre desiderans, nihil habens dulce, nisi de te loqui, de te audire, de te scribere, de te conferre, tuam gloriam frequenter sub corde revolvere, ut suavis tui memoria sit inter hos turbines aliqua repausatio mea. Te ergo invoco, desiderantissime, ad te clamo clamore magno in toto corde meo. Et cum te invoco utique in meipsum voco, quoniam omnino non essem nisi esses in me, et nisi ego essem in te. In me es, quoniam in memoria mea manes ex quo cognovi te, et in ea invenio te, cum reminiscor tui, et delector in te, de te, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia.

CAP. II. Quomodo Deus immotus in se manens det cuncta moveri, cunctaque aut agat, aut coagat.

[Col. 0171C]

Tu coelum et terram imples omnia portans sine onere, omnia implens sine inclusione. Semper agens, semper quietus, colligens non egens, quaerens cum nihil tibi desit. Amas nec aestuas, zelas et securus es. Poenitet te, et non doles. Irasceris et tranquillus es. Opera mutas, sed non mutas consilium. Recipis quod invenis, et nunquam amisisti. Nunquam inops, et gaudens lucris. Nunquam avarus et usuras exigens. Semper erogatur tibi, ut debeas, et quis habet quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens, donas debita nihil perdens. Qui ubique es, et ubique totus, qui sentiri potes, et videri non potes. Qui nusquam dees, et tamen ab iniquorum cogitationibus longe es. Qui nec ubi dees inde [Col. 0171D] longe es, quia ubi non es per gratiam, ades per vindictam. Qui ubique praesens es, et vix inveniri potes. Quem stantem sequimur, et apprehendere non valemus. Qui tenes omnia, imples omnia, circumplecteris omnia super excedis omnia, sustines omnia. [Col. 0172A] Qui corda fidelium doces sine strepitu verborum. Qui locis non distenderis, nec temporibus variaris, neque habes accessus et recessus. Qui habitas lucem inaccessibilem, quam vidit nullus hominum, nec videre potest. In te manens quietus ubique circuis totum. Non enim scindi vel dividi poteris, quia vere unus es. Nec in partes effunderis, sed totus totum tenes, totum illustras et possides. Si totum mundum libri repleant, tua scientia inenarrabilis non potest enarrari. Quoniam vero indicibilis es, nullo modo scribi poteris, neque concludi. Tu es fons lucis divinae et sol claritatis aeternae. Magnus enim es sine quantitate, et ideo immensus. Bonus sine qualitate, ideo vere et summe bonus, et nemo bonus, nisi tu solus. Cujus voluntas opus est, cui velle [Col. 0172B] posse est, qui omnia, quae ex nihilo creasti, sola voluntate fecisti. Qui omnem creaturam tuam absque indigentia aliqua possides, et sine labore gubernas, et absque taedio regis. Et nihil est quod conturbet ordinem imperii tui vel in summis vel in imis. Qui in omnibus locis sine loco haberis, et omnia contines sine habitu, et ubique praesens es sine situ et motu. Qui nec mali actor es, quod facere non potes. Nec unquam te quidquam fecisse poenituit, cujus bonitate facti sumus, et justitia poenas luimus, et clementia liberamur. Cujus omnipotentia omnia gubernat, regit, et implet quod creavit. Nec ideo te implere omnia dicimus, ut te contineant, sed ut ipsa potius a te contineantur. Nec particulatim imples omnia. Nec ullatenus ita putandum [Col. 0172C] est, ut unaquaeque res pro magnitudine suae portionis capiat te, id est maxima majus, minima minus. Dum sis potius ipse in omnibus, sive omnia in te. Cujus omnipotentia omnia concludit, nec evadendi potentiam tuam quis aditum invenire poterit. Qui enim te non habet placatum, nequaquam evadet iratum.

CAP. III. De pia rursum Dei invocatione, et mentis per eam tranquillitate et gaudio, et de animae Deum non quaerentis miseria.

Te igitur, clementissime, invoco in animam meam, quam praeparas ad capiendum te, ex desiderio quod inspiras ei. Intra, rogo, in eam, et coaptata eam tibi ut possideas illam quam fecisti et refecisti, et ut habeam te velut signaculum super cor meum. [Col. 0172D] Quaeso, piissime, invocantem te ne deseras, qui priusquam te invocarem me vocasti et quaesisti, ut ego servus tuus te quaererem, quaerendo invenirem, et inventum amarem. Quaesivi et inveni te, Domine, et amare desidero. Auge desiderium et da quod [Col. 0173A] peto, quoniam si cuncta quae fecisti mihi dederis non sufficit servo tuo, nisi teipsum dederis. Da ergo te mihi, Deus meus, meus, redde mihi te; en amo, et, si parum est, amem validius. Tui ergo amore teneor, tui desiderio flagro, tui dulci memoria delector. Ecce dum tibi mens mea suspirat, et tuam ineffabilem pietatem meditatur, ipsa carnis sarcina minus gravat, cogitationum tumultus cessat, pondus mortalitatis et miseriarum more solito non hebetat. Silent contraria cuncta, tranquillaque sunt omnia. Cor ardet, animus gaudet, memoria viget, intellectus lucet, et totus spiritus ex desiderio visionis tuae accensus in invisibilium amorem rapi se videt. Assumat spiritus meus pennas ut aquilae, volet et non deficiat; volet et perveniat usque ad decorem domus [Col. 0173B] tuae et thronum gloriae tuae, ut ibi super mensam refectionis civium supernorum pascatur de occultis tuis in loco pascuae juxta fluenta plenissima. Tu esto nostra exsultatio, qui es nostra spes, salus atque redemptio. Tu esto nostrum gaudium, qui es futurus praemium. Te semper quaerat anima mea, et tu praesta ut quaerendo non deficiat. Vae miserae animae, quae Christum non quaerit nec amat, arida siquidem manet et misera. Perdit enim quod vivit qui Deum non diligit. Qui curat vivere nisi propter te, Domine, nihil est et pro nihilo est. Qui tibi vivere recusat, mortuus est. Qui tibi non sapit, desipit. Misericordissime tibi me committo, reddo, et concedo, per quem sum, vivo, et sapio. In te confido, spero, et totam spem meam pono, per quem resurgam, [Col. 0173C] vivam, et requiescam. Te cupio, diligo et adoro; cum quo manebo, regnabo, beatus ero. Anima, quae te non quaerit nec diligit, mundum diligit, peccatis servit, vitiis subjecta est. Nunquam quieta, nunquam secura est. Famuletur tibi semper mens mea, piissime, suspiret tibi peregrinatio mea, ardeat in tui amore cor meum. Requiescat in te, Deus meus, anima mea. Contempletur te in mentis excessu. Cantet laudes tuas in jubilatione, et haec sit in hoc exsilio consolatio mea. Confugiat mens mea sub umbram alarum tuarum ab aestibus cogitationum hujus saeculi. Repauset in te cor meum, cor mare magnum tumens fluctibus. Dives omnium bonorum, dapum supernae satietatis, opulentissime [Col. 0173D] largitor Deus, da lasso cibum, collige dispersum, libera captivum, redintegra scissum. En stat ad ostium et pulsat (Apoc. III) . Obsecro per viscera misericordiae tuae, quibus visitasti nos oriens ex alto, jube pulsanti misero aperiri, ut liberis gressibus ingrediatur ad te, et requiescat in te, et reficiatur de te pane coelesti. Tu es enim panis et fons vitae. Tu lumen claritatis aeternae. Tu omnia, ex quibus vivunt recti, qui diligunt te. Deus lumen cordium te videntium, et vita animarum te amantium, et virtus cogitationum te quaerentium, ut sancto tuo amori inhaereant; veni, rogo, in cor meum, et ab ubertate voluptatis tuae inebria illud, ut obliviscatur ista temporalia. Pudet atque piget me talia pati qualia mundus iste agit. Triste est mihi quod video. Grave est [Col. 0174A] quod de transitoriis audio. Adjuva me, Domine Deus meus, et da laetitiam in corde meo.

CAP. IV. Orat quo Deum pro modulo mentis suae capere possit, ut dilatetur domus animae suae ejectis desideriis pravis, et receptis bonis, meminitque quanta sit felicitas animae in coelum receptae.

Veni ad me ut videam te, sed angusta est mihi domus animae meae; quo venias ad eam, dilatetur abs te; ruinosa est, refice eam; habet quae offendant oculos tuos, fateor et scio, sed quis mundabit eam? Aut cui alteri praeter te clamabo: Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo? (Psal. XVIII.) Fac me dulcis Christe, bone Jesu, fac me, rogo, amore et desiderio tui deponere onus carnalium desideriorum et terrenarum concupiscentiarum. Dominetur, rogo, carni meae anima, animae ratio, [Col. 0174B] rationi gratia tua, et tuae me interius et exterius subde voluntati. Tribue mihi, ut laudet te cor meum, et lingua mea, et omnia ossa mea. Dilata mentem meam, et attolle intuitum cordis mei, ut vel rapida cogitatione spiritus meus attingat te aeternam sapientiam super omnia manentem. Dissolve me, oro, a vinculis, quibus constrictus teneor, ut reliquens omnia ista tibi festinem, tibi soli inhaeream, soli intendam. Felix anima, quae terreno resoluta carcere, libera coelum petit, quae te dulcissimum Dominum facie ad faciem cernit, quae nullo metu mortis afficitur, sed de incorruptione perpetuae gloriae laetatur. Tranquilla est et secura, non timet hostem neque mortem. Habet jam te pium Dominum quem diu quaesivit, semperque amavit, hymnidicis [Col. 0174C] sociata choris melliflua perpetuae festivitatis carmina ad laudem gloriae tuae, rex Christe, in aeternum concinit. Inebriatur enim ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potas eam. Felix societas supernorum civium, et gloriosa solemnitas omnium ad te redeuntium ab hujus nostrae peregrinationis tristi labore. Amoenitatem omnis pulchritudinis, formositatem totius splendoris, atque dignitatem totius elegantiae jugiter tui cives cernunt. Nihil omnino quod conturbet mentem in te auribus datur. Quae cantica, quae organa, quae cantilenae, quae melodiae ibi sine fine decantantur? Sonant enim semper melliflua hymnorum organa, suavissima angelorum melodia, cantica canticorum mira, quae ad laudem [Col. 0174D] et gloriam tuam a supernis civibus in perpetuum decantantur. Amaritudo et omnis fellis asperitas in regione tua locum non habet. Non enim est ibidem malignus, neque malitia. Non est adversarius et impugnans, nec est ulla peccati illecebra. Nulla est ibi indigentia, dedecus nullum, nulla rixa, nullum improperium, causatio nulla, nullus timor, nulla inquietudo, nulla poena, nulla dubietas, nulla violentia, nulla discordia: sed pax summa, charitas plena, jubilatio et laus Dei aeterna, secura sine fine requies, et gaudium semper in Spiritu sancto. Fortunatus ego si audiero jucundissimas civium tuorum cantilenas, carmina melliflua laudes summae Trinitati debito honore promentia, sed nimium felix si ego ipse meruero cantare canticum Domino de dulcibus [Col. 0175A] canticis Sion (Psal. CXXXVI) . O vita vitalis, vita sempiterna, et sempiterne beata, ubi gaudium sine moerore, requies sine labore, dignitas sine tremore, opes sine amissione, sanitas sine languore, abundantia sine defectione, vita sine morte, perpetuitas sine corruptione, beatitudo sine calamitate. Ubi omnia bona in charitate perfecta, ubi species et visio facie ad faciem, ubi plena scientia in omnibus et per omnia. Ubi summa Dei bonitas cernitur, et lumen illuminans a sanctis glorificatur. Ubi praesens majestas Dei conspicitur, et hoc vitae cibo sine defectu mens intuentium satiatur. Vident et videre desiderant, sine anxietate et sine fastidio satiantur. Ubi verus justitiae sol mira sui pulchritudinis visione omnes reficit, et ita universos coelestis [Col. 0175B] patriae cives illuminat, ut luceant ipsi, lumen videlicet illuminatum per Deum lumen illuminans ultra omnem solis nostri splendorem, atque cunctarum stellarum claritatem immortali adhaerentes deitati, ac per hoc immortales et incorruptibiles facti juxta promissionem Domini Salvatoris: Pater quos dedisti mihi volo, ut ubi ego sum et illi sint mecum, ut videant claritatem meam, ut omnes unum sint, sicut, tu Pater, in me et ego in te, et ipsi in nobis unum sint (Joan. XVII) . O regnum coelorum regnum felicissimum, regnum carens morte et vacans fine. Cui nulla tempora succedunt per aevum, ubi continuus sine nocte dies nescit habere tempus. Ubi victor miles donis ineffabilibus cumulatur.

Nobile perpetua caput amplectente corona.

CAP. V. Coelestibus bonis perfrui, et terrenis malis erui desideranter orat, eaque commemorat.

[Col. 0175C]

Utinam remissa peccatorum mole me ultimum servorum Christi juberes divina pietas, hanc carnis sarcinam deponere, ut in tuae civitatis gaudia aeterna repausandus transirem, supernorum sanctissimis choris interessem, cum beatissimis spiritibus gloriae Conditoris assisterem, praesentem Dei vultum cernerem, nullo metu mortis tangerer, de perpetuae immortalitatis incorruptione securus gauderem, et scienti omnia conjunctus omnem ignorantiae caecitatem amitterem, terrena cuncta parvipenderem, convallem istam lacrymarum intueri, vel reminisci ulterius non dignarer. Ubi vita laboriosa, vita corruptibilis, [Col. 0175D] vita omni amaritudine plena, vita domina malorum, ancilla infernorum, quam humores tumificant, dolores extenuant, ardores exsiccant, aer morbificat, escae inflant, jejunia macerant, joci solvunt, tristitiae consumunt, sollicitudo coarctat, securitas hebetat, divitiae jactant, paupertas dejicit, juventus extollit, senectus incurvat, infirmitas frangit, moeror deprimit, diabolus insidiatur, mundus adulatur, caro delectatur, anima excaecatur, totus homo conturbatur, et his tantis malis mors furibunda succedit, vanisque gaudiis ita finem imponit, ut cum esse desierint, nec fuisse putentur. Sed quas laudes, quasve gratiarum actiones tibi referre valeamus Deus noster, qui nos etiam inter has tantas mortalitatis nostrae aerumnas non desinis consolari [Col. 0176A] mira visitatione gratiae tuae? Ecce me miserum multis moeroribus plenum, dum vitae meae timeo, dum peccata mea considero, dum judicium tuum formido, dum mortis horam cogito, dum supplicia tartari horreo, dum opera mea qua districtione a te pensentur ignoro, dum quo fine illa clausurus sim penitus nescio, dumque haec et alia multa mecum sub corde retracto, consolaturus ades solita pietate, et inter has querelas, nimiosque ploratus, ac profunda cordis suspiria assumis moestam et anxiam mentem, super alta juga montium, ad areolas usque aromatum, et collocas me in loco pascuae secus rivulos dulcium aquarum, ubi praeparas in conspectu meo mensam multiplicis apparatus, quae fatigatum spiritum recreet, et cor tristitia confectum laetificet. Quibus [Col. 0176B] tandem refocillatus deliciis, multarum miseriarum oblitus, multarum deliciarum affluentia super altitudinem terrae in te vera pace quiesco.

CAP. VI. Amorem suum in Deum profitetur, ut eum crescere faciat, et causas amoris addit.

Amo te, Deus meus, amo, et magis magisque amare volo, da mihi, speciose prae filiis hominum, ut desiderem te, ut amem te quantum volo, quantum debeo. Immensus es, sine mensura debes amari, praesertim a nobis, quos sic amasti, sic salvasti, pro quibus tanta et talia fecisti. Amor, qui semper ardes, et nunquam exstingueris, dulcis Christe, bone Jesu, charitas summa, Deus meus, accende me totum igne tuo, amore tui, dilectione tui, desiderio tui, charitate tua, jucunditate et exsultatione tua, pietate [Col. 0176C] et suavitate tua, voluntate et concupiscentia tua; quae sancta est et bona, quae casta est et munda, ut totus dulcedine amoris tui plenus, totus flamma charitatis tuae vaporatus: Diligam te Dominum meum dulcissimum et pulcherrimum ex toto corde me, et ex tota anima mea, et ex totis viribus meis, et omni intentione mea (Luc. X) , cum multa cordis contritione, et lacrymarum fonte, cum multa reverentia et tremore, habens te in corde, et in ore, et prae oculis meis semper et ubique, ita ut nullus in me adulterinis amoribus pateat locus. Pulcherrime animae meae sponse, rogo per illam sacratissimam effusionem pretiosi sanguinis tui, quo sumus redempti, da mihi cordis contritionem, et lacrymarum fontem, praecipue dum preces et orationes tibi offero, [Col. 0176D] dum tuae laudis psalmodiam decanto, dum mysterium nostrae redemptionis manifestum misericordiae tuae indicium recolo vel profero, dum sacris altaribus, licet indignus, assisto cupiens offerre illud mirabile et coeleste sacrificium omni reverentia, et devotione dignum, quod tu, Domine meus, sacerdos immaculate, instituisti, et offerre praecepisti in commemorationem tuae charitatis, mortis scilicet et passionis pro salute nostra, pro quotidiana nostrae fragilitatis reparatione. Confirmetur mens mea inter tanta mysteria dulcedine praesentiae tuae. Sentiat te sibi adesse, et laetetur coram te, ignis qui semper luces, amor qui semper ardes, dulcis Christe, Jesu bone, lumen aeternum et indeficiens. Panis [Col. 0177A] vitae, qui nos reficis, et in te non deficis, quotidie comederis, et semper integer manes. Resplende mihi, accende me, illumina et sanctifica me, vas tuum de malitia evacua, imple de gratia, et plenum conserva, ut ad salutem animae meae manducem cibum carnis tuae, quatenus manducando te vivam de te, vadam per te, perveniam ad te, repausem in te. O dulcedo amoris, et amor dulcedinis, comedat te venter meus, et nectare tui amoris repleantur viscera mea, ut eructet mens mea verbum bonum. Charitas viva, Deus meus, mel dulce, lac niveum, cibus es grandium. Fac me crescere in te, ut sano palato possis manducari a me. Tu es vita mea qua vivo, spes cui inhaereo, gloria quam adipisci desidero. Tu mihi cor tene, mentem rege, intellectum dirige, [Col. 0177B] amorem erige, animum suspende, et in superna fluenta, os sitientis te spiritus trahe. Taceat, quaeso, tumultus carnis, conticescant phantasiae terrarum et aquarum, aeris et poli. Taceant somnia et imaginariae revelationes, omnis lingua, omne signum, et quidquid transeundo fit. Sileat sibi et ipsa anima, et transeat se non cogitando, sed te, Deus meus, quoniam tu es revera tota spes et fiducia mea. Est enim in te Deo, et Domino nostro Jesu Christo dulcissimo, et benignissimo, atque clementissimo uniuscujusque nostrum et portio, et sanguis, et caro.

CAP. VII. Spei et fiduciae suae, quo constantiores fiant, memorat causas et argumenta.

Ubi ergo portio mea regnat, regnare me credo, ubi sanguis meus dominatur, dominari me confido, [Col. 0177C] ubi caro mea glorificatur, gloriosum me esse cognosco. Quamvis peccator sim, de hac tamen communione gratiae non diffido, et si peccata me prohibent, substantia me requirit; et si delicta propria, me excludunt, naturae communio non repellit. Non enim tam immitis est Dominus, ut non diligat carnem suam, membra sua, et viscera sua. Desperare utique potuissem propter nimia peccata et vitia mea, culpas, et infinitas negligentias, quae egi et quotidie indesinenter ago, corde, ore, opere, et omnibus modis quibus humana fragilitas peccare potest, nisi Verbum tuum Deus caro fieret, et habitaret in nobis. Sed desperare jam non audeo, quoniam subditus ille tibi usque ad mortem, mortem autem crucis, [Col. 0177D] tulit chirographum peccatorum nostrorum, et affigens illud cruci peccatum crucifixit et mortem (Coloss. II) . In ipso autem securus respiro, qui sedet ad dexteram tuam et interpellat pro nobis. In ipso confisus ad te pervenire desidero, in quo jam resurreximus, et reviximus, et jam in coelum conscendimus, et in coelestibus consedimus. Tibi laus, tibi gloria, tibi honor, et gratiarum actio, piissime Domine, qui nos sic amasti, et salvasti, sic justificasti, et sublimasti. Piissime Domine, quam dulcis est memoria tui? quanto magis in te meditor, tanto es mihi dulcior et amabilior. Idcirco delectat me valde bona tua puro mentis intuitu, et dulcissimo pii amoris affectu in loco peregrinationis meae juxta modulum meum interim quandiu his fragilibus subsisto [Col. 0178A] membris, considerare. Tuae enim charitatis jaculo vulneratus sum, tui vehementer desiderio flagro, ad te pervenire cupio, te videre desidero. Idcirco super custodiam meam stabo, et vigilantibus oculis psallam spiritu, psallam, et mente, et totis viribus te factorem meum collaudabo (I Cor. XIV) . Polum penetrabo, mente et desiderio tecum ero, ut in praesenti quidem miseria solo corpore tenear, tecum autem cogitatione, et aviditate, atque omni desiderio sim semper, quatenus ibi sit cor meum, ubi tu es thesaurus meus desiderabilis, incomparabilis, summeque amabilis. Sed ecce Deus meus piissime, ac misericordissime Domine, dum tuae immensae bonitatis et pietatis gloriam considerare volo, cor meum non sufficit. Excedit enim omnem sensum [Col. 0178B] humanae mentis tuum decus, tua pulchritudo, tua virtus, tua gloria, tua magnificentia, tua majestas, et tua charitas. Sicut inaestimabilis est tuae gloriae splendor, ita ineffabilis est tuae charitatis benignitas, qua illos, quos de nihilo creasti, adoptas in filios et tibi conjungis. O anima mea, si quotidie oporteret nos tormenta perferre, si ipsam gehennam longo tempore tolerare, ut Christum in gloria sua videre possemus, et sanctis ejus sociari, nonne erat dignum pati omne quod triste est, ut tanti boni tantaeque gloriae participes haberemur? Indesinenter igitur daemones parent suas tentationes, fragant corpus jejunia, premant vestimenta, labores gravent, vigiliae exsiccent, curae excitent, clamet me iste, inquietet ille, vel ille, frigus incurvet, conscientia [Col. 0178C] murmuret, calor urat, caput doleat, pectus ardeat, infletur stomachus, pallescat vultus, infirmer totus, deficiat in dolore vita mea, et anni mei in gemitibus (Psal. XXX) ; ingrediatur putredo in ossibus meis, et subter me scateat, ut requiescam in die tribulationis, et ascendam ad populum accinctum nostrum (Habac. III) .

CAP. VIII. De coelestis gloriae excellentia, et ejus contemplatione, et modo obtinendi eam.

Quae tunc erit uniuscujusque nostrum gloria, quam grandis sanctorum laetitia, cum unaquaeque facies fulgebit ut sol, cum ordinibus distinctis populum suum Dominus in regno Patris sui coeperit recensere, et meritis atque operibus singulorum praemia [Col. 0178D] promissa restituet, pro terrenis coelestia, pro temporalibus sempiterna, pro modicis magna? Revera cumulus felicitatis erit, cum Dominus adducet sanctos in visionem paternae gloriae, et faciet in coelestibus considere, ut sit Deus omnia in omnibus. O felix jucunditas, et jucunda felicitas, sanctos videre, cum sanctis esse, et esse sanctum. Deum videre, et Deum habere in aeternum et ultra. Hoc sedula mente cogitemus. Hoc desiderio toto desideremus, cito ut ad eos pervenire valeamus. Si quaeras quomodo istud potest fieri, vel quibus meritis, quibusve auxiliis, audi. Res ista posita est in potestate facientis, quoniam regnum coelorum vim patitur (Matth. XI) . Regnum coelorum, o homo, aliud non quaerit pretium nisi teipsum. Tanti valet, quantum [Col. 0179A] es. Te da, et habebis illud. Quid turbaris de pretio? Christus semetipsum tradidit, ut acquireret teregnum Deo Patri. Ita tu temetipsum da, ut sis regnum ejus, ac non regnet peccatum in tuo mortali corpore, sed spiritus in acquisitionem vitae (Rom. VI) . O anima mea revertamur ad civitatem coelestem, in qua scripti sumus et cives decreti. Sicut ergo cives sanctorum, et domestici Dei, et sicut haeredes Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII) , consideremus inclytam nostrae urbis felicitatem, inquantum considerare possibile est. Dicamus ergo cum Propheta: O quam gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei! Sicut laetantium omnium habitatio est in te. Fundaris enim exsultatione universae terrae (Psal. LXXXVI) . Non est in te senectus, nec senectutis miseria. Non est nanus, [Col. 0179B] nec claudus, nec gibbosus, neque deformis, dum omnes occurrunt in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) . Quid hac vita beatius, ubi non est paupertatis metus, non aegritudinis imbecillitas? Nemo laeditur, irascitur nemo, nemo invidet, cupiditas nulla exardescit, nullum cibi desiderium, nulla honoris pulsat aut potestatis ambitio, nullus ibi diaboli metus, insidiae daemonum nullae, terror gehennae procul, mors nulla neque corporis, neque animae, sed immortalitatis munere jucunda vita. Nulla erit tunc usquam discordia, sed cuncta consona, cuncta convenientia quia omnium sanctorum erit una concordia. Pax cuncta et laetitia continet, tranquilla sunt omnia et quieta. Jugis splendor, non iste qui nunc est, sed [Col. 0179C] tanto clarior quanto felicior. Quia civitas, ut legitur, illa non egebit lumine solis, sed Dominus omnipotens illuminabit eam, et lucerna ejus est Agnus (Apoc. XXI) . Ubi sancti fulgebunt ut stellae in perpetuas aeternitates, et sicut splendor firmamenti qui erudiunt multos (Dan. XII) . Quapropter nox ibi nulla, nullae tenebrae, concursus nubium nullus, nec frigoris ardorisve asperitas ulla, sed talis erit rerum temperies, quam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) , nisi illorum qui ea perfrui digni inveniuntur, quorum nomina scripta sunt in libro vitae. Verum super haec omnia consociari choris angelorum et archangelorum, atque omnium coelestium virtutum, intueri patriarchas et [Col. 0179D] prophetas, videre apostolos atque omnes sanctos, videre etiam parentes nostros; gloriosa sunt haec, sed multo gloriosius est praesentem Dei vultum cernere, incircumscriptum lumen videre. Superexcellens gloria erit cum Deum videbimus in seipso, videbimus et habebimus in nobis, quem cernere finis est sine fine.

CAP. IX. Anima cur sit similitudine Dei praedita, et ad quantam ex ea re spem et fiduciam assurgere valeat, et de amoris animae in Deum meritis.

Anima insigni Dei imagine illustris similitudinem habet in sese ex Deo, quo admoneatur semper aut stare cum eo, aut redire si mota suis affectibus imo defectibus fuerit. Et non solum habet unde respirare in spem veniae queat per [Col. 0180A] spem misericordiae, sed unde etiam audeat aspirare ad nuptias Verbi, et cum Deo inire foedus societatis, atque cum rege angelorum ducere suave jugum amoris. Haec omnia facit amor si anima exhibeat se similem Deo per voluntatem, cui similis est per naturam, diligens sicut dilecta est. Solus est amor ex omnibus animae motibus, sensibus, atque affectibus, in quo potest creatura et si non ex aequo respondere actori, vel de simili mutuam rependere vicem. Amor ubi venerit caeteros omnes in se traducit et captivat affectus. Amor per se sufficit, per se placet et propter se. Ipse est meritum, ipse praemium, ipse causa, ipse fructus, ipse usus. Per amorem conjungimur Deo. Amor facit idem velle et idem nolle, amor facit prius mores componere, et postmodum [Col. 0180B] omnia quae adsunt tanquam non adsint considerare, tertio vero loco munda cordis acie superna et interna conspicere. Per amorem primum in saeculo bene geruntur honesta, postmodum etiam honesta saeculi despiciuntur, ad extremum etiam Dei intima conspiciuntur. Deus Pater charitas est. Deus Filius charitas est, Spiritus sanctus amor Patris et Filii est haec charitas, et haec charitas aliquid simile requirit in nobis, scilicet charitatem, qua velut quadam affinitate consanguinitatis ei sociemur, et conjungamur. Amor dignitatis nescius reverentiam nescit. Qui amat per seipsum fiducialiter accedit ad Deum, familiariter loquitur ei, nihil timens, nihil haesitans. Perdit quod vivit, qui Deum non diligit. Qui autem diligit, oculos suos semper habet ad [Col. 0180C] Deum, quem diligit, quem desiderat, in quo meditatur, in quo delectatur, in quo pascitur, et impinguatur. Iste talis sic devotus ita cantat, ita legit, et in omnibus operibus suis sic est providus et circumspectus, quasi Deus adsit praesens ante oculos ejus, sicut revera adest. Ita orat quasi sit assumptus et praesentatus ante faciem Majestatis in excelso throno, ubi millia millium ministrant ei et decies centena millia assistunt ei (Dan. VII) . Animam, quam visitat amor, expergefacit dormientem, movet et emollit eam, et vulnerat cor ejus, tenebrosa illuminat, clausa reserat, frigida inflammat, mentem asperam et irascibilem, et impatientem mitigat, vitia fugat, carnales affectus comprimit, mores emendat, [Col. 0180D] reformat et innovat spiritum, lubricae aetatis motus, actusque leves coercet. Haec omnia facit amor cum praesens est; cum vero abscesserit, ita incipit anima jacere languida, ac si cacabo bullienti subtraxeris ignem. Magna res est amor, quo anima per semetipsam fiducialiter accedit ad Deum, Deo constanter inhaeret, Deum familiariter percontatur, consultatque de omni re. Anima quae amat, nihil aliud potest cogitare, nihil loqui, caetera contemnit, omnia fastidit, quidquid meditatur, quidquid loquitur amorem sapit, amorem redolet, ita eam amor Dei sibi vindicavit. Qui vult habere notitiam Dei, amet. Frustra accedit ad legendum, ad meditandum, ad orandum, qui non amat. Amor Dei amorem animae parit, et eam intendere sibi facit; amat Deus ut ametur. Cum [Col. 0181A] amat nihil aliud vult quam amari sciens amore ipso beatos qui se amaverint. Anima amans cunctis renuntiat suis affectionibus, et tota soli incumbit amori, ut possit respondere amori in redhibendo amore, et cum tota infuderit se in amorem, quantum est ad fontis perennis profluvium? Non pari ubertate currunt amor et amans, Deus et anima, Creator et creatura, tamen si ex toto se Deum diligit nihil deest ubi totum est. Non timeat anima quae amat, paveat quae non amat. Anima amans fertur votis, trahitur desideriis, dissimulat merita, majestati oculos aperit, claudit voluptati. Ponens in salutari et fiducialiter agens in eo. Amore anima secedit, et excedit a corporeis sensibus, ut sese non sentiat, quae Deum sentit; hoc fit cum mens ineffabili Dei [Col. 0181B] illecta dulcedine quodammodo se sibi furatur, imo rapitur atque elabitur a seipsa, ut Deo fruatur ad jucunditatem. Nihil tam jucundum nisi esset tam modicum. Amor dat familiaritatem Dei, familiaritas ausum, ausus gustum, gustus famem. Anima quam tangit amor Dei, nihil aliud potest cogitare, nihil desiderare, frequenter suspirat dicens: Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus (Psal. XLI) . Deus amore venit ad homines, venit in homines, factus est homo. Amore Deus invisibilis servis suis factus est similis. Amore vulneratus est propter delicta nostra.

CAP. X. De requie tuta et firma in vulneribus, visceribus, et morte Christi, quae ab omnibus protegunt malis et insidiis.

[Col. 0181C] Tuta et firma requies est infirmis et peccatoribus in vulneribus Salvatoris. Securus illic habito, patent mihi viscera per vulnera. Quidquid ex me mihi deest, usurpo mihi ex visceribus Domini mei, quoniam misericordia affluunt, nec desunt foramina, per quae effluant. Per foramina corporis patet mihi arcanum cordis, patet magnum pietatis sacramentum, patent viscera misericordiae Dei nostri, in quibus visitavit nos oriens ex alto (Luc. I) . Vulnera Christi Jesu plena sunt misericordia, plena pietate, plena dulcedine et charitate. Foderunt manus ejus et pedes, et latus lancea foraverunt (Psal. XXI, XXXIII) . Per has rimas licet mihi gustare, quoniam suavis est Dominus meus, quoniam revera suavis, ac mitis, et multae misericordiae omnibus invocantibus [Col. 0181D] eum in veritate, omnibus inquirentibus et maxime diligentibus. Copiosa redemptio data est nobis in vulneribus Salvatoris nostri (Psal. CXXIX) . Magna multitudo dulcedinis, gratiae plenitudo, et perfectio virtutum. Cum me pulsat aliqua turpis cogitatio, recurro ad vulnera Christi. Cum me premit caro mea recordatione vulnerum Domini mei resurgo. Cum diabolus parat insidias mihi, fugio ad viscera Domini mei, et recedit a me. Si ardor libidinis moveat membra mea, recordatione vulnerum Filii Dei exstinguitur. In omnibus adversitatibus non inveni tam efficax remedium quam vulnera Christi. In illis dormio securus, et requiesco intrepidus. Christus mortuus est pro nobis. Nihil tam est ad mortem, [Col. 0182A] quod morte Christi nobis non solvatur. Tota spes mea est in morte Domini mei. Mors ejus meritum meum, refugium meum, salus, vita, et resurrectio mea. Meritum meum, miseratio Domini. Non sum meriti inops, quandiu ille miserationum oblitus non fuerit. Et si misericordiae Domini multae, multus ego sum in meritis. Quanto ille potentior ad salvandum, tanto ego securior. Peccavi peccatum grande, et multorum sum mihi conscius delictorum. Nec sic despero, quoniam ubi abundaverunt delicta, superabundavit et gratia (Rom. V) . Qui desperat de venia peccatorum suorum, negat Deum esse misericordem. Magnam injuriam Deo facit, qui de ejus misericordia diffidit. Quantum in se est negat eum habere charitatem, veritatem, potestatem, in quibus [Col. 0182B] tota spes mea consistit, scilicet in charitate adoptionis, in veritate promissionis, in potestate redditionis. Murmuret jam quantum voluerit insipiens cogitatio mea, dicens: Quis enim es tu, aut quanta est gloria, quibusve meritis illam obtinere speras? Et ego fiducialiter respondeo: Scio cui credidi, quia in charitate nimia adoptavit me in filium, quia verax est in promissione, potens in exhibitione, et licet ei facere quod vult. Non possum terreri multitudine peccatorum si mors Domini in mentem venerit, quoniam peccata mea illum vincere non possunt. Clavi et lancea clamant mihi quod vere reconciliatus sim Christo, si eum amavero. Longius aperuit mihi latus Christi lancea, et ego intravi, et ibi requiesco securus. Qui timet amet, quoniam perfecta [Col. 0182C] charitas foras mittit timorem (I Joan. IV) . Nullum tam potens est et tam efficax contra ardorem libidinis medicamentum, quam mors Redemptoris mei. Extendit brachia sua in cruce, et expandit manus suas in cruce paratus in amplexus peccatorum. Inter brachia Salvatoris mei et vivere volo, et mori cupio. Ibi securus decantabo: Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me, nec delectasti inimicos meos super me (Psal. XXXIX) . Salvator noster caput inclinavit in morte ut oscula daret dilectis suis. Toties Dominum osculamur, quoties in ejus amore compungimur.

CAP. XI. Excitatur anima ad amandum Christum et se illi conformandam per amorem.

O anima mea, insignita Dei imagine, redempta [Col. 0182D] Christi sanguine, desponsata fide, dotata Spiritu, ornata virtutibus, deputata cum angelis, dilige illum a quo tantopere dilecta es. Intende illi, qui intendit tibi. Quaere quaerentem te. Ama amorem tuum, a quo amaris, cujus amore praeventa es, qui est causa amoris tui. Ipse est meritum, ipse est praemium, ipse fructus, ipse usus, ipse finis. Esto sollicita cum sollicito, cum vacante vacans, cum mundo munda, et cum sancto sancta. Qualem te paraveris Deo, talis oportet appareat tibi Deus. Suavis et mitis et multae misericordiae (Psal. LXXXV) suaves et dulces et humiles et misericordes requirit. Ama illum, qui eduxit te de lacu miseriae, et de luto fecis (Psal. XXXIX) . Elige illum amicum tuum orae omnibus amieis [Col. 0183A] tuis, qui, cum omnia subtracta fuerint, solus tibi fidem servabit. In die sepulturae tuae cum omnes amici tui recedent a te, ille te non derelinquet, sed tuebitur a rugientibus praeparatis ad escam, et conducet per ignotam regionem, atque perducet ad plateas supernae Sion, et ibi collocabit cum angelis ante faciem Majestatis, ubi audies melos angelicum. Ibi enim est canticum laetitiae, vox exsultationis et salutis, gratiarum actio, vox laudis atque alleluia perpetuum. Ibi est cumulus felicitatis supereminens gloria, superabundans laetitia, et omnia bona. O anima mea, suspira ardenter, desidera vehementer, ut possis pervenire in illam civitatem supernam, de qua tam gloriosa dicta sunt, in qua sicut laetantium omnium habitatio est (Psal. LXXXVI) . Amore potes ascendere, [Col. 0183B] amanti nihil est difficile, nihil impossibile. Anima quae amat ascendit frequenter, et currit familiariter plateas coelestis Jerusalem, visitando illos patriarchas et prophetas, salutando apostolos, admirando exercitus martyrum et confessorum, choros virginum speculando. Coelum et terra, et omnia quae in eis sunt, non cessant mihi dicere, ut amen Deum meum. Quid autem amo cum Deum meum amo? Non speciem corporis, non decus temporis, nec candorem lucis istis oculis amicum, non dulces melodias suavium cantilenarum, non florum, et unguentorum, et aromatum suaveolentia, non manna, et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus. Non haec amo cum amo Deum meum, et tamen amo quamdam lucem et quamdam vocem, [Col. 0183C] quemdam odorem, et quemdam cibum, et quemdam amplexum interioris hominis. Ubi fulget animae meae quod non capit locus, et ubi sonat quod non rapit tempus, et ubi olet quod non spargit flatus, et ubi sapit quod non minuit edacitas, et ubi haeret quod non divellit satietas, hoc est quod amo cum Deum meum amo. Amo quamdam lucem, vocem, odorem, cibum, amplexum. Et quid hoc est? Interrogavi terram, et dixi: Non sum. Et quaecunque in ea sunt idem confessa sunt. Interrogavi mare, et abyssos, et reptilia animarum vivarum, et responderunt: Non sumus Deus tuus, quaere supra nos. Interrogavi coelum, solem, lunam, et stellas, Neque nos sumus Deus quem quaeris, inquiunt. Et dixi omnibus his quae circumstant fores carnis meae: Dicite mihi de Deo [Col. 0183D] meo, quod vos non estis, dicite mihi de eo aliquid, et exclamaverunt voce magna, Ipse fecit nos (Psal. XCIX) . Et direxi me ad me, et inveni te in memoria mea, Deus meus, quoniam dignatus es habitare in ea ex quo te didici, et in ea te invenio cum reminiscor tui, et delector in te.

CAP. XII. De vitae nostrae reparatione per mortem Christi, et de laude charitatis ac de latitudine ejus.

Res vetus erat ut homo moreretur, res nova facta est ut Deus moreretur, quatenus mortis suae novitate dissolveret mortis nostrae vetustatem, et per crucis irrisionem carnis nostrae perimeret corruptionem. Contra mortis nostrae vetustatem attulit [Col. 0184A] vitae nostrae novitatem, contra vetus peccatum attulit novum mandatum, scilicet charitatem.

Exstingue cupiditatem si vis amplecti charitatem. Sicut enim radix omnium malorum est cupiditas (I Tim. VI) , ita radix bonorum charitas. Plenitudo legis charitas (Rom. XIII) , finis praecepti est charitas (I Tim. I) . Totam magnitudinem divinorum eloquiorum secura possidet charitas, qua Deum et proximum diligimus. In his duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII) . Si non vacat omnes paginas sanctas perscrutari, omnia involucra sermonum evolvere, omnia Scripturarum secreta penetrare, tene charitatem, ubi pendent omnia. Ita tenebis quod ibi didicisti, tenebis etiam quod nondum didicisti. Ille namque tenet quod patet, et [Col. 0184B] quod latet in divinis sermonibus qui charitatem servat in moribus. Charitas non est si patiens et benigna non est. Charitas non est si aemulatur, si agit perperam, si inflatur, si quaerit quae sua sunt. Charitas non est si irritatur, si cogitat mala, si gaudet super iniquitate, si non gaudet de veritate. Charitas omnia tolerat, omnia credit, omnia sperat, omnia suffert. Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII) . Sic probare potest si charitatem habes. Sine charitate dives pauper est, et in ea pauper dives. Charitas in duris passionibus est fortis, in bonis operibus hilaris, in tentationibus tutissima, in hospitalitate latissima. Inter veros fratres laetissima, inter falsos patientissima. Summa apostolicae doctrinae haec est, ut nemini quidquam debeamus, nisi ut invicem diligamus [Col. 0184C] (Rom. XIII) . Charitas sic complectatur omnes amicos, ut dilatetur usque ad inimicos. Amicis se volentibus reddat, inimicis se nolentibus ingerat. Istos teneat, illos acquirat. Illos oblectet ut ex amicis non efficiantur inimici, illos invitet ut fiant ex inimicis amici. Dominus etiam usque ad inimicos charitatem jubet extendi dicens: Diligite inimicos vestros, benefacite iis qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos (Matth. V) . Dic, Domine, quam mercedem dabis nobis si diligamus inimicos nostros, ut sitis, inquit, filii Patris vestri, qui in coelis est (ibid.) . Si amarum videtur quod audienti jubetur, sit dulce quod obedienti promittitur. Qui diligunt inimicos suos, et benefaciunt eis [Col. 0184D] qui se oderunt, filii Dei erunt. Si filii et haeredes, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII) . Audite igitur, Christiani, audite, filii Dei et cohaeredes Christi, ut paternam possideatis haereditatem non solum amicis, sed etiam inimicis impendite charitatem. Nulli charitas negetur, quae ab omnibus bonis communiter possidetur. Omnes eam simul habete, et ut eam magis habeatis, et bonis eam et malis impendite. Charitas Dei Deus est, quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) . Charitas quanto magis multiplicatur, tanto largius a Deo erogatur. Dum redditur charitas, ditescit redditor charitatis. Charitas inimicos vocat ad concordiam. Charitas delectatur illatam injuriam condonare. [Col. 0185A] Et quis potest charitatis praeconium congruis sermonibus explicare? quae nec in coelis est sola, nec in terra remanet destituta. In terra habet contubernium amicorum, in coelo consortium possidet angelorum. Laborat in mundo, requiescit in Deo.

CAP. XIII. De interioris hominis custodia habenda per virtutes cardinales, et de timore nuntio mortis, et responsis ejus, de diaboli insultu, et de inferni cruciatu: Item consilium virtutum ad evadenda inferni mala.

Ad insinuandam interioris hominis custodiam Dominus Jesus talem similitudinem ponit: Hoc autem scitote quoniam si sciret paterfamilias qua hora fur veniret, vigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam (Luc. XII) . Pater iste familias animus [Col. 0185B] potest intelligi, cujus familia sint cogitationes et motus earum, sensus quoque et actiones, tam exteriores quam interiores. Quae familia lasciviens nimis et petulans erit, nisi ejusdem patris vigore coercita et disposita fuerit. Nam si vel parum a sua sollicitudine torpuerit, quis potest dicere quomodo per cogitationes, oculi, linqua, aures, et caetera organa insolescant? Domus est conscientia,in qua pater iste habitans thesauros virtutum congregat, propter quos ne domus effodiatur, summopere vigilatur. Fur autem non unus est, sed multiplex, quia singulis virtutibus singula vitia insidiantur. Principalis tamen fur diabolus intelligitur. Contra quem et ejus satellites pater idem, si tamen non negligens fuerit, domum suam forti custodia muniens, [Col. 0185C] prudentiam in primo aditu constituat, quae discernat quid sit admittendum, quid vitandum, quid excludendum. Secus hanc fortitudo locetur, ut hostes, quos prudentia venire nuntiaverit, repellat. Justitia sedeat in medio, ut sua cuique tribuat. Et quia qua hora fur sit venturus nescitur, omni hora timeatur, et ne somnus peccati subrepat, assidue vigilandum est. His ita dispositis introducere debet prudentia aliquos nuntios, qui aliqua narrent quae ad exercitationem valeant. Itaque nuntius mortis ingressum postulans admittitur. Qui rogatus ut dicat qui sit, unde veniat, quid viderit, se respondit non aliter quidquam dicturum, nisi summum fiat silentium. Quo impetrato sic incipit: [Col. 0185D] Ego sum timor mortis, et mortem vobis venire nuntio. Prudentia loquitur pro omnibus, et interrogat sic dicens: Ubi est mors?

MEMORIA MORTIS. Scio quia non tardat venire, et prope est. Sed diem et horam adventus ejus ego nescio.

PRUDENTIA. Et qui veniunt cum illa?

MEMORIA. Mille daemones ferentes secum libros grandes, et uncos ferreos et igneas catenas.

PRUDENTIA. Quid praetendunt his omnibus?

MEMORIA. In libris scripta sunt omnia peccata hominum, et quorum ibidem peccata scripta sunt, illos sui esse dicunt juris. Uncos ferunt, ut quos sui esse juris convicerint, eorum animas violenter extrabant et ligatas catenis in infernum pertrahant.

[Col. 0186A] PRUDENTIA. Qualis est infernus? vel quid vidisti in eo?

MEMORIA. Infernus latus est sine mensura, profundus sine fundo, plenus ardore incomparabili, plenus fetore intolerabili, plenus dolore innumerabili. Ibi miseria, ibi tenebrae, ibi ordo nullus, ibi horror aeternus, ibi nulla spes boni, nulla desperatio mali. Omnis qui est in eo odit se et omnes alios. Ibi vidi omnia genera tormentorum, quorum minimum est majus omnibus his tormentis quaecunque in hoc saeculo fieri possunt. Ibi est fletus et stridor dentium (Matth. XXII) , ibi transitur a frigore nivium ad calorem ignium [nimium], et utrumque intolerabile. Ibi omnes comburuntur et vermibus corroduntur, nec consumuntur. Vermis quorum [Col. 0186B] non moritur, et ignis non exstinguitur (Isai. LXVI) . Nulla ibi vox, nisi vae, vae habent, vae sonant, tortores diabolici torquent pariter et torquentur, et eorum nunquam finis erit aut remedium. Talis est infernus et millies pejor, et haec vidi in inferno et millies pejora.

PRUDENTIA. Deus, quid faciemus? Nunc, fratres, audite consilium meum, et date vestrum. Estote fideles, prudentes, et vigilate in orationibus providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram hominibus (I Cor. VIII) .

TEMPERANTIA. Praeoccupemus faciem ejus (Psal. XCIV) , etc. Sobrii estote et vigilate (I Petr. V) , etc.

FORTITUDO. Cui resistite fortes in fide (ibid.) . Confortamini in Domino, induite vos armaturam [Col. 0186C] Dei, loricam justitiae, scutum fidei, galeam salutis. Assumite et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) .

JUSTITIA: Sobrie, et juste, et pie vivamus (Tit. II) . Sobrie in nobis, juste ad proximum, pie ad Deum. Et quod nobis fieri nolumus, aliis non faciamus, hoc enim justum est.

CAP. XIV. De secundo nuntio, qui est amor et desiderium aeternae vitae, et de gaudiis et incolis coeli per eum enuntiatis.

PRUDENTIA LOQUITUR.

Alius nuntius venit pulcher et hilaris, qui videtur afferre bona.

JUSTITIA. Admittatur, forsitan nos laetificabit nam iste prior terruit nos.

[Col. 0186D] PRUDENTIA. Admittam. Ingredere et quis sis, unde venias, quid videris edicito.

NUNTIUS. Ego sum amor vitae aeternae et desiderium coelestis patriae. Si me vultis audire, silentium et quietem habete; non enim inter clamores et tumultus audiri possum.

JUSTITIA. Si nos, dum timor et memoria mortis loqueretur, tacuimus, justum est ut te loquente multo magis taceamus.

DESIDERIUM VITAE AETERNAE. Tacete ergo. Vidi talia, quae nullus hominum potest digne loqui. Dicam tamen aliquid, prout potero. Vidi Deum, sed per speculum et in aenigmate. Contemplatus illam ineffabilem individuae Trinitatis majestatem initio fineque carentem. Sed quia lucem habitat inaccessibilem [Col. 0187A] ab ipsa luce reverberati sunt oculi mei, et intuitus obtusus. Exsuperat enim omnem sensum, omnemque intuitum illa claritas, illa pulchritudo. Aliquantisper tamen intuitus sum Dominum Jesum Christum in dextera Patris sedentem, in aeterna vita regnantem, quamvis super omnem creaturam adeo speciosum, ut in eum desiderent angeli prospicere (I Petr. I) , ad haec tamen vulnera passionis, quibus nos redemit, in corpore suo habentem, Patri pro nobis assi tentem. Vidi juxta ipsum gloriosam Matrem ejus cum omni honore et reverentia in throno mirabili sedentem, super omnes ordines beatorum angelorum et hominum exaltatam, suum Filium pro nobis interpellantem, et ejus cui vult miserentem. Sed hanc admirabilem claritatem [Col. 0187B] matris et Filii diu ferre non sustinens converti aspectum meum ad illos beatorum spirituum ordines, qui ante Deum assistunt, quorum sempiterna beatitudo de visione Dei et amore, nec minuitur, nec finitur, sed semper crescit, et permanet. Sed nec istorum quidem gradus et dignitates laudes quoque quas Creatori referunt, ullus hominum cogitare nedum enarrare sufficiat. Deinde prophetas intuitus sum, et patriarchas miro exsultantes gaudio, qui eam, quam olim a longe salutaverant patriam, obtinent, qui ea quae in spiritu praeviderant completa conspiciunt. Vidi apostolos in thronis sedentes, tribus et linguas omnes judicare paratos, et de pauperibus, et de infirmis tam gloriosos tamque sublimes factos a Domino Jesu, satisque super hoc miratus [Col. 0187C] sum. Vidi, sed pervidere non potui innumerabilem beatorum martyrum exercitum gloria et honore coronatum, qui passiones hujus temporis, quas pertulerant minimas reputabant ad illam gloriam, quae revelata erat in eis. Horum felicitate et gloria diu delectatus respexi gloriosam multitudinem confessorum, inter quos viri apostolici, et doctores, qui sanctam Ecclesiam doctrinis suis munierunt, fulgent quasi stellae in perpetuas aeternitates. Sunt ibi monachi, qui pro claustris et cellis angustis immensa et sole clariora palatia possidentes, pro asperis tunicis nive candidiores; omnique suavitate molliores vestes induti, ab oculis quorum abstersit Deus omnem lacrymam. Regem in decore suo vident. [Col. 0187D] Postremo ad chorum virginum respexi, quarum gloria ornatus et melodia dulcis. Nam cantabant canticum, quod nemo alius poterat dicere (Apoc. XIV) , nulla hominum eloquentia digne enarrare potest. Sed odor in regione earum tam suavis erat, ut omnia aromatum genera exsuperet.

CAP. XV. De civium coelestium communi actione, et exsultatione prima.

LOQUITUR ITERUM PRUDENTIA.

Placet quod dicis. De singulis beatorum ordinibus mira disseris, quaesumus ut quae sit eorum in communi actio edicas. Desiderium vitae aeternae. Dicam utcunque potero. Omnium simul in communi actio septiformis est. Vivunt, sapiunt, amant, gaudent, laudant, veloces sunt, securi sunt.

[Col. 0188A] PRUDENTIA. Licet aliquatenus hoc intelligam, tamen propter audientes de singulis pauca dissere.

DESIDERIUM. Fiat. Vivunt vita sine fine, sine molestia, sine diminutione, sine omni adversitate. Vita eorum visio et cognitio beatae Trinitatis, sicut Dominus ait: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te Deum verum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) . Sapiunt consilia atque judicia Dei, quae sunt abyssus multa (Psal. XXXV) . Sapiunt causas, et naturas, et origines omnium rerum. Amant Deum incomparabiliter, quia sciunt unde et ad quid eos Deus provexit. Amant singuli singulos sicut seipsos. Gaudent de Deo ineffabiliter. Gaudent de tanta sua beatitudine. Et quia unusquisque unumquemque diligit sicut seipsum, tantum gaudium quisque habet [Col. 0188B] de bono singulorum quantum de suo, quoniam bonum, quod non habet in seipso, possidet in altero. Constat igitur quod singuli tot gaudia habent quot socios, et singula gaudia tanta sunt singulis, quantum proprium singulorum. Cum autem quisque plus amet Deum quam seipsum, et omnes alios secum, plus gaudet de Dei felicitate quam de sua et omnium aliorum secum. Si ergo cor uniuscujusque vix capit suum gaudium, quomodo capit tot et tanta gaudia? Ideo dicitur: Intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) ; non intret gaudium Domini tui in te, quia capi non posset. Inde laudant Deum, sine fine, sine fastidio, sicut scriptum est. Beati, qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII) . Veloces sunt, quia ubicunque esse [Col. 0188C] vult spiritus, ibi est etiam corpus. Omnes securi sunt. Securi sunt de tali vita, de tanta sapientia, de tanto amore, de tanto gaudio, de tali laude, de tali velocitate, quod nullum finem, nullam diminutionem, nullum detrimentum, habebunt. Ecce pauca dixi vobis, quae vidi in coelo. Neque enim ut vidi dicere, neque ut sunt videre potui.

PRUDENTIA. Vere in coelo te fuisse, vera vidisse, vera narrasse te intelligimus.

FORTITUDO. Quis igitur nos separabit a charitate Christi? Tribulatio, an angustia, etc. Certa sum quia neque mors, neque vita, neque caetera alia poterunt nos separare a charitate Christi (Rom. VIII) .

JUSTITIA. Ejiciatur foras ille prior nuntius, non est [Col. 0188D] enim justum in eadem domo manere cum isto. Perfecta enim charitas foras mittit timorem (I Joan. IV) .

FORTITUDO. Egredere, timor. Jam non eris in finibus nostris.

TIMOR. Quid mali feci? Age, age, ego pro bono dixi quod dixi.

TEMPERANTIA. Fratres, dico non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem (Rom. XII) . Tu vero egredere, timor, et aequo animo patere judicium, quod justitia judicavit. Forsitan tu admitteris si desiderium vitae aeternae aliquando loqui cessaverit.

AUCTOR. Sic debet quisque torporem suum excutere, et a timore ad coelestis patriae desiderium transferre.

CAP. XVI. De beatitudinibus animae, et ferculis vitae aeternae, descriptioque virtutum per quas ad eas pervenitur.

[Col. 0189A]

In ea siquidem coelesti patria est vita sine morte, juventus sine senectute, sanitas sine infirmitate, requies sine labore, gaudium sine tristitia, pax sine discordia delectatio sine fastidio, lux sine tenebris, pulchritudo sine turpitudine, agilitas sine ponderositate, fortitudo sine imbecillitate, libertas sine servitute, voluptas sine anxietate, longaevitas sine vitae termino, sapientia sine insipientia, amicitia sine inimicitia, concordia sine discordia, honor sine dedecore, securitas sine timore.

Charitas est motus animi rationalis ad diligendum seipsum propter Deum, amicum in Deo, inimicum propter Deum. Humilitas est contemptus saeculi, et [Col. 0189B] abjectio sui. Obedientia est vicaria servitus. Disciplina est necessarium sanctitatis officium, vitia arguentis, et peccata corrigentis. Item disciplina est ordinata morum correctio, majorumque antecessorum regularis observatio; ex hac nascitur clementia. Clementia est benignitas superioris erga inferiores. Ex qua rursus generatur justificatio. Justificatio est rei perfectae consummatio. Castitas est munditia corporis cum integritate mentis. Perseverantia est exitus rei per consummationem fidei. Charitas est virtutum radix; humilitas, bonorum servatrix; obedientia; praeceptorum incitatrix; disciplina, vitiorum emendatrix; castitas, monachorum adornatrix; perseverantia, bonorum omnium coronatrix.

CAP. XVII. Descriptio quorumdam vitiorum religionem suffocantium, ut sunt crapula, ebrietas, otiositas, et quae in otiosis subrepunt cogitationes pravae, et quod nullum peccatum maneat impunitum.

[Col. 0189C]

Contra has virtutes continuo praelio diversa pugnant vitia, crapula, ebrietas, et otia, ex quibus mala cogitatio. Escae enim variae crapulam, potus frequentes ebrietatem generant. Ebrietas autem perturbationem gignit mentis, furorem cordis, flammam libidinis. Ebrietas ita mentem alienat, ut ipsa ubi sit nesciat, saepeque malo consentit, quod per ebrietatem immittitur. Unde est illud quod juxta prophetam dicitur: Fornicatio et vinum et ebrietas auferunt cor (Ose. IV) . Fornicatio, sicut Salomonem, infatuat sapientem. Ebrietas, sicut ipsius Lot, [Col. 0189D] sensus ratione captivat. Unde in Proverbiis: Noli regibus dare vinum quia nullum secretum est ubi regnat ebrietas, ne forte bibant, et obliviscantur judiciorum (Psal. XXXI) . Plerisque laudi dandum videtur [Col. 0190A] multum bibere et non inebriari, audiant hi adversum se prophetam dicentem: Vae qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem! (Isa. V) . De otiositate autem Gregorius: «Otiosae, inquit, menti spiritus maligni pravas cogitationes ingerunt, ut si requiescit ab opere, non requiescat a malorum operum delectatione.» Fac ergo aliquid operis, ut diabolus te semper inveniat occupatum. Nam antiquus hostis, mox ut otiosam mentem invenerit; ad eam sub quibusdam occasionibus locuturus venit, et quaedam ei de gestis praeteritis ad memoriam reducit. Audita quaedam verba indecenter resonat, et si qua dudum turpiter acta sunt, eorum speciem oculis opponit cordis, et quem de praesentibus non valet inquinare, de malis transactis [Col. 0190B] violat, et deceptam mentem saepe in delectationem reparat. Unde diu per impugnationem afflixit, ut vere cum Psalmista dicat: Putruerunt et corruptae sunt cicatrices meae a facie insipientiae meae (Psal. XXXVII) . Ergo cicatrix ad putredinem redit, quando peccati vulnus, quod jam per poenitentiam sanatum est, in delectationem sui animam concutit. Saepe quod nunquam fecimus, per hostis callidi insidias cordis oculis videmus. Cumque in hoc sensibiliter delectatio subrepserit, quamvis jam plangat quae fecerit, taedet tamen infelicem animam quaedam non fecisse quae plangit. Hae sunt cordis nostri tenebrae, quas in hac vita scientes volentesque sustinemus. Quid contra haec mala quaerendum est, nisi adjutor in opportunitatibus, in tribulatione. Diabolus non [Col. 0190C] cogendo, sed suadendo nocet. Non est unde plus gaudeat diabolus, nisi quando homo dicit, quod ipse fecerit ut peccaret. Gregorius: «Dum in cogitatione voluptas non reprimitur, etiam in actione dominatur.» Augustinus: «Nullus potest facere aliquid, nisi praecesserit jussio cogitationis, quia facta de cogitatione procedunt.» Non potest autem fieri, ut habeat mala facta, quae habet cogitationes bonas. Firmiter credere debemus, quod nullum peccatum sine vindicta relinquitur. Aut enim hic per poenitentiam unusquisque peccatum suum delet, aut Dominus pie per suum flagellum purgat, aut post mortem igne purgatorio purgabitur. Quod si his modis peccatum hominis non fuerit deletum post hanc vitam in ignem descendet aeternum. Peccator enim, qui in [Col. 0190D] hoc mundo flagellari non meretur, in inferno torquebitur. Sane nullus tantum potest peccare, quantum Dei potestas valet dimittere, quam orabimus ut nobis debita dimittat universa. Ame

Excerptiones allegoricae

Auctor incertus

[Col. 0191]

EXCERPTIONUM ALLEGORICARUM LIBRI XXIV Cum scholiis domini Thomae Garzonii a Bagnacaballo coenobii S. Victoris Parisiensis theologi

PROLOGUS.

[Col. 0191] Accipe, charissime frater, Excerptionum munus quod postulasti. Invenies in eo multa ex multis libris collecta, in unam seriem ordinate disposita, sibi prout ratio sensuum postulat cohaerentia, continuata et connexa, dilectionis tuae studio satis utilia. Sacrorum namque librorum fertiles agros pervolantes, et ex eis optima quaeque colligentes, pauca vel nulla simplicitati tuae sacrae Scripturae lectionem ingredienti necessaria praetermittimus. Per haec autem, quae scribimus, nec grammaticos docere, nec sapientes volumus erudire, sed tuae petitioni, tuo desiderio volumus satisfacere, tuumque studium in melius adjuvare. Sed et hoc tibi notum esse volumus, quod de his, quae tibi scribimus, nobis gloriam non damus, sed Deo, et sanctis doctoribus, ex quorum libris ea sumpsimus, licet multa ponamus, quae proprio sensu cogitavimus, propriis verbis dictavimus. Modum scribendi talem servamus. Totam schedulae hujus seriem in duas partes dividimus. In prima parte materiam habemus originem artium, situm terrarum, cursum historiarum ab initio usque ad nos decurrentium. In secunda parte materiam habemus sensus allegoriarum, et tropologiarum secundum subjacentis lineam historiae dispositarum. Primam partem per decem libros distinguimus. In primo libro de origine artium, et divisione earum breviter disputamus. In secundo materiam mundanae et divinae Scripturae, et quomodo mundana divinae subserviat demonstramus cum quorumdam adjectione. In tertio situm terrarum describimus. In quarto summam historiae divinae ab initio usque ad nativitatem Christi ponimus. In quinto ortum, cursum et occasum regnorum mundi a tempore, quo ab initio esse coeperunt, usque ad nativitatem Christi. In sexto tractamus de imperatoribus Romanis ab Octaviano [Octavio] usque ad Trajanum. In septimo a Trajano usque ad Constantinum Magnum. In octavo a Constantino Magno usque ad Zenonem. In nono a Zenone usque ad Carolum Magnum. In decimo tractamus de origine, et regibus Francorum usque ad Carolum, et post, a Carolo usque ad nos. Secundam vero partem operis hujus per quatuordecim libros dividimus. Primus liber tractat de mysteriis rerum gestarum ab initio usque ad Abraham. Secundus de mysteriis rerum gestarum ab Abraham usque ad Moysen. Tertius de mysteriis rerum gestarum a Moyse usque ad Josue. Quartus de mysteriis rerum gestarum a Josue usque ad Elcanam patrem Samuelis. Quintus de mysteriis rerum gestarum ab Elcana usque ad David, ubi scriptum est: Scidit Dominus regnum Israel a te hodie, et tradidit illud proximo tuo meliori te (I Reg. XV) . Sextus de mysteriis rerum gestarum a David usque ad Salomonem. Septimus de mysteriis rerum gestarum a Salomone usque ad transmigrationem Babylonis. Octavus de mysteriis rerum gestarum quae continentur in Esdra. Nonus de mysteriis rerum gestarum, quae continentur in libris Esther, Tobiae et Judith. Decimus sermones diversos singulos de materia sua editos. Caetera, quae deinceps ponimus, de Novo Testamento sumimus quatuorque libris determinamus. Sicque totum opus viginti quatuor libris consumamus. Quod vero in singulis capitulis brevitati studemus. Ideo facimus ne imperfectionem inchoationis tuae verbis prolixioribus oneremus. Primae autem partis libros et capitula taliter in sequentibus ordinamus.

PARS PRIMA CONTINENS ORIGINEM ET DISCRETIONEM ARTIUM, SITUM TERRARUM ET SUMMAM HISTORIARUM.

[Col. 0193]

LIBER PRIMUS. Tractat de origine et divisione artium et continet capitula 25.

CAP. I. De conditione creaturae rationalis.

[Col. 0193A]

Deus summe bonus, et immutabiliter bonus, sciens suam beatitudinem communicari posse, et minui omnino non posse, fecit creaturam rationalem, ut eam faceret suae beatitudinis esse participem. Fecit autem eam ad imaginem et similitudinem suam secundum dilectionem; ad imaginem suam, secundum cognitionem veritatis; ad similitudinem suam, secundum amorem veritatis; ad imaginem suam, secundum intellectum; ad similitudinem suam, secundum affectum. Sic opifex fecit Deus creaturam rationalem ad imaginem et similitudinem suam, ut per hoc quod facta esset ad imaginem Dei, Deum cognosceret, et per hoc quod facta esset ad similitudinem Dei, Deum diligeret, et cognoscendo et diligendo [Col. 0193B] Deum possideret, et possidendo beata esset. Sicut enim in uno elemento, scilicet igne duo sunt inter se diversa, et a se prorsus remota, scilicet splendor et calor, nec splendor est calor, nec calor splendor, quia splendor lucet, et videtur, et calor ardet, et sentitur, nec splendor ardet aut aliter quam visu sentitur, nec calor lucet aut videtur. Ita in spirituali creatura imago Dei et similitudo Dei inter se diversa sunt, et a se quodammodo remota. Nam secundum illud originale bonum, quo facta est ad [Col. 0194A] imaginem Dei, ipsa spiritualis creatura elucet ad cognitionem; et secundum illud bonum, quo facta est ad similitudinem Dei, calet ad dilectionem. Jussit autem Conditor ipsius partem ejus in sua simplici puritate subsistere, scilicet naturam angelicam, partem vero illius luteis corporibus inesse, naturam videlicet humanam .

CAP. II. De tribus bonis primordialibus et duobus externis homini datis.

Tria bona primordialia dedit Deus homini in creatione. Primum bonum fuit quod eum Deus fecit ad imaginem suam; secundum, quod eum fecit ad similitudinem suam; tertium bonum fuit immortalitas corporis, si perstitisset homo in obsequio Conditoris. Ista tria bona fuerunt homini in conditione [Col. 0194B] divinitus data, et naturaliter et originaliter insita. Fuerunt et alia duo bona hominis quasi extra eum, unum subtus eum, alterum supra eum. Subtus eum mundus, supra eum Deus. Mundus visibile bonum et transitorium, Deus invisibile bonum et aeternum. In isto fuit homo creatus, in illo beatificandus. Sub Deo fuit homo conditione, supra mundum dignitate, de inferiori bono recessurus, ad superius bonum perventurus. Sunt itaque tria primordialia bona hominis, homini scilicet in conditione [Col. 0195A] data, et substantialiter insita, imago Dei, similitudo Dei, immortalitas corporis, si perseverare voluisset in obsequio Creatoris .

CAP. III. De tribus malis principalibus.

Sunt autem tria mala principalia, quae corrumpunt tria bona praecedentia: Ignorantia, concupiscentia, infirmitas. Ignorantia boni, concupiscentia mali, infirmitas corporis humani. Per primum malum corruptum est primum bonum; per secundum, secundum; per tertium, tertium. Per ignorantiam namque corrupta est in nobis divina imago. Per concupiscentiam divina similitudo. Per infirmitatem immortalitas corporis. Facta est itaque via hominis tenebrae et lubricum, et angelus Domini persequens eum (Psal. XXXIV) . Tenebrae per ignorantiam, [Col. 0195B] lubricum per concupiscentiam, et angelus Domini, id est, infirmitas corporis corpori ad vindictam immissa, persequens eum per mortalitatem, donec in terram revertatur de qua sumptus est. Solet autem, secundum quosdam, hoc quod hic concupiscentiam nominamus, specialiter vitium dici, ut dicantur tria mala sic: ignorantia, vitium, infirmitas, per quae tria mala praecedentia bona sunt corrupta .

CAP. IV. De tribus remediis contra dicta tria mala.

Tria sunt remedia principalia contra tria praedicta mala, ut per tria remedia tria mala repellantur, tria bona reformentur. Sunt autem haec: sapientia, virtus, necessitas. Sapientia contra ignorantiam, virtus contra vitium, necessitas contra infirmitatem. [Col. 0195C] Sapientia est comprehensio rerum, prout sunt. Virtus est habitus animi in modum naturae rationi consentaneus. Est autem habitus qualitas veniens per applicationem subjecti difficile mobilis, sicut dispositio est qualitas veniens per applicationem subjecti facile mobilis. Subjectum dicimus animum, qui ad ipsam suscipiendam qualitatem applicatur. Necessitas est sine qua vivere non possumus, sed felicius viveremus. Sunt itaque ista tria remedia, sapientia, virtus, necessitas, contra tria supradicta mala, ignorantiam, vitium, infirmitatem .

CAP. V. De tribus scientiis.

Propter autem ista tria remedia inventa est omnis ars, et omnis disciplina. Propter inveniendam namque [Col. 0195D] sapientiam, inventa est theorica; propter invemendam [Col. 0196A] virtutem, inventa est practica; propter inveniendam necessitatem, inventa est mechanica. Theorica ignorantiam expellens sapientiam illuminat. Practica vitium excludens virtutem roborat. Mechanica penuriam cavens vitae praesentis defectum temperat. Theorica in omni quod est et non est, verum scrutari eligit. Practica modum vivendi recte et disciplinae formam secundum virtutum institutionem disponit. Mechanica, res defluentes administrans, humano corpori necessaria providere satagit. Omnium enim humanarum actionum seu studiorum, quae ratio moderatur, finis et intentio ad hoc spectare debet, ut vel naturae nostrae reparetur integritas, vel defectuum, quibus praesens subjacet vita, temperetur necessitas. Reparatur autem naturae [Col. 0196B] nostrae integritas sapientia, ad quam pertinet theorica, et virtute, ad quam pertinet practica, et temperatur necessitas administratione temporalium ad quam pertinet mechanica. Novissima autem omnium inventa est logica causa eloquentiae, ut sapientes, qui praedictas principales disciplinas investigarent et unirent, rectius, veracius, honestius illas tractare, et disserere de illis scirent: rectius per grammaticam, veracius per dialecticam, honestius per rhetoricam. Logica namque facundiae rectitudine veritatem, venustatem administrat. Theorica interpretatur contemplativa; practica, activa, mechanica, adulterina; logica, sermocinalis .

CAP. VI. De philosophia et partibus ejus.

[Col. 0196C] Quatuor igitur sunt scientiae, in quas omnis philosophia dividitur: theorica, practica, mechanica, logica. Philosophia est amor sapientiae, quae, nullius indigens, vivax mens, et sola primaeva rerum ratio est. Philosophia est amor sapientiae, hoc magis ad etymologiam nominis pertinet. Quod autem additur nullius indigens, vivax mens, hoc significat quod divina sapientia nihil minus continet, sed semel et simul omnia intuetur praeterita, praesentia et futura. Vivax mens, quia quod semel in divina fuerit ratione. nulla unquam oblivione aboletur. Primaeva rerum ratio est quia ad hujus similitudinem cuncta formata sunt. Item philosophia est disciplina omnium rerum humanarum atque divinarum rationes probabiliter [Col. 0196D] investigans .

CAP. VII. De theorica et partibus ejus.

[Col. 0197A]

Theorica dividitur in theologiam, physicam et mathematicam. Aliter theorica dividitur in intellectibilem, physiologiam, intelligibilem. Aliter theorica dividitur in divinalem, naturalem, doctrinalem. Eadem namque est theologia, intellectibilis et divinalis. Eadem est physica, physiologia naturalis. Eadem est mathematica, intelligibilis, doctrinalis. Theologia tractat de invisibilibus invisibilium essentiis. Physica tractat de invisibilibus visibilium causis. Mathematica tractat de visibilibus visibilium formis. Theologia est, quando aut ineffabilem Dei naturam, aut spirituales creaturas ex aliqua parte profundissima qualitate disserimus. Physica est, quae causas rerum ex suis effectibus, et effectus ex [Col. 0197B] causis deprehendit.

Unde tremor terris, qua vi maria alta tumescunt.
Herbarum ac lapidum vires, irasque ferarum.
Omne genus nantum, volucrum quoque reptiliumque.

Mathematica est, quae abstractam considerat quantitatem. Abstracta autem quantitas nihil est aliud quam forma visibilis secundum lineamentarem dimensionem animo impressa. Omnis autem forma visibilium in quantitate consistit. Quantitatis autem alia est discreta, quae multitudo appellatur, ut grex, populus; aut contigua, quae magnitudo dicitur, ut arbor, lapis. Rursum multitudinis, alia est discreta per se, ut duo, tria, quatuor; alia distracta ad aliquid, ut sesquialterum, sesquitertium. Magnitudinis alia est immobilis, ut sphaera terrae; alia mobilis, ut sphaera firmamenti. Multitudo discreta per se materia [Col. 0197C] est arithmeticae. Multitudo discreta ad aliquid materia est musicae. Magnitudo immobilis materia est geometriae. Magnitudo mobilis materia astronomiae .

CAP. VIII. De mathematica et partibus ejus.

Quatuor sunt itaque species mathematicae: arithmetica, musica, geometria, astronomia. Arithmetica tractat de numero, musica de sonorum proportione, geometria de locorum spatio, astronomia de astrorum motu. Elementum arithmeticae est unitas. Elementum musicae est unisonum. Elementum geometriae est punctum. Elementum astronomiae est instans. [Col. 0198A] Arithmetica est numerorum scientia. Musica est plurium sonorum dissimilium in unum redactorum concordia. Geometria est disciplina magnitudinis immobilis, formarumque descriptio contemplativa, per quam uniuscujusque rei termini declarari solent. Astronomia est disciplina magnitudinis mobilis, et investigans spatia, motus, et reditus coelestium corporum certis temporibus .

CAP. IX. De arithmetica.

Arithmeticam scriptores saecularium litterarum inter disciplinas mathematicae ideo primam esse voluerunt, quia ipsa ut sit nulla alia indiget disciplina. Musica autem, et geometria, et astronomia quae sequuntur, ut sint atque subsistant, istius indigent auxilio. Prima ergo est arithmetica, quia in [Col. 0198B] proportione, spatio et motu numerus invenitur, sed non e diverso. In numero semper proportio, aut spatium, aut motus inesse cernitur. Unde arithmetica et una de quatuor, et aliarum trium instrumentum esse probatur .

CAP. X. De musica et partibus ejus.

Musicarum alia mundana, alia humana, alia instrumentalis. Mundanarum, alia in elementis, alia in planetis, alia in temporibus. Earum quae in elementis, alia in pondere, alia in numero, alia in mensura consistit. Quae in planetis, alia in situ, alia in motu, alia in natura. Quae in temporibus, alia in annis, ut in mutatione veris, aestatis, autumni, et hiemis; alia in mensibus, ut in incrementis, decrementisque [Col. 0198C] lunaribus; alia in diebus, ut in vicissitudine lucis et noctis. Musica humana alia in corpore, alia in anima, alia in connexu utriusque. In corpore alia in vegetationibus, alia in humoribus, alia in operationibus. Prima convenit omnibus nascentibus, secunda sensibilibus, tertia rationabilibus. Musica in anima, alia in potentiis, ut sunt ira et ratio; alia in virtutibus, ut sunt justitia et fortitudo. Musica in connexu utriusque est illa naturalis amicitia, qua anima corpori non corporeis vinculis alligata tenetur. Musica instrumentalis alia in pulsu, ut in tympanis et chordis; alia in flatu, ut in tibiis et organis; alia in voce, ut in carminibus et cantilenis .

CAP. XI. De geometria et partibus ejus.

[Col. 0199A]

Geometria tres habet species, planimetriam, altimetriam, cosmimetriam, Planimetria longum et latum metitur, et extenditur antorsum et retrorsum, dextrorsum et sinistrorsum. Altimetria metitur altum et profundum, et extenditur sursum et deorsum. Cosmimetria sphaerica metitur, id est rotunda .

CAP. XII. De astronomia et astrologia.

Astronomia in mathematica non solum est ordine postrema, sed et loco sublimior, et excelsior dignitate, quia cum caeterae tres quodammodo inferius versentur, haec sola coelestium et supernorum dispositionem investigandam, ac tractandam suscepit. Astronomia dividitur in duas species, in sphaericam [Col. 0199B] et gnomonicam. Sphaerica est, quae spatia, et situm considerat coelestium corporum. Gnomonica, quae motum horologii attendit. Inter astronomiam et astrologiam hoc interesse videtur quod astronomia de lege astrorum, et conversione coeli disserit, regiones, circulos, ortus, occasus siderum, et cur unumquodque ita vocetur investigando. Astrologia autem astra considerat secundum nativitatis et mortis, vel aliorum quorumlibet eventuum observationem, quae partim naturalis est, partim superstitiosa. Naturalis est in complexionibus, e quibus sunt aegritudo, sanitas, sterilitas, fertilitas, tempestas, serenitas, quae secundum superiorem contemperantiam variatur. Superstitiosa est in contingentibus, haec in constellationibus constat, et hanc partem mathematici, [Col. 0199C] qui interpretantur vani, tractant .

CAP. XIII. De practica, et partibus ejus.

Practica divitur in solitarium, privatam, et publicam. Aliter practica dividitur in ethicam, oeconomicam, et politicam. Aliter, practica dividitur in moralem, dispensativam, et civilem. Eadem est solitaria, ethica, moralis; eadem est privata, oeconomica, dispensativa; eadem est publica, politica, civilis. Prima mores instituit, secunda familiam disponit, tertia urbes regit. Prima pertinet ad singulos, secunda ad patres familias, tertia ad rectores urbium. Ethica est quae sui curam gerens cunctis sese [Col. 0200A] erigit, exornat augetque virtutibus, nihil in vita admittens, quo non gaudeat, nihil faciens poenitendum. Oeconomica est, quae familiaris officii curam mediocri componens dispositione distribuit. Publica est, quae reipublicae curam suscipiens, cunctorum saluti suae prudentiae solertia, et justitiae libra, et fortitudinis stabilitate, et temperantiae patientia medetur .

CAP. XIV. De mechanica et partibus ejus.

Mechanica septem habet species: lanificium, armaturam, navigationem, agriculturam, venationem, medicinam, theatricam. Ad hanc omnium rerum fabrica concurrere videtur. Ad hanc enim pertinent universa, quae humanis necessitatibus inveniuntur grata, commoda, necessaria, et quaecunque sub [Col. 0200B] praedictis septem speciebus ejus comprehendi comprobantur .

CAP. XV. De lanificio.

Lanificium est prima species mechanicae. Ad hanc pertinet omnis opera nendi, retorquendi, consuendi, quidquid fit instrumento, colo, fuso, acu, pectine, calamistro, girgillo, allibro, subula; in materia lini, lanae, canabis, et suberis; omnis usus floccorum, filtrorum, sagorum, sagmatum, matularum, et sportarum .

CAP. XVI. De armatura.

Armatura duas habet species architectonicam et fabrilem. Architectonica dividitur in caementariam, quae ad latomos et caementarios, et in carpentariam, [Col. 0200C] quae ad carpentarios et tignarios pertinet. Fabrilis dividitur in malleatoriam et exclusoriam. Ad armaturam pertinet omnis industria carpentariorum, tignariorum, caementariorum, latomorum, et fabrorum, quidquid fit instrumento, securi, ascia, dolabra, trulla, perpendiculo, malleo, scalpello, arctavo, incude. In materia ligno, lapide, sabulo, gipso et aere .

CAP. XVII. De navigatione.

Navigatio tertia species est mechanicae. Ad hanc pertinet omnis industria vendendi, et emendi. Haec invisa littora adit, pacem et familiaritatem cum exteris [Col. 0201A] nationibus componit, et privata bona communia facit .

CAP. XVIII. De agricultura.

Agricultura quatuor habet species agrorum, arvum, id est, agrum, qui aratur, et sationibus deputatur; consitum, qui deputatur nemoribus, ut sunt pomaria, vineta, oliveta: pascuum, qui pascuis deputatur, ut sunt prata, tempe, tesqua; et floridum, qui floribus addicitur, ut sunt horti, rosaria, apiaria .

CAP. XIX. De venatione.

Venatio tres habet species, ferinam, aucupium, piscaturam. Ferina fit multis modis, retibus, pedicis, laqueis, praecipitiis, arcu, jaculis, cuspide, indagine pennarum, odore, canibus, accipitribus. Aucupium [Col. 0201B] fit laqueis, pedicis, retibus, arcu, visco, hamo. Piscatura fit sagenis, retibus, gurgustiis, hamis, nassis, jaculis. Ad venationem pertinet omnis industria pistorum, laniorum, coquorum, et cauponum .

CAP. XX. De medicina.

Medicina continet occasiones et operationes. Occasiones sunt sex: aer circumdans nos, cibus et potus, somnus et vigiliae, motus et quies, inanitio et repletio et accidentia animae. Operationes fiunt intus et foris. Intus ut ea, quae intromittuntur per os, per annum, ad excitandas sternutationes, vomitiones, purgationes. Foris, ut amplastra, incisio, ustio .

CAP. XXI. De theatrica.

[Col. 0201C] Theatrica continet ludos. Ludorum autem alii fiebant in theatris, alii in gabulis, alii in gymnasiis, alii in arenis, alii in amphicircis, alii in conviviis, alii in fanis. In theatris gesta recitabantur. In gabulis choreas ducebant. In gymnasiis luctabantur. In arenis pugiles exercebantur. In amphicircis certabant cursu pedum, equorum, curruum. In conviviis musicis instrumentis ludebant. In fanis laudes deorum cantabant .

CAP. XXII. De logica et partibus ejus.

Logica dividitur in grammaticam, et rationem [Col. 0202A] disserendi. Grammatica dividitur in litteram, syllabam, dictionem, et orationem. Ratio disserendi dividitur in probabilem, necessariam et sophisticam. Probabilis dividitur in dialecticam et rhetoricam. Necessaria pertinet ad philosophos, sophistica ad sophistas. Grammatica est scientia recte loquendi. Dialectica disputatio acuta, verum a falso distinguens. Rhetorica est disciplina ad persuadendum quaeque idonea .

CAP. XXIII. Quomodo legendae sint artes.

In legendis artibus talis est ordo servandus. Prima omnium comparanda est eloquentia, et ideo expetenda logica, deinde per ethicam purificandus oculus mentis, et sic ad rhetoricam transeundum. Aegyptus mater est artium, de Aegypto venerunt in [Col. 0202B] Graeciam, de Graecia in Italiam. Sola physica tractat de rebus, caeterae omnes de intellectibus rerum, sed logica tractat de rebus secundum praedicamentalem constitutionem. Mathematica secundum lineamentalem dimensionem, et ideo logica aliquando pura intelligentia utitur. Mathematica nunquam sine imaginatione est. Sciendum est autem quod aliquando physica large accipitur aequipollens theoricae. Ethica quoque aequipollens practicae, et tunc philosophia in tres tantum scientias dividitur, physicam, ethicam, logicam. Sciendum quoque est quod mechanica secundum rationem sui sub philosophia continetur, non secundum administrationem. Verbi gratia, ratio agriculturae pertinet ad philosophum, administratio ad rusticum .

CAP. XXIV. De inventoribus artium.

[Col. 0202C]

Theologus primus apud Graecos Linus fuit, apud Latinos Varro, et nostris temporibus Joannes Scotus De decem in Deum categoriis. Physicam naturalem Thales Milesius, unus de septem sapientibus, invenit. Arithmeticam Pythagoras invenit, Boetius transtulit. Musicae repertorem divina historia commemorat Jobal; Graeci, et alii alios. Geometriam Graeci invenerunt; astrologiam, Abraham. Neharot autem astronomiam, cujus etiam nomine inscribitur. Ethicam Socrates docuit. Usum lanificii [Col. 0203A] fertur Minerva Atheniensibus tradidisse. Ninus primus omnium bella movit. Usum navigii Pelasgi invenerunt. Ceres frumentum dicitur invenisse. Usum quoque deliciarum coquinae Aptius. Medicinae inventor putatur Apollo. Ludos Lydi invenerunt, qui de Lydia quondam egressi in Etruria consederunt, et ibi inter caetera superstitionum suarum genera ludos instituerunt. Unde Romani accersitis magistris ludos Romae fecerunt. Abraham invenit litteras Syrorum, Phoenix Graecorum, Isis Aegyptiorum, Moyses Hebraeorum, Carmentis Latinorum. Alcmon quidam fabulas dicitur invenisse. Parmenides dicitur dialecticam in rupe quadam excogitasse, Demosthenes rhetoricam invenisse .

CAP. XXV. De magica, et partibus ejus.

[Col. 0203B] Magica sub philosophia non continetur, sed est foris, falsa professione de vero mentiens, et veraciter laedens, homines seducit a religione divina, culturam daemonum suadet, et ad omne nefas suos sequaces impellit. Haec quinque genera maleficiorum continet, manticem, mathematicam, maleficia, sortilegia, [Col. 0204A] praestigia. Mantice interpretatur divinatio. Haec quinque species habet, necromantiam, geomantiam, hydromantiam, aeromantiam, pyromantiam. Prima fit in mortuis, secunda in terra, tertia in aqua, quarta in aere, quinta in igne. Mathematica in multis est vanitas. Haec tres habet species, Haruspicinam (aruspicinam), augurium, horoscopicam. Haruspicina dicitur ab inspectione hararum (ararum), haec fit quando in fibris animalium, quae animalia in haris, id est cubilibus ponuntur, facta quaeruntur. Augurium dictum est ab avibus, hoc aliquando pertinet ad aures, et dicitur augurium ab avium garritu, aliquando ad oculos, et dicitur auspicium ab avium inspectatione. Horoscopica in constellationibus constat, maleficia fiunt per incantationes; [Col. 0204B] sortilegia, per sortes; praestigia, per phantasticas illusiones. Magicam Zoroastres rex Bactrianorum invenit, et post longa tempora Democritus ampliavit. Hydromantiam Persae feruntur invenisse. Auguria Phriges; Praestigia Mercutius. Aruspicinam quidam puer Hetruscus, nomine Tages .

LIBER SECUNDUS. Qui tractat de materia mundanae scripturae atque divinae; et quod mundana divinae subserviat, cum adjectione quorumdam continens decem capitula.

[Col. 0203]

CAP. I. De materia mundanae scripturae et divinae.

[Col. 0203C]

Sane scriptura saecularis materiam habet opus conditionis. Divina Scriptura materiam habet opus restaurationis. Duo quippe sunt Dei opera: opus conditionis, et opus restaurationis. Opus conditionis est quo factum est ut essent quae non erant; opus restaurationis est quo factum est ut melius essent quae perierant. Opus conditionis est creatio mundi cum omnibus elementis suis. Opus restaurationis incarnatio Verbi est cum omnibus sacramentis suis. Opus conditionis in sex diebus factum est. Opus restaurationis non nisi sex aetatibus perfici potest. Sex tamen sunt contra sex, ut idem cognoscatur esse Redemptor, qui et Creator.

CAP. II. Quare tria visibilia mundi, tria invisibilia Dei demonstrant.

[Col. 0203D]

Nec praetermittendum quod per opus conditionis tria invisibilia Dei demonstrantur. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea, quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) . Tria sunt invisibilia Dei, potentia, sapientia, benignitas. Ab his tribus omnia, in his tribus consistunt omnes, per haec tria [Col. 0204C] reguntur omnia. Potentia creat, sapientia gubernat, benignitas conservat. Quae tamen tria sicut in Deo ineffabiliter unum sunt, ita in operatione separari non possunt. Potentia per benignitatem sapienter creat. Sapientia per potentiam benigne gubernat. Benignitas per sapientiam potenter conservat. Potentiam manifestat creaturarum immensitas, sapientiam decor, bonitatem utilitas. Immensitas creaturarum constat in multitudine et magnitudine. Multitudo in similibus, in diversis, in permistis. Magnitudo est in mole et spatio. Moles est in massa et pondere. Spatium est in longo et lato, profundo et alto, Decor creaturarum est in situ et in motu, in specie et qualitate. Situs est in compositione et ordine. Ordo est in loco, et tempore, et proprietate. [Col. 0204D] Motus est quadripertitus, localis, naturalis, animalis, rationalis. Localis est antorsum et retrorsum, dextrorsum et sinistrorsum, sursum et deorsum, et circum. Naturalis est in incremento et decremento. Animalis est in sensibus et appetitibus: Rationalis est in factis, et consiliis. Species est forma visibilis, quae oculo discernitur, sicut colores et figurae corporum. [Col. 0205A] Qualitas est proprietas interior, quae caeteris sensibus percipitur, ut melos in sono auditu aurium, dulcor in sapore gustu faucium, fragrantia in odore olfactu narium, levitas in corpore tactu manuum. Utilitas creaturarum constat in grato, et apto, et commodo, et necessario. Gratum est quod placet, aptum quod convenit, commodum quod prodest, necessarium sine quo quid esse non potest.

CAP III. De Scripturae divinae triplici modo tractandi.

Tractat de materia sua triplici modo divina Scriptura, secundum historiam, secundum allegoriam, et secundum tropologiam. Historia est rerum gestarum narratio, quae in prima significatione litterae [Col. 0205B] continetur. Allegoria est, cum per id quod factum dicitur, aliud factum sive in praeterito, sive in praesenti, sive in futuro significatur. Tropologia est, cum per id quod factum legimus quid nobis sit faciendum agnoscimus, et in hoc valde excellentior est divina Scriptura scientia saeculi, quod in ea non solum voces, sed et res significativae sunt. Sicut igitur in eo sensu, qui est inter voces et res, necessaria est cognitio vocum, sic in eo sensu qui inter res et facta vel facienda mystica versatur, necessaria est cognitio rerum. Cognitio vocum in duobus consistit, in pronuntiatione et significatione. Ad solam pronuntiationem pertinet grammatica, ad solam significationem pertinet dialectica. Ad pronuntiationem simul et cognitionem pertinet rhetorica. Cognitio [Col. 0205C] rerum est in forma et natura. Forma est in exteriori dispositione; natura, in interiori qualitate. Omnis autem dispositio vel in numero est, ad quam pertinet arithmetica; vel in proportione, ad quam pertinet musica; vel in situ, ad quem pertinet geometria; vel in motu, ad quem pertinet astronomia. Ad interiorem qualitatem physica spectat.

CAP IV. Quod scriptura mundana subserviat divinae.

Omnes itaque artes subserviunt divinae sapientiae, et inferior scientia recte ordinata ad superiorem conducit. Sub eo igitur sensu qui inter voces et res versatur, continetur historia, et ei subserviunt tres scientiae, dialectica, rhetorica, grammatica. Et sub eo sensu qui inter res et facta mystica versatur, continetur allegoria. Et sub illo qui est inter res et [Col. 0205D] facienda mystica, continetur tropologia. Et his duabus subserviunt arithmetica, musica, geometria, astronomia et physica.

CAP. V. De significatione vocum et rerum.

Voces non plus quam duas aut tres habent significationes. Res autem tot possunt habere significationes, quot habent proprietates. Hae autem res primae, res secundas significantes sex circumstantiis discretae considerantur, quae sunt hae, res, persona, numerus, locus, tempus, gestum. Res autem hic intelligitur in materia quacunque, vel substantia inanimata coelestium, sive terrestrium constituta, ut sunt lapides, ligna. Res duobus modis significat, natura et forma. Natura, ut nix, quia frigida est, [Col. 0206A] exstinctionem designat libidinis. Forma, quia candida est, munditiam designat boni operis. Persona significat, ut Isaac significat Deum Patrem, Jacob gentilium populum. Numeri significant novem modis in divino eloquio. Secundum ordinem positionis, ut unitas, qui prima est in numeris, rerum omnium principium significat. Binarius, quia secundus est, et primus ab unitate recedit, peccatum significat, quo a primo bono deviatum est. Secundum qualitatem dispositionis, ut idem binarius, qui sectionem recipit, et in duo dividi potest, corruptibilia et transitoria significat. Ternarius vero, quia unitate media interveniente sectionem non recipit, ut in duo aequa dividatur, incorruptibilia significat. Secundum modum porrectionis, ut septenarius ultra senarium, [Col. 0206B] requiem post operationem; secundum formam dispositionis, ut denarius, quia in longum tenditur, rectitudinem fidei significat; centenarius, quia in latum expanditur, amplitudinem charitatis; millenarius, quia in altum levatur, altitudinem spei. Secundum computationem, ut denarius perfectionem quia in eo porrectio computationis finem facit; secundum multiplicationem, ut duodenarius universitatem significat, quia ex ternario et quaternario invicem multiplicatis perficitur, quoniam quaternarius corporalium, ternarius spiritualium forma est. Secundum partium aggregationem, ut senarius forma est perfectionis, propterea quod ejus ternarius, binarius, et unitas, aggregatae simul totum complent, et nec ultra exuberant, nec infra subsistunt, secundum [Col. 0206C] multitudinem, ut binarius propter duas unitates charitatem Dei, et proximi significat, ternarius propter tres Trinitatem; secundum exaggregationem, quale est illud in Levitico: Addam correptiones vestras septuplum propter peccata vestra (Levit. XXVI) . Ubi nihil aliud, quam multiplicitas signatur poenae expressa per septenarium. Loca significant, ut Jericus significat defectionem mundanam; stabulum, ecclesiam; Jerusalem, vitam aeternam. Tempus significat, ut quod leguntur facta encaenia Jerosolymis, et hiems erat. Hiems in hoc loco frigidam infidelitatem designat Judaeorum. Gestum significat, ut venit Jesus in Bethaniam, et suscitavit Lazarum. Bethania dicitur domus obedientiae, et ad obedientem venit Christus, ut resuscitet Lazarum, id est [Col. 0206D] animam mortuam in peccatis.

CAP. VI. Quare Scriptura primum ponat opera conditionis.

Sicut supradictum est, scriptura saecularis materiam habet opus conditionis. Sacra vero Scriptura materiam habet opus restaurationis. Primum factum est ut stanti homini subesset. Secundum factum est ut lapsum erigeret. Et sacra quidem Scriptura, ut ad materiam suam tractandam competentius accedat, primum opus conditionis commemorat. Sicut namque spiritus humanus propter Deum, et sicut corpus propter spiritum, ita factus est mundus propter corpus, ut mundus serviret corpori, corpus spiritui, spiritus Creatori. Nec posset eloquium sacrum [Col. 0207A] reparationem hominis sine lapsu, nec ejus lapsum, sine ejus creatione, nec ejus creationem, sine totius mundi conditione declarare, et ideo voluit prius opus conditionis commemorare.

CAP. VII. De creatione mundi, et operibus sex dierum.

De creatione mundi sic refert Scriptura, dicens: In principio creavit Deus coelum et terram (Genes. I) . Coelum vocat tria elementa, ignem, aerem, aquam, quae erant in una confusione permista, sive in una permistione confusa circa quartum, quod est terra, fluctuantia; quae terra in medio, et in uno trium suo pondere librata subsidebat. Deinde vocat Scriptura sacra tria elementa, quae simul erant permista, aquas, tenebras; deinde aquas, ubi dicit: Spiritus Domini ferebatur super aquas (Ibid.) ; tenebras [Col. 0207B] ubi ait: Tenebrae erant super faciem abyssi (Ibid.) . Coelum propter suspensionem, aquas propter mobilitatem et fluctuationem, tenebras propter confusionem. Abyssus est concavitas terrae, quae receptaculum inferiorum futura erat aquarum. In principio itaque creata sunt coelum et terra, id est quatuor simpla elementa omnium faciendorum materia; deinde subinfert Scriptura: Dixit autem Deus: Fiat lux, et facta est lux (Ibid.) . Lux illa primaria eo in loco creditur facta quo sol modo quotidie oritur, et per eamdem viam per quam sol creditur gyrasse, ac sic vespere et mane peregisse, et hoc fuisse opus primae diei. Secunda die firmamentum factum est in medio, id est in medio confusionis illius trium elementorum, quae in principio coelum, deinde aqua, [Col. 0207C] deinde tenebrae vocata dignoscitur; et hic in opere secundae diei aquarum vocabulo nominatur. Factum est autem firmamentum in medio aquarum, ita ut partem earum concluderet intra, et haberet sub se, partem vero excluderet a se, et haberet supra se. In massa enim universitatis id, quod est intimum, est infimum; quod est extremum, est supremum. Verbi gratia: terra in rebus corporalibus omnium est intimum, et ipsa est omnium infimum. Aquae, quae supra firmamentum sunt, sunt extrema, et ipsae omnium sunt suprema. In rebus vero mediis quaecunque sunt interiora, ipsa sunt inferiora, et quaecunque sunt exteriora ipsa sunt superiora. Firmamentum vero ex stellis sibi infixis [Col. 0207D] esse volubile comprobatur, sed de qua materia factum sit ignoratur. Terra die jussu divino moles aquarum, quae spatium illud quod inter coelum et terram est occupatum tenebat, deorsum versa in abyssum descendit, et sic aer in medio purus et serenus permansit. Deinde jussit Deus ut terra herbas et arbores secundum species suas germinaret, et germinavit. Quarta die fecit luminaria, quae in firmamento probantur esse fixa, exceptis septem planetis, quorum ista sunt nomina: Luna, Mercurius, Venus, Sol, Mars, Jupiter, Saturnus. Quinta die fecit de aqua pisces et aves, sed pisces in aqua dimisit, avibus vero in aere mansionem habere constituit. Sexta die fecit bestias in terra. Mundo igitur creato, disposito, ornato, et eo, quod esset [Col. 0208A] humano corpori necessarium, commodum, gratum parato, fecit Deus hominem possessorem omnium, dominum universorum, qui, quamvis tempore posterior, causa tamen prior, dignitate superior invenitur. Fecit autem Deus corpus humanum de limo rubrae terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio (Gen. II) . Paradisus locus est in Orientis partibus, pro nunquam, propter magnam aeris temperiem, frigus vel aestus attingit, sed perpetuus Marius, vernalisque jucunditas, atque serenitas perseverat. In quo erat lignum vitae, de quo quandiu homo comederet, nunquam infirmaretur, nunquam senesceret, sed, peracta obedientia, sicut modo per [Col. 0208B] mortem, ita tunc sine morte ad consortium angelorum transferretur. In quo erat etiam lignum scientiae boni et mali, per quod homo debuit experiri bonum si de eo non comederet, malum si comederet. In hoc itaque loco posuit Deus hominem quem fecerat, lignum scientiae boni et mali illi tantummodo interdicens; deinde cunctis animantibus ad Adam adductis, et omnibus ab eo nominibus impositis, fecit Deus Evam, quam dedit viro, de quo facta erat, sociam: Viditque Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I) . Et requievit die septimo ab omni opere quod patrarat (Gen. II) .

CAP. VIII. De quatuor operibus Dei.

Sed quid est quod hic dicitur Deus ab omni opere requievisse, cum Christus in Evangelio dicat: Pater [Col. 0208C] meus usque modo operatur, et ego operor? (Joan. V) . Sciendum est itaque quod operatio Dei quadrifariam discernitur. Primum opus Dei est opus conditionis, secundum opus dispositionis, tertium opus propagationis, quartum opus gubernationis. Primum fecit Deus ante omnem diem secundum in sex diebus et ab hoc in septimo die requievit; tertium a principio usque ad finem saeculi facit, quartum in aeternum facere non cessabit. Taliter accedit sacra Scriptura per opus conditionis ad materiam suam, id est ad opus restaurationis, de qua materia tripliciter tractat, sicut supradictum est, secundum historiam, secundum allegoriam, secundum tropologiam. Sed priusquam narrationem historicam ingrediamur, [Col. 0208D] oportet ut de situ terrarum nonnulla dicamus. Primum namque summam historiae non solum divinae, sed et mundanae perstringere proponimus, ac deinceps mysteria allegoriae et tropologiae pro posse nostro declarabimus.

CAP. IX. De duobus Testamentis.

Omnis divina Scriptura in duobus Testamentis continetur, Veteri videlicet et Novo. Utrumque Testamentum tribus ordinibus distinguitur, Vetus Testamentum continet legem, et prophetas et agiographos. Novum autem: Evangelia, Apostolos, Patres. Primus ordo Veteris Testamenti, id est, lex quam Hebraei Torath nominant, Pentateuchum, id est quinque libros Moysi continet hoc ordine: Primus est Bresith, id est Genesis; secundus Hessesmot, [Col. 0209A] id est Exodus; tertius Vagethra, qui est Leviticus; quartus Vagedaber, qui est Numeri; quintus Adabarim, qui est Deuteronomion. Secundus ordo est Prophetarum. Hic continet octo volumina: Primum, Josue Hennum, id est filium, Num, qui et Josue, et Jesus Nave, et Jesus nuncupatur; secundum, Soptim, qui est liber Judicum; tertium, Samuel, qui est primus et secundus Regum; quartum, Malachim, qui est tertius et quartus Regum; quintum, Isaiam; sextum, Jeremiam; septimum, Ezechielem; octavum, Thareastra, qui est liber duodecim prophetarum. Tertius ordo est agiographorum. Hic continet novem libros. Primus est Job; secundus Psalterium; tertius Maslot, qui Graece Parabolae, Latine Proverbia sonat; quartus Celeth, qui est [Col. 0209B] Ecclesiastes; quintus Sira sirim, id est Cantica canticorum; sextus Daniel; septimus Dabreniamin, qui est Paralipomenon; octavus Esdras; nonus Esther. Omnes vero numero viginti quatuor. Sunt praeterea et alii libri, ut Sapientia Salomonis, liber Jesu filii Sirach, et liber Judith, et Tobias, liber Machabaeorum, qui leguntur quidem, sed non scribuntur in Canone. His libris viginti duobus Veteris Testamenti octo adduntur Novi. In primo ordine Novi Testamenti sunt quatuor Evangelia, quae scripserunt Matthaeus, Marcus, Lucas, Joannes. In secundo similiter quatuor, Actus apostolorum, Epistolae Pauli numero quatuordecim sub uno volumine, canonicae Epistolae, Apocalypsis. In tertio ordine primum locum obtinent decreta, quae canones appellamus; [Col. 0209C] deinde sanctorum Patrum scripta, id est Hieronymi, Augustini, Gregorii, et aliorum, quae infinita sunt. Haec tamen scripta Patrum in textu divinarum Scripturarum non computantur, quemadmodum in Veteri Testamento, ut diximus, quidam libri sunt, qui non scribuntur in Canone, et tamen leguntur, ut Sapientia Salomonis, et caeteri dicti. [Col. 0210A] Textus ergo divinarum Scripturarum quasi totum corpus, principaliter triginta libris continetur. Horum viginti duo, sicut supra diximus in Veteri Testamento, et octo continentur in Novo.

CAP. X. Unde dicatur Testamentum.

Testamentum dicitur sacra Scriptura, humana consuetudine dante occasionem. Antiquitus enim qui carebant liberis, adoptabant liberos, et cum constituebant illos haeredes, testes vocabant, et scribebant chirographum, non tamen ita ratum, quin posset mutari vivente testatore. Similiter Deus, unum Filium habens ex natura, multos voluit adoptare ex gratia, et primitus unum elegit Abraham cui praecepit exire de cognatione sua, et promisit ei [Col. 0210B] terram Palaestinam (Genes. XII) . Posthaec eductis filiis Israel de Aegypto eamdem repromisit, et ne dubitarent, fecit testamentum in certitudinem promissae haereditatis, scilicet legem, quae per Moysen data est. Sed quia Deus non poterat mori, et testamentum morte testatoris confirmandum erat, interfectus est pro eo agnus mysticus, cujus sanguine respersus est liber, et totus populus in confirmationem promissae haereditatis. Eodem modo Dominus Jesus Christus, vocans ad aeternam haereditatem non unum hominem, sed omnes gentes, fecit testamentum, scilicet Evangelium. In cujus confirmationem non agnus ille antiquus occiditur, sed ipse (quia homo erat, et mori poterat) mortem subiit. Et sicut Deus ad Vetus Testamentum dandum vocavit testes, [Col. 0210C] Aaron scilicet, et Mariam sororem ejus, et Ur, ita Christus, quia majora promisit plures vocavit testes, videlicet apostolos et martyres. Vetus dicitur Testamentum primum, quia prius datum est, vel quia de rebus veterascentibus institutum est. Novum dicitur quia de immutabilibus et semper novis loquitur.

LIBER TERTIUS. De situ terrarum. Cum Adnotationibus domini Thomae Garzonii, theologi. Octo continet capitula.

[Col. 0209]

CAP. I. De tribus partibus mundi.

[Col. 0209D]

Tres sunt partes mundi, Asia, Europa, Africa. Quarum Asia illam medietatem terrae, quae est ad orientem, tenet. Aliae duae illam, quae est ad occidentem: et mari magno ab invicem dividuntur .

CAP. II. De Asia et partibus ejus.

Habet Asia provincias multas et regiones quarum nomina et situs breviter expediam, sumpto initio a paradiso. Paradisus est locus in Orientis partibus [Col. 0210D] omni genere ligni et pomiferarum arborum consitus. Habet lignum vitae; non ibi frigus est, non aestus, sed perpetua aeris temperies. Habet fontem, qui in quatuor flumina dividitur. Paradisus Graece, Hebraice dicitur Eden, quod utrumque junctum in nostra lingua dicitur hortus deliciarum. India Asiae regio est inter Oceanum et Indum fluvium, et ab Indo fluvio nomen trahit. Habet gentes multas, et oppida, insulam Taprobanam gemmis et elephantibus refertam, Chrysam et Argyram auro et argento [Col. 0211A] fecundas. Bis metit in anno, gignit tincti coloris homines et elephantos ingentes, et rhinoceronta bestiam, psittacum avem, ebenum lignun, cinnamomum, piper, et calamum aromaticum. Mittit ebur, berillos, chrysoprasos, adamantes, lignetes, carbunculos, margaritas, uniones, quibus nobilium feminarum ardet ambitio. Habet et montes aureos, quos adiri propter dracones, tigres, et gryphes, et immensorum hominum genera sane quam difficile est. Inter Indum et Tigrim fluvium sunt Aracusia, Parthia, Assyria, Media, Persis. Aracusia ab oppido suo nomen accepit. Parthiam Parthi e Scythia egressi occupaverunt, eamque de suo nomine Parthiam vocaverunt. Assyria ab Assur filio Sem est vocata qui illam post diluvium primus incoluit. [Col. 0211B] In hac inventus est usus purpurae. Inde odores crinium, et corporum unguenta venerunt. Media et Persis a Medo et Perseo regibus sunt nominatae. In Media arbor invenitur, quam alia regio non habet. Persae ignem colunt, et pyromantiam dicuntur invenisse. Inter Tigrim et Euphratem fluvios sunt Mesopotamia, Chaldea, Arabia. Mesopotamia Graeca etymologia dicitur quod duobus fluviis ambiatur, Tigri et Euphrate. Arabia appellatur, id est sacra, eo quod in ea sit regio thurifera. Haec dicta est Saba a Saba filio Chus. Invenitur in ea arbor thus, myrrha, cinnamomum, Phoenix avis, sardonyx gemma. Inter Euphratem et mare Mediterraneum sunt Syria, Phoenicia, et Palaestina, quae continet Judaeam, et Samariam, et Galilaeam. Syriam [Col. 0211C] Syrus quidam nomine a suo fertur vocabulo nuncupasse. Invenitur in ea lapis Syrius qui integer fluctuare dicitur, comminutus mergi. Phoeniciae Phoenix, qui in ea regnavit nomen dedit. In ea est Tyrus. Palaestina a Philisthiim sua metropoli nominatur; Judaea a Juda. Haec est Chanaan dicta a Chanaan filio Cham. In medio Judaeae est Jerusalem, quae est umbilicus totius terrae, variarum opum dives, frugibus fertilis, aquis illustris, opima balsamis. Samaria ab oppido, quod Samaria dictum est nomen habet. Galilaea dicta est, quod candidos homines gignat, terra frugibus satis fecunda. In latere Asiae ad aquilonem ab oceano Orientali occidentem versus porrigitur Scythia, haec undique montibus clauditur, in ejus extremitate ad orientem sunt Seres. [Col. 0211D] Invenitur in ea smaragdus optimus, et crystallus purissimus. Sub Scythia a mari Caspio usque ad Euxinum, vel Hellespontum, et fluvium Tanaim [Col. 0212A] sunt Amazonia, Albania, Hircania, Bactria, Hiberia, Armenia, Cappadocia, Cholcos, Asia minor, Cilicia. Amazonia dicta est eo quod in ea feminae regnant, quae, ne impediantur a sagittando, puellis suis dextram mamillam adimunt. Albania ab albedine populi. Hujus terrae canes ingentes tantae feritatis sunt, ut tauros premant, leones perimant. Hircania ab Hircania silva copiosa feris, et gregibus, pantheris, et pardis. Bactriae Bactrius amnis nomen dedit. Haec habet camelos, pedes nunquam atterentes. Armenia ab Armeno quodam nomen trahit. In ejus montibus post diluvium arca quievit. Cappadociam urbs proprie nominavit, terra ante alias nutrix equorum. Asia minor habet provincias Bithyniam, Phrygiam, Galatiam, Lydiam, Cariam, Pamphi [Col. 0212B] liam, Isauriam et Lyciam. Cilicia a Cilice quodam nomen habens, habet metropolim Tarsum. In latere australi Asiae porrigitur mare Rubrum, ab oceano Orientali occidentem versus usque ad confinia Arabiae et Palaestinae. Inter mare Rubrum et oceanum Australem ad orientem supra est Aethiopia superior, quae ab occidente montibus Aethiopicis per transversum clauditur. Sub Aethiopia sunt Aegyptus superior, deserta Aegypti, Aegyptus inferior, Lybia. Egyptus est regio imbribus insueta, habet crocodilum bestiam et ibim, ac pelicanum aves

CAP. III. De Africa et partibus ejus:

Africae regiones ab Oriente ad Occidentem porriguntur sic: Aethiopes, Nadaberes, Garamantes, [Col. 0212C] Lybia Cyrenensis, Tripolitana, Futhensis, Zeugis, Getulia, Numidia, Tingitania, Mauritania. Syrtes autem a mari Mediterraneo exeuntes usque ad oceanum Atlanticum in obliquum ductum porrectae dividunt Zeugin, Numidiam, et Mauritaniam a desertis Africae, ultra quae sunt Aethiopes. Nadal eres a Nadaber loco vocantur. Garamantes quoque a Garamo oppido nominantur. Lybia Cyrenensis a Cyrene civitate dicta est. Tripolitana a tribus civitatibus suis. Futhensis autem a Futla putatur cognominata. Porro in Zeugi est Carthago, Getulia, ut fertur, piscatores non habet: Numidia ab incolis per pascua vagantibus nemen trahit. Nam lingua eorum Numidae incertae sedes vocantur. Tingitania a Tingi metropoli nomen habet. Mauritania a mauro, quod est nigrum, nominatur [Col. 0212D] .

CAP. IV. De Europa, et partibus ejus.

Hae sunt regiones Europae, et gentes, a fluvio Tanai [Col. 0213A] secus littus Oceani ad Occidentem porrectae. Scythae inferiores, Daci, Gothi, Alani, Gepidae, Rugi, Bulgari, Unni, vel Hungari, Nores, Sclavi, Germania, Alemania, Gallia, Aquitania, Hispania. Germania dicta est propter fecunditatem gignendorum populorum. Gignit etiam aves hercinias, quarum pennae nocte lucent, bisontes feras, crystallum lapidem. Alemania gleba uberi, ad usum animalium est apta. Gallia a candore populi nuncupata est. Hanc ab oriente juga Alpium tuentur, ab occidente Oceanus includit. A meridie praerupta montis habet Pyrenaei; a septentrione Rheni fluenta, atque Germaniam. Aquitania ab obliquis aquis Ligeris nomen habet. Hispania, ab Hibero flumine prius Hiberia, deinde ab Hispalo rege Hispania dicta est, terra [Col. 0213B] omnium frugum generibus ditissima, gemmarum, metallorumque copiis plena. Inter Danubium et mare Mediterraneum sub Euxino et Hellesponto sunt Mesia, Histria, Macedonia, et sub Macedonia ab aquilone ad austrum, Arcadia, Hellada, Thessalia, Achaia. Mesia dicitur a messium perventu. Histria ab Histro, id est, Danubio. Thraciae Thyras filius Japhet nomen dedisse perhibetur. Macedonia a Macedone dicta est, patria Alexandri Magni. Arcadia olim Syciona vocabatur; habet albestum lapidem, qui semel accensus nunquam exstinguitur, habet et candidas merulas. Hellada ab Hellene rege dicta est. In ipsa fuerunt Athenae civitas, philosophorum nutrix. Thessalia a Thessalo rege dicta est. In hac inventus est usus domandorum equorum. Achaia ab [Col. 0213C] Achaeo dicta est rege. Hujus metropolis Corinthus. Post transmisso sinu Dalmatico inter Alpes et mare Mediterraneum, sunt Campania, Apulia, Tuscia, Calabria, Liguria, Italia quae et Latium, Umbria. Porro Italia ab Italo rege vocata est, terra omnibus in rebus pulcherrima, soli fertilitate seu ubertate gratissima, gignit gemmas, sertitem, ligurium, corallium, boam serpentem, lyncem feram, diomedias aves. Inter Alpes coccias et montem Apenninum est Longobardia, Valeria. Inter Thyrrenum sinum et montes Pyrenaeos est provincia .

CAP. V. De montibus in toto orbe insignibus.

Supra oceanum Indicum in parte australi est Calidargamera, ad aquilonem Samara. In Scythia Imaus, Caucasus, Parapamsades, Taurus, Oscabares, [Col. 0213D] Parcan, Memarmoli, Ariobarzanes, Acroceraunus, Caucasus. In Armenia Parcoatras, in Cilicia [Col. 0214A] Taurus, in Borea Riphaei montes, in Phoenicia Libanus, in Arabia Nyseus, in deserto Arabiae mons Phasga, mons Scorpion, mons Sina, mons Hor, mons Abarim. In Idumaea mons Seur, in Judaea mons Hermon, Carmelus, Gelboe. In Thessalia Olympus, Pindus, Ossa. In Phocide Parnassus. In Macedonia Athos. In Sicilia Aethna. In Italia Apenninus, et Alpes. Inter Galliam et Italiam, Licabantus. Inter Aquitaniam et Hispaniam, Pyrenaeus. In Hispania Solurius, Calpe. In Africa Atlas .

CAP. VI. De fluminibus in toto orbe insignibus.

Ganges fluvius insignis est in India. Indus ab occidente ejus. In Parthia Tigris. Bactrus in Bactria. Tigris item inter Assyriam et Mesopotamiam. Euphrates inter Mesopotamiam et Syriam. Nilus in [Col. 0214B] Aegypto, Jordanis in Judaea. Cygnus in Cilicia. Araxes in Armenia. Timaus in inferiori Scythia. Pactolus, et Hermus, et Meander in minori Asia. Hebrus in Thracia, et Eurotas in Thessalia. Inacus in Achaia. Padus et Tiberis in Italia. Danubius et Rhenus in Germania. Rhodanus, Arar, Mosa, Sequana, Ligeris in Gallia. Hiberus in Hispania. Mineus in Gallicia. Tagus et Bagrada in Carthagine .

CAP. VII. De insulis mundi.

In oceano Orientali ab austro ad aquilonem sunt Taprobane, Tyle, Argyria, Chrysa. In oceano Septentrionali ab oriente in occidentem insula Phanesiorum, Albatia, Hyperborea, Apolitana, Gangania, Glossaria, Northmannia, Orcades, Tyle, Scotia, Brittania, [Col. 0214C] Hybernia. In oceano Occidentali Fortunatae Hesperidum Gorgades. In oceano Australi Gauleum, Ichthyophagorum, Adamus, Coneus, Malicus. In eo mari, quod dividit Europam et Africam ab occidente in orientem, sunt Gades, Baleares, Storchades, Sardinia, Corsica, Sicilia, Cephalonia. In mari Magno sunt Cyclades, Rhodos, Tenedos, Carpathos, Cythera, deinde Cyprus, Sidon, Creta. In mari Syrico est Pathmos .

CAP. VIII. De civitatibus et urbibus insignibus.

Babylon est in Chaldea, Ninive in Assyria, Nysa in India, Media in Media, Persepolis et Susa in Perside, Ctesiphon in Parthia, in Mesopotamia Carra, Edesse, Calamiae. Haec est Seleucia, Philadelphia. In Scythia Hortogoria, Samarcam, Aripti, Alexandria, Scythopolis, [Col. 0214D] vicus Saphiri. In Syria Antiochia, Damascus, Seleucia. In Phoenicia Tyrus, et Sidon. In Cilicia [Col. 0215A] Tarsus. In Asia minori Nicomedia, Nicaea, Chalcedonia, Sardis, Ilium, Ephesus, Pergamus Tijatire. In Samaria Bethaniae, Samaria, Caesaria. In Galilaea Nazareth, Chorozaim, Bethsaida, Tiberias, Cana, Capharnaum, Naim. In Judaea Jerusalem, Bethlehem, Jerichus et Hebron. In Thracia, Constantinopolis, Panisus, Nicopolis. In Macedonia Philippi. In Aegypto Thebe, Taphnes, Memphis, Heliopolis, Pelusium, Alexandria. In Libya Cyrenensi, Cyrene, Parthemium, Beronice, Appollonia, Ptolemais, Adrimetum. In Italia Roma, Alba, Capua, Beneventum, Sipontus, Neapolis, Tibur, Ostia, Luna, Janua, Ancona. In Longobardia Mediolanum, Ticinum, seu Papia, Brixia, Verona, Vicentia, Patavium, Bononia, Ravenna, Mantua, Cremona. In Valeria [Col. 0215B] Aquileia. In Calabria Tarentum. Istae sunt civitates transalpinae. Colonia, Magunciacus, Salzeburgus [Col. 0216A] Ratisbona [Ratispona], Herbipolis, Argentina, Basilea Treveri, Senones, Parisius, Lugdunum, Rothomagus, Remi, Arelas, Vienna, Parentasia, Ebredunum, Bituri, Turoni, Burdegala, Tolosa, Narbona. In Hispania sunt Pampilonia, Osca, Barzinona, Tarracona, Tortosa, Carthago, Hippus, Megala, Caesarea, Leptis, Bysantium, Cliphea. Duodecim Alexandriae: Alexandria bucephala, Alexandria montuosa, Alexandria apud Porum, Alexandria in Scythia, Alexandria apud Babylonem, Alexandria in Aegypto, Alexandria apud Massagetas, Alexandria apud Orgalas, Alexandria apud Granicum, Alexandria apud Troadam, Alexandria juxta Tigrim, Alexandria apud Xanthum, His igitur de situ terrarum breviter expeditis, ad sequentia transeamus [Col. 0216B] .

LIBER QUARTUS. Tractat de historia ab Adam usque ad Christum; continet tredecim capitula.

[Col. 0215]

CAP. I. Per quae sequens currat narratio.

[Col. 0215C]

Sane sciendum est quod tota ista series et porrectio temporis dividenda est in duos status, veterem et novum, et tria tempora, naturalis legis, et scriptae, et gratiae; et sex aetates, quarum prima est ab Adam usque ad Noe; secunda a Noe usque ad Abraham; Tertia, ab Abraham usque ad David; quarta, a David usque ad transmigrationem Babylonis; quinta a transmigratione Babylonis usque ad adventum Christi; sexta, ad abventu Christi usque ad finem mundi. Item quinque praecedentes aetates ab Adam usque ad Christum per quatuor successiones dividuntur. Prima successio patriarcharum fuit ab Adam usque ad Moysen; secunda Judicum, a Moyse usque ad David; tertia Regum, ab David usque ad transmigrationem Babylonis; quarta Sacerdotum, a [Col. 0215D] transmigratione Babylonis usque ad Christum. Igitur per istarum quatuor successionum viros eximios ab Adam usque ad Christum sermonem extendo, deinde ab adventu Christi usque ad tempora nostra, primum per imperatores Romanorum, deinde per reges Francorum narrationem deduco.

CAP. II. Patriarchae sunt hi.

Adam, Seth, Enos, Cainam, Malaleel, Jared, Enoch, Mathusalem, Lamech, Noe, Sem, Arphaxad, Sale, Heber, Phaleg, Reu, Sarug, Nachor, Thare, Abraham, Isaac, Jacob, Levi, Caath, Amram.

CAP. III. Judices qui fuerunt.

Moyses, Josue, Othoniel, Aoth, Debora, Gedeon, [Col. 0216C] Abimelech, Thola, Jair, Jepthe, Abessam, Ahialon, Abdon [Labdon], Samson, Heli, Samuel.

CAP. IV. Reges qui.

Saul, David, Salomon, Roboam, Abia, Asa, Josaphat, Joran, Azarias, Athalia, Joas, Amasia, Ozias, Joathas, Achas, Ezechias, Manasses, Amon, Josias, Joatham, Joachim, Sedecias.

CAP. V. Pontifices.

Jesus, Joachim, Eliasib, Judas, Joannes, Simon justus, Eleazarus, Manasses, Onias, Simon, Onias, Jesus qui et Jason, Onias qui et Menelaus, Alchimus, Judas, Jonathas, Simon, Joannes, Aristobolus, Alexander, Alexandra, Hircanus.

CAP. VI. Historia ab Adam usque ad Moysen.

Parentes itaque primi praeceptum obedientiae transgressi de paradiso sunt ejecti, et in miseriam [Col. 0216D] hujus mundi projecti. Cognovitque Adam uxorem suam, et genuit Cain, cujus posteri homines sunt vocati. Genuit Abel, cujus posteri filii Dei sunt vocati. Porro Seth genuit Enos, et Enos genuit Cainam, et Cainam genuit Malaleel, et Malaleel genuit Jared, et Jared genuit Henoch, qui translatus est, et Henoch genuit Mathusalem, et Mathusalem genuit Lamech, et Lamech genuit Noe. His diebus gigantes erant in terra, et omnis caro corruperat viam suam, nam filii Dei, id est illi, qui erant de stirpe Seth, videntes filias hominum, quae erant de genere Cain, quod essent pulchrae, miscentes sanctum cum profano duxerunt eas uxores. Unde iratus Deus dixit [Col. 0217A] quod deleret hominem et omnem animam viventem, quam fecerat propter hominem, aquis diluvii. Et invenit gratiam Noe coram Domino, et jussu Dei fecit sibi arcam, in qua salvaretur ipse, et uxor ejus, et tres filii ejus, et uxores filiorum, et de animantibus mundis introduxit septena, de immundis verbo bina. Igitur aquis diluvii deleta est omnis anima vivens, exceptis iis quae erant in arca. Peracto diluvio egressus est Noe de arca cum omnibus filiis suis Sem, Cham et Japhet. Ab his disseminatum est omne genus humanum post diluvium super terram. Sed antequam posteri eorum ab invicem dividerentur, inchoata est ab eis turris Babylonis, ubi confusum est labium eorum. Postquam divisi sunt, filii Sem meridianam partem Asiae ab ortu solis usque [Col. 0217B] ad Phoenices possederunt. Posteri Cham meridianam terram a Sidone usque ad Gaditanum fretum. Filii Japhet septentrionalem partem Asiae, a monte Tauro, et omnem Europam usque ad Oceanum Britannicum, nomina sua locis et gentibus relinquentes, de quibus adhuc quaedam permanent ut ab Elam Elamitae, ab Assur Assyrii; quaedam vero mutata sunt, ut ab Indo fluvio Indi, ab Aegypto rege Aegyptii. Sem autem genuit Arphaxad, et Arphaxad genuit Sale, et Sale genuit Heber, a quo Hebraei sunt vocati, in cujus familia primordialis illa, et cunctis communis lingua, quae Hebraea dicitur, post confusionem remansit linguarum. Heber genuit Phaleg, in cujus tempore turris quae dicitur Babel aedificatur. Phaleg genuit Reu seu Ragau, sub quo dii primum adorantur. Ragau [Col. 0217C] genuit Sarug, et Sarug genuit Nachor, et Nachor genuit Thare, et Thare genuit Abram, cujus tempore Zoroastres magicam reperit. Hunc Abram, cum jam cultus idolorum ferverent ubique, Deus de Chaldaea eduxit, et in terram Chanaan induxit (Gen. XII) , et eo quod eam semini ejus daret promisit. Orta fame peregrinatus est Abram in Aegyptum, et inde locupletatus, est reversus; denique divinitus praeceptum accepit, ut se cum sua sobole circumcideret. Ahraham autem genuit Isaac, qui duxit uxorem Rebeccam, de qua genuit Jacob et Esau. Postquam autem Jacob edulio lentis primogenita fratris sui obtinuit, et eum de benedictione patris supplantavit, ad Laban avunculum suum perrexit, et pro servitio [Col. 0217D] suo filias ejus uxores accepit, et ex eis et ancillis earum, duodecim patriarchas procreavit. Multumque locupletatus in patriam reversus patrem suum cum Esau fratre sepelivit. Deinde Joseph a fratribus in Aegyptum est venditus, et ibi miro Dei nutu sublimatus, eumque pater suus cum omni domo sua est secutus.

CAP. VII. Historia a Moyse usque ad Josue.

Mortuo autem Jacob, et Joseph mortuo, in Aegypto multiplicati sunt filii Israel nimis, et surrexit alius rex qui ignoravit Joseph, et coepit affligere filios Israel in aedificatione urbium, Phiton et Ramesses. Vidit autem Deus laborem eorum, et clamorem exaudivit, et misit Moysen et Aaron, et eduxit de terra Aegypti, decem plagis Aegypto flagellata.

[Col. 0218A] Prima rubens unda, tabes ranaeque secunda.
Inde culex tristis, post musca nocivior istis.
Quinta pecus stravit, vesicas sexta creavit.
Pone subit grando, post brucus dente nefando.
Nona tegit solem, primam necat ultima prolem.

Sed quia Scriptura a Moyse et deinceps rerum summam non secundum patriarcharum generationem, sed secundum principum narrat successionem, generationem ipsius Moysi a Jacob ponemus, et sic deinde sub ipso et sub sequentibus eum duobus, gesta summatim comprehendemus. Jacob itaque genuit Levi, et Levi genuit Caath, et Caath genuit Amram, et Amram genuit Moysen. Sub istius ducatu fecit multa magnalia in mari Rubro, et deserto. Aegyptum namque decem supradictis plagis flagellavit, mare Rubrum coram filiis Israel divisit. In deserto [Col. 0218B] aquas amaras dulcoravit, et manna de coelo pluit, quo filios Israel annos quadraginta pavit. Aquam de petra produxit, populum Amalec superavit, Legem in monte Horeb dedit, et tabernaculum foederis et arcam testimonii fieri, et Aaron et filium ejus in sacerdotium et clerum sibi consecrari jussit. His ita transactis cum filii Israel, Moyse duce, columna praecedente de monte, recessissent, denuo Deus eos cothurnicum carnibus satiavit; Dathan et Abiron contra Moysen contendentes, terra eos deglutientes damnavit; et virgam Aaron contra naturam frondere, florere, fructificare fecit; filios Israel murmurantes ignis coelestis conflagratione punivit, et ignitos serpentes eis immisit, et eos a laesione eorum respectu aenei serpentis sanavit. Eos quoque [Col. 0218C] ad reditum duodecim exploratorum murmurantes, annis quadraginta in deserto detinuit. In quibus annis omnes illi murmuratores et increduli mortui sunt, et filii eorum interim creverunt, qui postea terram promissionis possederunt. Og regem Basam, et Seon regem Amorrhaeorum, militantibus filiis Israel, Dominus delevit, et Balach, et populum ejus stravit. Mortuus est autem Aaron in deserto, et sepultus est in monte Hor, completis quoque annis quadraginta mortuus est et Moyses in monte Abarim jubente Domino, et successit ei Josue filius Num.

CAP. VIII. Historia ab Josue usque ad Saulem regem.

Josue populum Dei in terram promissionis introduxit, et gentes Chananaeorum, reges triginta et [Col. 0218D] unum in terra illa interfecit, et terram victori populo divisit. Josue successit Othoniel; hic liberavit Israel de manu Cusamzachaim regis Mesopotamiae, et quievit terra quadraginta annis. Post hunc fuit Aoth de stirpe Gemini, qui utraque manu utebatur pro dextra. Hic liberavit Israel de manu Eglon regis Moab. Cum enim ferret munera populi Israel regi Eglon, cui tunc populus ille serviebat, sociis cum reverteretur dimissis, reversus ad Eglon, secreto eum interfecit, et congregato populo suo Moab expugnavit, et Israel liberavit. Post cujus mortem Debora [Delbora] cum Barach perrexit ad pugnam contra Sisaram principem Jabim Asor, et perterruit Dominus Sisaram coram Barach, et desilivit de curru suo, et fugiens pervenit ad tentorium Jahel uxoris [Col. 0219A] Haber Cynaei; quae cum operuisset eum pallio, tulit clavum, et defixit in ejus tempora, et mortuus est. Post Deboram surrexit Gedeon, qui liberavit Israel de manu Madian, et percussit Oreb, et Zeb, et Zebee, et Salmana. Porro deinde, mortuo Gedeone, Abimelech filius Jerobaal, quem peperit ei concubina ejus de Sichem, interfecit omnes fratres suos septuaginta viros, excepto minimo Jonatha, qui evasit. Constitueruntque viri Sichem principem Abimelech. Post haec misit Deus spiritum pessimum inter Abimelech et viros Sichem, et ipse multos illis interfecit, et tandem fragmine molae, quod jecit mulier super caput ejus, excerebratus interiit. Post hunc surrexit Thola, et post Tholam Jair, et post Jair Jephte. Denique Jephte liberavit Israel de manu [Col. 0219B] filiorum Ammon. Cumque iret ad bellum, vovit Deo quod ei immolaret quod sibi primum revertenti occurreret, si victoriam obtineret. Revertentique occurrit ei unica filia sua, quam immolavit, et votum quod fecerat implevit. Post Jephte judex fuit Abessen; et post hunc Ahialon [Achialon], et post Abdon [Labdon]: et post hunc Samson. Hic leonem interfecit, uxorem de Thamnata accepit, segetes Philisthinorum caudis vulpium junctis facibus accensis, succendit, mille viros mandibula asini stravit. Portas Gazae super montem portavit. Tandem autem Dalilae mulieri quod in capillis tantam fortitudinem haberet, aperuit, et ipsa rasis capillis ejus, Philisthaeis eum tradidit, qui eruentes oculos ejus molere eum fecerunt. Cumque crevissent capilli [Col. 0219C] ejus, et coram Philisthaeis convivia celebrantibus luderet, concussis columnis domus, eos qui in ea erant occidit, et ipse occubuit. Samson successit Heli, sub quo Samuel propheta claruit, arca foederis capitur, et Ophni et Phinees sacerdotis filii occiduntur. Denique Heli, audito quod capta esset arca Domini, cecidit retrorsum de sella, et fractis cervicibus mortuus est. Et percussit Dominus Philisthaeos in secretiori parte natium, et nascebantur in agris mures, qua plaga coacti remiserunt arcam Dei; Heli autem successit Samuel.

CAP. IX. Historia a Saule usque ad Ezechiam.

Cum autem senuisset Samuel petierunt filii Israel regem. Quod Domino displicuit; dedit eis tamen regem [Col. 0219D] Saulem filium Cis, qui bonum habens initium defendit Israel, sed finem malum habuit, quia Domino in bello quod fecit contra Amalec inobediens fuit. Reprobatus itaque, a spiritu malo vexabatur. Unctus est autem David pro eo in regem. Post haec ductus est David in domum Saulis, et quandocunque arripiebat spiritus Domini malus Saulem, psallebat David cithara et levius habebat. Postquam autem David percussit Philisthaeum, amovit eum Saul a se, et fecit eum tribunum super mille viros. Jonathas vero filius Saulis, dilexit David quasi animam suam. Cumque Saul ipsum David suspectum haberet de regno, tetendit ei multas insidias ut interficeret eum, sed non tradidit eum Dominus in manus ejus. Denique David fugit ad Achis regem Geth. Mortuo [Col. 0220A] autem Saule ascendit in Hebron, et regnavit super tribum Juda. Deinde post mortem Abner regnavit super omnem Israel. Gad, Nathan et Asath prophetaverunt. Porro tempus, quo regnavit David, quadraginta anni sunt. Post David regnavit Salomon filius ejus. Hic aedificavit templum Domini; qui bonum quidem initium, sed finem habuit non bonum, quia deos coluit alienos. Unde iratus Dominus scidit regnum de manu filii ejus Roboam, et tradidit illud servo ejus Jeroboam. Cum enim postularet populus ut allevaret jugum patris sui, respondit ei dure. Constitueruntque decem tribus regem sibi Jeroboam filium Nabath. Porro Jeroboam populum idolorum cultu contaminavit. Cucurrit autem regnum Israel per annos trecentos et quadraginta, et per reges [Col. 0220B] decem novem, quorum ista sunt nomina: Jeroboam, Nadab, Baasa, Ela, Jamri, Amri, Acha, Ochozias, Joram, Hieu, Johath, Joas, Jeroboam, Zacharias, Sellum, Manahen, Faceia, Facee, Ozee. In diebus Ozee regis Israel, et in diebus Ezechiae regis Juda transtulit Salmanasar rex Assyriorum decem tribus, et posuit in urbibus Medorum, et introduxit Cuseos in Samariam. Isti sunt Samaritani, quibus non coutebantur Judaei. Igitur post Salomonem regnavit in Judaea Roboam: et post Roboam Abia. Hic ambulavit in peccatis patris sui. Post Abiam regnavit Asa; cor autem Asa erat rectum cum Deo, et bellum habuit cum Baasa rege Israel, quo mortuo regnavit Josaphat. Hic fecit quod rectum fuit coram Domino, et perrexit ad bellum cum Achaz contra regem Syriae. [Col. 0220C] His diebus prophetavit Elias. Post Josaphat regnavit Joram, ambulavitque in viis regum Israel. In diebus illis recessit Edom, ne esset sub Juda, tunc recessit et Lobna, et dormivit Joram cum patribus suis, et regnavit Azarias filius Athaliae pro eo. Descendit autem Azarias invisere Joram regem Israel, quem vulneraverunt Syri, et occidit ambos Iheu. Porro Athalia fuit filia Amri regis Israel, qui, videns esse mortuum filium suum, interfecit omne semen regium. Tulit autem soror Azariae Joas filium Azariae, et servavit eum sex annis, quibus regnavit Athalia super terram. Anno vero septimo convocavit Joiada sacerdos centuriones, et ostendit eis filium regis, constitueruntque regem, et Athaliam [Col. 0220D] interfecerunt. In diebus illis voluit rex Syriae pugnare contra Jerusalem, deditque ei Joas ea quae obtulerant patres ejus in thesauros Domini, et recessit: denique servi Joas interfecerunt eum, et regnavit Amasis filius ejus pro eo. Iste provocavit regem Joas ad bellum, et fugit Amasias, et ascendit Joras rex Israel in Jerusalem, et tulit inde aurum et vasa aurea quae inventa fuerunt in domo Domini. Facta est autem conjuratio contra Amasiam, et interfectus est in Lachis, et regnavit Ozias filius ejus pro eo. Porro, instante insigni solemnitate, induit se Ozias veste sacerdotali, et intravit in templum oblaturus incensum, statimque lepra percussus est; unde postmodum extra urbem vitam exegit privatam, Joatha filio ejus regni negotia procurante. Olympias a Graecis [Col. 0221A] instituitur. Mortuo deinde Ozia regnavit Joathas filius ejus pro eo; aedificavit autem Joathas portam domus Domini, quae speciosa vocabatur. Romulus nascitur. Defuncto Joatha regnavit Achas filius ejus pro eo. In diebus illis ascendit Rasim rex Syriae, et Facee filius Romeliae ad praeliandum contra Jerusalem, et conduxit Achas Teglafalasar regem Assyriorum, qui interfecit Rasim, et liberavit Achas. Roma conditur. Mortuus est autem Achas, et regnavit Ezechias filius ejus pro eo.

CAP. X. Historia ab Ezechias usque ad reditum de Babylonia.

In diebus Ezechiae conatus est Sennacherib transferre Judam, sed non permisit eum Dominus; percussit autem in castris Assyriorum centum octoginta [Col. 0221B] millia virorum. Post haec interfecerunt ipsum Sennacherib filii sui in templo Dei sui. Post Ezechiam regnavit Manasses filius ejus, fecitque malum juxta ritum Gentium, et adoravit omnem militiam coeli; et traduxit filium suum per ignem, et fecit malum super omnes reges, qui fuerunt ante eum in Jerusalem. Locutusque est Dominus per manus servorum suorum Prophetarum dicens: Quia fecit Manasses abominationes istas, delebo Jerusalem, et tradam eam in manus inimicorum ejus. Mortuo Manasse, regnavit Amon filius ejus pro eo. Hic ambulavit in via patris sui, et interfecerunt eum servi sui. Regnavitque Josias pro eo. Ambulavitque Josias in via David patris sui, et non declinavit ab ea ad dexteram neque ad sinistram, et fecit mundari templum, [Col. 0221C] et celebrari Phase quale non fuit a diebus Judicum usque ad tempus illud. Destruxit quoque altare, quod fecerat Jeroboam in Bethel, et combussit in eo ossa sacerdotum qui obtulerant super illud incensum. Verumtamen non est aversus Dominus a furore suo, quem locutus est contra Judam. Josias denique congressus cum Nechar rege Aegypti occisus est in campo Magendo, et regnavit Joatham tribus mensibus, quibus expletis memoratus Nechar coepit eum, et duxit in Aegyptum, et constituit regem pro eo Eliachim filium Josiae, quem vocavit Joachim. Condemnavit etiam Judam centum talentis argenti, et talento auri. Annoque Joachim undecimo venit Nabuchodonosor in Jerusalem, et exegit ab eo tributum, quod Aegyptiorum regi solvere solebat, quod [Col. 0221D] ille tribus annis reddere non erubuit, tertio anno audiens Aegyptios contra Babyloniam dimicaturos solvere distulit, unde sicut rebellem eum Nabuchodonosor interfecit, et ad tria millia viros de Juda captivos duxit, et constituit pro eo regem Joachim, qui Jechonias nominatur. Quem Jechoniam non multis interjectis diebus, obsedit Nabuchodonosor, et venientem sibi obviam cum matre et quibusdam de populo cepit, et duxit in Babylonem, et constituit pro eo Sedechiam patruum ejus. Sed et hic Sedechias non multo post contra Nabuchodonosor rebellare coepit, et tunc secundo reversus Nabuchodonosor duxit eum in Babyloniam captivum, et murum civitatis evertit, et templum exussit, et vasa [Col. 0222A] sancta asportavit, et posuit in templo Dei sui. Vixitque Nabuchodonosor post eversionem templi viginti quinque annis. Et hoc recedente, regnavit Evilmerodach: et post hunc Labosordac, et post hunc Egesar, et post hunc Balthasar, quo regnante completi sunt anni septuaginta quibus prophetaverat Jeremias Judaeorum captivitatem esse solvendam. Igitur his diebus Cyrus Babyloniam expugnavit, et Judaeorum captivitatem relaxavit, sicut scriptum est in libro Esdrae Prophetae. In anno primo Cyri regis Persarum, ut impleretur verbum Jeremiae, suscitavit Dominus spiritum Cyri regis Persarum, et traduxit vocem in universo regno suo per scripturam dicens. Omnia regna mundi dedit mihi Deus coeli, et ipse praecepit mihi, ut aedificarem ei domum in Jerusalem, [Col. 0222B] quisquis in vobis est de universo populo ejus, sit Dominus Deus cum eo, et ascendat.

CAP. XI. Historia a Cyro usque ad Judam Machabaeum.

Cyrus igitur relaxata Hebraeorum captivitate, ferme quinquaginta hominum millia regredi in Judaeam permisit. Josedech quoque de genere Aaron sacerdotem, qui fuit cum patribus abductus, redire mandavit, ut ritus veteris solemnitatis per assueti sacerdotis scientiam reformaretur. Cujus fidelis Jesus post eum populum rexit. Itaque per summos sacerdotes post reversionem de Babylone rerum summa agebatur. Illi autem qui venerunt de Babylone statim fundaverunt templum, et fundato templo obtulerunt sacrificium, steteruntque sacerdotes [Col. 0222C] in ornatu suo et Levitae, et laudabant Deum Israel, et facta est laetitia magna in populo. Mortuo deinde Cyro rege Persarum detulerunt Samaritae accusationem adversus Judaeos ad filium ejus, qui Cambyses, et Assuerus, et Artaxerces est nominatus. Intermissum est igitur opus, donec consummaretur sub Dario, anno secundo regni ejus. Et hujus Darii anno secundo, obtinente Zorobabel duce, completa est aedificatio templi, quadragesimo sexto anno postquam coepit aedificari. Unde Judaei Domino in Evangelico sermone dixisse referuntur: Quadraginta et sex annis aedificatum est templum istud, etc. Dario successit Xerxes filius ejus. Cujus regni anno septimo Esdras scriba legis Dei, ascendit de Babylone; qui Aegypti referens ad templum Domini pecunias sacras, argenti [Col. 0222D] talenta sexcenta quinquaginta, et vasa argentea talentorum centum, et vasa aurea talentorum viginti, qui et celebravit solemnitatem scenophegiorum. Remeavit etiam Nehemias ipsius regis pincerna de Susis castro, anno ejusdem vigesimo qui muros civitatis reaedificavit. Praefatus etiam Esdras Bibliothecam Veteris Testamenti, post incensam legem a Chaldaeis divino afflatus spiritu, reparavit; cuncta legis, ac prophetarum volumina, quae fuerunt a gentibus corrupta, correxit, totumque Vetus Testamentum in viginti duos libros constituit, ut tot libri essent in lege, quot habentur et litterae. Nehemias quoque misit nepotes sacerdotum illorum qui, in transmigratione sacrum ignem in puteo [Col. 0223A] sicco servaverant. At illi non invenerunt ignem, sed aquam crassam, quam jussit Nehemias aspergi super ligna et holocausta, et accensus est ignis ex aqua illa, et mirati sunt omnes. Tabernaculum vero foederis, et arca, et altare incensi, quae Jeremias propheta in monte Abarim abscondit, in eodem monte sunt usque in praesentem diem. Porro Jesu, successit Joachim et Joachim Heliasib, et Heliasib Judas, et Judae Joannes, et Joanni Jaddus, denique Jaddi temporibus Alexander Magnus regem aggressus est Persarum expugnare, mandavitque Jaddo ut fidelitatem, quam Dario regi Persarum promiserat, et eo usque servaverat, ipsi deinceps observaret. Respondit Jaddus se Dario fidem jurasse, et quod hoc ipse peteret donec ille viveret, nequaquam [Col. 0223B] facere posse. Unde iratus Alexander comminatus est quod urbem Jerusalem subverteret. Extimuit itaque Jaddus, et convoca o clero et populo intimavit eis rem. Oblatum est sacrificium, et preces fusae ad Dominum. Quibus peractis pontifex omnes dimisit, et ipse solus remansit, statimque sopore depressus vidit visionem, dictumque est ipsi: Ne timeas Alexandrum, sed indueris veste sacra, et sacerdotes induentur stolis suis, et cum venerit exibitis, et suscipietis eum cum honore; nihil enim robis mali facturus est Alexander. Interea Magnus Alexander magnis viribus Jerosolymam properabat. Cumque appropinquaret civitati, exivit pontifex cum omni populo et clero. Putabant Alexandrini, quod eos statim interficeret, et urbem deleret. Sed cum vidisset summum [Col. 0223C] pontificem salutavit, miratique sunt omnes Alexandri milites vehementer. Cumque regem de hac re interrogare dubitarent, unus, qui illi erat caeteris familiarior, interrogavit eum, dicens: Quare rex istum prae omnibus salutasti? Respondit rex: Cum essem adhuc in terra mea vidi istum in somnis dicentem mihi quod regnum possem obtinere Persarum, ideo eum prae omnibus salutavi. Summus itaque pontifex cum pompa cleri, et frequentia populi regem ad templum deduxit, oblatumque est pro eo sacrificium. Denique recedens Alexander promisit quod locum illum deinceps diligeret, honoraret et exaltaret. Porro Jaddo successit Onias, et Oniae Simon justus, et Simoni justo Eleazarus. Iste misit septuaginta [Col. 0223D] interpretes Ptolemaeo Philadelpho, qui secundus post Alexandrum regnavit in Aegypto. Eleazaro successit Manasses, et Manassae Onias, et Oniae Simon, et Simoni Onias (cui frater Jesus) qui et Jason eripere sacerdotium cupiens, coepit Judaicae legis jura non in occulto violare, sed palam omnibus destruere, quasi sacerdotium quod affectabat aliter quam scelere consequi non valeret. Ausus est enim sub ipsa templi arce gymnasium construere, et optimos quosque Epheborum in lupanaribus ponere, eosque qui erant Jerosolymis, Antiochenos scribere. Sed hoc impii, et non sacerdotis Jasonis nefarium et inauditum scelus ultio divina consecuta est. In leges quippe divinas impie agere non cedit impune; unde post triennium ipse Jason, qui jura violaverat [Col. 0224A] Dei, et proprium germanum captivaverat, jussu regis Antiochi expulsus in Amanitidem est regionem, et Menelaus quidam de tribu Benjamin sacerdotium obtinuit. Unde hujus Menelai factione Onias pius pontifex interemptus est per quemdam regis suffectum Andronicum, et non multo post Menelaus mortuus est, sacerdotio succedente fratre ejus Lysimacho. Sed cum nec sic malis desisteret, tandem dejectus de turri quinquaginta cubitorum infelicem exhalavit animam. Lysimachus quoque jam multo templi auro exportato plebeio concursu secus aerarium lapidatus interiit. Post haec Antiochus rex Syriae ascendens Jerosolymam, intravit in sanctuarium cum superbia, et tulit altare aureum et candelabrum, mensam propositionis, et velum, et caetera templi [Col. 0224B] ornamenta et abiit. Demum vero praecepit omnibus regni sui gentibus, ut esset unus populus, et prohibuit in templo Domini fieri holocausta, et Judaeos escis coinquinari immundis.

CAP. XII. Historia ab Juda Machabaeo usque ad Christum.

In illis diebus Judas Machabaeus secesserat in desertum, et ibi inter feras vitam cum suis agebat, ne particeps esset coinquinationis. Sed quamvis pauci essent, qui cum eo erant, ita tamen duces regis Antiochi bellis contriverunt. ut et templum quod erat Jerosolymis recuperarent, et leges, quae abolendae erant, eorum felici pertinacia restituerentur. Mortuo denique Antiocho regnavit Demetrius, ad quem accessit sceleratissimus Alchimus, et coepit [Col. 0224C] regem inflammare adversus Judam; dicebat enim regi: Judas et qui cum eo sunt bella nutriunt, nec patiuntur regnum esse quietum. Unde ego fraudatus parentum gloria (dico autem summo sacerdotio) veni ad te primum quidem utilitatibus regis fidem servans, secundo etiam civibus consulturus. Tunc misit rex Jerosolymam Nicanorem, ut et Judam comprehenderet, et Alchimum summum sacerdotem constitueret. Alchimus autem, belluae animum gerens, cum venisset Jerosolymam, jussit destrui muros domus sanctae interioris. Sed horum criminum poenas miser diu vitare non potuit. Subito enim obtusum est os ejus, et loqui non potuit. Sed dissolutus paralysi miserabiliter expiravit. Sicque deficientibus sacerdotibus [Col. 0224D] de genere Aaron, et Juda Machabaeo pro patriae legibus decertante sorte bellica jam defuncto, Jonathas frater ejus adeptus est principatum Judaeorum, simulque sacerdotium. Porro gesta Judae et fratrum ejus quia multa sunt valde, et in libris Machabaeorum scripta continentur, nolui praesenti brevitati inserere. Jonathae vero Simon frater ejus successit. Post Simonem autem pervenit sacerdotium ad Joannem filium ejus, qui adversum Hircanos dimicans Hircani nomen accepit. Joanni Hircano successit Aristobolus. Aristobolus autem factus est rex et sacerdos, et Aristobolo successit rex pariter et sacerdos Alexander. Alexander vero moriens reliquit superstites filios duos, Aristobolum et Hircanum. Sed donec adolescerent pueri, Alexandram conjugem [Col. 0225A] suam temperamento regali praeesse voluit, simul arbitram statuens cuinam potissimum illorum summum sacerdotium committeret. Illa Hircanum patri in sacerdotio substituit propter senioris aetatis praerogativam, Aristobolo fratri nihil publicorum committens officiorum. Post Alexandrae mortem Aristobolus invasit regnum, et demum Hircanus sacerdotium ei dimisit. Postea vero idem Hircanus excitatus ab Antipatro, patre Herodis, primum ad Arabiae regem se contulit facti poenitens, ac demum Pompeio Romanorum duci, qui in Syriam Tigranem regem debellaturus advenerat, querimoniam detulit. Qua occasione idem Pompeins consul Romanorum urbem Jerosolymam expugnavit, et templum polluit, et Aristobolum pontificem vinctum cum liberis Romam [Col. 0225B] misit. Hircano vero pontificatum reliquit, et memoratum Antipatrum procuratorem totius regni constituit. Sicque deinceps gens Judaeorum tributaria Romano facta est imperio, et ita, sicut dictum est, Hircanus et Aristobolus fratres inter se dimicantes primi occasionem praebuere Romanis ut Judaeam invaderent.

CAP. XIII. De Herode et genere ejus.

Praedicti Hircani pontificis tempore quidam latrunculi ab Jerosolymis egressi circa Ascalonem praedas egerunt, ubi inter caeteros captivos Antipater quidam juvenis cujusdam Herodis genere Idumaei, qui in Ascalone templi Apollinis sacerdos exstitit, filius, Jerosolymam captivus ductus est. Hic itaque Antipater in domo Hircani aliquot annis serviens, [Col. 0225C] industria ac probitate spectabilis eidem Hircano domino suo gratiosus exstitit, in tantum ut ei universam domum regendam committeret. Antipater autem antiquae gratiae non immemor erga Hircanum benignus exstitit, tantaque modestia injunctum officium [Col. 0226A] exercuit, ut tam Judaeis quam Romanis complaceret. Genuit autem filium Herodem nomine, qui post mortem patris, tum merito propriae virtutis, tum etiam gratia paternae devotionis, a Romanis coronam accepit. Qui cum irrepsisset contra jus, et fas Judaicae gentis in honorem indebitum, coepit in sacerdotium indignissimos et ignobiles quosque substituere, quos ei voluntas aut casus dedisset. Vestem quoque summi pontificis occlusam sub suo tenebat signaculo, nec unquam ejus usum potestatemve permisit pontificibus sui temporis, et ut suam sobolem regio Judaeorum generi commisceret abjecta uxore Deside, quam privatus acceperat, copulavit sibi Mariannan regis Aristoboli filiam, et Hircani summi pontificis Judaeorum neptem. Sed hujus mulieris [Col. 0226B] expetita societas, sicut post declarabitur, ejus potentiam potius inclinabit quam extulit, et domesticis affecit doloribus. Nam dum sequitur nobilitatem, incidit in perturbationem, quasi domus propria non conveniret. Verum unctione legitima Judaicae gentis cessante, imminebat secundum sermonem propheticum expectatio gentium Dominus noster Jesus Christus, qui verus rex et sacerdos de regum atque pontificum genere carnem assumens, venit mundo salutarem afferens fidem, in qua populum gentilem atque Judaicum sanctificando sibi connecteret et uniret. Natus est sua ordinatissima distributione anno memorati regis Herodis tricesimo primo, qui est secundum Hebraeos ab origne mundi annus quater millesimus nongentesimus et quinquagesimus [Col. 0226C] primus. Porro sicut beatus Maximus in sermone de Pascha testatur, et quemadmodum Graeci calculatores computant, est quinquies millesimus quadringentesimus septimus.

LIBER QUINTUS. Tractat de regnis mundi a tempore quo post diluvium exorta sunt, usquequo in potestatem Romanorum devenerunt, continens capita 21 adnotatiunculis domini Thomae Garzonii, theologi.

[Col. 0225]

CAP. I. De regnis mundi

[Col. 0225D]

Modo narrabo quomodo ab initio regna mundi cucurrerunt usque ad adventum Christi. Post diluvium quatuor primum in humano genere excellentia regna exorta sunt. Scytharum ab aquilone, ubi Tanus. Assyriorum ab oriente, ubi Belus. Aegyptiorum a meridie, ubi Mineus. Sicyoniorum ab occidente, ubi Aegialeus, primi regnaverunt. Sed de regno Scytharum, et de regno Sicyoniorum rara in Scripturis memoria fit, eo quod regnum Scytharum longe remotum fuit, et regnum Sicyoniorum cito decidit.

CAP. II. De regno Scytharum.

[Col. 0226D]

Scytharum igitur gens antiquissima sub septentrione posita, non minus illustria principia quam imperia habuit, nec virorum magis quam feminarum virtutibus claruit. Scythae per incultas solitudines errare soliti non agrum exercent, sed uxores et liberos secum in plaustris vehunt, coriis imbrem et hiemis asperitatem evitantes, armenta et pecora secum pertrahunt. Lacte et melle vescuntur; gens laboribus et bellis aspera, vires corporum immensae. [Col. 0227A] Scytharum regnum sub Ragan putatur exortum .

CAP. III. De regno Assyriorum.

Assyriorum regnum sub Belo primo rege exortum, ab anno vicesimo quinto Sarug proavi Abraae usque ad annum septimum Oziae regis Judae cucurrit. Alii a Nino filio Beli regnum Assyriorum inchoant, propter hoc quod sub eo primum in exteras gentes dilatatum est. Post mortem Nini, Semiramis uxor ejus timens committere regnum Nino filio suo, quia infra regnandi annos erat, nec ipsa ausa regnum tractare, filium in thalamo sedere fecit, et quia similis erat filio, induta veste virili, sexum mentita, finxit pro femina puerum, pro uxore Nini filium, et [Col. 0227B] sic regnum tenuit, et multum dilatavit, et quamplurima viriliter egit. Adulto filio regnum ei tradidit, et tandem accensa in concupiscentiam ejus, eum ad turpem coitum compulit; unde tempore postmodum, dolore correptus, eam interfecit. Cucurrit autem regnum Assyriorum per annos mille trecentos et duos, et per reges triginta septem usque ad Sardanapalum, postquam ad Medos translatum est. Reges Assyriorum hi fuerunt: Belus, Ninus, Semiramis, Zameis qui et Ninias, Arius, Aralius, Xerxes qui et Baleus, Armamitres, Belochus, Balens, Altadas, Mamintus, Machaleus, Sparreus, Mamillas, Sparretus, Ascatades, Amintes, Belochus, Bellopares, Lamprides, Sosares, Lampares, Pamas, Sosarinus, Mitraeus, Tautories, Theutheus, Tineus, [Col. 0227C] Pergilius, Eupales, Laosthenes, Piorithiades, Offrateus, Offratenes, Acrazepes, Thonos, Conolores, qui Graece dicitur Sardanapalus. Porro isti sunt reges qui post Sardanapalum in Assyria regnasse creduntur, sicut refert divina historia: Ful, Teglat, Falasar, Salmanasar, Sennacherib. Caeterum praefatus Sardanapalus fuit vir muliere corruptior. Semper enim inter feminarum conturbernia versabatur, ad quem admitti cum die quadam praefectus Medis Arbastus, qui et Arbaces vocabatur, obtinuisset, invenit eum inter scortorum greges purpuram colo nentem, et inter virgines pensa dividentem. Quo viso reversus ad socios, quae viderit refert, negat se illi prorsus parere posse, qui se malit esse feminam quam virum, moxque fit conjuratio Medorum [Col. 0227D] contra Assyrios, et indicitur bellum Sardanapalo. At Sardanapalus cum resistere tot rebellantibus non valeret, in regiam se recepit, ubi accensa pyra se, suasque divitias igne concremavit. Sicque regnum Assyriorum ad Medos translatum est .

CAP. IV. De regno Medorum.

Regnum Medorum sub Arbace primo rege exortum, [Col. 0228A] ab anno septimo regis Oziae usque ad annum decimum nonum migrationis Babylonis cucurrit per annos ducentos et quinquaginta octo, et reges octo, quorum ista sunt nomina: Arbaces, Sosarinus, Medus, Cardiceas, Diocles Phaartes [Phraortes], Arsaces, Astyages. Denique Cyrus nepos Astyagis, cum adolevisset. Astyagi bellum indixit, et facta congressione exercitum ejus fudit, et ipsum Astyagen cepit, sed nihil ei praeter regnum abstulit. Itaque Cyrus iste dignitatem Medorum ad Persas transtulit.

CAP. V. De regno Persarum.

Regnum Persarum sub Cyro primo rege exortum cucurrit per annos ducentos decem et octo, et per reges quatuordecim, quorum ista sunt nomina: [Col. 0228B] Cyrus, Cambyses, Fratres magi, Darius, Xerxes, Artabanus, Artaxerxes qui et Longimanus, Xerxes secundus, Sogdianus, Darius nothus, Artaxerxes qui et Mnemon, Artaxerxes qui et Ochus, Arses Ochi filius, Darius Arsynii. Cyrus itaque Persarum rex primus apud Persas educatus postquam monarchiam obtinuit, Syriam, Scythiamque totam sibi subjugavit. Quibus patratis, Babyloniam obsedit, urbem tunc caeteris cunctis urbibus fortiorem. Hujus enim ambitus circumveniebatur [circumibatur] stadiis quadringentis et octoginta sex. Erat in campi planitie sita, et castrorum facie moenibus paribus per quadrum disposita. Murorum enim latitudo erat cubitorum quinquaginta, habens altitudinem quater tantum. A fronte murorum erant centum portae [Col. 0228C] aereae. Per medium autem hujus Euphrates fluvius transcurrebat, et extrinsecus per circuitum fossa late patens vice amnis circumfluebat. Arx autem, quae intus eminebat, fuit turris illa, quae post diluvium a Nemrod gigante coepit aedificari. Advenerat illuc Croesus rex Lydorum, ut auxiliaretur Babyloniis, et cum septimum decimum Balthasar complesset regni sui annum, irritam putans prophetiam Jeremiae qua praedixerat ad annum septuagesimum captivitatem Judaeorum esse solvendam, exhiberi fecit in mensa sua vasa sacrae templi Domini, et contra jus et fas bibit in eis, sed hujus criminis poenas confestim luit; nam antequam illuceret exstinctus est, et Croesus rex cum aliis regibus multis, qui illuc convenerant fugit, sicque Cyrus urbem [Col. 0228D] intravit. Post haec Cyrus regem Lydorum Croesum expugnavit, et regnum ejus obtinuit. Deinde Scythis bellum intulit, ubi eum Tomyris [Tamaris] regina insidiis compositis interfecit; regina enim ubi Cyrum adesse compererat, filium suum cum exercitu ad persequendum eum destinavit. Sed Cyrus Scythiam ingressus, vinum et epulas praeparavit, astuque quasi territus statim epulas dereliquit. At illi [Col. 0229A] venientes, et castra Cyri grandi apparatu referta invenientes procumbunt, quasi ad epulas invitati. Statimque revertente Cyro pariter obtruncantur. Tomyris autem regina simulavit diffidentiam desperatione cladis illatae, et hostem victoria superbum ad se evocat, sicque in valle insidiis compositis ducenta Persarum millia subita irruptione delevit. Quibus patratis, jussit Cyri caput amputari, et in utrem humano sanguine plenum inferri, ita inquiens: Satia te sanguine, quem sitisti. Regnavitque Cambyses, qui et Artaxerxes et Assuerus dictus est, filius ejus pro eo. Porro Cambyses Aegyptum subjugavit, opus templi inhibuit, ipse secundus Nabuchodonosor a Judaeis appellatur, et sub eo quod in Judith historia continetur factum esse putatur, quo [Col. 0229B] decedente regnaverunt duo magi. Et iis interemptis Darius, Antipatri filius, rex est constitutus, qui Cyri regis filiam in matrimonium suscepit, et regalibus nuptiis regnum sibi firmavit, ita ut non tam in extraneum regnum translatum, quam in familiam Cyri videretur reversum. Cui successit Xerxes, qui in exercitu suo septingenta millia armatorum, et de auxiliis trecenta millia Graeciam expugnaturus legitur habuisse. Naves etiam rostratas mille ducentas et onerarias ad tria millia; sed tanto agmini dux defuit, nam semper in praelio postremus, et in fuga primus Xerxes apparuit. Unde ante experimentum belli opibus magnis fretus, montes in planum exaequabat, et maria pontibus onerabat, et immensas aquarum voragines permeabiles faciebat, sed ubi ad [Col. 0229C] angustias Thermopylarum pervenit, qua introitus Graeciam patet, turpiter est devictus, et cum deinde fuisset terrestri navalique praelio superatus, etiam suis contemptui esse coepit. Deficiente itaque quotidie regia in eo majestate, Artabanus praefectus ejus eum interfecit. Artabano Artaxerxes, qui et Longimanus, successit. Ipse est Assuerus, sub quo factum est quod in Esther historia continetur. Porro Artaxerxi Longimano successit Xerxes secundus, et Xerxi secundo Sogdianus, et Sogdiano Darius nothus. Denique post haec Aegyptus a Persis recessit, et proprios reges habere coepit. Dario notho successit Artaxerxes qui et Mnenon, et post hunc Artaxerxes qui et Ochus. Post haec Ochus Nechao Aegypti rege in Aethiopiam pulso, Aegyptum recuperavit, et [Col. 0229D] exinde usque ad Alexandrum Magnum Persae in Aegypto regnaverunt, sic Ochus, Atses Ochi filius, Darius Arsis filius, Alexander Magnus. Sed antequam ad Persicum bellum, et gesta Alexandri narranda accedam, prius ortum regni Macedoniae in qua primum ipse Alexander regnavit, paucis expedire curabo .

CAP. VI. De regno Macedonum.

Regnum Macedonum sub Cranao primo rege exortum ab anno tertio decimo Oziae regis Judae usque [Col. 0230A] in annum nonum Oniae pontificis, qui et Menelaus dictus est, cucurrit per annos sexcentos et triginta sex, et per reges triginta novem. Ante Alexandrum isti fuerunt reges: Craneus, Crenus, Tyriminas, Perdiccas, Argus, Philippus, Europus, Alcetas, Amyntas, Alexander Magnus. Igitur Magnus Alexander, cum vicesimum aetatis ageret annum, regnum adorsus est expugnare Persarum, habens in exercitu peditum triginta millia, et equitum quatuor millia quingentos. Et horum agminum ordines nemo nisi sexagenarius duxit, ut si principia castrorum cerneres, senatum te cernere non militiae duces existimares. Nemo denique illorum in praelio fugam, sed victoriam cogitavit, nec in pedibus cuiquam spes, sed in lacertis fuit. Porro rex Darius fiducia virium, [Col. 0230B] non hostem a finibus Persarum arcere, sed intra regni sinum recipere gloriosius ratus, flumen Euphratem, et montem Ciliciae murum illum sine impedimento transire permisit, ac demum in campis Adrasti dirigit aciem adversus cum. Habuit itaque Darius in ea congressione sexcenta millia militum. Sed tam numerosus exercitus mox terga vertit, superatus non minus Alexandri arte, quam Macedonum virtute. Magna caedes Persarum in eo praelio fuit; de exercitu vero Alexandri novem tantum cecidere pedites, et centum viginti equites. Post hanc victoriam major pars Asiae statim ad Alexandrum defecit. Denique plurima gessit bella cum praefectis Darii, quos jam non tam armis quam nominis sui terrore superavit. Jam enim milites Alexandri [Col. 0230C] Persicum aurum, et totius Orientis opes quasi suam praedam ducebant, nec belli periculorumque, sed divitiarum meminerant. Posthaec autem Darius cum quadringentis millibus peditum, et centum millibus equitum in aciem procedit. Occurrit ei Alexander, et committitur praelium ingentibus animis. In eo praelio uterque rex vulneratur, et tandiu tamen anceps fuit quoad fugeret Darius. Exinde magna caedes Persarum secuta est, caesa enim sunt sexaginta millia et unum peditum, et equitum decem millia, capta quadraginta millia. E Macedonibus cecidere pedites centum et triginta, et equites centum quadraginta. In castris Persarum multum auri et caeterarum opum inventum est, et inter castrorum captivos capta est Darii mater, et uxor, [Col. 0230D] ejusdemque soror, et duae Darii filiae, quarum redemptionem, oblata etiam dimidia regni parte, Darius non obtinuit. Illas tamen Alexander haberi apud se ut reginas praecepit, filiabus non sordidius matrimonium dignitate patris sperare jussit. Post haec autem Darius in gratiam victoris Alexandri aureis vincitur catenis a cognatis suis. Et vinctus pariter cum Persarum regno vitam finivit. Cujus corpus Alexander more regio sepelivit. Sicque Persarum regnum cessit in potestatem Macedonum, postquam steterat per annos ducentos triginta unum

[Col. 0231A] Interea vero Tyrum florentissimam urbem Alexander expugnavit, et Alexandriam super amnem Tanaim aedificavit, et Indiam expetiit, ut ultimo Oceani limbo imperii sui fines terminaret. Ubi cum Poro ipsius gentis rege fortissimo equo vectus singulari certamine dimicavit, sed occiso dejectus equo concursu satellitum suorum mortem evasit. Subactis deinde omnibus Orientis gentibus usque ad flumen Indum et ad Oceanum, statuit remeare retrorsum. Verum, cum Darium regem annis duntaxat quinque supervixisset, et Babyloniam reversus fuisset, suorum insidiis in eadem urbe, in ipso aetatis et victoriarum flore, vitam veneno finivit, vitae videlicet suae anno tricesimo secundo, regni vero sui duodecimo. Quo defuncto successores ejus orbem [Col. 0231B] universum, qui Macedonum viribus subactus fuerat, inter se partiti sunt, sed postea varia bellorum sorte confligentes ad paucos potestas collecta est. Prima partitio talis fuit: Ptolomaeus accepit Aegyptum, Africam, Arabiam; Laius Militenus Syriam, Philotas Ciliciam, Philo Illiricos, Acropatus Mediam majorem, Sother Mediam minorem, Schynus Suzanianam gentem, Antigonus Philippi Phrygiam majorem, Nearchus Lyciam et Panphiliam, Cassander Cariam, Menander Lydiam, Leonatus Phrygiam minorem, Lysimachus Thraciam et Pontum, Eumenus Cappadociam et Paphlagoniam, Seleucus summam castrorum, Cassander Antipatri stipatores et satellites regis, Traxiles Seres inter Hydaspem et Indum, Phiton Agenoris colonias in [Col. 0231C] Indis conditas, Oxiarches Paropamenos in fine Caucasi, Subitores Aracusios et Chedros, Statanor Drancheos et Areos, Amyntas Athrianos, Sicheusita Sogdianos, Canor Parthos, Philippus Hircanos, Frataphanes Armenios, Tlepolemus Persas, Peucestes Babylonios, Arthous Pelassos, Archesilaus Mesopotamiam. Post haec, ut supra, dictum est, ad paucos potestas collecta est. Et Philippus quidem, qui et Arideus dictus est, tandem obtinuit Macedoniam, Seleucus Syriam, Antigonus Asiam minorem, Ptolemaeus Lagi filius Aegyptum. Isti sunt igitur reges qui post Alexandrum Magnum in Macedonia regnaverunt, Philippus qui et Arideus, Cassander, Antigonus et Alexander Cassandri fili, Demetrius, [Col. 0231D] Pyrrhus, Lysimachus, Ptolemaeus Ceraunos, Meleagrus, Antipater, Sosthenes, Antigonus, Philippus, Perses. Post haec finitum est regnum Macedoniae. Romani enim, interfecto Persa, Macedones, Illyrios et Galatas liberos esse jusserunt .

CAP. VII. De regnis Syriae.

Porro isti sunt reges Syriae, qui post Alexandrum Magnum in ea regnaverunt: Seleucus, Nicanor, Antiochus Sother, Antiochus Theos, Seleucus Gallinicus, Seleucus Cerannos. Antiochus iste relaxavit sacerdotes et scribas, et cantores templi Domini a [Col. 0232A] tributis, et a regio vectigali, et ab illis oneribus multis. Post hunc regnavit Seleucus Philopator filius ejus; iste est Seleucus, qui Heliodorum Jerosolymam misit ad spoliandum aerarium, quod erat in templo Domini. Sed Heliodorus, divino correptus judicio, infecto negotio ad regem est reversus. Denique Seleucus successorem reliquit Antiochum fratrem suum, qui Epiphanes, id est illustris, nobilis sive praeclarus est appellatus. Iste est Antiochus, qui radix peccati in principio primi libri Machabaeorum nominatur, qui tot abominationes fecit in Jerusalem. Quo mortuo regnavit Antiochus Eupator filius ejus annis duobus. Et post hunc Demetrius Seleuci filius egressus ab urbe Roma venit in Syriam, in regnum videlicet patris sui. Cujus adventum [Col. 0232B] comperto exercitus, qui cum Antiocho Epiphane fuerat, ejusdem Antiochi filium, hoc est Antiochum Eupatorem, qui jam regnare coeperat, interfecit; sicque Demetrius Seleuci filius, qui et Sother dictus est, regnum obtinuit. Alexander vero filius Antiochi Eupatoris cum venisset, exercitum collegit, oppressoque Demetrio regnum recepit. Post, Demetrius filius Demetrii, fugato Alexandro, potestatem ad se revocavit. Deinde Triphon quidem parvum Alexandri ejusdem filium Antiochum adolescentem, quem nutriendum acceperat, occidit, sed illo tandem oppresso regnum in progenie Seleuci permansit. Porro Demetrio Antiochus Cyprius successit, et huic Antiocho Antiochus Cyzicenus, et Antiocho Cyziceno Philippus. Tertio decimo anno [Col. 0232C] post mortem Alexandri Magni Seleucus in Syria regnare coepit, in Asiam autem quadragesimo. Cucurritque regnum usque ad praefatum Philippum per reges decem septem, et annos ducentos viginti. Post haec Syria in ditionem Romanorum venit. Antiochus enim in Parthos fugiens Pompeio se tradidit, postquam Philippus captus est a Gabino.

CAP. VIII. De regno Asiae.

In Asia minore post Alexandrum Magnum regnavit Antigonus annis decem novem. Post hunc autem regnavit Demetrius Poliorcetes decem septem annis. Post hunc Demetrius Seleuco regi Syriae se tradidit, et regnavit Seleucus in Asia et Syria. His igitur breviter exsecutis, ad sequentia transeamus. Sed [Col. 0232D] priusquam de Ptolemaeo Lagi filio, qui post Alexandrum magnum in Aegypto regnavit, dicam, exordium regni Aegypti, cujus supra memini, cursumque ejus usque ad haec tempora paucis expedire curabo .

CAP. IX. De regno Aegypti.

Quidam in Aegypto primum deos sive heroas quosdam regnasse ferunt sic: Festus primus annis sexcentis octoginta. Sol secundus septuaginta septem. Sosinosiros tertius trecentis viginti. Orontoliarchus quartus decem octo. Tiphon quintus qua [Col. 0233A] draginta quinque. Post haec Mirtheorum regna sic. Procaanubes annis octoginta tribus. Apion sexaginta septem. Vera autem narratio habet quod a nativitate Abraae sexta decima dynastia, quam Aegyptii summam potestatem vocant, Thebaeorum apud Aegyptios initium accepit, currens per annos centum nonaginta. Quindecim enim dynastiae in regno Aegyptiorum jam transactae fuerant, et sextadecima ut diximus, qua Thebaei regnabant exorta est. Dynastia igitur decima sexta, regnaverunt Thebaei annis centum nonaginta. Dynastia decima septima, pastores octo. Dynastia decima octava Diapolitanorum Amasis primus. Hic fuit tempore famis, sexto anno ejus regnare incipiens, Chebron secundus, Menophis, Mephres, Miffar, Mutosis, Theutemosis, [Col. 0233B] Amenophis, Ortus, Achencheres, Achoris, Ebencres, hic submersus est. Acherres, Cherres, Armeus qui et Danaus, Ramesses qui et Aegyptus, Menophis. Dynastia decima nona, Zetus, Rampses, Amenophis, Ammenephus, Thuores, qui et Polybus. Ad hunc Menelaus cum Helena post excidium Trojanorum divertit. Dynastia vigesima, Diapolitanorum. Dynastia vigesima prima, Sinendis, Psusennes, Nefercheres, Amenophis, Osochor, Psinaces, Psusennes.

Dynastia vigesima secunda Sesonchosis, Osorton, Tacelosis. Dynastia vigesima tertia Petubas, Orsochon, Psannios. Dynastia vigesima quarta, Bochoris. Dynastia vigesima quinta Sabachon, Aethios, Sobicus, Tharacus, Aethiops. Dynastia vigesima [Col. 0233C] sexta, Merres, Aethiops, Stephinatis, Neheompos, Nechao Psammeticus, Nechao secundus, qui et Necepsos, Psammites, qui et Psammeticus, Vafres, Amasis. Dynastia vigesima septima Persarum annis centum et undecim. Cambyses, fratres magi, Darius, Xerses Darii filius, Artabanus, Artaxerses, Xerses secundus, Sogdianus, Darius nothus. Post haec Egyptus a Persis recessit, et proprios reges habere coepit, sicut subjectum est. Dynastia vigesima octava, Amarcheus, Saites. Dynastia vigesima nona, Nephrites, Achoris, Psammites, Nephrites, Nectanebus. Post haec Artaxerses qui et Ochus, Nectabo rege Aegypti in Aethiopiam pulso, Aegyptum obtinuit, et ex inde usque ad Alexandrum Magnum Persae dynastiam Aegypti tenuerunt ab [Col. 0233D] anno decimo septimo Ochi usque ad septimum Alexandri: et nunc Aegyptus in potestatem Graecorum venit. Hac praeterea tempestate, qua praefatus Ochus in Perside regnavit et in Aegyptio, Brennus, qui apud urbem Senonensem regnabat, cum trecentis millibus Gallorum in Italiam venit, et eam usque ad Senogalliam supra mare Adriaticum sitam [Col. 0234A] occupavit, et ibi ab invicem separati sunt, quorum ad centum millia Delphos adeuntes Graecorum gladiis perierunt. Alia vero centum millia in Italia remanserunt, Ticinumque, Mediolanum, Bergamum, et Brixiam constituentes, Cisalpinae Galliae nomen dederunt. Unde Gallia Transalpina, quae ultra Alpes respectu Italiae habetur, et Gallia Cisalpina, quae cis Alpes est, vocitatur. Et haec de Brenno, Gallis, et Gallis pauca dixisse sufficiat. Porro Ocho successit Arxes filius ejus, et Arxi Darius Arxis filius, et Dario, ut supradictum est, Alexander Magnus, cujus imperii anno septimo Aegyptus in potestatem Graecorum venit. Post Alexandrum denique Magnum regnavit Ptolemaeus Lagi filius in Alexandria Aegypti.

CAP. X. De regno Aegyptiorum post Alexandrum Magnum

[Col. 0234B]

Sciendum autem quod omnes reges Aegypti communi vocabulo primum Pharaones sunt dicti, ab Alexandro vero magno usque ad Cleopatram Ptolemaei sive Lagidae; a Ptolemaeo Lagida Lagi filio. Cucurrit itaque regnum Alexandriae usque ad Octavianum [Octavium] Augustum per reges duodecim, quorum ista sunt nomina: Ptolemaeus Lagida. Iste Jerusalem dolo cepit, et Judaeos captivavit. Ptolemaeus Philadelphus. Iste Vetus Testamentum de Hebraeo in Graecum transferri fecit, et Judaeorum captivitatem relaxavit. Ptolemaeus Evergetes, Ptolemaeus Philopator, Ptolemaeus Epiphanes, Ptolemaeus [Col. 0234C] Philometor. Ptolemaeus Evergetes, Ptolemaeus Phiscon, qui et Sother. Ptolemaeus Alexander, Ptolemeus qui a matre dejectus est, Ptolemaeus Dionysius, Cleopatra. Post haec Aegyptus in potestatem Romanorum venit, cujus regnum semper mollitiem est secutum, et tandem in femina prostratum, cujus finem inferius explicabo .

CAP. XI. De regno Sicyoniorum

Regnum Sicyioniorum, sub Aegialeo primo rege exortum, ab anno vigesimo quarto Nachor avi Abraae usque in annum decimum septimum Heli sacerdotis et judicis Israel, cucurrit per annos noningentos sexaginta et unum, et per reges triginta unum, quorum ista sunt nomina: Aegialeus, Europs, Felchim, Apis, [Col. 0234D] Telon, Aegiorus, Thurimachus, Leucippus, Mesaspus, Eratus, Plemeus, Orthopolis, Marathias, Maratus, Echireus, Chorax, Epopeus, Laomedon, Sichon, Polibus, Inachus, Phestus, Adrastus, Polyphides Pelasgus, Zeuxippus. Post haec sacerdotes Carnii praefuerunt annis viginti octo, quorum ista sunt nomina: Archelaus, Antomidus, Mecludutus, [Col. 0235A] Heuneus, Theonaus, Amphicius, Caridus. Post haec finitum est regnum Sicyoniorum .

CAP. XII. De regno Argivorum.

Regnum Argivorum sub Inacho primo rege exortum, usque ad novissimum Acrisium cucurrit per annos quingentos quadraginta quatuor ab anno primo Jacob patriarchae usque ad annum duodecimum Deborae et Barach judicum Israel. Reges igitur Argivorum sunt Inachus, Phoroneus, Apis, Argus, Criasus, Phorbas, Triopas, Crotopus, Sthelenus, Danaus, Lynches, Abas, Proetus, Acrisius. Post haec in Mycenas imperium est translatum. Perseus, Acrisio non sponte interfecto, migravit ab Argis. Reges Mycenarum sunt Perseus, Sthelenus, Earisteus Stheleni filius, Atreus et Thyestes, Agamemnon, [Col. 0235B] Egystus, Orestes, Thisamenus, Pentilus, Comethes .

CAP. XIII. De regno Atheniensium.

Regnum Atheniensium a Cecrope rege primo exortum, ab anno vicesimo secundo Moysi, hoc est quadragesimo quinto ante egressionem Israel de Aegypto usque in annum vigesimum nonum Manassae regis Juda, cucurrit per annos noningentos quinquaginta tres. Reges igitur sunt, Cecrops, Cranaus, Amphiction, Ericthonius, Pandion, cujus filiae Progne et Philomena, Erictheus, Cecrops Ericthei, Pandion Cecropis, Aegeus Pandionis, Theseus Aegei, Menesteus, Demophoon Thesei, Oxintes, Aphicitas, Thimotes, Melanthus, Codrus Melanthi. Hucusque reges; posthaec autem principes sunt [Col. 0235C] constituti, quorum singuli principatum usque ad finem vitae tenuerunt, Medrus Codri, Acastus, Archippus, Theusippus, Phorbas, Mezades, Diognetus, Pheredus, Ariphron, Thespieus, Agamestor, Aeschilus, Almeon, Carops, Aesimedes, Elidicus, Hippomenes, Leocrates, Absander, Eurixias. Post haec annui principes Athenis constituti sunt novem ex nobilibus civitatis .

CAP. XIV. De regno Lacedaemoniorum.

Regnum Lacedaemoniorum sub Eurystheo primo rege exortum, ab anno septimo Samuelis judicis Israel usque in annum quadragesimum nonum Oziae regis Juda, cucurrit per annos trecentos viginti [Col. 0235D] quinque, et reges novem, quorum ista sunt nomina: [Col. 0236A] Eurystheus, Agis, Echestratus, Labores, Doristeus Agesilaus, Archilaus, Thelectus, Alcamenes .

CAP. XV. De regno Corinthiorum.

Regnum Corinthiorum sub Alethe primo rege exortum, ab anno octavo Samuelis judicis Israel usque in annum primum Joatham filii Oziae, cucurrit per annos trecentos viginti. Reges fuerunt: Alethes, Trion, Agilaus, Primiras, Bacis, Agelas, Eudemus, Aristomedes, Agemon, Alexander Thelestes, Pritanis .

CAP. XVI. De regno Lydorum.

Regnum Lydorum sub Ardiso primo rege exortum, ab anno quadragesimo octavo Oziae regis Juda, usque in annum quadragesimum tertium transmigrationis cucurrit per annos trecentos triginta, et [Col. 0236B] per reges novem, quorum ista sunt nomina: Ardisus, Aliattes, Meles, Candaules, Giges, Ardis, Sagdiates, Aliattes, Croesus. Post haec subversum est regnum Lydorum a Persis. Croesus namque Lydorum rex cum Medi et Persae Babylonem obsiderent, contra eos Chaldaeis auxilium tulit, propter quod postea subversa Babylone a Cyro rege Persarum bello oppetitur et superatur. Sicque regnum Lydorum in Persarum ditionem transiit .

CAP. XVII. De regno Parthorum.

Parthi postquam a Seleuco rege defecerunt, proprios reges habere coeperunt, quorum ista sunt nomina: Arsaces, Arsaces, Priapacius, Phrahates, Mithridates, Phrahates, Artabanus, Mithridates, [Col. 0236C] Orodes. His temporibus, Crassus, Romanum assecutus consulatum, per Mesopotamiam tendens in Parthiam, Euphratem fluvium, contra foedus Luculli et Pompeii, consulum Romanorum, transivit, et Carras usque pervenit, ubi a Parthis circumventus exercitum amisit, et ipse est exstinctus. Porro Orodi successit Pacorus, et Pacoro Mithridates magnus, et Mithridati magno Pharnaces filius ejus. Hic est Pharnaces, qui in bello Pharsalico Pompeio auxilium tulit, quem post mortem Pompeii Julius Caesar in Ponto devicit.

CAP. XVIII. De regno Numidiae.

Reges Numidiae, sunt Gala: Masinissa, Mycipsa, [Col. 0236D] Adherbal, Hiempsal, Jugurtha.

CAP. XIX. De regibus Babyloniae.

[Col. 0237A]

Reges Babyloniae sunt Merodach, Baladam, Nabuchodonosor. Nabuchodonosor, Evilmerodach, Egesar, Labosordach, Balthasar. Isti sunt reges Chaldaeorum, qui, quamvis gestis fuerint insignes, in numero tamen regum illustrium non computantur.

CAP. XX. De regno Latinorum.

Regnum Latinorum sub Jano, ut dicunt, primo rege exortum ab anno septuagesimo sexto Aoth Judicis Israel usque in annum octavum Darii regis, qui est octogesimus post transmigrationem Babylonis, decimus post reversionem, quartus post instaurationem templi, cucurrit per annos octingentos [Col. 0237B] viginti et novem, et reges Latinos sex, Albanos quatuordecim, Romanos septem usque ad Tarquinium superbum. Reges Latini fuerunt Janus, Saturnus, Picus, Faunus, Latinus, Aeneas. Albani, Ascanius, Silvius Posthumus Aeneae filius, Silvius, Aeneas, Silvius Latinus, Silvius Epithus, Silvius Capis, Salvius Capetus, Silvius Tyberinus, Silvius Agrippa, Silvius Aremulus, Silvius Aventinus, Silvius Procas, Silvius Amulius, Romani, Romulus, Numa Pompilius, Tullus Hostilius. Ancus Martius, Tarquinius Priscus, Servius Tarquinius, superbus. Post haec, expulsis ab urbe regibus per Brutum, consules rempublicam tractabant usque ad Julium Caesarem, hoc est, usque ad annum vicesimum Hircani regis et sacerdotis Judaeorum per annos quadringentos [Col. 0237C] sexaginta duos sic. Brutus post expulsos reges primus consul sub anno primo, deinde decem viri constituti sunt anno 40. Camillus consul anno 136. Quintius dictator anno 148. Papirius consul anno 186. Manlius, et Regulus anno 243. Publicius Cornelius Scipio anno 292. Fabius Maximus dictator anno 298. Lucius Aemilius Paulus. Terentius Varro anno 299. Levinus et Marcellus anno 304. Claudius Nero et Marcus Livius Salinator anno 305. Scipio Africanus major anno 311. Scipio Africanus minor anno 364. Scipio Nasica anno 391. Posthumus et Metellus anno 393. Marius et Cenaeus Mallius anno 401. Sylla anno 422. Marcus Tullius Cicero anno 469. Pompeius, Crassus anno 457. Caesar solus imperat [Col. 0237D] anno 462. Istos de temporibus consulum excerpsimus, ex eo quo reges expulsi sunt usque ad Julium Caesarem singulos annos suos et tempora quibus post reges rempublicam tractabant adnotantes, et eos magis signavimus, quorum temporibus, vel ab ipsis vel ab aliis aliqua magna gesta referuntur, verbi gratia temporibus Papirii consulis ea quae de Alexandro Magno scripta sunt. Temporibus Scipionum, bella punica. Temporibus Marii, Jugurthinum. Temporibus Ciceronis, Catilinarium. Primus itaque Romanorum monarcha Julius Caesar exstitit, cujus gesta paucis expediam .

CAP. XXI. De Julio Caesare primo imperatore Romano, et Pompeio Magno.

[Col. 0238A]

Julius itaque Caesar Gallorum gentem ferocissimam multis praeliis expugnavit. Navibus denique in Britanniam transvectus, Romanum imperium ultra terrae limitem dilatavit, mare videlicet Oceanum, quod totum intra decennium consummavit. Quo transacto, decerni sibi a senatu Romano postulavit alterum consulatum; contradictum est a Marcello ter consule, adnitente Pompeio. Deinde decretum est a senatu, ne in Urbem nisi dimisso veniret exercitu. Quod Caesar graviter tulit, et contractis undique viribus, Romam hostiliter contendit, et Rubicone fluvio transmisso, Ariminium cepit, et Ravennam se contulit. At Pompeius, et omnis Romanorum [Col. 0238B] senatus, crescentibus Caesaris viribus trepidi, tanquam Italia pulsi Graeciam adierunt, Dyrrachium gerendi belli sedem eligentes. Caesar autem, cum jam adversus Pompeii duces multa peregisset certamina, tandem Romam intravit, et ex aerario publico fractis januis pecuniam tulit, quam suis militibus erogavit. Interea vero apud Dyrrachium multi reges Orientis ad Pompeium cum auxiliis devenere; quod audiens Caesar, agmine comparato, per Epirum in Thessaliam venit. Pompeius octoginta et octo cohortes ordine triplici collocavit, fueruntque in exercitu ejus peditum quadraginta millia, et equites in sinistro cornu sexcenti, et in dextro quingenti. Inter quos erant reges multi, senatoresque [Col. 0238C] et equites Romani plurimi. Contra Caesar similiter octoginta cohortes triplici ordinavit dispositione. In exercitu Caesaris fuere minus quam triginta millia peditum, et equites mille; sed dum utrinque certaretur, tandem universus Pompeii fugit exercitus. Caesa sunt in eo praelio Pompeianorum duodecim millia, et centuriones triginta quatuor. Pompeius fugiens onerariam navim nactus, in Asiam properavit, et inde per Tyrum in Aegyptum transiit. Ibique statim ut littus attigit, jussu Ptolemaei adolescentis, in gratiam Caesaris victoris, occisus est. Pompeio interfecto, Caesar, Syriam pervagatus, Alexandriam venit, ubi Alexandrinis petentibus praefatum Ptolemaeum adolescentem Alexandriae regno donavit; qui tamen illico contra Caesarem rebellavit, et bellum instruxit. In quo bello referuntur [Col. 0238D] caesa hominum viginti millia, et duodecim millia septuaginta navibus dedita. Unde territus Ptolemaeus scapham ascendit ut fugeret, sed multis post eam in eamdem scapham insilientibus mersus, necatusque est. Cujus dum corpus ad littus devolutum fuisset, indicio loricae aureae cognitum fuit, quem cum Caesar Alexandriam praemisisset, Alexandrinos desperatione ad deditionem coegit. Quibus patratis rursus regnum Aegypti Cleopatrae dedit. Demum vero Syriam pervagatus, Pharnacem in Ponto devicit. Indeque Romam secundo regressus [Col. 0239A] dictator et consul est appellatus; deinde in Africam transiens, omnes magni Pompeii duces atque nepotes debellavit. Conflixit apud Mundam civitatem adversum Pompeii duces, Labienum atque Accium Varrum, et superavit. Sed et filiam Pompei Pompeiam, Faustum, et Syllam, Affranium et Petreium interfecit. Cato vero apud Uticam sese interemit. Indeque reversus Romam, rerum summam ac potestatem solus sibi praesumpsit, quam Graeci monarchiam vocant; sed dum ibi reipublicae statum contra morem malorum clementer instaurat, auctoribus Bruto et Cassio, in curia viginti quatuor vulneribus [Col. 0240A] confossus interiit, post annos tres et menses sex quam imperare incoeperat. In hac conjuratione ducentos sexaginta conscios fuisse ferunt. Romanus vero populus dolore stimulatus capitolium cum auctoribus caedis incendere voluit. Apud quos etiam post modum memorabilis factus est, ut omnes post illum imperatores, Caesares nuncupentur. Breviter itaque ortus, cursus et occasus regnorum mundi, quae a tempore, quo post diluvium disseminatum est genus humanum super terram, exstiterunt, usque ad tempus Hircani pontificis, declaravi .

LIBER SEXTUS. Tractat de imperatoribus Romanis, a nativitate Christi, id est ab Octavio, usque ad Trajanum; continet capita tredecim.

[Col. 0239]

CAP. I. De concordia agitur praecedentium et sequentium.

[Col. 0239B]

Deinceps conabor regnorum ac regum seriem, et nomina simili ordine, quomodo ab incarnatione Verbi usque ad tempora nostra cucurrerunt explicare. [Col. 0239C] Lineam namque computationis qua praesentis saeculi cursum metimur, in geminas partiti sumus partes; superiorem ejus partem ab exordio saeculi usque ad incarnationem Verbi porrigentes; subteriorem atque posteriorem ab incarnatione Verbi deorsum ad nos usque extendimus. Post tempora consulum monarchae in Romana republica imperium obtinuerunt, primo Julio Caesare corripiente imperium, repetitusque est Romae mos uni parendi, anno ab Urbe condita septingentesimo vigesimo secundo, ab exactis vero regibus quingentesimo octogesimo; pro rege, imperatore, vel sacratiore nomine post Augusto appellato.

CAP. II. De Octaviano secundo monarcha et de nativitate Christi.

[Col. 0239D]

Secundus Romanorum monarcha, interfecto Julio Caesare, Octavianus [Octavius] exstitit. Hic Illyricum et Pannoniam occupavit, et Sicambros, et Artures Hispaniae populos superavit, et moribus informavit. Norici, Dalmatae, Moesi, Bosphorani, Thraces, Daci, Sarmatae, ducum ejus sunt superati virtute. Sed antequam regni monarchiam obtinuisset ipse, Augustus Italiam, et Galliam, et Hispaniam, Antonius vero Asiam Pontumque possidebat. Porro Antonius, cum esset socer ejus, repudiata Augusti sorore, Cleopatram Aegypti reginam sibi copulavit, et Augusto bellum indixit. Sed ubi ventum est ad praelium, Antonius imperatorem sustinere non valens, propria manu se interfecit, Cleopatra vero admotis sibi serpentibus [Col. 0240B] morte sopita est. Tunc Augustus, potitus Alexandria urbe opulentissima, Romam triumphans ingressus est. Quibus patratis, Parthi inclyti nominis gloria territi, Romana signa quae Crasso interfecto diripuerant, ei ultro reddiderunt, et obsidibus datis [Col. 0240C] foedus ab eo suscipere meruerunt. Ad hunc quoque Indi, Garamantes, Aethiopes legatos cum donis miserunt. Venit ad eum et Herodes rex Judaeae deposito diademate, et insignibus regni sequestratis, eo quod fuisset de amicis Antonii. Venit, inquam, humili habitu, sed regia mente. Cumque coram imperatore fidem, quam Antonio servaverat, elegantissime perorasset, Caesar fidem et bonitatem admiratus in homine: Salve, inquit, et nunc magis utere regno tuo, quoniam non invidemus virtutibus, sed delectamur. Et haec dicens, imposuit coronam capiti ejus, ampliavitque regnum ejus dans ei Gaddaram et Hyponam, Samariam et Joppen, Turrim quoque Stratonis. Ex quibus Herodes Turrim quoque [Col. 0240D] Stratonis aulicis aedificiis venustavit, et Caesaream jussit appellari. Pacatis igitur omnibus per universum orbem regionibus: Exiit edictum a Caesare Augusto, ut describeretur universus orbis. Haec descriptio prima facta est a praeside Syriae Cyrino. Ascendit autem Joseph a Nazareth Galilaeae in Bethlehem Juda, eo quod esset de familia David, ut profiteretur et ipse cum Maria desponsata sibi uxore praegnante (Luc. II) . Anno igitur imperii Octaviani Augusti quadragesimo secundo, regni Herodis trigesimo primo, Olympiadis centesimae nonagesimae tertiae, cum per orbem terrarum firmissima pax vigeret, Jesus Christus Filius Dei in Bethlehem Judae nascitur secundum fideles promissiones. In cujus ortu angeli exsultantes cecinerunt: Gloria in excelsis [Col. 0241A] Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Magi quoque venerunt ab Oriente adorare eum, offerentes ei munera, aurum, thus et myrrham (Matth. II) . Herodes autem mala suspicione perterritus, occidit omnes pueros, sperans inter coaetaneos Christum interficere. Praeterea agebatur funestus Herodes suspicione mala per multa flagitia, et ne ignobilis videretur, copulavit sibi Mariannem Aristoboli filiam. Deinde copulavit sibi novem mulieres, sed inter omnes pollebat Marianne excellentissimi gratia decoris, unde diligebat eam Herodes, nec offensam. volebat. Verum in Mariannem scena adulterii contexitur, quod Antonio imaginem suam destinasset, ut pulchritudine sua perstrictam excitaret in se viri non sobriam mentem; quod audiens [Col. 0241B] Herodes jussit eam interfici. Sed non multo post secuta est facti poenitentia. Itaque Marianne illi audiri et videri videbatur, et interdum consistere cum illa et confabulari. Addebantur illi stimuli ab aliis, qui ei a filiorum insidiis cavendum denuntiabant, asserentes quod ultrices materni exitii manus in eum armarent. Tandem igitur ad urbem Sebasten Alexander, et Aristobolus (sic enim vocati sunt) perducti, patris imperio strangulati sunt. Fecit occidi etiam Antipatrum filium suum Herodes. Denique morbo intercutaneo depressus lecto decubuit, et tandem morte pessima vitam finivit. Successit igitur Herodi Archelaus filius ejus, majestate quidem minor, sed vitiis non inferior. Florebant per idem tempus Romae Virgilius, Sallustius, Terentius, [Col. 0241C] Horatius, Livius, Hortensius. Porro Augustus Caesar erat ad recipiendas amicitias parcus, sed ad retinendas constantissimus. Fuit mitis, gratus, civilis animi et lepidi, corpore toto pulcher, sed oculis magis. Auxit Romam aedificiis multis, illo glorians dicto: Urbem inveni lateritiam, relinquo marmoream. Nolae morbo obiit, et Tiberium suum privignum sibi successorem reliquit.

CAP. III. De Claudio Tiberio Caesare.

Claudius Tiberius ad imperium sublimatus, imperavit circiter viginti duos annos. Iste tantae modestiae fuit primum, ut diceret boni pastoris esse pecus tondere, non deglubere. Apud hunc denique rex Archelaus de insolentia accusatus Viennam [Col. 0241D] Galliae urbem exsilio relegatus est, et ad minuendam regni Judaici potestatem, fratres Archelai tetrarchae sunt constituti, Lysanias, Philippus, Herodes. Anno autem duodecimo Tiberii Caesaris Pilatus Judaeae praeses est designatus. Annoque quinto decimo Tiberii Caesaris, procurante Pontio Pilato Judaeam, et praedictis filiis Herodis regiones sibi commissas procurantibus, factum est verbum Domini super Joannem Zachariae filium in deserto. Et venit in omnem regionem Jordanis, praedicans baptismum in remissionem peccatorum (Luc. III) . Eodem anno Dominus noster Jesus Christus evangelicam doctrinam inchoavit, et duodecim apostolos elegit. Deinde elegit septuaginta duos discipulos. Herodes autem tetrarcha abstulit fratri suo Philippo uxorem suam Herodiadem. Cumque [Col. 0242A] argueret eum Joannes Baptista, vinxit eum, trusitque in carcerem, ac demum fecit eum decoliari apud castellum quod Macheronta dicitur. Porro, eodem anno quo capite caesus est sanctus Joannes, passus est Dominus noster Jesus Christus, et resurrexit tertia die. Mos autem erat Romanis antiquitus, ut provinciarum judices, si quid novi in illis quas regebant provinciis contigisset, senatui scripto nuntiarent. Pilatus ergo scripsit epistolam ad Tiberium de his quae in Dominum nostrum Jesum Christum perpetrata fuerant, significans ei quod ipse esset vere Salvator mundi. Tunc Tiberius cum suffragio magni favoris retulit epistolam ad senatum, postulans ut Christus Deus haberetur. Porro senatus Christum recusavit, indignans quod non sibi secundum morem [Col. 0242B] prius epistola delata fuisset. Ab illa itaque die coepit immutari laudatissima prius Caesaris modestia in poenam contradictoris senatus. Interea apostoli Jerosolymis Matthiam ordinaverunt (Act. I) , ac demum septem diaconos, quorum ista sunt nomina: Stephanus, Philippus, Procorus, Nicanor, Timon, Parmena, et Nicolaus Antiochenus (Act. VI) . Ab hoc orta est haeresis Nicolaitarum. Per idem tempus Philippus descendens in Samariam praedicavit ibi verbum Dei, et crediderunt multi. Sed et Simon Magus, qui eamdem urbem magicis artibus dementaverat, baptizatus est. Cunque pervenissent illuc Petrus et Joannes, et Simon videret per manus eorum impositionem Spiritum sanctum dari credentibus, obtulit eis pecuniam, postulans ut sibi ista [Col. 0242C] potestas concederetur, sed verbis Petri graviter confutatus abscessit. Circa hos denique dies Paulus Apostolus eligitur, et Stephanus Jerosolymis lapidatur, et Jacobus Alphaei patriarcha constituitur. Apostoli quoque, cum jam Judaea verbum Dei repulisset, singulas provincias adierunt. Petrus Cappadociam et Antiochiam, Joannes Asiam, Paulus Graeciam, Andraeas Achaiam, Matthaeus Aethiopiam, Philippus Scythiam, Simon et Judas Persidem, Bartholomaeus Indiam minorem, Thomas Indiam majorem. Porro illi, qui ad fidem convertebantur, discipuli, non Christiani vocabantur. Sed florentissima apud Antiochiam Ecclesia congregata, prima coepit credentes in Christum Christianos appellare. [Col. 0242D] Praeterea Caesar, cum jam suos et extraneos pariter puniret, resolutis in urbe Roma militiae artibus, Armenia a Parthis, Moesia a Dacis, Pannonia a Sarmatis, Gallia a finitimis gentibus direptae sunt. Demum vero insidiis Caii Caligulae exstinctus est.

CAP. IV. De Caio Caligula.

Tradidit igitur Caius Caligula imperator creatus regnum Judaeae Agrippae Herodi, filio Aristoboli filii Herodis magni et Mariannes. Tradidit igitur illi Caius Philippi, Lysaniae, et Herodis tetrarcharum tetrarchias, et Herodem incestum una cum Herodiade in Hispanias aeterno damnavit exsilio. Filiam quoque Herodiadis, quae in decollatione sancti Joannis saltaverat, vivam terra deglutivit. Praeses etiam [Col. 0243A] Pilatus non remansit impunitus, sed apud Viennam exsulans propria manu se interfecit. Hac praeterea tempestate Matthaeus Evangelium scripsit. Interea Caesar profectus quaerere hostem viribus otiosis, Germaniam Galliamque percurrens, Bellinum Britannorum regis filium in deditionem suscepit. Et sic est Romam reversus. His quoque diebus Judaei apud Alexandriam commota seditione, caede profligati, exponendarum querelarum causa Philonem quemdam eloquentissimum ad Caesarem mittunt. Sed Caesar sprevit ejus legationem. Demum vero jussit templum quod erat Jerosolymis profanari, et se ut Deum adorari. Obscenitate denique morum suorum omnibus odibilis factus, a praetorianis militibus est occisus.

CAP. V. De Claudio Caligulae patruo.

[Col. 0243B]

Claudius itaque Tiberius, Caligulae patruus, imperator creatus est. Hic in Britanniam transvectus partem illius insulae in deditionem suscepit, et Orcades insulas Romano imperio adjecit; sicque Romam reversus filio suo Britannici nomen imposuit. His diebus misit praefatus Herodes rex manus ut affligeret quosdam de Ecclesia; occidit autem Jacobum fratrem Joannis gladio, et apprehendit Petrum, et misit eum in carcerem, ut produceret eum post Pascha populo (Act. XII) ; sed non permisit hoc divina providentia. Herodes denique cum spectacula in honorem Caesaris celebraret, et a populo pro splendore deauratarum vestium acclamaretur Deus et non homo, in superbiam elatus ab angelo percussus est, [Col. 0243C] et concepta infirmitate mortuus est. Et successit ei Agrippa filius ejus. Igitur primus alienigenarum apud Judaeos regnavit Herodes magnus. Post hunc Archelaus filius ejus, et post hunc Herodes tetrarcha frater Archelai. Post hunc quoque Agrippa Herodes filius Aristoboli, et novissime Agrippa filius Agrippae Herodis. Hic usque ad extrema templi excidia perduravit Romanis semper amicus, et ab illa Judaeorum seditione tutissimus. Hoc quoque tempore Petrus Romam adiit, et Marcus Evangelium scripsit. Verum Claudius Caesar Britannicum filium suum exsortem imperii fecit, et Neronem filiae suae Octovianae maritum sibi successorem reliquit.

CAP. VI. De Nerone.

Nero igitur Romanum consecutus imperium quinquennio [Col. 0243D] valde molestus exstitit, et imperii sui anno secundo Festum Judaeae praefecit, apud quem Paulus, causa dicta, vinctus Romam dirigitur, et ibidem per biennium in libera custodia redactur. Inde post relaxatus Hispanias adiit, sed inde Romam reversus iterum tenetur et ligatur. Per idem quoque tempus Festo Judaeae procuratori successit Albinus, et Albino, Florus. Florus autem iste, praesente Bernice [Beronice] regis Agrippae sorore, honorabiles viros Judaeos Jerosolymis in die solemni flagellis verberavit, et patibulis fixit. Quod non ferentes Judaei contra Romanos rebellare coeperunt, ad quos domandos mittitur a Caesare Vespasianus magister militiae cum Tito filio. Circa hos dies denique Simon [Col. 0244A] Magus populum Romanum ita dementare coepit, ut ante missis imaginibus suis adoraretur ut Deus. Sed cum Petrus adolescentem propinquum Caesaris quem Simon magicis artibus suscitare non valebat, in nomine Jesu Christi suscitasset, confusus Simon offensum se dixit a Galilaeis, relicturumque se urbem minatur, et diem quo supernis sedibus inveheretur pollicetur. Cum volaret, orante Petro, corruit, et confractus mortuus est. Sed Nero Caesar super haec indignatus jussit comprehendi Petrum, cumque fletibus fidelium victus, urbem se egressurum promisisset Petrus, vidit occurrentem sibi Christum Dominum, et eum adorans ait: Domine, quo vadis? Cui Dominus, Venio, inquit, Romam iterum crucifigi. Intellexit igitur Petrus hoc dictum de passione sua, [Col. 0244B] et reversus et tentus crucifixus est. Paulus quoque apostolus capite caesus est. Caeterum tempore Neronis Evangelium a Luca scribitur, et Jacobus patriarcha Jerosolymis pertica fullonis excerebratur. Porro Caesar Nero hostis justitiae, primus persecutionem in Christianos excitavit. Matrem quoque suam, sororem, uxorem, et omnes propinquos suos pene interemit. Occidit poetam Lucanum, et Senecam praeceptorem suum. Sed cum haec et multa alia mala faceret, Galba in Hispania imperator est creatus, Nero autem desertus ab omnibus ab Urbe fugit, et seipsum interfecit. Per idem tempus floruerunt Romae poetae Lucanus, Ovidius, Satirici Juvenalis et Persius, et Seneca tragicus, et alter [Col. 0244C] philosophus, Musonius, atque Plutarchus.

CAP. VII. De Galba Caesare.

Galba post mortem Neronis Romam veniens imperavit mensibus sex, et diebus totidem, et adoptavit sibi Pisonem adolescentem, sed hos ambos Otho in medio foro interfecit et imperium invasit.

CAP. VIII. De Othone.

Otho itaque imperavit mensibus tribus, contra quem Vitellius Lucio Vitellio tertio consule natus, dimicavit. Sed Otho, se suosque vinci in praelio videns, seipsum interfecit.

CAP. IX. De Vitellio.

Vitellius igitur imperium adeptus, imperavit mensibus octo. Interea Vespasianus provinciam Judaicae gentis debellabat. Convalescente itaque in exercitu rumore civilium bellorum de nece Galbae et Othonis, [Col. 0244D] et imperio Vitelii, qui post alios quasi faex resederat, viri veteris militiae et duces Vespasianum quasi maturum ad consulendum et ad praeliandum validum, invitum imperatorem creant. Tunc Vespasianus cum Tito filio suo Judaea egressus Alexandriam ingredi festinavit. Sciebat namque illic esse maximas vires reipublicae, ubi compositis rebus erga se prospere, Antiochiam est reversus. Indeque Mutiano duce ad Italiam praemisso, ipse per Cappadociam et Phrygiam iter direxit. Vitellius itaque sinistro excitatus nuntio Cecinnae duci exercitus sui summam periculi committit. Porro Cecinna Roma progressus, ut validam manum adventare cognovit, convocatis centurionibus suadet desistere bello eo quod gloria imperatoris [Col. 0245A] praeponderaret. Sed dum Cecinna moras invertit, dux partis adversae Antonius nomine ei occurrit, et conserto praelio eum superavit. Quod ubi Vitellius comperit, primum molitus est imperium deponere, sed postea animatus a quibusdam Sabinum Vespasiani fratrem nihil mali suspicantem interfecit. Post diem alterum adest Antonius, occurritur ex adverso, trinoque circa urbem congressu habito, fusi et caesi sunt Vitelliani. Deficientibus itaque Vitellianis, Vitellius in cellulam quamdam se intrusit, indeque turpiter protractus ad forum ducitur, et occiditur, et demum in Tiberim tractus, communi caruit sepultura.

CAP. X. De Vespasiano et destructione Jerosolymorum.

[Col. 0245B] Vespasianus igitur ad imperium sublimatus anno Incarnationis Dominicae septuagesimo primo, imperavit annis novem, mensibus undecim, diebus viginti. Interea cum apud Judaeos corrupta essent jura legis, et violata religio, deseruit eos divina Providentia, et non solum urgebant Romani, sed et ipsi inter se domesticis seditionibus laborabant. Omnis seditionis erant duo principes, quorum unus erat quidam Joannes, vir levis, populi lues, doli callidus, fallendi artifex, qui fallaciam virtutem putaret, elegantiae duceret charissimos circumvenire. Alter erat Simon, non dispar crudelitate, quamvis inferior opum quantitate. Porro Titus exsecutor triumphi paterni cum valida manu ab Alexandria ad obsidionem Jerosolymorum est reversus. Obsedit eam [Col. 0245C] igitur die solemni Paschae, quo frequens eo turba Judaeorum convenerat justo Dei judicio, ut qui in die Paschae Salvatorem nostrum interemerant, in ipso velut in uno carcere conclusi, feralis poenae exitium, quod merebantur, exciperent. Denique cohortati sunt factionum viri conspirantibus studiis patriam defendere. Joannes in castro cui nomen Antonia praeliabatur. Simon ad Joannis sepulcrum vicem tuendae urbis suscepit. Judaeis itaque audaciam desperatio dabat; Romanis gloriae cupiditas virtutem addebat. Titus monebat militem consilio pugnare, et eam solam dicebat virtutem cui comes esset providentia. Caesi sunt itaque multi mortales. Arietibus autem quatientibus, paulatim cadebat murus, [Col. 0245D] et soluta parte prima murorum Judaei ad murum secundum concesserunt. Fugientibus ergo Judaeis, Romani introierunt et murum exteriorem diruerunt. Erat civitas plena horroris. Ubique luctus, ubique pavor, clamor mulierum, ejulatus senum, morientium gemitus, viventium desperatio. Denique Caesar admovere arietem ad murum secundum jubet. Tandemque vi insistentis Caesaris solutus est murus secundus. Unus murus supererat, hic est tertius, cum jam Titus temperare militem jubet, suadet Judaeis ne se incendiis urbis involverent; quae jam armis teneretur, se veniam praestiturum, si modo vel sibi vel patriae consulerent. Igitur triduo expleto, quia nihil a Judaeis pacificum afferebatur, Titus moenia aggreditur. Interea clausis infuderat se [Col. 0246A] mirabilis fames. Itaque jam in occultis mandebant incocta cibaria, miserabilis esca, lacrymabilis cibus, parentes filiis, filiique parentibus de ipsis faucibus cibum eruerant. Sed quid opus etiam pondus hujus famis explicare? Cum ibi gestum sit facinus, quale nec apud Graecos, nec apud Barbaros ullus accepit auditus. Manebat in civitate mulier quaedam infelix, quae infantem suum necavit, assavit et comedit. Sed dum assaretur nidor incensi ad principes seditionis pervenit, quem fame cogente secuti, hospitium mulieris ingressi sunt. Compertum est itaque quod factum fuerat. Replevit continuo totam urbem tanti sceleris nefas, et unusquisque ante oculos positum parricidalis convivii cibum perhorrescebat. Sed et plerique horrore perterriti, ad hostem confugerunt. [Col. 0246B] Quo comperto, Caesar exsecratus infelicis terrae contagium, manusque elevans ad coelum, talia protestabatur: Ad bellum quidem, o commilitones, venimus, sed adversus homines belluis crudeliores decertamus. Ferae diligunt fetus suos, quos etiam in fame nutriunt. Hoc est ultra omnem acerbitatem, ut membra quae genuit mater devoret. Ab hoc contagio me tibi mundus absolvo, quaecunque in coelo potestas es. Scis enim quod pacem frequenter obtuli. O infelix civitas, in qua talis officina taleque ministerium est! Operiant eam ruinae suae, et abscondant hujus mundi contagium, ne sol videat, et ne stellarum spectet globus, aut maculentur aurarum spiracula. Thyestaeas dapes fabulam putabamus, flagitium videmus, cernimus veritatem tragoediis atrociorem. Maturius igitur bellum conficiamus, [Col. 0246C] et exeamus terram exsecrabilem et perniciosam. Et his dictis admovere muro arietes jubet. Evoluto igitur biennio postquam obsessa est civitas, victor Titus machinis et aliis bellicis instrumentis muros ejus irrupit, non tamen sine suorum sanguine. Rupto muro, solito terribilior increpuit sonitus tubae. Titus audito fragore muri, et clangore tubae exercitum suum jubet ad arma concurrere. Et jam hostes irruerant, jam cuncta turbaverant, fiunt vulnera super vulnera, gladius obtunditur ferri rigore. Cerneres sanguine tanquam fluvio inundari terram: ubique strages, ubique luctus, ubique periculum, ubique clamor, ubique desperatio. Verum nocte superveniente uterque requievit exercitus. Mane [Col. 0246D] facto praecepit Caesar januas templi argento opertas succendi. Volebat autem Titus templum reservare, sed cum principes dicerent radices rebellionis funditus evertendas, quidam de Romanis admovit ignem portae templi, quae vocabatur Speciosa, et liquefactus auri rigor lignum nudavit, ac deinde furor ignis ingrediens in penetrabilia templi sese proripuit. Flamma jam depascebat templi conclavia, et accurrit Titus cupiens cujusmodi aedes essent inspicere, cujus gratia motus praecellentiorem fuisse operibus templorum suorum fatebatur, et quia tam honestum non nisi summi Dei domicilium crederetur. Mirabatur saxorum magnitudinem, metalli nitorem, venustatem operis, gratiam pulchritudinis. Interea unus ex sacerdotibus sese dedit, et quaedam vasa, [Col. 0247A] lucernas duas, mensas, crateras, phialas aureas, et peripetasmata templi. Phinees quoque custos gazophylacii comprehensus, ostendit sacerdotum purpuram multam, coccum, et cinnamomum, et thymiamata, et aromata, et vasa, et vestem sacratam summi pontificis. Denique Joannes Tito se tradidit, et Simon a Rufo Terentio comprehensus, Tito est praesentatus. Concremata est igitur civitas, et murus ad solum usque dejectus. Denique Vespasianus et Titus magnificum de Judaeis reportantes triumphum Romam ingressi sunt, et continuo in toto Romanorum regno pacem pronuntiaverunt. Itaque Vespasianum respublica Romana fato quodam ne penitus rueret assecuta est. Verum anno vitae suae septuagesimo seriis joca, quibus delectabatur, admiscens [Col. 0247B] interiit. Nam cum ventris eluvie fessus surrexisset: Stantem, ait, imperatorem excedere terris decet. Sicque exanimatus est, cui successit Titus filius ejus.

CAP. XI. De Tito Vespasiani filio.

Titus ad imperium sumptus imperavit annis duobus. Hic fuit omni genere virtutum mirabilis, et morum imperialium floribus adornatus. Qui in tantum facundissimus fuit, ut causas Latino poemate peroraret, tragoedias Graece componeret. Verum assumptae dominationis decurso biennio cum ingenti suorum luctu apud Sabinos exanimatus est febre.

CAP. XII. De Domitiano.

[Col. 0248A]

Domitianus, Titi frater junior, imperavit annis quindecim, et mensibus sex. Iste Cattos et Germanos devicit, et Romae multa aedificia construxit. Ipse aedificavit templum Pantheon, quod nunc in honorem omnium sanctorum est consecratum. Domitianus autem atrox factus multos illustres viros occidit, multos in exsilium misit. Inter quos et Joannem apostolum in Pathmos insulam relegavit exsilio. Porro Domitiani temporibus Clemens papa in Galliam viros ad praedicandum destinavit: Lugdunensibus Photinum, Narbonae Paulum, Turonis Gratianum, Cenomanis Julianum. Verum Domitianus cum crudeliter populum in urbe Flaviarum, exercitum foris hostes caederent, a senatu interfectus est, corpusque ejus [Col. 0248B] caruit sepultura.

CAP. XIII. De Nerva.

Nerva ad imperium sublimatus primo edicto suo cunctos exsules revocavit, quos Domitianus exsilio damnaverat. Unde et beatus Joannes Ephesum rediit. Porro per Asiam pullulaverunt haereses multae Cerinthi, et Ebionis, et aliorum qui negant Christum in carne venisse. Quos apostolus Antichristos vocat. Igitur contra eorum pravitatem praefatus apostolus rogatu multorum scripsit Evangelium. Denique Nerva Caesar reipublicae multum consuluit, dum Trajanum virum strenuum sibi in filium adoptavit.

LIBER SEPTIMUS. Tractat de imperatoribus a Trajano usque ad Constantinum Magnum; continet capitula viginti tria.

[Col. 0247]

CAP. I. De Trajano Caesare.

[Col. 0247C]

Trajan usigitur, genere Hispanus, apud Agrippinam urbem insignia imperii suscepit. Moxque Germaniam, et trans Danubium gentes multas superavit, et nationes trans Tigrim et Euphratem in provincias redegit, et usque ad Indiae fines post Alexandrum Magnum accessit. Erat ei domi sanctitas, et in armis fortitudo. Hujus temporibus Joannes apostolus requievit. Ejusque temporibus ebulliente persecutione, Clemens papa in mare praecipitatus est, Simon filius Cleophae crucifixus, Ignatius bestiis traditus et papa Alexander martyrio coronatus. Verum Plinius secundus, orator et historiographus, scripsit imperatori, praeter confessionem Christi et honesta conventicula, Christianos nihil contrarium [Col. 0247D] Romanis legibus facere, moxque Dei nutu Caesar temperavit edictum. Hic Caesar Trajanus denique apud Seleuciam, Isauriae urbem, profluvio ventris exstinctus est.

CAP. II. De Aelio Adriano.

Aelius Adrianus, imperium adeptus, imperavit annis viginti uno. Hic erat musicus, geometra pictor, [Col. 0248C] fictorque ex aere, atque facetus, id est acerrimus ad provocandum, et respondendum serio, joco, maledictis. Hic edoctus per Quadratum et Aristidem scripsit epistolam ad Minutium proconsulem Asiae nemini licere Christianum sine criminis objectione et probatione damnare. Judaeos denique, provinciam Palaestinam quondam suam depopulantes, ultima caede perdomuit, et Jerosolymam reaedificavit, et Aeliam de suo nomine appellavit. Cujus opera factum est ut loca sancta Dominicae passionis, et resurrectionis quondam extra urbem jacentia, nunc urbis muro septentrionali circumdentur. Denique praecepit ne quis Judaeus eam intraret, Christianis tantum urbe permissa. Floruit per idem tempus Aquila orator, et Aquila interpres.

CAP. III. De Antonio Pio.

[Col. 0248D]

Antonius Pius proinde, ab Adriano adoptatus in filium, imperium est adeptus. Hunc Justinus philosophus benignum erga Christianos reddidit. Porro Antonius ita tranquillus exstitit, ut merito Pius sit appellatus. Erat autem carens gloriatione et ostentatione. Ad hunc Indi, Bactriani et Hircani legatos [Col. 0249A] miserunt, justitia tanti imperatoris comperta. Decessit autem anno imperii sui vigesimo secundo. Floruerunt per idem tempus Galenus insignis medicus, et Justinus martyr, et Justinus philosophus.

CAP. IV. De Marco Aurelio et Aurelio Commodo.

Marcus Aurelius Antonius imperium consecutus, imperavit annis novemdecim, mensibus undecim. Ascivit autem ad imperii partem Aurelium Commodum propinquum suum. Hi ambo de Parthis triumphaverunt. Hac praeterea tempestate quarta persecutio in Christianos distillavit. Verum persecutionem lues magna est secuta, quae multas provincias vastavit, maxime Italiam. Ab armis denique nulla usquam quies, sed per omnem Orientem, Illyricum, Italiam, Galliam, bella fervebant. Sed [Col. 0249B] Aurelius Commodus dum cum fratre veheretur in vehiculo, morbo, quem Graeci apoplexian vocant, suffocatus est. Marcus autem Antonius novis conditionibus severiores leges temperavit. His denique diebus Marcomani, Quadi, Vandali, Sarmatae, et omnes pene Germaniae populi Quadorum finibus exercitum Romanum circumvallaverunt. Coarctatus igitur Romanus exercitus siti et hostis periculo in preces effusus, ad invocationem nominis Christi tantum inde pluviae obtinuit, ut largissime reficeretur. Barbari vero fulminum ictibus perterriti, in fugam versi sunt. Floruerunt per idem tempus Hegesippus historiographus, et Theodotion interpres. Praeterea imperator in Pannonia constitutus [Col. 0249C] obiit, cui successit Lucius Aurelius Commodus filius ejus.

CAP. V. De L. Aurelio Commodo.

Aurelius Commodus imperavit annis tredecim. Hic luxuriae deditus occidit plurimos senatorum. Imperatoris flagitia urbis poena subsecuta est. Nam Capitolium fulmine ictum est, quod Romanam bibliothecam concremavit. His diebus facta est quaestio de Paschate, ut de celebrato concilio apud Caesaream Palaestinae statutum fuit ut in die Dominico celebretur. Porro Commodus cunctis incommodus, in domo Vestali strangulatus interiit.

CAP. VI. De Aelio Pertinace.

Aelius Pertinax a senatu imperator creatus, imperavit mensibus sex, quibus vix expletis, Juliani [Col. 0249D] jurisperiti scelere in palatio interfectus est.

CAP. VII. De Juliano.

Julianus imperavit mensibus septem. Is apud pontem Milvium civili bello exstinctus est. His temporibus Africanus historiographus floruit.

CAP. VIII. De Severo Caesare.

Severus igitur imperator creatus, natura saevus, multis praeliis lacessitus, fortissime quidem, sed laboriosissime rempublicam rexit. Hic Phesceninum, qui in Aegypto et Asia ad tyrannidem aspiraverat, interfecit. Judaeos et Samaritas coercuit. Parthos et Arabes superavit, et Claudium Albinum, qui se in Gallia Caesarem fecerat, occidit: et insulam Britanniam magnis praeliis recepit. Verum hic quintam persecutionem in Christianos excitavit. Porro [Col. 0250A] apud Eboracum obiit, et reliquit filios Bassianum et Getam. Floruit his temporibus Symmachus interpres.

CAP. IX. De Aurelio Antonino Bassiano.

Aurelius Antoninus Bassianus, Severi filius, imperium adeptus, imperavit annis septem; hic fuit libidine intemperantior patre, qui etiam novercam suam duxit uxorem. His temporibus Symmachus haereticus praedicabat Christum ex Joseph semine esse natum et legem Judaico ritu custodiendam. Caesar denique Aurelius Antoninus Bassianus contra Parthos egressus apud Edissam occisus est, cui successit nulla voluntate senatus Macer Macrinus, palatii praefectus.

CAP. X. De Macro Macrino.

[Col. 0250B] Macer igitur Macrinus post Antonium invasit imperium, sed emenso anno interfectus est.

CAP. XI. De Marco Aurelio Antonino.

Marcus igitur Aurelius Antoninus Gabalus imperio potitus nullam sui, nisi obscoenitatis memoriam dereliquit. Hic tumultu militari Romae exorto cum matre interfectus est.

CAP. XII. De Alexandro Mammea.

Alexander Mammeas, senatus et militum voluntate imperium adeptus, in Persas expeditione commota, Xerxem eorum regem victor oppressit. Cujus mater Mammea Christiana Origenem audire curavit. His quoque temporibus Tiburtius et Valerianus cum Caecilia virgine Romae martyrizati sunt. Porro Alexander apud Maguntiacum a Maximo filio interfectus [Col. 0250C] est.

CAP. XIII. De Maximo Julio.

Maximus Julius, qui et Maximinus, imperium assecutus, propter Mammeam et Christianam Alexandri familiam, persecutionem in sacerdotes et clericos excitavit. Anno autem imperii sui tertio a Pupeieno tyranno Aquileiae interfectus est. Pupeienus quoque cum imperium cum Balbino fratre suo usurparet, ambo in palatio caesi sunt.

CAP. XIV. De Gordiano.

Gordianus, Romanum sublimatus in regnum, postquam adversus Parthos feliciter dimicasset, suorum fraude super Euphratem interfectus est. Floruit hac tempestate Africanus vir inter ecclesiasticos [Col. 0250D] scriptores nominatissimus, Porphyrius quoque philosophus.

CAP. XV. De Philippo qui et M. Julius et ejus filio.

Philippus qui et Marcus Julius dicitur appellatus, imperator constitutus, anno ab Incarnatione Domini ducentesimo trigesimo septimo imperavit annis septem. Hic Philippum filium suum sui consortem fecit imperii, et primus imperatorum Romanorum exstitit Christianus. Verum ambo imperatores fraude Decii circumventi sunt et occisi.

CAP. XVI. De Decio.

Decius, Romanum postquam invasit imperium, ad prosequendos Christianos, unus post Neronem, feralia dispersit edicta. Denique non possumus evolvere quantae multitudines hac persecutione furente [Col. 0251A] consumptae sint. Hac praeterea tempestate Novatus haeresim condidit, qui dicebat lapsorum in persecutione fratrum poenitentiam non suscipiendam. Porro Decius, non totis duobus annis expletis, cum filio suo in medio barbarorum interfectus est.

CAP. XVII. De Gallo Hostiliano, et Volusiano filio ejus, et Aemiliano tyranno.

Gallus Hostilianus cum Volusiano filio suo imperium adeptus, cum floreret in initio, sanctos viros, qui pro pace regni ejus supplicabant, persequi coepit. Sed exorta persecutione, exorta est etiam ultio violati nominis Christiani. Nam nulla fere provincia Romana, nulla civitas, nulla domus fuit, quae pestilentia evacuata non sit. Hac igitur sola pernicie insignes Gallus et Volusianus dum contra Aemilianum [Col. 0251B] novis rebus studentem civile bellum moliuntur, occisi sunt. Aemilianus quoque tertio mense invasae tyrannidis exstinctus est. Porro circa hos dies Origenes defunctus est.

CAP. XVIII. De Valeriano, et Galieno.

Valerianus ab exercitu in Rhetia imperator creatus est. Assumpsit autem Galienum quemdam nomine in consortem imperii. Porro Valerianus ita primum sanctos Dei venerabatur, ut domus ejus Dei esse Ecclesia crederetur. Sed depravatus postmodum per quemdam magum, fidem Christianorum detestari coepit. Octavus denique a Nerone, adigi per tormenta Christianos ad idololatriam jussit. Verum persecutionis hujus non est impunitate gavisus. Nam postquam Christianos interfici jussit, subito solutae barbarae [Col. 0251C] gentes laxatis habenis fines Romanorum ingrediuntur. Graecia et Macedonia, Pontus et Asia Gothorum invasione perduntur. Germani Ravennam usque perveniunt. Alemanni Gallias ingrediuntur. Quadi et Sarmatae Pannoniam depopulantur. Parthi Mesopotamiam auferunt. Posthumius in Gallia tyrannidem invasit, quam decem annos tenuit. Sed postea suorum seditione militum peremptus est. Ad extremum vero Valerianus a rege Persarum Sapore captus, donec vixit, hanc infamis officii poenam tulit, ut acclivis humi, non manu, sed dorso regem ascensurum in equum attolleret. At Galienus, tam claro Dei judicio territus, solus rerum summam assecutus lenius agere coepit, et pacem Ecclesiis condonavit. Statimque ira Dei in misericordiam versa est; et Aemilianus [Col. 0251D] tyrannus, cum apud Maguntiacum res novas moliretur, occisus est; et Marius, qui in Galliis Posthumi post mortem imperium invaserat, interfectus est; et Victorinus, Caesar a Gallis creatus, oppressus est. In Oriente quoque per Odenatum victi Persae, et defensa Syria, et recepta etiam Mesopotamia. Denique Galienus imperator Claudio succedente defunctus est.

CAP. XIX. De Claudio et Quintilio.

Claudius, vir strenuus et moribus probus, imperator creatus, Gothos, jam per annos quindecim Illyricum Macedoniamque vastantes, magna strage coercuit. Unde illi in curia clypeus aureus, et statua simul equestris erecta est. His diebus Paulus quidam [Col. 0252A] haereticus indigna de Christo sentiens praedicabat eum hominem communis naturae fuisse, et de terra initium sumpsisse. Verum Claudio imperatore defuncto, Quintilius frater ejus ab exercitu est electus, et in solio sublimatus, sed septimo die imperii sui interfectus occubuit.

CAP. XX. De Aurelio, seu Aureliano, et Tacito, et Floriano imperatoribus.

Aurelius, vir industriae militaris experientissimus, imperium adeptus, Gothorum gentem diris praeliis profligavit, ditionemque Romanam antiquis terminis stabilivit, et Syriam totam et receptam sibi vindicavit. His diebus apud Antiochiam celebre est concilium aggregatum, in quo praefatus Paulus convictus, et damnatus est. Verum cum exire de domo Ecclesiae [Col. 0252B] nollet, interpellatus est Aurelianus, qui eum vi publica praecepit expelli. Nondum enim erat Aurelianus pravis depravatus consiliis, quibus processu temporis bonum propositum mutavit. Sed cum piorum sanguinem impiissimus funderet Aurelianus, inter Constantinopolim et Heracliam divinitus est exstinctus. Quo defuncto Tacitus imperavit mensibus sex. Et hoc in Ponto interfecto, Florianus Romanum adeptus est imperium. Qui et ipse imperii sui tertio mense apud Tarsum est occisus.

CAP. XXI. De Probo.

Probus, denique, sortitus imperium, Gallias jamdudum a barbaris occupatas, per multa bella tandem deletis hostibus liberavit. Egit duo civilia bella, unum in oriente, quo Saturnum tyrannum oppressit, et [Col. 0252C] alterum quo Proculum et Bonosum apud Agrippinam coloniam interfecit. Hac praeterea tempestate quidam Manes, genere Perses, acer ingenio, vita et moribus barbarus, Paraclitum se nominabat. Ab hoc diffusa est haeresis Manichaeorum. Hic asserebat duo esse principia, unum boni, et alterum mali. Porro Probus imperator apud Sarmium militari tumultu necatus est.

CAP. XXII. De Caro Narbonensi, et Numeriano.

Carus Narbonensis potitus imperio, cum filios suos duos consortes regni fecisset, ad bellum Parthicum profectus, in castris fulmine ictus interiit. Numerianus vero, qui cum patre profectus fuerat, inde rediens Apri soceri sui fraude necatus est.

CAP. XXIII. De Diocletiano et Maximiano imperatoribus

[Col. 0252C]

Diocletianus igitur ab exercitu imperator electus, Numeriano perempto, anno Incarnationis Dominicae ducentesimo septuagesimo sexto, imperavit annis ferme viginti. Hic imperator factus Aprum Numeriani interfectorem manu sua interfecit, et Carinum Numeriani fratrem apud Dalmatiam occidit. His diebus Amandus et Eliandus in Gallia, collecta rusticorum manu, perniciosos tumultus excitaverunt. Unde Diocletianus Maximianum Herculeum Caesarem elegit, et in Galliam destinavit, qui facile rusticam manum virtute militari compescuit: sed in ipso itinere Thebaea legio Heduno loco Galliae a Ganno sub praefato Maximiano pro Christo libenter occubuit. [Col. 0253A] Anno autem decimo nono imperii Diocletiani, dum prosperis incrementis Ecclesia Dei per universum orbem dilataretur et cresceret, subito persecutionis turbo increpuit. Et haec persecutio eousque flagravit, ut etiam Oceani limbum transiret, et semel coepta rabies usque ad septimum Constantini Magni annum fervere non cessavit. Hac praeterea tempestate octodecim millia martyrum passi sunt intra Romam. Sed dum ista geruntur, graves per omnes fines Romani imperii rebellionum fragores concrepuerunt: Carausio rebellante in Britannia, et Achilleo in Aegypto, cum et Quinquagentiani Africam infestarent, et Narseus rex Persarum Orientem bello premeret. Quo periculo motus Diocletianus Maximianum Herculeum ex Caesare fecit Augustum; Constantium [Col. 0253B] vero, et Maximianum Galerium Caesares elegit. Porro Carausius fraude Alecti socii sui est occisus. Alectus per Asclepiadotum praefectum est oppressus. Alemanni quoque, qui et ipsi rebellaverunt, per Constantium Caesarem sunt devicti. Et Quinquagentiani per Maximianum Augustum sunt edomiti. Diocletianus apud Alexandriam interfecit Achilleum. Maximianus Galerius hino cum Narseo congressu habito, tertius victus aufugit sed iterum in hostem reversus magnis eum viribus superavit. Denique Diocletianus ab invito exegit Maximiano, ut simul imperium deponerent, [Col. 0254A] ac junioribus substitutis, ipsi in privato habitu consenescerent. Itaque sub una die Diocletianus apud Nicomediam, Maximianus apud Mediolanum purpuram deposuerunt. Tunc Galerius Maximianus, et Constantius Augusti, in duas procurationes, Orientis scilicet et Occidentis, Romanum imperium primi diviserunt, et Galerius Maximianus Illyricum, Asiam et Orientem. Constantius vero Galliam Hispaniamque possidebat. Maximianus autem gravissimam persecutionem in Christianos excitavit. At Constantius mitius se agebat, et cultores Christi venerationi habebat. Unde Dei gratia matura praedictorum subsecuta est perditio tyrannorum. Nam Herculeus Maximianus imperium, quod abjecerat, iterum arripere volens, a Constantino nondum imperatore Massiliae [Col. 0254B] exstinctus est. Galerius autem Augustus Severum Caesarem ad Italiam cum exercitu misit. Ubi cum Urbem possideret, militum suorum scelere desertus et proditus, Ravennae exstinctus est. Diocletianus quoque, sicut jam dictum est, regia dignitate deposita, Salonae defunctus est. Constantius denique strenuissimus imperator Eboraci deficiens, anno imperii sui decimo quinto, ordinavit Licinium Caesarem Hispaniarum, et Constantinum filium suum Caesarem Galliarum

LIBER OCTAVUS Tractat de imperatoribus a Constantino Magno usque ad Zenonem; continet capitula XIV.

[Col. 0253]

CAP. I. De Constantino inquam Magno.

[Col. 0253C]

Constantinus igitur Magnus, Constantii moderatissimi, et egregii principis filius, in Britannia Dei nutu imperator constitutus, imperavit annis triginta duobus. In Orientis autem partibus regnabat Maximianus Galerius adhuc Augustus; Romae autem a praetorianis militibus Maxentius, Maximiani Herculei filius, imperator erat constitutus; qui postea in tanta fece vitiorum versabatur, ut nihil diri facinoris ab ejus vita vel actibus esset alienum. Igitur cum septimum annum in imperio suo perageret Constantinus, adversus Maxentium conspirante secum collega suo Licinio bellum paravit. Et cum multa de imminentis belli necessitate pertractaret, vidit per soporem in coelo signum sanctae crucis το ταυ, id est Thau, et angelos [Col. 0253D] sibi assitentes, et dicentes; In hoc signo vinces. Et evigilans signum, quod viderat, in vexillo depinxit militari, et cum non procul a ponte Milvio castra posuisset, Maxentius furia instigatus ab Urbe per pontem navigiis compositum egressus, hostiliter ei occurrit. Cumque utrinque acriter pugnaretur, et exercitus Maxentii virtute sanctae crucis prosterneretur, ad Urbem fugiendo remeare volens Maxentius, pontem quem diximus navigiis compositum, ascendit, [Col. 0254C] et continuo subsedere naves, et ipse lapsu equi, in profundo alvei demersus interiit. Tunc Constantinus Romam triumphans ingreditur et ita totius Occidentis imperium, cum ad Constantinum, tum ad Licinium pervenit. Tamen adhuc regnabat in Orientibus partibus Maximianus, vir impius, et mente ferox, quem Licinius Roma digressus expugnare paravit. Et cum jam ferro Licinii cecidisset exercitus Maximiani, pars quae supererat Licinio se subdidit, et Maximianus turpiter fugit. Verum dum reparasset exercitum, et secundo vellet cum hoste confligere, dolore internorum viscerum correptus est, ac demum luminibus morbo amissis vivendi finem fecit. Interea Constantinus valida squaloris lepra perfunditur, et cum a medicis curari non posset, [Col. 0254D] sacerdotes Capitolii dixerunt illi debere fieri piscinam in Capitolio, et impleri sanguine innocentum, et calente eo lotum posse sanari. Sed aggregatis innocentibus, dum pius princeps matrum lacrymas vidit, et ejulatum audivit, illico facinus exhorruit, et propitiatus earum pueros jussit restitui matribus suis. Transacta autem die, apparuerunt ei in somnis apostoli Petrus et Paulus dicentes ei ut advocaret de monte Soracte Sylvestrum papam, quia [Col. 0255A] ipse et ostenderet piscinam, in qua lavaretur et sanaretur. Advocatus itaque papa fidem Christi illi exponit, et credentem baptizavit, et egrediens de fonte Constantinus lepra corpore et animae pariter est curatus. Constantinus igitur Magnus, Christianus effectus, per totum Romanum imperium, publico praecepit edicto ut templa idolorum clauderentur et Ecclesiae aedificarentur. Denique incredibile est memoratu quam brevi ejus studio sancta late per totum orbem creverit Ecclesia. Porro Licinius invidia stimulatus dissidium moliebatur, hoc in querelam revocans, quod non ita pro se sicut pro Constantino Christiani solemnibus orationibus excubarent. Sed postquam intelligit molimina sua parum prodesse, manifeste imperatori bellum indixit. Factaque congressione, [Col. 0255B] in Bithynia circa Chrysopolim victus est Licinius et comprehensus, atque apud Thessalonicam capite truncatus. Sicque Constantinus Dei nutu soliditatem Romani imperii solus obtinuit. Post haec aedificavit Constantinus Byzantium maritimam urbem, vocavitque Constantinopolim de nomine suo; Urbem vero Romam cum palatio suo, quod Lateranense dicitur, concessit apostolis Petro et Paulo, et sancto papae Sylvestro, et Constantinopolim imperialem sedem constituit; dignitate tamen Romani imperatores appellati sunt successores usque ad tempus illud, quo Romanum imperium ad reges Francorum translatum est. Postea enim ii, qui apud Constantinopolim imperabant, Graecorum potius imperatores sunt vocati. Exinde namque series temporum per reges [Col. 0255C] Francorum supputatur. Porro Constantinus sancivit ut omnia quae ad ecclesiasticum ordinem pertineant, Romani episcopi judicio dispositionem accipiant. Helena quoque mater ejus magnificentia singularis, divinis admonita visionibus, Jerosolymam petiit, lignum Dominicae crucis exquisivit, et mirifice per mortui cujusdam ad vitam revocationem invenit. Sed et Constantinus prohibuit lata lege crucis supplicium, quod apud Romanos erat in usu, et figuratione solidorum illud jussit inscribi. Erat per idem tempus apud Antiochiam haereticus quidam presbyter, nomine Arius, qui praedicabat Filium in divinis creaturam esse, et Spiritum sanctum ab eo creatum. Addebat etiam quod erat tempus quando Filius [Col. 0255D] ipse non erat. Quod audiens Constantinus coadunari fecit synodum apud Nicoeam Bythiniae urbem anno Incarnationis Dominicae trecentesimo decimo sexto, conveneruntque eo trecenti decem novem episcopi. In qua synodo definitum est Filium Patri esse consubstantialem, et Arius damnatus est, et ab Ecclesia segregatus. Floruit per idem tempus inter caeteros anachoritas seu eremicolas Panutius in Aegypto homo Dei. Sanctus quoque Evurtius Romanae Ecclesiae subdiaconus, qui in Galliam perquirendorum germanorum suorum causa tunc forte venerat, in Ecclesia Aurelianorum coram clero et omni populo tertio per columbam demissam coelitus, qui in episcopum eligeretur, designatus, eidem Ecclesiae contifex consecratur. Porro saepe nominatus Constantinus [Col. 0256A] anno aetatis suae sexagesimo quinto defunctus est. Qui donec vixit habitum suum gemmis, et caput suum perpetuo exornavit diademate. Nutrivit praeterea semper bonas artes, sed praecipue litterarum studia, legebat et ipse, scribebat, et meditabatur. Cui successerunt tres filit sui, Constantinus Romae, Constantius Constantinopoli, Constans Antiochiae. Isti sunt autem, qui post Constantinum Magnum diviso imperio Romae et Constantinopoli regnaverunt. Romae Constantinus, Julianus Apostata; Romae et Constantinopoli Jovinianus. Romae et Constantinopoli Valentinianus, Gratianus, Theodosius. Romae et Constantinopoli Honorius, Valentinianus, Maximianus, Avitus, Majoranus, Athemius, Olybrius, Glycerius, Nepos, Augustulus, Odoacer, Theodericus, [Col. 0256B] Athalaricus, Theodoadus, et Vitigis, Totila. Constantinopoli Constantinus, Julianus Apostata. Constantinopoli et Romae Valens, Valentinianus, Theodosius. Constantinopoli et Romae Arcadius, Theodosius, Martianus, Leo primus, Leo secundus, Zenon, Anastasius, Justinus, Justinianus.

CAP. II. De Constantio, Constantino et Constante fratribus.

Constantius igitur, post patris obitum Romanum adeptus imperium, imperavit annis viginti quatuor. Hic, ut factus est imperator, depravatus est per necessarios suos a catholica fide; cujus praesidio fulti Arianorum episcopi prosperitatem Ecclesiae domestica turbatione vastaverunt, et plerosque catholicos viros sibi viriliter pro fidei justitia resistentes [Col. 0256C] exsilio damnaverunt. Denique Constantinus Constantinopolitanus Augustus in suburbio Nicomediae defunctus est. Constans quoque frater ejus, dum se intolerandis vitiis tradidisset, Magnetii tyranni dolo necatus est. Mortuo vero Constante, advocavit Constantius Augustus Julianum quemdam nepotem Magni Constantini, et constituit eum Caesarem Galliarum. Julianus itaque factus Caesar devicit Gallos mira felicitate, et cum militibus esset gratus, appellatus est ab eis Augustus. Quo nomine spreto Constantio Augusto, Italiam et Illyricum pervasit. Quod audiens Constantius expeditione belli Parthici derelicta, venit contra illum. Sed in itinere defunctus est anno vitae suae quadragesimo quinto. Quo defuncto, Julianus [Col. 0256D] Constantinopolim veniens factus est imperator. Hac praeterea tempestate nata est haeresis Anthropomorphitarum. Cujus auctor Andes quidam exstitit, qui dixit formam habere divinitatem, et corporis partibus Deum esse distinctum, quod catholicae contrarium est doctrinae.

CAP. III. De Juliano Apostata.

Julianus igitur Apostata, factus imperator, reseravit templa gentilium, et factus est Christianorum caeteris persecutoribus callidior persecutor. Porro militiae cingulum, et procurationem provinciarum, officium juris dicendi, Christianis non debere committi dicebat, ut pote quibus lex propria gladio uti vetuisset. Unde militibus publico postmodum praecepit edicto, ut aut idolis sacrificarent, aut militiae cederent. [Col. 0257A] Verum quidam catholici officium militiae quam fidem zelo Dei deserere maluerunt. Peridem tempus Valentinianus, qui postea factus est imperator, zelum, quem proprietate habuit, non celavit. Quadam namque die dum templum ingrederetur Augustus, et minister aqua ingredientes aspergeret, Valentinianus, videns guttam unam in chlamyde sua, pugno ministrum percussit, dicens se illa aspersione potius maculatum quam mundatum. Quod cernens Julianus, jussit eum in custodiam recipi, ac demum ad eremum destinari. Sed cum annus et pauci pertransissent dies, ille pro mercede confessionis imperium recipit. Denique Julianus, impudenter baptisma diluens sanguine sacrificiorum, cuncta faciebat quibus daemones placari solent. Ipse quoque in Athanasium [Col. 0257B] persecutionem fecit, sed eum Dei nutu comprehendere nequivit. His praeterea diebus passi sunt Romae Joannes et Paulus martyres Christi, sed et apud Sebasten Palaestinae urbem sancti Joannis Baptistae sepulcrum populus paganorum funestis manibus effregit, et ejusdem martyris reliquias concremavit, et pulveri immistas per agros sparsit. Adfuere tamen quidam peregrini de Jerosolymis, qui pauca ossa incendio furtim subtraxere, et secum redeuntes devexere. Denique Julianus ad bellum Parthicum profecturus, amplius effrenata rabie in Christi cultores desaevire coepit. Sed cum a Ctesiphonte castra movisset, et jam pugnaturus exercitum ordinaret, incertum a quo ventre sauciatus, punitur et dum moreretur, coepit Christum Deum blasphemare, [Col. 0257C] dicens: Vicisti, Galilaee, vicisti. Atque in his verbis scelestus exspiravit.

CAP. IV. De Joviano.

Jovianus imperium consecutus imperavit mensibus octo, qui cum violenter post Juliani necem a militibus ad imperium traheretur, dixit non se velle paganis hominibus imperare, cum ipse esset Christianus. Cumque vox omnium proclamasset, dicentium se quoque esse Christianos, suscepit imperium. Pepigitque foedus cum Sapore rege Persarum, et Nisibim oppidum, partemque superioris Mesopotamiae ei concessit. Moxque Persarum rex forum venalium rerum illi in deserto praeparari fecit. Et ita Jovinianus de medio hostium Romanum exercitum eduxit [Col. 0257D] illaesum. Verum cum ad Illyricum per Galatiam remearet, in quoddam cubiculum novum sese recepit, ubi calore prunarum, et nidore parietum nuper calce illitorum praegravatus et suffocatus, octavo mense imperii sui vitam finivit. Et tam pia atque tam laeta principia mors immatura corrupit.

CAP. V. De Valentiniano Magno.

Valentinianus Magnus, cujus supra meminimus, voluntate militum apud Nicaenam urbem imperator creatus, imperavit annis undecim. Iste Valentem fratrem suum sibi in consortium regni assumpsit, et sibi quidem occiduas retinuit, fratri vero suo orientales partes regendas concessit. Verum Valens conjugis suae seductus est alloquio in haeresim Arianorum, cum esset ante fide Catholicus et secundo [Col. 0258A] baptizatus est ab Eudoxio episcopo Ariano, qui Constantinopolitanae urbis tabernacula tenere videbatur. Qui ipso baptismate jurejurando obligavit miserum Valentem, ut in impietate permaneret, et contraria sapientes expelleret. Sed malignam insectationem diu texit, nec vivente fratre voluntati potestatem admiscuit, illius auctoritate compressus. His diebus Auxentius Ariani dogmatis assertor, qui Mediolanensium diu tenuerat praesulatum, sero defunctus est. Cui Ambrosius adhuc cathecumenus vir consularis per vocem infantis in concione designatus subrogatur. Interea Valentinianus, Christi cultor, Saxonum gentem virtute terribilem oppressit, et Alanos adeo contrivit, ut eam Meotidas paludes expetere compelleret. Sed rursus eos illuc [Col. 0258B] insecutus, dum situ et difficultate locorum impediretur, Trojanos, qui Sicambriam inhabitabant, sibi in auxilium evocavit. Quibus decennio tributa, si auxiliarentur, indulsit. Qua promissione animati, cum essent locorum gnari, eos facile a palude perturbaverunt. Quorum virtutem admiratus Augustus, Francos a ferocitate eos appellavit. Quorum originem vel successionem inferius latius explicabo. Floruit per idem tempus sanctus Martinus Turonensium episcopus. Denique Valentinianus Augustus anno regni sui undecimo apud Brigitionem oppidum defunctus est. Quo vita privato, milites Italiae assumentes Valentinianum filium ejus quam tenerrimum, ad imperium provexerunt, fratre ejus Gratiano superstite et Valente eorum avunculo.

CAP. VI. De Valente.

[Col. 0258C]

Valens ergo, Deo odibilis imperator, post decessum fratris cum nepotibus suis Gratiano et Valentiniano minore imperavit annis quatuordecim. Porro Justina, hujus Valentiniani mater, Ariana, malignam sectam, quam Valentiniano marito suo vivente celaverat, eo defuncto detexit, et orthodoxos laedere coepit. Tentavit denique sanctum Ambrosium in exsilium mittere. Sed dum ille indicto reginae exire de Ecclesia nollet, coepit Justina populum adversus eum inflammare. Sed et populo tanta erga Ambrosium fuit observantia et in charitate perseverantia, ut animas quam episcopum mallent [Col. 0258D] amittere. Unde illa sibi injuriam factam existimata, apud filium coepit conqueri. Tunc adolescentulus, querimonia matris inflammatus, exercitum misit qui ecclesiam obsideret, ut eam nemo catholicus ingrederetur. Sed omnipotens Deus corda militum ad ecclesiae munimentum convertit; egredi quidem non sinebant, ingredi vero non prohibebant. Ambrosius vero cum orthodoxis, qui intra Ecclesiam tenebantur inclusi, jejuniis et continuis vigiliis Deo vacabat. Qua occasione vigiliae, hymni et antiphonae in Ecclesia Mediolanensi primum coeperunt celebrari, cujus celebritatis consuetudo inde per omnes provincias emanavit.

Sed dum haec in Italia geruntur, Valens, Deo odibilis imperator in Orientis partibus crudeli praecepit [Col. 0259A] edicto, ut monachi militarent, et nolentes jussit interfici. Qua persecutione furente, multa sanctorum agmina monachorum pro Christo caesa referuntur. Et cum pene omnes Orientis Ecclesias pastore nudasset, in Caesaream Cappadociae venit, ubi Basilium Magnum ejusdem urbis episcopum et per se et per praefectum suum promissis et terroribus ad Arianam perfidiam tentavit inclinare. Sed cum cum a rectitudine fidei flectere non valeret, in exsilium cum mittere decrevit. Cumque legem, quam de ejus exsilio scribi praeceperat, manu propria roborare voluisset, tertio in manibus ejus calamus est confractus. Tunc ejus animo terrore completo, ambabus manibus chartam rupit. Verum anno imperii Valentis decimo tertio, quatuor Scythiae gentes, id [Col. 0259B] est Gothi, Hypogothi, Gippedes, et Vandali una lingua utentes, et nihil aliud nisi tantum nomen mutantes, bipartito agmine Danubium transierunt. Siquidem gens Hunnorum eos ab antiquis eorum sedibus expulerat. Praeerant his gentibus duo duces, Frigidernus et Athalicus. Qui cum inter se dissiderent ac bello desaevirent, Athalicus ad Valentem confugium fecit. Valens autem memorato Athalico adversus Frigidernum auxilium tulit. Itaque Valentis Augusti fretus auxilio Frigidernum Athalicus superavit. Cujus beneficii gratia Gothi simplices poposcerunt, ut eis episcopi, a quibus regulam fidei discerent, mitterentur. Tunc Valens usus maligna pravitate doctores Ariani dogmatis misit eis, a quibus prima rudimenta fidei susceperunt. Sed et [Col. 0259C] Vulfida quidam eorum episcopus, cujus episcopi verba quasi leges immobiles conservabant, Gothicas litteras adinvenit, et utrumque Testamentum in linguam propriam transtulit, et secundum Arianorum sectam depravavit. Ipsi denique Gothi post modicum intervallum avaritia Maximi ducis fame compulsi, a Valente defecerunt, et per Thraciam sese diffuderunt. Contra quos Valens egressus de Antiochia bellum instructissimum paravit. Ubi statim primo congressionis impetu, conturbatae equitum turmae nuda peditum deseruere praesidia. Moxque legiones eorumdem peditum equitatu hostium undique cinctae, sagittarum nubibus obrutae perierunt. Ipse vero imperator sauciatus cum in cujusdam villulae casa lateret absconditus, ab insequentibus [Col. 0259D] hostibus deprehensus, subjecto igne casae consumptus est decimo quinto imperii sui anno.

CAP. VII. De Gratiano et Valentiniano.

Gratianus, Valentiniani filius, Valente defuncto imperavit cum fratre suo juniore Valentiniano annis sex. Iste fuit vir catholicus, et modestus, et admodum litteratus, parcus quoque cibi, et libidinis victor. Sed cum exercitum suum negligeret, et Romanis militibus paucos ex Alanis, quos auro sibi devinxerat, anteferret, in Africae partibus Firmus quidam excitatis erga se Maurorum gentibus purpuram sumpsit, et Africam et Mauritaniam devastare coepit. Caesaraugustam etiam Hispaniae civitatem nobilissimam dolo captam barbaris in praedam [Col. 0260A] dedit. Quod audiens Gratianus Augustus, et considerans afflictum et desolatum reipublicae statum, accersivit ab Hispania Theodosium virum moribus et aetate maturum, et militia strenuum. Iste siquidem nuper, a Valentiniano Magno ad Hispaniam destinatus, effusas Maurorum gentes per Africam et Mauritaniam multis praeliis edomuerat. Hunc igitur virum propria virtute nominatissimum Gratianus contra Firmum ordinavit imperatorem. Theodosius autem, mox ut factus est imperator, subactis barbarorum gentibus in Oriente, Thraciam ab omni bellorum strepitu liberavit. Sed et Gratianus Hunnos et Gothos magnis praeliis superavit, et urbem Constantinopolim victor intravit. Interea vero in Britanniae partibus Maximus quidam, vir strenuus [Col. 0260B] et imperio dignus, si non contra rempublicam aspirasset, tyrannidem arripuit. Cujus praefectus Andragatus Gratianum dolo et insidiis interfecit. At Valentinianus, fratris nece comperta, fugit in Illyricum, dicens quod hoc malum matris causa, quae Ariana erat, sustineret. Theodosius vero Archadium suum filium apud Constantinopolim imperatorem relinquens, ad vindictam Gratiani properavit. Et dum ad Italiam venit, occurrit ei Valentinianus. Quem Theodosius paterna pietate suscepit, ac demum Alpes transmeavit, et Maximum cepit et occidit. Andragatus vero, Maximi nece comperta, praecipitem sese in undas dedit. Igitur Valentinianus junior in regno constitutus, exstincto Maximo, ejusdem filio victo, quem imperatorem Gallis Maximus [Col. 0260C] reliquerat, ipse in Gallias se recepit, ubi cum tranquillam rempublicam in pace ageret, apud Viennam dolo Arbogastis comitis sui, ut ferunt, strangulatus est. Mortuo igitur Valentiniano Augusto, Arbogastes Eugenium tyrannum mox imperatorem creare ausus est. Legit itaque hominem, cui cingulum imperatoris imponeret ipse aucturus imperium. Moxque vir ille animo barbarus, cum filio manu, audacia, potentiaque nimius, contraxit innumeras copias vel Romanorum praesidiis vel auxiliis barbarorum alibi sibi potestate, alibi vero cognatione subnixas.

CAP. VIII. De Theodosio Magno.

Theodosius igitur Magnus, Gratiano imperatore defuncto, imperavit annis quindecim. Porro, sicut [Col. 0260D] dictum est, interfecto juniore Valentiniano, Eugenius et Arbogastes instructas acies campis expedierant, et Alpium alta latera, imperviosque transitus praemissis callide insidiis occupaverant, etsi numero vel viribus impares, sola tamen belli positione victores. At vero Theodosius in summis Alpibus constitutus, expers somni ac cibi, sciens quod destitutus a suis, nesciens quod clausus alienis, Dominum Christum solus solum qui possit omnia, corpore humi fusus, mente coelo fixus orabat. Deinde autem postquam insomnem noctem precum continuatione transegit, et testes, quas in precum praesidii coelestis appenderat, lacrymarum lacunas reliquit, fiducialiter arma corripuit. Solusque sciens se esse [Col. 0261A] non solum, signum crucis praelio dedit, ac se in bellum, etiam si nemo sequeretur, victor immisit futurus. Prima salutis via exstitit Arbitio hostilium partium comes. Qui cum ignarum imperatorem circumpositis excepisset insidiis, conversus ad reverentiam praesentis Augusti, eum non solum periculo liberavit, verum etiam instruxit auxilio. At ubi ad contigua miscendae pugnae spatia perventum est, magnus turbo ventorum in ora hostium irruit, ferebanturque per acrem spicula nostrorum, atque ultra mensuram humani ictus per inane deportata nusquam cadere, priusquam impingerent, sinebantur; et quae ipsi vehementer intorserant, excepta venti impetu supinata retrorsum, ipsos infeliciter configebant. Prospexit itaque sibi humanae conscientiae [Col. 0261B] pavor. Nam continuo sese, parva suorum manu fusa, victori Theodosio hostilis prostravit exercitus, Eugeniusque captus atque interfectus est. Arbogastes vero sua sese manu percussit. Sicque horum duorum sanguine bellum civile restinctum est. Denique fidelissimus imperator contra errorem gentilium insurgens, eum funditus evertere curavit. Lege igitur lata praecepit idolorum templa solo tenus everti. Nam usque ad ejus tempora ad aras idolorum ignis accendebatur, et libamina atque sacrificia offerebantur. Sed haec omnia Theodosius, catholicus imperator, exstirpare radicitus imperavit, evellit, corripuit et condemnavit. Porro Theodosius imperator bene jam tranquilla republica apud Mediolanum aegritudinem incurrit. Qua ingravescente [Col. 0261C] quietem naturalis mortis invenit anno regni sui decimo sexto, vitae vero suae quadragesimo. Floruit per idem tempus Hieronymus presbyter, post Septuaginta divinae legis interpres.

CAP. IX. De Arcadio et Honorio principibus.

Arcadius imperator Theodosio patre defuncto, potitus imperio cum Honorio fratre suo imperavit annis tredecim. Verum Arcadius imperabat in partibus Orientis, et Honorius in partibus Occidentis. Utriusque tamen cura palatii duobus potentissimis viris credita manebat, Rufino et Stiliconi. Porro milites, qui contra Eugenium tyrannum vivente Theodosio imperatore profecti fuerant, cum prefato Rufino principe Constantinopolim reversi sunt. Quibus dum secundum consuetudinem ad portas occurrisset [Col. 0261D] imperator, statim milites praefatum Rufinum interemerunt; erat enim suspectus imperatori, quasi qui tyrannidem posset assumere. Praefectus autem Stilico comes Gothos, Alanos, Vandalos, atque Burgundiones in arma sollicitans Gallias bello pulsare coepit, sperans sub hac necessitate Eleutherio filio suo posse Romanum imperium tradere. Quod ubi imperatori Honorio patefactum est, jussit eum interfici. Occisus est quoque in illis diebus Eleutherius filius ejus. His itaque transactis rex Gothorum Romam obsedit, et coepit, dato prius praecepto, ut si qui in loca sancta confugissent, liberi et inviolati persisterent. Et non multo post Alaricus, qui et Athalaricus defunctus est. Cui successit [Col. 0262A] Athanulphus ejus propinquus, qui et ipse Romam irrupit. In qua irruptione Placidiam Theodosii filiam; Arcadii et Honorii germanam, captivam abduxit, et eam sibi matrimonio copulavit. Quod postmodum reipublicae valde profuit. Nam idem Athanulphus satis demum fideliter Augusto Honorio militavit. Arcadius vero imperator postquam cum patre Theodosio tredecim annis, et cum fratre Honorio quatuordecim imperasset, relicto Theodosio octo annorum filio defunctus est. Sub quo orta est haeresis Priscillianistarum, qua qui involvuntur, astruere conantur fatalibus stellis homines colligatos. Pelagiana quoque haeresis, qua qui polluuntur, destruere conantur orationes quas facit Ecclesia pro fidelibus.

CAP. X. De Honorio et Theodosio juniore imperatoribus.

[Col. 0262B]

Honorius igitur imperator Arcadio defuncto imperavit annis sexdecim cum Theodosio nepote suo; sed Honorius, sicut jam dictum est, partes regebat Hesperiae, Theodosio vero Arcadii filio subjacebant orientales provinciae. Porro Athanulphus rex Gothorum, cujus supra meminimus, apud Barcinonam, Hispaniae urbem, dolo suorum occisus est, cui Segericus successit, qui pacem optimam cum Honorio imperatore constituit, et Placidiam ejus sororem secum honeste habitam ei restituit. Honorius autem illam Constantino comiti desponsavit, et eum apud Ravennam imperatorem ordinavit. His vero diebus Luciano venerabili presbytero revelatum est corpus [Col. 0262C] protomartyris Stephani. Floruit quoque per idem tempus Augustinus Hipponensis Ecclesiae episcopus, doctorque egregius. Verum Honorius transactis decem annis, quibus cum Arcadio fratre suo imperaverat, et aliis quindecim, quibus imperaverat cum Theodosio nepote suo rebus humanis excessit. Quo defuncto, Joannes quidam tyrannus Hesperiae invasit imperium. Sed hunc Ardaburcus patricius, a Theodosio missus, intra Ravennam interfecit. Assumpsitque Theodosius Valentinianum puerum supradictae Placidiae, et Constantini filium, et coronavit eum, et cum matre sua Placidia ad Italiam destinavit, illumque imperatorem, et Placidiam designavit Augustam.

CAP. XI. De Theodosio juniore et Valentiniano principibus.

[Col. 0262D]

Theodosius igitur junior imperavit cum Valentiniano annis viginti uno. Per idem tempus gens Saxonum ad Britanniam tribus longis navibus applicuit, et totam pene insulam ab orientali parte usque ad occidentalem occupavit. Tunc etiam quoniam Pelagiana haeresis Anglorum maculaverat fidem, Gallicani episcopi Germanum Antissiodoretum, et Lupum Trecassionorum insignes episcopos ad eamdem haeresim exstirpandam direxerunt. Eo quoque tempore Eudoxia, Theodosii filia, Valentiniani uxor, imperatrix attulit catenas, quibus quondam ab Herode sanctus Petrus ligatus fuit. His etiam diebus in urbe Constantinopolitana quidam episcopus, Nestorius [Col. 0263A] nomine, eloquentia saeculari praeditus, contra catholicam dogmatizavit fidem, sanctam Mariam non esse Dei genitricem, et hominem purum de ea natum, sed postea homini Deum fuisse permistum. Unde collecta est Ephesi tertia sancta synodus, papa Coelestino jubente. Convenerunt patres ducenti, et ibi Nestorius est damnatus, et anathematizatus. et firmatum ut beata Maria Theotocos, Θεοτόκος, id est Mater Dei appelletur. Floruit per idem tempus sanctus Mamertus Viennensium episcopus, qui tres dies Rogationum instituit. Verum Theodosius Augustus Constantinopoli est defunctus anno imperii sui quadragesimo secundo.

CAP. XII. De Martiano et Valentiniano imperatoribus.

[Col. 0263B] Martianus igitur, ad imperium assumptus, imperavit cum Valentiniano annis sex. Iste cum Parthis et Vandalis Romanum infestantibus regnum, pacem constituit. Horum quoque imperatorum, Marciani scilicet et Valentiniani, temporibus celebrata est Chalcedoniae quarta sancta synodus universalis sexcentorum triginta reverendorum episcoporum, sancti papae Leonis industria congregata. Ibi Euthices haereticus cum Dioscoro Alexandrino episcopo abdicatus est, et damnatus. Interea Valentinianus imperator factione Heraclii spadonis Agerium patricium interfecit. Sed non multo post, idem Valentinianus a satellitibus Agerii dolo Maximini comitis palatii est occisus, et mox idem Maximinus ejus invasit imperium, ejusque uxorem in suum [Col. 0263C] conjugium transire coegit. Verum hac incontinentia non est diu gavisus. Nam post alterum mensem a famulis regis membratim dilaniatus, et in Tiberim est projectus. Post cujus mortem Romani Avitum Caesarem creaverunt. Porro Martianus sexto imperii sui anno, et sexto pariter mense defunctus est.

CAP. XIII. De Leone Magno.

Leo Magnus post mortem Martiani assecutus imperium, imperavit annis sexdecim. Cujus primo anno Hesperiarum imperator Avitus, intra Gallias ab exercitu suo spretus et derelictus, ad Italiam remeavit, et post paucos dies, honore dignitatis deposito, Placentinorum ordinatur episcopus. Eodemque [Col. 0263D] anno Majoranus a Romanis militibus apud Ravennam Caesar Italiae est ordinatus. Qui quidem ad [Col. 0264A] Hispanias abiit, et inde contra suos ad Carthaginem transire proposuit, sed penitus spe sua frustratus, ad Italiam est regressus, ubi tertio principatus sui anno vix expleto decessit. Tunc Leo imperator Arthemium Caesarem in Italiam destinavit. Qui ubi Romam attigit, Ricemerem generum suum contra Alanos direxit, et per eum multitudinem Alanorum fugavit, et regem eorum Beorgicum primo certaminis impetu superatum interemit. Sed non multo post idem Arthemius, ipsius Ricemeris fraude interemptus, regnum reliquit Olybrio. Olybrius vero non mense octavo transacto sui principatus finem vitae dedit. Quo defuncto, Glycerius ejus sibi praesumpsit imperium. Verum anno vix expleto, Nepos quidam nomine eum e regno ejiciens episcopum ordinari [Col. 0264B] fecit, et sibi regnum rapuit. Tantas varietates mutationesque Romanorum principum cernens Theodoricus, Visigothorum rex, Avernorum occupavit civitatem, contra quem Nepos Caesar ab Italia Orestem militiae suae magistrum prodire mandavit. Orestes autem ubi cum exercitu Ravennam venit, Augustulum imperatorem filium suum creavit. Quod audiens Nepos, praesidio nudus ad Dalmatas fugit, ubi et privatus defecit. Augustulo vero in Ravenna degente, Odoacer Totilingorum rex, habens secum Herulos diversarumque auxiliarios gentium, Italiam occupavit. Qui et Orestem interfecit, et filium ejus Augustulum de regno pulsum in Lucullano Campaniae castello exsilii poena damnavit. Sicque Hesperium Romanae gentis regnum, quod septingentesimo [Col. 0264C] nono urbis conditae anno primus Augustorum Octavius [Octavianus] Augustus obtinuit, in hoc Augustulo dignitatis suae privilegium perdidit, et in manus regum exterarum gentium tandem collapsum corruit. Memoratus denique Visigothorum rex Theodoricus, Illyricum et partem magnam Italiae occupavit. Porro Leo Orientis imperator Zenonem generum suum magistrum totius Orientis fecit, et Basilicum fratrem Berinae Augustae magistrum instituit Thraciae, Leonem vero filium suum coronavit Augustum.

CAP. XIV. De Leone secundo, Basilico et Zenone.

Leo secundus, post patris obitum, imperavit anno uno; quo defuncto Basilicus frater Berinae ab aulicis militibus acclamatur Augustus, sed Zeno demum [Col. 0264D] factus est imperator.

LIBER NONUS. Tractat de imperatoribus a Zenone usque ad Carolum Magnum; continens capitula viginti tria.

[Col. 0263]

CAP. I. De Zenone.

[Col. 0263D]

Zenon igitur sumpto diademate imperavit annis duobus cum Basilico, et quindecim solus. Porro [Col. 0264D] Zeno iste Enothion composuit contra fidem ecclesiasticam. Theodoricum quoque Visigothorum regem ad se venire fecit, eique curam palatii sui [Col. 0265A] commendavit, et non post multos dies patriciatus honore iterum eum insignitum ad partes Italiae destinavit. Quo dum pervenisset, Odoacrum Herulorum regem variis successibus debellavit, et regno tandem exturbatum interfecit. Demum autem regnum Italiae sibi praesumpsit et usurpavit. Quod ut sibi perenniter confirmaret, filias suas vicinis regibus copulavit, dans unam Gothorum regi Alarico, alteram regi Burgundorum Sigismundo, neptem vero suam dedit regi Thuringorum Hermenfrido, et sororem suam Vandalorum regi Transemundo, Clodovei quoque regis Francorum filiam suo conjunxit matrimonio. Sessionem denique suam Ravennae constituit; homo Arianae sectae, et bestialem contra Catholicos gerens in animo crudelitatem. Per idem [Col. 0265B] tempus facta est inventio cryptae sancti Michaelis archangeli in monte Gargano. Mortuo autem Zenone Augusto, quidam Anastasius assumptus ab Augusta, imperator simul, et Augustae maritus cunctis innotuit.

CAP. II. De Anastasio.

Anastasius igitur purpuram sumens imperavit annis viginti. Iste ab Acatio depravatus Constantinopolitano episcopo, favebat haereticis, et Catholicos persequebatur. Misit autem ad eum Hormisda papa venerabilis corripiens eum ab errore suo. Sed perfidus per legatum ipsius mandavit Anastasius: Nos jubere volumus, non juberi. Sed cum in sua perduraret perfidia, ictu fulminis interiit. Floruit per idem tempus sanctus Remigius Remorum archiepiscopus.

CAP. III. De Justino Seniore.

[Col. 0265C]

Justinus igitur christianissimus imperator Anastasio perfido succedens in regno, anno incarnationis Dominicae quingentesimo et undecimo, imperavit annis viginti tribus. Ad hunc misit Hormisda venerabilis papa ab urbe regia sanctum Germanum Capuanum episcopum, et Joannem et Claudinum presbyteros, Felicem quoque et Dioscorum diaconos, necnon et Petrum notarium suum, ut episcopos, quos Anastasius pro catholica exsulare fecerat fide, ad proprias revocaret Ecclesias. Quos omnes cum grandi laetitia suscepit clementissimus imperator, et remisit honorabiliter. Post Hormisdam [Col. 0265D] autem Joannes cathedram ascendit apostolicam. Qui et ipse ad eumdem principem venit. Denique dum Constantinopolim pervenisset, et ibidem vir Dei honorifice ab imperatore, et ab omni fere ejusdem urbis populo susceptus fuisset, mox in eorum conspectu ad portam, quae Aurea vocitatur, roganti caeco lumen indulsit. Demum vero impetratis pro quibus ierat, Ravennam remeavit. Ubi saepe nominatus tyrannus Theodericus zelo et invidia, quod audieerat eum ab Augusto honorifice susceptum atque tractatum, cum comitibus ejus tenuit, et carceris afflictione peremit, Symmachum quoque patricium interfecit. Sed et Boetium consularem virum summae prudentiae, qui dialecticam arithmeticam, atque musicam suo sermone nobilitaverat, et alios libellos [Col. 0266A] elegantissime composuerat, idem tyrannus exsilii poena damnavit, et in territorio Mediolanensi jugulari fecit. Hac tamen immanis saevitiae impunitate Theodericus nequaquam est gavisus. Nam non multo post horribili et inopinata morte pollutam peccatis animam exhalavit. Quam etiam quidam solitarius apud Liparem manens insulam corporeis oculis vidit in ollam Vulcani demergi, ubi mare sicut cacabus fervescit ab igne. Theoderico vero regi Athalaricus nepos ejus successit, et Athalarico Theodoaldus. Porro Longobardis adhuc in Pannonia consistentibus praeerat Alboinus filius Aldoini, qui non multo post ipsam Longobardorum gentem in Italiam introduxit. Interea vero Justinus, christianissimus Augustus, contra Parthos feliciter dimicavit, et tandem [Col. 0266B] cum rege eorum foedus firmissimum stabilivit. Qui etiam dum deficeret, Justinianum suum ex sorore nepotem sibi designavit successorem.

CAP. IV. De Justiniano Magno.

Justinianus igitur magnus assecutus imperium, imperavit annis triginta octo, et diebus undecim. Iste de multis gentibus triumphavit. Nam septimo imperii anno facta sunt Vandalica bella, et recepit Belisarius Africam, et favente Deo eo perrexit magna cum celeritate, infideles Vandalos superavit, et totam tandem Africam prius avulsam, ad antiquae reipublicae corpus revocavit. Rex quippe Vandalorum Getimer cum imperium Belisarii ferre nequiret ad Maurusios fugit. Sed eum ibi Belisarius celeriter insecutus comprehendit, et argentea vinctum catena [Col. 0266C] secum adduxit, et de eo Constantinopoli triumphavit. Et non multo post Justinianus Augustus eumdem Belisarium ad Italiam destinavit. Quo Belisarius veniens primo accessu Siciliam pervasit, et Neapolim obsedit, et expugnavit, et exspoliavit. Quod ubi rex Italiae Theodoaldus audivit, Vitigem sui exercitus ducem contra eum destinavit. Sed postquam Vitigis Campaniam est ingressus, et rex ab exercitu est creatus, expeditionem solvit et retro remeavit. Tunc spreto Theodoaldo, et prima conjuge repudiata, Mathesuentem [Mathesuntem] Theoderici regis neptem sibi matrimonio junxit. Sed dum novis nuptiis delectatur, Belisarius Romam ingreditur, et cum gaudio suscipitur. Confestimque vicina occupavit loca, Romam, [Col. 0266D] oppidorumque praesidia: quibus sine dilatione patratis Vitigis rex Romam aggreditur, eamque per annum integrum obsidione circumdat. Verum tandem Belisarius machinas ejus igne consumpsit, et inde eum exturbatum usque ad Ariminum effugavit, et non multis diebus interjectis, apud Ravennam inclusum in deditionem suscepit, eumque cum uxore sua, et opibus palatii Constantinopolim deportavit. Sicque Justinianus orthodoxus Augustus brevi temporis intervallo de duabus validis gentibus per manum Belisarii ducis inclyti nobiliter triumphavit. Porro post Belisarii ducis discessum, Gothi qui trans Padum et in Liguria consistebant, contra Romanos rebellantes Totilam, qui et Bajola dicitur, sibi regem creaverunt. Qui contra Romanos saepe [Col. 0267A] dimicans, eorum vires multis vicibus fregit ac superavit. Coruscabat per idem tempus in Italia, vir Domini gratia Benedictus, et nomine. Ad quem cum praefatus Totila causa perscrutandi an spiritum prophetiae haberet, venisset, praenuntiavit ei idem Domini vir quae ei ventura erant, dicens: Multa mala facis, multaque fecisti; jam aliquando ab iniquitate conquiesce, et quidem Romam ingressurus es, mare transiturus es, novem annis regnabis, decimo morieris. Igitur non multo post dum mare transiens, Siciliam depopulatus fuisset, et inde reversus Romam cinxisset, atque cepisset, tota ferme nocte suos tubis clangere praecepit, ut Romani a Gothis sese quibuscunque modis occulerent. Capta est igitur Roma a praefato Totila rege anno XXI Justiniani Augusti. [Col. 0267B] Quod audiens Justinianus, Narsetem virum sapientem ordinavit patricium Romanorum, et misit cum ad Italiam. Quo dum pervenisset, regem Totilam superavit, et secundum Patris Benedicti prophetiam Totila mortuus est. Per idem tempus facta est mortalitas apud Byzantium magna. Qua de causa eodem anno celebrari solemnitas coepit sanctae Dei genitricis Mariae purificationis ipsius secunda die Februarii mensis, et cessavit mortalitas illa. Et haec solemnitas ὑπαντὴ hypante Domini Graece solet nominari, eo quod hac ipsa die allato in templum Domino Simeon et Anna ei obviam venerunt, hypantao ὑπαντἀω enim Graece idem est quod obviam eo honoris gratia. Post haec autem Justinianus Augustus trigesimo imperii sui anno ab Anthimo seductus [Col. 0267C] episcopo coepit declinare a catholica fide. Et dum a divinis mandatis aurem cordis avertit, justo Dei judicio amentiam incurrit. Unde accersito viro Christianissimo Justino, curopalatem eum constituit, et ei totius curam imperii delegavit. Quod cum fecisset, decessit imperii sui anno trigesimo octavo, et mense septimo. Floruit his temporibus in urbe regia Priscianus grammaticus, et Romae quidam subdiaconus Arator nomine, qui apostolorum Acta versibus hexametris decantavit [peroravit].

CAP. V. De Justino Juniore.

Justinus itaque Junior genere Thrax, ex curopalate factus imperator, anno Incarnationis Dominicae quingentesimo septuagesimo secundo, imperavit [Col. 0267D] annis duodecim, mensibus decem, et diebus viginti. Hujus temporibus Narses Romanorum patritius, cujus supra meminimus, cum ab incursu diversorum hostium totam quietam reddidisset Italiam, pro magnis beneficiis magnam pertulit invidiam a Romanis, ita ut in urbem regiam Justino mandarent dicentes quod melius erat Romanis Gothis servire quam Graecis, ubi Narses eunuchus imperat et dominatur pro sua libidine. Quibus sermonibus commotus imperator, Longinum praefectum suum Narsetis loco substituit. Sed et Augusta Sophia hanc Narseti mandavit contumeliam, ut Constantinopolim remearet, cum puellis suis in gynaeceo feminarum lanarum pensa divideret. Ad quae verba Narses dicitur respondisse eam se ei telam orditurum, quam, dum [Col. 0268A] viveret, nunquam detexeret, et Neapolim secedens Longobardis mandavit, ut paupertina Pannoniae rura, quae incolebant, desererent, et ad Italiae fertile solum possidendum confluerent, Quod audiens Alboinus rex Longobardorum, in Italiam commeavit cum multitudine magna Longobardorum, anno ab Incarnatione Domini quingentesimo septuagesimo octavo. Deinde Mediolanum ingressus est; et intra breve spatium temporis sibi pene totam, praeter Romam et Ravennam, subjecit Italiam. Proinde Justinus imperator octavo imperii sui anno pedibus coepit infirmari, qua de re assumens comitem excubitorem Tiberium, adoptavit eum in filium, et successorem suum illum declaravit.

CAP. VI. De Tiberio imperatore L

[Col. 0268B] Tiberius igitur Romanorum quinquagesimus imperator, imperium sumens anno Incarnationis divinae quingentesimo octogesimo secundo, imperavit annis tribus, et decem mensibus, et novem diebus. Hic fuit vir catholicus et religiosus. Unde multas in Constantinopolitana urbe renovavit ecclesias. Hic etiam terram Persarum intravit, et eos potentissime debellavit, indeque regrediens tantam molem praedae cum elephantis multis adduxit, ut humanae cupiditati crederetur posse sufficere. Caeterum idem Tiberius Augustus, ubi sibi finem vitae imminere praevidit, elegit ad imperium quemdam virum genere Cappadocem, strenuum ac sapientissimum, qui Mauritius nuncupatus est. Cui filiam suam Constantiam ornatam reddidit regalibus ornamentis, dicens: Sit tibi [Col. 0268C] imperium meum cum hac puella concessum. Utere ergo feliciter eo, et habe in mente incessanter aequitatem et justitiam praecipua optimi imperatoris esse insignia. Quod postquam dixit, spiritum exhalavit. Tiberio vero defuncto, Mauritius purpura indutus et diademate coronatus ad circum processit, et acclamatis sibi laudibus, et largitis secundum morem muneribus, primus ex Graecorum gente Romano potitus est imperio.

CAP. VII. De Mauritio imperatore ex Graecis primo apud Romanos.

Mauritius igitur genere Cappadox, Romanum assecutus imperium, Hunnos magna superavit industria. Hac praeterea tempestate sanctus Gregorius [Col. 0268D] septiformem litaniam propter pestilentiam, quam inguinariam vocabant, instituit, et celeriter est populus liberatus. Septiformis litania ideo dicta est, quod omnis populus septiformiter fuit divisus. In primo choro fuit omnis clerus; in secundo, omnes abbates cum monachis suis; in tertio, omnes abbatissae cum congregationibus suis; in quarto, omnes infantes; in quinto, omnes laici; in sexto, omnes viduae; in septimo, omnes conjugatae. Is etiam sanctus Gregorius Augustinum, Melitum et Joannem cum aliis pluribus misit in Britanniam, ut Anglorum gentem ad fidem converterent Christi. Quam gentem praefatorum labore virorum Deo lucrifecit. Porro Mauritius Augustus dum esset vir Deum timens, malebat in hoc saeculo facinorum suorum corporali [Col. 0269A] supplicio vindictam persolvere, quam tormentis gehennalibus cruciari: quod cum jugiter in suis orationibus Dominum precaretur meruit exaudiri. Quadam itaque nocte cum in stratu suo quiesceret, vidit per somnum ante aeneam se astare Salvatoris effigiem, quae erat ante palatii portam, ex qua emissa est vox ad eum dicens: Date Mauritium, et tenentes quidam judiciarii ministri exhibuerunt ei. Tunc ait ad eum Salvatoris imago: Ubi vis reddam tibi mala quae meruisti? hic an in futuro saeculo? Et ille: O amator hominum, Domine, hic potius quam in illo. Tunc jussit divina vox tradi illum, et Constantiam ejus uxorem, et omnem eorum cognationem Phocae militi. Expergefactus vero misit ad accersendum Philippicum generum suum. Cui sibi assistenti [Col. 0269B] dixit Mauritius: Scis inter agmina nostra aliquem militem, nomine Phocam? Cui ille: Scio unum. Et imperator: Cujus est qualitatis? Qui ait: Juvenis, tumens, et temerarius. Tunc referens Philippico Augustus somnium suum glorificabat magnifice Deum pro hujusmodi revelatione. Post haec autem Mauritius Augustus, in hostili terra positus, cum milites suos ferro et rapinis abstinere compelleret, nec tamen eis consueta stipendia largiretur, Phocam rogare coeperunt, ut imperii regnum super eos acciperet. Quibus saepe nominatus Phocas obediens, regalem purpuram sumpsit. Quod audiens Mauritius animo dissolutus, rebus adversum se fluctuantibus cessit, et in quamdam silvam mari contiguam fugit; in qua cum uxore et quinque filiis jussu Phocae Caesaris [Col. 0269C] interemptus est.

CAP. VIII. De Phoca.

Phocas ergo propria temeritate Romanum invadens imperium imperavit annis octo. Hic ut factus est imperator Leuntiam uxorem suam coronavit Augustam. Imperii denique hujus anno secundo venerabilis papa Gregorius ex hac luce migravit. Cujus in locum ad apostolatus officium Sabinus est ordinatus, et Sabino subrogatus est Bonifacius tertius, et Bonifacio tertio Bonifacius quartus. Quo rogante statuit memoratus Augustus sedem Romanae et apostolicae Ecclesiae caput esse omnium Ecclesiarum. Nam antea Ecclesia Constantinopolitana primam se omnium scribebat Ecclesiarum. Impetravit quoque ipse papa Bonifacius a praefato principe [Col. 0269D] dari Ecclesiae Christi templum Romae, quod ab antiquis Pantheon vocabatur. Porro Phocas cum crudeliter in suos desaeviret domesticos, Heraclii Africae patricii jussu peremptus est, qui post hujus necem sibi rempublicam vindicavit.

CAP. IX. De Hiraclio.

Heraclius igitur Romanum assecutus imperium anno Incarnationis Dominicae 615, imperavit annis triginta. Hic invenit valde dissolutam rempublicam, et attritam. Siquidem Europam vehementer Avares vastaverant. Hujus etiam diebus rex Persarum Cosdroes [Col. 0270A] cepit Damascum, et vastavit Jerosolymam, et venerabilia loca, quae erant in ea, conflagravit, et populorum copias captivavit una cum patriarcha ejusdem urbis Zacharia, et pretiosum Christi crucis lignum secum in Persidem asportavit. Igitur Heraclius praetores Cosdroae Sarabbagam et Sabasam, Sain et Razatem superavit, et multas cepit munitiones. Denique Cosdroes ab eo captus est, et in carcerem missus, ubi et mortuus est. His itaque transactis Heraclius Byzantium est reversus, habens secum sanctum Dominicae crucis lignum. Deinde larga militibus praemia donavit et paululum recreatus revexit Jerosolymam lignum sanctae crucis; plurimas Deo pro tantis triumphis referens gratias. Verum per idem tempus Cyrus Alexandrinus episcopus, [Col. 0270B] et Sergius Constantinopoleos patriarcha Monothelitarum haeresim praedicabant. A quibus depravatus Heraclius Augustus aberravit a catholica fide. Unde divino judicio Agareni, qui et Sarraceni dicuntur, Hummaro duce imperium ejus coeperunt lacerare. Hac praeterea tempestate Sarraceni, qui et Turci dicuntur, Mahumet pseudopropheta ducatum eis praebente, a suis sedibus exierunt, Heracliique imperium devastare coeperunt. Porro Mahumet iste Sarracenorum et Arabum princeps, et pseudopropheta fuit de genere Ismael filii Abrahae. Heraclius denique Augustus imperii sui anno tricesimo primo defunctus est. Imperavitque post ejus decessum Heraclius Constantinus filius ejus mensibus quatuor. Quibus vix expletis veneno sublatus est propinato a [Col. 0270C] noverca sua Martina. Sicque eo defuncto imperavit Heraclonas frater ejus pro eo cum matre sua Martina.

CAP. X. De Heraclona.

Heraclonas igitur Heraclii filius imperavit cum matre sua Martina mensibus sex. Imperii hujus tempore Machinas Arabum admiraldus missus ab Hummaro cepit Caesarem Palaestinae, et occidit in ea septem millia hominum. Et eodem anno repulit senatus Heraclonam cum matre sua Martina, et lingua Martinae rescisa, et Heraclonae naso resciso provexit ad imperium Constantem filium Heraclii Constantini, nepotem Heraclii.

CAP. XI. De Constante Constantini Heraclii filio.

Constans igitur Heraclii Constantini filius, nepos [Col. 0270D] Heraclii Augusti, apud Byzantium Romano potitus imperio anno Incarnationis divinae 644, imperavit annis viginti sex. Hic etiam in Monotheiitarum haeresim incidit, sicut et avus ejus Heraclius Augustus, suggerente ei venenum perfidiae Paulo Constantinopolitanae urbis episcopo, qui Pyrrho successit in episcopatu. Multos etiam orthodoxorum verberibus et exsiliis condemnavit, eo quod haeresi suae nullatenus acquiescere vellent. Propter quod cum apud Byzantium pene omnibus esset exosus, ad Italiam navigavit, volens illam et a potestate Longobardorum eruere, et [Col. 0271A] ibi aliquantulum manere. Egressus igitur de regia urbe venit Athenas, ibique mare transiens Beneventanorum fines invasit. Sed ejus exercitum Grimoaldus ejusdem dux provinciae fortiter attrivit. Igitur cernens Augustus, quod nihil contra Longobardos proficeret, Romam perrexit, cui sexto ad urbe milliario Julianus papa reverenter occurrit, et eum ad beati Petri limina cum magna populi perduxit frequentia. Quo cum pervenisset obtulit sancto Petro pallium optimum auro textum. Et cum in urbe jam per duodecim dies recedisset, magna tactus cupiditate varia ornamentorum genera ex aere et marmore, quibus urbs decorabatur, in Tiberim vexit, ut ea Constantinopolim ferret, inter quae basilicam sanctae Dei genitricis Mariae, et omnium martyrum, quae Pantheon [Col. 0271B] antiquitus vocabatur, aereis tegulis discooperuit. Quibus patratis, statuit remeare retrorsum. Igitur a Roma digressus ad Siciliam navigavit. Ubi cum quodam die secretius in balneo lavaretur, a suis interficitur. Post cujus decessum milites assumentes Mezentium quemdam Armenium sibi creaverunt imperatorem, sed non post multos dies Constantinus Constantis Augusti defuncti filius cum multo illuc veniens navigio, et imperialem purpuram sumpsit, et Mezentium cum interfectoribus patris sui morte pessima condemnavit.

CAP. XII. De Constantino Constantis filio.

Constantinus igitur Constantis filius post patris interitum, ejus obtinens imperium anno Incarnationis Christi 680, imperavit annis sexdecim. Hic fuit [Col. 0271C] vir fide catholicus, modestus. Sapienti quoque usus consilio, cum Arabibus qui Damascum inhabitabant, et cum Bulgaribus pacem firmissimam fixit; restauravit etiam ecclesias, quae fuerant dirutae a temporibus Heraclii proavi sui. Insurrexit praeterea contra Monothelitas, satagens eorum opiniones subvertere, qui unam tantum in Domino nostro Jesu Christo naturam esse opinabantur ac praedicabant. Mortuo denique apud urbem regiam Constantino orthodoxo Augusto, filius ejus Justinianus imperii moderamina gubernanda haereditario jure suscepit.

CAP. XIII. De Justiniano.

Justinianus itaque patri suo succedens in regno, anno Incarnationis divinae 696, imperavit annis [Col. 0271D] decem. Hic cum esset quasi annorum sexdecim puerili usus temeritate, pacem quam pater ejus cum Abimelech Arabum principe fixerat, solvit, pacem cum Bulgaribus perturbans et ea quae a patre suo ordinabiliter fuerant facta. Renovavit etiam Marcianitarum exercitum, quo imperium suum ab impetu Arabum tuebatur. Quibus repressis, pace et quiete potitus est Arabum principatus usque in praesentem diem. Et ex tunc liberius barbari Romaniam depopulaverunt. Porro posthaec Justinianus contra Sclavos perrexit, et multos ex eis prostravit. Sed dum inde reverteretur praepeditus a Bulgaribus in arcto clausurae cum proprii populi caede et vulneratione vix praevaluit remeare. Sustinuit praeterea Stephanum Persam, sacellarium suum, virum crudelem, [Col. 0272A] ac pessimum, qui plures reipublicae principes graviter affligebat. Quique matrem ipsius Augusti Anastasiam absente eo praesumpsit more pueri flagellare. Quae res maxime fecit exosum cunctis principibus, et domesticis suis. Insurrexit ergo adversum eum Leontius patritius, conspirante secum Gallinico patriacha, et carceribus reseratis, solutisque multis retrusis, qui sex vel octo annis in vinculis detenti fuerant, quorum plures milites erant cum eis, exivit in forum, moxque Justinianum naribus amputatis ad Cersonam exsilio relegavit; deinde praefatorum armis munitus virorum, augustalem arripuit dignitatem.

CAP. XIV. De Leontio imperatore.

Leontius igitur, anno Incarnationis Domini 700 [Col. 0272B] imperium sumens, imperavit annis tribus. Imperii hujus anno tertio Arabes Africam debellabant. Contra quos direxit Joannem patritium cum stolo copioso. Qui cum Carthaginem pervenisset, Arabes in fugam convertit, et ibidem hiemavit. Demum ad imperatorem regressus est, volens ab eo deposcere stolum majorem. Sed exercitus, qui in Africa remanserat, absente Joanne patricio, elegit quemdam Absimarum, quem et nominavit Tiberium, et creavit imperatorem. Absimarus autem, sumpto stolo qui secum erat, navigavit ad urbem, et sine mora introivit in eam per murum Blachernarum, et apprehendens Leontium exsilio relegavit.

CAP. XV. De Absimaro seu Tiberio.

Absimarus igitur qui et Tiberius nominatur, imperavit [Col. 0272C] annis circiter septem. Iste Philippicum filium Nicephori in exsilium relegavit, qui asserebat in somnis se vidisse quod caput suum obumbraretur ab aquila, eo quod somnium hujusmodi ipsum regem futurum designare videbatur. Porro imperante Absimaro Justinianus degens in Cersona coepit manifeste populo, quod esset iterum suum accepturus imperium, praedicare. Qua de re loci incolae Augusti zelo permoti, propter hujusmodi opinionem parabant eum quasi regis insidiatorem interficere, vel comprehensum ad eum dirigere. Sed cum hoc idem Justinianus sensisset, fugit; et Turcorum chagano se praesentavit. Chaganus autem illum cum honore suscepit, et tradidit ei uxorem germanam suam. [Col. 0272D] Indeque navigavit ad Terebellum Bulgariae regem, qui et ipse ei auxilium tulit, et suo imperio restituit.

CAP. XVI. Item de Justiniano restituto, et ejus saevitia.

Justinianus autem imperavit secundo annis sex. Qui ut imperium recepit, omnes qui eum ante expulerant interfecit; et Absimarum, in circum deductum et multis injuriis fatigatum, jugulari praecepit. Sed et Gallinicum patriarcham erutis oculis Romam destinavit, et Pyrrhum abbatem in locum ejus prorexit. Innumerabilem denique civium multitudinem interfecit. Statuitque Cersonam ubi exsulans degerat subvertere, et colligens omnes naves quas habere potuit, dromones, scilicet trieres, scaphas, [Col. 0273A] chimaeras, et linthres usque ad Chelandriam eas destinavit, praecipiens omnes ibidem habitantes interfici a minimo usque ad maximum. Quo cum pervenissent Mauritius patricius, et Elias spatarius secundum imperatoris jussionem omnes interfecerent, exceptis infantibus. Tuduinum civitatis principem cum aliis quadraginta principibus ad imperatorem miserunt, et alios septem ejusdem civitatis primores igni in ligneis verubus applicantes assaverunt. Deinde Justinianus misit alium stolum mense Octobri, praecipiens ut omnes pueri, qui reservati fuerant, morti traderentur. Sed ille stolus pene totus in pelago est demersus, et perierunt ibi hominum millia septuaginta tria. Quibus agnitis Justinianus furens adhuc magna crudelitate misit [Col. 0273B] iterum alium stolum, jubens arari, et ad pavimentum illidi totam civitatem. Quod audientes homines illius provinciae assumpserunt Philippicum, qui illic exsulabat, et imperatorem creaverunt. Deinde Philippicus Constantinopolim veniens Justinianum Augustum, et Tiberium filium ejus pariter interfecit.

CAP. XVII. De Philippico Bardavio.

Philippicus igitur qui et Bardavius nominatur, creatus apud Cersonam imperator anno divinae Incarnationis 722 imperavit anno uno et dimidiato. Iste cum esset haereticus Cyrum Constantinopolitanum episcopum exsilio relegavit, et posuit in eamdem sedem quemdam sui sensus pseudoepiscopum, nomine Joannem monachum. Ipse etiam Philippicus [Col. 0273C] Romam Constantino papae pravi dogmatis litteras destinavit, quas vir sanctus consilio Romani populi respuit, et praecepit ne ejus nomen in chartis poneretur, aut percussura solidorum ejus reciperetur, aut ad missarum solemnia recitaretur. Et cum imperasset Philippicus uno anno, et dimidio anni, insurrexit contra eum Anastasius, qui et illum oculis privavit, et ab imperiali dignitate deposito sibi ejus vindicavit imperium. Apud Italiam vero Ariperto mortuo regnavit Luitprandus filius ejus.

CAP. XVIII. De Anastasio Arthemio.

Anastasius igitur qui et Arthemius dictus est, imperavit annis tribus et sex mensibus. Iste cum esset vir catholicus litteras Constantino papae per Scholasticum patricium exarchum Italiae destinavit, [Col. 0273D] quibus se fautorem catholicae fidei, et sancti sexti concilii praedicatorem esse declaravit. Post haec autem classem in Alexandriam contra Sarracenos direxit. Omnis exercitus ad aliud versus consilium ab itinere medio ad Constantinopolitanam urbem regressus Theodosium orthodoxum virum inquirens imperatorem elegit, et coactum imperiali solio sublimavit. Theodosius vero Anastasium apud urbem Nicaeam gravi praelio superavit, eumque postmodum presbyterum fieri jussit.

CAP. XIX. De Theodosio.

Theodosius igitur Anastasio defuncto imperavit anno uno. Quo finito, adversus eum insurrexit Leo quidam vir potentissimus, qui eum quidem ab imperiali [Col. 0274A] vertice deposuit, sed indemnatum abire permisit. Ipse vero, postmodum clericus factus, residuum vitae transegit in pace.

CAP. XX De Leone.

Leo igitur anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christi 727, Romano potitus imperio imperavit annis XXIV. Hujus in diebus gens Sarracenorum Constantinopolim hostiliter circumdedit fere per triennium. Sed civibus multa precum instantia Deum deprecantibus, tandem fugam gens inefficax arripuit, et postmodum dum per altum mare navigaret, subitanea tempestate submersa periit. Porro Leo Augustus anno imperii sui octavo omnes sanctas imagines destrui praecepit. Maximo enim odio illas abominabatur, et omnes virtutiferas sanctorum [Col. 0274B] reliquias. Post haec rex Italiae Luitprandus audiens quod Sarraceni, depopulata Sardinia, loca illa foedassent, ubi ossa beati Augustini Hipponensium episcopi requiescebant, quae propter vastationem barbarorum olim eo translata, et honorifice tumulata erant, misit illuc, et dato pretio accepit, et transtulit ea Ticinum ibique in monasterio, quod Cella Aurea vocatur, recondidit. Postea Constantinopoli factus est terraemotus magnus, et corruerunt ecclesiae multae, et exstinctus est populus multus. Eodem anno mortuus est Leo imperator, animae simul et corporis morte; et fit imperii ejus, et impietatis pariter successor Constantinus filius ejus, cum esset annus a conditione mundi secundum Romanos sexies millesimus ducentesimus quadragesimus, sed secundum [Col. 0274C] computationem Aegyptiorum et Alexandrinorum sexies millesimus ducentesimus et tricesimus secundus.

CAP. XXI. De Constantino impio.

Constantinus igitur, persecutor legum a patribus traditarum, imperium sumens, imperavit annis XXXIV, mensibusque II et diebus XXVI. Hic omni vitae suae tempore magicis maleficiis et cruentis sacrificiis, et luxuriis semper operam dedit, et multi clerici, ac monachi, et religiosi laici sub eo propter rectam periclitati sunt fidem, habebat etiam sibi consentientem in omnibus propter amorem terreni principatus Anastasium Constantinopoleos falsi nominis patriarcham, unde divinitus indignatio venit in cives ejusdem urbis, admonens impium imperatorem, [Col. 0274D] ut se cohiberet ab insania, qua flagrabat. Sed ille ut Pharao quondam inemendatus permansit. Venit quippe pestilens mors incipiens a Sicilia et Calabria in regiam urbem, et ita eam devastavit, ut et in ipsa plures domus integrae clauderentur, eo quod non esset qui eas inhabitaret, ferebantur etiam in plaustris ad sepeliendum cadavera mortuorum. Per idem tempus et stellae de coelo cadentes apparuerunt, ita ut omnes id videntes finem saeculi instare putarent. Interea Constantinus nefandissimus imperator contra Bulgares pergens horribilem infirmitatem incurrit, qua et defunctus est, non minus quam Diocletianus sanguine martyrum plenus. Cui successit Leo quartus filius ejus.

CAP. XXII. De Leone.

[Col. 0275A]

Leo igitur anno Nativitatis Christi 780 potitus imperio, imperavit annos quinque. Cui successit Constantinus vir christianissimus filius ejus.

CAP. XXIII. De Constantino imperatore et Irene matre ejus.

Constantinus igitur cum matre sua Irene Romanum sortitus imperium anno Incarnationis divinae 786 imperavit annis decem. Hic facta pace cum Arabibus per Stauratium patritium de Sclavis triumphavit. Hac praeterea tempestate direxit Irene sacellarium suum ad Carolum regem Francorum, ut filiam suam nuptam traderet imperatori Constantino filio suo, sed hoc postmodum irritum fecit. Nam anno imperii Constantini et Irenes decimo [Col. 0275B] excitavit diabolus livorem discordiae inter ipsam Irenem et filium ejus imperatorem, et sepsit eum custodia, imperavitque annis quinque. Quibus expletis, Armeniorum fretus auxilio filius ejus rursus recepit imperium. Quod ubi resumpsit, mox Stauratium patricium, et Heticium protospatarium matris suae amicos, omnesque simul spadones ejus domesticos in exsilium misit. Ipsam tamen locavit cum affluentia copiosa in palatio Eleutherii, quod ipsa aedificaverat, et in quo pecunias multas absconderat. Postmodum vero movit exercitum suum adversus Bulgares; sed victus ab eis rediit ad urbem multis amissis. Qua de re quidam principum contra eum indignati, Nicephorum filium proavi sui Constantini parabant imperatorem facere. Quod ut comperit [Col. 0275C] Constantinus, eumdem statim Nicephorum, et fratrem ejus Christophorum linguis privavit. Alexium [Col. 0276A] quoque, patricium Armeniorum, luminibus orbavit. Sed et uxorem suam, nomine Mariam, monacham fieri coegit, et Theodoram cubiculariam suam coronavit Augustam. Interea vere Irene muneribus et possessionibus coepit sibi consiliare duces, et principes regni, ita ut a suis domesticis Augustus secundo comprehenderetur. Consiliarii namque matris ejus cum oculis privaverunt tam nequiter ut statim cruciatum mors sequeretur. Sicque secundo imperavit Irene, uno fere quinquennio. Sub hoc tempore imperium Romanum ad reges Francorum translatum est, Carolo Magno filio Pippini primo imperatore facto. In Constantinopoli vero regnum Graecorum permansit, et post Irenem Nicephorus imperium arripuit. Post Constantinum Magnum sedes quidem [Col. 0276B] imperii apud Constantinopolim erat, pro eo quod ipse piissimus et christianissimus imperator privilegium Romanae sedis beato Petro principi apostolorum, ejusque vicem tenentibus in perpetuum relinquens apud eamdem sibi urbem sedem imperialem statuerat; dignitate tamen Romani imperatores appellati sunt usque ad illud tempus quo Romanum imperium ad reges Francorum translatum est. Postea enim ii qui apud Constantinopolim imperabant, solo imperii nomine retento Graecorum potius imperatores appellati sunt. Exinde autem series temporum per reges Francorum supputatur. Verum priusquam imperium Caroli Magni describamus, pauca de origine et regno Francorum perstringere libet, ne tantae gentis primordia vel gesta penitus silentio [Col. 0276C] videamur transire.

LIBER DECIMUS. Tractat de gente et regibus Francorum ab origine Francorum usque ad Carolum magnum; et post a Carolo Magno usque ad Caroli Simplicis successores; continet capitula decem.

[Col. 0275]

CAP. I. De origine Francorum.

[Col. 0275C]

Franci ab origine Trojani, post eversionem Trojae, Priamo quodam duce inde regressi juxta Thraciam super Danubii ripas consederunt, aedificantesque ibi [Col. 0275D] civitatem vocaverunt eam Sicambriam, manseruntque ibidem usque ad tempora Valentiniani imperatoris, a quo sunt inde expulsi, eo quod tributa Romanis juxta morem caeterarum gentium solvere recusarent. Egressi inde Marcomiro, Sunnone, et Gennebaldo ducibus venerunt et habitaverunt circa ripam Rheni in confinio Germaniae et Alemaniae. Quos cum Valentinianus multis postmodum praeliis attentasset, nec vincere potuisset, proprio eos nomine Francos quasi furnicos, id est feroces appellavit. Ab illo tempore in tantum virtus Francorum excrevit, ut totam tandem Germaniam et Galliam usque ad juga Pyrenaei et ultra subjugarent. Alii Francos a quodam Francione appellatos volunt. Dicunt [Col. 0276C] namque quod post excidium Trojae multitudo magna inde fugiens, ac deinde in duos populos se dividens, altera pars Francionem quemdam supra se regem constituerit, altera Turcum [Teucrum] nomine [Col. 0276D] secuta fuerit, atque ex eo duos populos sumpto nomine Francos et Turcos [Teucros] usque hodie vocari.

CAP. II. De gente Francorum, et de regibus eorum.

Francorum itaque gens Marcomire mortuo Pharamundum sibi regem constituit. Pharamundo deinde Clodio successit, qui Cameracum cepit, et inde Romanos ejiciens, usque ad Somonam fluvium dilatavit limitem suae dominationis. Post Clodionem regnavit Meroveus, a quo Merovungi vocabantur, qui nunc Franci dicuntur. Post Meroveum regnavit Childericus, et post Childericum Clodoveus. Porro Clodoveus Clotildem, christianissimam puellam [Col. 0277A] et valde speciosam Childerici quondam Burgundiae ducis filiam, duxit uxorem.

CAP. III. De Clodoveo rege.

Interim vero coepit regnum dilatari Francorum, et praefatus rex Clodoveus Childerici filius a beato Remigio Remorum archiepiscopo tali occasione voluit baptizari. Dum quadam die contra Alemannos confligeret, et ejus graviter caederetur exercitus, clevatis oculis in coelum dixit: O Domine Jesu Christe, quem Clotildis uxor mea colit et adorat, tuam opem devotus efflagito, et si mihi victoriam dederis in hoc certamine, spondeo tibi, quod deinceps credam in te, et baptizabor in nomine tuo. Quod cum dixisset Alemanni in fugam acti sunt, et rex Clodoveus cum triumpho remeavit ad propria. Tunc accersito [Col. 0277B] sancto Remigio episcopo, quae Deo voverat fideliter adimplevit, et baptizatus est cum gente sua, regni sui anno decimo quinto. Porro Clodoveus, amplificare cupiens regnum suum, invasit Aquitaniae regnum, quod rex Alaricus obtinebat. Et cum transisset Ligeris alveum, Turonos ad Sancti Martini basilicam divertit. Quam cum intraret, insonuit in choro vox psallentium dicens: Praecinxisti me, Domine, virtute (Psal. XVII) , etc. Qua voce audita laetior effectus, et Deo gratias agens inceptum tenuit iter. Et cum fluvium, cui Vigenna nomen est, transire vellet, et vadum non inveniret, eo quod auctus fluvius exundasset, cerva subito per eumdem fluvium transiens vadum ei ostendit. Deinde Alarico occurrit decimo milliario ab urbe Pictavensi, ubi [Col. 0277C] ambo congressi invicem pugnaverunt. Sed tandem Alaricus ibidem confossus occiditur, et ejus exercitus huc illucque dispergitur. Qua patrata victoria in illo anno Clodoveus Burdegalis hiemavit, sed recedente hiemali rigore, et succedente vernali tempore Tolosam caput regni Gothorum petiit, et expugnavit; et inde thesauros Alarici auferens ad Engolismum properavit. In cujus adventu murus urbis divino nutu sponte corruit, et advenienti regi patens iter praebuit. Inde Turonicam pervenit ad urbem, ubi dum fessum recrearet exercitum, suscepit litteras Anastasii imperatoris, quibus illum designabat Romanae reipublicae consulem, et Augustum. Quod gratanter suscipiens, statim consulari trabea indutus, ab illa die consul simul et Augustus [Col. 0277D] meruit appellari. Et inde Parisios revertens, pro tantis honoribus et beneficiis a Deo sibi collatis regalem ibidem ecclesiam aedificavit, quam sanctis apostolis Petro et Paulo consecrari praecepit. Postea vero industria filii sui Theoderici Lemovicenses, Rutenos, Cadurcos, Avernos, necnon et reliquas Aquitaniae gentes seu provincias a Rhodano fluvio usque ad Ligeris alveum, et item a Pyrenaeis montibus usque ad Oceanum totum, videlicet Alarici regnum, suo copulavit regno. Almaricus quoque Alarici filius ei cessit invitus, et ab Aquitania in Hispaniam migravit. Igitur Gothis Arianis ab Aquitania pulsis, Franci catholici ipsam melioris regula religionis et fidei continuo repleverunt. His rex Clodoveus, [Col. 0278A] Deo favente, patratis, et longe lateque Francorum regno dilatato, obiit anno regni sui tricesimo, aetatis vero suae quadragesimo quinto, relinquens quatuor filios regni sui haeredes. Qui patri succedentes regnum Francorum inter se diviserunt. Et Theodericus quidem sedem regni sui sortitus est Metis, Clodomirus Aurelianis, Clotarius Suessione, Childebertus vero Parisiis.

CAP. IV. De filiis Clodovei.

Tres itaque Clodovei filii, Clodomirus, Childebertus atque Clotarius, sibi invicem foederati, et regni sui fines dilatare cupientes, Burgundiae regnum ingrediuntur, et Sigismundum fratremque ejus Gotmarum praelio aggressi sunt. Statimque in ipso primo belli impetu Sigismundus a Clodomiro capitur, et [Col. 0278B] Aurelianos perducitur, ibique perimitur, et in puteum projicitur. Non multo tamen post inde elevatur, et in monasterium, quod in loco Aguino sancto construxerat Mauritio, sociisque ejus honorifice sepelitur. Demum quoque non multis diebus transactis supra nominati fratres Burgundiam repetentes Gotmarum Sigismundi fratrem iterum adoriuntur. Sed in illa expeditione Clodomirus interficitur. Successerunt que ei tres filii ejus Guntrannus, Gerbaldus, et Clodoaldus. Reliqui vero Childebertus atque Clotarius Gotmarum apud Augustodunum obsidentes interfecerunt, et totam Burgundiam in suam potestatem redegerunt. Theodericus autem memorati Clodovei filius major cum fratre suo Clotario, et filio Theoberto Thuringorum fines ingreditur, et fugato [Col. 0278C] Hermenfrido, regnum ejus in suam redegit potestatem. Clotarius vero inde rediens Radegundem Bertarii regis filiam, Hermenfridi neptem, secum abduxit, et eam sibi legitimo matrimonio copulavit. Sed illa post tempus modicum relicto maritali toro intra Pictavensem urbem vestem suscepit religiosam, in qua perseverans, cursum vitae laudabiliter consummavit. Porro memorati Theoderici filius, nomine Theodebertus, cum bellator strenuissimus esset, adhuc patre superstite Italiam penetravit, et eam ab Alpibus usque ad maritimorum confinia locorum sibi tributariam fecit. Et dum inde rediret, ducem exercitus sui nomine Bucellenum, ad pervadendam Siciliam et reliqua Italiae loca, quae non adierat, dereliquit. Sed et iterum memorati fratres, [Col. 0278D] Childebertus ac Clotarius, a Gallia prodeuntes. Hispaniam intraverunt; quam graviter devastantes magnam auri copiam cum stola sancti martyris Vincentii inde secum detulerunt. Verum Theoderico successerunt Theodebertus et Theobaldus. Tandemque monarchia ad Clotarium revertitur. Qui postquam sexaginta annis Suessionis regnaverat, defunctus est, relinquens quatuor filios sibi successores, Chilpericum Suessionis, Carebertum Parisiorum, Guntrannum Aurelianis, Sigisbertum Metis.

CAP. V. De filiis Clotarii, et quibusdam aliis regibus.

Sigisbertus autem uxorem accepit Brunchildem [Brunechildem] Lemingildi Hispaniae regis filiam. Chilpericus vero frater ejus, cum esset lascivus et [Col. 0279A] vanus, multas habuit uxores. Inter quas habuit Fredelgundem satis quidem speciosam, sed pessimis artibus opulentam, quae memoratum Chilpericum suis voluptatibus tenebat astrictum. Haec cum Landrico comite palatii solebat misceri. Quod Chilpericus tandem persensit. At illa ubi sibi periculum imminere sensit, usa calliditate feminea, crimen majori crimine parat obtegere, et redeunti a venatu suo marito struit insidias. Nam equo descendens Chilpericus, dum a propriis satellitibus excipitur, duobus cultris transfossus occiditur. Successit tamen ei filius ejus Clotarius. Ante haec praefatus rex Sigisbertus Clotarii regis Francorum filius est occisus. Cujus regnum Childebertus filius ejus cum matre Brunechilde regendum suscepit. Et non multo [Col. 0279B] post Guntrannus Chilperici germanus defunctus est. Qui regnum suum reliquit nepoti suo modo dicto Childeberto. Childebertus quoque cum viginti tres annis regnasset in Austrasia, et quatuor in Burgundia, decessit duos sibi relinquens haeredes filios. Quorum unus, cui nomen Theobertus erat, regnum Austrasiorum regebat, et Theodericus regnum Guntranni gubernabat. Verum Theoberto et Theoderico varia sorte defunctis, Clotarius regnum Francorum obtinuit. Clotarius vero Brunechildem reginam equo indomito alligatam judicantibus Francis pro diversis pravitatibus suis dirumpi praecepit. Porro Clotario Dagobertus successit. Qui cum se ad mortem urgeri conspiceret, concessit regnum Austrasiae filio suo Sigisberto, regnum vero Neustriae Clodoveo. Inter [Col. 0279C] Rhenum et Mosam est Austrasia; inter Mosam et Ligerem Neustria, quasi nova Austrasia, quae nunc Franconia et Francia appellatur. Post haec Clodoveus deficiens duos filios suos sibi reliquit successores, Clotarium in Neustria, Childericum in Austrasia. Quorum Clotarius post annos tres assumpti principatus regnum cum vita perdidit. Quo vita privato successit ei frater ejus Theodericus. Verum hunc post modicum tempus Franci de regno depellunt, et Ebroinum regiae aulae praepositum Luponio monasterio intrudunt, cum ejus nequitias ultra tolerare nequirent, deinde assumentes Theoderici fratrem Childericum sibi statuerunt regem; sed non multo post Childericus interficitur, et Theodericus in regnum revocatur. Quod audiens Ebroinus, monachali [Col. 0279D] qua induebatur veste deposita, e monasterio egreditur, et undique circa se viribus aggregatis, iterum major regiae domus efficitur, et contra viros qui aulae praefuerunt regiae Childerici regis temporibus, et maxime contra Leodogarium Heduensem episcopum saeviens illum comprehendit, et post multa tormentorum genera decollari praecepit. Defuncto vero Ebroino Pippinus filius Anchesigilli dominari sub regibus coepit in Austrasia. Qui ex uxore Pletrude duos filios habuit Drogum et Grimoaldum. Sed ex concubina genuit Carolum Tuditem. Porro Theoderico successit Clodoveus filius ejus, et Clodoveo Childebertus, et Childeberto Dagobertus filius ejus. Hac denique tempestate coeperunt reges Francorum [Col. 0280A] a solito vigore deficere, et regni negotia per majores aulae regiae administrare, id est per dapiferum, comestabulum, et camerarium. Post haec mortuus est Pippinus, et successit ei Carolus Tudites filius ejus. Qui Tudites a majoribus fabrorum malleis, quibus tundi et extenuari massa solet, appellabatur. Qui major aulae regiae factus sub Dagoberto minore satis strenue cum Sarracenis pugnavit. Nam praecedenti tempore Sarraceni ex Africa transfretantes in Hispaniam, eam subjugaverunt; indeque Dagoberti temporibus cum uxoribus et pueris erumpentes, Aquitaniam Galliae provinciam invaserunt, et usque ad Septimaniae et Viennensis provinciae fines, quaeque depopulantes pervenerunt. Sed hos Carolus Tudites duobus magnis praeliis, uno [Col. 0280B] in Aquitania, et altero juxta Narbonem ita devicit, ut in Hispaniam eos redire compelleret. In quo bello trecenta Sarracenorum millia interfecit. Iste est Carolus Tudites, qui propter assiduitatem bellorum res ecclesiasticas laicis tradidit, pugnavit etiam contra Saxones et Bavaros [Bavarios], quos cum magna difficultate superavit. Pugnavit et cum Heudone Aquitanorum duce, et Ranfredum comitem regalis palatii e palatio expulit. Sed unam ei tantum civitatem, hoc est Andegavensem concessit. Porro Dagoberto regi Francorum successit Theodoricus filius ejus. Carolus quoque Tutides defunctus est. Et obtinuerunt principatum ejus filii ejus, Carolus Magnus atque Pippinus. Praefato denique Dagoberto decedente regnavit pro eo Theodoricus filius ejus; [Col. 0280C] et Theodorico successit Childericus, quem et Hildericum vocant. De quo cum esset vir inutilis ac remissus, Pippinus major aulae regiae studuit per legatos Zachariam Romanum antistitem interrogare dicens, an ille deberet esse rex Franciae, qui, otio deditus, solo nomine regio contentus erat. Cui pontifex remandavit illum debere appellari regem qui bene regeret rempublicam. Qua responsione Franci animati Hilderico in monasterium detruso, et monachali tunica palliato, Pippinum sibi regem constituerunt. Mortuo proinde Pippino anno regni sui decimo quinto, Carolus et Carolomannus filii ejus regnum obtinuerunt. Quorum Carolus in Noviomensi urbe suscepit regiam coronam, et frater ejus Carolomannus Suessione. Sed Carolomannus, transacto [Col. 0280D] biennio quo sublimatus est in regnum, vita decessit. Et uxor ejus, et filii ejus ad Desiderium Longobardorum regem nulla vi compulsi fugerunt. Sicque totius regni Francorum monarchiam Carolus solus obtinuit.

CAP. VI. De regno Caroli Magni.

Carolus primo regni sui anno Aquitaniam ingressus ducem Hunoldum, qui post Waifarii mortem eam provinciam sibi retinere parabat, aggressus est; quem etiam Vasconiam petere compulit. Sed Carolus Vascorum duci Lupo mandavit ut perfugam reddat, et nisi hoc mature faciat bello se eum expetiturum. Lupus vero, saniori usus consilio, non solum Hunoldum reddidit, verum etiam [Col. 0281A] seipsum cum provincia, cui praeerat, ejus potestati promisit. Porro dum ad Carolum sicut dictum est Francorum ex integro pervenisset regnum, legatus Romanae Ecclesiae nomine Petrus, ab Adriano pontifice missus ad eumdem gloriosum regem Carolum venit, postulans ab eo auxilium contra Longobardorum regem Desiderium, qui more patris sui Astulphi Romanam inquietavit Ecclesiam. Cui Carolus obediens bellum contra Desiderium magna virium copia praeparavit, et per montem Cenisium Italiam intravit, et forti robore Ticinum nunc Papiam Italiae civitatem circumdedit, ubi Desiderium regem cepit, et in exsilium misit. Praeterea filium Desiderii Adalgisum a regno patrio effugavit, et subactae Italiae fil ium [Col. 0281B] suum Pipinum regem constituit. Quo in Italia composito negotio Saxonicum bellum arripuit. Saxones autem ita sunt virtute ejus perdomiti et emolliti, ut decem millia hominum ex eis cum uxoribus et parvulis sublata transtulerit, et per Galliam et Germaniam multimoda divisione distribuerit. Talique tandem conditione bellum constat esse finitum, ut, abjecto daemonum cultu, Christianae fidei sacramenta susciperent, et Francis uniti unus cum eis populus efficerentur. Interim tamen dum hoc bellum gereretur, dispositis per loca congrua praesidiis, Hispaniam est ingressus. Saltuque Pyrenaei montis superato, et omnibus, quae adierat, oppidis atque castellis in deditionem susceptis, reversus est. Sed dum inde rediret [Col. 0281C] in ipso Pyrenaei jugo Vasconum perfidiam est expertus. Nam cum agmine longo ut loci et angustiarum sitis exigebat porrectus iret exercitus, Vascones in sinu montis insidiis collocatis, extremam partem agminis invaserunt, et in subjectam vallem dejecerunt.

Consertoque cum eis praelio, omnes quos invenerunt interfecerunt. In quo praelio Eggibardus, regiae mensae praepositus, Anselmus comes palatii, et Rolandus praefectus limitis Britannici cum aliis compluribus interfecti sunt. Ex quibus Rolandus Blavis castello deportatus et sepultus. His quoque diebus magnus rex Francorum Carolus ab Hispania reversus reperit conjugem Hildegardam geminam [Col. 0281D] edisse prolem. Post haec Carolus subjugatis Narbonensibus in Franciam regressus est, et non post multum temporis ad Capuam Campaniae urbem per Italiam perrexit, et inde rediens Beneventanis bellum indixit. Verum dux Provinciae, Aragisus nomine, ferocitatem regis ferre non praevalens, filios suos, Romoaldum et Grimoaldum, obsides ei pro conservanda fidelitate transmisit. Et iterum post haec Carolus Magnus ad Galliam reversus. Bajoaricum denique bellum est exortum, et celeriter consummatum. Sed et Suaevis bellum est illatum, Dani vero Suaevis erant confoederati. Sed hos omnes una tantum expeditione edomuit Carolus. Hunnos quoque et Avares bello aggressus est. Quod bellum intra octavum, ex quo coeptum fuerat, annum [Col. 0282A] feliciter consummatum est. Totam praeterea Frisiam atque Britanniam suo dominatui subjugavit.

CAP. VII. Quomodo Carolus Magnus factus est imperator.

Romae denique Adriano papae subrogatus est Leo. Praefati vero Adriani papae cognati Romae commoventes populum contra Leonem papam tenuerunt, et excaecaverunt eum; non tamen lumen ejus penitus exstinguere potuerunt. At ille confugit ad Carolum regem Francorum, qui ultus est eum, et restituit in sedem suam. Leo vero coronavit eum in templo Sancti Petri imperatorem, circumdans eum imperatoria veste. Tuncque ipsi acclamatum est ab omni populo Romanorum: Carolo Augusto a [Col. 0282B] Deo coronato, magno, pacifico imperatori vita et victoria.

CAP. VIII. De imperio Caroli Magni.

Carolus igitur Magnus ex rege Francorum factus imperator Romanorum, anno Incarnationis Dominicae septingentesimo octogesimo quarto, imperavit annis circiter quadraginta septem. Hic suscepta sicut superius dictum est et ordinata republica inchoavit opera plurima ad imperii dignitatem, inter quae videntur esse praecipua, basilica Sanctae Mariae Aquisgrani, et pons apud Maguntiacum in Rheno quingentorum passuum longitudinis. Praecipue aedes sacras in toto regno suo ubicunque collapsas reperit, pontificibus, ad quorum curam pertinebant ut [Col. 0282C] restaurarentur, adhibens curam per legatos imperavit, ut imperata perficerentur. Praecipue vero Romanam Ecclesiam defendebat, et suis opibus exornabat. Religionem christianam summa pietate semper excoluit, et ecclesiam mane et vespere, et nocturnis horis, et sacrificii tempore impiger frequentavit. Circa pauperes quoque maxima liberalitate praeditus erat, ut qui non solum in regno suo, verum etiam in transmarinis regionibus illis subveniebat, et in Syriam, Aegyptum, et Africam, et Jerosolymam, et Alexandriam, atque Carthaginem pecunias multas mittere satagebat. Legebantur ei historiae, et res gestae. Delectabatur et in libris sancti Augustini, praecipue in iis, qui De civitate [Col. 0282D] Dei titulum habent. Habuit praeterea tres filios, Carolum, Pippinum, et Ludovicum. Verum tandem magnificus imperator Carolus cum finem sibi vitae cerneret imminere, Ludovico filio suo coronam imperialem dereliquit. Decessit autem anno vitae suae septuagesimo secundo, regni vero sui quadragesimo septimo, et Incarnationis Christi octingentesimo decimo quarto, indictione quarta, quinto Kalendas Februarii. Sepultus est autem in ecclesia Beatae Mariae Aquisgrani. Eodem quoque tempore claruit Aegidius sanctus confessor praecipuus, natione Graecus, qui Dei nutu veniens ad Gallias, in provincia cui Septimania nomen est, eremiticam duxit vitam.

CAP. IX. De Ludovico pio, et quibusdam aliis regibus.

[Col. 0283A]

Ludovicus denique pius Magni Caroli imperatoris filius, post patris obitum Romanum obtinens imperium, anno Incarnationis Dominicae octingentesimo decimo quarto, imperavit annis ferme viginti septem. Hic fuit vir clementissimae naturae. Unde cum, juxta suorum lenitatem morum, rempublicam disponeret, tulit finem multis adversitatibus plenum, tam a liberis quam regni proceribus crudeliter impugnatus. Fuit etiam praeceptorum Domini ferventissimus exsecutor, et legis sanctae strenuissimus propugnator. Ipsius denique tempore coeperunt deponi ab episcopis et clericis baltei gemmis onerati, et saecularia ornamenta. Genuit etiam [Col. 0283B] ipse serenissimus imperator filios tres ex Hermengarda prima uxore sua, Lotharium, Pippinum, atque Ludovicum: et ex secunda nomine Judith Carolum regem Francorum. Porro Lotharius imperatoris primogenitus, dum esset a patre benegnissimo rex super Italiam constitutus, Romam venit, et sancto Paschae die in Ecclesia Sancti Petri a Paschali papa coronam cum nomine suscepit Augusti. Verum Lotharius iste postea patrem suum Ludovicum comprehendit, et apud Sancti Medardi monasterium custodiri mandavit. Uxorem quoque ipsius Judith exsilio relegavit, et Carolum, quem ex ea Ludovicus genuerat, castro Privinnae commendavit. Sed non multo post Franciae principes imperatorem Ludovicum a custodia liberaverunt, [Col. 0283C] et patri Lotharium filium reconciliaverunt. Post haec vero clementissimus imperator inter quatuor suos filios suum divisit imperium, et Lothario quidem Italiam, Ludovico autem Germaniam atque Saxoniam, Pippino Aquitaniam, Carolo vero Franciam delegavit atque Burgundiam. Sed Lotharius hanc imperii divisionem non aequanimiter tulit, et totum imperium sibi subjicere tentavit. Quod ut pater comperit, illico adversus eum iter arripuit. Sed in ipso itinere adversa comprehensus valetudine, diem claudit extremam. Post cujus obitum quatuor ejus filii apud Fontanidum campum atrociter inter se dimicaverunt. In quo bello Franciae, Italiae, Aquitaniae, Alemaniae, Saxoniae, Burgundiaeque [Col. 0283D] omnes pene milites mutuis vulneribus sese occidere. Victoriam tamen Carolus Calvus obtinuit. Floruit etiam his temporibus Theodulfus, Floriacensium abbas et Aurelianensium episcopus. Qui cum insimulatus multis criminibus apud imperatorem Ludovicum fuisset, Andegavos est exsilio relegatus. Ubi dum custodia teneretur, contigit ut eodem die Palmarum veniret jam dictus imperator. Et dum secus domum, qua custodiebatur idem Theodulfus, processio pertransiret, facto silentio praesente imperatore illos pulcherrimos versus, qui nunc usque per Galliam in eadem solemnitate psalluntur, a se editos per fenestram decantavit, quorum hoc est exordium. Gloria, laus, et honor [Col. 0284A] tibi sit, Rex Christe Redemptor. Quibus verbis imperator emollitus, mox eum a vinculis absolvi praecepit, et priori gratia condonavit. Floruit quoque per idem tempus Rabanus. Porro Lotharius post patris obitum non multis diebus evolutis adversa valetudine correptus, monachus factus est, relinquens Ludovico filio suo Italici dignitatem imperii. Carolus vero Franciam, Burgundiam, et Aquitaniam obtinuit solus. Ludovico autem in Italia successit Lotharius, et Lothario Hugo. Isti sunt quoque, qui post Ludovicum imperaverunt in Alemania, Ludovicus, Carolus, Arnulfus, Ludovicus, Conradus, Henricus, Otho, Otho, Otho, Henricus, Conradus, Henricus, Henricus, Luiterus. Verum Carolo Calvo successit Ludovicus Gallus, et [Col. 0284B] huic Carolomannus, et Carolomanno Ludovicus, et Ludovico Carolus Simplex.

CAP. X. De gente Northmannorum, et successoribus Caroli Simplicis.

Hac praeterea tempestate regnante Carolo Simplice, Northmanni, origine Dani, duce quodam, Rollone nomine, a Scythia inferiori egressi, atque per Oceanum vecti, cum saepenumero ante, tam Germaniam quam Galliam more piratico per eadem Oceani littora excurrentes infestassent; tandem egressi, Galliam, qua parte Britanniam respicit, pervaserunt, civitatemque in ea Rothomagum occupantes, usque in hanc diem Northmanniam de suo nomine vocaverunt. Northmanni enim lingua barbara, quasi viri septentrionales dicti sunt, eo quod primum ab illa [Col. 0284C] mundi parte venerant. Carolus autem rex Francorum, inito cum eis foedere, filiam suam Rolloni uxorem dedit, eamque terram, quae nunc Northmannia vocatur concessit. Qui scilicet Rollo baptizatus, Roberti nomen accepit. Atque exinde gens Northmannorum Christo credens fidei subjecta est. Postquam autem Northmanni in ea, quam pervaserant, parte Franciae confirmati sunt, etiam ultra manus extendere conati sunt. Guillelmus siquidem Nothus, dux Northmanniae, Angliam sibi subjugavit. Alii autem progressi, Apuliam, Calabriam, Siciliamque occupavere. Carolo denique Simplici successit Robertus, qui fuit alienus a regno, regnavitque annis duobus, et Roberto successit [Col. 0284D] Radulfus alienus, regnavitque tredecim annis. Post hoc reductum est regnum, regnavitque Ludovicus filius Caroli, cui successit, Lotharius, et Lothario Ludovicus, et Ludovico Carolus frater ejus, qui regnavit anno dimidiato. Post hoc translatum est regnum ad Hugonem. Porro Hugoni successit Robertus. Iste Robertus fuit vir bonus, et fide catholicus, qui sanctam Ecclesiam, et ecclesiasticos viros semper studuit honorare et exaltare. Hic etiam condidit Ecclesiam praecipuo Christi confessori quem multum diligebat, et summo venerabatur honore Aviano in civitatis Aurelianensis suburbio. Post hunc fuerunt isti Henricus, Philippus, Ludovicus Grossus, Ludovicus Junior, et Philippus.

[Col. 0285] ( Excerptionum pars II exstat supra in Appendice ad opera exegetica; pars III, sermonibus centum constans, in Appendice ad opera mystica. )

De unione corporis et spiritus

Auctor incertus

[Col. 0285]

DE UNIONE CORPORIS ET SPIRITUS.

[Col. 0285A] Quod natum est ex carne caro est, et quod natum est ex spiritu spiritus est (Joan III) . Si nihil inter spiritum et corpus medium esset, neque spiritus cum corpore, neque corpus cum spiritu convenire potuisset. Multum autem distat inter corpus et spiritum; longe sunt a se duo haec. Est ergo quiddam quo ascendit corpus, ut appropinquet spiritui, et rursum quiddam quo descendit spiritus, ut appropinquet corpori. Id quo ascendit corpus, altius corpore est: et iterum id quo descendit spiritus inferius est spiritu. Sed et ipsa corpora non omnia ejusdem qualitatis sunt, sed facta sunt alia superiora, alia inferiora, alia suprema, et corpoream naturam pene transcendentia. Similiter et spirituum sunt alii superiores, alii inferiores, alii [Col. 0285B] infimi, et pene infra spiritualem naturam prolapsi, ut in hunc modum infima cum summis copulentur. Ascendit Moyses in montem, et Deus descendit in montem. Nisi ergo Moyses ascendisset et Deus descendisset, non convenissent in unum. Magna sunt in his omnibus sacramenta. Ascendit corpus, et descendit spiritus. Ascendit spiritus, et descendit Deus. Quo ascendit corpus, superius est corpore. Quo descendit spiritus, inferius est spiritu. Rursum quo ascendit spiritus, superius spiritu: et quo descendit Deus, inferius Deo. Corpus sensu ascendit, spiritus sensualitate descendit. Item spiritus ascendit contemplatione, Deus descendit revelatione. Theophania est in revelatione, intelligentia in contemplatione, imaginatio in sensualitate, in sensu [Col. 0285C] instrumentum sensualitatis, et origo imaginationis. Vide scalam Jacob, in terra stabat, et summitas ejus coelos tangebat. Terra corpus, coelum Deus. Ascendunt animi contemplatione ab infimis ad summa. A corpore ad spiritum, mediante sensu et sensualitate. A spiritu ad Deum, mediante contemplatione et revelatione. Dominus autem scalae innititur, ut ad infima suprema inclinentur. Ascendamus igitur et nos consideratione, quantum possumus, quia etsi totum non possumus, forte aliquid possumus. Si non sumus angeli volantes, tamen sumus homines ambulantes. Angeli scala non indigent qui volant divina contemplatione; sed homines qui repunt, vel, si amplius, ambulant humana ratione. Ego non [Col. 0285D] puto angelos scalam quaesivisse propter se, sed ut homines docerent quid facere debeant ipsi. Ascensus est ab infimis ad suprema. Pone ergo primum quae infima sunt, ut ab illis incipiens ordine ad superiora [Col. 0286A] conscendas. Sunt igitur in hoc mundi corpore quatuor elementa propriis qualitatibus distincta, id est terra, aqua, ignis, aer. Sed ex his primum, id est terra sola per se immobilis est, quia moveri non potest, nisi extrinsecus impellatur. Reliqua tria mobilia sunt, quia per se moventur sine impulsu extrinseco. Hoc tamen interest quod aqua teneri potest, ut non moveatur, aer et ignis non possunt. Rursum aer ad statum teneri non potest, ad praesentiam potest. Ignis vero nec ad statum tenetur, ut non moveatur, nec ad praesentiam, ut non elebatur. Quaecunque ergo extrinsecus sive ad praesentiam, sive ad statum teneri possunt, extrinsecus etiam moveri possunt, vel ut moveantur, si immobilia sunt, vel ut amplius moveantur, si minus sunt. Solus [Col. 0286B] ignis sicut teneri non potest, sic etiam extrinsecus moveri non potest, in se omnem motum habens et ex se.

In his ergo quatuor quaecunque magis sensui subjacent, magis corpora dicuntur: quae vero a sensu plus longe sunt, magis a natura corporum recedunt, et ad naturam spirituum accedunt. Hinc est quod ipse aer, quia prae sui subtilitate videri non potest, spiritus appellatur, cum corpus sit quoniam in ea parte qua sensum corporis excedit, tantum spirituali naturae appropinquat, ut in appellatione etiam nomen illius usurpet. Sed ignis qui ipso aere longe subtilior est et mobilior, et non sicut aer, extrinsecus terrena corpora afflando movet, sed interius vegetando vivificat, magis proprie vocatur spiritus. [Col. 0286C] Sed hic spiritus, id est ignis alius est in iis corporibus, quae tantum vegetat, non sensificat; alius in iis quae et vegetat et sensificat. Vegetat enim quaedam, non sensificat sicut arbores et plantas, et universa in terra germinantia; quaedam autem vegetat et sensificat, sicut bruta animantia omnia, in quibus quaedam sunt quae sensum tantum habent, imaginationem non habent; quaedam quae sensum et imaginationem habent. Cum itaque sensificari majus sit quam vegetari tantum, constat profecto hanc vim subtiliorem esse ubi sensum praestat, quam illic ubi solam vegetationem confert. Ubi autem magis subtilis est, quodammodo magis spiritus est, quia in eo quo magis incorporeae [Col. 0286D] naturae approximat, nomen pariter et proprietatem illius usurpat; non tamen propriae, quia in eo ipso quod spiritus dicitur, corporeae naturae proprietatem nequaquam excedere comprobatur. Infirmum [Col. 0287A] vero et maxime corpus est illud quod per se omnino moveri non potest. Post hoc proximum et minus corpus est illud quod per se quidem moveri potest, et tamen extra se ad statum cohiberi potest. Deinde sequitur illud quod in natura corporis jam spiritus nomen sortitur; quod per se moveri potest et extra se quamvis ad praesentiam, ad statum tamen teneri non potest, quod non videtur et semper movetur. Summum est corpus et spirituali naturae proximum, quod per se semper moveri habet, extra nunquam cohiberi habet; quod quidem, in quantum sensum praestat, imitatur rationalem vitam, in quantum imaginationem, format vitalem sapientiam. Nihil autem in corpore altius, vel spirituali naturae vicinius esse [Col. 0287B] potest quam id ubi post sensum et supra sensum vis imaginandi concipitur. Quod quidem, in tantum sublime est, ut quidquid supra illud est, aliud non sit quam ratio. Ipsa utique vis ignea, quae extrinsecus formata sensus dicitur, eadem forma usque ad intimum traducta imaginatio vocatur. Forma namque rei sensibilis per radios visionis foris concepta, operante natura, ad oculos usque retrahitur, atque ab eisdem suscepta visio nominatur. Deinde per septem oculorum tunicas et tres humores transiens, novissime purificata et collata introrsum ad cerebrum usque traducitur, et imaginatio efficitur. Postea eadem imaginatio ab anteriore parte capitis ad mediam transiens, ipsum animae rationalis substantiam contingit, et [Col. 0287C] excitat discretionem, in tantum jam purificata et subtilis effecta, ut ipsi spiritui immediate conjungatur; veraciter tamen naturam corporis retinens et proprietatem, ut constet quod scriptum est: Quod natum est ex carne caro est (Joan III) . Sicut enim de spiritu corpus non nascitur, sic etiam de corpore spiritus non procreatur. Quamvis enim corpus usque ad spiritum sublimetur, et spiritus usque ad corpus humilietur, nec spiritus tamen in corpus, nec corpus in spiritum transmutatur. Sed quod natum est ex carne caro est, et quod natum est ex spiritu spiritus est. (Ibid.) Tamen quod summum est in corpore, propinquum est spiritui, et in ipso vis imaginandi fundatur, supra quam est [Col. 0287D] ratio. Quod enim imaginatio extra substantiam animae rationalis sit, argumentum est quod bruta animalia vim imaginandi habere probantur, quae rationem omnino non habent.

Est itaque imaginatio similitudo sensus, in summo corporalis spiritus, et in imo rationalis corporalem informans et rationalem contingens. Sensus namque sive per visum, sive per auditum, sive per olfactum, sive per gustum, sive per tactum, extrinsecus corpus contingens formatur, ipsamque formam ex corporis contactu conceptam intrinsecus reducens per meatus singulis sensibus emittendis et revocandis introrsum dispositos ad cellam phantasticam colligit, eamque illi parti puriori corporei spiritus imprimens imaginationem [Col. 0288A] facit. Quae quidem imaginatio in brutis animalibus phantasticam cellam non transcendit; in rationalibus autem usque ad rationalem progreditur, ubi ipsam incorpoream animae substantiam contingit, et excitat discretionem. Ergo imaginatio nihil aliud est quam similitudo corporis, per sensus quidem corporeos ex corporum contactu concepta extrinsecus, atque per eosdem sensus introrsum ad partem puriorem corporei spiritus reducta, eique impressa. Haec autem in rationalibus purior fit, ubi ad rationalem et incorpoream animae substantiam contingendam defecatur; tamen illic quoque extra substantiam illius manens, quia similitudo corporis est et fundatur in corpore. Rationalis autem substantia corporea lux est; imaginatio [Col. 0288B] vero, inquantum corporis imago est, umbra est. Et idcirco postquam imaginatio usque ad rationem ascendit, quasi umbra in lucem veniens, et luci superveniens, inquantum ad eam venit, manifestatur, et circumscribitur; inquantum illi supervenit, obnubilat eam, et obumbrat, et involvit, et contegit. Et siquidem ratio ipsa sola contemplatione eam susceperit quasi vestimentum, ei est ipsa imaginatio extra eam, et circa eam quo facile exui et spoliari possit. Si vero etiam delectatione illi adhaeserit, quasi pellis ei fit ipsa imaginatio, ita ut non sine dolore exui possit, cui cum amore inhaesit. Hinc est quod animae corporibus exutae, corporalibus adhuc passionibus teneri possunt, quia videlicet a corruptione [Col. 0288C] corporalium affectionum nondum mundatae sunt. Habet namque et ipse spiritus quamdam in sua natura mutabilitatem, secundum quam corpori vivificando appropinquat, in qua illa spiritualis et incorporea substantia nonnihil suae puritatis deponit, et quasi quamdam grossiori proprietate corpori assumendo occurrit. Quae quidam coaptatio, si secundum solam naturam fit, mutationem habet, corruptionem non habet. Sin autem vitiosa est, in hoc ipso puriorem naturam corrumpit, quod eam ad consortium ignobilioris terminos naturae transire compellit. Et hoc vitium quanto altius animae in corpore manenti inhaeserit, tanto difficilius a corpore discedentem deserit: et non tollitur passio, etiam cum tollitur causa passionis. Ipsa quippe anima, inquantum delectatione [Col. 0288D] corporis afficitur quasi quamdam corpulentiam trahens, in eadem phantasiis imaginationum corporalium deformatur, eisdemque alte impressis etiam soluta corpore non exuitur. Quae vero in hac vita se ab ejusmodi faeculentia mundare studuerint, hinc exeuntes quia nihil corporeum secum trahunt, a corporali passione immunes persistunt. Sic itaque ab infimis et extremis corporibus sursum usque spiritum incorporeum, quaedam progressio est per sensum et imaginationem; quae duo in spiritu corporeo sunt. Postea in spiritu incorporeo proxima post corpus est affectio imaginaria, qua anima ex corporis conjunctione afficitur, supra quam est ratio in imaginationem agens. Deinde ratio pura supra imaginationem, in qua ratione supremum est animae [Col. 0289A] a corpore sursum. Quando autem ab anima sursum itur ad Deum, prima est intelligentia, quae est ratio ab interiori formata, quia rationi concurrens conjungitur praesentia divina, quae sursum informans rationem facit sapientiam, sive intelligentiam, sicut imaginatio deorsum informans rationem, scientiam facit.

Quomodo sermo Dei unus est, scilicet Verbum incarnatum; item vivus, efficax, penetrabilis, etc., et quomodo omnia nuda et aperta sint Deo; et de sacerdotio Christi.

Semel locutus est Deus (Psal. LXI) , quia unum Verbum genuit, per quod omnia fecit. Hoc Verbum est sermo ejus. Unus est ergo sermo Dei, quia unum est Verbum Dei. Et ideo vere unus, quia unius unus, qui sententias multiplices non complectitur; sed [Col. 0289B] uno et simplici verbo consummatur. Quare ergo dicitur in psalmo: Ut justificeris in sermonibus tuis (Psal. L) . Et alibi: Vivifica me ut custodiam sermones tuos (Psal. CXVIII) . Si enim vere sermo Dei unus creditur, quomodo multi sermones ejus dicuntur? Sed sciendum est quod aliter per hominum ora loquitur Deus, aliter per semetipsum. Nam quod Deus in hominibus per homines loquitur, hoc fere omnis et Veteris et Novi Testamenti scriptura testatur. Loquitur ergo Deus per homines, loquitur per se, multos sermones per homines, unum per semetipsum. Sed quoscunque per hominum ora protulit, iste unus in omnibus illis fuit, et omnes in isto uno unum sunt, qui sine isto quolibet loco vel tempore prolati esse non possunt. Videamus [Col. 0289C] ergo magnum sacramentum, verbum Dei humana carne vestitum, semel visibile apparuit, et nunc quotidie idem ipsum humana voce conditum ad nos venit. Et quamvis aliter per carnem, atque aliter per vocem humanam hominibus innotescat, quodam modo tamen hic intelligenda est vox Verbi, quod ibi caro Dei. Humanitatem Christi mali quoque et increduli non solum videre, sed etiam occidere potuerunt: et adhuc quotidie sermonem Dei foris audiunt et contemnunt. Et quemadmodum illi hominem occidere non praesumerent, si Deum cognoscere potuissent, ita quoque isti nequaquam verba divina audita respuerent, si virtutem eorum interno sapore gustare valerent. Sermo igitur Dei vivus est, quia vita in eo est. In eo quod foris auditum [Col. 0289D] excitat, id quod intus est cor vivificat. In eo quod auribus illabitur, id quod cordi inspiratur. Quod foris est transit, quod intus est mutabilitatem non recipit. Quod foris decursus verborum explicat, intus veritas incommutabilis dictat. Propterea, inquit, coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Luc. XXI) . Ubi utique non transibunt ubi transitoria non sunt, quia sicut in multis unum verbum non dividitur, ita multa in uno verbo non variantur.

His itaque de sermone Dei breviter explicatis, nunc Apostoli verba inspiciamus: Vivus est, inquit, sermo Dei et efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti (Hebr. IV) . Vivus, quia non mutatur; efficax, [Col. 0290A] quia non deficit; penetrabilis, quia non fallitur. Non mutatur in promisso, non deficit in facto, non fallitur in judicio. Promissio ejus oblivione non moritur, nec intentione mutatur. Operatio ejus difficultate non vincitur. Judicium ejus ambiguitate non fallitur. Veraciter promittit, fortiter facit, subtiliter discernit. Vivus est sermo Dei ut credas, efficax ut speres, penetrabilior ut timeas. Vivus est in praeceptis et prohibitionibus, efficax in promissis et comminationibus, penetrabilior in judiciis et damnationibus. Sed quia veritas promissorum, et omnipotentia operum ejus credenda potius quam discutienda sunt, quae sit subtilitas judiciorum ejus consideremus. Penetrabilior, inquit, est sermo Dei omni gladio ancipiti. Anceps est gladius, qui ex ambabus [Col. 0290B] partibus incidit, qui cum infigitur penetrans ex utraque parte secundo viam sibi aperit, hic tamen non nisi carnem incidit; sed Dei gladius utrinque secat, quia potest animam et corpus perdere in gehennam ignis (Matth. X) . Sive in judiciis utrinque secat, quia utrumque dijudicat, incidit et discernit. Sequitur: Pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus (Hebr. IV) . In unoquoque homine tria sunt, caro, spiritus, et mens. Ad carnem pertinet delectatio, ad spiritum cogitatio, ad mentem discretio. Delectatio est serpens, cogitatio Eva, discretio Adam. In delectatione est superfluitatis concupiscentia. In cognitione est necessitatis providentia. In discretione est veritatis sententia. Delectatio providentiam obtentu necessitatis ad superfluitatem praecipitat. [Col. 0290C] Providentia rationem per compassionem inferioris inclinat a sententia veritatis. Prima divisio est inter serpentem et Evam, hoc est inter carnalitatem sive animam, vel animalitatem et spiritum, inter delectationem et cogitationem, inter superfluitatem et necessitatem. Secunda divisio est inter Evam et Adam, inter cogitationem et intentionem, vel discretio inter prudentiam carnis et sententiam veritatis. Sermo etiam Dei quasi inter animam et spiritum dividit, quando sacrum eloquium nobis, quae inter carnalia et spiritualia desideria repugnantia habeatur ostendit. Sequitur: Compagum quoque et medullarum (ibid.) , id est etiam usque ad divisionem compagum et medullarum pertingit ipse sermo Dei. [Col. 0290D] Quid vero per compages et medullas accipere debeamus, explanatur cum subditur: Cogitationum et intentionum (ibid.) . Compages sunt cogitationes, medullae intentiones. Primum foris sunt opera quasi cutis, deinde delectatio quasi caro, deinde cogitationes quasi ossa, deinde intentio quasi medulla. Sicut cutis carnem tegit, sic opera delectationem, et sicut ossa carnem fulciunt, sic cogitationes desideria pascunt; et sicut medullae ossibus interiores sunt, sic in cogitationibus intentiones latent. Cogitationes etiam compages vocantur, quia quodammodo ita desideria adinvicem copulant, sicut compages membrorum artus ligant. Compago enim vinculum est quod medium est, et extrema conjungit. Et similiter cogitationes, quia et ex desideriis nascuntur, et [Col. 0291A] desideria generant quodammodo, et haec nutriendo, et illa gignendo utraque ad invicem ligant. Quasi enim praecedentibus sequentia connectunt, quia de illis et ipsae, et illae de ipsis prodeunt. Quod vero desideria cogitationes gignere diximus, nemini qui seipsum cognoscit, ignotum esse potest, quia illius profecto saepius in cogitatione volvimur, cujus amore plus affecti sumus. Unde etiam Dominus in Evangelio dicit: Ubi est thesaurus tuus, ibi est cor tuum (Matth. VI) . Ac si diceret: Ubi est desiderium tuum, ibi est et cor tuum, id est ubi est affectio tua, ibi est et cogitatio tua. Rursus quod cogitationes desideria generent, Psalmista ostendit dicens: In meditatione mea exardescet ignis (Psal. XXXVIII) . Quia cujus rei cogitatio animo frequenter insederit, illius [Col. 0291B] amor acrior in corde exardescit. Convenienter igitur per medullas, quae in corpore magis secretae sunt et reconditae, intentiones accipimus, quae quasi cogitationum nostrarum medullae sunt, quia in cogitatione cordis latet intentio cogitationis. Quam dum subtiliter discutimus, quasi ad interiora ossium penetramus.

Liquet ergo quod recte compages, cogitationes, et medullae dicantur intentiones. Superest inquirere quomodo sermo Dei usque ad divisionem eorum pertingat. Prima divisio est inter animam et spiritum, hoc est inter voluptates carnales et spirituales. Secunda divisio est inter compages, id est cogitationes carnales et spirituales. Primum enim discernuntur voluptates, et utrum bono an malo desiderio [Col. 0291C] affectus sit animus. Quae discretio ideo prima est, quia facilius quisque sua desideria dijudicare potest; deinde sequitur discretio cogitationum, quae magis est occulta, et difficilius comprehenditur. Quia enim ex pravis desideriis bonae nonnunquam cogitationes oriuntur, et rursus ex bonis desideriis pravae cogitationes prodeunt: non facile est cogitationum qualitatem discernere vel discutere, cum non solum ex praecedentibus desideriis, de quibus oriuntur, sed etiam ex subsequentibus quae ipsae gignunt, eas oporteat judicare. Sed ut apertius videatur qualiter ex pravis desideriis bonae, et ex bonis desideriis pravae cogitationes nascantur, exemplo monstretur. Nemo est qui desiderium rapinae nesciat [Col. 0291D] malum esse, sed aliquando ex desiderio rapiendi nascitur desiderium occidendi, et saepe ex desiderio occidendi nascitur horror homicidii. Dum ergo ex malo desiderio cogitatio bonorum gignens affectum prodit, quasi in radice mala surculus bonus dulcem fructum facit. Similiter aliquando ex bono desiderio mala cogitatio nascitur, ut nonnunquam pollutionem carnis abominando, turpitudinem carnalis concupiscentiae cogitare incipimus, et ex ipsa nostra cogitatione ad delectationem illicitam inflammamur, et quasi de puro fonte aqua manare incoeperat, sed paulatim defuens in sentinam turpitudinis ibat. Aliquando autem cogitationes et ex bonis desideriis prodeunt, et bona desideria gignunt, vel ex malis ortae similiter mala proferunt. In qua ambiguitate quia difficilius [Col. 0292A] veritas discerni potest, bene post divisionem animae ac spiritus, id est carnalium et spiritualium voluntatum, divisio compagum, id est cogitationum bonarum et malarum, quasi perplexior et difficilior est posita. Postremo, quia discretio intentionum iis omnibus secretior esse cognoscitur, merito in extremo medullarum quoque divisio subditur. Haec autem omnia sermo Dei dijudicando penetrat, quia ille qui per sapientiam suam intus secreta nostra subtiliter intelligendo discernit, foris per doctrinam suam utiliter nos illuminando eadem intelligere facit. Quia igitur vivus est sermo Dei, credamus eum vera promittere; quia efficax est, speremus eum promissa perficere; quia penetrabilis est, et falli non potest, offendisse eum poeniteamus, et de reliquo timeamus [Col. 0292B] offendere. Ipse enim et voluntates nostras intelligit, et cogitationes videt, et intentiones comprehendit. Sequitur:

Non est ulla creatura invisibilis coram ipso (Hebr. IV) . Oculus Dei et longinqua capit, quia ubique praesens est, et intima, quia in omnibus est, et subtilia, quia perspicax est, et maxima comprehendit, quia omnia in ipso sunt. Hoc prosequitur dicens: Omnia sunt in conspectu ejus nuda (ibid.) , quia in ipso sunt omnia et aperta (ibid.) , quia ipse est in omnibus, vel nuda creatura dicitur, nuda actio vel cogitatio, vel intentio humana. Quidam est oculus, qui foris est et non intus, sicut oculus carnis; quidam intus est ad aliquid, et ad aliquid foris, ut oculus cordis; et [Col. 0292C] quidam oculus, qui intus est tantum et non foris, ut oculus Dei. Oculus carnis videt tantum extima corporum, et oculus mentis extima cordium. Oculus Dei intima videt. Oculus cordis ad oculum carnis intus est, ad oculum Dei foris. Et sicut oculus carnis non capit quae capit oculus cordis, sic oculus cordis non capit quae capit oculus Dei; sed oculus Dei capit quae capit oculus cordis. Igitur oculus carnis tantum capit extima corporum. Oculus cordis et extima et intima corporum sed tantum extima cordium. Oculus vero Dei extima simul et intima non solum corporum, sed etiam cordium capit. Ergo non est ulla creatura invisibilis coram eo. Omnia autem sunt nuda et aperta coram eo. Ab oculis nostris teguntur saepe etiam quae visibilia sunt; quae invisibilia [Col. 0292D] sunt clauduntur. Actio visibilis est, intentio invisibilis est. Sed actiones hominum licet in sua natura visibiles sint, multis tamen modis teguntur ab oculis nostris, ne videantur. Intentio autem videri non potest, etiamsi ipsa actio videatur. Igitur oculis Dei omnia sunt nuda, quia ipse omnes actiones hominum videt ubicunque fiant, quia non sunt tenebrae, et non est umbra mortis, ubi abscondantur qui operantur malum; nec operimentum tegit, nec velamen protegit, nec paries intercludit, nec caligo abscondit nos ab oculis ejus. Ergo omnia sunt nuda, quia ipse videt omne quod agitur; omnia aperta quia ipse videt qua intentione agatur. Sequitur:

Ad quem nobis sermo (ibid.) , id est ad Deum vel ad sermonem ejus, subauditur vel est, vel erit, vel [Col. 0293A] esse debet sermo. Primum fit sermo Dei ad nos, postea sermo noster ad Deum. Duobus autem modis fit sermo Dei ad nos, interius et exterius. Interius per inspirationem, exterius per praedicationem. Item per inspirationem duobus modis, per naturam et per gratiam. Per naturam, quando conditis inspirat cognitionem boni; per gratiam, quando reparatis suggerit amorem boni. Duobus etiam modis fit noster sermo ad ipsum, vel consulendo rationem, vel reddendo rationem. Si modo rationem ex voluntate consulere ad faciendum nolumus, tunc ex necessitate de factis rationem reddemus: sicut in Apocalypsi dicuntur libri aperti, et deinde liber alius apertus qui est vitae, postea judicatos mortuos ex iis quae scripta erant in libris (Apoc. XX) . Libri sunt [Col. 0293B] corda hominum. Liber vitae est sapientia. Dei libri aperiuntur, quando manifesta sunt secreta cordium. Liber vitae aperietur, quando unicuique luce interiori manifeste patescet omne quod faciendum est. Et mortui ex his quae in libris sunt, non quae in libro, judicantur, quia peccatores ex suis operibus judicabuntur. Libri nostri ad librum Dei scripti sunt, quia corda nostra ad similitudinem sapientiae Dei condita sunt sicut dicitur: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV) . Adhuc scribi debent libri nostri secundum exemplar libri vitae, sicut dicit Apostolus: Estote imitatores Christi sicut filii charissimi (Ephes. V) . Etsi scripti non sunt, saltem corrigendi sunt. Conferamus itaque libros nostros cum hoc libro, ut si quid aliter habuerint, [Col. 0293C] corrigantur, ne in illa ultima collatione, si quidpiam aliter inventi fuerint habentes, abjiciantur. Sic intelligi potest, ad quem, id est sermonem est nobis sermo. Vel aliter, ad quem est nobis sermo. Loquamur ad Christum de nobis, ut ipse ad Patrem loquatur pro nobis, quia pontifex est, ut conferat Deo vota populi, et magnus. Magnus secundum divinitatem, quia Filius Dei; magnus secundum humanitatem, quia penetrat coelos. Accedamus ergo cum fiducia ad thronum gratiae ejus, id est ad ipsum in quo regnat gratia. Gratia autem in eo duobus modis regnat, quia nec in eo malitia est, quae affectum gratiae impediat quin velit, nec in nobis miseria quin possit. Accedamus ergo cum fiducia, quoniam [Col. 0293D] et officium ejus est ut pro nobis oret, quia pontifex constitutus; et meritum ipsius ut impetret, quia justus. Denique libenter compatietur, quia et ipse propter nos infirmitatibus circumdatus est. Constitutus est, quia a Deo. Non enim ipse se constituit, sed Deus illum glorificavit, qui dixit: Filius meus es tu: ego hodie genui te (Psal. II; Matth. II, XVII; Marc. IX) . Quando in baptismo hoc dictum est [Col. 0294A] super Christum, tunc quasi ad pontificatum electus est. Quando in monte dictum est, tunc quasi pontifex est ordinatus, et veste indutus gloriae. Postea in tertia voce quae ad eum venit de coelo, dicens: Et clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XVII) , approbatus et confirmatus est in dignitate sua, sicut Aaron post ordinationem, quia quosdam aemulos et suo sacerdotio derogantes habuit, a Deo probatus est et confirmatus. In monte vestem gloriae in ordinationem accepit; in resurrectione ad offerendas pro nobis preces Deo induit. Omnis namque pontifex ex hominibus assumptus pro hominibus constituitur in his quae sunt ad Deum, ut offerat oblationes et sacrificia pro peccatis (Hebr. V) . Duplex esse debet assumptio eorum qui praeficiuntur, scilicet ut primum [Col. 0294B] intus per gratiam assumantur ad excellentiam virtutis, postmodum foris per obedientiam vocentur ad excellentiam dignitatis. Alii assumuntur intus, et non foris sicut boni subjecti. Alii assumuntur foris et non intus sicut mali praelati, alii foris et intus sicut boni praelati, alii nec foris nec intus sicut mali subjecti. Sequitur:

Pro hominibus constituitur in his quae sunt ad Deum (ibid.) . Dicitur in Evangelio: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Luc. XX) . Sicut Caesar habet praefectos suos ad populum qui exigant ea quae Caesaris sunt, sic et Deus habet praefectos suos ad populum suum, qui ea quae Dei sunt requirant. Et sicut praefecti Caesaris legatione populi [Col. 0294C] funguntur ad intercedendum, et legatione Caesaris ad populum ad imperandum, sic et praefecti Dei, id est praelati in Ecclesia legatione populi funguntur ad Deum ut obsecrent, sive legatione Dei ad populum ut jubeant. Aliud est enim officium praelati, inquantum est legatus populi ad Deum, et aliud est in quantum legatus Dei ad populum. In illo officio, quo est legatus populi erga Deum, devotionem exhibere debet, ut eum oblationibus et sacrificio spirituali precibusque placatum reddat. In eo officio quo est legatus Dei ad populum, ad ipsum pertinet ignorantes docere, peccantes corrigere. De illo officio in quo est legatus populi ad Deum dictum est, ut offerat sacrificia et oblationes pro peccatis. De illo officio in quo est legatus Dei ad populum, dictum est, [Col. 0294D] ut sciat compati iis qui ignorant et errant. Quoniam et ipse circumdatus est infirmitate (Hebr. V) . Quidam sunt qui se in infirmitate esse cognoscunt, sed circumdatos infirmitate non putant, hi videlicet qui in quibusdam actionibus suis fortes se esse considerant. Qui vero in omnibus suis se infirmari conspiciunt, in quantum ad existimationem suam, undique infirmitate circumdati sunt.

Apologia de verbo incarnato

Auctor incertus (Joannes Cornubiensis?)

[Col. 0295]

APOLOGIA DE VERBO INCARNATO AUCTORE, UT VIDETUR, JOANNE CORNUBIENSI, CONTINENS Objectiones contra eos qui dicunt Christum non esse aliquid secundum quod est homo.

[Col. 0295A] Fides est certitudo rerum invisibilium ad religionem pertinentium, supra opinionem et infra scientiam constituta. Ex hac fidei assignatione patet quod non licet dubitare, vel opinari circa fidei articulos. Ubi enim est opinio, non est certitudo, ubi vero non est certitudo, non est fides. In naturalibus opinionibus vel poeticis existimationibus, vel in allegoricis, vel tropologicis sententiis, licet diversas sententias promere. Circa fidem non licet non solum aliud constituere, sed nec de ipsa veritate ad modicum dubitare; sed oportet firmiter ipsam profiteri. Unde in Symbolo Athanasii: Haec est fides catholica, quam nisi quisque fideliter firmiterque crediderit, salvus esse non poterit. Si autem de nullo fidei articulo licet diversa opinari, maxime de illo qui caeteris [Col. 0295B] est principalior, cui caeteri tanquam fundamento innituntur, qui in his verbis exprimitur. Verbum caro factum est (Joan. I) , id est homo constans ex carne et anima. Unde Augustinus: Firmissime tene, et nullatenus dubita ipsum qui aeternaliter natus est de Patre, esse illum qui essentialiter conceptus est et natus de Virgine, unius naturae cum matre. Ecce Augustinus prohibet dubitare, et jubet firmissime tenere in Christo duas esse naturas, divinam scilicet, secundum quam dicit: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ; et humanam, secundum quam dicit: Pater major me est (Joan. XIV) .

QUAESTIO I. Quaero igitur ab his qui dicunt Christum non esse aliquid in eo quod est homo, quid per [Col. 0295C] me significetur cum dicitur: Pater major me est, an quod est Christus: an quod non est Christus? Si dicatur aliquid quod non est Christus per me significari in tali loco, consequens est ut Christus dicat se esse aliquid quod ipse non est; quod non convenit veritati. Item si aliquid per me ibi significatur quod est Christus, illud est vel substantia increata vel creata. Sed nulla substantia increata major est Pater. Sin autem substantia creata est, vel est rationalis, vel irrationalis. Sed substantia irrationalis esse non potest. Ergo est substantia rationalis. Et sic vel angelica, vel humana; sed angelica non est, ergo humana. Oportet itaque ibi significari substantiam creatam et rationalem, et humanam, id est hominem constantem ex anima et carne. Unde Augustinus dicit quod pars, cum dicitur: Verbum caro [Col. 0296A] factum est, ponitur pro toto, scilicet caro pro homine. Necessario ergo homo est aliquod totum, cujus pars sit caro, et illud totum sit Christus. Unde idem dicit: Deus in aeternam personam divinitatis temporalem accepit substantiam carnis. Quid est in personam accepit, nisi personaliter sibi univit, id est ut quod assumptum est, una esset cum assumente persona? Unde in libro De agone christiano: Incommutabilis veritas per spiritum animam, et per animam corpus suscipiens totum hominem assumptum liberavit. In eodem: Non eos audiamus qui sic dicunt ab aeterna sapientia susceptum hominem, qui de Virgine natus est, quomodo et alii homines ab ea sapientes fiunt. Aliud est enim sapientem tantum fieri per sapientiam Dei; et aliud est ipsam personam suscipere [Col. 0296B] sapientiae Dei. Audis quod homo ille personam suscepit sapientiae Dei. Unde et per gratiam homo transivit in Deum, non naturae versibilitate, sed Dei dignatione mirabiliter assumptus in unitatem personae. Quapropter et aliter sapiens homo ille, qui personam sapientiae gerit, aliter alii. Unde Augustinus super Epistolam ad Galatas: Per fidem induendo Christum, omnes fiunt filii, non natura, sicut unicus Filius, qui sapientia Dei est. Neque prae potentia et singularitate susceptionis ad habendam naturaliter, et agendam personam sapientiae, sicut ipse mediator unum cum ipsa suscipiente Sapientia.

QUAEST. II. Quaero item quomodo Augustinus dicat susceptum hominem ad habendam naturaliter personam Sapientiae Patris, cum alibi dicat quod in [Col. 0296C] unitate personae assumptus homo ille gratiae est non naturae? Solutio. Naturale duobus modis dicitur; et quod est de substantia rei, et quod est originale, id est ab origine creationis suae datum. Unde quia homo assumptus ex quo fuit, persona divina fuit, non tamen per naturam, sed per gratiam; quodammodo naturale est ei esse personam Dei, sed hoc naturale non excludit gratiam. Unde Augustinus in Euchiridio: In naturae humanae susceptione facta est quodam modo ipsa gratia illi homini naturalis. Nam ex quo homo esse coepit, non aliud esse coepit quam filius, et hic unicus, ut quemadmodum una est persona, anima rationalis et caro; ita una persona Deus et homo. Filius tribus modis dicitur, adoptione, ut nos per fidem; susceptione ut mediator, scilicet homo assumptus; natura ut Verbum, quod eadem [Col. 0297A] substantia est cum Patre, non persona: et eadem persona cum Mediatore non substantia. Unde Augustinus in libro De Trinitate: Cum filius sit Deus et homo, alia tamen substantia Deus, alia substantia homo.

QUAEST. III. Quaeritur an substantia humana in Christo sit adoranda. Solutio. Dignitatis potestas non amittitur, dum humilitas adoratur, ut dicit Hilarius. Et Augustinus. Terra adoratur a Verbo Dei assumpta, quia nemo carnem ejus manducat, nisi prius eam adoret non tamen propter ipsam, sed propter eum cui unitur. Dicit auctoritas quod Creator est creatus, praedestinans praedestinatus, infectus factus; quod secundum naturam humanam intelligendum est. Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, ad [Col. 0297B] Deum meum et Deum vestrum (Joan. XX) . Si Christus non est aliqua substantia creata, non habet Deum, quia tantum creaturae Deus est; sed ipse dicit se habere Deum necessario, ergo est aliquid quod habet Deum vel Creatorem. Dicitur alibi quod tanta est unio hominis et Dei, quod totum est Deus, totum est et homo. Quid per hominem significatur cum dicitur, totum est homo? Quid est quod sequitur quod non in substantiis hominis? Si enim sic intelligitur, Deus est homo, id est habet hominem. Sic potest dici, anima est caro, id est habet carnem. Augustinus dicit super Joannem, quod aliud est Verbum Dei, et aliud homo. Quid hic per hominem significatur? Si enim ut quidam opinantur, hic per hominem anima et caro intelligitur, et non aliquid compositum [Col. 0297C] ex duobus dicere deberet, aliud est verbum Dei, alia sunt homo, cum per hominem plura, et non unum significetur. Augustinus dicit alibi super Epistolam ad Colossenses: Homo excellentius assumptus personam gerit sapientiae. Si igitur id quod est assumptum non est persona, ut volunt quidam, nec personam gerit sapientiae, quomodo ergo audent negare hominem assumptum personam esse? cum adeo aperte hic dicat auctoritas: Qui descendit, id est Deus, et qui ascendit (Ephes. IV) , id est homo. Dicit enim expositor quod deitas et humanitas sunt eadem persona. Unde Leo papa: Mirabilior nobis fit in Deo humilitas, quam potentia; et difficilius capitur a nobis majestatis divinae exinanitio quam servilis formae [Col. 0297D] summa provectio. Et post: Licet aliud sit Creator, et aliud cveatura, in unam tamen personam concurrit ultriusque naturae proprietas. Omnia quae Dei sunt et hominis simul humanitas explevit et deitas. Legitur quod Christus sicuti est homousios [ ὁμοούσιος ] Patri, sic est homousios [ ὁμοούσιος ] matri. Sed si Christus non est id quod est homo, sed tantum id quod est Pater, nihil quod est consubstantiale matri, est substantiale filio, et e diverso, ergo non est ei consubstantialis, cum nullum habeat substantiale cum illa commune. Sed dicent forsitan: Christus ideo homousios [ ὀμοούσιος ] matri dicitur, quia ejusdem naturae est cum matre. Et ego quaero quid per naturam humanam intelligant, cum dicitur, Christus est ejusdem naturae cum matre. Dicant corpus et animam. [Col. 0298A] Sed alia est anima Christi, et alia anima Virginis. Unde si idem est natura humana quod anima et corpus, si non sunt ejusdem animae et carnis, nec ejusdem sunt naturae, vel si ejusdem sunt naturae; nec tamen sunt ejusdem carnis et animae, aliud intelligitur per naturam, aliud per animam et carnem. Notandum autem quod natura humana tripliciter accipitur, scilicet pro forma substantiali, quae humanitas dicitur, et pro re existenti in tali proprietate, scilicet pro illo composito ex corpore et anima, quod quandoque hoc nomine humanitas significatur. Dicitur etiam quandoque humana natura corpus et anima. Verum est ergo Christum assumpsisse corpus et animam, et illud compositum, et illam formam, scilicet humanitatem. [Col. 0298B] Quin autem haec forma sit assumpta, non potest negari, cum non solum corpus et anima sint assumpta, sed etiam omnes proprietates assumptae sint.

QUAEST. IV. Ideo quaero ab iis qui dicunt quod in Christo non est aliquid quod sit homo, quid sit subjectum humanitati huic formae. Non enim deitas potest ei esse subjecta, nec caro nec anima. Quid ergo? Si nihil est constitutum ex corpore et anima Christi, quod sit Christus, in quo quasi in subjecto possit esse humanitas, necessario igitur Christus est quoddam totum constans ex anima et corpore; vel non habet hanc formam humanitatem. Confitemur itaque in Christo duarum substantiarum unionem, non mutationem, vel versibilitatem, vel permistionem, vel confusionem.

[Col. 0298C] QUAEST. V. Dicit Hilarius in nono libro De Trinitate: quod homini acquirebatur ut Deus esset. Quaero igitur quis sit iste homo, cui acquiritur ut Deus sit? Nunquid animae vel carni? Non utique, sed homini constanti ex utroque. Idem in octavo libro De Trinitate: Nescit plane vitam suam. nescit, qui ipsum Jesum, ut verum Deum, ita verum hominem ignorat. Si enim non est id quod est homo, non est homo; et si non est homo, non est verus homo. Quanta ergo est temeritas, negare Christum aliquem hominem esse; et tamen ipsum verum hominem praedicare! Augustinus dicit super Domine, refugium (Psal. LXXXIX) : Quod Christus incoepit esse quod non erat, servata substantiarum proprietate. [Col. 0298D] Quod erat creabile mansit creabile; et quod increabile, increabile: et quod mortale, mortale: et quod immortale, immortale. Utrumque una immortalis tamen persona, et vere immortalis. Unde Isidorus in libro De summo bono ait: Humanitas a Christo suscepta tertia persona est in Trinitate. Cui consonat illud quod Augustinus dicit in secundo libro De Trinitate. Forma suscepti hominis persona Filii est. Quid apertius? Quomodo ergo audes dicere quod nihil quod est, assumptum est persona Filii? Redi ad cor tuum, et animadverte veritatem. Quis sit qui loquitur attende. Recole quod periculum animae tuae incurris, si negaveris tam manifestam veritatem. Memorare etiam quod homo, qui negavit Christum esse aliquid, sit homo; et ideo potuit [Col. 0299A] decepi. Et utinam solus deceptus, alios non decepisset! Si nondum credis praedictis auctoritatibus. audi quid Augustinus dicat in eodem libro: Humanam illam formam ex Maria virgine Trinitas operata est, sed Filii solius persona est. Idem in tertio decimo de Trinitate. Humana natura Deo Verbo copulata est, ita ut cum ipso fieret una persona. Nota quod in hujusmodi locis humanitas vel forma servi, vel natura humana, non significat corpus et animam, vel illam proprietatem, quae proprie et secundum usum loquendi dicitur humanitas, sed rem existentem in tali proprietate notat. Firmiter ergo tenendum quod nomine humanitatis quandoque id quod est homo significatur. Noli ergo mirari quod humanitas dicta est persona, cum nomine humanitatis homo [Col. 0299B] assumptus significetur in tali loco. Hilarius in octavo libro De Trinitate sic ait: Deo est proprium fuisse aliud quam manebat; nec tamen non esse quod manserat. Hilarius dicit quod Deus est aliud quam fuit, manens quod fuit. Et quia nulli creaturae hoc potest convenire, ut maneat simul quod est, et aliud fiat, dicit hoc proprium Deo esse, aliud esse quam fuit, et manere quod fuit. Dic ergo quomodo praesumis dicere quod Christus non est aliquid quod non fuerit ab aeterno. Ecce plures auctoritates habemus, quod Christus factus est aliquid quod non fuit. Quaeso ut saltem unam auctoritatem ostendas quae dicat quod Deus non est aliquid in eo quod est homo, vel quod non factus sit aliquid quando factus est homo.

[Col. 0299C] Nunc ponendae sunt objectiones quorumdam contra nos: Si Deus essentialiter est homo, vel homo est Deus, tunc si Deus assumpsisset hominem in sexu muliebri, et mulier esset Deus, et Deus esset mulier. Sed potuit Deus in tali sexu assumpsisse hominem, ergo potuit Deus esse mulier. Solutio. Augustinus dicit: Qui essentialiter natus est de Patre, est essentialiter ille qui conceptus et natus est de Virgine. Ideoque fateor quod Deus semper potuit, potest et poterit utroque sexu assumpsisse hominem. Utinam te videres ubi te video, qui haec obiicis. Cum igitur uterque sexus erat redimendus, decens fuit ut sexus honorabilior assumeretur, et de femina, ut sic uterque sexus ad redemptionem pertinere [Col. 0299D] ostenderetur. Unde Augustinus de Symbolo fidei: Illa dispensatio utrumque sexum honorari, et ad curam pertinere monstravit. Non solum quem suscepit, sed per quam suscepit virum gerendo, de femina nascendo.

QUAEST. VI. Quaero ab iis qui dicunt nihil esse compositum ex anima et carne Christi, quomodo sexus sit assumptus. Non enim in carne vel anima est aliquis sexus sed in solo toto ex duabus partibus constituto. Decuit quaternarium divinum compleri. Fecit enim Deus primum hominem sine complexione sexuum. Feminam vero produxit de viro. Ex maritali vero admistione formavit utrumque. Restabat quartum ut quasi vicem femina redderet viro: quod [Col. 0300A] completum est, dum contra rationem, et supra naturam peperit virgo.

Objicitur. Si Deus potuit assumere mulierem, ergo mulier potuit esse Deus. Solutio. Non sequitur. Sicut non sequitur: Deus potest de homine facere lapidem, ergo homo potest fieri lapis. Deus enim potest impossibilia, nec tamen impossibilia sunt possibilia. Item objicitur. Si illa substantia quae Verbo unita est, coepit esse Deus, et econtrario Deus coepit esse illa, quaedam substantia est Deus quae non semper fuit Deus, et quaedam substantia est Deus quae non est divina substantia, et Deus est aliquid quod non semper fuit. Adduntque: Si homo assumptus est persona, ergo vel tertia in Trinitate, vel alia; sed non alia, ergo tertia in Trinitate, et sic Deus. Solutio. [Col. 0300B] In hoc ipso se probant non esse Catholicos cum id quod tot auctoritatibus probatur, habent pro inconvenienti. Nonne Isidorus dicit quod humanitas a Christo suscepta est tertia persona in Trinitate? Et Hilarius asserit quod proprium est Deo fuisse aliud quam manebat, nec tamen non esse quod manserat. Et Augustinus: Creator temporum inventus est in tempore: etiam ipse factus. Et alibi: Homo recens, sed non Deus recens. Hoc est inconveniens quod nos adoramus. Haec est abusio, per quam redempti sumus. Scio ubi tenentur oculi tui qui habes pro inconvenienti, quod Deus sit aliquid quod non semper fuit, quia non capis modum illum, quo aliquid dicitur esse aliud, propter ineffabilem unionem. In hoc enim quod Deus homini secundum plenitudinem se [Col. 0300C] infudit, et omnia sua illi attulit, et omnia quae hominis erant in se suscepit, vere dicitur et est Deus homo, et homo Deus. Homo est Deus non per naturam, sed per gratiam, non adoptionis, sed per gratiam unionis sive susceptionis. Deus est homo per dignationem. Cum ergo Deum hominem, vel hominem Deum praedicamus, non naturae in naturam versibilitatem significamus, sed naturae utriusque mutuam omnimodam participationem. Notandum esse quosdam quibus non videtur esse argumentum. Illa substantia Deo unita est Deus ergo quaedam substantia quae non semper fuit. Ut in hoc simili apparet. Candela lucet, ergo quaedam substantia quae non est ignis lucet, cum ignis ex se, candela ex [Col. 0300D] igne luceat. Est alia similitudo: Hic homo factus est ad imaginem Dei, ergo quaedam substantia quae non est animal vel angelus, non sequitur. Sic Verbum per se Deus est, sicut ignis lucet, homo vero Deus ex Verbo, sicut candela lucet ex igne, et homo est imago ex anima. Nullo tamen modo negandum substantiam unitam Verbo Dei, esse Filium Dei, sed, ut jam dictum est, homo per gratiam Deus est, Verbum est per naturam Deus.

QUAEST. VII. Si nondum credis, audi adhuc verba Veritatis super Lucam, ubi scriptum est: Hic erit magnus (Luc. I) . Legitur quod potentiam, quam Dei Filius naturaliter habet, homo accepturus erat ex tempere, ut una sit persona Deus et homo. Quaero quid per hominem significatur; et cum dicitur homo [Col. 0301A] accepturus, etc., an substantia divina, an humana; sed naturae divinae nil datum est ex tempore, ergo humanae. Et sic substantia humana habet potentiam, quam Filius Dei habet per naturam; ergo homo habet omnipotentiam, et sic est omnipotens, et sic Deus quod ipse profitetur, dicens: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) . Cui data est omnis potestas. Audi expositorem super eumdem locum. Hoc non de coaeterna Patri divinitate, sed de assumpta humanitate. Quidquid dicas de Christo, ego melius credo Christo de se quam tibi. Nonne contradicis Christo dum negas quod ille affirmat? Vide ergo quod tua expositio contraria est Christo et orthodoxis Patribus. Tu dicis quod homo assumptus non habet omnipotentiam. Et ipse dicit: Data est mihi [Col. 0301B] omnis potestas. Unde Apostolus: In quo inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) . Tu ipse dijudica. Quid est illud: In quo inhabitat omnis plenitudo divinitatis? Nunquid Verbum Dei? Cur ergo addit corporaliter? Hilarius in octavo dicit: Vera fides est neque Deum ignorare quod homo sit, neque carnem ignorare quod Verbum sit. Recole quid nomine carnis significetur. Audi Augustinum. Verbum caro factum est, id est, homo pars pro toto ponitur. Cui consonat illud in Joanne: Potestatem dedit ei judicium facere, quia Filius hominis est (Joan. V) . In hujusmodi quae Deo convenire non possunt, solent sic exponere. Hoc accepit persona secundum naturam humanam. Intelligis quae dicis? Si persona non est aliquid secundum humanitatem [Col. 0301C] ut tu asseris, quomodo persona accepit aliquid secundum eam? Item dicitur tibi. Si natura humana hoc non accepit, ergo nec persona secundum eam, sicut corpus tuum non est album, ergo nec tu es albus secundum corpus. Vel, si anima non est rationalis, nec tu es rationalis secundum eam. Concedendum quidem est quod persona accepit potentiam, quam habet naturaliter secundum humanitatem, et ipse homo accepit eam, et sic in ipso ipsa persona. Et quod sic sit intelligendum, declarant aliae auctoritates. Unde Hilarius dicit: Non est ignorandum carnem esse Verbum, et humanitati data est omnis potestas in coelo et in terra. Assignent, si possunt, quid sit illud cui data est omnis potestas judicandi [Col. 0301D] quod vocatur Filius Altissimi; quod temporali relatione refertur ad matrem. Non enim aeterna filiatione filius dicitur matris. Quomodo filius matris, si nihil habet esse ex matre? Nunquid dicendus est aliquis ducere originem ex ove, quia ejus vestis inde est? Si ergo Christus non est aliquid ex Virgine, sed ejus vestis inde est, quomodo est filius Virginis? Sicut ergo Verbum lucis est per se homo assumptus ex Verbo, sic Verbum per se persona est: homo vero personantiam ut sic loquar habet ex Verbo.

Sed dicet aliquis: Nonne homo assumptus persona, et esset, si non esset unitus Verbo? Solutio. Esset quidem persona, et haberet suam personantiam ex sua rationalitate. Nunc vero ex quo totus splendor [Col. 0302A] divinitatis se infudit lucernae humanitatis, minus lumen cedit majori, id est homo assumptus trahit suam personantiam ex Verbo, et dicitur, et est persona una cum illo ex eadem personantia quam habuit Verbum ab aeterno. Unaquaeque creatura rationalis ex hoc dicitur persona quod habet excellentius, quia ergo splendor divinitatis incomparabiliter excellentior est lucerna humanitatis, merito ex eo homo est persona. Unde scriptum est: Natura naturam non consumit, sed persona personam, quia nomen juris est. Haec diligenter intuere, lector, et intelliges quare homo dicatur in personam, non in naturam assumptus, et quare Verbum dicatur assumpsisse naturam, non personam. Ideo enim homo assumptus est in personam divinam, [Col. 0302B] quia factus est particeps divini luminis, ut per ipsum ab omnibus discerneretur sicut Verbum. Non in naturam, licet persona divina sit divina natura, quia hoc esset mutari et converti in eam. Verbum vero ideo naturam hominis non personam assumpsit, licet id quod est assumptum sit persona, quia non trahit personalitatem, vel personantiam ex eo quod est assumptum, habens multo digniorem personantiam ex natura divinitatis. Sicut lampas in nocte dicitur lumen Ecclesiae, in die vero solis majore splendore superveniente, jam lampas non dicitur lumen Ecclesiae, sed potius lumen solis. Sic homo persona quidem esset ex sua rationalitate, si non esset assumptus. Nunc ut jam dictum est ex eo quod in ea dignius est, id est in lumine divino est [Col. 0302C] persona. Qui non videt hoc quaerat a Domino intellectum. Hujus rei in creaturis expressam non invenio similitudinem. Nihil enim manens quod est potest aliud fieri; quod soli Deo est proprium, ut dicit Hilarius. Qualiter tamen splendor Verbi se infundat homini, ut eum illuminet, licet a Verbo non recedat, potest qualicunque similitudine ostendi. Splendor siquidem ignis, vel calor, candelae vel carboni accedit, nec ab igne recedit, sed simul in igne et in candela est. Sed in igne per naturam, in candela ex accidenti. Major tamen est unio inter Deum et hominem. Unde Verbum confert homini ut sit cum illo non una substantia, sed una persona. Inde est quod aliud est Deus, aliud homo, sed non alius [Col. 0302D] Deus, alius homo, sed unus et idem Deus et homo, sicut multae auctoritates manifeste ostendunt. Veluti corpus et anima unus homo et una persona sunt, licet aliud sit corpus, et aliud anima. Christus itaque gemina est substantia, scilicet divina et humana, tamen non nisi una persona quia utraque substantia una persona.

Cum igitur Christo sit substantia humana, nunquid est concedendum quod sit creatura, cum omnis homo sit creatura? Solutio. Non est simpliciter concedendum quod Christus sit creatura, nisi addatur secundum hominem. Nonne concedimus simpliciter quod Christus est homo? Quare ergo non similiter conceditur quod sit creatura? Solutio. Ideo sine determinatione usus sanctae Ecclesiae non [Col. 0303A] consuevit concedere simpliciter Christum esse creaturam, ne secundum utramque naturam hoc intelligatur, ne videatur consentire perfidiae Arianae, quae dicebat Christum tantum esse creaturam, cum fides catholica dicat eum esse et Creatorem secundum divinam naturam, et creaturam secundum humanam substantiam. Tene ergo firmiter Verbum assumens naturaliter esse Deum, assumptam vero substantiam naturaliter esse creaturam, et propter ineffabilem unionem, et mirificae susceptionis sacramentum, ut Verbum sit homo, et homo Deus inconfusa et inconversa utraque perseverante substantia. Unde Hilarius in quinto libro De Trinitate: Ex virtute potentis naturae est, cum in eo quod esset maneret, tamen quod non erat esse posset. Moneo ut [Col. 0303B] his quae in Scripturis sanctis leguntur, fidei assensum adhibeas. Nec tibi mirum videatur, si nondum omnia ad plenum intelligas. Recole quod fides non habet meritum, cui ratio humana praebet experimentum. Solet ignorantia naturalium amplius angere quosdam, quam ignorantia credendorum. Ut imago in speculo quid sit, aut quomodo habeat esse. Quomodo idem fons sit modo haec aqua, modo illa. Quomodo diversae voces sint idem nomen. Amice, si haec levia et quasi puerilia non capis: qua fronte ineffabile incarnationis sacramentum attentare praesumis? Noli ergo sic argumentari circa Christum. Si Christus est quaedam substantia simplex vel increata, ergo non est quaedam composita vel creata, cum sit utrumque, licet non secundum idem. Cur [Col. 0303C] non sic argumentaris? In diebus carnis suae fuit mortalis, ergo tunc non fuit immortalis. Vel sic. Tunc fuit passibilis, ergo tunc non fuit impassibilis.

Dicet aliquis mihi: Arianum te video, quia dicis Christum esse creaturam. Diligentius ergo intueamur an verum sit. Arius dicebat Christum esse puram creaturam, non a Patre consubstantialiter genitum, sed tantum creaturam, ideoque Patre minorem et posteriorem: affirmans quidem Christum esse Deum, non quidem per naturam, sed tantum per adoptionem. Nunc quaero an Hieronymus idem senserit quod Arius cum dicat: Audacter proclamamus Christum esse creaturam. Et Hilarius qui dicit: [Col. 0303D] Quid est quod non fuit? Aut Apostolus qui ait: Qui fidelis est ei qui fecit illum (Hebr. III) . Et alibi dicit: Qui factus ex semine David secundum carnem (Rom. I) . Et Augustinus qui asserit divinam substantiam immutabilem, et creaturam mutabilem, secundum quam Christus omnia pertulit quae Scriptura de eo recolit. Tametsi ergo haereticus et Catholicus eadem verba habent in ore, non est consequens ut idem sensus sit in corde utriusque. Veluti non sequitur: Si aliqua participant eodem nomine, quod ideo etiam re nominis, ut Deus et idolum, nomine Dei, non tamen eadem deitate participant. Quod ergo scriptum est: Qui dixerit Christum esse creaturam, anathema sit, intelligendum est puram, ut Arius intelligebat vel dicebat. Secundum eamdem rationem intelligendum [Col. 0304A] est quod dicit Ambrosius Christum non esse vanitati subjectum, et ideo creaturis non esse connumerandum, quia creatura omnis vanitati subjecta est. Nunquid quia Christus est homo, et omnis homo mendax, ergo Christus mendax? Multa dicuntur generaliter de homine, non tamen de homine Christo, quia non est purus homo, sed Deus et homo. Augustinus dicit: Non est creatura per quem facta est omnis creatura. Ecce negat Christum esse creaturam: quod contrarium videtur praedictis. Solutio. Non est creatura per quem, etc., id est id in Christo per quod facta est omnis creatura, non est creatura, sed creatrix essentia. Agit enim de persona secundum divinam naturam. Item dicit Hilarius: Non est aliud filius hominis, et aliud Filius Dei; et nos dicimus [Col. 0304B] et credimus quod aliud filius est hominis, et aliud Filius Dei. Quid ergo? Contrarii sumus Hilario? Solutio. Frequentius quidem his terminationibus significatio est substantiae. Interdum tamen in neutrali licet raro significatur persona. Sensus est: Ergo non est alius filius hominis, et alius Filius Dei, id est non est alius filius hominis, et alius Filius Dei, sed unus et idem. Unde Augustinus de tribus personis loquens ait: Et haec tria unum. Et alibi dicit quod Mediator ipse unum sit cum ipsa suscipiente Sapientia. Quibus verbis substantiarum differentia non confunditur, sed unio personalis praedicatur. Hilarius tamen non ait: Non est aliud Verbum, aliud homo; sed hoc neutrum est aliud quam Christus. Et Augustinus dicit: Homo ille non est factus aliud [Col. 0304C] quam Dei Filius, id est non est factus aliquid quod non sit Dei Filius. Quidquid enim est persona divinae essentiae, non est aliud quam ipsa persona, licet aliud sit quam natura divina. Unde Hieronymus: Verbum Deus, est non caro assumpta. Quibus verbis non naturae ad personam, sed naturae ad naturam ostenditur differentia. Si autem per carnem pars non totum intelligitur, constat quod Verbum non est caro. Sed per carnem totus homo significatur tamen ut ait Ambrosius aliud est quod est assumptum, et aliud est quod assumpsit. Alioquin Christus si non est aliquid secundum quod est homo, ipse non est aliquid secundum quod est matri homousios [ ὁμοούσιος ], vel secundum idem est homousios [ ὁμοούσιος ] [Col. 0304D] Patri et matri. Hilarius alibi seipsum exponit dicens: Naturam Dei in virtute resurrectionis intellige, dispensationem hominis in morte cognosce. Et cum sint utraque suis gesta naturis, unum tamen Christum Jesum eum memento esse qui utrumque est. Non dixisset utrumque de una natura, neque unus de duabus personis. Utrumque non admittit naturarum singularitatem, unus excludit personarum pluralitatem.

Dicunt quidam quod sicut non est alius Filius Dei, et alius filius hominis, sic non est aliud Filius Dei, et aliud filius hominis. Sed si hoc est, ergo sicut est indifferens persona, sic indifferens est natura.

Dicunt quidam quod quando Verbum caro factum [Col. 0305A] est, factum est quoddam totum compositum ex Creatore et creatura, scilicet divinitate et carne et anima. Illud compositum est creatura, quia non semper fuit, et illius compositi pars divinitas, ergo Creator est pars cujusdam creaturae. Sed quid absurdius, imo quid falsius? Item omne totum majus est qualibet sua parte; ergo si divinitas est pars alicujus, oportet quod aliquid sit majus ipsa divinitate. Vel si ipsa est major omni re, ergo major est eo cujus est pars, et sic ipsa legem, et jus totalitatis suo toti adimit, vel totum suum illa circumscribit. Item si divinitas est pars integralis, ubicunque ipsa est et suum totum; sed ipsa est ubique ergo et suum totum ubique est. Item nulla pars integralis praedicatur de suo toto. Ergo si Christus esset quoddam [Col. 0305B] totum, cujus pars esset Deus vel deitas, nullo modo esset Christus Deus, cum nullum totum sit sua pars. Multo ergo melius sacra Scriptura dixit personalem unionem esse inter Deum et hominem; vel inter assumptum et assumens Verbum, quam integralem constitutionem vel compositionem.

Sciendum est plura genera esse compositionis. Aliter enim domus componitur ex suis partibus, aliter panis ex aqua et farina, aliter statua ex materia et forma, aliter species ex genere et differentia, aliter homo ex carne et anima. Dicuntur etiam quandoque unita composita, ut cum legitur quod hypostasis est composita ex duabus naturis, quod sic est intelligendum. Duae naturae sunt unitae in una persona sine versibilitate et confusione. Sicut ergo [Col. 0305C] ignis carboni infunditur, non tamen partialiter ei sociatur, ut ex igne et ex carbone aliquod totum perficiatur, quod non sic ignis vel carbo, sic Verbum homini unitur, non tamen aliquod totum inde efficitur, quod non sit homo vel verbum.

QUAEST. VIII. Quaero a te qui negas aliquid quod est assumptum esse Filium Dei, quid dicas esse semen Abrahae? illudne, ad cujus adventum praedicat Apostolus legis statum, dicens quod lex disposita est in manu Mediatoris, donec veniret semen cui promissum est? (Galat. III.) Nunquid semen Abrahae dices quod non est ex Abraham? Deus Pater non nisi id quod ipse est genuit, id est Deus Deum. Quid ergo genuit Abraham homo, nisi id quod est [Col. 0305D] homo, suae naturae prolem? Quod semen venturum erat, quando promissio facta est Abrahae. Hoc ergo semen quid est, si id quod est assumptum, homo non est. Nunquid homo non hominem genuit?

QUAEST. IX. Quaero an Christus sit aliquid quod mediante Virgine sit de Abraham, id est homo de homine, creatura de creatura? Mediator Dei et hominum est Christus Jesus (I Tim. II) . Medium non est aliquod nisi inter extrema. Quaero igitur quid sit hoc medium, et quae sint extrema. Habes unum de extremis, ubi legitur, Mediator Dei; alterum ubi ait, et hominum. Quaero quid sit medium. Audi Apostolum: Homo Christus Jesus (ibid.) . Non ait Verbum, quia non est mediator in eo quod est Deus, sed unum de extremis. Si ergo id quod est [Col. 0306A] assumptum, non est Christus, nec est mediator. Quid ergo? Dic quae sint illa tria quorum duo sunt extrema et tertium mediator. Deus enim et homines reconciliati, duo sunt extrema. Mediator autem quid erit? Audi saltem quid super hoc dicat Apostolus: Homo Christus Jesus, quem nobis conjungit naturarum communio, Deo autem eum sociat unius et ejusdem personae unio, non integralis, Deo indigna compositio. Quod autem Deus non sit pars hujus personae, Augustinus dicit his verbis: Christus est persona geminae substantia, non tamen pars hujus Deus est. Haec dictio totum quandoque vim collectivam partium integralium habet, ut cum dicitur totus homo creatus est a Deo, videlicet quaelibet pars hominis, anima et caro, forma et compago partium, [Col. 0306B] creatione Dei existit. Quandoque per eamdem vocem fit omnis compositionis exclusio. Ut cum dicitur, totus Deus est ubique essentialiter, quibus verbis partes habere negatur. Si enim diversitate partium occuparet diversitatem locorum, non esset ubique totus. Sensus hic est: Deus ubique est totus, id est nusquam de ejus essentia quidquam abest. Quandoque totum significat, non totaliter unitorum consortium. Ut cum unionem animae et corporis totum dicimus, vel carbonem ignitum. Baptismus etiam ex duobus constare dicitur, elementis scilicet et verbo vitae; et sacramentum Eucharistiae ex specie visibili, et corpore et sanguine Christi. Sic Christum dicimus quasi totum. quantum ad divinitatem et [Col. 0306C] humanitatem, quia hae duae naturae in una persona sunt sociatae, sicut elementum et verbum in baptismo, et species visibilis et caro Christi in altaris sacramento sibi sociantur. Multum tamen differenter, quia incomprehensibilis est concretio, qua uniuntur Deus et homo. In nullis praedictis unitis alterum dicitur de altero. Quia nec ignis carbo, nec carbo ignis. Visibilis species non est caro Christi, nec caro anima, et e converso. Sed in Christi persona ineffabilis invenitur convertentia. Nam et Deus homo, et homo Deus; et totum Deus, et totum homo. Quid est totum? Christus. Sicut enim animae et corporis consortium vocatur homo, sic humanae et divinae naturae personalis concretio dicitur Christus, etiam sic quasi quoddam totum quantum ad duas unitas [Col. 0306D] in Christo naturas. Nec tamen est eadem praedicandi in homine reciprocatio, quia duae rationales et personae capaces non sunt unitae in eo substantiae. In Christo ergo vel ejus sacramentis non est partialis integritatis vulgaris compositio.

Dicunt quidam quod ex anima et carne Christi nihil est compositum, sicut nec ex duabus naturis. Unde consequenter adjungunt quod nihil quod est homo, est Deus, vel tertia persona in Trinitate. Nos credimus et confitemur utrumque, quod ex carne et anima Christi sit quoddam compositum, et quod illud sit Deus, et tertia in Trinitate persona per gratiam, non per naturam; quod prius demonstrandum est authenticis testimoniis, et deinde rationibus. Hoc autem in primis sciendum est quod [Col. 0307A] nec canonica Scriptura, sed nec sanctorum Patrum hoc dicit quod ex duobus praedictis non sit aliqua composita substantia. Quomodo ergo audes praedicare quod nulla auctoritate potest probari? Dic tu ipse, si potes, quis sanctorum sit usus his verbis: Christus nihil est in eo quod est homo, vel nihil constat ex anima et carne Christi, vel nihil quod est homo est Deus, vel tertia persona in Trinitate? Fatetur tamen nobiscum Deum esse hominem, et hominem esse Deum.

QUAEST. X. Quaero ergo quid sit res hujus nominis homo? Nonne res constans ex anima et carne? Quomodo nominis rem negant, et ipsum nomen sine re sua Deo tribuunt? Non enim corpus purum et anima nuda est homo, sed corpus animatum vel anima [Col. 0307B] habens carnem. Cum igitur anima Christi per omnia vegetet corpus suum, et vivere faciat, sicut anima mea corpus meum, imo multo excellentius, quomodo ex conjunctione corporis mei et animae meae habet esse verus homo, et ex anima et corpore illo sanctissimo non habet esse verus homo? Si ergo nihil habet esse ex illis duobus, ut quidam dicunt, non fuit in Christo animae et corporis similis caeteris hominibus concretio. Contra quos dicit Hilarius in nono libro: Cum natus sit Christus lege hominum, non tamen conceptus, habens in se etiam constitutionem humanae conditionis in origine. Intueamur igitur quae sit constitutio hominis in nobis, et hanc credamus cum Hilario esse in Christo. Idem in eodem: Christum non ambigimus esse Deum Verbum. Neque [Col. 0307C] rursus filium hominis ex anima et corpore constitisse ignoramus. Fiducialiter ergo credamus quod sic affirmat Hilarius, cui consonat quod Augustinus dixit, exponens illud: Et Verbum caro factum est. Asserit enim quod pars pro toto ponitur. Quae pars pro toto? Caro pro homine. Oportet ergo hominem esse quoddam totum, cujus pars sit caro. De hoc eodem jam superius dictum est. Sed et alia quae jam dicta sunt, non est superfluum repetere in testimonium veritatis. His consentit Hieronymus: Ipsum Dei Filium dicimus in fine saeculorum perfectum hominem nostrae naturae suscepisse. Si igitur nihil est ex anima et carne Christi, quod perfectum dicit susceptum hominem? Nonne Athanasius in Symbolo [Col. 0307D] de Christo: Perfectus Deus, perfectus homo ex anima rationali et humana carne subsistens? Si adhuc post tanta testimonia veritatis dubitas, audi Hieronymum dicentem: Anathematizamus Apollinarem et ejus consimiles, qui dicunt hominem assumptum his propter quos assumptus est fuisse dissimilem. Dic, quaeso, quid anima tua agat in corpore tuo, quantum ad naturalia, quod anima Christi non faciat in corpore suo? Dicit aliquis: Ex anima et corpore hujus hominis consistit quaedam persona, quae non est Filius Dei. Nonne igitur ex anima et carne Christi est quaedam persona quae non sit Filius Dei? Solutio. Concedendum est quod id quod est compositum ex persona, non tamen a natura suscepta contrahit suam personalem differentiam, sed a Verbo Dei cui unitur. [Col. 0308A] Hinc dicimus quod homo assumptus est in personam Verbi, sed Verbum non assumpsit personam hominis, quia non superius ab inferiori, sed inferius a superiori persona dicitur. Recole quae dicta sunt de persona in praecedentibus.

QUAEST. XI. Si Christus non est aliquid constans ex corpore et anima, quaero quid fuerit in eo capax eorum quae in Evangelio de eo dicuntur. Legitur enim quod jejunavit, comedit, sedit, stetit, dormivit, vigilavit, quievit, itinere fessus fuit, flevit, infremuit, ingemuit, super mare ambulavit. Talium ergo capax fuit substantia an non substantia, creata an increata, animata an inanimata? Nemo dicat has appellationes nudas fuisse in Christo. Ut enim Hilarius dicit in sexto, proprietates nomina sequuntur. [Col. 0308B] Nonne ergo insaniae est professioni nominum detrahere veritatem proprietatum? Quid igitur mortis capax fuit, assumens an assumptum? Mortuus est homo ille. Nunquid more solito sic expones: Homo ille, id est habens hominem mortuus est? Hic non licet procedere. Absit enim ut mortuum sit Verbum quod hominem assumpsit, quia fons vitae non aruit! Cum enim legitur: Dominus gloriae crucifixus est, et vita in ligno moritur, solum id quod assumptum est, morti subjectum esse debet intelligi. Sed anima mori non potest, ergo vel corpus, vel aliquid constitutum ex anima et corpore mortuum est, sed corpus quod non est rationis capax nunquam vixit vita humana, quomodo ergo mortuum eo genere mortis quo homines moriuntur?

[Col. 0308C] QUAEST. XII. Quaero quid in Christo subjectum fuit sensibilitati? Non enim anima fuit sensibilis, nec caro, quia quod non est animal, non est sensibile. Si ergo in Christo non fuit aliquod compositum ex anima et carne, nec vere Christus fuit sensibilis, nec mortalis, et sic nec vere mortuus. Item: Nonne perceptibilis erat disciplinae, vel visibilis? Si ista ei conveniunt, quomodo non erat id quod est homo? Vel si haec species homo non praedicatur de eo, quomodo ejus proprium potest ei convenire? Nunquid dicet aliquis quod potuit Christus flere, sed non ridere? Si ergo ea dicuntur de Christo, quae soli substantiae ex anima et carne constitutae habent convenire, quis audet negare ipsum esse [Col. 0308D] substantiam ex corpore et anima constitutam? Non est auditum a saeculo esse aliquam animam quae cum corpore personam sive hominem non constituerit. In hoc enim differt anima ab angelo. Cum igitur anima Christi sit spiritus, nec angelus, naturalis conditio exigit ut cum corpore aliquam substantiam constituat. Dominus dicit loquens Judaeis: Solvite templum hoc, et in triduo excitabo illud (Joan. II) . Quaero igitur cujus rei fuerit illa solutio? De carne enim scriptum est: Non dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV) . Ergo necessario separatio illa fuit animae et carnis. Divinitas enim a neutro separata est. Sed quomodo mors secuta est divortium, cum non erant unita ad aliquid vivens constituendum. Dicit Joannes: Hoc autem dicebat de templo [Col. 0309A] corporis sui (Joan. II) . Quod non est intelligendum quasi in se fuerit caro dissoluta, quia, ut jam dictum est, non vidit corruptionem. In quo ergo fuit illa dissolutio? Vel quod subjectum fuit dissolutioni? Non invenies quid, nisi dicas aliquod compositum ex corpore et anima. Conjuncta ergo erant vivendo quae dissoluta sunt moriendo, et animal vivum et spirans templum quod movi potuit, et a morte excitari, animal vivum et spirans templum, de quo dixerat ego in triduo excitabo illud. Concedunt nobiscum quod Christus est homo; non enim cum mutatione intellectus audent mutare et verba. Nos quidem sic intelligimus, imo omnes catholici intellexerunt. Christus est homo, id est substantia creata constans ex corpore et anima. Ipsi sic exponunt: [Col. 0309B] Christus est homo, id est habens hominem.

QUAEST. XIII. Quaero ergo an Christus et Enoch sint homines? Si Christus non est homo eadem significatione qua aliquis ex nobis, quomodo frater noster est? Petrus homo erat, non hominem habebat. Christus homo erat, id est hominem habebat, ut isti exponunt. Nunquid igitur licet pluraliter inferre: Ergo Christus et Petrus homines erant? Item: Nonne passibilis et mortalis erat sicut unus ex nobis? Si ergo passibile potest nobis et illi in eadem significatione convenire, quare non homo? Quare potius concedimus accidentia nobis et illi esse communia, et non esse hominem? Nunquid convenit nobiscum in accidentalibus, et non in substantialibus? Augustinus [Col. 0309C] dicit quod habitus est hominis susceptio quasi vestis quae non mutat quod vestitur. In quo verbo multi gloriantur. Non ait tamen Augustinus quod homo susceptus est vestis verbi assumentis, sed quasi. Et in quo consistat similitudo ostendit dicens quod non mutat quod vestitur. Quibus verbis nihil aliud vult ostendere, nisi hoc quod in susceptione hominis non est mutatum vel conversum in aliud Verbum Dei. Deus enim factus est homo, ut dicit Scriptura, non conversione divinitatis in carne, sed assumptione. Non ergo qui inventus est ut alius homo caruit veritate humanae naturae. Nunquid vestis aliqua sic unitur homini, ut vestis appellatio transeat in vestitum, ut homo dicatur vestis, vel [Col. 0309D] ejusdem naturae cujus vestis? Sicut Deus est homo et ejusdem naturae cum homine?

QUAEST. XIV. Quaero quid sit ille habitus qui praedicatur de Verbo, cum dicitur: Deus est homo secundum istos. Habere enim animam et carnem praedicatur, ut dicunt. Est accidens, an substantia, an aliquid quod non est hoc vel illud, respondeant. Non enim potest dici quod nihil, cum eo Christus sit similis aliis hominibus. Petrus est id quod est homo, non habet hominem, Christus non est id quod est homo. In quo ergo similes? Quomodo ergo fratres? Dicent forsitan: In hoc similes sunt, quod uterque habet carnem et animam. Sed Petrus, cum dicitur esse homo, praedicatur substantia constans ex carne et anima. Cum vero Christus dicitur esse [Col. 0310A] homo, praedicatur habere carnem et animam, non substantia constans ex carne et anima. Secundum opinionem eorum ergo in hoc non sunt similes, sed valde dissimiles. Si qua ergo est ibi similitudo, secundum solam nominis aequivoci appellationem intelligitur. Sed haec modica vel nulla est similitudo, cum Christus non sit idem quod homo, nec etiam vestitus aliquid quod sit homo, nec eo modo participat carne et anima quo caeteri. Dicit Apostolus in Epistola ad Hebreos quod Christus similiter nobis carne et sanguine, id est anima participavit, ubi dixit: Quia pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse participavit similiter eisdem (Hebr. II) , id est erat homo constans ex anima et carne, ut dicit expositor. Et alibi super Epistola I ad Timotheum ubi [Col. 0310B] legitur: Regi saeculorum (I Tim. I) , dicit expositor quod homo assumptus non semper fuit Rex saeculorum, sed in tempore coepit esse Rex saeculorum. Videat haec quilibet fidelis, et judicet an Scripturae manifeste dicant quod Christus sit id quod est homo, ut sic nobiscum habeat veram fraternitatem, et non fictam humanitatem. Item dicit idem Apostolus: Angelos nusquam apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit (Hebr. II) , id est in unitatem personae univit. Unde debuit fratribus per omnia similari (ibid.) , sed in nullo substantiali nobis similis est, si non est id quod est homo, quomodo ergo per omnia fratri assimilatus? Agnosce saltem quod ipse Apostolus aliter sentit quam tu de Christo. Vel responde, si [Col. 0310C] potes. Si Christus per omnia assimilatur fratribus, ergo in substantialibus genere et specie, et aliis substantialibus et omnibus naturalibus. Videatur an sententia apostolica, velis, nolis, te convincat qui dicis: Haec species homo non convenit Christo. Item quid magis naturale est homini quam constare ex carne et anima, cum sit esse animalis secundum prudentiam hujus saeculi; nec naturae humanae capax est, cui talis compositio non competit. Si ergo non convenit Christo hoc sine quo nullus potest esse homo, quomodo per omnia fratribus assimilatur? Si hominis tibi simili contingeret dissidium, nunquid amplius tibi similis diceretur? Si ergo Christus non constat ex corpore et anima, quomodo per omnia fratribus assimilatur? Ergo aut confitere Christum [Col. 0310D] plenum hominem nostrae naturae per omnia participem, et ex anima et carne constantem, aut nega ipsum per omnia nobis praeter peccatum assimilari. In quo nihil depressum, sed aliquid est erectum, qui solus potuit creaturae suae illabi sine ulla diminutione suae substantiae. Omnia enim quae Dei sunt per naturam sunt, et hominis per gratiam, et omnia quae hominis sunt per naturam. etiam Dei sunt per dignationem. Inde est quod Deus homo et homo Deus verissime praedicatur, et Deus propter humanitatem suam, et homo Deus propter divinitatem suam; et persona eadem est utriusque, sicut Augustinus dicit: Christum esse id quod est Deus, et esse id quod est homo. Quod et nos credimus et confitemur, quia haec est fides communis omnium sanctorum. Per id, inquit, [Col. 0311A] quod Verbum est, aequalis est Patri; per id quod est homo, major est Pater. Si Christus non est id quod est homo, quomodo Apostolus eum annumerat hominibus dicens: Factus est primus homo Adam in animam viventem secundus homo [novissimus Adam] in spiritum vivificantem? (I Cor. XV.) Et: Primus homo de terra terrenus; et secundus homo de coelo coelestis (ibid.) . Unde si Christus non esset id quod est homo, non diceretur secundus homo vel novissimus respectu primi. Veluti nemo dicit de non veste: Haec vestis est prima, hic vestitus est vestis novissima. Si ergo primus homo verus homo fuit, secundus homo quomodo non est id quod est homo, sed habens hominem? Aufer omnem ordinem inter illos, et ille non dicetur primus, nec iste novissimus. [Col. 0311B] Si enim tantum haberet materiam primi hominis, et non esset aliqua substantia constans ex carne et anima, quomodo esset de eadem materia de qua primus homo? Nunquid est purpuratus, et haec purpura possunt dici de eadem materia? Quod in Christo fuit animale, nunquid anima caruit? an animale fuit et non sensibile? Nonne si sentire non potuit, animale non fuit? Non enim animale fuit quod cujuslibet sensus expers fuit. Vide ergo, si Christus sentire potuit, quia aliquod animale et sensibile fuit, et sic substantia constans ex anima et carne fuit.

QUAEST. XV. Quaero ergo an animale quod fuit Christus, fuerit rationale, an non rationale? Sed irrationale esse non potuit, quod bruta anima non [Col. 0311C] vixit; fuit ergo rationale et mortale quod in Christo prius fuit animale, nunc vero spirituale. Quod probat talis connumeratio: Primus homo de terra terrenus; secundus de coelo coelestis (I Cor. XV) . Si ergo secundus homo non esset id quod est homo, nullo modo connumeraretur cum primo nomine. Quis enim sic connumerat: primus homo Adam, secundus homo Gabriel? Solent his et hujusmodi respondere dicentes. Ideo dictus est Christus esse humanae naturae, quia indutus est carne et anima. Nunquid natura vestis dicetur esse vestiti: Qualis coelestis, tales coelestes (ibid) , ut dicit Apostolus. Uniformis naturae identitatem postulat relatio, quam facit Apostolus per talis et qualis. Et alibi dicit: Sicut portavimus imaginem terreni, portemus imaginem coelestis [Col. 0311D] (ibid.) . Quis est iste coelestis? Nonne homo Verbo Dei unitus, qui dictus est coelestis, quia supra legem humanam de sancto Spiritu conceptus est? Dicit Augustinus in homilia De symbolo: Haec fuit natura hominis qui factus ex Virgine, quae natura fuit Virginis ex qua Christus formatus et natus est, quemadmodum ejusdem naturae est cum Patre secundum divinitatem.

QUAEST. XVI. Quaero quid ejusdem naturae sit cum matre, si aliquis homo non consistet ex anima et carne Christi. Item si caro et anima in Christo uniantur dissimiliter caeterorum hominum, quomodo similis est matri? Cum qua idem est humanitate sicut cum Patre idem est deitate. Dicit Hilarius [Col. 0312A] in II libr. De Trinitate quod Christus voluit se esse corporeum.

QUAEST. XVII. Quaero quid illud corporeum fuerit vel sit quod Hilarius confitetur Christum fuisse, si non est homo constans ex anima et carne? Nunquid mavis Christum membra corporis humani habere quam verum esse hominem. Pro Isaac oblatus est aries, viva hostia; pro Christo vero secundum deitatem passibili quid est oblatum? Nunquid sola caro, et non potius consortium animae et carnis, id est homo? Non est auditum ut quod non est homo, verus homo diceretur agnus paschalis qui Christum figurabat; erat aliquid, et Christus secundum humanitatem nihil erat? Figura aliquid erat, ipsa vero veritas nihil erat? Non enim deitatis, sed humanitatis [Col. 0312B] aries vel agnus ille figura, sed humanitas nihil est, sed aliqua secundum dogma novitatis. Si igitur homo assumptus non unum, sed aliqua fuit, nec Christus aliquid obtulit, sed duo: Ecclesia confitetur duas naturas in Christo unitas.

QUAEST. XVIII. Quaero quid per duas naturas debeamus intelligere. Oportet per duas naturas intelligere aut duas substantias, aut proprietates essentiarum, aut unam substantiam et unam proprietatem. Quin autem altera natura sit divina usia, nemo est qui ambigat, quae non est ex compositis, ut in ea aliud sit quod habet, et aliud quod habetur? Nihil est enim in Deo quod non sit Deus; quae enim possit partium vel formae ad substantiam adesse concretio, a quo creata consistit omnis forma omnisque compago? [Col. 0312C] Quid igitur per alteram naturam intelligitur substantia an proprietas? Forsitan more solito dices. Non unum aliquid, sed plura per alteram naturam intelligi, scilicet animam et corpus.

QUAEST. XIX. Quaero, si Deus crearet nunc animam et carnem non unitas ad aliquid constituendum, utrum una natura nominarentur, an una substantia? Quid plura? Rectius Christus sic triplicis substantiae quam geminae diceretur, nec aliquod corporeum erit contra Hilarium. Neque substantia humanitatis ex anima et carne contineretur contra Hieronymum. Neque audiendi sunt Augustinus et Hilarius qui dicunt: Aliud Verbum, aliud homo, sed non alius. Aliud est enim esse, aliud habere. Hoc est Verbum [Col. 0312D] vitae, de quo Joannes dicit: Quid audivimus et vidimus, et manus nostrae contrectaverunt (I Joan. I) . Non solum audiebatur, quia et paterna vox audita est (Matth. III) , sed etiam visus et manibus contrectatus. Negabis visibile et palpabile quod Joannes confitetur se contrectasse? Aliud est enim rem indumenti tangere, aliud est ipsum indumentum. Sed Joannes dicit se in ipsum Verbum horum effectus explevisse sensuum. Si potes, detrahe haec Christo, et confer ea indumento: Quid me dicis bonum? nemo bonus nisi unus Deus (Marc. X) . Eo tendit negantis intentio, ut quem verum hominem videbat et bonum magistrum nominabat, Deum quoque crederet. Cui singulariter et incomparabiliter congruit appellatio bonitatis. Ego principium qui et loquor [Col. 0313A] vobis (Joan. VIII) . In principio verum Deum esse intellige; in eo quod dicit qui et loquor vobis, verum hominem agnosce. Dicit propheta: Post haec in terra visus est et inter homines conversatus est homo [Vulg. omit. homo ] (Baruch. III) : quis cognoscet illum? Quomodo ergo audes negare ipsum esse verum hominem vel id quod est homo? cum Spiritus sanctus per prophetam asserat verum hominem super terram visum et inter alios homines conversatum: Humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinu meo convertetur (Psal. XXXIV) . Cujus est haec vox? Hominis assumpti, qui orat non alium, sed sibi personaliter unitum, ut dicit expositor.

Constat igitur quod persona non est unita personae, nec habens hominem est sibi unitum. Quis ergo [Col. 0313B] orat? quis est oranti personaliter unitus? Homo assumptus loquebatur ad Verbum sibi unitum. Hic est homo qui vivet et non videbit mortem. et eruet animam suam de manu inferi (Psal. LXXXVIII) . Centurio ille magnus dicit: Vere Filius Dei erat homo iste (Marc. XV) . Quid, quaeso, demonstrabat? Quid Filium Dei praedicabat? Nonne illum hominem assumptum? Nam ut dicit Hilarius creaturam illam Filium Dei profitebatur. Augustinus dicit quod assumptus est homo ille in unitatem personae, ut qui suscepit et quod suscepit una esset persona. Quid apertius? Aiunt tamen sic exponendum: Utrumque est Christus et una persona, quia in utraque una persona et unus Christus subsistit. Ita etiam susceptum: Una est persona cum suscipiente quia susceptum [Col. 0313C] suscipienti est unitum in unitatem personae, id est ita quod unitas personae permansit. Hoc dicentes negant acquisitum esse homini assumpto ut sit Deus, quod Hilarius dicit. Sed hoc est ut aiunt hominem assumptum esse, in personam assumentem personam non esse divisam: sed permansisse unam in incarnatione quemadmodum et ante. Fatentur Christum esse in utroque unde oportet esse duo in utroque: quorum assignent Christum personaliter esse, vel damnent Augustinum qui ut diversa quod assumpsit et quod assumptum est commemorat. Si Christus suscepto tantum hoc contulit ut in eo una persona sit, non tamen illud sit persona, quid aliud accepit illud unitum quam quaelibet et creatura? quae est [Col. 0313D] creatura in qua non sit essentialiter illa persona? Nonne animam et corpus assumpsit et humani corporis partes, ut manus et pedes? Nunquid diceret singulum horum personaliter Christum assumpsisse, eo quod haec assumendo una persona esse non desiit? Nonne Spiritus sanctus in columba, vel in linguis igneis apparens permansit una et eadem persona quae fuit prius? Nefas est tamen dicere Spiritum sanctum ea personaliter assumpsisse. Item: Quid est hominem in eamdem personam uniri, nisi unam et eamdem personam fieri? An idem putas in personam assumi, et in personam uniri? Membra humani corporis Christus suscepit, an singula in unitatem personae assumpsit? Non est manus mea spiritui meo personaliter unita, nec animam habere dicitur, [Col. 0314A] quamvis sit in ea, quia sicut caeterae partes animata est. Nota quod homo est corpus habens animam rationalem, vel anima rationalis habens corpus.

Si hominem illum Virgo peperisset non unitum Verbo, nonne persona esset? Solutio. Persona esset quidem, sed humana, a sua rationalitate trahens personalitatem, qui nunc sacramento unionis factus divina est persona. Si persona assumens non esset id quod assumpsit, sed assumptum assumentis indumentum tantum et vestis esset, cur pro solo indumento Filius diceretur patre minor? Item. Moysi caeterisque sanctis in multis formis apparuit, non tamen propter illas formas minoratus est angelis. Oportet ergo esse differentiam inter hanc incarnationem et illas apparitiones. Haec enim non fuit indumentalis, [Col. 0314B] sed potius personalis. Illae vero tantum indumentales, non personales. Unde nusquam Pater major Spiritu sancto vel Spiritus sanctus Patre minor, ut dicatur, legitur, quia non sic assumpta est creatura in qua appareret Spiritus sanctus sicut assumptus est Filius hominis in qua formae persona Verbi praesentaretur, ut non haberet Verbum Dei sicut caeteri sapientes, sed ut Verbum ipsum esset. Aliud est Verbum in homine, aliud Verbum homo. His verbis Augustinus manifeste exprimit hoc quod credimus de Verbi incarnatione. Dicit enim filium hominis esse assumptum. Velis, nolis, oportet ut concedas quod hoc quod Verbum assumpsit est filius hominis. Dic, quaeso, quid est hoc quod est assumptum, et quod est filius hominis? Vide saltem [Col. 0314C] nunc tot documentis edoctus quod aliquid quod est homo constat ex anima et carne Christi. Igitur si id quod est assumptum est filius hominis, necessarium est ut sit et Filius Dei, vel Filius Dei non sit filius Virginis. Absit autem ut Verbum et id quod est assumptum non sit filius Virginis: cum de utroque dicat auctoritas quod filius est Virginis. Item attende quod dicit Augustinus quod assumptus est filius hominis, non ut haberet tantum, sed ut esset ipsum Verbum. Ait enim: Aliud est Verbum in homine, aliud Verbum homo. Dicit Christus: Ascendo ad Patrem meum et ad Patrem vestrum, ad Deum meum et ad Deum vestrum (Joan. XX) . Si igitur Christus non est nisi id quod fuit ab aeterno, dic quomodo habet [Col. 0314D] Deum. Nil enim Deum habet nisi id quod est aliquid creatum. Dicit alibi idem Christus: Nemo tollit animam meam a me, sed ego pono eam a me (Joan. X) . Verbum a se animam non separavit. Ex quo enim Deus factus homo animam non deposuit, nec etiam desiit secundum quosdam esse homo; anima quoque sibi absentari non potuit: ergo a carne separata est necessario. Sed quae fuit in carne separatio, nisi eam corpori sociaverit vitalis unio? Ipse ergo homo assumptus animam deposuit, dum carni sensualis vegetatio abscessit. Solutum est ergo consortium quo fiebat homo ex anima et carne, unione Verbi ad utrumque perseverante. Caro igitur spoliata est anima, vel anima carne; quae duo in hora resurrectionis sibi sociata sunt. Unde Scriptura dicit [Col. 0315A] Christum factum hominem denuo. In quo nil aliud intelligitur quam carnis et animae iterata conjunctio. Sicut etiam illud beati Job: Exspectabo usquequo iterum fiam [donec veniat in manu mea ] (Job. XIV) . Dicit Augustinus: Si quis dixerit atque crediderit hominem Jesum Christum a Filio Dei non fuisse susceptum, anathema sit. Cui consonat illud Bedae: Pereat de terra memoria eorum qui Christum Deum et hominem esse verum denegant. Eadem igitur substantia et facta est et praedestinata: ab aeterno praedestinata, et facta in tempore. Et gerit ergo homo universa quae Dei sunt, habetque Deus et gerit omnia quae hominis sunt praeter peccatum.

Hinc est quod fidei profitetur religio vera esse de Christo utriusque gesta substantiae et utriusque veritatem [Col. 0315B] substantiae. Inde est ut infectus dicatur secundum divinitatem, factus secundum humanitatem, ut dicit Apostolus de Christo loquens: Qui praedestinatus est Filius Dei in virtute (Rom. I) . Quid est enim praedestinatio? In tempore gratiae conferendae praeparatio, seu salvandorum praeelectio. Quid igitur beate vivere potens praedestinatum fuit in Christo? Quod enim semper fuit praedestinationi subesse non potest. Licent forsitan hominis animam esse praedestinatam. Sed cur eam animam hominis dicent quae nunquam aliquem hominem cum carne constituit? Item non ait Apostolus de Filio Dei cujus anima est praedestinata, sed qui praedestinatus est. Relatio cogit eumdem Dei Filium et praedestinatum intelligi. Hic ab eis [Col. 0315C] respondetur esse praedestinatum Filium Dei, non tamen secundum id quod assumpsit, sed secundum id quod assumptum est. Haec verba sana sunt; et utinam horum verborum intellectum sanum haberent! Responde, quaeso, si Christus nihil est quod ait assumptum, quomodo ipse sit praedestinatus secundum id quod est assumptum? vel si id quod est assumptum non est praedestinatum, quomodo Christus secundum id quod est assumptum est praedestinatus? Si autem dixeris quod id quod est assumptum est praedestinatum, oportet te nobiscum concedere quod id quod est assumptum est Filius Dei. Dictio haec secundum, quandoque indicat causam, ut cum dicitur quis rationalis secundum rationalitatem, eo quod qualitas illa sit causa formaliter [Col. 0316A] efficiens cur sit rationalis. Quandoque significat unde aliquid contingit, est quasi materiale, ut cum dicit: Homo est rationalis secundum animam, vel visibilis secundum corpus. Neutrum autem diceretur si anima non esset rationalis vel corpus visibile. Quandoque secundum innuit tenorem vel qualitatem rei ex persona, ut cum dicitur: Secundum Lucam vel Marcum est hoc Evangelium. Cui aliquantulum accedit quod secundum conscientiam quis dicitur judicare vel loqui. Quandoque significatur per secundum velut in quo, ut cum dicitur: Haec dictio est hujus proprietatis secundum hanc vocem, vel illius secundum illam.

QUAEST. XX. Quaero ergo quid per secundum significetur, cum dicitur, Christus secundum humanitatem [Col. 0316B] est praedestinatus. Respondent quod secundum unitatis personae expressivum est. Ideo quaero quomodo unitas personae exprimitur hac voce secundum, cum dicitur, Christus est praedestinatus secundum id quod est assumptum, si id quod est assumptum non est una persona cum illo? Augustinus loquens de assumpto et assumente dicit: Utrumque non duo, sed unus est Christus: qui secundum id quod homo quidem est praedestinatus, ut sit Filius non adoptivus, sed sit Filius naturalis, non per naturam sed per gratiam, non adoptionis sed unionis. Apparet itaque in capite nostro fons gratiae. Ita enim quilibet fidelis fit per eamdem gratiam Christianus, sicut homo ille per gratiam Christus. Idem alibi: Qui fecit hominem [Col. 0316C] illum talem ut nunquam habuerit voluntatem malam nec habiturus sit, ipse fecit in membris ejus ex mala voluntate bonam. In libro De Trinitate idem dicit: Ille fecit nos credere in Christum, qui nobis fecit in quem credimur Christum. Ille facit in hominibus principium fidei qui fecit hominem principem fidei et perfectorem Jesum. Cui igitur diligenter inspicienti quae praemissa sunt dubitare licebit ex anima Christi et carne hominem quemdam subsistere, qui praedestinationis et aliorum quae praedicta sunt valeat esse capax? Moneo, lector, ut praedicta sub uno rationis intuitu congreges, et videbis homini esse collatum ut sit persona divinae substantiae, et quod manens Deus quod erat sit homo factus quod non erat.

Collationes de verbo incarnato

Auctor incertus

[Col. 0315]

DE VERBO INCARNATO COLLATIONES SEU DISPUTATIONES TRES.

COLLATIO I. De triplici silentio, in quorum secundo agitur de incarnatione Verbi.

[Col. 0315D]

Dum medium [quietum] silentium tenerent omnia (Sap. XVIII) . Tria sunt silentia. Primum silentium est ignorantia languoris. Secundum silentium est [Col. 0316D] desperatio curationis. Tertium silentium est adeptio sanitatis. Primum silentium fuit ante legem. Secundum inter legem et gratiam. Tertium erit post hanc vitam. Primum silentium fuit, quando homo non agnovit morbum suum; et idcirco siluit, nec quaerebat remedium. Sed postquam lex subintravit [Col. 0317A] et ostendit languidis vulnera sua, statim ruptum est silentium, et coeperunt mox aegri salutem quaerere; sed quia per opera legis, ubi salus non est, sanari volebant, quod quaerebant non potuerunt invenire. Tandem igitur considerans homo per legem neminem justificari posse, quasi post diuturnos clamores fatigatus et jam desperans rursum loqui cessavit, et subsecutum est secundum silentium. Tunc ergo omnipotens Verbum Dei Patris in carnem veniens rupit silentium, locutum est pacem, dedit gratiam, proposuit misericordiam, promisit veniam; et coeperunt aegri currere ad medicum, et quasi magnis clamoribus sic pura fide cordis et vera confessione oris flagitare remedium. Hoc itaque in praesenti vita hac agitur, ut homo per gratiam Dei sanitatem recipiat. [Col. 0317B] Sed cum plenam sanitatem receperit, et ad illam felicitatem venturae immortalitatis perductus fuerit, non erit amplius quod petat; et tunc sequetur tertium illud beatum silentium quod nunquam finem habebit. Inter primum et medium silentium multa verba sonuerunt, inter medium et ultimum silentium sonat unum verbum. Multa verba fuerunt multiplicia legis mandata, quae per Moysen data est. Unum verbum est una Dei gratia, quae per Jesum Christum facta est, vel potius ipse Jesus Christus. Moyses famulus Dei multa verba et multos sermones protulit. Deus Pater unum Verbum, unumque sermonem misit. Sed sermones Moysi omnipotentes non fuerunt, quia quod dicebant facere non potuerunt; et ideo tandem quandoque in promissione [Col. 0317C] deficiendo siluerunt. Et tunc omnipotens Sermo venit, qui non solum dixit, sed quaecunque dixit, imo quaecunque voluit fecit. Iste sermo, istud Verbum adhuc loquitur, quandiu in fidelibus suis promissiones suas operatur. Sed cum promissa impleverit, tunc quasi loqui cessabit. Cum autem promissa impleta fuerint, quia amplius quod petatur nihil deerit, felix in sempiternum silentium erit.

Dum ergo medium silentium tenerent omnia. Bene omnia, hoc est non solum illi qui in petitione desperabant, sed et illa quae in promissione defecerant, et nox in suo cursu medium iter haberet. Nox in sacra Scriptura aliquando pro diabolo, aliquando pro membris ejus, id est pro peccatoribus iniquis, aliquando pro peccato, aliquando pro praesenti vita accipitur. [Col. 0317D] Per noctem ergo in hoc loco, mortalis hujus vitae fluxus signatur, sicut per diem alibi claritas vitae perpetuae. Praesens ergo vita nox est, vita vero futura dies. Nox ista habet vesperam, dies illa habet auroram. Vespera praesentis noctis fuit inclinatio unius diei, aurora illius diei inclinatio praesentis saeculi. Vespera hujus noctis fuit ex quo Adam peccavit, donec accepta sententia mortis a paradiso pulsus in tenebras hujus mundi exiit. Aurora sequentis diei est a resurrectione Christi usque in finem saeculi. Ergo vita ista nox est. Sed quis est cursus vitae hujus? Videamus quo currat. Per mortalitatem currit in mortem. Per mortem currit in damnationem. Igitur vita mortalis deorsum currit, [Col. 0318A] sicut vita immortalis sursum. Iter sursum est in coelis, iter deorsum est in inferis. Iter medium est stadium vitae praesentis, quod nascendo intramus, vivendo percurrimus, moriendo eximus. Quando ergo nox in suo cursu medium iter habuit, nisi quando mors universos, quos in stadio vitae praesentis reperit, secum ad inferos traxit, et nemo adhuc mortalium ad vitam immortalem ascendere potuit? Vel per noctem accipere possumus peccatum: quae videlicet nox ab originali peccato coepit, et per actualia cucurrit. Quando ergo post originalem praevaricationem primum praevaricatione naturalis legis, ac deinde, scriptae legis praevaricatione succedente, peccatum ad summum incrementum venerat, quasi nox in suo cursu medium iter habebat; sed ista [Col. 0318B] nox, vera luce apparente, mox deorsum vergere coepit; et nunc quasi quadam alterna mutuatione paulatim decrescens elongat quousque lux crescendo ad plenam diem perveniat. Vide ergo ordinatissimum divinae dispensationis consilium. Quando omnis recuperandae salutis spes perierat, et mors omnia secum deorsum rapiebat, peccatum ad summum venerat, tunc omnipotens sermo liberandis mittitur, ut amplius divinae gratiae munus commendetur. Venit, inquit. Quis? Unde? Quo? Sermo Altissimi, Verbum Dei, unicus Patris, rex, filius regis, de consensu Patris, ad tolerantiam passionis. De aequalitate majestatis ad patibulum crucis, de sede regali ad officinam peccati, de lumine coeli usque ad [Col. 0318C] tenebras inferni. Sed nunquid ideo regnum perdidit? Imo eos qui servi erant peccati liberans usque ad conregnandum sibi sublimavit. Et ideo fortassis a regalibus sedibus venit, quia in domo Patris ejus mansiones multae sunt (Joan. XIV) , et regnabunt cum illo in aeternum, cum acceperint regnum quod paratum est ab initio saeculi. Unicus enim regis erat, solus regnum habuit; sed quia ad conregnandum sibi fratres adoptare venit, non jam a sede regali, sed a sedibus regalibus venire debuit, quia regnum ad quod vocantur electi Dei praeparatum est ab initio saeculi.

COLLATIO II. Quod Verbum, dum caro factum est, naturam assumpsit, non personam, et quod una persona est assumens et assumptum.

[Col. 0318D] Verbum caro factum est (Joan. I.) Quod verbum Dei quod et Deus est? verbum enim hominis non est homo, sed verbum Dei Deus est. Sicut verbum cordis cor est, et de corde verbum exit, et non est aliud verbum cordis quam ipsum cor, sic verbum Dei aliud esse non potest quam Deus. Sapientia est verbum cordis; quae de corde nascitur, et a corde non separatur. Ipsum cor sapientia est, et de corde ipso sapientia est, et una sapientia cor et sapientia sua. Sic Deus sapientia est, et de ipso Deo sapientia est, et est una sapientia Deus et sapientia sua. Sapientia Dei verbum Dei est. Ipsum Verbum caro factum est. Quid est caro? Homo. Factum est caro, factum est homo. Quomodo factum est homo? Assumendo hominem. Verbum quippe hominem [Col. 0319A] assumpsit naturam, non personam. Non enim assumpsit hominem personam, sed assumpsit hominem in personam. Intellige quod dico. Firma est fides catholica; Verbum persona assumpsit hominem non personam, sed naturam. Quare non dicimus personam assumptam, sicut dicimus personam assumentem? Ne duas personas praedicemus in Christo, et ne quaternitatem inducere videamur, et confundatur Trinitatis confessio. Propterea dicimus hominem naturam, non personam, assumptum a Verbo. Quid est homo? Anima et corpus. Propterea homo assumptus est, quia anima et corpus assumptum est. Propterea persona assumpta non est, quia anima et corpus antequam Verbo unirentur in personam, non erant inter se unita ad personam. [Col. 0319B] Idcirco quia assumpta non sunt, unita non sunt, assumpta persona, quia vero in eo quod assumpta sunt unita sunt, in personam assumpta sunt. Sed dices: Si anima et corpus antequam unirentur Verbo, ideo persona non erant, quia inter se unita non erant, nonne tamen anima etiam sola per se persona erat, inquantum spiritus rationalis erat? Si autem anima etiam sola persona erat inquantum spiritus rationalis erat, quomodo persona non assumpta est quando anima rationalis assumpta est? Sed sicut anima rationalis et caro ideo non sunt assumpta persona, quia ante assumptionem non habuerunt unionem, sed assumpta in personam, quia ex eo unita sunt quod assumpta sunt, sic et anima rationalis ideo assumpta non est persona, [Col. 0319C] quia ante unionem Verbi sicut per se esse non habuit, ita persona esse non habuit. Ex quo enim coepit, uniri coepit; et ex quo fuit, unita fuit. Ex quo autem unita fuit, una cum eo cui uniebatur persona fuit. Vide quid sequitur. Si ex quo fuit unita fuit, et ex quo unita fuit persona fuit, ergo ex quo fuit persona fuit? Si autem ex quo fuit persona fuit, quomodo persona assumpta non est quae persona fuit, quando assumpta est? Sed considera. Non te perturbet sermonis involucrum: fides quaeritur. Sermo multa perturbat. Intende tibi. Ex quo fuit persona fuit, quia ex quo fuit unita fuit. Quare ergo non dicimus personam assumptam? Intende. Quando assumebatur, uniebatur. Ex quo coepit [Col. 0319D] uniri coepit et ex quo uniri coepit persona esse coepit, non tamen inquantum erat, sed inquantum unita erat. Si per se aliquando esse habuisset, ex se persona habuisset. Quia autem semper unita fuit, semper una cum illo cui uniebatur persona fuit. Ideo non dicimus hominem personam assumptam esse, sed assumptum esse hominem in personam, quia humana natura in Christo ex eo quod fuit persona non fuit, quia per se non fuit. Sed ex eo quod unita fuit, una cum illo cui uniebatur, persona fuit. Persona enim notat discretionem. Propterea quod per se persona fuit, ex se persona non fuit. Idcirco non est assumpta persona, sed natura, quia quod assumptum est rationalis naturae, sicut extra assumptionem per se esse non habuit, [Col. 0320A] ita personam esse non habuit. Sed dices: Quare ergo assumptus esse dicitur, si persona assumpta non dicitur, cum illud rationalis naturae quod assumptum est, ante ipsam unionem nec homo nec persona fuit, quia extra unionem per se nunquam fuit, quoniam assumptum est ex quo fuit? Sed considera quia id rationalis naturae quod assumptum est ex eo quod fuit homo, id est humana natura, esse habuit. Quia ergo assumptum est in eo quod fuit, ex quo homo fuit, ideo homo assumptus est. Id enim assumptum est quod homo fuit in eo et ex eo quod assumptum est, quia autem id quod assumptum est rationalis naturae ex eo quod fuit persona non fuit, quia per se non fuit; sed ex eo quod assumptum est unitum est, et ex eo quod unitum [Col. 0320B] est, una cum Verbo uniente persona est. Idcirco persona assumpta non dicitur, sed natura, quia quod assumptum est ex eo quod fuit, et natura et homo, id est natura humana esse habuit; persona autem non ex eo quod fuit, quia illud per se nunquam fuit, sed ex eo quod Verbum personae unitum est, esse coepit. Propterea homo assumptus est, id est humana natura, non persona.

COLLATIO III. De incarnatione Verbi et mysterio ejus respectu nuntii et Virginis.

Omnia per sapientiam Dei facta sunt; ad ipsam autem sapientiam facta non sunt, nisi illa solum quae sapientia frui possunt. Haec autem sunt ratione utentia, et intelligentiam sensumque percipiendi [Col. 0320C] boni malique fugiendi habentia. Quorum pars sursum erat condita in angelis, pars deorsum in hominibus ordinata. Igitur homo non solum per sapientiam Dei factus erat ut esset, sed etiam ad sapientiam Dei factus erat ut beate esset, ut illa videlicet frueretur eo sensu quo sapientia percipi potest. Sed quia peccando sensum amisit quo sapientia frui debuisset, oblitus est ipse comedere panem suum, et refectionem illam qua vivunt animae in corporalem commutavit delectationem. Terrenis igitur et corporalibus sensu et affectu immersus, non potuit se ad spiritualium cogitationem sive amorem erigere, sed sola ea quae carnis sunt sapiens, spiritualium jucunditatem non agnovit. Ipsa autem Dei sapientia [Col. 0320D] noluit amittere hominem qui propter ipsam factus fuerat. Et cum ipsa sursum esset, ille, deorsum, venit ubi ille erat, ut eum revocaret ad se unde ceciderat. Factum est Verbum caro ut homo inter homines esset, qui Deus erat supra homines. Et versus est panis ille in lac, ut a parvulis sumi possit. Sapientia sursum panis erat, et eadem ipsa sapientia deorsum lac erat. In divinitate panis, in humanitate lac. Sic enim parvuli sensu per lac humanitatis nutriti sunt, et roborati sunt ad panem divinitatis, ut idem ipse utrobique reficeret, et reficiendo languidos ad incorruptionem repararet. Dedit ergo reparandis ad incorruptionem alimentum incorruptionis. Parvulus quidem immaculatam carnem quam sumpsit de Virgine matre, perfectis autem [Col. 0321A] incorruptibilem divinitatem quam habuit de aeterno Patre. Istis ut interim non deficerent in via, illis ut postea perficerentur in patria. Istis ad consolationem, illis ad glorificationem. Propter hoc ergo Dei Filius pro redemptione hominum homo factus est, ut caro per carnem liberaretur, et generi humano de suo sumeretur pretium redemptionis, quatenus inde remedium fieret, unde vitium contractum fuerat, et in eodem monstraretur et peritia medici et justitia redempti, quando de suo et sanando invenitur remedium, et pretium redimendo. Quia vero a corruptione liberandum erat, idcirco pretium redemptionis incorruptum esse debuerat. Propterea mater Virgo electa est ut de munda immaculatus nasceretur, ut sicut in coelo Deus habuit [Col. 0321B] Patrem immortalem aeternus, sic in terra haberet matrem Virginem incorruptus. Igitur in coelo qualis Pater talis Filius, et in terra qualis mater talis filius. In coelo cum Patre aeternus et immensus, in terra cum matre immaculatus et mansuetus. In coelo cum Patre incorruptus et sublimis, in terra cum matre virgo et humilis. In coelo imago Patris, in terra imitator matris. Mater virgo erat, et in humilitate exsultabat. Filius Virginis virgo humilitatem commendabat. Talis ergo Agnus, qualis mater Agni; ex munda mundus, ex Virgine incorruptus. Per Virginem veniens ad nos: per virginitatem praecedens nos. Per incorruptionem veniens ut peccatum tolleret, per virginitatem praecedens ut virtutem demonstraret. Veniens ut conferret remedium, praecedens [Col. 0321C] ut daret exemplum. Non enim potuit arbor bona malum fructum facere, sicut arbor mala fructum bonum facere non potest (Matth. VII; Luc. VI) . Quoniam omnis arbor ex fructu suo cognoscitur, radix integra, et ramus incorruptus.

Hujus ergo adventus Gabriel nuntius missus est, ut novam in carne Filii Dei nativitatem praedicaret, in qua forma servi, domino sociata, hostem potenter devicit. Fortis in illo, non tamen violenta ad inferendam injuriam, sed efficax ad justitiam obtinendam. Propterea Gabriel missus est, quod fortitudo Dei interpretatur, quia ipsam etiam infirmitatis fortitudo fuit, quoniam in ea superatus est inimicus, et capta praeda a violento reducta est. [Col. 0321D] Tres enim perierant, et subsecutus est quartus, scilicet Redemptor eorum. Primus sine masculo et sine femina; secundus de masculo, sine femina; tertius de masculo et femina; quartus sine masculo de femina. Adam quippe nec de masculo nec de femina erat; Eva autem de masculo sine femina: qui autem de illis erant, de masculo simul et de femina erant. Et ceciderunt primi masculus et femina, et per eos qui post eos erant omnes de masculo et femina. Et quia primus auctor culpae dejectus est a femina, auctorem gratiae sine masculo concepit et peperit femina, ut idem sexus initium gratiae esset, qui peccati origo exstiterat. Propterea ait: Ave, gratia plena, Dominus tecum (Luc. I) . Vere enim Maria gratia plena fuit, per quam gratia descendit super [Col. 0322A] omnes filios hominum. Primum gratia super eam, postea gratia in ea: deinde gratia ex ea. Super eam, ad umbrationem; in ea, ad fecunditatem; ex ea, ad salvationem. Venit enim gratia ut humanam naturam visitaret, et intravit ad eam unde exierat. Per feminam enim exierat, et per feminam intravit. Et venit gratia primum in ipsam, deinde descendit in illud quod erat ex ipsa, et sumpsit de carne Virginis naturam, hostiam pro natura, quam liberam pro liberandis offerret, ut prius in ipsam totum effunderet, quod per ipsam post modum redemptis omnibus exhiberet.

Ideo gratia plena, de qua ortus est fons gratiae. Et ideo, o Virgo gratiosa, totum nobis quodammodo est a te, quod per per illum nobis est qui natus [Col. 0322B] est ex te. Gratia plena, intantum plena, ut ex tuo redundante, totus hauriat mundus. Si enim prudentes virgines oleum acceperunt in vasis suis cum lampadibus (Matth. XXV) ; tu, prudentissima Virgo, et Virgo virginum, non unum tantum vas habuisti oleo gratioe repletum, quo lampadem tuam inexstinguibiliter ardentem nutrires, sed aliud gestasti vas redundans et indeficiens, ex quo effuso eleo misericordiae omnium lampades illuminares, et vasa omnium usque ad summum et perfectum impleres, et in illo nihil minueres. Prudens ergo fuisti ut tibi provideres, nec timida ut aliis subvenires. Nec dixisti: Ne forte non sufficiat mihi et vobis (ibid.) , sed sciens quod sufficeret et tibi et nobis, sufficienter retinuisti et sufficienter tribuisti. Lumen in lampade [Col. 0322C] fuit in carne virginitas; oleum in vase in corde humilitas. Et erat aliud vas humanitas Verbi in utero tuo gratiae plena, ex cujus plenitudine tu quoque accepisti et lumen virginitatis in carne et oleum humilitatis in corde. Postea autem partu intemerato nobis propinans ipsum indeficiens tribuisti, ut ex illius plenitudine effunderetur, quo et lampades nostrae exstinctae illuminarentur et vasa vacua replerentur. Si gratiae plena fuisti, cum de terra carnis tuae fons gratiae erupit: ut manaret super omnem terram, et irrigaret aridam, et sterilem fecundaret. Ex hac plenitudine gratiae et illa acceperat quae sterilis conceperat, quae et Virginem fecundam ad se venientem agnovit et dixit: Unde mihi hoc, ut veniat mater Domini mei ad me? (Luc. I.) Bene mater [Col. 0322D] Domini, quia in forma servi Dominus majestatis advenit. Qui enim natus est homo, idem erat et Deus. Ex eo quod assumptus est, filius Virginis; ex eo autem quod assumpsit, Filius majestatis. Idem tamen et filius Virginis, et Filius majestatis. Et propterea qui assumptus est homo, naturalis est Filius Dei, propter eum qui assumpsit; verus est filius hominis, propter eum quem assumpsit. Nemo igitur dicat Christum Filium adoptivum, cum naturalis sit Filius, quoniam quem assumpsit homo, et qui assumpsit Deus, non duo filii sunt, sed unus est Filius, Deus et homo, Jesus Christus. Ideo mater Domini est quae genuit formam servi, quia in forma servi erat majestas Domini, et unus cum forma servi et [Col. 0323A] majestate Domini. Bene ergo matrem Domini sui vocat quae Deum credidit esse ipsum qui homo conceptus fuerat, et portabatur in utero Virginis secundum carnem, qui deitate sua omnia portabat. Ideo ait: Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei [Col. 0324A] ad me: Et beata quae credidisti, quoniam perficientur in te omnia quae dicta sunt tibi a Domino. Tunc ait Maria: Magnificat anima mea Dominum (ibid.) . De quo ante allegorias in Evangelium Lucae explicatio posita est.

De filia Jephthe

Auctor incertus

[Col. 0323]

DE FILIA JEPHTHE.

[Col. 0323A] De filia Jephthe, quod eam pater in holocautoma obtulit Deo, quoniam in bello voverat, si vicisset, [Col. 0323B] eum se in holocautoma oblaturum qui sibi de domo exiens primus occurrisset, quod cum vovisset, vicit, et occurrente sibi filia, quod voverat reddidit, solet esse magna et ad judicandum difficillima quaestio, quibusdam quid sibi hoc velit nosse cupientibus et pie quaerentibus, quibusdam vere qui Scripturis hic sanctis imperita impietate adversantur hoc maxime in crimen vocantibus quod legis et prophetarum Deum etiam humanis sacrificiis fuerit delectatus. Quorum calumniis sic primitus respondemus ut Deum legis et prophetarum, atque, ut expressius dicam, Deum Abraham, et Deum Isaac, et Deum Jacob nec illa sacrificia delectaverint, ubi pecorum holocausta offerebantur, sed quod significativa fuerint [Col. 0323C] et quaedam umbrae futurorum, eum res ipsas nobis quae his sacrificiis significabantur commendare voluisse. Fuisse autem etiam istam utilem causam cur illa mutarentur, nec modo non juberentur offerri, imo prohiberentur, ne vere secundum carnalem affectum talibus Deum delectari putaremus. Sed utrum etiam humanis sacrificiis significari futura opportuerit merito quaeritur. Neque mortes hominum quanquam mortuorum, in hac causa exhorrescere et formidare deberemus, si illi qui haec de se fieri gratanter acciperent in aeternam remunerationem commendarentur Deo. Sed, si hoc verum esset, hoc genus sacrificiorum Deo non displiceret. Displicere autem Deo satis evidenter eadem Scriptura testatur. Nam, cum omnia primogenita [Col. 0323D] sibi dicari et sua esse voluerit atque praeceperit, redimi tantum a se voluit primogenita hominum, ne immolandos Deo crederent filios suos quos natos primitus suscepissent. Deinde hoc apertius ita loquitur, quod humana holocausta sic Deus improbet ut prohibeat detestans ea in aliis gentibus, et populo suo praecipiens ne audeat imitari. Attende, inquit, tibi ipsi: Ne sequaris gentes, postquam exterminatae fuerint a facie tua, ne exquiras deos eorum dicens: Quemadmodum faciunt gentes diis suis, faciam et ego. Non facies ita Domino Deo tuo. Abominamenta enim quae Dominus odit fecerunt diis suis quoniam et filios suos et filias comburunt igni. (Deut. XII) .

Quid evidentius ostendi potest his sanctae Scripturae [Col. 0324A] testimoniis (ut alia hujuscemodi omittamus) quam Dominum a quo haec Scriptura humano generi [Col. 0324B] attributa est, non solum non diligere, verum etiam odisse talia sacrificia in quibus homines immolantur? Illa plane diligit et coronat, cum quisque justus iniquitatem patiens usque ad mortem pro veritate decertat, vel ab inimicis, quos pro justitia offendit, occiditur, retribuens eis bona pro malis, id est pro odio dilectionem. Talem dicit Dominus sanguinem justum a sanguine Abel, usque ad sanguinem Zachariae (Matth. XXIII) . Praecipue autem quod sanguinem fudit ipse pro nobis, et sacrificium seipsum obtulit Deo, sic utique obtulit, ut ab inimicis pro justitia occideretur. Hunc imitata multa martyrum millia usque ad mortem pro veritate certarunt, et ab inimicis saevientibus immolata sunt. De quibus dicit Scriptura: Tanquam aurum in fornace [Col. 0324C] probavit eos, et sicut holocausti hostiam accepit illos (Sap. III) . Unde et Apostolus dicit: Ego enim jam immolor (Philipp. II) . Sed non sic Jephthe de filia fecit holocautoma Domino, sed sicut praeceptum fuerat pecora offerri, et prohibitum fuerat homines immolari. Magis hoc illi simile videtur quod fecit Abraham, quod Dominus specialiter fieri praecepit non generali lege. Ut talia sibi sacrificia fierent aliquando mandavit, imo etiam fieri prohibuit. Distat itaque hoc quod fecit Jephthe a facto Abrahae, quoniam ipse jussus obtulit filium, iste autem fecit quod et lege vetabatur et nullo speciali jubebatur imperio. Deinde non solum in sua lege postea, verum etiam tunc Dominus in ipso Abrahae [Col. 0324D] filio, talibus sacrificiis quam non delectaretur ostendit, cum patrem cujus fidem jubendo probaverat, a filii tamen interfectione prohibuit, et arietem, quo sacrificium licite secundum veterum congruentiam temporibus consuetam compleretur, apposuit. Si autem hoc quempiam movet-quomodo pie crediderit Abraham Deum talibus sacrificiis delectari, si haec illicite offeruntur Deo; et ideo recte putant credidisse etiam Jephthe quod tale sacrificium Deo posset esse acceptum, primo consideret aliud esse ultro vovere, aliud jubenti obtemperare; non enim, si aliquid praeter morem in domo a Domino institutum servo jubetur, atque id laudabili obedientia facit. Ideo non est plectendus, si hoc sponte praesumpserit. Deinde habebat quod crederet Abraham [Col. 0325A] ut propter divinum imperium non parceret filio, non credens Deum tales victimas libenter accipere, sed hoc eum propterea jussisse ut resuscitaret occisum, et huic aliquid tanquam Deus sapiens demonstraret. Nam hoc de illo etiam in Epistola legitur quae inscribitur ad Haebraeos, et fides ejus, quia hoc de Deo crediderit, quod posset filium ejus suscitare, laudatur (Hebr. XI) . Iste vero, et Deo non jubente neque poscente, et contra legitimum ejus praeceptum ultro sacrificium vovit humanum. Sicut enim scriptum est: Et vovit Jephthe votum Domino et dixit: Si traditione tradideris mihi filios Ammon, quicunque exierit de januis domus meae, in obviam mihi, in revertendo me a filiis Ammon in pace, offeram eum holocautoma Domino (Judic. XI) .

[Col. 0325B] Non utique his verbis pecus aliquod vovit quod secundum legem holocautoma posset offerre, Neque enim est aut fuit consuetudinis ut redeuntibus cum victoria de bello ducibus pecora occurrerent. Quantum autem attinet ad muta animalia, canes solent dominis blando famulatu alludentes currere obviam; de quibus ille in suo voto cogitare non posset, ne in injuria Dei aliquid non solum illicitum verum etiam contemptibile et secundum legem immundum vovisse videretur. Nec ait, Quodcunque exierit de januis domus meae obviam mihi, offeram illud holocautoma, sed ait: Quicunque exierit obviam mihi, offeram eum. Ubi procul dubio nihil aliud quam hominem cogitavit; non tamen fortasse unicam filiam, quanquam illam in tanta paterna [Col. 0325C] gloria quis posset anteire, nisi forte uxor? Nam quod non dixit, quaecunque, sed quicunque exierit de januis domus meae (ibid.) , solet Scriptura pro quolibet sexu masculinum genus ponere, sicut de Abraham dictum est, surgens a mortuo (Gen. XXIII) , cum ejus uxor mortua fuisset. Quia ergo de hoc voto atque facto nihil videtur Scriptura judicasse, sicut de Abraham, quando filium jussus obtulit, apertissime judicavit, sed tantummodo scriptum reliquisse legentibus judicandum, quemadmodum de facto Judae filii Jacob quando ad nurum quidem nescius intravit, verum quantum in ipso fuit fornicatus fuit quia meretricem putavit, neque approbavit, hoc Scriptura neque reprobavit, sed justitia et Dei lege [Col. 0325D] consulta existimandum pensandumque dimisit. Quia ergo de isto Jephthe facto in neutram partem sententiam Scriptura Dei protulit, ut noster sensus in judicando exerceretur, possemus jam dicere Deo displicuisse tale votum et ad illam perductum fuisse vindictam ut potissimum filia unica occurreret. Quod si sperasset atque voluisset, non continuo, ut eam vidit, scidisset vestimenta sua atque dixisset: Heu me, filia! impedisti me; in offendiculum facta es in oculis meis (Judic. XI) . Deinde quod sexaginta dierum tam longa dilatione data filiae suae, Dominus eum ab unicae charissimaeque nece non prohibuerit, sicut prohibuit Abraham, donec perficiendo quod voverat seipsum percuteret orbitate gravissima, Deum autem nequaquam hominis immolatione placaret. [Col. 0326A] Et ideo hujuscemodi patri poenam fuisse retributam, ne impunitum talis voti relinqueretur exemplum, neve magnum aliquid se vovere Deo putarent homines cum victimas humanas voverent, et (quod est horribilius) filiorum, aut non vera sed potius simulata eadem vota essent, cum velut exemplo Abrahae sperarent qui vovissent, Deum prohibiturum talia vota compleri.

Possemus, inquam, hoc dicere nisi ab ista sententia duo nos praecipue divinarum Scripturarum testimonia revocarent, ut hanc rem gestam in libris, tantae auctoritatis memoriae commendatam diligentius (quantum Dominus adjuvat) et cautius perscrutemur, ne in ullam partem judicium temerarium proferamus. Unum, quod in Epistola ad Hebraeos [Col. 0326B] iste Jephthe inter tales commemoratur, ut eum culpare vereamur: Ubi scriptum est. Et quid adhuc dicam: deficiet enim me tempus enarrandi: de Gedeon, Barach, Samson, Jephthe et David et Samuel et prophetis, qui per fidem devicerunt regna, operantes justitiam, consecuti sunt promissiones (Hebr. II) . Alterum, quod ubi de illo ista narrantur, quod tale voverit et impleverit votum, praemisit Scriptura dicens: Et factus est super Jephthe Spiritus Domini et circuiens Galaad et Manasse, transiit speculam Galaad; et de specula Galaad trans filios Ammon, et vovit Jephthe votum Domino (Judic. II) , et caetera ad ipsum votum pertinentia, ut omnia quae deinceps facta sunt tanquam opera spiritus Domini qui super eum factus est intelligenda videantur. [Col. 0326C] Ista testimonia nos compellunt quaerere potius cur factum sit, quam facile improbare cur factum sit. Sed primo illud ad quod ex Epistola quae ad Hebraeos est cum memoravi, inter illos laudabiles viros, qui ibidem commemorantur non solum est Jephthe, verum etiam Gedeon, de quo similiter Scriptura dicit: Spiritus Domini confortavit Gedeon (Judic. IV) , et tamen ejus factum quod de illo operatus est ephod, et fornicatus est post illud omnis Israel: et factum est domui Gedeon in scandalum, non solum laudare non possumus, verum etiam quia Scriptura hinc apertissime indicavit reprobare minime dubitamus. Nec tamen ex hoc ulla fit injuria Spiritui Domini, qui eum confortavit ut hostes populi [Col. 0326D] ejus tanta facilitate superaret.

Cur ergo inter eos commemoratur qui per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam (Hebr. XI) , nisi quia sancta Scriptura quorum fidem atque justitiam veraciter laudat, non hinc impeditur eorum etiam peccata (si qua novit, et oportere judicat) notare veraciter. Nam et in eo quod idem Gedeon signum petens tentavit in vellere, nescio utrum non fuerit transgressus praeceptum quo sriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum (Matth. IV) . Verumetiam in ejus tentatione Dominus quod praenuntiare volebat ostendit, in compluto scilicet vellere et area tota circumquaque sicca, figurare primum populum Israel ubi erant sancti selecti tanquam pluvia spirituali, et postea compluta [Col. 0327A] area sicco vellere figurare Ecclesiam toto orbe diffusam, habentem non in vellere tanquam in velamine, sed in aperto, coelestem gratiam, illo priore populo velut ab ejusdem gratiae rore siccato atque alienato. Nec tamen frustra inter fideles et operantes justitiam, propter bonam fidelemque vitam in qua eum credendum est esse defunctum, tale in Epistola ad Hebraeos meruit testimonium. Utrum autem quia postea quam dictum est, factus est super Jephthe Spiritus Domini, ea secuta sunt ut votum illud voveret, et quod voverat redderet, Spiritui Domini omnia deputanda sint, ut perinde habeatur hoc sacrificium, tanquam id Dominus sicut Abrahae fieri jusserit, non facile dixerim, cum utique de Gedeon possit haec afferri [Col. 0327B] differentia, quia post peccatum quod fecit, quando fecit ephod, nulla est ejus commemorata prosperitas, postea vero quam Jephthe votum vovit, illa est insignis ejus victoria consecuta, propter quam adipiscendam voverat, et qua adepta, quod voverat solvit. Rursus enim considerandum est quod Gedeon etsi non postea quam fecit ephod, tamen postea quam tentavit Dominum (quod utique est peccatum) magnas strages hostibus caesis atque superatis fecit, ac populo salutem acquisivit. Sic enim scriptum est: Non irascatur indignatio tua in me; et tentabo adhuc semel in vellere (Judic. VI) . Iram quippe Dei metuebat, quia noverat se tentando peccare, quod Deus in lege sua manifestissime prohibet. Hoc tamen ejus peccatum et mirabilis signi evidentia [Col. 0327C] et magna victoriae prosperitas liberationisque populi consecuta est. Jam enim Deus statuerat afflicto populo subvenire, atque hujus ducis quem ad hoc opus assumpserat utebatur animo non solum fideli et pio, verumetiam sub deficiente et delinquente, et ad praenuntianda quae volebat, et ad complenda quae dixerat.

Non enim per istos tantum qui etiamsi peccaveverunt inter justos tamen narrantur, sed etiam per ipsum Saulem, omni modo reprobatum, multa Deus populo suo praestitit: in quem insilivit etiam Spiritus Domini et prophetavit (I Reg. X) ; non cum juste ageret, sed cum in virum sanctum David innocentemque saeviret. Agit enim Spiritus Domini [Col. 0327D] et per bonos et per malos, et per scientes et nescientes, quod agendum novit et statuit; qui etiam per Caipham acerrimum Domini persecutorem (nescientem quid dixerit) insignem protulerit prophetiam, quod oporteret Christum mori pro gente (Joan. XI) . Quis enim egit, nisi Spiritus Domini, curans pronuntiare ventura, ut judici Gedeon, volenti tentare Dominum et non credenti quod fuerat ei per manum ejus de salute populi locutus, hoc potissimum de vellere compluto postmodum sicco, et de area primum sicca postea rigata, veniret in mentem, ut subdeficienti a fide infirmitati ejus delictoque deputetur. Quod vero etiam tali ejus animo ad hoc quod generi humano significari oportebat, usus est Deus ad ejus intelligatur misericordiam et [Col. 0328A] mirabilem providentiam pertinere. Si quis autem dicit scientem omnia fecisse et dixisse Gedeon, ex revelatione prophetica, ut per eum talia signa monstrarentur, nec defecisse a fide, et quod ei promiserat Dominus credidisse, sed auctione prophetica in vellere voluisse tentare, atque ita illius tentationem fuisse inculpabilem, sicut dolum Jacob, et illud quod Domino ait: Non irascatur indignatio tua in me, non ideo dixisse quod iram ejus timeret, sed quod eum confideret non irasci, cum ea faceret quae Spiritu ejus dictante facienda esse tanquam propheta sciret, audiendus videatur, dummodo illud quod de facto ephod Scriptura ipsa culpavit, quodlibet significet, non audeat excusare a peccato. Nam et illud quod trecenti viri ad signum crucis ipso [Col. 0328B] numero pertinentes, hydrias fictiles acceperunt, eisque ardentes faculas incluserumt, quibus hydriis fractis repente lumina numerose micantia tantam hostium mutitudinem terruerunt, tanquam ex suo arbitrio videtur fecisse Gedeon. Non enim Scriptura dicit Dominum admonuisse ut hoc faceret, et tamen tam grande signum quis ejus animo atque consilio faciendum, nisi Dominus inspiravit qui praefiguravit sanctos suos thesaurum evangelici luminis in vasis fictilibus habituros? Unde dicit Apostolus: Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus (II Cor. IV) . Quibus in passionibus martyrii tanquam vasculis fractis, major eorum gloriae fulgor emicuit, quae impios evangelicae praedicationis inimicos inopinata illis Christi claritate superavit.

[Col. 0328C] Seu ergo per scientes seu per nescientes, praedicationem praefigurationemque futurorum Spiritus Domini propheticis temporibus operatus est, non ideo peccata eorum dicendum est non fuisse peccata, quia et Deus, qui et malis nostris bene uti novit, etiam ipsis eorum peccatis usus est ad significanda quae voluit. Proinde, si propterea peccatum non fuit, sive cujuslibet necis humanae, sive etiam parricidale sacrificium vel vovere vel reddere: quia magnum aliquid et spirituale significavit, frustra Deus temporalia prohibuit, et se odisse testatus est, quoniam et illa quae fieri jussit, utique ad aliquam significationem rerum spiritualium magnarumque referuntur. Cui ergo illa prohiberet, quandoquidem [Col. 0328D] poterant propter eamdem earumdem rerum significationem, propter quam et ista licite fiebant, nihilominus licite fieri, nisi nec tale aliquid significantia, quale expedit credere, humana Deo sacrificia placuerunt, quando non pro justitia quisque ab inimicis, quia recte vivere voluit, vel peccare noluit interimitur, sed homo ab homine tanquam electa hostia more pecoris immolatur? Quid si (ait aliquis) quoniam pecorum victimae jam eo ipso quo fuerant usitatae, quamvis et ipsa ea recte intelligentibus ad significationem spiritualium referuntur, minus tamen faciebant intentos ad magnum sacramentum Christi et Ecclesiae requirendum; propterea Deus re insigni et inopinata volens quasi dormientes hominum animos excitare, eo magis quo [Col. 0329A] talia sibi sacrificia offerri vetuerat, curavit sibi ejusmodi aliquid offerendum ut ipsa admiratio magnam gigneret quaestionem, et magna quaestio ad perscrutandum magnum mysterium studium piae mentis erigeret: pie vero perscrutans mens hominis altitudinem prophetiae, velut hamo piscem Dominum Christum de profundo Scripturarum levaret.

Huic nos rationi et considerationi non obsistimus, sed alia est quaestio de animo voventis, alia de providentia Dei qualicunque animo ejus bene utentis. Quamobrem si Spiritus Domini qui factus est super Jephthe, ut hoc voveret omnino praecepit (quod quidem Scriptura non aperuit) tamen si hoc ille praecipit cujus non licet jussa contemnere, non solum insipientia [Col. 0329B] culpanda non est, verum etiam obedientia laudanda est. Hoc enim si se homo interimat (quod utique humana voluntate atque consilio facere nefas est) profecto intelligendum est obedienter fieri potius quam sceleste, si divinitus jussum est. De qua quaestione in libro I De civitate Dei satis disputatum est. Si autem Jephthe humanum secutus errorem, humanum sacrificium vovendum putavit, ejus quidem peccatum de unica filia jure punitum est; quod etiam ipse verbis suis satis videtur ostendere ubi ait: Heu me, filia! impedisti me, in offendiculum facta es tu in oculis meis (Judic. XI) ; discissis etiam vestimentis suis. Verumtamen etiam hic ejus error habet aliquam laudem fidei, qua Deum timuit, [Col. 0329C] ut quod voverat redderet. Nec divini in se judicii sententiam declinavit; sive sperans Deum prohibiturum, sicut fecit Abrahae, sive ejus voluntatem etiam non prohibentis intellectam facere potius quam contemnere statuens. Quanquam et hic merito quaeri potest utrum verius intelligitur hoc Deum nolle fieri, et in eo potius Deo si non fieret obediretur, quoniam hoc se nolle et in Abrahae filio, et in legitima prohibitione monstraverat. Verumtamen si propterea Jephthe non faceret, sibi potius in unica pepercisse, quam Dei voluntatem secutus esse videretur. Magis ergo intellexit in eo quod sibi filia occurrit, ultorem Deum, justaeque poenae se fideliter subdidit, timens saeviorem tanquam de tergiversatione vindictam. Credebat enim [Col. 0329D] bonae et virginis animam filiae bene recipi, quod non seipsam voverat immolandam, sed voto et voluntati non restiterat patris, et Dei fuerat secuta judicium. Mors enim sicut nec sibi a quoquam nec cuiquam sponte inferenda est, ita, Deo jubente, recusanda non est, cujus constitutione quocunque tempore subeunda est. Nec quisquis eam perpeti detractat, ut omnino evitetur, sed tantummodo ut differatur laborat.

Nunc jam quid Spiritus Domini, sive per nescientem Jephthe, sive per scientem, sive per ejus imprudentiam, sive per prudentiam, sive per obedientiam, sive per offensionem, sive per fidem in hac re gesta praefiguraverit, quantum Deus adjuvat, requiramus breviter et pandamus. Admonet enim nos [Col. 0330A] et urget quodammodo iste sacrarum Scripturarum locus, cogitare quemdam potentem virtute; talis enim dicitur Jephthe, quod nomen interpretatur aperiens. Dominus autem Christus, sicut indicat Evangelium, discipulis suis aperuit sensum ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) . Hunc Jephthe fratres ejus reprobaverunt, et de paterna domo expulerunt, objicientes ei quod esset filius fornicariae, tanquam ipsi essent de uxore legitima nati. Hoc etiam egerunt adversus Dominum principes sacerdotum et Scribae et Pharisaei, qui de legis observatione gloriari videbantur, tanquam ille solveret legem, et ideo veluti non esset legitimus filius. Et quoniam de sancta quidem Virgine corpus assumpserat, quod fidelibus notum est, tamen ejus [Col. 0330B] mater, quantum ad gentem pertinet, etiam illa Judaica Synagoga dici potest. Revolvat qui voluerit propheticos libros, et videat quoties et quanta verbi severitate atque indignatione Domini illa gens velut impudica mulier de suis fornicationibus arguatur. Unde est etiam illud in hoc libro recentissimum, vel cum post Ephod quod fecit Gedeon, omnis Israel legitur fornicatus, vel quod abierunt post deos gentium quibus erant circumdati. Unde in illos divina ira commota est, ut per annos octodecim contererentur a filiis Ammon. Sed nunquid non ex eadem gente Israel etiam illi nati erant sacerdotes et Scribae et Pharisaei, quos in eis diximus praefiguratos, qui Jephthe tanquam isti Dominum Christum [Col. 0330C] veluti non legitimum filium persecuti expulerunt? Sed in eo similitudo adumbrata est, quod isti, ut dixi, veluti legis observatores cum qui contra praecepta legis facere videbatur tanquam legitimi non legitimum vere sibi visi sunt ejecisse. Secundum hoc enim plebs illa dicta est fornicari, quod legis praecepta non servans tanquam viro non exhibeat fidem. Sic autem scriptum est de Jephthe: Et creverunt filii uxoris et ejecerunt Jephthe (Judic. XI) . Verbum quod positum est creverunt, significat in figura praevaluerunt. Quod in Judaeis impletum est, qui praevaluerunt infirmitati Christi, quia ita voluit ut ab eis quae oportebat in passione perferret. Sicut hoc idem significans Jacob praevaluit angelo cum quo, ut ipsum portenderet, luctabatur. Dixerunt ergo [Col. 0330D] ad Jephte: Non haereditabis in domo patris nostri quoniam filius mulieris fornicariae es tu (ibid.) . Tanquam dicerent quod Evangelium loquitur: Non est iste homo a Deo qui sic solvit Sabbatum (Joan. IX) . Se autem jactantes velut legitimos filios, Domino dixerunt: Nos ex fornicatione non sumus nati; unum Patrem habemus Deum (Joan. VIII) . Et fugit Jephthe a facie fratrum suorum et habitavit in terra Thob (Judic. XI) . Fugit, quoniam se quantus esset abscondit. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) . Fugit, quoniam morientis infirmitatem viderunt, virtutem autem resurgentis non viderunt. Habitavit autem in terra bona, vel ut expressius dicamus, opima. Quod enim Graece agathon [ ἀγαθόν ] dicitur, hoc Latine opimum dicitur. [Col. 0331A] Id autem interpretatur Thob, ubi mihi intelligenda videtur ejus a mortuis resurrectio. Nam quae terra magis opima quam terrenum corpus excellentia immortalitatis et incorruptionis indutum? Quod autem dicitur de Jephthe, quod posteaquam fugiens a facie fratrum suorum habitavit in terra Thob, colligebantur ad eum viri latrones, et ambulabant cum ipso (Judic. XI) . Quanquam et ante passionem objectum fuerit Domino, quod cum publicanis et peccatoribus manducaret, quando respondit non esse necessarium sanis medicum sed aegrotis; et inter iniquos deputatus est, quando inter latrones crucifixus est, et unum ex eis de cruce in paradisum transtulit, tamen posteaquam resurrexit et esse coepit secundum id quod supra exposuimus in terra Thob, [Col. 0331B] collecti sunt ad illum scelerati homines propter remissionem peccatorum, qui cum illo ambulabant, quia secundum ejus praeceptum vivebant. Neque hoc fieri desinit usque nunc et deinceps, quousque ad eum confugient mali ut justificet impios, quoniam ad eum convertantur, et discant iniqui vias ejus.

Jam illud quod hi qui abjecerant Jephthe (erat enim Galaadites) conversi sunt ad eum, et quaesiverunt eum per quem liberarentur ab inimicis suis (ibid.) , quam praeclara praefiguratione significat, quod qui adjecerunt Christum, ad eum rursus conversi in illo reperiunt salutem, sive illi intelligantur quos Petrus apostolus cum de ipso scelere arguisset, sicut in Actibus apostolorum legitur, et hortatus esset ut ad eum quem fuerant persecuti converterentur, [Col. 0331C] compuncti sunt corde, et ab illo quam a se alienaverant desiderarunt salutem. Quid est autem liberari ab inimicis, nisi a peccatis? Sic autem illis ait: Agite poenitentiam, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Domini nostri Jesu Christi, et remittentur vobis peccata vestra (Act. II) . Sive illa potius significetur quae in fine speratur novatio gentis Israel. Magis quippe id videtur apparere in eo quod dicitur: Et factum est post dies, quod utique post tempus significat, et per hoc significat non illud intelligendum quod recenti passione Domini factum est, sed postea futurum est. Quo videtur etiam id pertinere quod seniores Galaad venerunt ad Jephthe, ut per aetatem senilem posteriora et novissima tempora accipienda sint. Interpretatur autem Galaad abjiciens sive [Col. 0331D] revelatio. Quorum utrumque satis huic rei congruit, quia primum Dominum Jesum Christum abjecerunt, eisque postea revelabitur. Quod vero contra filios Ammon dux quaerebatur Jephthe, quibus victis liberarentur qui eo duce adversus illos debellare cupiebant, quoniam interpretatur Ammon filius populi mei sive populus moeroris, profecto aut illi significantur inimici qui ex ipsa gente perseverantes in infidelitate praedicti sunt, aut omnino gehennae praedestinati, ubi erit fletus et stridor dentium, tanquam populo moeroris. Quanquam populus maeroris non inconvenienter et diabolus et angeli ejus intelligantur, sive quia aeternam miseriam eis quos decipiunt acquirunt, sive quia et ipsi aeternae miseriae deputati [Col. 0332A] sunt. Eleganter sane ad exprimendam multo evidentius prophetiam Jephthe respondit senioribus Galaad: Nonne vos odio habuistis me, et ejecistis me de domo patris mei, et emisistis me a vobis? et quid est quod venistis quando tribulati estis? (Judic. XI.) Inde aliquid figuratum est in Joseph quem fratres vendentes abjecerunt, et, cum fame tribularentur, ad ejus opem misericordiamque converti sunt. Hic vero multo amplius elucet significatio futurorum, quod non ipsi prorsus fratres qui ejecerunt Jephthe ad eum venerunt; sed Galaad seniores pro universo illo populo supplicantes, sicut eadem gens dicitur Israel, sive in eis qui tunc fuerunt, Christumque reprobaverunt, sive in eis qui ad ejus opem postea reversi sunt. Populo enim dicitur inimico, sive in majoribus [Col. 0332B] sive in posteris suis longa odia trahenti atque servanti, tandemque converso in eis qui tunc convertendi sunt: Nonne vos odio habuistis me et ejecistis me de domo patris mei? Hoc enim eis visum est qui persecuti sunt, quod ejecerunt Christum de domo David, in qua regni non erit finis (Luc. I) .

Et dixerunt seniores Galaad ad Jephthe: Non sic modo venimus ad te (Jud. XI) , tanquam dicerent Judaie conversi ad Christum: Tunc venimus ut persequeremur. Profitentur etiam adversus inimicos eum futurum sibi caput. Respondet etiam ille qui eorum vicerit inimicos, quod erit eis in principem, quod Gedeon noluit, cum id Israelitae voluissent. Respondit quippe illis: Princeps vester Dominus erit (ibid.) . Rex enim nomine principis significatur quem nondum [Col. 0332C] habebat gens illa tempore judicum. Coeperunt autem habere Saulem, et deinde alios successores ejus qui in libris Regum leguntur. Nam in Deuteronomio cum eis praecipitur qualem debeant habere regem, si hoc eis placuerit, non ibi rex, sed princeps appellatur sed quia iste Jephthe illum figurabat qui verus est Rex, quod etiam in titulo scriptum fuit, qui cruci ejus affixus est, quem Pilatus delere vel emendare ausus non est, ideo credendum est esse dictum: Ero vobis in principem (ibid.) . Illi autem dixerunt: Eris nobis in caput (ibid.) , quoniam caput viri Christus, et ipse est caput corporis Ecclesiae. Denique postea quam eos liberavit Jephthe ab omnibus inimicis, non eis factus est rex, ut intelligeremus [Col. 0332D] illud quod dictum est ad prophetiam potius pertinuisse de Christo, quam ad ipsum proprie Jephthe, de quo Scriptura narrationem ita concludit: Et judicavit Jephthe Israel sex annis, et mortuus est Jephthe Galaadites, et sepultus in civitate sua Galaad (Judic. XII) . Judicavit ergo Israel sicut caeteri judices; non ibi regnavit ut princeps, sicut ii qui in regnorum volumine continentur. Jam vero quod postea quam eis idem Jephthe constitutus est, misit nuntios ad hostes primum pacis verba portantes, illud ostenditur quod ait Apostolus, in quo Christus loquebatur: Si fieri potest, quod ex vobis est cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII) . Verba porro ipsa quae mandavit Jephthe omnia pertractare, nimis longum est festinantibus ad alia nobis. Videntur [Col. 0333A] tamen mihi sic intelligenda quantum attinet ad significationem futurorum, ut in eis advertatur doctrina Christi. Admonet nos quemadmodum sit ambulandum, hoc est vivendum inter eos qui non secundum propositum vocati sunt (Rom. VIII) . Novit enim Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) . Jam vero quod cum esset debellaturus inimicos, factus est super eum Spiritus Domini, significatur Spiritus sanctus impertitus membris Christi. Quod autem pertransiit Galaad et Manasse, et transiit speluncam Galaad ad trans filios Ammon, proficientia significantur membra Christi ad victoriam de inimicis reportandam. Galaad quippe interpretatur abjiciens, et Manasse necessitas. Transcendendi sunt ergo a proficientibus abjicientes, id est contemnentes, transeunda [Col. 0333B] et necessitas, ne forte cum transierit qui proficit cedat terrentibus. Transeunda etiam specula Galaad; quae Galaad etiam revelatio interpretatur. Est autem specula altitudo ad aspiciendum vel despiciendum, id est desuper aspiciendum. Specula itaque Galaad congruenter mihi videtur significare superbiam revelationis. Unde dicit Apostolus: Et in magnitudine revelationum ne extollar (II Cor. XII) . Ergo et ipsa transeunda est, id est non est in ea manendum, propter cadendi periculum. His pertransitis, facile superantur inimici; quod significat dicendo: Et ab specula Galaad transiit ad filios Ammon (Judic. XII) , de quibus inimicis jam supradictum est: Et vovit Jephthe votum, et dixit: Si traditione tradideris mihi filios Ammon in manu mea: et [Col. 0333C] erit quicunque exierit de januis domus meae obviam mihi, in revertendo me a filiis Ammon in pace et erit, offeram eum holocaustoma Domino (Judic. XI) . Quemlibet in hoc loco cogitaverit Jephthe secundum cogitationem humanam, non videtur unicam filiam cogitasse. Alioquin non diceret cum illam cerneret occurrisse: Heu filia mi, impedisti me, in offendiculum facta es in oculis meis (ibid.) . Impedisti enim ita dictum est, tanquam se ad hoc impeditum judicaverit ne illud quod cogitarat impleret. Sed quem potuit cogitare primitus occurrentem, qui liberos alios non habebat? An conjugem cogitavit: et ut hoc fieret Deus noluit, et ut non relinqueret impunitum, ne quis deinceps id auderet, et ut magna providentia ex hoc quoque ipso quod accidit sacramentum [Col. 0333D] Ecclesiae figuraret?

Ex utroque igitur prophetia coaptata est, ex eo quod vovens cogitavit, et ex eo quod nolenti contigit. Si enim conjugem cogitavit, conjux Christi Ecclesia est: Propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II) . Sacramentum hoc magnum est, inquit Apostolus, ego autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V) . Sed quia hujus Jephthe conjux virgo esse non potuit in eo quod filia potius occurrit, et inulta non remansit, prohibitum sacrificium, voventis audacia, et virginitas Ecclesiae figurata est. Nec abhorret a vero quod filiae nomine eadem significatur Ecclesia. [Col. 0334A] Nam cujus alterius typum gerebat etiam illa mulier cui post tactam fimbriam suam sanatae, ait Dominus: Filia, fides tua salvam te fecit, vade in pace (Luc. VIII) . Et certe, unde nullus ambigit, discipulos suos ipse sponsi filios appellavit, se apertissime judicans sponsum. Non possunt, inquit, jejunare filii sponsi quandiu cum illis est sponsus (Matth. IX) . Holocaustoma ergo erit Ecclesia, quam virginem castam B. Apostolus appellat, quando in resurrectione mortuorum fiet in universa quod scriptum est: Absorpta est mors in victoria (I Cos. XV) . Tunc tradet regnum Deo et Patri. Quod regnum ipsa Ecclesia est, cujus figuram vovens ille gestabat. Sed quoniam tunc fiet cum completa fuerit sexta aetas saeculi, ideo sexaginta dierum ad deplorandam virginitatem [Col. 0334B] dilatio postulata est. Ex omnibus quippe aetatibus Ecclesia congregatur. Quarum prima est ab Adam usque ad diluvium, secunda a diluvio usque ad Abraham, tertia ab Abraham usque ad David, quarta a David usque ad transmigrationem in Babyloniam, quinta ab hac transmigratione usque ad Virginis partum, sexta inde usque in hujus saeculi finem. Per quas sex aetates tanquam per sexaginta dies flevit sancta virgo virginalia sua, quia licet virginalia, tamen fuerant peccata deflenda, propter quae universa ipsa virgo toto orbe diffusa quotidie dicit: Dimitte nobis debila nostra (Matth. VI) . Eosdem autem sexaginta dies, duos menses maluit appellare, quantum existimo propter duos homines, unum per quem resurrectio mortuorum: propter quos etiam [Col. 0334C] duo Testamenta dicuntur. Quod vero factum est in praecepto in Israel: Ex diebus in dies conveniebant lamentari filiam Jephthe Galaaditidem quaternos dies in anno (Judic. XII) ; non puto significare aliquid post impletum holocaustoma, quod erit in vita aeterna, sed praeterita tempora Ecclesiae, in quibus erant beati lugentes. Quatriduo autem figurata est ejus universitas propter quatuor partes orbis, per quas longe lateque diffusa est: Ad historiae vero proprietatem non arbitror hoc decrevisse Israelitas, nisi quia intelligebat in ea re judicium Dei magis ad percutiendum patrem fuisse depromptum, ne tale sacrificium deinceps ullus vovere auderet. Nam quare luctus et lamentatio decerneretur, si votum illud [Col. 0334D] laetitiae fuit? Sic autem et illud quod populus Ephrem postea ab eodem Jephthe debellatus est, ad judicium Dei quod erit in fine referendum est, sicut ipse Dominus dicit: Eos qui noluerunt me regnare sibi, adducite huc et interficite coram me (Judic. XIII) . Nec ibi quadraginta duo millia vacanti numero commemorati sunt. Sicut enim illi duo menses propter sexaginta dies senarium numerum sex aetatum significant, ita et ibi sexies septenarius ductus hoc idem figurat, quantum ad sex aetates saeculi pertinet. Sexies etenim septem, quadraginta duo sunt. Nec frustra et ipse Jephthe sex annis populum judicavit (ibid.) .

Speculum de mysteriis ecclesiae

Auctor incertus

[Col. 0335]

SPECULUM DE MYSTERIIS ECCLESIAE.

PROLOGUS.

[Col. 0335A]

De sacramentis ecclesiasticis, ut tractarem, eorumque mysticam dulcedinem vobis exponerem, vestra rogavit dilectio. Cum autem libentius, quia facilius et audentius, logicas quam theologicas, jure consuetudinis, revolvam sententias: dubitare coepi, an contradicere, an potius scribere mallem. Mox vero illud recolens, quod omne bonum communicatum pulchrius elucescit, cum communicatur, consequenter stylum ad scribendum converti, ejus invocato auxilio, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. III) . Desideratum itaque libellum interno fluentem nectare, velut favum mellis, vestrae propinavi intelligentiae, quem quia in eo speculari licet quid mystice repraesentent singula in Ecclesia, Speculum [Col. 0335B] Ecclesiae inscribi placuit.

CAP. PRIMUM. De Ecclesia.

Ecclesia igitur, in quam populus convenit ad laudandum Deum, significat Ecclesiam sanctam Catholicam, quae construitur in coelis vivis ex lapidibus. Haec est domus Domini firmiter aedificata. Angularis fundamentum lapis Christus missus est. Super hoc autem, non praeter hoc, fundamentum est apostolorum et prophetarum, sicut scriptum est: Fundamenta ejus in montibus sanctis. (Psal. LXXXVI) . Superaedificati parietes, Judaei sunt et gentiles de quatuor mundi partibus venientes ad Christum. Omnes lapides expoliti sunt et quadrati, id est sancti, mundi atque firmi. Qui per manus summi artificis disponuntur permansuri. Quorum quidam feruntur et [Col. 0335C] non ferunt, ut simpliciores in Ecclesia. Alii feruntur et ferunt, ut medii. Alii tantum ferunt et non feruntur, nisi a solo Christo, qui est singulare fundamentum. In hoc enim aedificio quanto quis differentius excellit, tanto humilior plus aedificii sublevat. Omnes una charitas more caementi conjungit, dum vivi lapides pacis compage ligantur. Turres autem praedicatores sunt et praelati Ecclesiae, qui sunt munimenta et defensio ejus. Unde sponsus ad sponsam in Canticis canticorum sic loquitur: Collum tuum sicut turris David, aedificata cum propugnaculis (Cant. IV) . Gallus qui superpositus est praedicatores repraesentat. Gallus enim, noctis profundae pervigil, horas ejus dividit cantu, dormientes excitat, diem appropinquantem praecinit; sed prius seipsum verbere [Col. 0335D] alarum ad cantandum excitat. Notate singula mystice; non enim est hic quidquam otiosum. Dormientes sunt filii hujus saeculi in peccatis jacentes; gallus, chorus praelatorum qui districte praedicant, dormientes excitant, ut abjiciant opera tenebrarum, clamantes: Vae dormientibus! Exsurge, qui dormis. Lucem venturam praenuntiant: dum diem judicii et futuram gloriam praedicant. Prudenter autem antequam [Col. 0336A] aliis praedicent, virtutibus se a somno peccati excitantes, corpus suum castigant. Unde Apostolus: Castigo corpus meum et in servitutem redigo (I Cor. IX) . Hi etiam vertunt se contra ventum, quando increpando et arguendo contra rebelles fortiter dimicant vel resistunt, ne lupo veniente quandoque fugisse arguantur. Virga ferrea in qua gallus sedet rectum repraesentat sermonem praedicantis, ut non loquatur ex spiritu hominis, sed Dei secundum Scripturas, juxta illud: Si quis loquitur quasi sermones Dei (I Petr. IV) . Quod virga est supra per crucem posita innuit sermonem Scriptutarum per crucem consummatum esse et confirmatum. Unde ait Dominus in passione: Consummatum est (Joan. XIX) . Et titulus ejus super eum indelebiliter scriptus [Col. 0336B] est. Tholus, super quem crux ponitur, perfectionem per rotunditatem significat, quoniam perfecte et inviolate fides catholica praedicanda est et tenenda. Quam nisi quisque integram inviolatamque servaverit, absque dubio in aeternum peribit. Vel tholus mundum significat pretio crucis redemptum; propter quod crux ponitur super ipsum. Gallus supra crucem positus significat quod hoc debet praedicator astruere quod Christus per crucem suam redemit mundum. Pinnaculum turris, mentem vel vitam praelati quae tendit ad alta, repraesentat. Campanae quarum sonoritate populus ad ecclesiam convocatur, praedicatores mysticant, qui quia ad multa sunt necessarii, multis designantur vocabulis. Plectrum quod ex utraque parte sonum [Col. 0336C] elicit, lingua praedicatoris est, quae utrumque Testamentum resonare facit. Lignum, unde pendet campana, crucem significat; ligatura, charitatem, per quam charitatem praedicator cruci astrictus gloriatur, juxta illud: Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi! (Gal. VI.) Chorda vita est et humilitas praedicatoris. Unde Apostolus: qui propter alios condescendit: Sive excedimus propter Deum, sine condescendimus propter nos (II Cor. V) . Annuli in fune, perseverantia vel corona praemii.

Fenestrae ecclesiae vitreae Scripturae sunt divinae, quae ventum et pluviam repellunt, id est nociva prohibent; et dum claritatem veri solis in Ecclesiam [Col. 0336D] per diem transmittunt, inhabitantes illuminant. Hae intus latiores sunt, quia mysticus sensus amplior est et praecellit litterali. Has frequentant praedicatores, qui ut nubes volant et quasi columbae ad fenestras suas (Isai. LX) . Item per fenestras quinque sensus corporis significantur, qui extra stricti esse debent, ne vanitates hauriant, et intus patere ad bona spiritualia. Ostium Christus est, unde in Evangelio: Ego sum ostium, dicit Dominus (Joan. X) . Columnae, [Col. 0337A] doctores sunt, qui templum Dei per doctrinam, sicut thronum Dei et evangelistae, spiritualiter sublevant. Hi pro sonoritate eloquii divini, argenteae dicuntur columnae, juxta illud in Canticis canticorum: Columnas fecit argenteas (Cant. III) . Reclinatoria contemplativos designant, in quibus Deus sine offensa requiescit. Qui quia summam divinitatem et aeternae vitae claritatem contemplantur, auro comparantur. Unde in praedictis Canticis dictum est: Reclinatorium fecit aureum (ibid.) . Tigna sunt quae spiritualiter sublevant. Laquearia quae ornant vel roborant, de quibus, quia per vitia non putrescunt, in eisdem gloriatur Canticis sponsa dicens: Tigna domorum nostrarum cedvina, laquearia cupressina (Cant. I) . Deus enim sibi Ecclesiam construxit [Col. 0337B] vivis ex lapidibus et lignis imputribilibus, juxta illud: Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani (Cant. III) , id est Christus de sanctis castitate candidatis. Cancellus humilior reliquo corpore ecclesiae mysticat quanta humilitas debeat esse in clero, juxta illud: Quanto major es, tantum humilia te in omnibus (Eccli. III) . Altare Christum significat, sine quo nullum munus Patri offertur acceptabile. Unde Ecclesia ad Patrem orationes solet dirigere per Christum. Vestimenta, quibus altare ornatur, sunt sancti, de quibus propheta ad Deum loquitur dicens: His omnibus sicut vestimento vestieris. (Isa. LIX) . Gradus, quibus ascenditur ad altare, spiritualiter demonstrant apostolos et martyres Christi, qui pro amore ejus sanguinem suum fuderunt. [Col. 0337C] Sponsa in Canticis canticorum vocat ascensum purpureum (Cant. III) . Quindecim quoque virtutes exprimuntur, quae per quindecim gradus quibus ascendebatur in templum Salomonis, significantur; et a propheta in quindecim psalmis continue demonstrantur, quas vir beatus ascensiones in corde suo disposuit. Hanc vidit Jacob scalam: summitas cujus coelos tangebat. Luminaria ecclesiae sunt illi quorum doctrina fulget Ecclesia ut sol et luna. Quibus voce Domini dicitur. Vos esti lux mundi (Matth. V) : et bonorum operum exempla. Unde ipse admonens ait: Luceat lux vestra coram hominibus (ibid.) .

Quod Ecclesia intus ornatur festive, non extra [Col. 0337D] moraliter innuit quod omnis gloria ejus ab intus est. Licet enim sit exterius despicabilis, in anima tamen quae sedes Dei est radiat, unde dicit: Nigra sum sed formosa (Cant. I) . Hinc dicit: Etenim haereditas mea praeclara est mihi (Psal. II) . Hoc propheta considerans ait: Domine, dilexi decorem domus tuae et locum habitationis gloriae tuae (Psal. XXV) . Quam spiritualiter exornant fides, spes, charitas. Crux triumphalis in medio Ecclesiae ponitur, eo quod in medio cordis Ecclesia Redemptorem suum diligit, qui media charitate constravit propter filias Jerusalem. Quam ut signum victoriae videntes, dicant omnes et dicant singuli: Ave, salus totius saeculi, arbor saiutifera. Quare ne tradatur unquam oblivioni circa nos Dei dilectio, qui ut servum redimeret, [Col. 0338A] Filium unicum tradidit; hoc signo armat se Ecclesia in pectore et fronte, significans crucis mysterium corde credendum et manifeste ore confitendum. Cujus in Aegypto figura praecessit. Dum autem signamus nos a fronte deorsum, deinde a sinistra ad dexteram, illud exprimimus mysterium, quod Deus inclinavit coelos et descendit, ut doceret praeferre aeterna temporalibus. Per hoc autem signum confunditur civitas diaboli. Triumphat Ecclesia terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. VI) . Terribilis est inquit locus iste; non est hic aliud nisi domus Domini (Gen. XXVIII) . De qua dicitur: Vexilla regis prodeunt, fulget crucis mysterium. Quam frequentant agmina coelica. De qua scriptum est: Vidi civitatem sanctam Jerusalem novam descendentem de [Col. 0338B] coelo (Apoc. XII) . Ecclesia enim hic militat, in patria regnat: pars peregrinatur, et pars gloriatur. Quae peregrinatur, ascendens de exsilio per desertum suspirat ad patriam, desuper flumina Babylonis ad supernam Jerusalem, quae assidue videns pacem, festum agit continuum. Urbs beata Jerusalem, dicta pacis visio. Quam gloriosum regnum; Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei (Psal. LXVIII) . Cujus custodes cives sunt coelorum, exercitus angelorum, cum claro senatu apostolorum, prophetae cum patriarchis, purpurata martyrum agmina, flores virginei, vernens chorus confessorum, et universalis circumdata varietate sanctorum societas, casta generatio cum claritate. Hanc tanquam admirandam coeli curiam mirifice adornat gemma illa singularis [Col. 0338C] et incomparabilis, quae mater et Virgo. Nec primam similem visa est, nec habere sequentem. De visione autem ipsius regis quanta sit omnium admiratio, et voces in laudes ejus consonae, solis illis notum est qui inter eos interesse meruerunt, et mysterium Trinitatis, et gloriam Christi videre, cui astant angelorum chori, in quem angeli desiderant semper conspicere. Ad hunc regem immortalem videndum facie ad faciem praeparat se praesens Ecclesia; et dum hic agit festa temporalia, patriae suae festiva et aeterna recolit gaudia, ubi sponsus angelicis laudatur organis. Omnesque sancti diem magnae festivitatis quam fecit Dominus continue celebrantes, in epithalamiis laudare non cessant Sponsum immortalem, [Col. 0338D] speciosum forma prae filiis hominum, qui Ecclesiam sibi gratuita elegit clementia. De qua, ut ab aeterno praeviderat, ait: Ibo ad montem myrrhae et ad colles Libani, et loquar sponsae meae (Cant. IV) . Pro qua exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) : dum factus est egressus ejus a patre, regressus ejus ad Patrem: excursus usque ad inferos, recursus ad sedem Dei, ut omnes electos a principio usque ad finem mundi unum regnum in visione summae Trinitatis faciat, in qua gloriatur unus per cuncta saecula Deus.

CAP. II. De dedicatione Ecclesiae.

Quanto autem studio et amore Christus sibi sponsam ornat et preparat ad coelestem dedicationem, per temporalem Ecclesiae dedicationem ex parte [Col. 0339A] significatur. Pontifex enim ter circuit ecclesiam dedicandam, aspergens eam aqua benedicta, clero et populo sequente. Interim extrinsecus, et intrinsecus duodecim, ardent luminaria. Quoties ad portam venitur, propter mysterium clausam, episcopus percutit super liminare virga pastorali dicens: Tollite portas, principes, vestras, et elevamini, portae aeternales, et introibit Rex gloriae (Psal. XXIII) . Diaconus respondit: Quis est iste Rex gloriae (Ibid) . Cui pontifex: Dominus virtutum ipse est Rex gloriae? (Ibid.) Tertia vice reserato ostio intrat cum clero et populo dicens. Pax huic domui. Deinde caetera peragit quae ad dedicationem pertinent. Quae autem hic fiunt visibiliter, omnia in anima per invisibilem virtutem Deus operatur, quae verum templum Dei est, ubi [Col. 0339B] fides fundamentum facit, spes erigit, charitas consummat. Ipsa etiam Ecclesia catholica, una ex multis lapidibus adunata, templum Dei est, quia multa templa unum templum, quorum unus Dominus et una fides. Domus ergo dedicanda est anima sanctificanda; aqua, poenitentia; sal, sapientia; trina aspersio, trina immersio baptizandi; luminaria duodecim, totidem apostoli crucis mysterium praedicantes; pontifex, Christus; virga ejus, potestas; trina percussio, coelestium, terrestrium et infernorum dominatio; ut trina rerum machina flectat genu jam subdita; interrogatio inclusi, ignorantia populi; apertio ostii, evacuatio peccati. Pontifex intrans pacem domui precatur; et Christus ingrediens mundum pacem inter Deum et homines facit. Deinde prostratus [Col. 0339C] pro sanctificatione Dominum orat; et Christus humiliatus ad passionem pro discipulis et credituris hominibus orabat dicens: Pater, sanctifica eos in veritate. (Joan. XVII.) Surgens non salutat, sed orat tantum, quia non est applaudendum iis qui nondum sanctificati sunt, sed pro ipsis orandum. Descriptio alphabeti in pavimento est simplex doctrina fidei in corde humano. Versus a sinistro angulo orientis ductus in dextram occidentis, et alter a dextro orientis in sinistrum occidentis, crucem exprimunt et collectionem utriusque populi figurant, juxta illud quod Jacob cancellatis manibus filios Joseph benedixit (Gen. XLVIII) . Licet enim ab oriente transiens Christus, tamen in sinistra reliquit Judaeos, quia infideles, et venit ad gentes: [Col. 0339D] quibus licet fuissent in occidente dat esse in dextera, et tandem a gentibus in dextera positis orientis transiens visitabit Judaeos in sinistro angulo occidentis, quos constat esse deteriores quam prius gentiles invenerit. Cambuca qua scribitur mysticat ministerium doctorum, quo facta est conversio gentium et perficienda Judaeorum. Quod deinde stans ante altare Deum in adjutorium invocat, significat eos qui percepta fide ad pugnam se praeparant. Et quia adhuc sunt in certamine, quasi inter suspiria, nondum alleluia adjungitur. Post hoc aqua benedicitur cum sale et cinere, etiam addito vino aquae misto. Aqua est populus, sal doctrina, cinis memoria passionis Christi. Vinum aquae mistum Christus [Col. 0340A] Deus et homo, vinum divinitas, aqua humanitas. Sic populus sanctificatur doctrina fidei et memoria passionis junctus suo capiti Deo et homini. Unde altare et Ecclesia interius aspergitur, ut intus, sicut extra, spiritualis Ecclesia sanctificanda ostendatur. Aspersorium de hyssopo humilitas est, qua aspersa mundatur Ecclesia catholica. Circuit aspergendo quasi lustrans et curam omnibus impendens. Interim cantatur: Exsurgat Deus et dissipentur (Psal. LXVII) , etc. Responsorium ejus cum antiphona quam sequitur alia: Qui habitat in adjutorio Altissimi (Psal. XC) . Et pontifex cantat: Domus mea domus orationis vocabitur (Matth. XXI) . Et item: Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI) . Et quia sine Deo nullum opus proficit, in [Col. 0340B] consummatione orat ut exaudiantur beneficia ibi ingredientes petituri. His factis venit ad altare cantans: Introibo ad altare Dei (Psal. XLII) , cum psalmo toto, etc., et quod remansit de aqua ad basim altaris effundit, committens Deo quod excedit vires humanas in tanto sacramento. Dehinc altare linteo extergitur. Altare Christus est, linteum caro ejus tunsionibus passionis ad candorem et gloriam immortalitatis perducta. Hinc pontifex offert super altare thus in modum crucis accensum in medio altaris, et per quatuor angulos ejus crucem facit de oleo sanctificato. Deinceps cruces tres per singulos parietes Ecclesiae de eodem oleo chrismantur, et sic peracta consecratione altare albo velamine operitur. Incensum, orationes, oleum, gratiam spiritus [Col. 0340C] sancti demonstrat. Cujus plenitudo: sicut unguentum in capite quod descendit in barbam, barbam Aaron (Psal. CXXXII) , descendit in apostolos eorumque discipulos: qui crucis mysterium per quatuor climata mundi Domino cooperante praedicaverunt. Album velamen immortalitatis mysticat laetitiam: de qua Filius exsultat Patri dicens: Concidisti saccum meum et circumdedisti me laetitia (Psal. XXVIV) .

CAP. III. De officiis Horarum canonicarum.

Esdras propheta populum Israeliticum reversum a captivitate Babylonis docuit laudare Deum quater in nocte et quater in die, quia propheta David septies in die laudem se dixisse Domino, et media nocte ad confitendum Domino surrexisse indicat. Octo igitur horas sancti Patres prae caeteris [Col. 0340D] ad laudandum Deum elegerunt. Mediam scilicet noctem, diliculum, primam, tertiam, sextam, nonam, vesperas, completorium. Quia dignum est ut homo qui corpus gerit ex quatuor elementis, quater respectu noctis, et quater respectu diei; per diem naturalem Deum placare fibi satagat, et cum omni tempore laudandus sit Deus, potissimum in praedictis horis laudatur ab Ecclesia, in quibus opera prae caeteris insignia dignatus est facere. Nocte enim media natus est de Virgine, diluculo surrexit, hora prima mulieribus ab angelis annuntiata est resurrectio, hora tertia Spiritus sanctus inflammavit apostolos, hora sexta crucifixus est Dominus, scilicet mundi Redemptor, hora nona emisit [Col. 0341A] spiritum pro salute mundi. In vesperis commemoramus adventum Domini in mundi vespere. In in completorio completum erit gaudium sanctorum in die generalis retributionis. Merito ergo media nocte sicut per prophetam monemur, surgendum est, quia dum medium silentium tenerent omnia (Sap. XVIII) , exortum est lumen in tenebris (Psal. CXI) , id est, Christus, ut illuminaret sedentes in tenebris (Luc. I) . Tempore noctis natus est de Virgine. In principio officii hujus horae quia somno prius dominante conticuimus, dicitur: Domine, labia mea aperies (Psal. V) , quia, non est laus speciosa in ore peccatoris (Eccl. XV) , nisi ipse in laudem sui labia aperire dignetur. Deinde divinum invocamus auxilium: postea glorificamus Deum in Trinitate personarum, [Col. 0341B] sicut aeternaliter ei est gloria. Sequitur invitatorium alta voce, per quod mater Ecclesia invitat omnes juxta illud: Venite, filii, audite me (Prov. VIII) . Quod autem hoc in Epiphania praetermittitur, ideo est quod magi primitiae gentium a nullo invitati, juxta illud: Nemo nos conduxit (Matth. XX) , venerunt regem coeli adorare. Et nota quod humilis vox premittitur, sed convenienter ad invitatorium exaltatur, quia Ecclesia secreto quasi clauso ostio laudat Deum propter se; sed manifeste propter alios, ut ascendat ardor proximos. Sequitur hymnus, qui est laus Dei cum cantico, vel vox humana in laudem Dei metrice composita, quia post invitationem multi consequenter laudant Deum cum laetitia, juxta illud: Audivit et laetata est Sion (Psal. XCVI) .

[Col. 0341C] Postea psalmi, qui opera significant, sequuntur, duodecim, vel, novem, quatenus per duodecim, horas noctis a negotio perambulante in tenebris divina defendamur virtute et novem ordinibus angelorum mereamur conjungi illisque sociatos nos esse quorum festa agimus, monstremus. Per hoc autem quod in Dominicis noctibus duodecim psalmos in primo nocturno canimus, numerum patriarcharum et prophetarum atque apostolorum memoriae commendamus. Et quod quatuor psalmos una glorificatione Trinitatis copulamus, eos significat in una fide Trinitatis quatuor virtutes cardinales habuisse et aliis exempla monstrasse, scilicet prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam. [Col. 0341D] Quod psalmi alternatim cantantur, innuit alternam sanctorum ad bene operandum cohortationem. Antiphonae charitatem exprimunt, quae numerum psalmorum habent propter causas supradictas de psalmis. In non festis diebus duodecim psalmos canimus pro singulis horis noctis in quibus Deo serviendum est, et sex antiphonis binos psalmos copulando, quia charitas necessaria per sex aetates opus Dei et proximi conjungit. Quod ab uno singulariter incipitur antiphona et a caeteris communiter cantatur significat quod Deus prior dilexit nos, et nos dilectioni ejus communiter respondere debemus. Pneuma in fine loquitur ineffabile gaudium. Post psalmos et anthiphonas exclamatur Versus acuta voce ad excitandos animos, nec in opere vel cogitatione [Col. 0342A] in amore divino quandoque pigritemur,, et ut vertamus nos ad orientem et toto corpore ad Deum. Sequitur Dominica Oratio ad mundata corda et corpora nostra, et cum communi assensn terminata propter sanctorum communionem. Lecturus dicens vicario Christi: jube, Domine, benedicere, principatum Ecclesiae innuit, et quam larga potestas benedicendi illi tradita sit, cui jubere datum est. Quod autem sacerdos orat ut Dominus benedicat, sapienter per Christum benedicit, qui totius fons est benedictionis. Accepta benedictione, singulas lectiones singula sequuntur responsoria. Lectionibus itaque praedicamus. Responsoria sunt bona opera. Unde sic pulchre dicuntur, quia per ea respondemus. Pulchre enim respondet praedicationi qui quod audivit [Col. 0342B] implet opere. Numerus istorum idem gerit myterium quod numerus psalmorum. Tres turbae Lectionum et responsoriorum notant sanctos trium temporum participare gloria Dominicae resurrectionis; quae nocte Dominicali vel festiva ad memoriam reducitur. Ternarius numerus in singulis Nocturnis, fidem Trinitatis designat in tribus temporibus; quaternarius apud monachos stabilitatem quadratam et evangelicam in sanctis exprimit, vel quadruplicem sensum Scripturarum propter quadrigas Aminadab, id est historialem, allegoricum, tropologicum. et anagogicum. Ut Jerusalem intelligitur civitas terrena, et Ecclesia, et quaelibet fidelis anima, et superna patria.

Sequitur alta voce: Te Deum laudamus; per [Col. 0342C] quod monstratur quam manifeste et mirifice laudat Ecclesia Deum in tempore gratiae. Deinde sacerdos per versum exhortatur, ut in laude Dei permaneant. Sequitur matitunale officium, de quo propheta: Ad te de luce vigilo, Deus (Psal. LXII) . Per hoc officium recolimus populum Israeliticum in figura nostri mare Rubrum transisse et, hostibus submersis, Domino laudes cecinisse: quod in vigilia matutina Exodus monstrat factum fuisse (Exod. XIV) . In hoc etiam Dominicam recolimus resurrectionem, et nostram pronuntiamus futuram, initio claritatis secundae stolae. Unde hoc officium praedictis de causis plenum est laudibus. In principio hujus divinum invocamus auxilium, deinde glorificamus Deum, [Col. 0342D] summae Trinitatis fidem confitentes, quae est fundamentum totius boni operis. In hac Hora quasi quinque psalmos ad muniendum quinque sensus corporis canimus. Mystice etiam per primum psalmum primitiva Ecclesia de Judaeis designatur; per secundum, secundaria de gentibus; per tertium, qui alius psalmus sub uno conjungitur Gloria Patri, mysterialiter innuitur quod uterque populus in fine mundi sub una fide confitebitur; per quartum quem pueri in camino ignis cantaverunt, figuratur Antichristi tribulatio, quam uterque populus pro fide Christi patietur. Per tres psalmos Laudis qui quasi unus sub una Gloria demum conjunguntur tres ordines Ecclesiae, quos Job, Noe, Daniel exprimunt, cum sponso Ecclesiae in laude [Col. 0343A] epithalamica gloriose regnaturi significantur. Vel octo psalmi exprimunt octo ordines qui per batismum in Ecclesia sicut octo animae per diluvium in arca salvantur. Primus notatur per primum psalmum, prima Ecclesia aedificata per apostolos conversans in Judaea; secundus per secundum, de Judaismo transiens ad gentes, apostolis praedicantibus ubique; tertius, credens gentilitas; quartus resipiscens iu Judaea. Sed tertius et quartus sub una gloria junguntur; quia gentiles et Judaei in unitatem fidei conjunguntur ante quam veniat persecutio Antichristi. Sub quo quintus ordo benedicit Deum sicut pueri in fornace. Sextus et septimus et octavus collecti ex Africa et Asia et Europa, post Antichristum pace fruentur. Unde tres ultimi [Col. 0343B] psalmi fluunt Laudibus, qui sub una dicuntur Gloria et conjunguntur, quia illi tres ordines simul erunt et pariter glorificabuntur. Post psalmos fit exhortatio, per Capitulum, ne deficiamus in via, cui chorus assentiens Hymnum resonat. Rursus quoque excitati per prophetiam Zachariae Deum benedicimus, recolentes quod fecit redemptionem sicut locutus est per os sanctorum, et juravit ad Abraham patrem nostrum.

Interim sacerdos cum thuribulo incensat altare. Thuribulum est cor hominis, ignis charitas, incensum oratio, quae suaviter Deo redolet cum per ignem divini flagrescit amoris. Unde Propheta: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL) . Quaelibet antiphona charitatem exprimit, [Col. 0343C] sine qua opera quae per psalmos significantur, non prosunt. Quod autem antiphona ante psalmum incoepta, post psalmum decantatur integre, significat quod charitas hic initiata post hanc vitam consummabitur aeternaliter, et hoc erit in laetitia inenarrabili. Unde Pneuma subjungitur: quod ineffabile gaudium aeternae vitae indicat. Quod tantum est quod, dum hic praegustatur, nec penitus exprimi nec penitus taceri potest. Unde Ecclesia verbis demissis jubilando cum Pneumate in admirationem prosilit, ac si dicat: Quae vox, quae poterit lingua retexere? Hic enim verba non sufficiunt, nec intellectus, nec tamen amor sinit tacere. Sic itaque Ecclesia pneumatizando expressius quodammodo (mirum [Col. 0343D] loquor) sine verbis quam per verba innuit, quantum sit gaudium coeli, ubi verba cessabunt, cum omnes omnia scient. Post Pneuma sequitur Oratio, utactio nostra quae per Deum incipit, per ipsum finiatur. Quod autem in fine voce puerili dicitur: Benedicamus Domino, significat quod omnis laus nostra puerilis est ad comparationem Dei quem laudamus, et quod quidquid hic dici potest minus est a laude Dei. Ac si dicat Ecclesia: Laudamus, sed laudando non sufficimus, quia supereminentia Dei eloquium nostrum superat et intellectum, quia accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LXIII) . Unde ab omnibus consequenter Deo gratias dicitur, quia placet, ut pium est, in laude Dei superari.

Horae autem Primae officium merito celebramus, [Col. 0344A] quia mulieribus venientibus, orto jam sole, ad monumentum, angeli annuntiaverunt Christum surrexisse. Et quia haec hora initium est diei, in ea laudamus Deum, quia dedit nobis noctem cum salute transire. Invocato ergo divino auxilio, et glorificata Trinitate personarum, ut dignum est, Hymnum Deo, Jam lucis orto sidere, reddimus. Deinde in hac Prima Hora quotidie quinque psalmos canimus, ut quinque sensus nostri divinitus per diem muniantur. His adjungimus expositionem catholicae fidei, ex eo quod haec est victoria quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V) , et clypeus inexpugnabilis contra antiquum hostem, unde Petrus, Cui, inquit, resistite fortes in fide (I Petr. V) . In hac Hora dicitur Dominica Oratio, in qua septem petitiones sunt ad habenda [Col. 0344B] septem dona Spiritus sancti, per quae mereamur septem virtutes quibus a septem vitiis liberati ad septem perveniamus beatitudines. Deinde per Symbolum fidei contra omnia adversa armantur, qui per Dominicam Orationem mundantur. In hac etiam hora fit communis confessio, ut mundemur a peccatis venialibus, sine quibus communis vita non facile ducitur: Et preces multiplicantur, ut per diem a malis imminentibus defendamur.

Horae autem Tertiae officium celebratur, quia in tali hora Spiritus sanctus apostolos inflammavit.

In Sexta celebratur officium in commemorationem illius rei quod in ea crucifixus est Redemptor mundi.

In Nona, quia tunc emisit spiritum. In eadem enim [Col. 0344C] hora mori voluit pro homine in qua homo expulsus est de paradiso, et in eadem die hominem per lignum redimere placuerat quae eum per lignum hostis deceperat: Ars ut artem falleret, Et medelam ferret inde, Hostis unde laeserat. In his tribus Horis et in caeteris primum invocamus divinum auxilium (ut in omni bono opere faciendum est), sanctamque glorificamus Trinitatem, et hymnum Deo reddimus. Psalmos, qui opera significant, cum trina glorificatione Trinitatis canimus, quia in fide Trinitatis operari oportet. Per antiphonas, quae charitatem exprimunt, psalmos conjungimus, quia per charitatem opera nostra confirmare debemus, et in ea manere, sicut Apostolus ait: In charitate radicati et fundati (Ephes. III) . Et iterum: Omnia opera vestra in charitate fiant (I Cor. XVI) . Per Capitula significatur exhortatio boni operis, per Responsoria bonum opus, per Versus fructus boni operis. Unde et Pneuma habet. In Oratione concluditur servitium, ut divina gratia quae actiones nostras praecedit ipsa subsequatur.

Succedunt Vesperae, in quibus commemoramus adventum Domini, Vergente mundi vespere. In hac Hora, quia finis est diei et propinqua nocti, quinque psalmos canimus, ut quidquid in die per quinque sensus venialiter offendimus, hac psalmodia dimittatur poenitentibus, et inde sensus nostri per noctem in beneplacito Dei custodiantur. Alternatio psallendi, est sanctorum admonitio. Antiphonae, ut dictum est, charitatem significant. Per capitulum [Col. 0345A] innuitur exhortatio spiritualis, ut in bono perseveremus. Unde Apostolus: Hortamur vos ne in vacuum gratiam Dei recipiatis (II Cor. VI) . Responsorium opus bonum significat, per quod probamus nos obedire exhortationi, et quod de opere bono laudandus est Deus. Sequitur Hymnus, ut demus exemplum proximis, deinde dicto Versu ad excitandos animos Hymnus beatae Dei Genitricis cum Antiphona canitur, in quo exemplo humilitatis ejus reformamur, et Filii Dei incarnatio, per quam deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles (Luc. I) , ad memoriam reducitur, ut fidei nostrae excitetur devotio. Interim autem, juxta quod Dominus Moysi praecepit, incensatur altare, per quod fragrantia orationis Christo placere monstratur. Postea decantata Antiphona [Col. 0345B] cum Pneumate, sequitur Oratio: et puerili voce Benedicamus Domino, propter causas praetactas. Novissime succedit Completorium; per quod significatur gaudium, quod (completo electorum numero) complebit Deus sanctis suis in die generalis resurrectionis. In hac ultima Hora dicitur: Converte nos, Deus salutaris noster, ad hoc insinuandum quod, post omnem perfectionem quae hic haberi potest ubi saepe erramus, orandum est ut amplius convertat nos Deus ab errore. Quod Propheta considerans in fine psalmi moraliter ait: Erravi sicut ovis quae periit (Psal. CXVIII) . In hac Hora, secundum quatuor elementa corporis nostri in quo saepe offendimus, quatuor psalmos ad placandum Deum dicimus. In hac etiam Hora non praecedit Capitulum Hymnum, per [Col. 0345C] quod typice monstratur quod illi in quibus completa sunt significata praecedentium laude, praeveniunt exhortationem. Nec tamen Capitulum praetermittitur, quia hic semper est utilis exhortatio. Deinde dicitur Versus acuta voce cum Pneumate; unde excitati et memores facti ineffabilis gaudii, quod erit merces laboris nostri, canticum justi Simeonis canimus, ut exemplo ejus invenientes pacem, mereamur lumen videre, quod est Christus. Postea Dominica Oratione et Symbolo munimus nos propter nocturnos timores; et alterna confessione mundamur, juxta illud: Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) . Et excitamur, ne demus requiem temporibus nostris, donec inveniamus locum Domino (Psal. CXXXI) . Nec [Col. 0345D] non hujus Horae officium complemus precibus et oratione, juxta apostolum: Orate pro invicem ut salvemini (Jac. V) . Mystice preces humilitatem significant, quae in fine esse debet: quia sicut in principio ipsa necessaria est, ad quod significandum humillima voce servitium inchoatur, sic in consummatione eadem humilitas monstranda est contra superbiam, in quam ceciderunt omnes qui operantur iniquitatem. Unde hac lue nonnunquam rosa vertitur in saliuncam.

Versus orientem oramus, licet Deus sit ubique, cujus magnitudinis non est finis, memores quod ipse, qui est splendor lucis aeternae, illuminavit sedentes in tenebris, quando visitavit nos oriens ex alto. Genua flectere in Ecclesia cordis contritionem insinuat [Col. 0346A] et quod Christo omne genu flectitur: nec unum tantum, sed utrumque flectimus, ne Judaeis assimilemur. In die Dominica et in paschali tempore pro reverentia Dominicae resurrectionis non licet genuflectere, sed stantes orare debemus, inclinato capite, ut devotae mulieres ad monumentum, ubi pro reverentia corporis Domini se inclinaverunt. Tria quae fiunt in percussione pectoris, id est pectus, sonus, manus, significant quod poenitendum est de iis quae mente, voce, opere peccavimus. Cum psalmis diurni officii duodecies dicitur Gloria Patri et Filio et Spiritui sancto, per duodecim horas diei, et duodecies pulsantur campanae. In prima hora semel, et in ultima hora semel, quia ab uno Deus omnia, et idem unus erit omnia in omnibus. Sed in tertia sonatur ter, pro secunda et tertia [Col. 0346B] et quarta hora, et similiter in sexta pro tribus, id est septima, octava, et nona; ad Vesperas vero multipliciter, quia in tempore gratiae multiplicata est praedicatio apostolorum. Item ad matutinas saepe, quia saepe exclamandum est: Exsurge qui dormis. Divinum officium in his celebratur horis, in quibus exisse commemoratur paterfamilias conducere operarios in vineam suam. Item nocturnale tempus est ab Adam usque ad Noe; matutinale, inter Noe et Abraham. Prima inter Abraham et Moysen; tertia, inter Moysen et David; sexta, inter David et adventum Domini; nona, a primo adventu usque ad adventum quando venturus est reddens vicem pro abditis. Per Vesperas autem Sabbatum, id est requies intelligitur animarum post exitum e corporibus usque ad [Col. 0346C] diem judicii. Per Completorium vero ad memoriam reducimus completum numerum, et consummatum gaudium sanctorum quod complebitur in die magnae festivitatis, quando benedicti regnum percipient. Tres enim dies ante Pascha tropologiam Scripturarum demonstrant. Quorum primus est dies poenitentiae, secundus dies justitiae, tertius dies retributionis, in quo fit consummatio. Unde Dominus in Evangelio: Hodie et cras ejicio daemonia, et sanitates perficio; et tertia die consummor (Luc. XIII) . Dies poenitentiae significatur per diem in quo Dominus passus est; dies justitiae, per diem in quo in sepulcro jacuit; dies retributionis, per diem in quo resurrexit Dominus. Poenitentia Domini cruciat, justitia tranquillat, remuneratio laetificat. Item hi tres [Col. 0346D] dies per vigilias et festivitates et octavas sanctorum intelliguntur, et iterum per quinquagesimum psalmum et centesimum, et centesimum quinquagesimum. Quinquagesimus enim poenitentiam loquitur, centesimus justitiam, centesimus quinquagesimus laudem Dei in sanctis ejus, quando, completo eorum numero, magnae festivitatis completorium celebrabitur in aeternum. Ad haec cantus in Ecclesia coeli laetitiam significat, de qua exsultant sancti in Domino. Voces autem graves et acutae et superacutae innuunt tribus modis praedicandum esse tribus ordinibus Ecclesiae, propter tricesimum et sexageslmum et centesimum fructum, vel juxta tria volumina Salomonis. Processio est via ad coelestem patriam. [Col. 0347A] Procedens aqua benedicta est munditia vitae. Luminaria opera misericordiae, juxta illud: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris (Luc. XII) . Sequitur crux, signum triumphale, quia mundi et factores legis crucifigunt carnem et triumphant. Deinde ad legendum Evangelium fertur pulvinar, et textus evangelicus. Pulvinar est suavitas et dulcedo in mandatis Domini. Unde Propheta: Parasti in dulcedine tua pauperi (Psal. LXVII) . Et item: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua! (Psal. CXVIII.) Evangelium vero est praecedentium confirmatio. Lecto Evangelio, textus reportatur super pulvinar, quia Ecclesia, ut audivit Evangelium, suaviter in corde suscepit, et laetata est juxta illud: Audivit et laetata est Sion (Psal. XCVI) . Et alibi: [Col. 0347B] Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est (Cant. V) .

CAP. IV. De servitio totius anni.

In principio Septuagesimae incipit Ecclesia servitium totius anni, et legitur Pentateuchus. Septuagesima enim tempus captivitatis nostrae designat de qua ad Jerusalem mystice redire debemus, ut per Hebraeos olim de Babylone exeuntes figuratum est. Ut ergo memores sint captivitatis suae qui sursum tendunt, legitur primum de Adam, qui in principio mundi factus est, et de ejectione ejus de paradiso, deinde de diluvio, et quomodo Abraham exiit de terra sua, et de hujusmodi laboribus, ad exemplum patientiae. Et sicut olim Hebraei captivi ducti in Babylonem in tristitia fuerunt fere usque ad finem [Col. 0347C] septuaginta dierum, tacentur voces laetitiae, gemitum cum utroque habentes irriguo, ut in die resurrectionis multiplicatis civibus festivius gaudeat Ecclesia. In Sabbato paschali pro Dominica resurrectione unum canimus Alleluia, et quia hic non est gaudium nisi in labore, sequitur Tractus. In octava autem, hoc est in Sabbato in Albis duplex canitur Alleluia quia in die judicii plenum erit gaudium, et pro Dominica et nostra resurrectione, et quia duplici stola justi fulgebunt. Quindecim autem diebus ante Pascha legitur Jeremias, quia passionem Domini aperte praesignavit. Ab octavis Paschae, viginti diebus Apocalypsis legitur et cantatur propter mysteria passionis et resurrectionis, quae Joanni [Col. 0347D] revelata sunt, et apostoli praedicaverunt. Deinde usque ad Ascensionem Domini, Epistolae canonicae leguntur et Actus apostolorum, et cantatur de psalmis quia et David prophetavit de passione et resurrectione et ascensione, et apostoli praedicaverunt quae a Domino didicerant usque ad ascensionem ejus corporali fruentes praesentia. Inter Ascensionem et Pentecosten cantatur de festo quia discipuli sursum sublevati, Patris promissa exspectabant munera. Post Pentecosten usque ad Kalendas Augusti leguntur libri Regum, et cantatur Deus omnium quia sicut Saul, Samuel, David, et alii pro lege Dei pugnaverunt, sic nos postquam accepimus donum Spiritus sancti in baptismate et virtute pugnare debemus contra daemones, formati, nati, nutriti, armati. [Col. 0348A] A Kalendis Augusti usque ad Kalendas Septembris legitur et cantatur de Sapientia quia Augustus sextus est mensis, et in sexta aetate, quia Dominus venit, debemus propter ejus praesentiam sapienter vivere, quoniam inter nos Sapientia ipsa audita est quae ex ore Altissimi prodiit. Rursum mensis iste calidus est et medius anni et in media aetate, ubi quisque ab aestu vitiorum plus accenditur, plus succurrere Sapientia debet. In Septembri legitur et cantatur de Job, Tobia, Esdra, Judith et Esther, quia hi adversa patienter sustinuerunt et Ecclesia in fine mundi adversa omnia pro Domino tolerabit. A Kalendis Octobris usque ad Novembrem Machabaeorum libri leguntur; et cantantur inde responsoria quia iste octavus mensis laetitiam resurrectionis [Col. 0348B] mysticat, quia sicut Judaei finitis praeliis et restaurato templo, in hymnis et confessionibus benedicebant Dominum, sic in gloria resurrectionis et magnae festivitatis, destructis diaboli praeliis, sancti et justi in Domino festivi gaudebunt, juxta illud: Beati qui habitant in domo tua, Domine (Psal. LXXXIII) . A Kalendis autem Novembris usque ad adventum Domini leguntur et cantantur Ezechiel, Daniel, et duodecim prophetae cum Responsorio: Vidi Dominum. Ezechiel enim vidit quatuor animalia in figura quatuor evangelistarum, qui nativitatem, passionem, resurrectionem Domini, et ascensionem docuerunt, quorum quisque ex principali intentione propriam formam meruit. Daniel quoque Christum venturum prophetavit dicens: Aspiciebam in visu noctis, et ecce [Col. 0348C] Filius hominis venit (Dan. VII) .

Similiter et alii prophetae praedixerunt Christum venturum et imo isti ante adventum ejus leguntur, quia clarius adventum ejus praedixerunt. Ab Adventu Domini usque ad Natalem ejus, legitur Isaias quia, quanto de Christo urbanius et apertius prophetavit, tanto nativitati ejus legitur vicinius. Quare autem in nativitate de eadem nativitate legatur et cantetur, res manifesta est. Tantum enim gaudium eo tempore spiritualiter praedicandum et coelitus demonstrandum agnoscitur. Prima vero missa in nocte Natalis Domini celebrata, tempus ante legem Moysi typice designat. Secunda, quae aurora apparente celebratur, tempus scriptae legis et prophetarum ad memoriam [Col. 0348D] revocat quia per legem et prophetas lux de Christo velut diei nuntia mundo apparuit. Tertia vero, quae in media diei claritate festivius celebratur, ad tempus refertur gratiae, in quo descendit lux magna de coelo quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) . Deinde in singulis festis eadem de causa legitur et canitur. Ab octavis autem Epiphaniae usque ad Septuagesimam canitur de psalmis, et leguntur Epistolae Pauli, quia post legem prophetia, et post Evangelium Scriptura apostolica ad id quod audivimus intonando commovet. Item a Septuagesima, usque ad Pascha repraesentat tempus ab Adam usque ad Moysen, in quo mors regnavit. Unde quia tunc culpa contraria justitiae commemoratur, Gloria in excelsis Deo (Luc. II) siletur, quod [Col. 0349A] in testimonium pacis auditum est quando veritas de terra orta est justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV) . Et quia poena in quam homo cecidit per culpam, ad memoriam per Scripturas reducitur, Alleluia cantus laetitiae tacetur. Ab adventu usque ad Natalem Domini, a Moyse usque ad Christum tempus est in quo peccatum regnavit, non propter ignorantiam ut mors prius, sed propter infirmitatem carnis. In hoc Alleluia canitur, quia patres sub lege fuerunt, sed Gloria in excelsis Deo siletur, quod est signum pacis et justitiae, quam lex dare non potuit. Tempus a primo adventu usque ad secundum, est inter Pentecosten et Adventum Domini. In hoc cantat Ecclesia Alleluia in spe resurrectionis, et Gloria in excelsis Deo, pro justitia reddita. Quotidie canit Alleluia, [Col. 0349B] quia spes ejus firmatur. Gloria in excelsis Deo, non quotidie sed tantum in festis, quia quotidie offendit. Sed in fide tamen, id est in die quam fecit Dominus, semper tenet justitiam, quia semper in fide, et non semper in operibus laudat. Quartum tempus est inter Pascha et Pentecosten et statum aeternae felicitatis significat, in quo Gloria in excelsis quotidie canitur et duplex Alleluia januas; Ecclesiae etiam publice poenitentibus aperimus, genua non flectimus sed ad quid hoc cernimus si mysterium non intelligimus? Gloria in excelsis tunc canitur, quia in resurrectione justitia, id est charitas perficietur, et pax plene dabitur. Duplex dicitur Alleluia, propter duplicem stolam in Albis, quia gloria incorruptionis erimus vestiti. Poenitentibus Ecclesiae janua aperitur, quia [Col. 0349C] nullius peccati improperium tunc erit, quia totum absorptum erit a gloria. Stantes oramus, quia tunc non erit pro quo flectantur genua, sed domus Dei replebitur gloria. Sed quid est quod non canimus in privatis feriis, Gloria in excelsis Deo, nec duo Alleluia nisi quod nondum habemus perfectam justitiam nec gloriam quam exspectamus? Tamen simplex Alleluia canitur, qua Ecclesia jam primam resurrectionem habet. Unde semper Alleluia canitur excepta Septuagesima. Quia igitur hoc tempus figura est tanti gaudii, in Dominicis et festis hoc cantat Ecclesia. Sed quia nondum sumus in illo in privatis feriis tacet. Ergo per Quatuor Tempora variatur status Ecclesiae. Primum culpam intulit, secundum detexit, tertium eam delevit per justitiam [Col. 0349D] sed reservavit poenam, quartum perficiet justitiam et absorbebit poenam. Primum fuit culpae et poenae, secundum poenae et prophetiae, tertium poenae et gratiae, quartum gratiae et gloriae. Posterus ordo anni, in significatione mysticat in resurrectione primos novissimos; similiter in quibusdam quae in festo fiunt circumcisionis. Inter haec autem multa, quae licet minima videantur, magno tamen fiunt mysterio, praetermittimus, quia ad alia quae proposuimus festinamus.

CAP. V. De ordinibus clericorum.

Sequitur ut videamus de septem ordinibus clericorum, qui sunt septem gradus Ecclesiae per quos qui clericus est ascendens efficitur ostiarius, lector, [Col. 0350A] exorcista, acolythus, subdiaconus, diaconus, sacerdos. Primus ergo gradus est ostiariorum, quorum est discernere quos ab ecclesia juste repellant, et quos ad eam digne recipiant. Ad istos etiam pertinet res ecclesiae fideliter custodire; unde claves ecclesiae eis traduntur, cum ordinantur. Postea promoventur ad officium lectorum; ad quos pertinet legere in ecclesia prophetias et apostolicas Scripturas. Istis, cum ordinantur, traditur codex divinarum lectionum, et dicitur eis: Accipite et estote verbi Dei relatores, habituri, si bene impleveritis officium, partem cum iis qui fideliter ministraverunt Domino. Unde qui ad hunc gradum provehitur, litterarum scientia debet resplendere. Tertio loco promoventur ad ordinem exorcistarum, ut habeant imperium super daemones [Col. 0350B] ejiciendos. Hos decet mundum spiritum habere qui debent immundis imperare. Hi, cum ordinantur accipiunt librum exorcismorum, et dicitur eis: Accipite et habete potestatem imponendi manum super energumenos. Cum autem ordinantur acolythi accipiunt candelabrum cum cereo, ut sciant se mancipatos ad succendendum et deferendum luminaria. Accipiunt etiam urceolum ad infundendum aquam in calicem, in quo consecrandum est corpus Christi. Quinto loco ordinantur subdiaconi, qui ministerio altaris approximant; quorum est portare vasa corporis et sanguinis Christi. Unde lex continentiae imponitur illis, juxta illud: Mundamini qui fertis vasa Domini (Isa. LII) . Cum enim spiritualis radius luminis castitas sit in clericis, est tamen castitas [Col. 0350C] quasi propria virtus eorum, qui accedunt ad hos tres summos ordines, qui per antonomasiam, id est per excellentiam, jam sacri ordines appellantur. Subdiaconi autem ministrant officiis levitarum. Ad horum officium pertinet corporalia et substratoria levare vel lavare. Hi, cum ordinantur, accipiunt patenam et calicem de manu episcopi; de manu vero archidiaconi urceolum et aquam in eodem, et manutergium accipiunt, quibus sacerdos et levita mundare manus debent tractaturi Dominica sacramenta.

Sexto loco succedunt diaconi non sine mysterio senarii, qui numerus perfectionem significat. Hic ordo in Veteri Testamento a tribu Levi sumpsit exordium, et in Novo Testamento ab apostolis confirmatus, quando apostoli septem viros Spiritu sancto [Col. 0350D] plenos ad hoc officium elegerunt (Act. VI) . Unde sancti decreverunt, ut in omni matre Ecclesia septem diaconi in celebratione circa altare missae assisterent, propter septem dona Spiritus sancti. Hi in Apocalypsi dicuntur septem angeli tuba canentes, quia illorum est alta mysteria Dei inspiratione intenta foris resonare. Hi dicuntur septem candelabra aurea, quia eorum est lucem Evangelii aliis ostendere. Hi sunt septem tonitrua, quia terribiliter tonare debent: Omnis arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur (Matth. XXXI) . Isti in modum praeconis manifeste admonent ad orandum, et ad genu flectendum. Isti evangelizant, et sacramenta corporis et sanguinis Domini dispensant. [Col. 0351A] Non licet sacerdotibus calicem Domini tollere nisi tradatur eis a diacono. Cum autem ordinantur levitae (quod licite fieri potest a viginti annis et supra) accipiunt orarium super sinistrum humerum: ut intelligant se accepisse Dei jugum quo premant omnia quae ad mundum pertinent, quae significantur per sinistrum humerum. Accipiunt etiam textum Evangeliorum, ut intelligant se esse praecones Evangelii.

Sequitur ordo presbyterorum, qui a filiis Aaron sumpsit exordium. Dum isti a triginta annis et supra ordinantur (episcopo eos benedicente, et manus super capita eorum tenente) omnes presbyteri, qui cum eo sunt praesentes, manum cum episcopo levantes super eos Spiritum sanctum invocant. Post [Col. 0351B] invocationem accipiunt stolam super utrumque humerum, ut intelligant se debere esse munitos per arma justitiae a dextris et a sinistris, ut nec eos adversa frangant, nec prospera extollant. Accipiunt et calicem cum vino de manu episcopi, et patenam cum hostia: ut intelligant se habere potestatem offerendi Deo hostias placabiles, corpus scilicet et sanguinem Christi. Magna dignitas, mira potestas, excelsum et expavendum officium! Hoc ordine non est alius excelsior in Ecclesia. Episcopis tamen superaddita est ordinatio clericorum, basilicarum dedicatio, chrismatis consecratio, per manus impositionem confirmatio, et generalis super populum benedictio ne si eadem potestas auctoritatis in omnibus et ab omnibus haberetur, obedientiam dissolveret et scandalum generaret. [Col. 0351C] Qui autem septem ordinibus exaltantur spiritaliter ipsa officia implere debent. Qui igitur infidelem convertit, vel fidem docet catholicam, et sic spiritaliter in ecclesiam introducit, vel juste per excommunicationem expellit, ostiariorum implet officium. Qui autem male viventes in Ecclesia docendo corrigit, et minores instruit juxta Scripturas authenticas, lector est spiritaliter. Qui vero orationibus suis aliquem a vitiis liberat diabolicis, officium exorcistae celebrat. Qui lucem boni operis aliis ministrat, spiritaliter acolythus est. Qui tantae munditiae est quod exemplo ejus et consilio, caeteri sordibus criminum lavantur, officium subdiaconi implet et possidet. Qui corpus et sanguinem Christi discrete dispensat digne accipientibus, vel ad orandum et vigilandum exemplo sui [Col. 0351D] alios hortatur, diaconi gerit officium. Qui autem corpus et sanguinem Domini digne consecrat, officium sacerdotis spiritaliter perficit. Sacerdotes successores sunt septuaginta duorum discipulorum, episcopi autem apostolorum. Episcopus interpretatur superintendens, sacerdos dans sacra, diaconus minister, subdiaconus subminister, acolythus ceroferarius, exorcista conjurator. Quod autem lector a legendo, vel ostiarius ab ostio dicatur, non ignorat lingua Latina. Nunc autem videndum est quod omnes habentes hos gradus praetactos spiritaliter vicarii sunt episcopi, qui in se haec officia complevit. Ostiarium enim se monstravit esse, quando ejecit canentes et vendentes de templo. Quod in Ecclesia [Col. 0352A] quotidie spiritaliter agit. Unde in Evangelio, Ego sum ostium, dicit Dominus (Joan. X) . Lectorem vero se ostendit cum in medio seniorum librum Isaiae aperiens distincte legit ad intelligendum. Exorcistam se indicavit, ejiciens daemonia; acolythum, dicens: Ego sum lux mundi (Joan. VIII) . Subdiaconum, quando lavit pedes discipulorum; diaconum, quando corpus et sanguinem suum propriis manibus dispensavit discipulis, et iterum quando eos ad orandum hortatus est, dicens: Vigilate et orate (Matth. XXVI) . Verum sacerdotem se monstravit quando panem et vinum in corpus et sanguinem suum commutavit, et ut in memoriam suae passionis idem facerent discipulis injunxit. Et iterum manifestius hoc implevit officium quando ipse idem sacerdos [Col. 0352B] et hostia seipsum in ara crucis obtulit Patri. Et adhuc gloriosius implet, dum sedens ad dexteram Patris, interpellat pro nobis. Et sic quae in coelis et in terris sunt pacificans, soli polique patriam unam facit rempublicam

CAP. VI. De vestimentis sacris.

Post haec de vestimentis sacerdotalibus breviter dicamus et primum commemoranda sunt Veteris Testamenti quae fuerunt: duae tunicae, bissina et hyacinthina, zona, feminalia, superhumerale, mitra (quae alio nomine cidaris vel tiara dicitur), et lamina aurea, quae supra mitram ante faciem ponebatur. Zona autem et superhumerale, variata erant quatuor coloribus, bysso, purpura, hyacintho, croco, [Col. 0352C] per quos quatuor elementa significantur. In superhumerali autem erant insculpta nomina duodecim patriarcharum, in duobus pretiosis lapidibus, sex in uno, et sex in altero. In rationali autem erant duodecim lapides, duodecim patriarcharum similiter nomina in se sculpta habentes. In lamina aurea insculptum erat nomen Dei, quod vocant Hebraei, ineffabile. Sacerdotes autem Novi Testamenti non utuntur his omnibus ornamentis, quia non utuntur nisi una tunica praeter pontifices: amictum etiam habent in loco superhumeralis et rationalis, quia et nunc superhumerale appellari solet. Nulli autem lamina aurea utuntur modo, quia quod olim in illa, nunc in signo crucis monstratur. Ut enim dicit Hieronymus, sanguis Evangelii pretiosior est [Col. 0352D] auro legis. Zona autem nunc omnes utuntur sacerdotes, et stola, qua vetus sacerdotium non utebatur, ut illud impleant Evangelicum: Tollite jugum meum super vos (Matth. XI) . Quod autem zona, et superhumerale nunc tot coloribus non variantur, nec illi lapides solent poni in superhumerali nil refert, cum Christiana religio veritati serviens idem mystice rebus compendiosis facit, quod vetus observatio sumptuosis.

Nunc vero quid significent vestimenta Novi Testamenti, breviter dicamus. Alba, id est, tunica illa quae Graece poderis [ ποδήρις ], hoc est talaris dicitur, significat munditiam in anima. Zona castitatem in corpore, quod ad temperantiam pertinet. [Col. 0353A] Superhumerale quod hebraice dicitur ephod, justitiam. Rationale quod Graeci λόγιον appellant, sapientiam designat, utriusque typum amictus continet; unde et humeros protegit et pectus. Stola quae alio nomine orarium dicitur, in prosperis et adversis fortitudinem significat, sine qua caeterae virtutes expugnantur, et minime coronantur. Longitudo stolae notat perseverantiam, idem quod tunica, in hoc quod ipsa talaris est, hoc est in patientia tandem animas possideri, quod ad fortitudinem pertinet. Quod stola autem cum zona colligitur, innuit quod virtutes virtutibus adunantur. His supradictis casula apponitur; quae alio nomine planeta vel infula dicitur. Haec charitatem exprimit, quae loco prudentiae ponitur, quia plenitudo legis est dilectio. Manipula [Col. 0353B] quae in sinistra ponitur ante tergum oculos, significat vigilantiam per quam acidia (quae saepe mentibus accidit, et post supradictas virtutes subrepit saepe removenda est et abstergenda ab oculis rationis sive animae. Dalmatica etiam qua utuntur levitae, latitudine sui idem significat quod casula, id est charitatem. Per duas lineas coccineas, quibus ipsa ante et retro a summo usque deorsum decoratur, utriusque Testamenti praedicatio Dei et proximi dilectio figuratur. Duodecim fimbriae linearum utrinque duodecim charitatis ramos exprimunt, quos Apostolus enumerat, dicens: Charitas patiens est, benigna est. Charitas non aemulatur, non agit perperam, non inflatur, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet [Col. 0353C] super iniquitate, congaudet autem veritati. Omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet. Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII) . Tertia linea, quae inter duas est et tribus fimbriis ante et retro insignitur, charitatem, fide Trinitatis condecoratam, demonstrat. Per fimbrias in sinistro latere, sollicitudo vitae activae circa plurima intelligitur; per dextrum latus, quod caret fimbriis, contemplatio coelestium sine multitudine perturbationum. Quod autem pontifices utuntur duabus tunicis praeter poderem, qua caeteri communiter utuntur, monstrat quod proprium est ipsorum scientiam habere duorum Testamentorum, ut sciant de thesauro suo proferre nova et vetera. Propter hoc etiam unaquaeque ex tribus tunicis typum gerit proprium. Poderis enim in hoc [Col. 0353D] quod byssina est vel linea, munditiam indicat. Quia sicut bysso vel lino candor, qui non per naturam est, contingit per exercitium abluendi, ita munditiam quam natura non administrat, sancti per industriam, juvante Spiritus sancti gratia, acquirunt, dum per exercitium bonorum operum corpus macerant et mundificant.

Secunda autem tunica serica, quae originem habet et traducit ex vermibus qui sine coitu procreantur, et parvi sunt, castitatem demonstrat et humilitatem. Tunica vero tertia sicut olim erat hyacinthina est; et color ejus, similis lapidi hyacintho, qui aetheris serenitatem imitatur, sanctos significat cogitantes et imitantes coelestia. Et merito haec tunica hyacinthini [Col. 0354A] est coloris, quia sicut lapis ille mutat colorem cum aere, (in sereno enim aere serenus est, et in obscuro pallidus) sic spiritualiter et proprie decet episcopum gaudere cum gaudentibus et flere cum flentibus. Mitra pontificis corniculata, duo praetendit Testamenta, quibus expugnare debet hostes Ecclesiae. Sandalia quibus ipse utuntur episcopi et cardinales, integra sunt inferius, quia non debent inhiare terrenis, et desuper sunt forata, quia oculos mentis debent aperire ad ea quae sursum sunt. Quod autem in quibusdam locis aperta et in quibusdam sunt integra, monstratur aperte quod coelestia sacramenta quibusdam sunt revelanda, et quibusdam tegenda. Unde Dominus in Evangelio: Vobis datum est nosse mysterium Dei, caeteris autem in parabolis [Col. 0354B] (Luc. VIII) . Horum calceamentorum mysteria consideravit, qui ait: Quam pretiosi pedes annuntiantium pacem (Isa. LII) . Caligae pontificis significant praeparare iter et festinare ad praedicandum. Annulus autem episcopi est fidei signaculum, quia sicut antiquitus in sigillo annuli nomen regis et imago exprimebatur, ita in fide catholica nomen regis coelestis et imago declaratur, verbi gratia, nomen ejusdem demonstratur cum dicitur: Dominus Pater, Dominus Filius, Dominus Spiritus sanctus, quia Dominus nomen est illi. Imago autem ejus ostenditur, hoc est qualis ipse sit, cum dicitur Omnipotens et Aeternus et his similia, licet secundum proprietatem loquendi nulla qualitas vel diversitas in eo reperiatur. Gerit itaque episcopus annulum pro Ecclesia, quam fide [Col. 0354C] ornare debet, et coelesti sponso castam exhibere Christo (II Cor. XI) . Et ut sponsa cantare possit: Annulo suo subarrhavit me Dominus meus Jesus Christus. Quod annulum episcopus gerit in manu, docet quod fidem in opere monstrare debeat. Per chirothecas in manibus, exempla sanctorum, quae in operibus habenda sunt, intelliguntur, et quod opera ab omni inquinamento munienda sunt naturae, ne modicum fermentum totam massam corrumpat (I Cor. V) . Baculus pastoralis rectitudine sui rectum regimen significat. Quod autem una pars curva est, altera acuta, monstrat praeesse subjectis et debellare rebelles. Unde dictum est:

[Col. 0354D] Curva trahit mites, pars pungit acuta rebelles.

Et iterum:

Curva trahit quos virga regit, pars ultima pungit.

Et item:

Attrahe per curvum, medio rege, punge per imum.
Et item: Per baculum rectum doceas, episcope, recte vivere, per ferri flexus properes misereri.

Pallium quod supera ponitur archiepiscopis, torquem et bravium significat quod legitime certantes accepturi sunt, et disciplinam exprimit qua se desuper induere et constringere ad exemplum subditorum debent. Coccinea vero planeta, qua induitur apostolicus, quocunque proficiscitur praedicando, [Col. 0355A] martyrium declarat. Crucem praecedere nunc vel illum significat ei magis convenire illud: Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) . Tonsura capillorum in clericis, docet omnia superflua esse resecanda, ut libere possint audire et videre legem Dei. Corona monstrat clericos specialiter esse regnum Dei. Quod manus sacerdotum ungantur oleo, significat eos habere per Spiritum sanctum virtutem consecrandi, et quod manus debent esse porrigibiles ad largiendum, et non aridae et curvae ad retinendum. Haec igitur supradicta signa non sunt ipsae virtutes, sed virtutum insignia, quibus tanquam scripturis docentur utentes quales esse debeant. Haec sacramenta intelligant praelati Ecclesiae qui capsarii sunt et dispensatores [Col. 0355B] secretorum Dei. Alioquin caeci sunt et duces caecorum (Matth. V) , more Judeorum portantes mysteria quae non vident nec intelligunt, tantum inde habituri quantum capiunt jumenta quae portant panes ad usum aliorum. Nisi in hoc sit differentia, ut vere est quod ipsi quibus tanta commissa sunt merito pro negligentiis rationem reddituri sunt in die irae et vindictae, quando tremebunt cedri paradisi, ecquid faciet virgula deserti? Nec tamen Deus sacramenta sua hic deserit, sed complet ea per ministres licet indignos, ad salutem eorum qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. VIII) . Et attende quod cum sacramentum dicatur sacrae rei signum vel sacrum secretum, hic accipimus sacramenta pro signis. Qui ergo portant sacramenta, debent fulgere virtutibus [Col. 0355C] quae per sacramenta significantur, ut ex luce ipsorum caeteri similiter illuminentur. Eisdem enim supradictis virtutibus suo modo clarere debent singuli, licet figuraliter non sint omnes insigniti. Potest enim quilibet in se spiritualiter habere effectum sacramentorum. Verbi gratia, quicunque est de sorte Domini, ut vere possit dicere: Dominus pars haereditatis meae (Psal. XV) ; et illud: Elegi abjectus esse in domo Dei (Psal. LXXXIII) ; spiritualiter clericus est, licet exteriore schemate, scilicet signo, clericatus non sit signatus. Hoc enim nomen clericus sonat in Graeco, quod sit de sorte Domini, hoc est, quod Dominus sortitus est eum et ipse Deum. Ostiarius est enim spiritualiter, quicunque alios spiritualiter [Col. 0355D] in Ecclesiam introducit, id est, qui fidem praedicando docet. Lector est quilibet mores docendo, exorcista orando, acolythus illuminando, subdiaconus humilitatem monstrando, diaconus alios exhortando, sacerdos seipsum hostiam sanctam Deo offerendo. Induat ergo quisque humeros et pectus amictu spirituali, hoc est muniat se virtute operum justitiae, sanctitate sensatorum cogitatuum indutus. Sitque indutus munditia, quae per albam significatur. Sit indutus, quantum fieri potest, utraque tunica, id est intelligentia utriusque Testamenti et litterae, id est spiritus litteralis et spiritalis intelligentiae. Habeat zonam castitatis, stolam fortitudinis, et plenitudinem scientiae, id est charitatem quam figurat infula. Qui enim sic ornatur, [Col. 0356A] habet verum et regale sacerdotium intra templum Dei quod ipse est.

Manifestum est ergo quod significata sine significantibus, id est virtutes sine exterioribus sacramentis quandoque justificant; haec autem sine illis nihil penitus prosunt, imo arguunt. Simul vero juncta majus bonum conferre videntur, quia dum aliquid alicui additur, totum majus efficitur. Sed nunquid ideo magis bonum, cum non utrumque divisum bonum sit? Ad quod dicimus quod bonum sit, licet non divisum, tamen cum simul sunt, utrumque bonum est, et ideo totum majus esse bonum patet, ut in exemplo brevi claret, sed excelso. Virginera Mariam corporaliter Christum portare magnum fuit adjuncto amore, quod non esset divisum; etiam [Col. 0356B] majus fuit quod per dilectionem spiritualiter ipsum portabat. Sed quia utrumque meruit habere simul, incomparabiliter felix meruit existere, quia saepe pro donis externis collatis charitas intus magis flammescit et meritum crescit. Hic si quis dicat quod sola charitas est solum remunerabile, verum quidem est si ita intelligat quod sola non excludat alia, sed aliorum comparationem tollat, vel nullam sine ea et nisi propter eam remunerandam esse, quae tanta est quod nunquam excidit (I Cor. XIII) , hoc, est nec hic nec in futura vita deest, sed sola virtutum manet in perpetuum. Ergo secundum supradicta probabiliter dici potest quod multa bona in sanctis Deus remunerat praeter charitatem, non quasi sine charitate, sed multa quae non sunt illa [Col. 0356C] charitas. Nunquid enim nos dicemus quod fides non habeat meritum? absit! et tamen ipsa non est charitas; sine ea enim esse potest, sed sine ea non remuneratur: simul autem cum ea auget meritum. Sic ergo sua caetera dona remunerat Deus iis qui ea cum charitate conservant, ex quibus ipse omnia cooperatur in bonum (Rom. VIII) : et pro singulis suis donis sive virtutibus sive sacramentis quae per charitatem custodiuntur, coronas reddit singulas, sola tamen gratia. Reddit, dixi, intuens liberum arbitrium, et sola tamen gratia subjunxi, considerans quod omne bonum est desursum, descendens a Patre luminum (Jac. I) . Sed his hactenus in publico ostensis quasi in planis convallium, hinc transeamus [Col. 0356D] ad montem myrrhae et ad colles Libani.

CAP. VII. De celebratione missae.

Sancti Patres et prophetae, ante adventum Domini suspirantes et praeconizantes, praemiserunt desideria, opera, laudes et preces. Haec autem in Introitu missae commemorantur. Chorus enim clericorum canentium chorum significat prophetarum, et multitudinem sanctorum qui exspectaverunt adventum Domini. Introitus (qui dicitur officium, quia per ipsum inchoamus missae officium) exprimit desideria exspectantium cum praeconiis. Versus psalmisticus opera et vaticinia; Gloria Patri laudes. Iteratio officii innuit eos saepe iterasse suspiria de Christo atque praeconia. Kyrie eleison ter triplicatum, significat preces illorum, qui ad hoc multiplicant, [Col. 0357A] ut gratia summae Trinitatis per adventum Christi novies distinctis angelorum agminibus eos conformaret. Interim autem dum haec dicuntur vel aguntur, sacerdos sacra veste indutus de sacra aede procedit, significans quod Christus exspectatio gentium sic desideratus, carne sacrosancta assumpta de Virginis carne incorrupta, de secreto habitaculo coelorum egressus est in mundum, vel de secreta aede egressus est, id est de virginali utero, tanquam sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII) . Quod ad nativitatem pertinet quam habet a matre, de alia autem dictum est: Egressus ejus a Patre, etc. Duas enim habet generationes, unam aeternam, alteram temporalem. Sed utramque secretam et inenarrabilem, quia illam habet sine patre, et [Col. 0357B] hanc sine matre, unde propheta: Generationem ejus quis enarrabit? (Isai. LIII.) Sacerdotem autem egredientem praecedunt duo ceroferarii et portator thuribuli, deinde subdiaconus portans Evangelium, et diaconus lecturus evangelium. Per ceroferarios et thuriferarium intelligimus sanctos qui Novum praecesserunt Testamentum; per subdiaconum portantem textum evangelicum, et per diaconum Evangelii praeconem, sanctos Novi Testamenti. Per duo autem candelabra cum cereis, ardentibus, legem commemoramus et prophetas; per textum evangelicum Novum Testamentum. Unde pulchre praecedunt candelabra, quia lex et prophetae praecesserunt legem gratiae. Iterum per thuribulum cor hominis intellige; per ignem, charitatem. Et in thure, exemplum [Col. 0357C] bonorum operum, vel orationes suavissimas considera. Sicut enim thus in igne thuribuli suaviter redolet et sursum ascendit, ita opus bonum vel oratio ex charitate fragrescit ultra omnia balsama, pigmenta et thymiamata. Thuriferarius autem, ceroferarius et sequentes praecedens, monstrat quod thuris significatio communis est sanctis utriusque Testamenti. Subdiaconus et diaconus praecedunt sacerdotem, quia discipuli missi sunt ante Dominum, et adhuc mittuntur praedicatores, id est praelati Ecclesiae, praeparare viam Domini spiritualiter ante faciem ejus. Cum vero ventum est ante altare, ponitur Evangelium super illud. Altare enim significat Jerusalem, ubi primum praedicatio facta est primitivae Ecclesiae, et inde exivit in publicum, [Col. 0357D] sicut scriptum est: De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isai. II) . Et nota quod, facta generali confessione ut pura pectora sint servientium, sacerdos dat osculum, significans Christum qui nobis pacem attulit primus. Post hoc veniens ad altare, similiter osculatur ipsum et Evangelium. Altare in hoc loco Judaicum populum significat; Evangelium gentilem, qui per Evangelium credidit. Utrique enim Christus dedit pacem, quando, lapis angularis factus, fecit utraque unum. Et nota quod diaconus vel subdiaconus offert sacerdoti Evangelium ad osculandum, quia praedicatores reconciliaverunt et obtulerunt gentes Christo, quibus et ipse per se non praedicavit. Quod autem sacerdos prius [Col. 0358A] dexteram partem petit altaris, innuit quod Emmanuel in lege promissus prius venit ad Judaeos quam ad gentes. Judaei enim propter legem in dextera parte tunc fuerunt; gentes vero quasi in sinistra, quia colebant idola. Post hoc vero finitis supradictis, et choro tacente, sacerdos in medio altaris Hymnum incipit angelicum, scilicet Gloria in excelsis Deo, significans quod cum Deus umbram legis amplius non postularet, et dum (quietum) medium silentium tenerent omnia (Sap. VIII) , natus est in medio, id est, pro omnibus, Messias quem prophetae praedixerunt; in cujus nativitate angelus ad pastores ait: Annuntio vobis gaudium magnum (Luc. II) . Quod autem chorus communiter vociferans deinde complet Hymnum, quem solus sacerdos [Col. 0358B] prius incoepit, significat quod statim facta est cum angelo multitudo coelestis exercitus laudantium et dicentium: Gloria in excelsis Deo (ibid.) . Finito Hymno sacerdos salutat populum dicens: Dominus vobiscum. Orat ut Deus sit cum illis, et in illis maneat. Haec autem salutatio in Veteri Testamento audita est. Per hoc vero quod ab episcopo dicitur Pax vobis, datur intelligi quod ipse magis proprie sit vicarius Christi, qui post resurrectionem pacem annuntians sic salutavit apostolos.

Deinde sacerdos oraturus hortatur alios ut orent, quia Dominus monuit discipulos orare, et ipse oravit. Epistola quae Orationem sequitur, praedicationem Joannis Baptistae repraesentat, quia sicut ille praecursor fuit Christi, ita praecedit Epistola Evangelium. [Col. 0358C] Epistola etiam exprimit doctrinam septuaginta duorum discipulorum, quos Dominus misit in omnem civitatem et in locum quo erat ipse venturus, et quibus ait: Messis multa quidem, operarii autem pauci (Matth. IX) . Responsorium, quod Epistolam sequitur, assensum significat quem auditores monitis praebuerunt praedicantium. Unde pulchre Responsorium nominatur. Quod enim per praedicationem crediderunt juxta velle praedicantium responderunt, dum Dei legem sancte vivendo compleverunt, vel quia respondente choro cantatur, Responsorium dicitur, et activam vitam significat, in qua sancti se ad invicem exhortantur, ut ad aeternam vitam perveniant. A quibusdam autem Graduale vocatur, vel quia in gradibus canitur, vel [Col. 0358D] propter mysticam significationem, quia activi etiam viri in gradibus virtutum cantant, dum in virtutibus excelsa faciunt opera. Sequitur Alleluia, quod est Hebraicum. Tres enim linguae sunt quae inter alias excellunt, Hebraea propter legem, Graeca propter sapientiam, Latina propter regnum. His tribus linguis titulus Christi triumphalis emicuit, et his tribus linguis laus Dei in Ecclesia decantatur. Itaque Alleluia Hebraeae linguae est, et Latine interpretatur Alleluia laudate Dominum. Sed viam prosequamur. Alleluia quod jubilum habet, exprimit gaudium et amorem credentium, et quanta laetitia et laus secuta sit fidem, audita praedicatione. Neque enim tantum assensum praebuerunt praedicationi, sed ea [Col. 0359A] audita laetati sunt. Audivit et laetata est Sion, et exsultaverunt filiae Judae (Psal. XCVI) . Unde dicunt in Canticis canticorum: Exsultabimus et laetabimur in te (Cant. I) . Et sponsa: Anima mea, inquit, liquefacta est, ut dilectus locutus est (Cant. V) . Significat et Alleluia vitam contemplativam, unde mystice in altiori gradu canitur quam Responsorium. Item Alleluia dum post Versum repetitur, significat aeternum gaudium quod post hanc vitam sancti recipiunt. Unde Alleluia modicum est in sermone, et multum in Pneumate, quia gaudium illud majus est, quam sermone possit explicari, ad cujus magnitudinem revelandam omnis lingua modica est et imperfecta. Quis enim plane enarraret, quod in cor hominis non ascendit? (I Cor. II.)

[Col. 0359B] Hoc ergo gaudium quia nec penitus verbis exprimi, nec penitus taceri potest, Ecclesia quasi demissis verbis jubilando quasi in admirationem prosilit, ac si dicat: Quae vox, quae poterit lingua retexere, etc. Hic enim verba non sufficiunt nec intellectus, nec tamen amor sinit tacere. Sic ergo Ecclesia pneumatizando, dictu mirabile, expressius quodam modo et melius sine verbis quam per verba innuit quantum sit gaudium Dei ubi verba cessabunt. Per pneuma enim, licet non enarretur quantum sit aeternum gaudium, saltem monstratur ipsum esse inenarrabile. Quando autem Sequentia sequitur, posterius Alleluia non habet Pneuma, sed chorus in loco ejus sequentiam concinit, quae idem significat, id est aeternae vitae gaudium atque delicias. Unde illa [Col. 0359C] nova solet habere verba et inusitata, quia coeli gaudium secretum est et incognitum mortalibus. Vel sequentia aeternae vitae mysticat laudes. Unde dictum est: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII) . Huic significationi pulchre convenit quod Sequentia verba habet laudiflua et cantum dulcisonum, quia ibi omnia erunt plena laude, et melodia coelestis organi abundabit dulciflua laetitia. Quia sicut laetantium omnium habitatio erit ibi (Psal. LXXXVI) . Et quia laudes aeternae vitae humanis verbis non resonabunt, quaedam Ecclesiae mystice pneumatizant Sequentiam sine verbis. Nulla enim verborum significatio necessaria, ubi corda singulorum patebunt singulis librum vitae intuentibus. Tractus [Col. 0359D] autem, quia gemitum et cantum lacrymabilem exprimit, lacrymas sanctorum sive in activa sive in contemplativa vita repraesentat. Unde Tractus dicitur, quia sancti suspirantes ab imo pectoris gemitum trahunt, qui licet spe gaudeant, ut monet Alleluia, tamen in valle lacrymarum hic commorantes habent irriguum superius, et irriguum inferius, quod tractus mysticat. Gemunt enim flebiliter pro supernae dilatione beatitudinis, super flumina Babylonis sedentes patriae suae memores. Iterum lacrymas fundunt pro suis et aliorum excessibus dum ex vicinitate Babylonici fluvii seipsos vident saepe aspersos, et alios penitus immersos ipsius fluvii rapiditate ferri deorsum. Sed quia hic ploratus quandoque est respectu superni gaudii, [Col. 0360A] quandoque est respectu nostrae miseriae; Tractus quandoque tangit laetitiam pro superiori irriguo, ut in Jubilate et Laudate et quandoque tristitiam pro irriguo inferiori, ut in De profundis et aliis hujusmodi. Et quia gaudium sanctorum non est plenum et continuum, sed saepe interrumpitur, Ecclesia quandoque interponit Tractum, ut in Septuagesimali tempore. Et cum repetit Alleluia in Sabbato paschali, Tractus Alleluia sequitur, quia gaudium hic non expedit sine fletu. In Sabbato in Albis, id est in octavis Paschae duplicatur Alleluia, quia in aeterna vita perfecte tunc erit gaudium, glorificata carne cum anima, et completa resurrectione sanctorum cum resurrectione Christi. Unde cantat Ecclesia. Haec dies quam fecit Dominus (Psal. CXVII) , etc. [Col. 0360B] Merito itaque Ecclesia significans aeternum gaudium, ut supra diximus, quandoque gaudium per Alleluia innuit, quandoque in moerore vivens per Tractum ingemiscit et plorat. Considerans enim in paradiso divinarum Scripturarum, quod per paradisum virtutum ad paradisum coelestium divitiarum perventura sit, exsultat; respiciens autem quod adhuc in valle lacrymarum retinetur, et quod de terrestri paradiso cecidit, plorat. Sed de hoc gaudio et de hoc ploratu plenius explicabo divisim in duobus voluminibus, quorum uni erit nomen Paradisus, et alteri Cur flet qui gaudet.

Hinc autem ad aliud transeuntes intueamur transitum apostolorum de Judaeis ad gentes, quem per hoc commemorat Ecclesia, quod Evangelium a [Col. 0360C] dextera parte ad sinistram transfertur et ibi legitur. Judaea enim respuente verbum Dei, apostoli transierunt ad gentes, dum siccato Gedeonis vellere, ros irrigavit aream. Qui enim prius dixerat: In viam gentium ne abieritis (Matth. X) , post haec praecepit dicens Praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI) . Quia ergo praedicatio pervenit etiam ad illos qui in sinistra parte fuerant, merito in sinistra parte legitur Evangelium; nec tantum in sinistra, sed etiam adversus aquilonem, qui malos significat juxta illud: ponam sedem meam ad aquilonem (Isai XIV) ; quia etiam ad tales pervenit praedicatio qui longe a calore veri solis recesserant. Vel propter hoc potius contra aquilonem legitur, quia aquilo ventus frigidus diabolum significat, qui flatu [Col. 0360D] tentationum corda hominum congelat et infrigidat ab amore Dei. Unde: ab aquilone, inquit, pandetur omne malum (Jerem. I) . Et sponsa in Canticis canticorum: Surge inquit, aquilo, et veni, auster (Cant. IV) . Hoc est, recede, maligne spiritus, qui hortum meum infrigidas, et veni, auster, id est Spiritus sancte, qui perflans aromata fluere facis. Merito ergo contra aquilonem legitur Evangelium, quia fides quae in Evangelio continetur, armatura nostra est contra diabolum. Cui, inquit resistite fortes in fide (I Petr. V) . Nunc considera quod plebs baculos hic deponit, reclinatoria relinquit, caput detegit, crucem fronti imprimit, stans audit; quod Evangelium in altiori gradu legitur quam Epistola, nota singula. Deponere [Col. 0361A] bacmos innuit Christianae esse perfectionis, non vindicare, sed Domino reservare vindictam, quia inquit: Mihi vindictam et ego retribuam (Heb. X) . Reclinatoria relinquere, significat quod non debemus confidere in principibus vel sustentaculis terrenis, quia vanitas vanitatum et omnia vanitas, dicit Ecclesiastes (Eccli. I) , subauditur comparatione Dei, in quem nostram curam jactare debemus. Caput detegitur, ut ostendatur quam attente audire et intelligere verbum Dei debemus. Signum crucis fronti imprimitur, ne hostis antiquus superveniens per zizaniam haeresis corrumpat semen rectae fidei. Per hoc quod stantes audimus, gravem pugnam restare consideretur: Quia nobis non est colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes tenebrarum [Col. 0361B] hurum (Ephes. VI) . In altiori gradu legitur Evangelium quam Epistola, quia doctrina Christi longe excellit doctrinam apostolorum. Post Evangelium chorus cantat compendium nostrae fidei, ostendens se praebere assensum verbo Evangelii, et in quem vel quid credit. Rectus ordo; quo rex vocat, respondent milites: Sequimur.

Deinde sacerdos salutat populum dicens: Dominus vobiscum. Haec salutatio ab antiquo sumpta est: Booz enim messores suos sic salutavit, et propheta in Paralipomene Asa regem et eos qui cum eo erant. Salutat ergo sacerdos populum, et monet orare, ut in fide recitata permaneat stabilis. Quod ei promittens chorus, Offertorium succinit, ac si dicat: Credo, et fidem quam confessus sum [Col. 0361C] opere implebo. Unde sacerdos statim offert dona consecranda; et dehinc munera sua populus, significans offerre seipsum Deo. Considera ordinem: Evangelium praecedit, fides sequitur, dehinc offeruntur munera. Necesse est enim primum audire verbum Dei. Quis enim crederet nisi prius audiret? Quomodo, inquit, credent nisi praedicentur? (Rom. X.) . Deinde quis non recte credens, munus Deo acceptabile offerre poterit? quia sine fide, impossibile est placere Deo (Hebr. X) . Possumus etiam per oblata munera commemorare copiosam victimam, quae oblata est a populo cum rex Salomon templum et altare Domino sacraret. Exemplo illius plebs fidelis offert se et sua dona Domino. Nunc autem diligentius [Col. 0361D] ad hoc referamus oculos, quod sacerdos, ut supra commemoravimus, offert dona sacrificanda, panem scilicet et vinum. Utraque typice obtulit Melchisedech, utraque Christus dedit discipulis coenantibus. Sed utraque in corpus et sanguinem conversa sunt. Utrum autem utraque convertantur in utrumque, supra me est definire. Tutius tamen quod panis tantum in corpus, et vinum in sanguinem, quam utrumque in utrumque converteretur dicerem, nisi videretur occurrere quod sub utraque specie utrumque sumi credimus. Sed nec hoc repugnat si rem subtilius intueamur. Sub specie enim panis utrumque esse potest et sumi, non quia panis in utrumque forsitan transierit, sed quia ubi unum est corpus est, et separatum non est, nec divisim sumitur [Col. 0362A] ut divisae sunt species sub quibus sumitur, sed utraque simul, licet divisim loquamur secundum species diversas: Hoc est, inquit, corpus meum, et deinde: hic sanguis meus.

Sed dicit aliquis: Eratne proprium corpus ipsius quod dedit, an figurate locutus est, ut quando se vocavit ostium? Proprium quidem erat corpus ejus et verum corpus quod tunc dedit discipulis et nunc in altari sumitur et manducatur, idem, inquam quod de Virgine natum est et jam immortale ad dexteram Dei est in gloria. Mira res! Caro quae comeditur in imis, integra manet in excelsis. Ad quid opponis dialectice? quid hic meditaris, sophista? cur argumenta hic quaeris? hoc est pulverem in astra spargere. Dialectica tua tantum non ascendit. Respice [Col. 0362B] enim et vide ubi es, et intellige quod sensus primam tenet regionem ascendendi, imaginatio secundam, ratio tertiam, in qua dialectica tua didicit ludere. Supra hanc fides est excelsior dialectica, quae non est audita in Chanaan nec visa est in Theman, cui humana ratio non praebet experimentum, maxime cum de fide Trinitatis, vel de corpore Domini ut hic sermo contexitur. Intellectum vero fides transcendit, per quam sancti vident coeli secreta ut Paulus in tertio coelo, et Joannes in Apocalypsi. Sed intellectus in visione aeternae vitae perficietur, quando videbimus Deum facie ad faciem quem hic contemplamur in aenigmate (I Cor. XIII) . Nemo hic proterve disputet, sed quod auget fidei meritum humiliter quaeratur, [Col. 0362C] et quod sine periculo non discutitur, firmiter credatur.

Potest ergo quaeri cur Dominus carnem suam sumi voluit, nec tantum carnem, sed carnem et sanguinem, et quare non in specie carnis et sanguinis, cum sit caro et sanguis, et quare sub sacramento, et utrum sumatur tantum caro et sanguis Christi, an totus Christus, et si totus Christus, quare usualius dicamus corpus Domini sumere quam Christum vel Dominum. Voluit ergo Christus carnem suam sumi a fidelibus ut percibum carnis invitaret ad gustum divinitatis, et quod hic temporaliter gerimus aeternis gaudiis consequamur, ut hic sit in medicina, et ibi in deliciis. Utrumque sumi voluit, ut corpus nostrum et anima simul nostra cum eo glorificetur. In specie carnis [Col. 0362D] et sanguinis non sumitur, ne humanus animus abhoreret, et sensus sibi insolita expavesceret, ut quando, orante beato Gregorio, digitus auricularis cruentatus sanguine in calice inventus ac ostensus est. Sub sacramento et non sub propria forma sumitur, ut fides comprobetur, quae est de iis quae non videntur, vel quia non posset mortalis homo intueti claritatem quae esset in corpore Christi, quam experti sunt discipuli in transfiguratione. Sub tali autem sacramento sumitur, id est sub specie panis et vini, propter hanc similitudinem quia panis confirmat, et vinum laetificat cor hominis (Psal. CIII) , et Christus virtus est et laetitia hominum et angelorum. Et licet in qualibet istarum idem et totum sumatur tamen in utraque sumitur, ad significandum [Col. 0363A] quod duplex est effectus hujus sacramenti. Est enim redemptio corporis et animae quod non significaretur, si in una tantum specie sumeretur, quod licet in utraque specie utrumque sumatur, non tamen in utraque utrumque significetur. Sed species panis corpus et species vini sanguinem Christi respectu resurrectionis significat, et sumptio in utraque specie simul redemptionem corporis et animae sumentis significat. Alibi autem alio respectu panis et vinum corpus Christi, quod est Ecclesia, significant: quia sicut unus panis ex multis granis, et vinum ex multis racemis, ita una Ecclesia quae typice corpus Christi ex multis personis adunatur. Hic autem, hoc est in sacramento altaris, in specie panis et vini verum corpus et verus sanguis ejus sub utraque specie veraciter [Col. 0363B] post consecrationem sumitur. Licet ergo utrumque sit sub utraque specierum illarum, sub utraque tamen sumitur ad significandum ut diximus duplicem effectum. Nec est iteratio sacramenti nisi secundum eamdem speciem denuo sumatur. Quod autem non debeat dari intinctum, ex decretis habemus. Et nota quod non de quolibet pane hoc consecratur sacramentum, sed tantum de pane frumenti quia ipse de se dicit: Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet (Joan. XII) . Pulchre autem se vocat granum frumenti quia granum frumenti candidum est interius et rubrum exterius. Et Christus candidus dicitur respectu divinitatis, et rubicundus in carne propter passionem. Unde sponsa in Canticis canticorum: Dilectus meus candidus [Col. 0363C] et rubicundus (Cant V) . De hoc rubore vox illa est admirantium: Quis est iste qui venit de Edom tinctus vestimentis de Bosra? (Isai. LXIII.) De vino autem sanguis Christi consecratur, ut intelligamus quod ipse est vitis vera, suos vere laetificans, unde sponsa cantat: Botrus Cypri dilectus meus mihi in vineis Engaddi (Cant I) . Et merito hoc sacramentum consecratur de pane frumenti et vino, in quibus est principalis refectio, ut intelligamus principalem refectionem in corpore et sanguine Christi ex divinitate, quia caro Christi est vere cibus, et sanguis ejus vere est potus (Joan. VI) , dum in perceptione gratiae donum internae et aeternae refectionis meretur qui communicat corpori Christi.

[Col. 0363D] Ad hoc restat quaerendum utrum sumatur tantum caro et sanguis, an totus Christus. Ad quod respondeo quod ego filius a matre Ecclesia didici quod totus Christus sumitur non divisus. Sed quaeritur quare usualiter dicitur sumi corpus ejus, quasi divisim cum in persona Christi tres sint substantiae: Verbum, caro et anima. Non est autem intelligendum divisim, quasi tantum illud quod est corpus sumatur. Sed dicitur corpus Domini sumi, ut intelligatur ipsum Dominum vere sumi, quo genere loquendi dicimus: corpus regis ibi fuit, id est vere rex ibi fuit. Vel corpus Domini dicimur sumere, quia corporea substantia, scilicet panis et vini, non transit in substantiam incorpoream, sed in substantiam corpoream, videlicet in corpus et sanguinem Christi. [Col. 0364A] Vel nimio amoris affectu corpus nominamus vel cum in Christo diversae sint naturae, illud nominamus cum sic loquimur, quod proprie corporis oculis videri potest. Hoc est corpus. Sed licet corpus Christi usualiter dicatur sumi, tamen Christus integer sumitur, nec pars sub specie panis, et pars sub specie vini; sed totus hic, et totus ibi, non pars in parte, sed totum in parte. Videtur pars una, et quasi pars esse videtur, et totum ibi est. Et pars altera videtur, et quasi altera pars est, et idem totum est. Totum hic et totum ibi, nec minus in parte quam in toto, nec majus in toto quam in parte. Et quotcunque partes feceris, totum in singulis est. Nec mireris; opus Dei est. Si in diversis locis potest esse unus, quare non in singulis partibus potest esse [Col. 0364B] totus? Utrumque mirum est, sed utrumque verum est. Nec tamen mirum est respectu facientis. Quid enim mirum si omnipotens et mirabilis miranda operatur? Sed dicis: Quomodo corpus unum eodem tempore in diversis locis esse potest? Super altare est et in coelo est; hic est et ibi est, et totum est ubicunque est, tantumque hic quantum ibi, et in multis locis similiter totus est. Noli mirari, qui fecit corpus et locum, utrumque facit in altero esse ut vult, et semper sicut ipse vult, qui sic et aliter facere novit et potest, cujus sapientiae non est numerus, cujus potentia naturis rerum imperat. Sed tu miraris quando vides vel audis quae videre vel audire non consuevisti. Idcirco quando mirari coeperis et dixerit tibi cogitatio tua, quomodo hoc esse potest? [Col. 0364C] cogita facientem et respice omnipotentem, et desinet esse mirum quidquid illud fuerit. Et si forte mirabile esse non desierit, incredibile tamen non erit, quia si factor omnipotens cogitatur, non erit impossibile apud eum quidquid erit.

Sed dicit forsitan cor tuum: Ubi est corpus Domini, postquam sumpsi illud et manducavi? Audi ergo: Corporalem praesentiam Christi quaeris? in coelo quaere. Tecum per corporalem praesentiam ad tempus esse voluit, quando et quandiu necesse fuit. Exhibuit ad tempus praesentiam, ut per illam ad spiritualem inveniendam excitaret et juvaret. Ideo ad te corporaliter venit, ut per corporalem praesentiam spiritualis inveniatur quae non auferatur. Venit [Col. 0364D] ad te corporaliter, non ut hic tecum permaneat corporaliter, sed spiritualiter. Sic per assumptam carnem occultus venit in mundum, et secundum corporalem praesentiam cum hominibus conversatus est, ut ad spiritualem elevaret praesentiam, et completa dispensatione secundum corporalem praesentiam recessit, sed secundum spiritualem remansit. Unde ait: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Sic ad te venit corporaliter, ut tecum maneat spiritualiter. Quando in manibus tenes ejus sacramentum, corporaliter tecum est. Quando ore suscipis et quando ore manducas, corporaliter tecum est. Denique in visu, in tactu, in sapore corporaliter tecum est. Et quandiu sensus tuus corporaliter afficitur, ejus praesentia non [Col. 0365A] aufertur corporalis. Postquam autem sensus corporalis in percipiendo deficit, deinceps corporalis Christi praesentia non est quaerenda, sed spiritualis retinenda. Dispensatio completa est, perfecta est, perfectum sacramentum: virtus manet. Christus de ore ad cor transit, non cibus corporis, sed animae. Venit ad te per corporalem praesentiam, ut comedatur, non ut consumatur, ut gustetur, non ut incorporetur. Sed quando caro Christi manducatur, non qui manducatur, sed qui manducat, ei quem manducat incorporatur. Audivit Augustinus de coelo Christum dicentem: Cibus grandium sum. Crede et manducabis me, non ut me mutes in te sicut cibum carnis tuae, sed ut tu muteris in me.

Completa ergo sacramentali dispensatione si corporalem [Col. 0365B] praesentiam Christi quaeris, in coelo quaere. Ibi quaere ubi prius fuit quam per sacramentum corporaliter tecum esse inciperet, et unde non discessit quando ad te venit. Itaque prudenter discerne quid in sacramento altaris sensui exhibitum sit, quid spiritui acommodatum. In hoc enim sacramento tria considerautur: Unum, quod est tantum sacramentum; alterum quod est sacramentum et res sacramenti; tertium, quod est res tantum et non sacramentum. Sacramentum tantum est visibilis species panis et vini. Sacramentum et res est corpus Christi et sanguis, res quantum ad species sub quibus sumitur. Sacramentum est alterius rei, quia signum est illius gratiae et virtutis quae ibi percipitur, scilicet unionis et capitis et membrorum. Et haec [Col. 0365C] unio res est non sacramentum, sed virtus sacramenti. Ecce tria consideravimus. Primum est secundi signum; secundum, causa tertii; tertium, virtus secundi et veritas primi. Aliud ergo est species quae visibilis cernitur; aliud veritas corporis et sanguinis quae invisibiliter creditur; aliud spiritalis gratia, quae cum corpore et sanguine invisibiliter et spiritaliter percipitur. Visibilis species sacramentum est corporis et sanguinis Domini; corpus autem et sanguis sacramentum invisibilis gratiae, sine qua sacramentum non prodest. Cum autem sacramentum dupliciter dicatur, vel sacrae rei signum, vel sacrum secretum, species panis et vini sacramentum dicitur, hoc est sacrae rei signum, scilicet corporis [Col. 0365D] et sanguinis Domini. Corpus autem et sanguis Domini sacramentum dicitur, quia sacrum secretum est quod per visibilem speciem significatur, quia sacrae rei signum est, quia significat gratiam spiritalem, quae dicitur spiritalis caro Christi. Ut enim dicit Hieronymus, intelligitur dupliciter caro Christi, vel caro quae nata est de Virgine: vel caro spiritalis, de qua dicit Dominus: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus; qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in eo (Joan. VI) . Hanc carnem manducat quicunque per fidem et dilectionem Christo unitur et consecratur et conformatur. Particeps enim fit corporis et sanguinis Domini spiritualiter, licet non sacramentaliter, et hoc Augustino attestante, quicunque in [Col. 0366A] baptismo membrum Christi efficitur. Nec tanto sacramento privatur ille in quo hoc invenitur quod sacramentum illud significat, hoc est ipsa efficacia, quae virtus sacramenti et caro spiritalis appellatur, ut supra diximus.

Hic perpendere potes quod sicut dupliciter caro Christi intelligitur, ut jam diximus, ita sumptio duplex est, sacramentalis et spiritalis, quia boni et mali sacramentum sumunt, rem sacramenti tantum boni. Sacramentum in hoc loco corpus Domini appellamus; rem sacramenti ipsam efficaciam et gratiam spiritualem, quam, ut supra diximus, Hieronymus vocat spiritualem carnem Christi, quam non manducant nisi boni. Sacramentalis autem communio est communis bonis et malis, quae sine spirituali [Col. 0366B] non prodest. Unde Dominus: Caro non prodest quidquam, spiritus autem vivificat (Joan. VI) . Ac si diceret: Carnem meam sumere non prodest nisi sumatur in gratia spirituali. Imo qui sumit indigne reus est corporis et sanguinis Domini (I Cor. XI) . Spiritalis autem sumptio, quae vera fide percipitur, sine sacramentali, ubi non est contemptus religionis, sufficit. Qui ergo manducat digne, habet sacramentum et rem sacramenti. Qui credit et diligit, etsi manducare sub sacramento non possit, rem tamen sacramenti habet, et spiritualiter manducat, et veraciter Christo incorporatur. Sic itaque quidam manducantes non manducant, et quidam non manducantes manducant. Quidam enim indigne manducantes corpus Domini non percipiunt gratiam spiritalem. [Col. 0366C] Indigne manducat qui in crimine manet vel irreverenter sumit non dijudicans corpus Domini. Quidam autem licet corporaliter sumere non possint tamen spiritualiter manducant spiritalem carnem Christi, hoc est efficientiam sacramenti, sine qua non est vita spiritualis. Unde Dominus dicit: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI) . Corpus igitur Domini aliis est ad judicium et aliis ad salutem. Virtus autem hujus sacramenti nullis ad mortem, sed omnibus sumentibus est ad salutem; quae etiam per communionem sacramenti augmentatur quoties hoc sacramentum, id est corpus Domini percipitur. Hic est panis vivus qui de coelo descendit; si quis [Col. 0366D] manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum (Joan. VI) . Igitur cum fide vera et mundo corde accedendum est ad hoc tantum sacramentum, ad hoc sacramentum et immortale praesidium, mysterium et libamen agendum, quod est sacramentum sacramentorum omnia sanctificans sacramenta. Unde per excellentiam dicitur eucharistia, id est bona gratia, quia non tantum in hoc sacramento gratia sumitur, sed etiam ipse a quo est omnis gratia. Haec eucharistia dicitur divina, quia digne sumentes divinos et participes divinitatis facit. Hic est panis quotidianus quem necesse habet quotidie Ecclesia sub sacramento sumere. Sicut enim necessaria fuit illa nobis Christi praesentia in carne olim qua mori posset, ita necessaria est usque ad finem mundi ejus praesentia [Col. 0367A] eo modo quo panis vivus qui de coelo descendit (ibid.) manducari possit. Igitur qui tunc ex sola dilectione exhibuit se talem, ut lancea perforari posset, et nunc usque ad finem saeculi se talem exhibet, qui in sacramento manducari possit.

Hoc sacramentum firmamentum est contra hostes, de quo Ecclesia in Propheta. Parasti in conspectu meo mensam (Psal. XXII) . Hoc sacramentum viaticum est ascendentium de exsilio ad patriam. Hoc enim significabatur per manna: illud enim post transitum maris Rubri filiis Israel datum fuit viaticum per desertum ad terram promissionis. Hoc spiritale manna Dominici corporis post baptismum datur Christianis, qui habent potestatem filios Dei fieri, ut hoc pane angelico per desertum hujus saeculi [Col. 0367B] ad terram viventium perveniant. Eumdem panem manducat homo et angelus. Sed homo adhuc in medicina, angelus jam in deliciis. Solet autem quaeri de sacramento utrum Dominus corpus suum mortale dederit discipulis suis ante passionem, an immortale, quod magis credimus, et quomodo tunc potuit dare corpus immortale cum esset ipse adhuc mortalis? Hic quaeri potest quomodo de Virgine nasci potuit, et quomodo nunc corpus ejus totum in diversis locis simul esse possit, et quomodo panis et vinum in corpus et sanguinem transeat non per unionem, sed per transmutationem, et multa hujusmodi quae in hoc sacramento mira videntur. Est enim secretum hoc sacramentum et miraculis plenum et mysterium inscrutabile. Unde quia, dum de [Col. 0367C] eo tractamus, supra nos rimamur, ad id quod residuum est vicina domus advocetur. Quod si nec ipsa suffecerit, igne quod remanet comburatur, hoc est Spiritui sancto tradatur, qui omnia subtiliter et plene intuetur, qui ubi vult et quantum vult spirat et erudit. Nunc autem ad hoc redeamus quod sacerdos, ut supra diximus, offert dona ad sacrificandum, panem scilicet et vinum, sed et vino superadditur aqua. Hoc forsitan miraris, sed et hoc magnum est sacramentum. Unde labilis homo est mortalis, haec misto vino significat hominem Christo unitum cum sanguine Christi. Qui separat aquam negat unionem Christi et Ecclesiae. Rursus haec ideo conjungi debent, quia nihil prodest fons baptismi [Col. 0367D] sine sanguine Christi, nec sanguis sine baptismo; utrumque de latere Christi manavit. Qui unum demit non imitatur mysterium passionis. Sacerdos tantum incoepturus sacramentum orat ut oratio omnium sibi auxilietur. Unde et Ecclesia pro eo orat dicens: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Vel illud: Mittat tibi Dominus auxilium de sancto, et de Sion tueatur te (Psal. XIX) . Vel: Sit memor omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat (ibid.) ; vel aliquid hujusmodi. Post hoc sacerdos secreto orans significat secretas preces Christi dicentis: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste (Matth. XXVI) .

Post preces sacerdos salutat populum sublimi voce, et monet sursum habere corda et gratias agere [Col. 0368A] Patri per Christum, et agendas asserit esse per ipsum sub quo tremit omnis potestas. Tandem sacrat dona sacranda. Nota singula. Haec omnia Christus egit. Post preces venit ad discipulos dicens: Vigilate et orate (ibid.) . Deinde dicit: Dormite jam et requiescite (ibid.) . Post haec oblatus est. Dum jussit vigilare, salutavit, quia salus adest vigilantibus. Dum dixit: Orate, monuit sursum corda habere, quia non sunt oranda nisi quae sursum sunt. Dum vocat ad requiem dicens: Dormite, monet gratias agere. Qui enim requiescit a malo, gratus Deo efficitur; quod est gratias ei agere. Et ut digne Deo gratiae reddantur, id est, ut vita nostra consonet supernis civibus, orat sacerdos preces nostras adjungi vocibus angelorum, qui per Christum majestatem [Col. 0368B] Patris laudant, adorant atque concelebrant, et tremunt, et quos tanto mysterio missae certum est adesse, ubi ima adjunguntur supernis et homo Deo sociatur. Dehinc statim chorus gratus de perceptis et de percipientis donis hymnum cantat angelicum, quem coelestis militia clamare non cessat. In quo, ut in libro Isaiae reperitur (Isa. VI) , chorus triplicat Sanctus propter personarum Trinitatem, et semel dicit Dominus sabaoth, propter divinae usiae, id est, substantiae unitatem. Gratias agit Creatori de beneficiis, cum dicit: Pleni sunt coeli et terra gloria tua. De beneficiis specialiter redemptionis, dum cantat, Benedictus qui venit in nomine Domini. Hic vexillum crucis imprimitur quia Christus per crucem [Col. 0368C] triumphavit, et nos triumphare facit. Chorus iterat Hosanna in excelsis, ut salvemur corpore et anima inter angelos. Post haec sacerdos Secretum incipit. Hoc a quibusdam missa vocatur quia in primitiva Ecclesia catechumeni solebant interesse celebrationi missae usque ad consecrationem, et tunc clamabat diaconus dicens: Catechumeni exeant foras. Et quia tunc mittebantur foras, hoc mysterium missa vocabatur.) Secretum autem ideo appellabatur quia secreta voce peragitur. In primitiva autem Ecclesia alta voce proferebatur, donec pastores memoriter ex quotidiano usu verba retinentes, in camnis eadem cantabant. Sed ipsi divina vindicta ibidem percussi sunt. Unde Ecclesia consuevit propter reverentiam tantum mysterium secreto [Col. 0368D] agere. Secretum etiam dicitur, quia humana ratio nequaquam plenarie tantum mysterium capere potest. Ad quod significandum merito secreta voce celebratur. De hoc tanto et tam secreto officio summam breviter tangamus.

Sacerdos igitur Secretum missae celebrans repraesentat ea quae olim pontifex egit, quae illae praefiguravit. Nunc ergo considerandum est quod templum Dei olim divisum erat in duas partes, velo interposito; priorem autem partem illi vocabant sancta, interiora vero sancta sanctorum. Quidquid ergo in officio missae agitur ante Secretum, quasi in aede priore est. Quod autem in Secreto agitur, intra sancta sanctorum. Erat [Col. 0369A] igitur intra sancta sanctorum, ut canones testantur, ara incensi et arca testamenti, et tabula supra arcam, et supra tabulam duo cherubim gloriae mutuo vultu sese respicientia. Hunc intrabat solus pontifex semel in anno, habens nomina Patrum in rationali et superhumerali scripta ferens sanguinem et carbones; quos cum thymiamate in thuribulo orans ponebat, donec fumus obumbraret eum. Deinde aspergebat tabulam et arcam sanguine, post exibat ad populum et lavabat vestes, nec vocabatur mundus ante vesperam. Haec signa fuerunt, et recesserunt postquam venerunt significata. Prior aedes praesentem Ecclesiam mysticat; sancta sanctorum, coelum; pontifex, Christum; sanguis, passionem; carbones, charitatem Christi; thuribulum, [Col. 0369B] carnem ipsius Christi; thus crematum, preces odoriferas; ara, cohortes coeli; arca, Christum secundum humanitatem; tabula super arcam, Deum Patrem; duo cherubin, duo testamenta: quae adinvicem respiciunt sese, quia concordant. Vestis quae lavatur, hominem significat; vespera, finem hominis. Confer ergo quae olim fiebant et quae Christus egit, et respice quomodo minister Ecclesiae illa repraesentat et haec peragit.

Te igitur usque in primis. Pontifex olim intrabat sancta sanctorum cum sanguine semel in anno; et Christus, per proprium sanguinem, introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa (Hebr. IX) . Sic minister Ecclesiae intrat cum sanguine in sancta sanctorum, quoties in mente [Col. 0369C] memoriam sanguinis Christi gerens, hic incipit mysterium; qui non solum mente, sed crucis signaculo passionem Christi retractat, dum primo versu crusis signum apponit. Et nota quod triplici nomine appellat: dona, munera, sacrificia. Ideo dona, quia Deus ea donavit, ut homo inde sustentetur; munera, quia inde homo munerat auctorem; sacrificia, quia ea sacrificantur. His etiam tribus nominibus pulchre innuitur completum esse in hoc sacrificio quod olim triplex spondebat hostia legis.

In primis usque Communicantes. Regalis pontifex, ingrediens sancta sanctorum, orabat, et Christus ante passionem suam oravit se glorificari, discipulosque [Col. 0369D] conservari. Nunc etiam sedens ad dexteram Patris, interpellat pro nobis. Sic noster minister, sequens Aaron et Christum, pro tota supplicat Ecclesia, deinde pro praelatis et subditis.

Communicantes usque Hanc igitur. Pontifex, ut lex jubebat, thuribulum aureum plenum vivis carbonibus intra sancta sanctorum secum portabat, et Christus carnis suae thuribulum omni virtute plenum tulit ad astra. Item sacerdos legalis portabat nomina Patrum scripta in rationali et superhumerali, et Christus novit mente et actu nomina sanctorum. Nec sufficit sacerdoti tantum verbis commemorare, nisi ipse sanctos repraesentet intus in amore et foris in moribus, ut intus calens sit [Col. 0370A] amore et extra coruscans moribus: quod significant logion et superhumerale.

Hanc igitur usque Supplices. Pontifex legalis orans fumo thymiamatis obumbrabatur et tegebatur, ne pateret alicui dum cremaret incensum; et Christus, dum Patrem interpellat pro nobis, angelorum transit intuitum, quia intelligi non potest quantum praesentia sumptae carnis impetret apud Deum Patrem pro nobis. Item sacerdos, dum vicem Christi gerit, quodammodo tegitur et latet, quia nec cogitari nec enarrari potest quanta virtus et potentia sit in verbis in hoc mysterio, quia latet homines et angelos quomodo verba et mystica signa crucis provehant dona oblata. Dum enim rogat Dominum ut placatus oblationem accipiat et quibusdam [Col. 0370B] aliis interpositis rogat, ut dignetur facere oblationem benedictam, hoc est ut promoveat in melius ascriptam, hoc est sibi propriam, ratam, hoc est ut sufficiens sit ad salutem, rationabilem et acceptabilem, hoc est ut ipse recte dividat et Dominum placare possit, rogat. Et hoc totum confertur in illis verbis Domini in coena prolatis, quae sacerdos subjungit. Sed ea dicturus sic prius incipit: Qui pridie quam pateretur. In his verbis sumit ab altari panem adhuc communem, et elevatum benedicit et signum crucis imprimit, et priusquam deponat repraesentat verba Domini dum dicit: Benedixit et fregit, et quae sequuntur. Postea tollit calicem et signat, et repraesentat verba Domini dicens: Et dedit discipulis suis [Col. 0370C] dicens: Accipite et bibite ex hoc omnes. Hic fit illud insigne miraculum. In his verbis cibus carnis fit cibus animae. Per haec verba et per crucis signaculum novatur natura, et panis fit caro, et vinum sanguis. Unde merito cum venitur ad haec verba in quibus tanta gratia datur, sacerdos tollit alte utrumque, significans hunc cibum et hunc potum excellentiorem caeteris.

Supplices te rogamus usque Oremus. Praeceptis. Pontifex, ut lex jubebat, aspergebat et aram et exterius sacrum sanguine pacifico; et Christus, toties aspergit Patrem sanguine, quoties eum placat per carnem assumptam. Aram aspergit quandiu numerum restaurat angelorum. Exterius sacrum aspergit, dum homines signat, et Patri [Col. 0370D] reconciliat quae in terris sunt. Sacerdos eosdem aspergit, quia per hoc sacrificium placat Deum et impetrat veniam, et sic aspergit super nos. Nam, cum nos emundat, numerum augmentat supernorum civium. Dum autem nominat sublime altare, commemorat sancta sanctorum. Dumque nominibus suis recenset sanctos, gerit nomina Patrum. Sed ut habeat utrumque, scilicet logion et superhumerale, bis recenset nomina. Hoc juxta principium Canonis et in hac parte tropologice fert logion pectus et superhumerale quod humeros tegebat, dum mores rationabiles imitatur et opera. Deinde dicit quod Deus per Christum haec omnia creat, sanctificat, vivificat, [Col. 0371A] benedicit. Per Verbum enim Pater naturam rerum creavit, et per eumdem Christum mirificat, ut cibus et potus communis fiat cibus et potus singularis. Per Verbum utrumque significat, dum tantam rebus confert gratiam, ut homo qui percipit sanctificetur, vivificat, ut qui digne sumit vivificetur, benedicit, ut qui participat aeternam accipiat benedictionem.

Oremus. Praeceptis salutaribus moniti. Pontifex legalis, regressus ad populum, lavabat vestes, et immundus tamen erat usque ad vesperam. Sic Christus qui intravit sancta sanctorum, redit ad Ecclesiam compatiendo et auxiliando, et lavat vestes suas, id est sanctos mundificat, et tamen usque ad finem saeculi membris ejus aliquae [Col. 0371B] adhaerent maculae. Sacerdos etiam redit ad populum; qui dum rursus alta voce preces multiplicat, foras exire videtur, qui precibus velut aquis vestimenta sua, id est populum, lavat et mundat, et tamen immundus judicatur, quia usque ad mortem quod lavetur erit in omni homine, et in luna est macula. Oraturus ergo monet orare, docens quod fiducialiter orare possumus ut filii patrem, quod ipse Dominus ad orandum sic informavit, dicens: Pater noster (Matth. VI) . Septem ergo petitiones in Dominica Oratione ponuntur, ut septem dona mereamur Spiritus sancti, quibus recipiamus septem virtutes, per quas a septem vitiis liberati ad septem perveniamus beatitudines. Septem enim sunt vitia principalia, [Col. 0371C] quae sunt origo omnium malorum, scilicet superbia, invidia, ira, tristitia, avaritia, gula, luxuria; quorum tria exspoliant hominem, quartum exspoliatum flagellat, quintum flagellatum ejicit, sextum ejectum seducit, septimum seductum conculcat. Superbia enim aufert homini Deum, invidia proximum, ira seipsum. Exspoliatus vero his, qui nec de suo bono, nec de alieno pie laetari velit, cum nihil supersit unde gaudeat, per tristitiam flagellatur. Cui avaritia succedit, quae flagellatum ejicit, quia interno amisso gaudio, foris consolationem quaerere compellitur. Postea accedit gula, quae animum exterioribus inhiantem ad excessum illicit. Sequitur luxuria, quae [Col. 0371D] illectum et seductum servituti violenter subjicit. Per superbiam ergo cor inflatur, per invidiam arescit, per iram crepat, per tristitiam conteritur, et quasi in pulverem redigitur. Per avaritiam dispergitur, per gulam inficitur et quasi humectatur, per luxuriam conculcatur et in lutum redigitur, ut dicere possit infelix homo: Infixus sum in limo profundi (Psal. LXVIII) , qui ut lutum platearum delebitur. Ponitur itaque prima petitio contra superbiam, quando dicitur: Sanctificetur nomen tuum, ut det nobis timere et venerari nomen suum, quatenus per humilitatem ad Deum redeamus, qui per superbiam recessimus. Huic petitioni datur donum quod dicitur spiritus timoris Domini, per quem ad humilitatem venitur, [Col. 0372A] quae superbiam sanat, ut regnum coelorum quod superbus perdidit, humilis acquirat. Unde in Evangelio: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) .

Secunda petitio est contra invidiam. Adveniat regnum tuum. Regnum Dei salus est hominum. Qui ergo sic petit, communem salutem omnium postulat, et sic invidiam reprobat. Huic datur spiritus pietatis, accendens cor ad benignitatem quatenus ad eamdem possessionem terrae viventium perveniat ad quam alios pervenire desiderat, juxta illud: Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) . Tertia est contra iram, cum dicitur: Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra. Non enim vult contendere qui sic petit, sed placere sibi indicat quidquid divinae [Col. 0372B] placet voluntati. Huic datur spiritus scientiae, ut ipse ad cor veniens erudiat illud et salubriter compungat, ut sciat homo malum quod patitur, ex culpa; si quid autem boni habuerit, ex misericordia Dei procedere. Per compunctionem, igitur, ira et indignatio animi mitigatur, et per hanc virtutem, id est compunctionem venitur ad veram laetitiam, juxta illud quod dicitur: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) . Quarta petitio contra tristitiam est, qua dicitur: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Tristitia est taedium animi cum moerore; cum mens amaricata interna bona non appetit. Propterea languenti animae necessaria est interna refectio. Dat ergo Deus ei spiritum foritudinis qui animam erigat, quatenus ad desiderium [Col. 0372C] aeternae refectionis convalescat. Hoc igitur donum fortitudinis accendit cor hominis ad famem justitiae, quae ducit ad plenam beatitudinis saturitatem et satietatem. Unde dicitur: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (ibid.) . Quinta petitio est contra avaritiam: Dimitte nobis debita nostra. Huic petitioni datur spiritus consilii qui doceat libenter misereri, ut misericordiam consequamur, juxta illud: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (ibid.) . Sexta petitio est contra gulam de qua dicitur: Et ne nos inducas in tentationem. Huic datur spiritus intelligentiae, ut interna refectio verbi Dei exteriorem appetitum cohibeat; nec corporalis egestas frangere, nec carnis [Col. 0372D] illecebra hominem superare possit. Propterea ipse Dominus tentatori dum sibi esurienti fraudulentam suggestionem de exteriori pane proponeret respondit, dicens: Non in solo pane vivit homo (Matth. IV) . Ut aperte demonstraret quod cum mens interiori pane reficitur, parum curat si foris gulam ad tempus famem carnis patitur. Datur ergo contra spiritus intelligentiae ut ille ad cor veniens horridas nostrae mentis purget tenebras, et nostri oculum interioris hominis adeo luminosum efficiat et serenum, ut ad ipsius divinitatis claritatem contemplandum perspicax et mundus inveniatur. Ex spiritu enim intelligentiae munditia cordis nascitur. Munditia vero cordis visionem promeretur sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) . Septima petitio est contra luxuriam, cum dicimus: Libera nos a malo. Convenienter servus sanatus libertatem petit cui datur spiritus sapientiae, qui captivo amissam restituat libertatem. Sapientia namque a sapore dicitur. Haec datur cum mens, gustu internae dulcedinis tacta, totam se per desiderium colligit intus, nec jam foris per carnis voluptatem dissolvitur, quia totum intus possidet in quo delectatur. Igitur contra exteriorem voluptatem interior dulcedo opponitur, ut quanto plus illa sapere et placere coeperit, tanto liberius et libentius ista contemnatur et tandem in semetipsa pacifica mens, dum nihil foris appetit, tota per amorem intus requiescat. Sic spiritus sapientiae, cor tangens dulcedine sua, foris concupiscentiae ardorem temperat, et intus pacem [Col. 0373B] constituit, ut dum mens tota ad internum gaudium colligitur, plene ac perfecte homo ad imaginem Dei reformeretur, juxta illud: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (ibid.) . De hinc rogat minister a malo liberari interventu sanctorum, et pacem in diebus nostris. Nocet enim infirmis perturbatio.

Sequitur mystica fractio panis. In lege enim jubebatur similago frustatim offerri, et Redemptor benedixit panem et fregit, fractumque discipulis distribuit. Sacerdos quoque sequens legem et Christum, panem sacrosanctum partitur in tres partes, quarum una in sanguine ponitur pro illa parte Ecclesiae, quae adhuc peregrinatur, passionibus exposita. Aliae duae illis adaptantur partibus Ecclesiae, quarum una extra vitam in igne emundatur, et altera cum Christo [Col. 0373C] jam gloriatur, ut una pars Ecclesiae justificetur, et altera citius liberetur, et pro tertia gratiae solvantur. Sumpturus autem minister Agnum quem lex praenuntiavit, petit sibi et populo tria. Primum inter eos numerari quos pudet secundum carnem vivere, deinde in regno Dei glorificari, postremo quia caro resistit spiritui, postulat pacem sine qua nullus justificatur homo. Unde bene chorus consequenter alta voce Agnus Dei concinit tertio, ad laudem sanctae Trinitatis, quae Agnum Dominatorem terrae misit. Commuuio quae post cantatur, innuit omnes fideles corpori Christi communicare, quod pro omnibus minister assumit sacramentaliter, ut sibi et omnibus sumatur spritualiter. His completis sacerdos redit ad dexteram partem altaris, significans quod in fine [Col. 0373D] mundi Christus rediturus est ad Judaeos, quos jam reprobavit, donec plenitudo gentium intraret. Tunc enim reliquiae Israel secundum Scripturas salvae fient. Sequitur tandem oratio in fine totius officii ut gratia quae praevenit subsequatur per Christum, per quem omnia facta sunt, qui, Dominus omnium per creationem, factus est spiritualiter noster Dominus, assumpta humanitatis nostrae natura. Deinde, salutato populo, admonet ire. Non est enim sedendum vel jacendum in hoc exsilio, sed hinc transeundum est ad patriam: quia missa digna est hostia, per quam fracta sunt tartara.

CAP. VIII. De occultis scripturarum Veteris et Novi Testamenti.

[Col. 0374A]

Nunc ergo ad occulta veniamus Scripturarum, etiam quia mystico sensu sigillantur. Occultae sunt, et fons sunt signatus aliae, quia de occultis tractant, et de iis quae humanum excedunt intellectum, ut est mysterium summae Trinitatis et Verbi incarnati, aut corporis et sanguinis Domini. Aliae vero occultae sunt, quia de quibusdam tractant, quae licet ex se facilia sint, tamen pro brevitate vel difficultate dicendi, minus patent intellectui. Unde homo qui veri cognoscendi desiderio carere non potest, crebris movetur quaestionibus. Sicut enim oculus lumen appetit, ita anima verum videre ut bonum proprium desiderat quod cognoscere et amare eam facit felicem. [Col. 0374B] Sed fallitur dum quaerit cognoscere verum aliquod cujus cognitio non facit beatum, nec adesse beatum conducit. Sunt enim diversa genera veri, ut est verum curiositatis, cupiditatis, et iniquitatis, quorum nullum bonum est. Est autem quoddam genus veri, ut in cognitione omnium artium liberalium, quod quidem bonum est, nec tamen summum bonum est, quia ejus notitia nequaquam facit beatum. Hujus autem veri vere boni cognitionem habendam sacra ministrat Scriptura; quae docet hominem seipsum cognoscere et Creatorem suum. Se cognoscere praecedit et via est; Creatorem autem perfecte cognoscere, patria est: unum meritum, alterum praemium. Omnis igitur sacra Scriptura in duobus constat Testamentis. Utrumque tribus ordinibus distinguitur. [Col. 0374C] Vetus continet legem et prophetas et agiographos. In primo ordine quinque sunt volumina: Pentateuchi, Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium. In ordine prophetarum octo sunt volumina: liber Josue, liber Judicum, liber Samuelis, qui est primus et secundus Regum; quartus Malachim, qui interpretatur Regum, qui dicitur tertius et quartus secundum computationem Latinorum; quintus Isaias, sextus Jeremias, septimus Ezechiel, octavus liber duodecim prophetarum, qui dicitur Thareasra. Hi prophetici dicuntur eo quod eorum sint qui ex officio prophetae dicebantur, licet non omnes prophetae sint. In ordine hagiographorum novem sunt volumina, liber Job, liber Psalmorum, Proverbia Salomonis, Ecclesiastes, Cantica canticorum, Daniel, [Col. 0374D] Paralipomenon, Esdras, Esther. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii libri qui leguntur, sed in canone autoritatis non scribuntur ut liber Tobiae, et Judith, et Machabaeorum, et qui inscribuntur Sapientia Salomonis, et Ecclesiasticus.

Novum autem continet evangelistas, apostolos, Patres. Evangelium quatuor continet volumina; Scriptura apostolorum quatuor, id est Epistolas Pauli, Epistolas canonicas, Apocalypsim, Actus apostolorum. Scriptura vero Patrum non habet numerum definitum.

Est autem considerandum quod Scriptura sacra caeteris profundior triplicem habet sensum, historialem, allegoricum, moralem; non enim tantum in ea [Col. 0375A] voces, sed etiam res significare habent. Per vocum significationem, historialem; per rerum autem significationem intelligimus allegoriam et tropologiam. Historia est significatio vocum ad res. Allegoria est quando per factum intelligitur aliud factum. Si visibile, simplex allegoria est, si invisibile et coeleste anagoge dicitur. Tropologia est quando perfectum ostenditur aliud faciendum. Historia dicitur a Graeco ἱστορέω , id est video, inquiro, quia historiographorum est res gestas secundum primam significationem vocum exponere. Allegoria quasi alieni loquium dicitur, quando non per voces, sed per rem factam alia res intelligitur, ut per transitum maris Rubri transitus intelligitur per baptismum ad paradisum. Tropologia dicitur conversiva locutio, dum quod dicitur [Col. 0375B] ad mores aedificandos convertitur, ut sunt moralia. Anagoge vero dicitur sursum ductio. Unde anagogicus sensus dicitur qui a visibilibus ducit ad invisibilia. Ut lux prima die facta, rem invisibilem, id est angelicam significat naturam in principio factam. Non tamen ubique tam multiplex sensus invenitur quia quandoque solus historialis, quandoque etiam allegoricus, vel tropologicus, vel uterque habetur, nonnunquam, licet raro, anagogicus admiscetur, ut Jerusalem intelligitur historialiter civitas terrena, allegorice Ecclesia, tropologice anima fidelis, anagogice coelestis patria. Igitur sacra Scriptura caeteris in hic sensibus superabundat. In libris autem Ethnicorum voces tantum mediantibus intellectibus res significant. In divina pagina non solum intellectus [Col. 0375C] et res significant, sed ipsae res alias res significant. Unde claret scientiam artium ad cognitionem divinarum Scripturarum valde esse utilem. In hoc enim quod in divina pagina tam rerum quam vocum necessaria est significatio artes ei subserviunt dum trivium vocum, quadrivium physicarum rerum administrat notitiam. Significatio tamen rerum dignior est, quia allegoricus sensus acutior, tropologicus suavior est. Item voces ex humana, res ex divina institutione significant. Sicut enim homo per voces alteri, sic Deus per creaturas voluntatem suam indicat. Est enim rerum significatio profundior quam vocum, quia voces aut univoce unum, aut aequivoce plura significant. Sed aequivoce pauca, prout ab homine facta est institutio, significant. Res vero multo [Col. 0375D] aliter quia tot figuras quot naturas, et quot habent proprietates, tot significationum habent diversitates. Res autem omnis aut secundum exteriorem formam significat, ut nix per albedinem; aut secundum interiorem naturam juxta illud: Capilli tui sicut grex caprarum (Cant. IV, VI) : propter subtilitatem videndi. Patet igitur quam sit necessaria artium scientia. Mathematica enim de exterioribus formis, physica de interioribus docet naturis, et theorica. Ut autem breviter utilitatem artium tangamus, dicimus quod philosophia dividitur in tres partes vel species, logicam, ethicam, theoricam. Logica de vocibus, ethica de moribus, theorica de rebus tractat. Item theorica subdividitur in mathematicam, physicam, theologiam. [Col. 0376A] Mathematica de invisibilibus formis rerum visibilium agit, physica de invisibilibus naturis rerum visibilium, theologia de invisibilibus essentiis et earumdem naturis. Sic ergo per artes juvamur in divina pagina ubi vocum significationem attendimus propter litteralem sensum, et rerum significationem consideramus ut capiamus mysticum intellectum per formam visibilem ubi juvat mathematica, aut secundum naturam invisibilem ubi physica et theologia serviunt.

CAP. IX. De materia divinae Scripturae.

Est autem materia divinae Scripturae specialiter opus restaurationis, id est incarnatio Verbi cum omnibus sacramentis suis, sicut opus creationis materia est physicorum gentilium; sed differunt, quia hoc [Col. 0376B] in sex diebus, et illud in sex perficitur aetatibus. Dividitur autem haec materia in rem interiorem et speciem exteriorem. Res interior in veritatem et virtutem; exterior species in signum veritatis, et in signum virtutis. Cum enim auris interior obsurduerat, foris locutus est homini Deus per signa. Signum autem veritatis aliud in operatione, ut cum res tropologice significat; aliud in voce, ut Diliges Dominum Deum tuum (Deut. VI) . Per signum veritatis fides, per signum virtutis moralitas docetur. Res ergo interior veritas vel virtus dicitur, res exterior signum. Ut in sacramento Verbi incarnati duo inveniuntur, humanitas et divinitas: et in sacramento corporis Domini, species exterior signum est, res interior veritas et virtus, id est corpus Domini et [Col. 0376C] gratia quam soli boni percipiunt. Itidem autem res et signum hic invenitur. Omnis ergo materia divinae paginae aut res aut signum est. Res hic dicuntur quae non habent significare signa quae habent. Quorum quaedam justificant, quaedam non. Item rerum aliae sunt quibus fruendum est, ut summum bonum; aliae quibus utendum, quibus adjuvamur; aliae quibus fruuntur et utuntur ut homines et angeli. Frui autem est amare aliquid propter ipsum, ut in eo finem ponas. Uti est quod in usum venerit referre ad habendum id quod fruendum est, licet frui et uti frequenter aliter et improprie accipiantur. Virtutibus igitur non fruimur sed utimur, licet enim ipsae sint amandae et petendae, tamen non propter se tantum, sed propter solum Deum finaliter; quo hic fruuntur [Col. 0376D] sancti in spe, et aliquando in re, quia jam quodammodo habent quo plene et perfecte fruentur in futuro. Utendum est virtutibus ergo et per eas fruendum summa Trinitate, id est summo et incommutabili bono. Idem de bona voluntate dicimus. Unde Augustinus: Voluntas est per quam fruimur. Per virtutes ergo fruimur, non eis; nisi forte aliqua virtus sit Deus, ut charitas. Utitur autem Deus nobis, non ut nos aliis rebus. Miseretur enim nobis, non ad suam utilitatem; nos vero miseremur aliis ad nostram utilitatem.

Cum vero, ut dictum est, omnis materia sacrae Scripturae aut res sit aut signum, quia de ocultis intendimus, de re interiori prius dicamus. Et primum [Col. 0377A] de illa quae Veritas dicitur, nec a qualibet sed a summa veritate ipsa juvante incipiamus, a monte umbroso et condenso, qui vocibus significatur cum dicitur: Deus est unus vel trinus. Nec solae voces hanc significant Trinitatem, sed res quoque, ut quando Abraham in figura summae Trinitatis tres angelos vidit et unum adoravit. In baptismo quoque Christi et transfiguratione ostensa est Trinitas cujus imaginem anima quodam modo repraesentat; cui Deus se manifestavit per naturam et gratiam. Per naturam, id est per rationem et creaturam; per gratiam, id est per inspirationem et doctrinam. Per inspirationem intus juvat rationem, per doctrinam foris creaturam. Hos quatuor modos Apostolus breviter comprehendit dicens: Quod notum est Dei, [Col. 0377B] manifestum est in illis (Rom. I) . Nunc autem videmus quantum ratio per se valuit. Ratio invenit Deum esse, et unum esse et trinum. Considerans enim non semper se fuisse, intelligit se esse ab alio; quod ne in infinitum procedat, probat id nunquam coepisse, et sic cognoscit Deum esse. Item considerans quod si plures essent, vel singularitas imperfecta, vel pluralitas superflua esset, probat unum esse, non unum collectione vel compositione aut similitudine, sed essentia, quia caret partibus, et identitate, quia non variatur, et ideo vere et summe unus est essentialiter. Spiritus autem creatus vere, sed non summe, unus est essentialiter, non invariabiliter ut Deus.

Nunc autem qualiter anima rationalis deprehendit [Col. 0377C] Deum esse trinum videamus. Augustinus, in libro De Trinitate, trinitatem quamdam in omni re demonstrat, ut facilius per trinitates creaturarum ad trinitatem Creatoris ascendat. Sed quia hoc longum est, recurramus ad eximium simulacrum, id est ad mentem quae est imago Dei, et sicut per illam Deum esse et unum esse cognovimus, ita per eamdem trinum esse intelligamus. Anima igitur in se reperit quamdam trinitatem, scilicet memoriam, intelligentiam, delectationem vel gaudium, aut si dicamus naturalem vim intelligendi quae mens appellatur, ex qua nascitur notitia, et ex his procedit amor. Haec tria idem sunt in essentia, scilicet secundum proprietates differunt. Tria quoque ad se invicem referuntur, nec [Col. 0377D] tamen sunt accidentia, scilicet substantialiter in anima, et unum in essentia, quia una vita, una mens, una essentia et quidquid ad seipsa singula dicuntur, etiam simul non pluraliter, sed singulariter dicuntur, et inseparabilia et aequalia sibi sunt, quia a singulis capiuntur omnia et tota. Ex hoc enim sensu haec tria unum dicuntur, quia, secundum Augustinum, substantialiter existunt in anima, non tanquam in subjecto, ut color in corpore, quia etsi relative dicuntur singula, tamen substantialiter sunt in sua substantia. Mens se cognoscens, notitiam tanquam prolem gignit. Tertius est amor, qui ab ipsis procedens utriusque complexio est. Anima autem ex hoc quod reperit in se, investigat supra se et invenit in Deo potentiam, sapientiam, gaudium, sed differenter. [Col. 0378A] In anima enim sic sunt, quod tempore mens praecedit, ex qua est intellectus; sequitur gaudium. In Deo simul, quia ab aeterno. Sic ratio per se invenit nit Deum esse et unum esse et trinum esse. Sed quia debilis est nisi juvetur, idcirco consuluit creaturam utrum aliquod vestigium Trinitatis in ea reperiret: et ideo per eam cognovit quod in se sentiebat. Per transitum enim rerum cognovit Deum esse, quia qui transit ab alio habet initium. Per statum rerum intellexit unum esse, quia ordinatae res sibi proveniunt, ut summa infimis et prima postremis concordent. Itaque per unicam concordiam non dubitat unum esse artificem. Trinum quoque cognovit, quia per immensitatem rerum divinam investigavit potentiam; per pulchritudinem, sapientiam; per utilitatem, [Col. 0378B] benignitatem. Sed licet contestentur idem ratio et creatura, hoc tamen interest quod tria quae in mente reperiuntur, tantum signa sunt et imago Trinitatis, quae in Deo est. Tria vero quae foris in creaturis conspiciuntur, tantum signa sunt, sed non imago. Licet enim per immensitatem creaturae investigaretur potentia Dei, non tamen immensitas est potentia, vel pulchritudo sapientia, vel utilitas benignitas.

Quae vero in anima sunt etiam imago sunt, quia sicut in mente est potentia, ita in Deo potentia est, sed nimis incomparabilter, cujus in mente est potentia imago. Item sapientia vel gaudium in mente, imago est sapientiae vel gaudii quae in Deo sunt, sed haec verius in Deo. Quae enim in Deo in veritate [Col. 0378C] sunt, hic in imagine comparent. Nec tantum per testimonium creaturae juvatur judicium rationis, sed etiam per doctrinam et inspirationem. Cum autem ratio invenisset, ut dictum est, Deum esse, et unum esse et trinum, in unitate etiam invenit aeternitatem et immensitatem, in aeternitate immutabilitatem, in immensitate simplicitatem, hoc est aeternitatem sine tempore, immensitatem sine quantitate. Aeternitatem dico sine tempore, quia initium non habuit. Illud enim a quo omnia esse habent, a nullo esse habet, nec habiturum est finem, quia idem est ei esse et idem quod est, nec ullam recipit mutabilitatem. Nullo enim genere mutabilitatis potest mutari. Nec enim loco vel forma vel tempore [Col. 0378D] mutari potest; quibus modis corpora mutantur. Mutatur enim corpus secundum locum, quando totum de loco ad locum transfertur; secundum formam, id est dispositionem partium, tribus modis cum aliqua pars additur vel aufertur ut aliter sit. Quando etiam aliquis rubet vel pallet, transfertur sanguis, et est mutatio secundum formam. Secundum vero tempus, quando res est prius uno modo, postea alio. Cum ergo corpora tribus modis mutentur, secundum formam, secundum locum, secundum tempus, primus infert secundum et tertium, secundus tertium tantum, tertius infertur ab utroque et infert neutrum. Incorporalia quoque tribus modis moventur, cognitione, affectu et tempore. Cognitione tribus modis, per augmentum, per diminutionem, [Col. 0379A] et per successionem. Affectu mutatur spiritus, cum modo tristis sit modo laetus. Sed sive mutetur cognitione sive affectu, necesse est ut mutatio secundum tempus commutetur. Semper enim aliquid sibi prius et aliquid posterius est. Singulae autem harum mutationum removentur a Deo quia nec loco movetur, quia ubique est; nec forma, quia simplex essentia partibus caret; nec cognitione, quia ejus scientia nec crescit, nec minuitur, nec unum prius vel aliud posterius comprehendit. Similiter nec affectu mutatur, quia summe bonus nihil contrarium suae bonitati recipit. Cum igitur Deus nullo genere istorum quatuor mutetur, nec tempore mutabitur. Quia ergo caret principio, et fine, et mutabilitate, ut dictum est, Deus aeternus est.

[Col. 0379B] Reperit quoque ratio in Trinitate communionem unitatis, coaevitatem aeternitatis, aequalitatem immensitatis. Et communionem quidem unitatis sine divisione, coaevitatem aeternitatis sine successione, aequalitatem immensitatis sine diminutione. In unitate totum, in immensitate plenum, in aeternitate perfectum. Cum autem anima in Deo trinitatatem per hoc quod in se sentiebat per creaturas, per doctrinam, per inspirationem invenisset, ut aliquibus certis et discretis vocabulis de Trinitate ageretur, fides tria quasi propria imposuit nomina, cum qui a nullo est appellando Patrem; qui ab illo solo est, Filium; qui ab utroque est, Spiritum sanctum. Quae vocabula ut quod aeternum est significaretur [Col. 0379C] ab humano usu accepta sunt. Sed ne omnimoda inter divina et humana videretur similitudo, adjecit ut Patrem omnipotentem Filium sapientem appellaret, ne putaretur esse ut in aliis. Et qui a nullo est, Pater dicitur, quia ibi erat qui ab illo erat; et ille Filius, cum in substantia et natura idem sit quod ille, non qui ille. Qui ab utroque est Spiritus sanctus, qui ab utroque spiratur. Ut autem ait Augustiuus, hoc vocabulum persona, fides reperit Catholica ad discretionem Trinitatis, non ut per id diceretur quid esset, sed ne omnino taceretur quid esset. Per hoc enim vocabulum, ut idem dicit, non diversitatem significare voluit, sed singularitatem noluit. Cum enim fides plurali numero personas confitetur, non per hoc [Col. 0379D] in essentia tria esse intelligit, sed eamdem personam non esse declarat. Et hoc est solum vocabulum [Col. 0380A] quod cum de singulis singulariter dicatur in summa, non tamen singulariter, sed pluraliter pronuntiatur. Pluralitas enim vel distinctio personarum non ponit aliquid sed removet, non unitatem substantiae sed solitudinem, negat enim solitudinem et singularitatem. Unde Hilarius: Professio consortii sustulit intelligentiam singularitatis. Itaque cum dicimus plures personas, tollimus solitudinem et significamus quod Pater non est solus. Cumque tres profitemur personas, praedicamus quod non tantum una est, nec tantum duae, sed tres simul. Et tres profitemur, quia quidquid de Deo vere dicitur, ad potentiam ejus, vel sapientiam, vel bonitatem refertur.

Sed quaeri potest, cum haec tria in Deo personae [Col. 0380B] dicantur, quare illa tria in anima quae sunt imago hujus Trinitatis, personae non dicantur. Ad quod dicimus quod, licet sint substantialiter in anima, non tamen omni modo sunt idem cum ea, sed variantur circa eam. Quae autem in Deo sunt, non variantur, sed vere idem sunt cum Deo in quo sunt, et unumquodque idem quod Deus, et Deus est et unus Deus et tres personae, quia una divinitas in tribus est. Sed ecce, dum investigatur vera et summa Trinitas in ipsa ejus imagine et similitudine quae tam pulchra tamque subtilis resplendet, in anima apparent mirae dissimilitudines. Anima enim vel homo qui propter haec tria imago Dei dicitur, non tamen est haec tria. [Col. 0380C] Deus autem est tres personae, et hae tres personae unus Deus. Item homo habens haec tria una est persona. Summa vero Trinitas non est una persona, nec tantum unius personae, sed tres personae, Pater et Filius et Spiritus sanctus. Itemque in anima mens praecedit tempore, sequitur intellectus et gaudium. In Deo nil prius nil posterius. Trinitas ergo mentis qualiscunque imago respectu summae Trinitatis exigua est, et ex maxima parte illi dissimilis, sed tamen imago. Nec propter hoc tantum dicit Augustinus quia sui meminit mens, et intelligit et diligit se, sed quia potest meminisse et intelligere et amare Deum, a quo facta est. Qui autem reminiscitur per memoriam, intuetur per intelligentiam, amplectitur per dilectionem, hic reperit imaginem, et illum cujus [Col. 0380D] est imago. Verius enim invenit amans quam disputans.

De officiis ecclesiasticis

Auctor incertus (Robertus Paululus?)

[Col. 0381]

DE CAEREMONIIS, SACRAMENTIS, OFFICIIS ET OBSERVATIONIBUS ECCLESIASTICIS, AUCTORE, UT VIDETUR, ROBERTO PAULULO.

PRAEFATIO.

Memini dudum, de ecclesiasticis officiis dum parva quaedam ad memoriae conservationem mihi ipsi scriberem, te, frater amantissime, quaterniunculum meum extra armorioli clausulam incaute derelictum invenisse, et aliqua quae tibi placere videbantur legisse. Cum autem postea ejusdem tibi fieri copiam saepius postulares, negabam, nunc opusculum inexpletum esse asserens, nunc incorrectum; et utrumque vere. Ipsa enim ecclesiastica officia, quibus agendis divina gratia parvitatem nostram deservire voluit, de ecclesiasticis officiis agere non sinebant. Sed ne forte propter dilationem nimiam aliquid aliud suspiceris, partem noctis sopori furatus, feci quod potui. Eaque quae mihi ipsi dictaveram et quaedam alia in Patrum tractatibus inventa moderata brevitate perstrinxi, ut et memoria concludi possint, et taedium lecta non afferant. In quibus si quid laudabile inveneris, meum nullatenus arbitreris. Nihil enim hic meum dixerim, nisi quod in diversis reperta libris, prout potui breviando transcripsi, et quasi paleas amovens grana congregavi. Pauca etiam, sed quae nihil scrupuli habent, non ingenio meo inventa sed ab ore suscepta magistrorum, quia perutilia videbantur apponere curavi. Verbis communibus et rebus ipsis de quibus agitur cognatis opus explicare congruentius duxi, quam schismatum varietatibus involvere, et res per se fulgidas decolorando verba colorare. Sicut enim mulier pulcherrima inde pulchritudinis suae amittit pretium, unde turpis sibi umbratilem quamdam pulchritudinem in oculis hominum acquirit, sic colorum rhetoricorum cerussa et purpurisso caetera exornantur, quae autem proprium fulgorem habent, eorumdem super inductione fuscantur. Si quid in hoc opusculo vel insufficienter, vel non recte inspexeris, tu, frater charissime, corrigere non pigriteris, sive cum notula aliqua mihi corrigendum remittere. Titulos capitulorum annotare placuit et numeros, ut quod quaesieris facilius queas invenire.

LIBER PRIMUS. DE CONSECRATIONE ECCLESIAE ET DE SACRAMENTIS ECCLESIASTICIS.

[Col. 0381]

    INCIPIUNT CAPITULA.

    [Col. 0381A]

  • CAP. I.—De trina circuitione episcopi cum aqua benedicta, et de luminaribus interim in ecclesia accensis.

  • CAP. II.—De trino accessu episcopi ad ostium basilicae, et percussione superliminaris, et apertione ostii in tertia percussione.

  • CAP. III.—De scriptura duplicis alphabeti in pavimento.

  • CAP. IV.—Quid ingressus in basilicam episcopus primo faciat vel dicat.

  • CAP. V.—De aqua intra basilicam sanctificata et de admistione salis et cineris et vini.

  • [Col. 0382A] CAP. VI.—De crucibus, actis, et de aqua sancti ficata in altari et in cornibus ejus.

  • CAP. VII.—De septenaria circuitione episcopi circa altare.

  • CAP. VIII.—De residuo moltae ad basim altaris.

  • CAP. IX.—De extersione altaris lineo pauno facta.

  • CAP. X.—De unctione altaris.

  • CAP. XI.—Quid significent altaris velamina.

  • CAP. XII.—De sacramentis ecclesiasticis quae et quibus conveniant.

  • CAP. XIII.—De baptismo et forma ejus et efficacia.

  • CAP. XIV.—Quare in aqua tantum baptizetur.

  • CAP. XV.—De responsione patrinorum pro parvulo.

  • [Col. 0383A] CAP. XVI.—Quid dimittatur in baptismo.

  • CAP. XVII.—De die scrutinii.

  • CAP. XVIII.—De antecedentibus ante baptismum.

  • CAP. XIX.—De trina immersione et unctione chrismatis.

  • CAP. XX.—De veste alba et communicatione parvulorum.

  • CAP. XXI.—Quod parvuli in aetate congrua patrinorum promissione tenentur.

  • CAP. XXII.—De confirmatione.

  • CAP. XXIII.—De poenitentia.

  • CAP. XXIV.—Quare poenitentia solemnis non iteretur.

  • CAP. XXV.—Qualiter sacerdos peccata dimittat.

  • CAP. XXVI.—De injuste excommunicato utrum ligatus sit.

  • CAP. XXVII.—De unctione infirmorum.

  • CAP. XXVIII.—De conjugio.

  • CAP. XXIX.—De bonis conjugii.

  • [Col. 0383B] CAP. XXX.—Quid facit conjugium.

  • CAP. XXXI. Quid impediant conjugium.

  • CAP. XXXII.—De ordinibus.

  • CAP. XXXIII.—De ostiaris.

  • CAP. XXXIV.—De lectoribus.

  • CAP. XXXV.—De exorcistiis.

  • CAP. XXXVI.—De acolythis.

  • CAP. XXXVII.—De subdiaconibus.

  • CAP. XXXVIII.—De diaconibus.

  • CAP. XXXIX.—De presbyteris.

  • CAP. XL.—De episcopis.

  • CAP. XLI.—De archiepiscopis.

  • CAP. XLII.—De partriarchis et sedibus eorum.

  • CAP. XLIII.—De summo pontifice.

  • CAP. XLIV.—Quare episcopi die Dominica onsecrentur.

  • CAP. XLV.—De veste sacerdotali.

  • CAP. XLVI.—De alba.

  • CAP. XLVII.—De cingulo.

  • CAP. XLVIII.—De stola.

  • [Col. 0383C] CAP. XLIX.—De subcingulo,

  • CAP. L—De casula.

  • CAP. LI.—De favone.

  • CAP. LII.—De veste episcopali.

  • CAP. LIII.—De dalmatica.

  • CAP. LIV.—De sandaliis.

  • CAP. LV.—De mitra.

  • CAP. LVI.—De chirothecis.

  • CAP. LVII.—De pallio archiepiscopi.

PROLOGUS.

Inter omnes quaerentium faciem Dei Jacob occupationes, nil aeque memoria pariter et usu dignum arbitror, ut ecclesiastica sacramenta simul et officia. Illa enim de fide et moribus recte considerata docent et instruunt, haec rerum auctori pro donis [Col. 0383D] quotidianis vectigalia rependunt, ut ampliora promereantur divinae largitatis beneficia. Propter utraque, quae de Scripturarum silvis elicere congrua potuimus, in unum colligere studuit parvitas nostra et primo de consecratione ecclesiae materialis, quae sacramentorum nostrorum praefert figuram, succinctis agere verbis.

CAP. I. De dedicatione

Dedicatio sive consecratio ecclesiarum episcopali dignitati reservata est, sicut et consecratio virginum et ordinatio clericorum. In primis episcopus ad consecrandam accedens ecclesiam aquam benedicit, cui et salem benedictum admiscet. Inde ecclesiam ter gyrando exterius aspergit. In quo et baptismi, et poenitentiae comitantis baptismum, figura praetenditur. [Col. 0384A] Sic enim homo cum baptizatur, propter tres personas, quarum muneris est peccatorum remissio, ter in aquam mergitur. Per poenitentiam autem dimittit Deus quidquid humana perversitas cogitatione, locutione, vel actione committit. Quod bene in aqua et sale figuratur, quia et a sordibus emundat, et a vitiorum putredine mentem conservat. Interim in ecclesia locis duodecim luminaria sunt accensa: quibus significatur ardens et lucens apostolica doctrina, quae et in ecclesia materiali praedicatur, et in templo non manufacto per Spiritum sanctum accenditur. Sic quoque cum tabernaculum a Moyse Domino jubente constructum fuisset dedicatum, duodecim duces eadem munera obtulerunt, sed diebus diversis (Num. VII) , hoc significante [Col. 0384B] Spiritu sancto quod apostolica doctrina, quocunque tempore praedicata, in Ecclesia concors esset et indivisa.

Et notandum quod ecclesia, antequam pontifex eam ingrediatur, populi, ignorantis Deum et perfidiae tenebris inclusi, typum gerit. Quam ter circuit pontifex aqua benedicta admisto sale aspergendo, sicut dictum est, subsequente clero et populo, quia sicut leo rugiens diabolus circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V) , sic praelatus Ecclesiae circuire debet quaerens quem a faucibus leonis illius eripiat, ad poenitentiam adducens et baptizans. Unde et Petrus ait: Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum (Act. II) .

CAP. II. De trino accessu episcopi ad ostium basilicae.

[Col. 0384C] Ut autem ostendat pontifex sibi concessam potestatem liberandi et utiliter captivandi captivitatem diaboli, sacramenta Ecclesiae ministrando, de qua dictum est: Et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) , ad singulos circuitus accedit ad ostium basilicae, et superliminare percutit virga pastorali, quae typum gerit sacerdotalis potestatis, sicut et illa quam Dominus discipulos ad praedicandum mittens in via ferre permisit. Percutiendoque dicit Antiphonam: Tollite portas, principes, vestras, etc. Principes populi, per basilicam non consecratam significati, daemones sunt; portae, per quas introeunt ad corda hominum, vitia sunt et prava opera. Haec imperat auferri ut eleventur portae per [Col. 0384D] quas introitur ad aeternitatem, scilicet virtutes, ut introeat Rex gloriae ad corda hominum ad fidem venientium. Figuram autem populi praefati gerit archidiaconus, qui intus ad admonitionem pontificis quasi admirans interrogat: Quis est iste Rex gloriae? Post trinam percussionem ostium aperitur, quia trinitatis potestate pars adversa superatur. Ingrediens episcopus cum clero et populo dicit ter: Pax huic domui: quia Christus per assumptionem carnis mundum ingrediens, parietem inimicitiarum destruxit, et pacem inter coelestia et terrestria reformavit. Pontifex ergo basilicam intrans, Pax huic domui dicit, quia sancti doctores hic intendunt ut populus qui a Deo discordaverat per peccata, ei reconcilietur per bonorum operum exercitia. Ingressus [Col. 0385A] episcopus ecclesiam, primo prostratus orat cum clero et populo, adimplens quod dicit Apostolus: Obsecro primum omnium fieri orationes, obsecrationes, postulationes pro omnibus (I Tim. II) , etc. Surgens ab oratione nondum salutat populum dicendo Dominus vobiscum, sed ad orationem invitat quia novellus populus nondum salutatione pontificis dignus videtur. Magis autem pro eo quod ab eo orandum est, ut postea salutatione dignus habeatur. Inde est quod Dominus praedicatoribus suis praecepit ut neminem in via salutarent, quod est ut hominem adhuc hominem corde, non spiritu, id est adhuc transitoria et non spiritualia appetentem, non demulceant spe vana.

CAP. III. De scriptura duplicis alphabeti in pavimento.

[Col. 0385B] His itaque completis, incipit pontifex de sinistro angulo orientali in dextrum occidentalem pavimenti alphabetum scribere, et de dextro orientali in occidentalem sinistrum. Alphabetum rudimenta doctrinae ecclesiasticae significat. Unde graece scribitur et latine, quia hae duae linguae in doctrina Christiana concordant, et uterque populus ad rudimenta fidei vocatus est. Quod autem ab angulo in angulum cancellatis lineis scribitur, duplici figurae alludit. Quarum prior est ut (quia tali forma crux figuratur) doctrinae evangelicae qua simplices imbuendi sunt, mors Christi principaliter inseratur. Unde Paulus Corinthiis adhuc rudibus dicit: Non judicavi me aliquid scire inter vos, nisi Jesum Christum et hunc crucifixum (I Cor. II) . Secunda est, ut quia [Col. 0385C] scriptura alphabeti a sinistro angulo transit ad dexrum et ediverso, intelligamus per doctrinam evangelicam et crucem factam quod populus dignior factus est indignior, et econtrario. Quod et in benedictione Jacob figuratum est, quando cancellatis manibus dextram posuit super caput junioris filii Joseph, scilicet Ephraim, et sinistram super caput majoris, scilicet Manasse.

CAP. IV. Quid ingressus basilicam episcopus primo dicat vel faciat.

Per ea quae hactenus nostra explicavit oratio, ecclesia dedicanda ad hoc praeparata est, ut dedicari possit et debeat, id est consecrari. Pontifex ergo ad altare accedens, et quasi incipiens dicit: Deus, in [Col. 0385D] adjutorium meum intende (Psal. LXIX) etc., absque alleluia. Est enim versus ille laborantium in hac vita, et contra hostes visibiles et invisibiles colluctantium, et ideo in suum adjutorium Deum invocantium. Alleluia autem laus angelorum est, ad homines per Joannem in Apocalypsi delata, ubi se perhibet vocem angelorum audisse dicentium alleluia (Apoc. XIX) . Est autem vox laetitiae spiritualis. Unde in tempore luctus, scilicet a Septuagesima usque ad Pascha, in Ecclesia non cantatur. Pontifex ergo, qui cum subditorum imperitia adhuc certat, et adhuc in figura non fidelem Ecclesiam ad fidem vocat, vel lapsos ad poenitentiam, adjutorium quidem Dei postulat, sed alleluia pro eis non decantat de quorum salute nondum plene sperat.

CAP. V. De aqua et sale et cinere commistis.

[Col. 0386A]

Post haec benedicitur aqua, cui admiscentur sal et cinis, et ad ultimum vinum. Aqua expiationem significat, quia per aquam coinquinata emundari et ablui solent. Expiatio autem peccatorum recte fit, si adhibeatur sal sapientiae, qui corruptibilia a corruptione servat. Unde in lege praecipitur: In omni sacrificio offeres sal; nec auferes sal foederis Domini Dei tui de sacrificio ejus (Levit. II) . Quod est: Nihil Deo temere offeras. Illa enim opera placent illi quae sale sapientiae sunt condita. Cinis vero significat reliquias, id est memoriam Dominicae passionis; quam etiam significabat cinis vitulae aspersus ad expiationem populi, sicut in Deuteronomio legitur. Non est autem expiatio a peccatis sine fide Dominicae [Col. 0386B] passionis. Vel cinis, qui de carbonibus efficitur exstinctis, mortificationem vitiorum significat et exstinctionem. Vinum spiritualem dulcedinem significat, quia ab ubertate domus Dei mentes sobriae inebriantur, ad quam per praedicta venitur, sicut promittitur in figura, cum vinum post caetera omnia infunditur. Potest etiam dici quod aqua et vinum duas in Christo significant naturas, quarum fides emundat a peccatis.

CAP. VI. De crucibus aquae in altari.

In hac aqua tingit pontifex pollicem suum, et facit crucem in altari quae attingit totam ejus longitudinem et latitudinem; deinde facit crucem per quatuor cornua altaris. Altare enim Christi figuram [Col. 0386C] praefert; quod per quatuor cornua distenditur, quia Christus in membris suis per quatuor mundi cardines dilatatur. Dilataberis, inquit, usque ad orientem, et occidentem, et septentrionem et meridiem (Genes. XXVIII) . Bene autem crux de aqua fit, et in toto et in partibus, ut ostendatur et universam Ecclesiam Christi et singulas Ecclesias per lavacrum aquae et fidem passionis a peccatorum sordibus esse mundatas.

CAP. VII. De septenaria circuitione episcopi circa altare.

Inde circuit altare septem vicibus et aspergit. Quo numero significatur plenitudo Spiritus sancti, id est spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis et spiritus timoris [Col. 0386D] Domini (Isai. XI) . Huic enim spiritui septiformi cedit quidquid contra Deum se erigit. Sicut et in circuitu septimo muri Jericho corruisse leguntur. Aspergitur autem aqua hyssopo, quae est herba humilis, purgans pectus et duritiam saxorum radicibus penetrans. Significat autem humilitatem Christi, qui superbiae nostrae tumores humiliando se usque ad mortem curavit et duritiam cordium nostrorum suae humilitatis intuitu emollivit. Dehinc circuitu totam ecclesiam intus ter, et aqua parietes aspergit. Quae aspersio templi non manufacti emundationem significat interiorem quae quotidie fit per veram poenitentiam. Sicut enim aspersio aquae exterior significat baptismi ablutionem, id est illam quae in baptismo fit peccatorum emundationem, sic interior [Col. 0387A] eam quae fit per veram poenitentiam. Ideo autem ter, quia per poenitentiam dimittitur quidquid prava locutione, cogitatione, vel opere committitur, sicut supra dictum est. Canitur autem psalmus: Exsurgat Deus (Psal. LXVII) , cum Antiphona, ut viribus destituantur hostes huic emundationi resistentes. Canitur et Antiphona: Qui habitat in adjutorio Altissimi (Psal. XC) , innuens nullum a Deo protegi, nisi eum qui, de suis viribus non praesumens, Dei adjutorium imploraverit. His peractis, pontifex ad orationem se confert, petens ut omnes qui eamdem domum intraverint exauditos se esse gaudeant.

CAP. VIII. De residuo moltae seu molae ad basim altaris condendo.

Completa oratione, convertit se pontifex ad altare [Col. 0387B] incipiens Antiphonam cum psalmo: Introibo ad altare Dei (Psal. XLII) . Et quod remanet de molta qua conditae sunt sanctorum reliquiae, fundit ad basim altaris, quia quod ipse nequit, humiliter Deo committit, et purgationem scilicet subditorum per aquam intelligunt, et honorificationem sanctorum. Hinc est quod in sacrificiis Veteris Testamenti de sanguine hostiarum digito sacerdotis aspergebatur contra Deum; vel in cornibus altaris ponebatur juxta sacrificiorum diversitatem, et quod reliquum erat, ad basim altaris fundebatur, quia sacerdotum est quidquid possunt ad utilitatem gregis sibi commissi facere; quod autem vires suas excedit, Domino devotissime commendare. Quam formam summus Pastor caeteris reliquit, cum passioni appropinquans [Col. 0387C] Patri dixit: Pater, serva eos quos dedisti mihi (Joan. XVII) . Quam Magistri formam secutus Paulus in supremo articulo vitae praesentis, dicebat discipulis suis: Et nunc commendo vos Domino, et verbo gratiae ejus (Act. XX) . Hoc autem innuit Antiphona. Dicit enim se introiturum ad altare Dei, videlicet ad illud quod significatur per istud visibile, ad quod non penetrat oculus carnis, sed pura et devota intentio mentis. Et hoc est quod sequitur: Ad Deum qui laetificat juventutem meam (Psal. XLII) .

CAP. IX. De extersione altaris cum lineo panno.

Postea altare linteo extergitur. Linum enim de terra ortum, cum magno labore perducitur ad [Col. 0387D] candorem. Ergo quasi linteo altare non manufactum extergimus, quando Christum per angustias passionis intrasse praedicamus in gloriam, et eos qui de corpore ipsius sunt, quod est Ecclesia, ad ejus imitationem invitamus. Deinde offertur incensum, quod significat orationes sanctorum, quia pro eis debent orare praelati, quos ad tolerantiam passionum invitant.

CAP. X. Quid significetur in unctione altaris.

His expletis, pontifex crucem facit de chrismate in medio altaris; deinde per quatuor ipsius cornua, sicut prius fecerat de aqua consecrata. Et est ordo congruus, ut post emundationem per aquam et post alia quae dicta sunt, oleum adhibeatur, quia et sancta Ecclesia prius in aqua mundatur baptismatis, [Col. 0388A] et sic unctione chrismatis insignitur per manus pontificis. In qua unctione datur Spiritus sanctus ad diligendum Deum et proximum, sicut in ea unctione quae fit in baptismo datur idem Spiritus ad remissionem peccatorum. Ungitur ergo altare et cantatur Antiphona: Unxit te Dominus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV) . Ut in hac unctione intelligamus gratiae plenitudinem quae praecessit in capite, et misso Spiritu sancto die Pentecostes refulsit in apostolis. De qua etiam plenitudine, teste Joanne, omnes accepimus (Joan. I) . Unde consecrato altari cruces undique chrismantur in parietibus.

CAP. XI. Quid sit quod altare velaminibus albis cooperitur?

Peracta denique consecratione, altare velaminibus [Col. 0388B] albis cooperitur, quibus et sacramentum novitatis intelligitur in baptizatis, et praenuntiatur gloria futurae incorruptionis, quae erit in dedicatione illa gloriosa quae jam completa in capite, in membris exspectatur adimplenda.

CAP. XII. De sacramentis ecclesiasticis.

Quoniam de ecclesiae consecratione, prout brevitatis ratio poscebat, egimus, sub eadem compendii regula de eis quae in Ecclesia geruntur, aliquid dicamus. Septem sunt principalia sacramenta quae in ecclesia ministrantur, quorum quinque generalia sunt, quia ab eis neuter sexus, nulla aetas, conditio nulla excluditur, videlicet baptismus, confirmatio, Eucharistia, poenitentia, unctio infirmorum. Duo particularia sunt, eo quod non tribuantur omnibus, [Col. 0388C] sed quibusdam hominum, ordines scilicet et conjugium. De his omnibus scribere necessarium duxi, ut memoriter teneam quid in his acceperim, sive ministrem, si quando aliquod eorum manibus meis ministrari contingat. Alioquin ad usus aliorum panes porto, nec gusto, divina tamen gratia sua non deserente sacramenta. Notandum igitur quod praedicta quinque sacramenta generalia remedia sunt contra peccata, et originalia, et actualia. Et est baptismus intrantium Ecclesiam: confirmatio stantium quasi in pugna, poenitentia lapsorum sed resurgentium, eucharistia manentium in Ecclesia, unctio exeuntium ab hac vita. Quae quidem remedia ante legem fiebant per sacrificia: sub lege, et per [Col. 0388D] circumcisionem et per sacrificia. Sacramentum duobus modis dicitur. Aliquando enim sacramentum dicitur sacrae rei signum, velut in baptismo exterior ablutio, quae interiorem significat emundationem. Aliquando dicitur sacramentum quasi sacrum secretum, velut sacramentum incarnationis et hujusmodi. Sacramentum autem in tribus consistit, videlicet in factis, in dictis, in rebus. In rebus, ut est aqua et oleum, in dictis, ut est invocatio Trinitatis; in factis, ut est submersio in aquam et insufflatio.

CAP. XIII. De baptismo.

Primum sacramentum est baptismus. Est enim quasi janua omnibus atria Ecclesiae introeuntibus. Est autem baptismus immersio hominis in aquam, [Col. 0389A] facta in nomine Trinitatis. Baptismus interpretatur ablutio. Circa sacramentum baptismi, haec inquisitione digna videntur: Quae sit ejus forma, a quo sit ministrandum, quae ejus efficacia, et unde, et quando incoepit. In baptismo haec forma servanda est, ut in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti baptizetur. Sic enim Magister summus docuit discipulos dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matt. XXVIII) . Legitur tamen in Actibus apostolorum apostolos baptizasse in nomine Christi. (Act. X) . In quo, ut Ambrosius ait, Pater intelligitur a quo unctus est, et Filius qui unctus est, et Spiritus sanctus quo unctus est. Administratio autem baptismi sacerdotum est ex institutione. Necessitate [Col. 0389B] tamen instante, baptizare possunt alii altaris ministri ordine servato dignitatis, ut praesente diacono subdiaconus baptizare non praesumat; sic in caeteris. Absentibus altaris ministris, et clericis omnibus, et urgente necessitate, laicus baptizare potest. Si nec laicus praesto fuerit, mulier baptizet. Si nulla alia reperiri potuerit, mater ipsa baptizet. Nec propter haec a viro suo separabitur, quia per necessitatem excusatur. Virtutem autem et efficaciam dat baptismo, et baptismus Christi, et sanguis Christi. Ipse enim ad baptismum Joannis accedens, vim regenerativam contulit aquis, ut efficaciam remissionis haberent, non tamen ex seipsis, sed ex gratia operante per sanguinem fusum pro peccatis. In cujus figura quoniam [Col. 0389C] sacrificiorum sanguis fundebatur sub lege, etiam ex ipso remissionis efficaciam habuisse creditur. Tempus baptismi incoepit quando dictum est: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Qui tamen priusquam praedicationem apostolorum audire possent sine baptismo decesserunt, non ideo perierunt, postquam autem in omnem terram sonus praedicationis eorum exivit (Psal. XVIII) , non salvatur non solum qui baptizatus non fuerit, ut ait Augustinus, sed qui nec esse potuerit. De illis tamen qui ad baptismum properant et interim decedunt quaeritur utrum salventur. Quod inde videtur quia in contritione cordis et proposito confessionis dimittuntur peccata, juxta illud: Dixi: Confitebor adversus [Col. 0389D] me injustitiam meam Domino (Psal. XXXI) , etc. Verbi gratia: Aliquis contritus est corde, et confessus iniquitatem suam coram sacerdote, habet etiam dilectionem Dei et proximi, ut Cornelius: cur igitur non intraret ad nuptias cum vocatus sit et habeat vestem nuptialem? Aliquibus tamen visum est talem non posse salvari, quoniam scriptum est: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum Dei (Joan. III) . Hanc autem litem dirimit Augustinus, dicens: Quantum valeat sine visibili etiam sacramento baptismi, quod ait Apostolus: Corde creditur ad injustitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) , in illo latrone declaratum est. Sed tunc impletur invisibiliter cum [Col. 0390A] mysterium baptismi non contemptus religionis, sed articulus necessitatis excludit. Quibus verbis solvit Augustinus quod ab adversa parte objectum est: Nisi quis renatus. Quod sic intelligendum docent ipsa Augustini verba: Qui renasci contempserit ex aqua et Spiritu, non intrabit in regnum coelorum. Quod autem martyrium locum baptismi suppleat, nulli est dubium. Qui baptizati fuerunt baptismo Joannis, rebaptizati leguntur. Non enim erant renati ex aqua et Spiritu sancto. Baptizati autem etiam ab haereticis in forma a Christo tradita, scilicet cum invocatione Trinitatis, non rebaptizantur. Si praeter formam illam, rebaptizantur, imo vere baptizantur: quia prius baptizati non fuerant.

CAP. XIV. De verbis rustice prolatis, et quare in aqua tantum fiat baptismus.

[Col. 0390B]

Si sacerdos sive alius in baptizando corrupte proferat verba, ut in nomine patria et filia et spiritu sancta, non tamen errorem aut haeresim intendens, sed ex ignorantia, non est rebaptizandus. Ideo non in vino vel oleo sed in aqua tantum institutum est baptismum celebrari, ut sacramentum cum re sacramenti convenientiam haberet, et per visibile sacramentum res invisibilis possit intelligi. Ablutio enim exterior emundationem significat interiorem. Ab abluendum autem nil accommodatius aqua potest inveniri.

CAP. XV. De responsione patrinorum pro puero.

In persona pueri respondent patrini Credo, [Col. 0390C] id est sacramentum fidei accipio, quia hic, sicut dicit Augustinus, sacramentum fidei fides appellatur. Quod autem in persona pueri dicunt: Abrenuntio Satanae, etc., spondent puerum, si ad annos discretionis venerit, sic et sic facturum. Per quae verba puer obligatur in posterum, ut nisi sic fecerit, promissionis violatae reus habeatur. Nullus baptizari potest in utero matris, non enim renasci potest nondum natus. Quod autem Jeremias et Joannes in utero sanctificati sunt, in miraculis est habendum divinae potestatis. De qua tamen sanctificatione diversi diversa sentiunt. Nam quia sanctificatio cum peccato originali non est, dicunt quidam eos sanctificatos in utero, id est a peccato originali mundatos. [Col. 0390D] Mihi sine potioris sententiae praejudicio, videtur quod propter futurae sanctitatis signa, in utero sanctificati dicuntur, quia nec tunc charitatem habuisse credendi sunt, penes quam totius est summa sanctificationis, nec charitatis sive alterius gratiae sacramentum.

CAP. XVI. Quid in baptismo dimittatur.

Per baptismum reatus dimittitur, Poena autem pro peccato inflicta non tollitur: illa scilicet poena temporalis quam quotidie in frigore et aestu et fame et siti hujusmodi sentimus, quae in nobis manet, ut vita aeterna ardentius quaeratur a nobis. Illa quae praecedunt baptismum, ut exorcismus, id est abjuratio, et catechismus, id est instructio minuunt diaboli potestatem, non conferunt peccatorum [Col. 0391A] remissionem. Quaedam etiam ibi sunt ad honorem sacramenti.

CAP. XVII. De die scrutinii.

Notandum etiam quod baptizandi in sabbato paschali, quarta feria quartae hebdomodae Christianae militiae, id est quadragesimae, deferuntur ad ecclesiam ut exorcizentur et catechizentur. Ideo autem quarta feria quartae hebdomadae hic officio deputata est, ut qui baptizandi sunt, ipso numero intelligant se non ad otium, sed ad Christianam vocari militiam; ac si quarta aetate, scilicet juventute quae pugnae est apta, ad militiam eligantur. Et quia praedicta quarta feria de fide inquiruntur et instruuntur, ideo dies illa dies scrutinii, et, officium illud scrutinium, appellatur. Vocantur autem praedicta die per lectionem quae praecedit epistolam [Col. 0391B] quae et ipsa de aquis baptismi est, sicut et ordinandi propter similem causam quarta feria Quatuor Temporum ante Epistolam vocantur per lectionem quae pertinet ad Spiritum sanctum, per quam scilicet consecrandi sunt. Unde et ea die veniunt de iis quae ad officium suum pertinent requirendi et examinandi.

CAP. XVIII. De antecedentibus ante baptismum.

Sunt et alia quaedam circa baptizandos consideranda. Signantur enim primum in fronte, in pectore, inter humeros, in auribus, in ore, crucis signaculo, cujus virtute et omnia sacramenta complentur, et omnia diaboli figmenta frustrantur. Sic cum occiderentur primogeniti Aegypti, populus [Col. 0391C] Hebraeorum, signatis postibus domorum sanguine agni paschalis in typo Dominicae passionis, salvatus est. Sic etiam apud Ezechielem ab imminenti clade Jerusalem liberandi praenuntiantur qui litteram Thau (quae figuram crucis exprimit) in frontibus haberent insignitam. Postea datur sal benedictus in os baptizandi, ut sale sapientiae sit conditus. Exsufflatur non quidem creatura Dei in ipso, sed diabolus in cujus regno propter peccatum natus est, exsufflatur ab ipso, id est, per Spiritum sanctum cujus signum est flatus exterior, amovetur, dum per ea quae ibi dolet agi, potestas ejus minoratur, nondum omnino tollitur. Nondum enim per baptismum renatus est, sed tantum per crucis signum et caetera quae circa eum acta sunt in utero [Col. 0391D] matris Ecclesiae conceptus et nutritus, ut tandem per aquam salutis Christo renascatur. Deinde tanguntur aures et nares cum saliva; quae, quoniam a capite descendit, supernam signat sapientiam. Cujus tactu et aures cordis aperiuntur ad intelligendum verbum Dei, et nares cordis ut sentiant fragrantiam unguentorum Christi, et dicat cor, eam sentiens: In odore unguentorum tuorum currimus (Cant. I) . Hanc formam Christus Ecclesiae tradidit, quando, muti et surdi os et aures tangens, dixit: Ephpheta: quod est adaperire (Marc. VII) .

CAP. XIX De trina immersione et unctione chrismatis.

[Col. 0392A]

His peractis, benedicuntur fontes, et traditur novae vitae iter aggredientibus fidei Symbolum; quod a duodecim apostolis ordinatum est et totidem sententiis comprehensum. Postea interrogatur si abrenuntiet Satanae, etc. Et post trinam responsionem immersione trina baptizatur, quia ibi Trinitatis virtute et gratia mundatur a peccatis. Dehinc sacro chrismate ungitur in vertice, ut intelligat se promoveri in regem et sacerdotem, non ministerio quidem sed dignitate sanctitatis, secundum illud: Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis. (I Petr. II) . Et ut a Christi consortio vocetur Christianus, et aeterni [Col. 0392B] regis sit cohaeres, huic sacramento post aquam baptismi Spiritus sanctus infunditur, ut sit renatus ex aqua et Spiritu sancto, imo infusus ostenditur. Si quidem Spiritus sanctus in ipsa trina immersione remissionem confert peccatorum. Sed non simul cum immersione poterat exhiberi ejus sacramentum.

CAP. XX. De veste alba et communicatione parvulorum.

Exinde datur baptizato vestis candida, quae innocentiam significat; et stolam jucunditatis perpetuae, si innocentiam servaverit, ei pronuntiat. Ad ultimum datur cereus accensus in manu ejus, quatenus illud Evangelii implere doceatur: Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona et [Col. 0392C] glorificent, non vos, sed Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V.) Ominibus his novus homo in utero matris Ecclesiae inchoatur, provehitur, consummatur, et universitati Ecclesiae aggregatur, hoc est corporis Christi membrum efficitur. Unde si ejus valetudinis est, sacramenta unitatis, id est corpus et sanguinem Christi, accipere debet. Pueris recens natis idem sacramentum in specie sanguinis est ministrandum digito sacerdotis, quia tales naturaliter sugere possunt. Augustinus ad Bonifacium contra haeresim Pelagianorum : In Ecclesia Salvatoris per alios parvuli credunt sicut ex aliis quae in baptismo dimittuntur peccata traxerunt. Nec illud cogitetis eos vitam habere posse qui sunt expertes corporis et sanguinis Christi, dicente ipso Domino: Nisi [Col. 0392D] manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem (Joan. VI) , etc., ergo si sine periculo fieri potest, juxta primariam Ecclesiae institutionem sacramentum eucharistiae in specie sanguinis est tradendum pueris. Unde ignorantia presbyterorum, adhuc formam retinens, sed non rem, dat eis loco sanguinis vinum, quod penitus supervacuum arbitrarer si sine scandalo simplicium dimitti posset. Si autem in reservando sanguinem Christi, vel in ministrando, pueri immineat periculum, potius supersedendum videtur. Nec terreant vos praemissa Augustini verba. Ipse enim alibi, quasi ea determinans, dicit: Nulli est aliquatenus ambigendum, tunc unumquemque fidelium corporis sanguinisque Domini [Col. 0393A] participem fieri, quando in baptismo membrum corporis Christi efficitur, nec alienari ab illius panis consortio, etiamsi antequam illum panem comedat et calicem bibat, de hoc saeculo in unitate corporis Christi constitutus abscedat.

CAP. XXI. Quod parvuli in aetate congrua patrinorum promissione tenentur.

Cum vero ad intelligibiles annos pervenerit, monendus est a presbyteris et ab iis per quorum vocem Satanae abrenuntiavit et fidei Symbolum accepit, quatenus quod per aliorum ora promisit jam studeat corde credere, et ore proprio confiteri, et opere imitari. Unde Augustinus in sermone habito Dominica prima post Pascha: Vos ante omnia tam viros quam feminas moneo qui filiolos in baptismo suscepistis, [Col. 0393B] ut cognoscatis vos fidejussores exstitisse apud Deum pro illis. Ideo semper illos monete ut castitatem custodiant, justitiam diligant, charitatem teneant, hoc omnibus faciant quod sibi fieri volunt. Ante omnia Symbolum et Dominicam orationem et vos ipsi tenete, et illis quos excepistis ostendite, et paterno affectu eos in Domino diligite.

CAP. XXII. De confirmatione.

Cum in baptismo plena sit facta peccatorum remissio, quid confert confirmatio? In baptismo datur Spiritus ad remissionem, hic vero ad robur. Per hanc enim contra hostes invisibiles armamur. Sine hoc sacramento potest homo salvari, si non ex contemptu dimiserit. Est autem adeo necessarium et efficax ut episcopali dignitati ministratio [Col. 0393C] ejus reservata sit, et ut ab alio traditum, habeatur irritum.

De eucharistia in sequentibus dicemus ubi de missa tractatus habebitur.

CAP. XXIII. De poenitentia.

Poenitentia est commissa flere, et flenda nolle committere. Et: Est, ut dicit Hieronymus, secunda tabula post naufragium, quia si quis de munditia in baptismo recepta periclitatur, per poenitentiam resurgere potest et evadere. Ut autem poenitentia sit utilis, tria sunt necessaria: cordis compunctio, oris confessio et satisfactio. In contritione tamen cordis ante oris confessionem peccata dimitti credendum est, propter illud: Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem [Col. 0393D] peccati mei (Psal. XXXI) . Quid igitur prodest sequens oris confessio? Multum. In cordis enim contritione dimittitur reatus et aeternae damnationis debitum pro criminalibus, sed non debitum poenae temporalis. Deus enim misericors et justus sic peccata dimittit, ut ea tamen non relinquat impunita; poenam autem temporalem recipit pro aeterna. Illa autem ad sacerdotis arbitrium habenda docetur, ubi mundato a lepra dictum est: Vade, et ostende te sacerdotibus (Matth. VIII) , etc. Quod si post contritionem contemnatur, aut peccata jam dimissa redeunt (secundum quosdam) aut peccato ingratitudinis pari, dimissis omnibus, reus tenetur qui gratiae Dei ingratus invenitur.

CAP. XXIV. Quare poenitentia solemnis non iteretur.

[Col. 0394A]

Solemnis poenitentia, quae scilicet in publico extra ecclesiam agitur, non iteratur, licet iterentur crimina propter quae suscipitur, imo iteranti crimina, aliud consilium datur. Quod ideo in Ecclesia videtur constitutum, ut iteratio peccatorum post poenitentiam amplius timeatur; quae adeo detestabilis est, quod auctorem suum etiam poenitentia conveniente reddit indignum. Inconsulto episcopo non debet presbyter excommunicatos vel publice poenitentes reconciliare, nisi ultima cogat necessitas.

CAP. XXV. Qualiter sacerdos peccata dimittit.

Solus Deus peccata dimittit. Habent tamen auctoritates [Col. 0394B] quod sacerdotes peccata dimittunt, et quod Deus per eos ea dimittit. Sed sacerdotes peecata dimittere dicuntur, quia sacramenta ministrant, in quibus et per quae peccata auctoritate divina dimittuntur. Vel ideo sacerdotes peccata dimittere dicuntur, quia eum qui pro peccatis suis excommunicationis vinculo ligatus fuerat absolvunt. In quo suo modo peccata dimittunt, quia eum propter praecedentia peccata non amplius debere vitari ostendunt. Retinent autem peccata iterum et iterum ut magis evitentur, excommunicando: Domino utrumque approbante sicut dictum est apostolis: Quorum dimiseritis peccata, dimittentur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX) . Non ergo de omnibus peccatis intelligendum videtur secundum hunc [Col. 0394C] modum remissionis vel retentionis, quod sacerdotes ea dimittant vel retineant, sed de eis tantum propter quae lata est sententia excommunicationis. Secundum priorem modum de omnibus potest intelligi.

CAP. XXVI. De injuste excommunicato utrum ligatus sit.

De injuste excommunicato quaeritur utrum apud Deum ligatus sit. Si enim non est, quid est quod in typo Ecclesiae dictum est Petro: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis? (Matth. XVI.) Sed forte solutionem mendicans dices: Quodcunque ligaveris juste super terram, erit ligatum et in coelis. At quomodo dicetur injuste dedisse sententiam, [Col. 0394D] qui rei veritatem scire non praevalens secundum audita recte judicavit? Item beatus Gregorius ait: Sententia pastoris sive justa sive injusta timenda est. Ad quid ergo timenda est si non tenet? Econtrario videtur quod sententia injuste lata in irritum cedat. Dicit enim decretum, causa 11: Si lata fuerit in te sententia, depone errorem et evacuata est sententia. Errorem dicit culpam propter quam datur sententia. Si ergo deposito peccato propter quod data est sententia, ipsa evacuatur, multo magis vacua est ab initio, quae non propter peccatum ejus qui in causam ductus fuerat, sed ex odio sacerdotis est pronuntiata, vel sine ordine canonico vel ex causa injusta. Haec tria namque in sententia excommunicationis pensanda sunt: animus judicis, [Col. 0395A] ordo et causa. Quorum si unum pervertatur, dicitur injusta, modo ex animo, modo ex ordine, modo ex causa. Cum autem praedicta tria ad sententiae justitiam exigantur, videlicet ut animo correctionis detur non odii, et ordine canonico, et pro causa talem promerente sententiam, causa prae omnibus judicium obtinere videtur ut si causa non praecesserit, excommunicatio vera non sit, nec apud Deum teneatur ligatus, qui sine culpa sua fuerit excommunicatus. Quomodo enim sine culpa potest quis ligatus esse apud Deum, qui merita causarum sine fallacia solus examinat? Nam et apud homines injustum habetur, ut quis sine merito puniatur. Denique excommunicationis et absolutionis idem est (quantum ad hoc) judicium. De absolutione autem sic loquitur [Col. 0395B] beatus Gregorius: Tunc vera est absolutio praesidentis, cum interni arbitrium sequitur judicis. Quod bene quatriduani Lazari illa resurrectio designat, qua mortuum Dominus vocavit et vivificavit, dicens: Lazare, veni foras (Joan. XI) , et postmodum is qui vivens fuerat egressus, a discipulis est solutus. Ex qua consideratione nobis intuendum est quod illos nos debemus per pastoralem auctoritatem solvere, quos auctorem nostrum intelligimus per suscitantem gratiam vivificare. Ex his verbis videtur nec excommunicationem nec absolutionem veram esse, quae non sequitur summi pastoris sententiam, quae merita causarum exanimat nec aliquem immeritum damnat. Augustinus in psalmum XXVIII: Praevalebit in te falsum testimonium, sed apud homines. [Col. 0395C] Nunquid apud Deum valet, ubi causa tua dicenda est? Quando Deus erit judex, alius testis quam conscientia tua non erit. Inter justum judicem et conscientiam tuam, noli timere nisi causam tuam. Ut hanc quasi contrariarum litem rationum dissolvere possis, vide quando dictum est Petro in typo Ecclesiae: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis (Matth. XVI) . Invenies hoc dictum esse in datione clavium regni coelorum. Ac si diceret Dominus: His clavibus utere, et quidquid secundum eas ligaveris vel solveris, ligatum erit vel solutum erit apud me. Quod est: Ratum erit apud me quidquid secundum has quas tibi do claves feceris. Hae claves, potestas et discretio intelliguntur. Discretio autem datur ut clavis, quando usus ejus [Col. 0395D] conceditur, sicut pennas avi dare dicitur qui solvit ligatas. Discretio autem quaedam est in re, quaedam in operatione. Discretio est in re, qua sine fallacia verum a falso discernitur. Discretio in operatione, qua ordine judiciario proceditur in causa, et secundum audita recte judicatur. Quod et sine fallacia et cum fallacia fieri contingit. Discretio autem quae hic clavis dicitur, utrumque complectitur. Si quis ergo potestatem excommunicandi habens, ea discrete utatur, ut ordine judiciario procedat, et diligentiam quam potest adhibeat, verum etiam a falso sine fallaciae nubilo discernat, ipse ex potestate sibi tradita ligat, et qui sic ab eo ligatus est apud homines, etiam apud Deum ligatus est, id est ratum habet [Col. 0396A] Deus quod potestate sua discrete utendo fecit minister ejus. Et sicut in terra ligatus est, id est, ab Ecclesia militante separatus, ita etiam a curia coelesti, ut sicut nullus hominum cum eo habet colloquium, ita nullus angelorum ei credatur praestare auxilium. De eo qui ordine judiciario ligatus est pro causa tamen injusta, dicimus quod non est ligatus apud Deum, nisi contumax inveniatur, salva tamen Evangelii veritate dicentis: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis. Coelorum enim nomine praesens Ecclesia designatur. In qua excommunicatus habetur et evitatur ut excommunicatus, et si apud homines teneat sententia, apud Deum non tenet, et ideo irritari meretur. Si post appellationem ad majorem audientiam fuerit excommunicatum, [Col. 0396B] non tenet sententia, sed ipso jure habetur irrita.

CAP. XXVII. De unctione infirmorum.

Unctio infirmorum ab apostolis est instituta. Unde Jacobus: Infirmatur quis in vobis? inducat presbyteros Ecclesiae et ungant eum oleo sacro, et alleviabit Dominus infirmum; et si in peccatis fuerit, dimittentur ei (Jac. V) . Hic sacramentum est unctio, res sacramenti peccatorum remissio. Hoc sacramentum contemnere, damnabile est. Sine contemptu absque eo decedere, damnabile non est. Hoc sacramentum saepius iterari potest, sicut et quod majus est eucharistiae sacramentum. Augustinus tamen dicit sacramentum non esse iterandum. Sed hoc de [Col. 0396C] sacramentis baptismi et confirmationis, de quibus tunc sermo erat, intelligendum est; vel forte non dicitur iteratio sacramenti, etsi pro parte iteretur. Licet enim iteratio fiat quantum ad personam quae iterum suscipit sacramentum, tamen non est iteratio quantum ad hostiam vel oleum.

CAP. XXVIII. De conjugio.

Expeditis his quae de quinque sacramentis generalibus nullatenus oportet ignorare, ad duo particularia accedamus. In quibus licet sacramentum ordinationis dignius sit, de conjugio tamen prius nos volumus expedire. In conjugio quoddam Trinitatis vestigium invenitur. Est enim vir principium, unde mulier. De quibus procedit tertium, id est proles. Institutio conjugii in paradiso facta est ante [Col. 0396D] peccatum propter humani generis propagationem, dicente Domino: Crescite et multiplicamini (Gen. I) . Eadem conjugii causa manet et in Novo Testamento. Sed est et altera, scilicet fornicationis evitatio, dicente Paulo: Propter fornicationem unusquisque habeat uxorem (I Cor. VII) . Ubi subintelligendum est, qui legitime uxorem habere potest. Non enim sub hac universitate includendi sunt qui sacros ordines susceperunt, vel continentiae aliter votum fecerunt. Et sciendum quod cum in Veteri Testamento unusquisque praeciperetur de tribu sua ducere uxorem, ut unicuique tribui sua portio terrae promissionis absque confusione servaretur, in Novo tamen Testamento institutum est ut quilibet de aliena tribu ducat uxorem, propter amplificationem charitatis, [Col. 0397A] ut amor qui non erat per cognationem nasceretur per affinitatem. Unde qui ex eisdem majoribus processerunt post septimum gradum, possunt conjugio copulari, quia ex tunc deficit amor cognationis, et notitia personarum cessante et propinquitatis fama. Isidorus tamen sex tantum gradus ponit, quia gradum primum, scilicet duos fratres, non gradum appellat, sed truncum.

CAP. XXIX. De bonis conjugii.

Tria sunt bona conjugii: Fides, sacramentum, proles. In fide hic intelligitur fides tori; in prole, grata prolis susceptio, et religiosa educatio; in sacramento, ut qui maritali copula juncti sunt, ad spiritualem Christi copulam aspirent, et qui per carnalem copulam sunt una caro, adhaerendo Christo [Col. 0397B] per charitatem sint unus spiritus. Est enim maritalis copula, conjunctionis Christi et Ecclesiae sacramentum, sive cujuslibet fidelis et devotae animae cum Christo.

CAP. XXX. Quid faciat matrimonium.

Conjugium autem facit consensus legitimarum personarum de maritali copula per verba praesentis temporis expressus. Unde post hujusmodi consensum neutri divertere licet, sive ad alterius conjugium transcundo, sive claustrum intrando, sive votum continentiae faciendo, nisi ex consensu alterius similiter continentiae voto sese astringentis. Ad alias vero transire nuptias omnino illicitum est. Quod aliqui sancti, cum jam ad carnalem copulam accedendum esset, sponsas suas et torum nuptialem fugisse [Col. 0397C] leguntur, hoc post desponsationem, in qua est pactio de futuro, factum esse intelligendum est, non post praedictum consensum, qui forte tunc de consuetudine non fiebat, aut non praecesserat. Legitimae autem personae sunt ad contrahendum, quarum neutrum impedit ordo, aut votum aut conditio, aut impossibilitas reddendi debitum, aut cognatio, aut affinitas, aut spiritualis proximitas. Ordo impedit conjugium faciendum et dirimit contractum, quia votum continentiae sacris ordinibus est adnexum, ut licet verbis non fiat, nihilominus tamen in ipsa susceptione factum intelligatur. Subdiaconatus etiam inter sacros ordines computatur, quod non fiebat antiquitus. Votum quoque verbis expressum impedit conjugium vel dirimit, non tamen [Col. 0397D] quantum ad judicium Ecclesiae, nisi fuerit publicum, quia Ecclesia de occultis non judicat. Conditio quidem impedit quia si liber duxerit ancillam, et se hoc ignorasse probaverit, separabitur. Si vero scienter hoc fecerit, non separabitur. Impossibilitas reddendi debitum, modo ex frigiditate naturali, modo ex maleficio contingit. In frigiditate naturali potest ordine canonico dissolvi matrimonium. Sed frigidus ad alias nuptias non transibit. Si frigiditatem allegaverit in divortio, et ad alterius torum transierit, reddetur copulae priori. Si autem maleficium allegaverit et facto divortio ad alia vota transierit, juxta decretum Hincmari Remorum archiepiscopi remanebit in secunda copula, nec ad [Col. 0398A] priorem redire cogetur, sicut qui frigiditatem naturalem in causa divortii allegavit. Ille enim si facto divortio ad alia vota transierit, reddetur copulae priori. Quare? quia per opus sequens judicatur eum in causa divortii mentium fuisse, dicendo se naturaliter frigidum esse; et Ecclesiam, quantum ad veritatis cognitionem, fuisse deceptam. Non enim in eo erat impossibilitas reddendi debitum ex frigiditate proveniens. Ut enim aiunt physici, calor naturalis semel amissus nunquam redit. In eo autem divortio quod propter maleficium impetratum est, per opus sequens conjugii falsitas deprehendi non potest. Potest enim fieri per maleficium ut alicui auferatur possibilitas cognoscendi istam, manente in eo possibilitate cognoscendi aliam. [Col. 0398B] Ideoque Ecclesia quod de priori conjugio rationabiliter factum est, non rescindit. Dicunt tamen quidam in divortio naturalis frigiditatis et in divertio maleficii eamdem regulam esse tenendam, videlicet ut qui postea vivente compari ad alia vota transierit, ad priorem cogatur redire copulam, decretumque praedicti Remorum archiepiscopi Hincmari non recipiunt. In utraque tamen causa, tam frigiditatis quam maleficii, non passim admittendum est divortium, sed ordine canonico faciendum ut in causa frigiditatis naturalis tam vir quam mulier septima propinquorum manu juret quod se non cognoverunt carnaliter nec cognoscere potuerunt. Si autem maleficium in causa divortii fuerit allegatum, prius admonendi sunt ut orationibus et eleemosynis insistant, [Col. 0398C] et benefaciendo gratia Dei praeeunte maleficii vires evacuent. Quod si sic liberari non potuerint, septima manu propinquorum fidem facere debent, quod maleficio impediente nec se cognoverunt carnali copula nec cognoscere potuerunt, et sic poterunt separari. In hujusmodi autem divortiis non est faciendum juramentum quod fit in divortio consanguinitatis, quod scilicet carnali copula non sint sese deinceps cognituri. Potest enim aliquis ab aliqua causa maleficii separari, et reddita sibi coeundi cum ea possibilitate, cessante maleficio eidem reddi. Usque ad quem propagationis gradum cognatio conjugium impediat ne possit fieri, vel factum dirimat. Et quare? Superius dictum est.

CAP. XXXI. Quae impediant conjugium.

[Col. 0398D]

Affinitas etiam matrimonium contrahendum impedit, et dirimit contractum. Sunt autem affinitatis tria genera. Primum genus per primas contrahitur nuptias, id est per nuptias quas nullae inter eosdem affinitatem procreantes praecedunt. Quod autem de nuptiis, honestioris gratia exempli dico, de qualibet carnali copula est intelligendum. Et haec primi generis affinitas paribus passibus cum cognatione procedit, et ad eumdem modum usque ad septimum protenditur gradum. In hoc autem differunt quod cognatio totum percurrit; affinitas autem personam per quam ipsa est non excedit. Verbi gratia: Tu vinculo consanguinitatis impediente non potes ducere in conjugem sororem tuam, nec filius tuus [Col. 0399A] filiam ejus, nec nepos tuus neptam ejus, et sic usque ad septimum gradum. In affinitate non sic. Tu enim omnibus uxoris tuae consanguineis es affinis, sed filius tuus, sive nepos, sive etiam frater, nulli eorum propter hoc erit affinis. Sicut autem tota cognatio uxoris tuae tibi est affinis, sic tota cognatio tua uxori tuae affinis erit, sed non ejus cognatione, quia, ut dictum est, affinitas personam non excedit. Secundum genus affinitatis est quod per secundas contrahitur nuptias, ejus scilicet qui jam primi generis affinitate tenebatur affinis. Et haec affinitas usque ad quartum protenditur gradum. Tertium genus affinitatis contrahitur per carnalem copulam ejus qui jam in secundo genere erat affinis. Et hoc usque ad secundum solummodo gradum procedit. [Col. 0399B] Haec tria tribus declaremus exemplis: Uxoris tuae filius de alio marito tibi est affinis affinitate primi generis; uxor illius affinitate secundi generis; secundus maritus uxoris filii tuae uxoris tibi tenetur affinitate tertii generis. Haec autem si quis plenius nosse desiderat, in libro Decretorum Gratiani, causa 35, q. 3 et 4 requirat. Proximitas spiritualis quae compaternitas dicitur, similiter matrimonium et impedit et dirimit. Est autem compaternitas quaedam directa, sive principalis, quaedam emergens sive accessoria. Directa, inter eos quorum alter alterius filium aut filiam de sacro fonte suscepit. Accessoria, per carnalem contrahitur copulam cum altera talium personarum. Verbi gratia: Uxor tua suscepit sine te de sacro fonte filium alterius mulieris. Ecce uxor [Col. 0399C] tua directa commater est illius cujus filium levavit. Tu vero quia una caro es cum uxore tua, mediante ea factus es ejusdem mulieris compater, et ideo indirecta sive emergenti sive accessoria compaternitate compater ejus es, nec mortua uxore tua poteris eam uxorem habere. Sicut autem spiritualis proximitas contrahitur, filium cujuslibet de baptismate suscipiendo, sic etiam efficitur, ante episcopum ad confirmandum tenendo, et post consignationem chrismatis ligando.

CAP. XXXII. De ordinibus.

Post caetera Ecclesiae sacramenta de ordinibus restat agendum. Septem igitur sunt ordines ministrantium in Ecclesia, videlicet ostiarii, lectores, exorcistae, acolythi, subdiacones, diacones, presbyteri. [Col. 0399D] Nos ergo, frater charissime, qui universos ordines suscepimus, omnium eorum ministerium et significantiam scire, et eis vitam et mores nostros coaptare debemus, ut vita concordet cum nomine, et professio appareat in opere. Primum enim clerici dicimur a Graeco cleros, quod haereditas sive sors interpretatur, quia de sorte esse Domini et solum Deum in haereditatem accipere elegimus. Unde nos tales ei exhibere debemus, ut de nobis dicere possimus: Funes ceciderunt mihi in praeclaris (Psal. XV) . Videamus igitur ne sanctitatis signa inaniter gestemus, scilicet tonsuram, coronam, ornamenta etiam nostris officiis deputata; sed eis quae exterius apparent, interiora digne respondeant. Capillos siquidem [Col. 0400A] ante praecidimus, et ab eis sensuum instrumenta liberamus, ut hoc signo curarum illecebras frequenter redeuntes et cogitationes supervacuas a cordibus nostris resecare discamus. Summitatem capitis in modum coronae radimus, ut mentem quae nostrum superius est, ad superna contemplanda et desideranda liberam habere doceamur. Qui sic affecti sunt et moribus esse student quales se debere esse exterius ostendunt, ad clericalis militiae officia promovendi sunt. Quae septem sunt sicut dictum est. Quorum primum est ostiariorum. Sciendum autem quod haec omnia de legali ritu sumpta sunt, et ad Ecclesiam cum quadam imitatione translata.

CAP. XXXIII. De ostiariis.

[Col. 0400B] Qui enim in synagoga janitores vel aeditui dicebantur, in Ecclesia ostiarii nuncupantur. Illorum officium erat in lege quod templum aperiebant et claudebant, mundos recipiebant, et immundos excludebant. In Ecclesia autem ostiarii hoc habent officium, ut catechumenos baptizandos in ecclesiam introducant, et poenitentes per episcopum reconciliatos in ecclesiam recipiant.

CAP. XXXIV. De lectoribus.

Qui in templo dicebantur cantores, in Ecclesia lectores dicuntur. Eorum officium erat hymnos et cantica ante arcam Domini resonare. In ecclesia autem id officii habent, ut divinas Scripturas recitent, et ad laudem Dei Gradualia, Alleluia, et hujusmodi cantent.

CAP. XXXV. De exorcistis.

[Col. 0400C]

Exorcistae dicuntur quasi adjuratores. Hi per carmina quaedam, quae Salomon composuisse dicitur, daemones adjurabant, et de obsessis corporibus ejiciebant. Exorcistae autem nostri catechizandos exorcizant officio, et daemones ejiciunt, vel eis infantium corpora interdicunt.

CAP. XXXVI. De acolythis.

Acolythi quasi ceroferarii dicuntur. Eorum officium est in ecclesia, sicut et in templo, luminaria accendere et exstinguere, thuribulum cum igne praeparare, in exornatione altaris deservire, urceo vel ampulla aquam ministrorum manibus ministrare.

CAP. XXXVII. De subdiaconibus.

[Col. 0400D]

Quia apud Hebraeos nathinnei, id est in humilitate servientes dicebantur, a Graecis hypodiacones, a nobis subdiacones, id est ministri dicuntur. Eorum erat oblata a populo sacrificia recipere, et aquam vel quaelibet necessaria ad ministeria templi deferre. In ecclesia hoc habent officium ut Epistolam legant, calicem et patenam cum corporali diacono ad altare offerant.

CAP. XXXVIII. De diaconibus.

A Levi filio Jacob, Levitae, id est assumpti denominantur: per quos cuncta sacrificia administrabantur sub sacerdotibus. Hos Ecclesia diacones, id est, ministros nuncupat. Horum officium est in ecclesia Evangelium legere, sacrificium in altari [Col. 0401A] componere, corpus et sanguinem Domini distribuere, licet non ubique hoc observetur, licentiam abeundi populo dare, et, si necesse est, praedicare et baptizare.

CAP. XXXIX. De presbyteris.

Presbyter dicitur senior; quod non ad aetatem, sed ad sensum referendum est, quia senectus venerabilis est, non diuturna, nec numero dierum computata. Cani sunt autem sensus hominis. Per hos populi legalia offerebant sacrificia. Eorum in Ecclesia est officium missas celebrare, corpus Domini dispensare, praedicare, baptizare, poenitentes absolvere, mortuos sepelire, et omnia Ecclesiae sacramenta episcopis non reservata administrare. Quaedam enim episcopali dignitati reservata non omnibus [Col. 0401B] sunt presbyteris concessa.

CAP. XL. De episcopis.

Episcoporum ordo in tria dividitur: in episcopos, archiepiscopos, patriarchas. Episcopus dicitur quasi superintendens, quia tanquam vineae Domini in specula custos residens instructioni et correctioni subditorum intendit. Hic quoque, quia dignitate praesidet aliis, praesul vocatur. Hic etiam antistes, quasi ante stans, vel quasi contra stans dicitur. Anti enim dicitur contra, quia haereticis tanquam lupis pro defensione gregis resistere debet. Idem dicitur pontifex quasi pons factus, vel pontem faciens, doctrinae scilicet pontem quo itur ad atria vitae. Quod pontifex in consecratione oleo ungitur, ex lege [Col. 0401C] sumptum est, in qua rex et sacerdos vel propheta oleo ungebantur. Quod autem benedictio per manus impositionem datur, inde exortum creditur quod Isaac manus imposuit Jacob, dum eum benedixit, et Jacob moriens duobus filiis Joseph, et Moyses Josue manus imposuit, dum eum ducem populo fecit, et apostoli manus illis imponebant, quibus Spiritum sanctum dabant. Huic dum regimen Ecclesiae committitur, baculus quasi pastori traditur. In quo tria notantur quae significatione non carent. Haec sunt recurvitas, virga, cuspis. Quorum significationem breviter aperit egregius ille versificator episcopus Cenomanensis versibus his:

Collige, sustenta, stimula: vaga, morbida, tenta.
Hoc est pastoris: hoc virga figurat honoris.

[Col. 0401D] Et iterum quidam dicit:

Attraho peccantes, justos rego, pungo vagantes.
Officio triplici servio pontifici.

Annulus ei tanquam sponsae Christi in typo Ecclesiae, cujus ipse est caput, traditur, et mitra tanquam sponso et magistro juxta illud: Sicut sponso alligavit mihi mitram. Hujus officium est ministros Ecclesiae ordinare, virgines velare, baptizatos confirmare, chrisma et oleum consecrare, ecclesias dedicare, vasa et vestes ecclesiae benedictione sanctificare, rebelles excommunicare, poenitentes reconciliare.

CAP. XLI. De archiepiscopis.

Archiepiscopus quasi princeps episcoporum dicitur. Idem metropolitanus nuncupatur, quia civitati [Col. 0402A] praeest quae metropolis vocatur, id est mater civitatum. Horum officium est episcopos consecrare, congregare concilium, et jura dilapsa reparare. Hi praeter caetera episcopalia indumenta pallio in modum torquis decorantur, quia si recte suum expleverint officium, eis aeternae remunerationis torques tanquam victoribus promittitur.

CAP. XLII. De patriarchis et eorum locis.

Patriarcha dicitur quasi patrum vel patriae princeps. Patriarchae tantum tres fuisse leguntur, quorum figuram Abraham, Isaac et Jacob praetulerunt. Horum unus in Asia Antiochiae praesedit; alter in Africa primatum Alexandriae tenuit; tertius in Europa Romani apicis jura possedit. Has tres sedes ideo principales Ecclesia constituit, quia eas princeps [Col. 0402B] apostolorum sua possessione consecravit. Duabus quippe ipse beatus Petrus praesedit, scilicet Antiochenae et Romanae; tertiam, scilicet Alexandrinam, Marcus evangelista nomini ejus dedicavit. Postquam vero Nicaena synodus Romano pontifici hoc contulit privilegium, ut sicut Augustus prae regibus, ita ipse prae omnibus episcopis haberetur, et papa et Pater Patrum vocaretur, jus Romani patriarchatus ad Constantinopolim transivit. Quod aliae duae sedes sunt mutatae, causa est quod loca illa, meritis exigentibus, in manus paganorum tradita sunt. Unde Antiochenus patriarchatus est ad Jerosolymam translatus; Alexandrinus vero ad Aquileiam, quia huic civitati primum Marcus evangelista praesedit, qui postea Alexandriae praefuit. Horum officium [Col. 0402C] est archiepiscopos consecrare, concilia episcoporum congregare, decreta canonum instaurare.

CAP. XLIII. De summo pontifice et officio ejus.

Papa dicitur, quia Pater Patrum. Hic universalis dicitur, quia universae praeest Ecclesiae. Hic quoque apostolicus appellatur, quia principis apostolorum vice fungitur. Hic etiam summus pontifex nuncupatur, quia caput est omnium episcoporum. Hujus nomen in ordinatione mutatur, quia Petri nomen in praelatione Ecclesiae a Christo mutatum est. Huic etiam claves traduntur, sicut Petro a Domino claves regni coelorum traditae sunt, ut se janitorem regni coelorum esse cognoscat. Ejus officium est missas et divina officia ordinare, canones etiam pro tempore [Col. 0402D] ad utilitatem Ecclesiae promulgare vel immutare, Augustum consecrare, pallia archiepiscopis, privilegia Ecclesiis dare, totam Ecclesiam vice Christi gubernare. Itaque papa vicem et locum Christi tenet, episcopi apostolorum, presbyteri septuaginta duorum discipulorum, reliqui ministri diaconorum ab apostolis constitutorum.

CAP. XLIV. Quare episcopi die Dominica consecrentur.

Papa et omnes episcopi ideo die Dominica consecrantur, quia apostoli, quorum successores sunt et vicarii, Dominica die Spiritum sanctum, qui oleo unctionis designatur, acceperunt. Oleum quippe lumen ministrat et vulnera sanat, ita et Spiritus sanctus lumen scientiae dat, et vulnera peccatorum [Col. 0403A] curat. Ideo etiam die Dominica consecrantur, ut se cum Christo resurrexisse et in novitate vitae ambulare debere admoneantur. Presbyteri autem et caeteri ministri Ecclesiae ideo in Sabbato ordinantur, ut se ab omni opere servili debere quiescere et Dei servitio vacare intelligant. Sabbatum enim requies interpretatur. Virgines ideo in natalitiis apostolorum velantur, quia apostoli morem virginitatis primum Ecclesiae servandum tradiderunt, et virgines apostolis quasi paranymphis Christo sponso immortali consecrantur.

CAP. XLV. De veste sacerdotali, et primo de humerali seu amictu.

Haec strictim de ministris Ecclesiae sunt relata, nunc de sacris vestibus pauca subjicienda sunt. In [Col. 0403B] habitu enim sacerdotali nihil esse quod vacet ratione apud veteres quoque constat, sicut beatus Hieronymus ad Fabiolam testis est: Apud nos ergo quanto sacerdotium Christi veteri sacerdotio dignius est, canto in habitu sacerdotali causas probamus haberi digniores. Illi enim sacras vestes secundum colorem, materiam, positionemque cujusque ad quatuor elementa mundi, ad duo hemisphaeria coeli partesque zodiaci referentes, hoc significare volebant quod omnia ejus subsunt arbitrio, cujus personam gerit eis indutus sacerdos. Licet nostri et beatus Hieronymus in illis quoque spiritualis intelligentiae vela pandere velint, quoniam ergo nec vetera caruerunt ratione, nos exemplaria supergressi coelestium, ipsa [Col. 0403C] potius in vero sacerdotio coelestia contemplemur. Vestes sacras a veteri lege sumpsit Ecclesia. Humerale quod in lege ephod a nobis amictus dicitur, caput et colum atque humeros (unde et humerale vocatur) cooperit, et vittis duabus pectus stringit. In humerali igitur spes aeternorum intelligitur; de qua Apostolus: Et galeam salutis, inquit, assumite (Ephes. VI) . Caput amictu cooperimus, ut omnibus sensibus quorum plenitudo in capite est, pro spe aeternorum Deo serviamus. Collum per quod vox transit eo circumdamus, ut spe aeternorum ori nostro ponamus custodiam, et nil nisi quod laudem Dei sonet proferamus. Humeros quibus onera portantur eo velamus, ut jugum Domini patienter ferre doceamur. Vittis humeralis pectus stringimus, [Col. 0403D] ut in pectore nostro cogitationes iniquas et inutiles reprimamus.

CAP. XLVI. De alba.

Alba, quae in lege tunica linea vel talaris, et a Graecis poderis dicitur, munditiam vitae designat. Haec descendit usque ad talos, ut qui ea se induunt, usque in finem vitae suae munditiam carnis servare admoneantur. Alba et amictus non nisi de lino fiunt, quod multiplici labore in candorem vertitur, quia quae per haec duo signantur, magno labore acquiruntur et acquisita custodiuntur.

CAP XLVII. De cingulo.

Per cingulum, quod in lege baltheus, a Graecis zona dicitur, continentia intelligitur, qua cor ne [Col. 0404A] lasciviat restringitur, ne bonorum impediat gressus operum.

CAP. XLVIII. De stola.

Stola quae et orarium dicitur, collum circumdat, per quam Evangelii obedientia signatur. Evangelium quippe est suave jugum Domini; obedientia vero lorum. Sacerdos igitur quasi ad jugum Domini lore ligatur, dum collum ejus stola circumdatur. Haec primitus sinistro humero in ordine diaconatus scilicet suscipitur. In ordine vero presbyteratus non remota a sinistro etiam dextro humero applicatur, quia obedientia Evangelii primum in eis quae ad activam pertinent vitam suscipitur, quae significatur per humerum sinistrum, ac deinde per dilectionem in dextrum contemplative porrigitur. Et notandum [Col. 0404B] quod apud antiquos non orarium dicebatur stola; sed alba, quam vitae munditiam signare diximus, stola vocabatur. Unde: Qui laverunt stolas suas in sanguine Agni (Apoc. XXII) . Et illud: Habemus stolam primam in lavacro, et annulum fidei signaculum. Utrobique enim nomine stolae vitae munditia significabatur, quae in baptismo per effusionem sanguinis Christi confertur.

CAP. XLIX. De subcingulo.

Per subcingulum quod perizoma vel cinctorium dicitur, eleemosynarium studium significatur. Hoc duplicatum suspenditur, quia primum animae suae misereri peccata evitando, deinde proximo necessaria impendendo cuilibet praecipitur.

CAP. L. De casula.

[Col. 0404C] Casula, quae et planeta dicitur, omnibus indumentis superponitur, per quam charitas intelligitur, quae omnibus virtutibus eminentior creditur. Haec super dextrum brachium levatur, ut amici in Deo amentur; replicaturque super sinistrum, ut inimici propter Deum diligantur.

CAP. LI. De favone.

Ad extremum sacerdos favonem in sinistro brachio ponit, quem et manipulum et sudarium veteres appellaverunt, per quem olim sudor et narium sordes extergebantur. Per hoc poenitentia intelligitur qua quotidiani excessus extergendi sunt. In sinistro brachio portatur, quia in praesenti vita quae per sinistrum significatur, poenitentia necessaria est. [Col. 0404D] His omnibus ornamentis sacerdos decoratur.

CAP LII. De veste episcopali.

Episcopus autem et his et aliis quibusdam exornatur, scilicet tunica, dalmatica, sandaliis, mitra, chirotecis, annulo, baculo. Et quoniam superius de duobus ultimis, scilicet annulo et baculo, dictum est in ordine episcoporum, de caeteris dicamus. Tunica quae strictas habet manicas, et non usque ad talos sicut alba, sed usque ad medium crus porrigitur; militem Christi vult esse liberum et ad bona opera expeditum.

CAP. LIII. De dalmatica.

Dalmatica a Dalmatia provincia dicitur, in qua primum est inventa. Hac pro colobio apostolorum, quod erat vestis cucullata sine manicis, utitur Ecclesia [Col. 0405A] ex beati Silvestri institutione. Haec vestis in modum crucis formata, indicat portantem eam cum vitiis et concupiscentiis debere esse crucifixum. Duae lineae coccineae, sanguinis Christi effusionem significant pro duobus populis factam. Fimbriae quae quasi quaedam linguae de dalmatica ante et retro procedunt, sunt verba et exempla praedicatoris quae nobis imitanda proponit. Sinistrum latus dalmaticae fimbrias habet, quia activa vita impedita est et turbatur erga plurima. Dextrum latus non habet fimbrias, quia contemplativa vita quieta manet, et regina a dextris stans nihil in se sinistri habet. Manicarum largitas est datoris hilaritas et largitas.

CAP. LIV. De sandaliis.

[Col. 0405B] Sandaliis utuntur episcopi, quae subtus integra aperturas habent superius, ut per hoc designetur quod praelatorum affectus, qui pedum nomine in Scripturis designantur, a terrenis removendi sunt et ad coelestia dirigendi.

CAP. LV. De mitra.

Mitra pontificalis est assumpta ex usu legis. Haec Graece tiara et mitra, Latine vero infula et pileum appellatur. Mitra quae caput tegit et velat, in quo est sensuum plenitudo, custodia est sensuum ab illecebris mundanorum. Duo ejus cornua duorum Testamentorum munimenta significant, quibus episcopi et se et alios contra mundi illecebras munire debent et hostes Christi ventilare.

CAP. LVI. De chirothecis.

[Col. 0406A]

Chirothecarum usus ab apostolis traditus est. Per manus operationes, per chirotecas earum occultationes signantur. Sicut enim aliquando manus chirothecis velantur, aliquando extractis illis denudantur. Sic bona opera interdum propter arrogantiam declinandam celantur; interdum propter aedificationem proximis manifestantur. Chirothecae induuntur, cum hoc impletur: Cavete ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis (Matth. VI) . Rursus extrahuntur, cum hoc impletur: Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V) .

CAP. LVII. De pallio archiepiscopi.

His omnibus insignibus fulget archiepiscopus; [Col. 0406B] insuper et pallio, quo a caeteris discernitur episcopis. Hoc duas lineas habet, a summo usque deorsum ante et retro dependentes, et purpureum sanctae crucis signaculum praeferentes. Hoc est duorum Testamentorum doctrina passioni Christi testimonium perhibens. Circulus circa collum pontificis torques est aurea, quae legitime certantibus promittitur. Mos apud veteres fuit, ut legitime certantes coronam in capite, torquem in collo acciperent. Unde theologia dives rerum, sed vocabulorum pauper, haec nomina, corona, torques, ad intelligendum aeternae retributionis praemium saepe transsumit. Spinulae quibus pallium affigitur, stimuli charitatis sunt, quibus circa curam subditorum stimulatur archiepiscopus.

LIBER SECUNDUS. DE ECCLESIASTICIS OFFICIIS.

[Col. 0405]

  • [Col. 0405C] CAP. I. De Hora Prima.

  • CAP. II. Qualiter et ad quid preces fiant.

  • CAP. III. De Tertia, et Sexta et Nona.

  • CAP. IV. Quando preces dicantur ad Horas, et quando taceantur.

  • CAP. V. De officio vespertino.

  • CAP. VI. Unde coepit Antiphonarum usus.

  • CAP. VII. De Completorio.

  • CAP. VIII. De officio nocturnali.

  • CAP. IX. Quare hoc officium tres habet distinctiones.

  • CAP. X. De laudibus matutinis.

  • CAP. XI. De missa unde sumpsit exordium et unde augmentum.

  • CAP. XII. Quod missa tribus linguis celebratur et quare.

  • CAP. XIII. Quae ratio modulizandi in celebratione missae.

  • CAP. XIV. De Introitu missae et processione ministrorum.

  • [Col. 0405D] CAP. XV. De cantico Gloria in excelsis Deo.

  • CAP. XVI. De Oratione; quare Collecta dicatur.

  • CAP. XVII. De Epistola et causa nominis hujus.

  • CAP. XVIII. De Graduali sive Responsorio, et causa utriusque nominis.

  • CAP. XIX. De Alleluia et Pneumatum significatione.

  • [Col. 0406C] CAP. XX. De missione diaconi ad legendum Evangelium.

  • CAP. XXI. De Symbolo apostolorum, quando et quare cantandum sit.

  • CAP. XXII. De Offerenda et significatione Versuum.

  • CAP. XXIII. De oratione Secreta, et quare in fine ejus vox elevetur, et de patena, qualiter et a quibus feratur.

  • CAP. XXIV. De Praefatione.

  • CAP. XXV. Summa sententiae totius Canonis.

  • CAP. XXVI. De significatione altaris exterioris.

  • CAP. XXVII. De significatione altaris interioris.

  • CAP. XXVIII. De propitiatorio mystico.

  • CAP. XXIX. De actione prima in missa.

  • CAP. XXX. De mystico rationali.

  • CAP. XXXI. Quid petat Oratio primae actionis

  • CAP. XXXII. De actione secunda.

  • CAP. XXXIII. Quid petat Oratio secundae actionis.

  • CAP. XXXIV. De actione tertia.

  • [Col. 0406D] CAP. XXXV. De Oratione pro defunctis.

  • CAP. XXXVI. De mystico superhumerali.

  • CAP. XXXVII. Quod signa crucis ultima a praemissis omnibus differunt in causa.

  • CAP. XXXVIII. Quid significet elevatio sacramenti.

  • CAP. XXXIX. De Oratione Dominica, quae est Oratio tertiae actionis.

  • CAP. XL. Quare pax datur ante Communionem.

  • CAP. XLI. De Communione.

CAP. I. De Hora Prima.

[Col. 0407A]

Exsecutis principalibus Ecclesiae sacramentis, de ecclesiasticis officiis addere propositi ratio deposcit, et primo de Horis Canonicis. Horae Canonicae dicuntur officia constitutis horis regulariter in Ecclesia celebranda.

Hae siquidem Creatori nostro debitae laudes et pro certis et magnis ejus beneficiis quasi vectigales sunt gratiarum actiones. Inter Canonicas autem Horas ea quae dicitur Prima, primum teneat locum. Ab illa namque hora incipiendum videtur, qua paterfamilias operarios in vineam suam conduxit. Siquidem vinea Domini est Ecclesia, ministri sunt operarii. Hi vineam fodiunt, quando naturae nostrae [Col. 0407B] humilitatem ad memoriam sibi et aliis reducunt, et humiliari faciunt et se et alios sub potenti manu Dei. Ipsi enim operarii de vinea sunt. Stercorant autem vineam, quando propter ampliorem fructificationem peccata ad memoriam reducunt. Hi ad imitationem David qui dicit: Septies in die laudem dixi tibi (Psal. CXVIII) . Septies in die ad confitendum Domino conveniunt, Hora scilicet Prima, Tertia, Sexta, Nona, ad Vesperas, ad Completorium, et nocte ad Matutinas, pro eo quod scriptum est: Media nocte surgebam ad confitendum tibi (Psal. CXVIII) . His adjunguntur Laudes Matutinae, quae tamen inter Horas diurnas computantur. Septies itaque in die conveniunt ad confitendum Domino, semel in nocte. Conveniunt autem praedictis horis ad laudandum Deum in psalmis [Col. 0407C] et hymnis: et ut aures divinis lectionibus accommodent. In omnibus enim etiam divinis Horis Lectiones recitantur, quas nos in Horis divinis Capitella vocamus. Capitella ideo dicuntur, quia distinctionis officiorum post psalmodiam capita sunt, id est principia. Verbi gratia: In omni die Hora Tertia eadem manet psalmodia et hymnus idem. Post psalmodiam vero aliud sequitur in Dominicis diebus, aliud in ferialibus, aliud in festis martyrum, aliud in festis confessorum. Cujus varietatis capitellum principium tenet.

Sed notandum quod in Prima et Completorio nulla post psalmodiam est pro diversitate dierum sive festorum varietas, ut per hoc insinuetur quod principium [Col. 0407D] et finem operum nostrorum firmiter et inconcusse soli Deo attribuere debemus.

Sed ad id unde coepimus revertamur. Mane congregatis ad pascua vitae Christi ovibus, opilio noster, timens lupum qui rapit et dispergit oves, ut habemus in Evangelio (Joan. X) , et non minus leonem qui circuit quaerens quem devoret (I Petr. V) , sic incipit: Deus, in adjutorium meum intende: Domine, ad adjuvandum me festina (Psal. XXXVII) . Et quoniam sine recta fide aliquid Deo placere impossibile est (Hebr. XI) , subjungit ipse pastor cum grege suo: Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Quod est: Una et eadem credatur esse gloria Patris, et Filii et Spiritus sancti, et nunc et semper, id est omni tempore, in saecula saeculorum, id est post omnia tempora aeternaliter. [Col. 0408A] Quod dicitur saecula saeculorum, circumlocutio aeternitatis est.

Sicut enim saeculum annorum dicitur quod constat ex centum annis, ita saeculum saeculorum convenienter diceretur saeculum constans ex centum saeculis. Sed quoniam totum praesens saeculum non tanto tempore creditur duraturum, in eo quod dicitur per omnia saecula saeculorum, nihil aliud quam aeternitatis durabilitas interminabilis intelligitur. Sicut erat in principio. Unde: Clarifica me, Pater, claritate quam habui priusquam mundus fieret apud te (Joan. XVII) .

Deinde sequitur psalmus quem cantavit David, quando Ziphaei voluerunt eum capere et tradere in manus Saul. Ziphaei interpretantur florentes; per [Col. 0408B] quos diabolus et sui intelliguntur. Diabolus enim florem mundo promittit. Qui autem ejus sunt florem suum et delectationem suam in mundanis constituunt. Contra hujusmodi Ziphaeos precamur nobis adesse tuitionem divinam per omnes horas diei, ut neque diabolus suggerendo, neque membra ejus aperte persequendo, sive occulte, nobis praevaleant. Postea sequuntur duo octonarii psalmi: Beati immaculati (Psal. CXVIII) , cum uno Gloria tanquam psalmus unus; et duo alii cum uno Gloria tanquam unus. Psalmus enim praedictus scilicet Beati immaculati (ibid.) plenus est morum instructionibus. Oportet autem ut quos Deus liberaverit de vinculis et carcere inimicorum, moribus bonis et piis ei assistant. [Col. 0408C] Isti quasi tres psalmi obsequium nostrum Domino praesentant per tres Horas, Primam scilicet, Secundam et Tertiam, ut in his tribus a Domino custodiamur. Singulis repetitionibus subjungitur Gloria Patri, ne propter psalmos, qui de Veteri Testamento sunt, officium nostrum ad Novum Testamentum non putetur pertinere. Et hoc semel dictum, ubique intelligatur. His addidit fidelium devotio: Quicunque vult salvus esse, ut articulorum fidei qui sunt necessarii ad salutem, nulla diei hora obliviscamur.

Postea juxta Ecclesiae nostrae consuetudinem sequitur Lectio ex Isaia sumpta: Domine, miserere nostri, te enim (Isai. XXXIII) , etc., servata videlicet illa antiqui populi consuetudine, quae in libro Esdrae [Col. 0408D] scripta est. Ait enim: Convenerunt filii Israel in jejunio et saccis, et humus super eos, et separatum est semen filiorum Israel ab omni filio alienigena; et steterunt et confitebantur peccata sua et iniquitates patrum suorum, et consurrexerunt ad standum; et legerunt in volumine legis Domini Dei sui (Nehem. IX) . Unde Beda super memoratum librum: Quorum exemplo reor in Ecclesia morem inolevisse pulcherrimum, ut per singulas divinae psalmodiae Horas, Lectio una de Veteri sive de Novo Testamento cunctis audientibus dicatur: et sic apostolicis sive propheticis confirmati verbis ad instantiam orationis genu flectant, Usus tamen multarum est Ecclesiarum ut ad Primam non legatur Lectio, sed usque ad Capitulum post Primam reservetur. Lectionem sequitur [Col. 0409A] Responsorium, sicut in omnibus fere Horis, Christe, fili Dei vivi, etc.

Deinde Versus Exsurge, Domine (Psal. XXXIII) , etc. In aliis tamen Ecclesiis sine Lectione et Responsorio psalmodiam sequitur Versus. Versus a reversione nomen accepit. Legitur enim in libro Numerorum quod, dum arca Domini, quae significabat Ecclesiam, poneretur in tabernaculis, dicebatur: Revertere, Domine, ad multitudinem filiorum Israel (Num. X) . Reversio Domini ad Israel non est aliud quam ut reverti faciat Israel toto corde ad se. Deus enim non habet a quo revertatur, cui totum praesens est. Juxta morem hunc statutum est a sanctis Patribus ut Versus diceretur in unoquoque officio, ut, si mentes nostrae cogitando illicita pro nimio opere psalmorum [Col. 0409B] deviaverunt, Versu excitatae ad Deum revertantur.

CAP. II. Qualiter et ad quid preces fiant.

His rite peractis, inchoamus implorare Dei misericordiam, dicendo Kyrie eleison. Ter invocamus Patrem, ter Filium, ter Spiritum sanctum, ut nostri misereatur exaudiendo preces quae sequuntur. Unamquamque trium personarum ter invocamus, quia uniuscujusque trium misericordia trium misericordia est, sicut tribus est honor unus et una majestas. Preces ex persona eorum dicuntur qui quotidie cadunt, et nituntur resurgere per poenitentiam. Unde post Dominicam Orationem sequitur: Vivet anima mea et laudabit te (Psal. CXVIII) . Quasi sit: Mortua fuit anima pro erratibus meis; at deinceps vivet per [Col. 0409C] conversionem. Et judicia tua adjuvabunt me (ibid.) . Quia dixisti: Nolo mortem peccatoris, sed magis ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) ; et melius judicas parcere poenitenti quam conterere peccantem. Hoc officium, sicut quodlibet aliud, praeter Nocturnum, Oratione concluditur: Domine Deus Pater, qui nos ad principium, etc. Et haec omnia in Dominicis et caeteris festivis diebus stando dicuntur, propter memoriam Dominicae resurrectionis, cum quo omnes sancti spe resurrexerunt. In aliis autem diebus genua in terram fixa tenemus, dum dicuntur preces quae dicuntur propter levia peccata, et dum dicitur poenitentialis psalmus: Miserere mei, Deus (Psal. L) , qui propter gravia peccata frequentatur. Ideo autem [Col. 0409D] hoc officium et omne aliud praeter nocturnum Oratione concluditur, quia dum sumus in praesenti saeculo, maxime quando ad extrinseca negotia eximus, necesse est nobis ut orationibus sanctorum muniamur, sive quia mos est ut quando familiare colloquium habemus cum servis Dei, amorem religionis antequam separemur ab illis, in ultimo benedictionem petamus. In Nocturno autem non ita fit, quia ibi non est separatio, sed Matutinum conjunctim cum eo canitur. Post finem hujus officii additur in veneratione omnium sanctorum: Pretiosa est in conspectu Domini (Psal. CXV) , etc. Finitaque Oratione sequitur familiare obsequium pro nobismetipsis et pro familiaribus nostris. Unde quia nos plus caeteris peccasse reputamus ut auxilio Dei praeterita et [Col. 0410A] praesentia peccata diluere, et in posterum vitare possimus, ideo dicimus: Deus in adjutorium meum (Psal. LXXIII) . Et finita Oratione Dominica additur: Respice, Domine, in servos tuos et in opera tua (Psal. LXXXIX) . Quod ideo fit quia nos sumus et servi Dei, et opera ipsius. Et dirige filios eorum (ibid.) , filios dicit cogitationes quae nascuntur ex mente.

CAP. III. De Tertia, Sexta et Nona.

Hora Tertia in qua tuitionem divinam rogavimus, congregati hora prima, hora, inquam, tertia, iterum in ecclesia congregamur ad confitendum Domino, et per tres repetitiones psalmi supradicti nos famulatui Dei per tres sequentes Horas praesentamus et offerimus, per quartam et quintam et sextam. In sexta [Col. 0410B] iterum congregamur ad psallendum Domino, et per tres repetitiones psalmi supradicti nos divinae tuitioni per tres sequentes horas commendamus, scilicet per septimam horam, octavam et nonam. Iterum hora nona convenimus, et tribus repetitionibus ejusdem psalmi, nos in Dei famulatu per tres sequentes horas statuimus, sive munimus nos ab insidiis inimici, scilicet per decimam horam, et undecimam et duodecimam. Unumquodque horum officium suam habet Lectionem; quae, sicut supra diximus, Capitellum appellatur. Quaeritur cur in diurnis Lectionibus benedictio non postuletur, sicut in Nocturnis. Quod ideo fit quia major eas recitat, cujus est dare benedictionem; in Nocturnis autem petitur, quoniam a minoribus leguntur. Sed non minor quaestio occurrit, [Col. 0410C] cur scilicet diurnae Lectiones legantur a majoribus, cum Nocturnae legi soleant a minoribus. Quod ideo fit, quia in diurnis officiis non pro diversitate temporum sive festorum, variantur ea quae Lectionem praecedunt, sed semper eadem manent. In Lectione autem incipit pro varietate temporum et solemnitatum officium variari. Quam officiorum variationem, majores, quia certius noverunt quam minores, Lectionem legere consueverunt. In Nocturno autem officio, et Invitatorium, et Hymnus et psalmi ipsi hanc faciunt distinctionem. Iterum quaeritur cum in Lectionibus diurnis et quandoque in Nocturnis non pronuntiatur auctor sicut in his quae ad missam leguntur. Quod ideo fit, quia bubulci et [Col. 0410D] subulci et omnes fere operarii ad missam conveniunt; ad caeteras autem horas clerici et domestici ecclesiae, qui ex verbis auctorum, propter frequentem consuetudinem audiendi satis auctores cognoscunt. Illi autem propter raritatem audiendi, qui sunt auctores Lectionum nesciunt nisi nomina eorum proponantur. Quaeritur etiam quare officia diurna accipiunt nomen a Prima, et Tertia, et Sexta, et Nona, et non ab aliis. Quod ideo fit, quia his horis convenimus ad Dei servitium, per quas Evangelium narrat operarios introductos in vineam, quae significat Ecclesiam.

CAP. IV. Quando preces dicantur ad horas, et quando taceantur, et quare.

In omnibus officiis, excepto nocturno, nisi in festivitatibus, [Col. 0411A] dicuntur Preces et Miserere mei, Deus. Preces propter levia et quotidiana peccata; Miserere mei, Deus (Psal. L) , propter gravia. Et notandum quod preces retinent modos orandi quos enumerat Paulus dicens: Obsecro primum fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones, pro omnibus hominibus, et pro iis qui in sublimitate sunt constituti, ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni pietate et castitate (Tim. II; Psal. XL) . Obsecratio est cum solutionem malorum petimus, ut illud: Ego dixi: Domine, miserere mei (Psal. XL) , etc. Oratio est cum postulamus bona nobis a Deo dari ut illud: Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam (Psal. LXXXIV) . Postulatio est cum precamur ut omnia quae sunt contraria bonis nostris, ut est subreptio [Col. 0411B] daemonum, sive molestiae passionis, minuantur et superentur. Unde illud: Convertere, Domine, usquequo et deprecaberis (Psal. LXXXIX) . Gratiarum vero actio est ut illud: Confiteantur tibi, Domine, omnia opera tua (Psal. CXLIV) . Pro his qui in sublimitate sunt precamur, ut illud: Domine, salvum fac regem (Psal. XIX) ; et: Oremus pro pontifice nostro. Dum Preces dicuntur, sacerdos, quia peccator est, cum peccatoribus prostratus est. Sed quia vicem tenet Christi, stando dicit Orationem, ut resurrectionem recolat ejus cujus vicem tenet. In Dominicis et festivis diebus non fiunt hujusmodi Preces per Horas, ut ad memoriam reducamus, quia in futura resurrectione, ubi erit vera libertas et vera sanctorum cum angelis societas, nulla deprecatio pro miseriis [Col. 0411C] erit necessaria. Salutatio praecedit et subsequitur Orationem, propter duplicem Domini ad discipulos salutationem dicentis: Pax vobis (Joan. XX) . Post Orationem autem sequitur Benedicamus Domino, et Deo gratias, quia sicut Dominus, postquam salutavit discipulos, iterum benedixit eis, et illi gratias referendo adoraverunt eum, ita presbyter qui vicarius ejus est, post iterum factam salutationem confratribus dicit: Benedicamus Domino, scilicet subaudiendo cujus membra sumus in quo benedicimur omnes. Et confratres gratias referunt dicentes: Deo gratias.

CAP. V. De officio vespertino.

[Col. 0411D] In noctis initio, sole videlicet occidente, vespertinum Deo offerimus sacrificium, quando ad confitendum Domino convenimus. Dicit Isidorus in libro Etymologiarum: Vespertinum officium est in noctis initio vocatum a stella vespera, quae surgit oriente nocte. Et Augustinus in psalmo XXIX: Vespera fit quando sol occidit. Hinc possumus conjicere, quando festos et a servili opere feriatos dies observamus, quod eos observare debemus a vespera usque ad vesperam, id est ex quo sol occidit usque ad alium solis occasum. Quotidianus usus noster tenet ut quinque psalmos cantemus in officio vespertino. Quis enim nescit, quanquam per quatuor horas diei nos Deo commendavimus, sicut supradictum est, quanta impedimenta et quot tristitiae seu laetitiae inanes [Col. 0412A] occupent mentem justi etiam per diem? Oculi enim adducunt ad eam illices formas. Per aures intrant verba detractionis aut luxus. Nares quoque non sunt alienae ab hoc pestifero internuntio. Per os quoque mens polluitur, quando criminosa seu etiam otiosa loquitur verba. Manus procul dubio et pedes id tangunt; unde anima fit deterior per cogitationem. Atque in istis quinque sensibus quotidiano tundimur assultu. Unde in noctis initio quando ad dormitionem accedimus, quae quasi quaedam imago mortis est, et cui multa assistunt pericula, pro delictis quinque sensuum veniam deprecando quinque psalmos cantamus.

CAP. VI. Unde coepit Antiphonarum usus

[Col. 0412B] Hos quinque psalmos Antiphonarum solemus cantare. Usus antiphonarum in Ecclesiis ab Ignatio episcopo Antiochiae ut Tripartita narrat historia coepit actitari. Ita enim narrat. Dicendum est tamen unde coepit initium ut in Ecclesia Antiphonae decantentur. Ignatius, Antiochiae Syriae tertius post apostolum Petrum episcopus, qui etiam cum ipsis degebat apostolis, vidit angelorum visionem, quomodo per Antiphonas sanctae Trinitati dicebant Hymnos. Isque modum visionis Antiochenae tradidisse probatur Ecclesiae; et ex hoc ad cunctas transivit Ecclesias. Antiphona autem dicitur eo quod juxta ejus modulationem altera pars chori contra alteram sonet, dum duae chori partes psalmum alternatim decantant. Post haec sequitur Lectio a pastore prolata, deinde psalmus. Et [Col. 0412C] quoniam in eo suavis et beneplacita est modulatio, ne cor sui oblitum per superbiam, quae ex dulci modulatione nasci solet evanueris, sequitur versus per quem mens ad se revocatur et excitatur, ut melius attendat sequentia, hymnum scilicet beatae Mariae, qui ad expellendas diurnas illecebras in initio noctis decantatur. Quem enim superbia in die rapit extra se, audiens: Dispersit superbos (Luc. I) , revertatur ad se. Si quem temporalium rerum appetitus delectat, Divites dimisit inanes (ibid.) , eum ad se retrahat. Si quem specialis afflictio conturbat, recogitet quia Dominus exaltat humiles (ibid.) . Si cui obrepit potentia hujus saeculi, supprimat eam Deposuit potentes (ibid.) . De Oratione, et quando preces faciendae [Col. 0412D] sint, vel non, et quare, superius dictum est

CAP. VII. De Completorio.

Completorium ideo dicitur, quia in eo complentur quae usque ad dormitionis quietem facienda sunt. Unde et apud monachos tenetur ex Regula beati Benedicti ut ab ejus officio claustra oris muniant, et et aliena faciant a communi colloquio usque dum iterum ad opera redeant. In eo officio quatuor psalmi recoluntur usque ad Versum. In quatuor psalmis, quatuor elementa nostri corporis Deo commendamus. Quod ostendunt ipsa psalmorum verba. In primo dicitur: In pace in idipsum dormiam et requiescam (Psal. IV) . Quod licet Propheta de dormitione mortis intellexerit, tamen institutor officii ad somni [Col. 0413A] dormitionem haec retulit: quia somnus quaedam imago mortis est, sicut praediximus. In secundo dicitur: In manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII) . Quem versum Christus ante mortem protulit ultimum. Unde et nos de eodem psalmo nil amplius dicimus. In tertio psalmo dicitur: Qui habitat in adjutorio Altissimi (Psal. XC) , etc.; quae fere omnia oratione sunt plena, licet affirmative proferantur. Quarto, ut haec omnia nobis a Deo concedantur, monemur Deum benedicere et laudare. Similiter et Hymnus corpora nostra Deo commendat, quod patet ex ipsis Hymnorum verbis. In Hymno quotidiano sic habes:

Procul recedant somnia
Et noxia phantasmata,
[Col. 0413B] Hostemque nostrum comprime
Ne polluantur corpora.

In alio Hymno sic

Fessa labore corpora
Noctis quiete recrea.

Et in alio sic.

Precamur, sancte Domine,
Defende nos in hac nocte,
Sit nobis in te requies,
Quietam noctem tribue, etc.

Hoc etiam Versus aperte dilucidat, dicens:

Custodi nos, Domine, ut pupillam oculi; sub umbra alarum tuarum protege nos (Psal. XVI) . Hoc autem propter pericula fieri consuevit quae plus dormiendo [Col. 0413C] quam vigilando homines invadunt. Sicut enim periculosum est homini, dum transit ex hoc saeculo, nisi se commendaverit Deo, ita periculosum est hominibus dormientibus nisi commendati Deo fuerint aut per hos quatuor psalmos, aut per crucis signaculum per quod Dominus corpora nostra custodiat, sicut in Hymno rogamus. In cantico Simeonis cum ipso oramus ut in pace a tumultu saeculi quiescamus. Unde patet quod ii qui dormiunt, eis qui mortui sunt in Christo conformantur. Simeon enim morte corporis orabat in pace dimitti, nos somni dormitione.

CAP. VIII. De officio nocturnali.

In nocturnali officio dicimus primo: Domine, labia [Col. 0413D] mea aperies (Psal. L) , etc. Quod ideo fit quia in Completorio nos Deo commendamus, et conclusimus ora. singuli quodammodo in singulis sepulcris quievimus, Deo soli astantes cui non sunt verba necessaria, quia cogitationes omnes novit. At nunc quia iterum convenimus ad confitendum Domino, precamur eum ut sua directione labia nostra aperiat. Deinde per Invitatorium omnes circumquaque ad confitendum Domino vocantur. Juxta quod ipsius Invitatorii Versus secundus sonat: Praeoccupemus faciem ejus in confessione et in psalmis jubilemus ei (Psal. XCIV) . Invitatorium sequitur Hymnus, quo corda adhuc torpentia ad laudes Dei excitantur. Sed quaeritur cur in hoc officio et in quibusdam aliis, scilicet Prima, Tertia, Sexta, Nona, Hymnus praeponitur [Col. 0414A] ponitur psalmodiae, in Vesperis autem et Completorio et Laudibus Matutinis sequitur psalmodiam. Ad quod dicendum videtur quod in Matutinis sicut dictum est, Hymnus statim in principio ponitur ut excitet sua modulatione corda torpentia. In Prima autem et caeteris Horis diurnis, ut ad divini amoris dulcedinem retrahat corda curis quotidianis occupata. In Vesperis autem ideo post psalmos ponitur Hymnus, ut corda excitet ad canticum Simeonis quod de Evangelio sumptum, statim sequitur post Hymnum, praeposito tamen eidem versiculo. Eadem causa potest non inconvenienter assignari et in Vesperis et in Laudibus Matutinis. In Vesperis autem modulatione Hymni excitamur ad intelligendum Canticum Mariae virginis: Magnificat anima mea [Col. 0414B] Dominum (Luc. I) . In Matutinis Laudibus ad Canticum Zachariae praeparamur: Benedictus Dominus Deus Israel (ibid.) .

CAP. IX. Quare hoc officium tres habeat distinctiones.

Psalmi et Lectiones et Responsoria diebus festis sub tribus distinctionibus cantantur. Quartam faciunt laudes Matutinae; Tres priores Nocturni, sive vigiliae, more Romano nuncupantur. Siquidem nox in quatuor vigilias antiquo more dividitur. Quarum prima conticinium dicitur, secunda intempestum, tertia gallicinium, quarta antelucanum. Unaquaeque autem tribus horis contenta est. Unde et trium nocturnorum singulum tres habet psalmos quibus nos totidem horis noctis Dei servitio praesentamus. [Col. 0414C] Juxta numerum psalmorum Lectiones recitantur, quia in singulis Horis praesertim noctis contra spirituales nequitias muniendi sumus. In festis minoribus retento numero psalmorum propter idem, minuitur numerus lectionum ad tollendum fastidium, quod in eis rebus praecipue vitandum est in quibus solum acceptatur desiderium. In diebus profestis, quando videlicet nulla sanctorum occurrit festivitas, psalmi combinantur, et quasi sex psalmi per Gloria Patri distinguuntur, ut et psalterii lectio in singulis perficiatur hebdomadibus et numeri mysterium conservetur. Sex enim psalmi, imo sex psalmorum combinationes, ad sex aetates mundi, sive ad sex vitae nostrae dies referuntur, quibus anima et corpore [Col. 0414D] propter Sabbatum VII aetate et VII die designatum, in Dei servitio laborandum est. Quidam aliud assignant mysterium ubi sub tribus distinctionibus nocturnum celebratur officium. Nox enim ad quam pertinet hujusmodi officium, huic saeculo tenebris ignorantiae pleno comparatur. Secundum autem hoc est spatium, quod cum mundo incoepit, et usque ad communem resurrectionem durabit, tria complectitur tempora, videlicet tempus ante legem, tempus sub lege, tempus gratiae. Haec tria tempora triplici Nocturno exprimuntur. Qui enim ante legem, et qui sub lege fuerunt, nondum vera redemptione inventa, diversa Deo sacrificia pro expiatione peccatorum offerebant sicut Levitici liber ostendit. Haec diversa sacrificia Deo oblata exprimimus, dummodo psalmos, [Col. 0415A] modo Lectiones, modo Responsoria cantamus. Quorum psalmus quilibet a pluribus cantatur, lectio ab uno tantum, Responsorium modo ab uno, modo a pluribus. Quia et sacrificia quaedam populi multitudo offerebat, quaedam vero solus sacerdos, quaedam sacerdos cum populo. Tertium Nocturnum exprimit tempus primitivae Ecclesiae, in quo et Judaei et gentiles in Christum credentes, quia veram hostiam nesciebant, diversa adhuc sacrificia offerebant, vel offerenda mente judicabant. In quorum persona sicut et priorum dicit Psalmista: Quandiu ponam concilia in anima mea? (Psal. XII.) Siquidem diversa concilia quaerebant, quia unicum non invenerant. Postea vero Ecclesia per vicos et plateas civitatis quaerens quem diligit anima ejus, invenit unicum [Col. 0415B] consilium, unicam vitae viam, Christum (Cant. III) . Quod nos post tertium Nocturnum exprimimus exclamando Te Deum laudamus, etc. Hoc officium secundum usum monachorum. Oratione sicut caetera terminatur. In quo primariam servare videntur institutionem. Nostra autem consuetudo humanae infirmitati parcens et labori, officio praedicto laudes Matutinas continuat, et Oratione una duo claudit officia.

CAP. X. De laudibus Matutinis.

Laudes Matutinae noctis partem sibi vindicant ultimam, quartam videlicet vigiliam, quae usque ad solis ortum protenditur. In hoc officio quasi reperta [Col. 0415C] salutis via unica, Domino laudes multipliciter decantamus. Nec jam tres tantum psalmos, sicut in tribus praedictis nocturnis, et in diurnis officiis, nos tribus quae restabant horis Dei servitio praesentamus et offerimus, sed coram ipso corda nostra effundentes, Redemptori nostro undique laudes colligimus. Primo ei decantamus psalmum Dominus regnavit (Psal. XCII) . In quo Christus miranda brevitate multipliciter laudatur. Primo loco a pulchritudine, secundo a fortitudine, tertio ab operibus, quarto a ptante [ f., potestate]; quinto a laudibus universitatis, sexto a veritate dictorum, septimo a sanctitate propriae domus. Quae omnia diligens lector in eodem psalmo notare poterit, et in expositionibus sanctorum invenire. Sequitur psalmus Jubilate Domino, omnis [Col. 0415D] terra (Psal. XCIX) . Qui non jam angulum terrae invitat ad laudem, sed sicut ubique seminata est benedictio, ita undique exigit jubilationem. Unde et titulus ejus habet: Psalmus in confessione. Tertius psalmus est Deus, Deus meus (Psal., LXII) ad laudem resurrectionis pertinens. Ubi dicitur, ad te de luce vigilo, ipso scilicet diluculo quando Christus surrexit. Tunc enim enixius orandum est, quando Christus resurgens spem resurgendi mortalibus dedit. In fine dicitur: Obstructum est os loquentium iniqua (ibid.) . Quod maxime in resurrectione factum est, quia tunc omnis ambiguitas calcata est. Sed quia resurrectio Christi credere eam nolentibus inutilis est, consequenter adjungitur psalmus Deus misereatur nostri (Psal. LXVI) ; in quo oramus ut collata [Col. 0416A] nobis beneficia per Christum cognoscamus. Nec minus idem psalmus ad laudem invitat ibi. Confiteamur tibi populi, Deus, et repetit, Confiteantur tibi populi omnes (ibid.) . Continuantur autem hic psalmi duo et postea tres, videlicet Laudate Dominum de coelis (Psal. CXLVIII) , et duo sequentes, non interponendo, Gloria Patri, ut juxta sensuum nostrorum numerum quasi quinque psalmi computentur in hoc officio, ut qui eos Domino decantaverunt, seipsos in omnibus sensibus suis Deo offerre significentur. Quod hymnus Zachariae, Benedictus Dominus Deus Israel (Luc. I) , etc., ad hoc officium in quo de redemptione nostra exsultatur spiritualiter pertineat, ipsius hymni continentia declarat. In diebus profestis loco psalmi in hoc officio primi cantatur poenitentialis [Col. 0416B] psalmus Miserere mei, Deus (Psal. L) , quia dies illi dies poenitentiae sunt, festivitates sanctorum, dies laetitiae. Loco cantici trium puerorum ponitur aliud canticum juxta varietatem dierum. Illud enim instinctu laetitiae omnia elementa et universas creaturas vocat ad laudem; hoc beneficia Dei miserentis reducit ad memoriam ut poenitentes non desperent.

CAP. XI. De missa unde initium sumpsit et unde augmentum.

Sed jam decursis officiis quae sanctorum Patrum institutio docuit ad illud veniamus, quod ipse Dominus Jesus sacerdos secundum ordinem Melchisedech instituit et suis praecepit haec in sui celebrare [Col. 0416C] memoriam. Primo igitur dicendum videtur unde missa initium sumpserit, et unde augmentum. Dominus et Salvator noster Jesus missam celebrari instituit, quando panem et vinum in corpus et sanguinem sunm commutans suis praecepit haec in sui facere commemorationem. Apostoli missam auxerunt, dum super panem et vinum verba quae Dominus dixerat, et Orationem Dominicam dixerunt. Deinde successores eorum Epistolas et Evangelia legi statuerunt. Alii cantum addiderunt, et alii alia. Porro Coelestinus papa psalmos ad Introitum missae cantari instituit: de quibus Gregorius papa postea Antiphonas ad Introitum modulandas composuit. Unde adhuc aliquis versus illius psalmi ad Introitum cantatur, qui olim totus ad Introitum [Col. 0416D] cantabatur. Gloria Patri Nicaena synodus composuit, sed Damasus papa ad missam cantari instituit. Kyrie eleison Sylvester papa de Graeco sumpsit; quod Gregorius papa statuit ad missam cantari. Gloria in excelsis Deo, angelorum chorus primum cecinit, sed Hilarius Pictaviensis, ab illo loco Laudamus te, usque in finem composuit. Telephorus autem papa ad missam cantari instituit; Symmachus vero papa in festis tantum diebus cantari censuit. Dominus vobiscum de Veteri Testamento, scilicet de libro Ruth est sumptum: Pax vobis, De evangelio; et cum spiritu tuo, de Epistolis Pauli; Amen, de Apocalypsi. Haec Anacletus papa dici statuit. Epistolam et Evangelium Alexander papa ad missam legi decrevit. Hieronymus presbyter Lectionarium ut hodie habet [Col. 0417A] Ecclesia collegit, sed Damasus papa ut nunc moris est legi instituit. Qui etiam in festivis diebus Pneuma quod Jubilum dicitur, cantare statuit. Sed abbas Notherus de Sancto Gallo Sequentias pro Pneumis composuisse legitur; quas Nicolaus papa ad missam cantari concessit. Anastasius papa decrevit ut dum Evangelium legitur nullus sedeat. Credo in unum Deum Constantinopolitana synodus invenitur composuisse; sed Damasus papa ad missam cantari instituit. Offertorium Gregorius composuit, et ad missam cantari instituit. Apostoli et eorum primi successores in quotidianis vestibus et ligneis calicibus missas celebraverunt, sed Clemens tradente Petro apostolo usum sacrarum vestium ex lege sumpsit, et Stephanus papa in sacris vestibus missam [Col. 0417B] celebrari instituit. Zepherinus papa vitreis; Urbanus autem papa aureis vel argenteis calicibus et patenis offerri statuit. Sylvester papa corporale lineum addidit, eo quod Joseph corpus Dominicum involvit in sindone munda. Orate pro me Leo papa statuit dici; qui etiam praefationes composuit. Dionysius tamen Areopagita primus Praefationem composuisse putatur; sed Gelasius papa ad missam cantari instituit. Sursum corda de Jeremia; Gratias agamus Domino Deo nostro, de Apostolo est sumptum. Sanctus, sanctus, sanctus, Sixtus papa dimidium de Evangelio, dimidium de Isaia composuit, et ad missam cantari statuit. Canonem Gelasius papa composuit; sed Gregorius papa Capitulum interposuit, quod sic incipit Diesque nostros. Leo papa sanctum [Col. 0417C] sacrificium et immaculatam hostiam apposuit. Pater noster Dominus quidem docuit, sed Matthaeus composuit; Gregorius vero papa ad missam cantari censuit. Ipse et praecedens Capitulum Oremus: Praeceptis, et sequens Libera nos, quaesumus, Domine, addidit. Benedictionem episcopalem Martialis episcopus apostolorum discipulus ex magisterio apostolorum tradidit; quam probabile studium Deo servientium auxit; isque mos ex eo usquequaque invaluit. Ambrosius dicere coepit, Pax Domini sit semper vobiscum. Innocentius papa dici et pacem dari constituit. Agnus Dei Sergius papa composuit, et ad missam cantari instituit. Julius papa intinctionem corporis Domini in sanguinem prohibuit, [Col. 0417D] et Gelasius papa illum excommunicavit qui corpus Domini acceperit, et sanguinem non sumpserit, id est sumere contempserit. Sic enim verba decreti intelligenda sunt: alioquin anathema essent qui in die Parasceves communicant, quia tunc corpus Christi sumitur sine sanguine Christi in specie vini. Consecratur quidem vinum per tactum corporis Christi, sed in sanguinem non mutatur, cum verba ad hoc instituta non dicantur. Communionem Gregorius papa composuit, et ad missam cantari statuit. Benedicamus Domino de Psalterio sumptum est; Deo gratias de Apostolo: sed haec dici Leo papa constituit. Ex his omnibus Gregorius papa missam ordinasse dicitur ut hodie in Ecclesia cantatur.

CAP. XII. Quod missa tribus linguis celebratur et quare.

[Col. 0418A]

Notandum quod tribus linguis, Hebraica, Graeca et Latina missa celebratur, quia his titulus passionis Domini nostri Jesu Christi, cujus repraesentatio missa est, scriptus fuisse legitur. Hebraicum quippe est Alleluia, Hosanna, et Amen. Graecum vero Kyrie eleison; Latinum reliquum officium.

CAP. XIII. Quae ratio cantandi in celebratione missae.

Jam nunc ad thesaurum summi sacramenti, scilicet ad missae sacrarium, accedendum est. Quod si mihi pervium se fecerit thesaurus salutis; si aperuerit clavis David, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. III, 7) , gratulari et cantare licebit animae meae quod eam in cellam vinariam [Col. 0418B] introduxit. Nam quod in Veteri Testamento promissum, praefiguratum et a longe salutatum, in Novo autem datum, revelatum et palam factum est, hic praesentialiter exhibetur, non in umbra, sed in veritate; non in figura, sed in re. Hic illud agitur, in quo noster David insanire videbatur regi Achis, quanto tympanizabat, corpore super lignum crucis extenso, et impingebat ad ostia civitatis (I Reg. XII) , id est ad conclusa corda et sibi non credentia, quando ferebatur in manibus suis tenens panem et vinum, et dicens: Hoc est corpus meum: Hic est sanguis meus Novi Testamenti (Matth. XXVI) ; quando defluebant salivae in barbam, barbam, id est videbatur loqui infantilia dicens: Nisi manducaveritis carnem meam et biberitis sanguinem meum, non [Col. 0418C] habebitis vitam in vobis (Joan. VI) . Qui tamen accepto regno super universum Judam universumque Israel, nunc, juxta mysticum sensum per apolipomenon, indutus stola byssina, vestitus ephod lineo, praecentor inclytus choros ducit sacrificans et subsilit coram arca foederis Domini. O regem, o sacrorum principem. Quod sibi tantum tam clari capitis tripudium: dum tendit arcae Dei tabernaculum, et indutus ephod offert holocaustum, et in nomine Domini benedicit populum. Ad quem cum esset de tribu Juda, non pertinebat sacerdotium. Sed repulit Deus tabernaculum Silo, et elegit tribum Juda, elegit David servum suum. Ecce praegestit rex de tribu Juda confidenter agere in iis quae sciebat filio [Col. 0418D] suo deberi a Domino suo in quem dicebat: Juravit Dominus David et non poenitebit eum: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) . Ecce imperat sacerdotibus, mandat Levitis ut sanctificentur, cantores instituit, eligit qui arcana cantent, qui canant per octava, qui clangant tubis, qui personent buccinis, qui concrepent lyris, cymbalis, nablis, organis. In his omnibus ad Filium respicit. Haec enim omnia per Christum in Ecclesia coram spirituali arca Domini quotidie actitantur. Arca namque Domini convenienter designat corpus Domini nostri Jesu Christi, ante cujus consecrationem in Ecclesia magnis vocibus exsultatur. Habet haec arca in se manna absconditum, quod nemo novit nisi qui accipit, dulcedinem videlicet [Col. 0419A] spiritualis gaudii, quam suscepto sacramento corporis et sanguinis Christi munda corda sentiunt, et in oratione nonnunquam percipiunt. Habet etiam tabulas testamenti lege Dei inscriptas, quia in Christo, quem in altari suscipiunt electi, et a quo suscipiuntur, quoniam eum susceptum non mutant in se, sed mutantur in ipsum ut sint cum capite suo unus Christus; in Christo, inquam, sunt thesauri et scientiae Dei absconditi. Et in ipso quoque est virga Aaron, virga sacerdotalis videlicet vel regiae potestatis. Arcam ergo Dei noster David, mortis imperio quasi Saule destructo, id est diaboli regno, ducit in praesentis Ecclesiae suae Jerusalem, et collocat in tabernaculo cordium fidelium, quod ipse tetendit. Unde Ecclesiae chorus tanquam universa [Col. 0419B] multitudo Jacob canit legitime, et David cum cantoribus citharam percutit, quae resonat a superiori, dum supernis desideriis canentium corda succendit, et laudes Deo canit. Quidquid enim Israel Dei, id est populus Christianus ad laudem Dei canit, hoc praecentore, hoc magistro canit. Ab hoc concitatus jubilus cordis in voces corporeas chorique concentum nunc graviter, nunc acute et exiliter erumpit, et magni corporis Ecclesiae per omnes gentes diffusae, quia una fide resonat, cantus pariter et insimul ubique et undique multiplex et unus ab ipso suaviter auditur. Igitur ordinem altaris, ordinem magnae et interminatae rationis jam libet attingere, et eorum quae praecesserunt in capite, Christo scilicet sacrorum principe, in sacerdotibus qui sunt ejus [Col. 0419C] corporis membra, imitationem ipso aperiente vel ex parte cognoscere.

CAP. XIV. De introitu et processione ministrorum.

Sacerdote ad altare ingressuro debet tota praesens Ecclesia dilatare animam suam, et amplioris fidei sinu memoriam incarnationis tenere, et sanctorum qui eum ab initio mundi exspectaverunt, et ejus adventum suspiriis, laudibus atque precibus expetierunt memor esse, et eorum contemplatione in voces erumpere praecinendo Antiphonam quae dicitur Ad introitum. Nam sicut Introitus sacerdotis, ingressum Filii Dei in mundum hunc, sic Antiphona quae dicitur Ad introitum, voces et exspectationem praefert patriarcharum et prophetarum. In [Col. 0419D] Processione quae significatae rei aptissime congruit, praecedunt flammantes cerei, in signum et memoriam quod per adventum Christi sedentibus in regione umbrae mortis lux orta est eis (Isai. II) . Praeveniunt sacerdotem ministri duo, non pariter neque a latere incessum coaequantes, sed ante subdiaconus. Significant hi duo Vetus et Novum Testamentum, sive utriusque praedicatores, quorum lex prior est tempore, dignitate vero posterior. Evangelium autem tempore posterius, prius est dignitate. Isti sunt duo pedes angeli qui descendit de coelo amictus nube, et posuit pedem suum dextrum super mare, sinistrum autem super terram (Apoc. X) . Legalis autem moralitas tranquillius audita est. Evangelicam vero dignitatem, ut est: Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ; et: Antequam Abraham fieret ego sum (Joan. VIII) ; et: Diligite inimicos vestros (Luc. VI) . Velut mirabiles elationes maris, fluxa et falsa corda timuerunt. Subdiaconus praefert Evangelii textum clausum, quia lex testimonia Christi continet, sed sub umbra figurarum, quia antequam Agnus aperuisset sigilla septem, clausum erat in libro legis passionis ejus sacramentum. Thuribulum haec omnia praecedit, sed adhuc vacuum, et significat corda ad audiendum verbum Domini parata, et carbones verbi Domini ad incendendum thymiama orationum et laudum desiderantia. In quibusdam tamen Ecclesiis sacerdos ad altare accedens, statim thurificat. Nam praedictus angelus, sicut in Apocalypsi legimus, stetit juxta aram templi, tenens thuribulum [Col. 0420B] aureum (Apoc. VIII) in manu sua, dum in conspectu Ecclesiae se ostendit Filius Dei habens corpus ab omni labe purissimum; quod implevit de igne, quia corporaliter in ipso septiformis Spiritus sancti gratia requievit. Interim chorus cantat Kyrie eleison; quod significavit universalis Ecclesiae preces, quae sunt incensa vera, de quibus ibidem dicitur: Data sunt ei incensa multa, ut daret de orationibus sanctorum omnium super altare aureum, quod est ante thronum (ibid.) . Acolythi usque ad Kyrie eleison luminaria tenent: quia doctores, illuminatores Ecclesiae, verbo et exemplo lumen fidelibus praebere debent, quoadusque ipsi Deum moribus imitari incipiant, et Christum veram lucem omnem animam illuminare cognoscant.

CAP. XV. De hymno Angelico

[Col. 0420C]

Sequitur Gloria in excelsis Deo (Luc. II) , sacerdote incipiente, et choro prosequente. Hic enim hymnus et angelorum est et hominum. Primo angelorum congratulantium quod nato Domino accensa jam esset lucerna clarissima, per quam perditam drachmam inventura esset Dei sapientia. Inde est quod jam praeoccupantes angeli dicunt: Et in terra pax hominibus bonae voluntatis (ibid.) , eo quod pacem, quam nemo hominum, qui sunt in coelo, vel qui super terram, vel qui subtus terram, facere poterat inter Deum et homines, hic factor omnium Deus propter homines homo factus jam facturus esset soluto pariete inimicitiarum. Deinde sacerdos salutatione [Col. 0420D] praemissa dicit Oremus, ubi oraturus, alios hortatur ut secum orent. Tunc ejus pro nobis maxime suscipitur oratio, si nostra ei jungatur devotio. Alioqui apud terrenum etiam judicem si quis pro, suo reatu intercederet; tu vero in praesentia ejusdem judicis nugis et risui intenderes; nonne iram ejus incenderes amplius, et intercessoris tui preces ne tibi prodessent efficeres? Oportet ergo ut et in missa et in caeteris officiis, cor nostrum jungamus cum voce sacerdotis. Quod autem oraturus alios ad idem admonet a Christo habet; qui et ipse oravit, et discipulos orare monuit: Vigilate, inquit, et orate (Matth. XIII) . Respondet chorus, Et cum spiritu tuo, ut ei etiam spiritu orare donetur. Si quidem ore tantum orat qui verba tantum pronuntiat. [Col. 0421A] Ore et spiritu orat qui intelligit orando quae dicit. Ore et spiritu et mente orat qui, per verba quae ore dicit et spiritu discernit, etiam aliquid morale vel allegoricum seu anagogicum intelligit. Unde Apostolus: Psallam spiritu, psallam et mente (I Cor. XIV) .

CAP. XVI. De Collecta et causa nominis hujus.

Sequitur Oratio, quam Collectam vocant, eo quod sacerdos qui legatione fungitur ad Deum, colligat atque offerat petitiones omnium. In Romana Ecclesia una tantum dicitur Collecta, nisi alicujus sanctorum interveniat solemnitas cujus memoria fiat. Alii pro diversis usibus Ecclesiarum in celebrationibus publicis missarum multiplicant Orationes, et pro voluntate propria in privatis. In his omnibus sacerdos [Col. 0421B] veri et summi sacerdotis personam gerit, qui, sicut ait Apostolus, in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum qui salvum illum facere poterat a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens exauditus est pro sua reverentia (Heb. V) . In fine Orationis subjungitur, Per Dominum nostrum, quia praeclara Dei beneficia per ipsum ad nos decurrunt. Per ipsum petimus et impetramus, sicut per mediantem crystalli lapidem coelestem in subjectam escam a longinquo sole mutuamus ignem. Hucusque tractatum est missae principium quod dicitur Introitus, commemorans nobis introitum Salvatoris in hunc mundum, scilicet a nativitate ejus usque ad praedicationem Joannis, quando baptizatus est ipse et orans quadraginta dierum jejunium consecravit.

CAP. XVII. De Epistola et causa hujus nominis.

[Col. 0421C]

Epistola, personam legis gerens et prophetarum, praecursoris debitum ait officium ante Evangelium. Quae quamvis persaepe de apostolicis sumatur litteris, tamen in eo gradu est ac si semper de lege sit et prophetis. Semper enim moralitatem vitamque activam magis quam contemplativam, quae in Evangelio radiat, apostolica quoque lectio instruit et dispensat. Epistola Graece, supramissio vel supererogatio dicitur Latine. Supramissio eo quod supra narrationis ejus seriem et scribentis et ejus cui scribitur nomen praemittitur, Supererogationis autem nomen bene congruit litteris apostolicis, quia videlicet Evangelio Christi supererogatae sunt. Quod et [Col. 0421D] supramissionem non inconvenienter intelligi potest. Qui enim supererogat, super debitum mittit aliquid. Ordo siquidem apostolicus, stabularius ille est, cui noster Samaritanus, id est custos Dominus Jesus Christus, hominem illum quem a latronibus despoliatum invenerat commisit, conferens duos denarios, id est legem et Evangelium, dicensque ei: Curam illius habe, et quodcunque supererogaveris, ego, cum rediero, reddam tibi (Luc. X) . Igitur Epistola tantum differt ab Evangelio, quantum servus a domino, praeco a judice, legatus ab eo qui misit illum. Quapropter cum legitur Epistola, non injuria sedemus. Cum autem Evangelium audimus, dimissis reverenter aspectibus sicut Domino nostro assistimus. In eo quod praecedit Evangelium Epistola, Joannis imitatur [Col. 0422A] officium, qui praevicatores legis corripiens et mores eorum evangelicae fidei suscipiendae praeparans, implebat quod de illo praedixerat angelus: ipse praeibit Dominum in spiritu et virtute Eliae (Luc. I) . Et in Malachia: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te (Malach. III) .

CAP. XVIII. De Graduali sive Responsorio, et causa utriusque nominis.

Sequens Responsorium, quod et Graduale dicitur, monstrat auditores praedicationi praemissae praebuisse assensum; quod quoniam alternatim cantatur, unde et nominatur Responsorium, gravemque et asperum habet cantum, adeo ut illud excellentibus efferre vocibus nec usus nec decus sit; vitam significat activam, in qua Ecclesia se mutuo cohortatur ad [Col. 0422B] laudem Dei et bona opera. Unde diebus Pentecostes de officio tollitur, quia videlicet dies illi futurum in regno Dei felicem Ecclesiae significant statum. Graduale autem dicitur quia in gradibus ante altare cantari solebat, vel quia per ipsum praedicationi praemissae in Epistola dando consensum et alternatim cohortando nos quasi de virtute in virtutem gradatim ad alteriora velle conscendere significamus. Versus autem inde dicitur, quia in eo multorum modulatio quodammodo ad unum rever itur.

CAP. XIX. De Alleluia et Pneumatum significatione.

Alleluia sequens aeternam gloriam vel vitam contemplativam significat, quam activa promeretur, sed in hac vita non assequitur. Illa enim gloria quid est nisi aeternum angelorum beatorumque spirituum [Col. 0422C] convivium, quod est semper laudare Deum. Ad hoc vitae praesentis inopia nullatenus valet contingere. Scire autem ubi sit et praegustare illud gaudio spei, sitire et esurire quod gustaveris; haec est illa quae dicitur sanctorum in hac vita perfectio. Quapropter ininterpretatum hoc Hebraicum verbum remansit, ut peregrinum ab hac vita gaudium, peregrinum signaret magis quam exprimeret vocabulum. Quoniam ergo futurae beatitudinis quasi proprium est vocabulum, utpote de coeli stillicidiis in ora apostolorum delapsum, jure eo tempore magis frequentatur quo resurgens Dominus ejusdem beatitudinis spem nobis propinavit, et promissum apostolis Spiritum sanctum misit. Notandum autem [Col. 0422D] quod Pneumata quae in Alleluia et caeteris cantibus in paucitate verborum fiunt jubilum significant, qui fit, cum mens aliquando sic in Deum afficitur et dulcedine quadam ineffabili liquescit, ut quod sentit plene effari non possit. Affectus enim hoc habet proprium, ut quanto intus ferventior fuerit, tanto minus extra explicari possit. Beatus populus qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII) , id est qui saepe experitur et praegustat hanc dulcedinem, et sic interius movetur, ut quod praesentit nec dicere sufficiat, nec possit tacere. Tractus a trahendo dicitur, quia tractim cantatur. Exprimit enim laborem epulantium, et incolantium diuturnitatem quasi deplorat. Sequentia dicitur quia per cantus amoenitatem ad sequentia praeparat.

CAP. XX. De missione diaconi ad legendum Evangelium.

[Col. 0423A]

Hactenus seorsum sedebat sacerdos et sedenti famulabantur altaris ministri, oblationem panis et vini praeparando, scabellum pedibus si opus erat supponendo; et in aliis omnibus quae necessaria videbantur ministrando; in memoriam Domini Jesu, cui victo tentatore in deserto ministrabant angeli, sicut scriptum est: Reliquit eum tentator, et accesserunt angeli et ministrabant ei (Matth IV) . Surgit tandem ad altare accedens, ut nobis in mentem veniat quod Dominus Jesus praeparata per Joannem via ad homines de deserto rediens venit, et discipulos ad praedicandum misit. Mittit namque sacerdos diaconum ad legendum Evangelium, petitam dando [Col. 0423B] benedictionem; quod subdiacono prius lecturo non fecerat. Legem enim et prophetas invisibilis invisibiliter misit. Apostolos autem et evangelistas quorum diaconus personam gerit, visibilis factus, et osculo oris sui dilectam suam osculans, scilicet Ecclesiam, visibiliter docuit et misit. Diaconus in sinistra fert Evangelii textum sustentante dextera, quia in hac vita quae per sinistrum datur intelligi, oportet Evangelium praedicari. Cujus tamen praedicatio caderet et deficeret, nisi spes aeternae vitae, quam dextera significat, eam sustentaret. Ascendit diaconus lectricium, ut sublimitatem doctrinae evangelicae significet, secundum illud Isaiae: Super montem excelsum ascende, tu qui evangelizas Sion (Isa. XL) . Incensum, quod est bonae opinionis signum, [Col. 0423C] locum aspergit in quo legendum est Evangelium, quia qui hic bonum nuntium portant, confidenter dicunt: Christi bonus odor sumus in omni loco (II Cor. II) . Subdiaconus pulvinum quem ante pectus suum deferebat Evangelii libro supponit; quod signat Evangelii verba corde humili et suavi suscipienda. Lecturus Evangelium diaconus se vertit ad aquilonem, per quem populus gentium designatur. Unde, Deus ab austro veniet (Habac. III) . Quibus idem Evangelium primo praedicatum est et in fine saeculi praedicabitur. Quod etiam in officio missae commemoratur, dum sacerdos primo ad austrum stat, deinde ad aquilonem, tertio iterum ad austrum. Diaconus igitur astantes ad audiendum erigit dicens, Dominus vobiscum. In quo attentionem captat et [Col. 0423D] benevolentiam. Unde illi tanquam attenti et benevoli respondent, Et cum spiritu tuo. Dociles reddit dicendo: Sequentia sancti Evangelii, vel initium sancti Evangelii. Quod enim agit rhetorum doctrina in captationibus, perficit summae natura scientiae in theologicis sermonibus. Respondent, Gloria tibi, Domine, glorificantes Deum quod nobis missum est salutis verbum, juxta illud: Et glorificaverunt Deum dicentes: Ergo et gentibus Deus poenitentiam ad vitam dedit (Act. XI) . Signant etiam se in fronte ubi sedes est verecundiae, ut se de verbis crucifixi non erubescere significent, vel ne occulta diaboli suggestio corda eorum ab auditu Evangelii avertat. Signum enim crucis diabolo valde formidolosum est. Discooperta [Col. 0424A] habent capita ut se audire paratos ipso habitu corporis insinuent.

CAP. XXI. De Symbolo apostolorum quando et quare cantandum sit.

Sicut post praedicationem Domini majora quam ante charismatum dona, gratia largiente effusa sunt, sic post Evangelii lectionem majora sacramenta ordinata. Tunc si sit dies Dominica vel paschalis sive Pentecostes solemnitas, cantatur fidei Symbolum, quod est Credo in unum Deum, etc. Maxime enim Resurrectionis vel Pentecostes sacramentum respicit hoc fidei tripudium, quando nova proles Ecclesiae vitalis fontis ingressura lavacrum, vel de novo ingressa, reddit ejus quam catechizata didicit, Christianae fidei Symbolum. Cantatur et in festis Apostolorum, [Col. 0424B] quia ab ipsis est compositum; necnon et in festivitate qualibet beatae Mariae virginis, quia et ipsa ibi commemoratur ubi dicitur, Natus ex Maria virgine, et apostoli eam in opere habuerunt adjutricem; multa enim per eam didicerunt; ipsa enim attentius, ut mater, conservaverat omnia verba, conferens ea in corde suo (Luc. II) . Interim subdiaconus circumfert Evangelium omnibus religioso osculo salutandum, quia Evangelium Judaeis et gentibus propter diversitatem observantiarum dissidentibus pacem attulit temporalem et nuntiavit aeternam, utriusque scilicet populi cum Deo et angelis ejus. Deinde liber ad altare refertur et in loco suo reponitur, ut ad imitationem apostolorum ministri quidquid actum est non sibi, sed Domino ascribendum [Col. 0424C] esse insinuent.

CAP. XXII. De Offerenda et significatione Versuum ejus.

Sequitur Offerenda, nomen habens ab offerendo, eo quod canitur quando Creatori nostro laudis offerimus sacrificium. Hic magis et magis aperiendum fidei ostium et animae triclinia pandenda sunt, ut quidquid angelus ille clamavit magno clamore Evangelii, credat mulier illa, magna scilicet Ecclesia, quae in Apocalypsi (Apoc. XII) visa est amicta sole, scilicet quem induit in baptismate lunam habens sub pedibus, videlicet omnia mutabilia calcans. Luna enim mutabilis est, et ideo mutabilem mundum significat. Et in capite suo gestans coronam duodecim stellarum, id est chorum duodecim apostolorum, [Col. 0424D] et in utero habens, et clamabat parturiens, et cruciabatur ut pareret. Hujus in utero habentis clamantis et parturientis salubrem cruciatum Offerendae gravis et grandisonus imitatur cantus, qua Pneumatibus distenta frequentibus, et suis fecunda Versibus, quantumvis longa jubilatione non valet satis exprimere quod significat. Quidni obnixius corde clamet ad Dominum, qui per evangelica verba excitatus est, et suae salutis mysterium parari videt? Cum concentu namque memorato praeparata sacra panis et vini oblatio sic ad sanctum altare pervenit, ut subdiaconus ad diaconum, diaconus ad manum perferat sacerdotis. Lex enim, quam per subdiaconum significari diximus, sacrificium nostrae [Col. 0425A] salutis tantum praefiguravit in Melchisedech; sed per evangelicam traditionem ad altare, id est ad solemnem ritum Ecclesiae pervenit.

CAP. XXIII. De oratione Secreta, et patena ferenda.

Sacerdos in silentio stans super oblata dicit Orationem, in cujus fine levat vocem, dicens: Per omnia saecula saeculorum, ut a choro respondeatur Amen. Quod est confirmatio praecedentium. Dignum est enim ut in tanto mysterio omnes astantes orent, sicut sacerdos primo ad eos conversus exhortatur. Orant autem quodammodo quando orationem sacerdotis hac confirmatione prosequuntur. Interim diaconus patenam subdiacono porrigit subdiaconus eamdem involutam porrigit acolytho. Hoc autem de lege veteri sumptum videtur: ubi praecipitur ut filii [Col. 0425B] Caath vasa sanctuarii a filiis Aaron prius involuta accipiant, et non tangant ea nuda ne moriantur, quia mysteria non omnibus quidem sunt revelanda; ab eis tamen quibus revelanda non sunt quodammodo sunt portanda, id est cum reverentia et veneratione eo amplius quia latent sunt observanda.

CAP. XXIV. De praefatione.

Sacerdos rem attentione dignam dicturus praemittit salutationem, optans nos tales esse, ut tanti sacramenti perceptione digni simus. Unde et dicit: Sursum corda, habeatis scilicet. Non enim coelesti cibo digna sunt corda terrenis dedita. Chorus autem, ne possit ei dici: Cantavimus vobis et non saltastis (Luc. VII) , respondet: Habemus ad Dominum, corda scilicet. Deinde sacerdos gratias Deo agendas [Col. 0425C] dicit de redemptione scilicet humani generis per Christum, cujus repraesentatio praesto est in altari. Unde de Christo loquens subjungit: Per quem majestatem tuam laudant angeli, etc. Siquidem angeli de reparatione nostra laudant Deum Patrem, quae ipsius dispositione facta est per Filium. Ob eamdem causam adorant eum dominationes (qui est alius ordo angelorum), quia de redemptis per Christum adimpletur numerus eorum. Considerantes autem quoque tam alti consilii profunditatem tremunt potestates. Deinde cum laudibus angelorum rogat laudes admitti servulorum. Supplici confessione, id est supplici laudatione dicentes: Sanctus, Sanctus, Sanctus, propter personarum Trinitatem. Dominus Deus singulariter [Col. 0425D] et semel, propter naturae unitatem. Hosanna, id est salva obsecro in excelsis, quasi dicat non ea salute hic salvari peto qua homines et jumenta salvabis, Domine (Psal. XXXV) , sed in excelsis salute aeterna. Hunc hymnum sacerdos cum choro dicere debet, qui et suas et aliorum preces admitti deprecatus est in Praefatione praecedenti.

CAP. XXV. Summa sententiae totius Canonis.

Sed jam de ipso Canone tractantes brevitatem propter memoriam prout in tanta re fieri poterit observare curabimus. Totam sequentem seriem usque ad ultimam Orationem Romano more Canonem appellamus propter regularem sacramentorum confectionem. Hunc multipliciter exposuisse invenitur diligentia Patrum. Consulens vero infirmitati nostrae [Col. 0426A] divina gratia, antiqua Capitula sensuum novitate saepe perfundit, ut quos majores in eis sentire nequiverunt, inspirante Dei sapientia sentiant minores. Sensus itaque novi cum subito effulserint supra omnem humanum modum, miramur ubi nunc usque latuerint, unde tam inopinate et absque studio emerserint. Ex ipsa vero admiratione et inopina exsultatione dilatatur, cor, sicut scriptum est: Mirabitur et dilatabitur cor tuum (Isa. L) . Et ob ipsam dilatationem adimpletur devotione, dilectione, delectatione, juxta illud: Dilata os tuum, et implebo illud (Psal. LXXX) . Nonnunquam vero luce clarius visu, et super mel et favum dulcius gustatu, dum per eadem transimus, absconduntur, juxta illud: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam [Col. 0426B] abscondisti timentibus te! (Psal. XXX.) Ipsa enim absconsio timorem gignit horribilem, horror dolorem, dolor gemitus, suspiria, et inter nos animi questus inenarrabiles, ita ut nil minus lugeamus nos amisisse vetera, quam gaudeamus invenisse nova. Sicque utraque vicissitudine, gaudii scilicet de revelatione occultorum et moeroris de occultatione, ac si inter duas molas confracti, comminuti et permoliti, in similaginem sacrificii Dei transimus. Quibus ista desunt, saltem inter molas timoris et spei exagitantur. Memores enim, quia in multis deliquimus omnes (Jac. III) , et scientes quoniam qui indigne suscipit, ad quod se praeparat sacramentum, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) ; accedere metuunt. De misericordia vero Dei confitentes, qui de indignis facit dignos, et de peccatoribus justos, [Col. 0426C] et in memoria illud tenentes: Qui manducat me, vivit propter me, ipse manet in me, et ego in eo (Joan. VI) , spe trahente timore retrahente, cum corde contrito et humiliato ad sacrum mysterium accedunt, et hac quasi duarum molarum collisione sese similam sacrificio Dei aptam efficiunt. Ipsamque utroque genere lacrymarum, id est compunctionis et devotionis commiscentes, et in clibano cordis igne doloris vel charitatis et desiderii fervore succensi coquentes, seipsos panes propositionis Deo offerunt. Seipsos etiam cum Christo intus coram domino Deo crucifigunt, sicut et extra in manuum extensione formam crucis in se ostendunt. Felices qui sic saepius afficiuntur, qui sic desuper visitantur. Verum quoniam [Col. 0426D] nos nobisipsis minime constamus; sed Spiritus ubi vult spirat, et nescimus unde veniat aut quo vadat (Joan. III) , et non potest homo a seipso accipere quidquam nec pro voto ab alio, sed sicut datum fuerit desuper, invenit artificium coeleste quomodo et nos et nostra simul Domino offeramus: et ut columna basi innixa fortius staret et aptius, voluit coelestis artifex ut de veteri sacrificiorum ritu et materia sacrificii sumeretur et forma. Duo quippe sacrifices praecipui sub legem fuisse feruntur, Melchisedech et Aaron. A Melchisedech sacerdotio, docente Domino, didicit Ecclesia quid offerret. Ille enim de quo dictum est: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) , panem et vinum quae ante Melchisedech in figura obtulerat, in [Col. 0427A] corpus et sanguinem suum consecravit in coena, et in Ecclesia idem fieri praecepit. A sacerdotio autem Aaron, formam sacerdotii sumpsit Ecclesia. Tabernaculum enim Dei cum hominibus sic compositum est in deserto, ut in atrio exterius altare haberet aeneum, ubi animalium carnes cremabantur. Intus autem in tabernaculo aliud erat aureum, quod dicebatur altare thymiamatis, ubi thura cremabantur; et alia quae odoriferum facerent fumum. Post quod intimo et supremo loco positum erat propitiatorium, qui Sancta sanctorum dicebatur. Inter propitiatorium et altare aureum oppandebatur velum, quod in passione Domini scissum est, ut pateret propitiatorium. Inter altare aureum et aeneum velum quidem in eremo, sed murus dividebat in templo; de quo [Col. 0427B] peccator per poenitentiam tendens ad justitiam mystice sic loquitur: Et in Deo meo transgrediar murum (Psal. XVII) . In his tribus locis Aaron sacrificia singulis debita offerebat. Super altare aeneum in atrio sacrificia animalium comburebantur; post quod sacrificium sacerdos de igne altaris ejusdem sumens carbones ferebat in sancta, et super altare aureum thymiama incendebat. Deinde de carbonibus ejusdem altaris ponens in thuribulo, fumum thuris abundantissimum deferebat ultra velum in sancta sanctorum, adeo ut obstante fumo clare videre non posset propitiatorium aut duo cherubim quae super illud stabant, et alis expansis illud obumbrabant. Ad illud propitiatorium summus pontifex solus semel in anno cum sanguine intrabat. Sic dispositum et ad [Col. 0427C] hoc erat in deserto tabernaculum, juxta quam dispositionem factum est templum.

CAP. XXVI. De significatione altaris exterioris.

Sed quoniam, secundum Apostolum, haec omnia umbram praetendebant futurorum, primum et aeneum altare cor contritum et humiliatum significare intelligimus. In quo, dum quod jumentum viximus et irrationabiles actus per poenitentiam mactamus, quod nisi diversorum generum animalia Deo sacrificamus? Talia etenim animalia Deo in conversione peccatoris qui per peccatum quidem foris est, et nisi per condignam poenitentiam non intrat ad justitiam, mactat cordi compunctio, excoriat oris confessio, in frusta dividit dijudicatio, comburit condigna [Col. 0427D] afflictio. Aeneum quidem est, obscurum videlicet et sonorum, quia collocatur poenitens in semetipso in obscuris, dum anxiatus in eo spiritus ejus, et in eo turbatum est cor ejus, et de profundis fortiter clamet opus est ut vox ejus audiatur in excelsis. Hanc horum animalium super hoc altare oblationem Deo invisibiliter faciendam significamus, et quodammodo visibiliter facimus, cum, praemissis quibusdam orationibus seu quibusdam postulationibus cum incenso arietum, id est suffragiis apostolorum ac martyrum, super visibile altare visibiles hostias panis et vini offerimus. Et haec omnia quasi adhuc foris aguntur, dum quae fiunt et quomodo fiunt foris conspiciuntur. Unde et ad servum qui [Col. 0428A] non manet in domo in aeternum (Joan. VIII) pertinere noscuntur, quamobrem et servitutis oblatio dicuntur, sicut dicitur: Hanc oblationem servitutis nostrae. Oblationem servitutis recte nominamus panem et vinum; nam cum homo de terra sumptus per naturam, super terram dominus esset constitutus per gratiam, ab auctore naturae et datore gratiae recedens per culpam, infra terram damnatus est per justitiam. Unde cui terra famularetur gratis fertilis ad suavitatem, nunc multis et miris obsequiis delinita et plurimis exculta laboribus, vix largitur ad necessitatem, sicut scriptum est: In sudore vultus tui vesceris pane tuo (Gen. III) .

Quoniam ergo in victualibus sine quibus vita animalis non transigitur, principalia sunt panis et [Col. 0428B] vinum, haec servus offerens quod animaliter vivit occidit; vitam enim occidit qui victum sibi subtrahit. Hinc est quod a Sapiente dicitur: Ad mensam magnam sedisti; diligenter attende quae tibi apponuntur (Eccli. XXXI) . Fige cultrum in gutture tuo, sciens quod talia te oportet praeparare (Prov. XXIII) . Mensa magna altare Domini est. Ille nobis apponitur ad refectionem, qui corpus et animam suam posuit pro nobis ad redemptionem. Attendendum est quod talia oportet etiam illi praeparare, id est pro illo nostrum simul et similiter corpus et animam ponere. Sic enim per spiritum consilii ipsi respondet Propheta: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam (Psal. CXV) .

[Col. 0428C] Formam vero attende quam subtiliter et eleganter expressit, dicens: Fige cultrum in gutture tuo. Cultrum quippe abstinentiae et inediae quasi in gutture figimus, dum qui victum nostrum Deo obtulimus, de eo postmodum parce et timide quasi de altari Dei ad necessitatem sumimus. Nam qui altari deserviunt ordinavit Deus de altari vivere (I Cor. IX) .

Alioquin si post oblationem talem iterum deliciose et luxuriose quasi de nostro assumimus, totum quod offerimus auferimus, et de rapina jam pejus vivimus. Habemus igitur quod et qualiter super primum altare offeramus.

CAP. XXVII. De significatione altaris interioris.

[Col. 0428D] Secundum altare quod et intus erat et aureum, altare fidei significat in corde per poenitentiam purgato, testimonio bonae conscientiae rutilante et claro. Hoc etiam altare justitiae dicitur, quia ex fide justitia, sicut scriptum est: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Gal. III) . Et in Habacuc: Justus meus ex fide vivit (Habac. II) . Super hoc altare sacrificium justitiae, oblationes et holocausta, vitulos labiorum nostrorum (Psal. L) , offerimus, dum non jam, sicut prius, nostra deploramus commissa, sed in divinis exsultamus; non jam de commissione criminum geminus, sed de collatione virtutum gratias agimus, dum vitam et opera orationesque nostras Deo fieri acceptabiles postulamus, dum devotio lacrymas fundit, et patriae delicias desiderans, [Col. 0429A] de incolatus diuturnitate gemit. Super idem altare sacerdos per oblationem victualium suorum jam mundo mortificatus, sed vivens Deo, non jam vetus Melchisedech, natus de carne caro, sed novus homo, natus de spiritu Spiritus, offert invisibilem hostiam carnis et sanguinis. Quid enim super altare fidei congruentius dicitur offerri quam sacrificium illud sanctissimum quod sola fide percipitur, in sola fide prodest, et merito fidei acceptatur? Hoc sacrificium super altare fidei offertur in odorem suavitatis, sed et oratio super illud oblata quasi suavitatis odor suscipitur a Domino sicut dictum est: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL) . Super altare aureum carbones de alio altari sumpti ponuntur ad cremandum thymiamata [Col. 0429B] orationum, quoniam primo Spiritus sancti igne succenditur cor ad deflendum peccata, et eodem igne postea succenditur ad emittendam sursum dulcium orationum fragrantiam, dum homo jam per poenitentiam purgatus, desiderat venire et apparere ante faciem Dei. Ibi ignis Spiritu sancti elicit quasi de ligno viridi lacrymas compunctionis; hic, lacrymas devotionis.

CAP. XXVIII. De propitiatorio mystice.

Tertius locus, qui dicebatur Sancta sanctorum, velo quodam erat a sanctis divisus. Ultra velum erat arca testamenti, et super eam propitiatorium, mensa scilicet aurea ejusdem mensurae cujus et arca; sic dicta, quia ibi Dominus apparens Moysi [Col. 0429C] propitiabatur populo suo. Arca humanitatem Christi significat, quae est ultra velum, quia Christus ultra coelum ascendit, et sedet ad dexteram Patris, id est in potioribus ejus bonis. Propitiatorium super arcam propitiatio Dei est super Christum. Unde Apostolus: Quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in sanguine ejus (Rom. III) . Vel propitiatorium est Dei misericordia per quam populo suo propitiatur. Quae bene dicitur esse super hominem Christum, quia misericordia Dei ipsa est divinitas. Ad hanc arcam, ad hoc propitiatorium. novus sacerdos post sacrificium animalium in altari primo, post oblationem carnis et sanguinis Christi in secundo, accedere satagit cum thuribulo igne altaris pleno, id est cum corde alto, sicut scriptum est: Accedet homo ad cor [Col. 0429D] altum (Psal. LXIII) , et igne Spiritus sancti accenso cum thymiamate orationum abundantissimo, adeo ut quae ultra velum sunt clare videri non possint, quia quanto devotiori affectu ad Deum tendimus, tanto magis eum non posse comprehendi intelligimus. Unde: Oculi tui avolare me fecerunt (Cant. VI) ; et Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LXIII) . Sacerdos igitur illuc mente tendens, sed insufficientiam suam recognoscens, videns cordis oculis angelos, super propitiatorium stantes, utpote ad auxiliandum paratos, rogat sacrificium suum eo provehi ut ipse Deo jungatur et uniatur, et spiritui adhaerens unus spiritus cum eo efficiatur. Supplices te rogamus. Sed jam verbis Canonis insistamus, et [Col. 0430A] qualiter praedicta tria ibi adaptantur explicare curemus.

CAP. XXIX. Canonis expositio.

Sacrum Canonem, quem alii multiplici ratione multipliciter diviserunt in tres partimur actiones. Primae initium est, Te igitur usque Qui pridie quam pateretur. In hac principalia victus nostri panem, scilicet qui cor hominis confirmat et vinum, quod laetificat cor hominis (Psal. CIII; Eccli. XL) offerimus Domino in sacrificium.

Haec triplici vocabulo nuncupamus. Dona dicimus quia nobis a Deo sunt donata: munera, quia a nobis illi oblata. Donum enim est quod a superiore datur; munus, quod ab inferiore. Quod autem additur haec sacrificia, determinatio est qualiter Deus [Col. 0430B] inde muneretur. Super illa fit crucis signum in memoriam Dominicae passionis, cujus nos participes facimus, dum vitae nostrae sustentamenta nobis subtrahendo Deo offerimus.

Ter autem signamus ea, quia virtute Trinitatis omnis consecratio perficitur. In hac prima actione oratio fit pro omnibus quorum idem est sacrificium, quique illi vera similitudine conveniunt, in eo videlicet quod, cum sint multi, sic, per unam fidem et unum spiritum, in unum corpus Ecclesiae sunt conjuncti quomodo panis ille de multis confectus est granis, et vinum ex multis confluxit acinis.

Deinde ad cultores Ecclesiae specialis decurrit Oratio. Cultores autem Ecclesiae dicuntur qui sarculo correctionis et sanctis documentis eam excolunt. In [Col. 0430C] sequenti Orationis tono dicitur: Qui tibi offerunt pro se suisque omnibus. Ubi licet praepositio pro eodem modo quo in caeteris clausulis possit accipi, hoc tamen sensu non inconvenienter accipitur, ut haec, scilicet panem et vinum quae in victu vitae animalis principalia sunt, offerendo seipsos et sua omnia, id est totum victum suum offerre dicantur. Praecipua quippe illius portio sunt, et totum figurant. Sequitur: Communicantes et memoriam venerantes. Ubi licet scriptores quasi Capituli initium faciant, eo quod in quibusdam solemnitatibus haec diversitas quaedam invenitur, jungitur tamen praemissis hoc modo: Offerunt pro se suisque, ipsi dico communicantes, in Ecclesiae communione per fidem manentes.

CAP. XXX. De mystico rationali.

[Col. 0430D]

Deinde sanctorum nomina recensentur, ut cum suffragiis eorum, quasi cum incenso arietum, oblata acceptentur nostra sacrificia. In hujus rei significationem Aaron in rationali, quod erat ei in pectore, duodecim patriarcharum nomina ascripta ferebat. Et haec autem commemoratio sanctorum, et illa nominum inscriptio, hoc intendit, ut quicunque ad mensam Domini accedis, sanctorum Patrum puritatem mente imiteris.

CAP. XXXI. Quod petat Actionis primae oratio

Hanc igitur oblationem. Haec omnia tanquam ad servum pertinentia adhuc quasi foris aguntur unde et munera praemissa oblatio servitutis hic dicuntur, [Col. 0431A] et Oratio circa ea versatur in quibus afficitur servus, videlicet ut pax ei temporalis conferatur, et aeterna possit evadere supplicia. Non adhuc ad haereditatem suspirat tanquam filius, sed verbera metuit ut servus. Sequitur: Quam oblationem. Praeparatio est ad secundam Actionem. Quasi dicat servus: Altioris opus est consilii, totum quod potui feci, sed in toto non satisfeci. Non possum amplius aliquid, occidere me possum, vivificare non possum.

Itaque oratione me erigam ad eum qui omnia potest. Dicam itaque ei, dicam: Domine, feci quod potui, oblationem nostram fieri jubeas Benedictam in melius promovendo, ut quae cibus est corporis, fiat animae cibus salutaris; Ascriptam, id est in Filii persona divinitati appropriatam; Ratam, ut quod [Col. 0431B] nostro geritur ministerio ratum habeas, ac si sine nobis manibus tuis idem ageretur.

Haec tria verba dicendo, super duo oblata simul ter signum crucis facimus; quod in omnibus consecrationibus familiare est et domesticum. Per virtutem enim crucis Domini multa credimus operari. Ideo ter, quia per virtutem crucis pariter Trinitas operatur. Sequitur: Rationabilem, id est rationabiliter oblatam, ut qui recte offerimus, recte etiam dividamus. Deinde quid sub illis tribus verbis imploraverit sacerdos, manifestius ostendit. Cum dicit: Ut nobis corpus, etc., subaudias haec oblatio. Sensus, de hac oblatione panis et vini fiat nobis, id est ad profectum nostrum caro et sanguis Christi.

Haec dicendo semel fit crucis signum super panem, [Col. 0431C] et semel super calicem, ut per virtutem crucis una intelligatur, in utroque operatio Trinitatis cujus memoria facta fuerat in tribus signis praemissis. Nonnulli tamen quinque signa referunt ad quinque Christi vulnera. Hac igitur oratione praemissa, sacerdos in fide nil haesitans accedit ad Actionem secundam.

CAP. XXXII. De Actione secunda.

Qui pridie quam pateretur, etc. Ad haec verba potentia et efficacia, sicut scriptum est: Ecce dabit voci suae vocem virtutis (Psal. CLXVII) . Ad haec, inquam, verba, Hoc est corpus meum, fit super omnem humanam rationem divina virtute, humana sollicitudine, de cibo corporis, esca spiritualis; et descendente super panem et vinum immensae majestatis [Col. 0431D] virtute, tam veram divinitatem et humanitatem Christi in coelo regnantis accipimus, quam veram substantiam ignis a sole supposita crystalli sphaera exigua mutuare possumus. Solae manus Christi tornatiles, aureae, plenae hyacynthis (Cant. V) , ejus qui dicit: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) . Haec operantur per manus sacerdotis, quae manibus suis conformatae sunt maximae, quia ut haec operari cum ipso et per ipsum et cum ipso possint, oleo sacro consignatae sunt. Tam sacram igitur hostiam super invisibile fidei altare offerens sacerdos, non jam ut prius timide loquitur, neque hostiam nominat servitutis, sed cum exsultatione et laetitia spirituali dicit: Praeclarae majestati tuae offerimus [Col. 0432A] de tuis donis quae videlicet nobis dedisti ad corporis sustentationem, ac datis, quae scilicet tibi sacrificando dedimus. Haec enim virtute tua in corpus et sanguinem Filii tui consecramus, Hostiam puram et purificantem, sanctam, et sanctificantem, immaculatam et immaculatos efficientem, id est panem sanctae vitae, non temporalis, non animalis, sed spiritualis et aeternae, et calicem qui in perpetuum salvare et satiare potest, et ideo salutis aeternae. Notandum quod consignatio facta super panem et calicem ante consecrationem quasi oratio est ut consecratio compleatur; post consecrationem vero iterata consignatio, consecrationis jam adimpletae quaedam est testificatio. Illud quoque praetermittendum non est quod in hoc Capitulo sancta Ecclesia misericordiae [Col. 0432B] Domini tria proponit insignia, scilicet beatam passionem, ab inferis resurrectionem; et in coelos gloriosam ascensionem. Primum vulnerat Ecclesiam charitate, alterum confortat fide, tertium laetificat spe. Primo conformari nos oportet in Actione prima; secundo in Actione secunda, mysterium fidei cum devotione precum offerendo; tertio in tertia, Christum Dominum in dextera Patris gloria et honore coronatum contemplando. Dicit enim: Hoc facite in meam commemorationem (Luc. XXII) .

CAP. XXXIII. Quid petat oratio Actionis secundae.

Sequitur: Supra quae propitio. Post oblationem veri et summi sacrificii super idem altare fidei offert sacrificium orationis, et altius adhuc aliquid expetit, [Col. 0432C] cui donec per corpus Christi in coelis Deo uniatur et per humanitatem divinitati conjungatur, nil sufficit. Quippe qui scalam sibi erexit, ascendere satagit. Unde et post tantam oblationem accingit se adhuc ad orationem, dicens: Supra quae propitio, etc. Et quasi per gradus ipsius scalae ascendens commemorat munus Abel pueri, sacrificium Abrahae patriarchae, oblationem Melchisedech sacerdotis, qui in pane et vino speciem veri sacrificii eleganter expressit, sicut Abraham veritatem in filio, et Abel innocentiae munus in agno. Quod dicit: Sicut accepta habere dignatus es munera, etc., non optat similiter acceptari oblationes (haec enim multo est acceptabilior), sed offerentes. Hac itaque oratione [Col. 0432D] fretus cum fiducia accedit ad Actionem tertiam.

CAP. XXXIV. De Actione tertia.

Sed quoniam ad illud summum et sublime altare propitiatorium invisibile, videlicet in conspectu divinae majestatis, ubi summus et perpetuus Sacerdos assistit vultui Dei Patris, nondum ut vult valet ascendere, sicut ipse ante altare visibile se inclinans significat, rogat per manus angeli, sui videlicet custodis, suum eo sacrificium perferri, ut virtuti sacramenti ipsius communicet, ut per corpus Christi quod in coelo est, et de altari visibili in terra suscipitur, ad summam propitiationem Dei perveniat, et ei uniri mereatur. Haec est enim illa perfecta benedictio, de qua dicit: Omni benedictione coelesti et [Col. 0433A] gratia repleamur. Sacrificium per manus angeli perferri nil aliud intelligimus quam ipsum cooperari nostrae devotioni. Cooperatur autem nobiscum pro nobis orando, modoque mirabili et invisibili bona mentibus nostris suggerendo. Vel forte singulare posuit pro plurali, angeli pro angelorum. Dicit enim beatus Gregorius, libro Dialogorum IV, quod in ipsa immolationis hora ad vocem sacerdotis aperiuntur coeli, adsunt angelorum chori, summis ima sociantur, terrena coelestibus junguntur, et fit unum ex visibilibus et invisibilibus.

CAP. XXXV. De Oratione pro defunctis.

Sequitur Memento etiam, Domine, etc. Sicut in prima Actione, ubi vitae animalis sustentamenta [Col. 0433B] offerebat, rogabat pro vivis: ita in hac tertia, ubi posteriorum oblitus et in anteriora se extendens uniri Deo quaerit, rogat pro defunctis qui eodem indigent cibo, ut merito charitatis dum aliis orat quod sibi, impetret et sibi et aliis. Sciens autem quosdam salvandorum (pro solis enim salvandis orat) post decessum suum poenis purgatoriis detineri, primo eis locum refrigerii rogat concedi, deinde lucem, ut Deum sicut est videant; ad ultimum pacem de qua dictum est: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) , pacem scilicet super pacem, quam etiam paulo post in tertia repetitione Agnus Dei, Ecclesia sibi donari postulat dicens: Dona nobis pacem. Haec pax in unitate capitis et membrorum consistit.

CAP. XXXVI. De mystico superhumerali.

[Col. 0433C]

Sequens Capitulum nobis quoque commemorat nomina sanctorum, quorum interventu sacerdos vult impetrare quod postulat. Et videtur hoc quoque de legali sacerdotio sumptuum. Sicut enim in rationali sacerdos legalis ferebat in pectore XII lapides pretiosos duodecim nominibus filiorum Israel insculptos, sicut supra dictum est, ita in superhumerali ferebat super humeros duos lapides onichynos auro inclusos et eisdem nominibus insignitos. Sex quippe nomina in uno erant, et sex in altero. Noster vero sacerdos, sicut supra diximus, nomina sanctorum, quos memorat verbis, tunc portat in rationali pectoris, cum eos imitatur sanctitate et puritate mentis; [Col. 0433D] tunc autem in superhumerali super utrumque humerum, cum in dextera prosperitatis et in sinistra adversitatis imitatur eos prout potest in perfectione operum. Sequitur: Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas. Scriptum est: Qui vivit in aeternum creavit omnia simul (Eccli. XVIII) . Quomodo igitur semper creat? Sed omnia corpora creavit simul, quantum ad materiam; quotidie autem creat, id est facit, singulis tribuendo speciem propriam, secundum illud: Pater meus usquemodo operatur et ego operor (Joan. V) . In eo autem quod dixit, haec omnia id est hujusmodi omnia (neque enim de duobus secundum speciem, neque de uno secundum rei veritatem diceret omnia ). Vide ordinem: prime Deus panem et vinum creat per naturam. Eadem in altari [Col. 0434A] oblata sanctificat per gratiam, per verba Actionis primae. Jam tunc enim ante sanctificationem sanctificata sunt et a communibus usibus separata. Deinde per sacra verba secundae Actionis sanctificata promovendo vivificat, dum ea in corpus et sanguinem Christi transubstantiat, et benedicit, dum eis summae benedictionis effectum tribuit, quae est in unitate capitis et membrorum, de qua tertia Actio meminit. Signa tria crucis quae hic fiunt operatione Trinitatis per virtutem crucis, ostendunt facta esse quae praemissa sunt. Signa enim facta hucusque post consecrationem non consecrationem operantur, sed ejus faciunt commemorationem sive testificationem, sicut supra diximus.

CAP. XXXVII. De signis ultimis quid a reliquis differunt in causa.

[Col. 0434B]

Per ipsum et cum ipso. Signa crucis quae hic ultimo fiunt, alia causa fieri dignoscuntur quam omnia superius posita. Siquidem ista nec propter consecrationem fiunt, nec propter jam factae consecrationis testificationem sive memoriam. Quare ergo fiant, et quare quinquies, et quare ter in calice et bis extra calicem fiant, breviter aperiendum est. Ipsa capituli verba plane indicant, ad quid haec signa crucis fiant. Quoniam enim Judaeis crux quidem est scandalum, gentibus autem stultitia (I Cor. I) , ne toties iterata consignatio et in memoriam Trinitatis triplicata ignominiam potius parere videretur quam laudem, ideo signum crucis ter repetens in calice propter Christum, cujus sanguis ibi est, et bis extra [Col. 0434C] calicem propter Patrem et Spiritum sanctum, asserit crucem ad totius Trinitatis pertinere gloriam et honorem. Per ipsum, inquit, Christum scilicet per quem gloria Patris innotuit, et cum ipso. Neque enim ipse Christus alienus esse potest a gloria Patris cum quo ipse est unus Deus, et in ipso. In ipso namque est plenitudo divinitatis. Unde gloria est Deo Patri qui talem genuit Filium, et Spiritui sancto cujus operatione in utero Virginis est conceptus.

Sed cum unum tantum signum fiat nominando Patrem, et unum tantum nominando Spiritum sanctum, quid sibi volunt tria signa pro nominando Christum in calice facta? Propter trinam prolationem [Col. 0434D] pronominis Christum designantis triplicatur etiam signum crucis. Cum enim pronomen, ut ait grammaticus, ad omne pertineat suppositum, si in prima prolatione pronominis fieret signum, et in aliis non fieret, ad aliam sive alias videretur referendum esse personas. Notandum etiam quod cum alia signa sola manu sacerdotis fiant, ista fiunt de corpore Christi. Hic enim ipsa Christi crucifixio repraesentatur, quasi Christus quem praesentem credimus, sic pro nobis in ligno crucis est extensus. In fine Capituli hujus elevat vocem sacerdos, ut ejus continentia ab omnibus confirmetur dum respondent. Amen.

CAP. XXXVIII. De elevatione sacramenti; quid significet.

[Col. 0435A]

Et ut ostendat sacerdos qualiter per Christum gloria Trinitati sit acquisita in mentibus fidelium, quantum potest exprimit passionis mysterium. Post signa crucis utraque manu elevat sacramentum corporis et sanguinis Christi, et paulo post deponit; quod significat elevationem corporis Jesu Christi in cruce, et ejusdem in sepulcrum depositionem. Unde et calicem corporali palla tegit, quod significat sindonis involutionem. Cum igitur calix hucusque pro cautela coopertus fuerit hoc pro mysterio cooperitur. Interdum sacerdos ad Dominicam Orationem accedens, ut praesente magistro petitiones quas ipse facere docuit, meliorem sortiatur effectum praemittit, [Col. 0435B] Divina institutione formati quia Matthaeo et Luca testantibus, sic orare Christus instituit. Competenter autem subjungit Audemus dicere. Nisi enim Christus instituisset qualiter homo, terram et lutum se esse cognoscens, Deum Patrem suum nominare auderet? Notandum quod in Oratione Dominica VII sunt petitiones omnia quae petenda sunt continentes. In cujus expositione multa a sanctis Patribus dicta leguntur; sed quia mens orantis tot ea hora capere non potest, nos de singulis petitionibus pauca dicere volumus, ut qui orat intelligere possit quid petat, et intelligens devotior fiat. Ad hoc enim orando verba proferimus, ut nobis affectum devotionis excitemus non ut Deum qui omnia novit quod nostra postulet mens doceamus.

CAP. XXXIX. De Oratione Dominica; quae est oratio Actionis tertiae.

[Col. 0435C]

Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI) Hoc totum quasi prologus est et captatio postulantis. In quo etiam magna impetrandi datur fiducia. Quid enim negabit filiis, quibus jam dedit ut Pater sit? Sed qui Deum Patrem vocamus, cavendum nobis a sordibus, ne tanto Patre indigni simus. In coelis, id est in sanctis. Cum Deus in omnibus creaturis sit per essentiam in solis bonis est per inhabitantem gratiam. Prima petitio est quae sequitur. Sanctificetur nomen tuum in nobis ut de bona et spirituali conversatione filiorum glorificetur Pater noster. Vel nomen Patris in ipso sanctum ab aeterno, tunc in nobis sanctum et venerabile habetur, cum bonum Patrem [Col. 0435D] tanquam boni filii non timore sed amore offendere cavemus. Qualiter in nobis impletur secunda petitio quae dicit, Adveniat regnum tuum? Istud siquidem non solum de futuro regno cum ei plene subjiciemur, sed et de praesenti potest accipi quia tunc regnum Dei efficietur in nobis cum ei soli et devote serviemus, jam scilicet liberati a regno peccati et dominio diaboli. Sequitur: Fiat voluntas tua, non nostra; Sicut in coelo, id est, sicut in angelis, ita et in terra, id est in nobis hominibus. Haec non assequimur hic nisi ex parte, in futuro autem plene. Haec enim tria quae in praemissis postulamus, in sanctis hic inchoantur et quotidie augentur, in futuro autem plene consummabuntur. Quatuor vero quae sequuntur praesentis tantum vitae sunt. Ibi enim [Col. 0436A] nemo indigebit pasci, nulli debita dimittentur, nemo tentabitur, nulla ibi mala a quibus aliquis liberetur. Quarta petitio est: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Panis quo quotidie egemus ne in hac via peregrinationis nostrae deficiamus, spiritualis est animae cibus, affectus videlicet ex dulcedine Dei, et sapor quidam suavissimus, quo anima in oratione interdum reficitur. De hoc pane dicitur: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) . Hoc manna verus Israel per desertum hujus saeculi interius pascitur, donec terram promissionis ingressus de ipsa suavitatis Dei facie satietur. Ibi igitur panis iste non quotidianus, sicut hic petitur, sed unus erit, id est non sicut hic, modo aberit modo aderit, sed uno et eodem modo sufficienter et [Col. 0436B] indesinenter in aeternum satiabit. Notandum autem quod dum panem petis, omnia comprehendis quaecunque necessaria et ad sustentationem corporis et animae tanquam viaticum tuae peregrinationis a Creatore exigis. Et nota quod dicit hodie, quasi hoc die praesentis scilicet vitae, id est quandiu in hac vita sumus. Quinta petitio est, Et dimitte nobis debita nostra, id est poenas pro peccatis debitas Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Si enim non dimiserimus peccantibus in nos nec Deus dimittet nobis peccata nostra. Sexta petitio Et ne nos inducas, id est ne permittas nos induci et cadere in tentationem. Non est malum tentari, sed est bonis victoriae occasio. Hic igitur solum orandum est ne inducamur in tentationem, id est ne vincamur. Septima [Col. 0436C] petitio est id quod sequitur: Sed libera nos a malo. Quasi dicat: Non solum non sinas induci, sed etiam ab his tentationibus libera nos in quas jam sumus inducti. Hoc septimum chorus succinit in quo se orasse cum sacerdote ostendit. Ad hoc enim fuerat invitatus: cum sacerdos ante Orationem Dominicam diceret, Oremus. Deinde subjungit sacerdos, Amen, ad petitionem omnium praemissarum confirmationem. Dum dicit sacerdos, Da propitius pacem in diebus nostris, Patenam, quam diaconus usque ad Panem nostrum tenuerat, de manu diaconi suscipit, et in altari ut fractionem super eam faciat deponit. Nos tamen hanc fractionem ad cautelam facimus super calicem. Tertia pars, quae in calice ponitur, [Col. 0436D] propitiatio est pro vivis, opusque sanguinis et carnis expiat illa caro sanguini admista. Reliquarum altera est propitiatio pro fidelibus defunctis qui nostris orationibus indigent quia adhuc in poenis detinentur: Altera est pro jam triumphantibus gratiarum actio. Sergius tamen Papa aliter super his loquitur. Vult enim significari per corporis et sanguinis commistionem, corporis et animae Christi in resurrectione factam conjunctionem. Ait enim ita: Pars oblatae in calicem missa, corpus Christi quod jam resurrexit monstrat; pars comesta, ambulantem super terras; pars in altari usque ad finem missae reposita membra Christi, id est, sanctorum corpora usque ad finem saeculi in sepulcris quiescentia.

CAP. XL. Quare pax datur ante communionem.

[Col. 0437A]

Congrue autem pax datur ante communionem, quia quicunque prius fratri non reconciliatus communicare praesumpserit, judicium sibi manducat et et bibit (I Cor. XI) . Agnus Dei ter cantatur, ut verus Agnus cujus carnem et sanguinem sumimus nobis propitietur. Primo rogamus ut nobis misereatur, peccata relaxando; secundo ut nobis misereatur, devotos sibi faciendo; tertio, ut nobis pacem donare dignetur: quae hic initium habet in sanctis et in beata vita perficietur. Haec tria tres praemissae postulant Actiones. In hujus pacis signum sacerdos prius osculum porrigit diacono, et diaconus subdiacono: et ille caeteris. Quia Christus pacem mundo attulit, quam primo majoribus, scilicet apostolis, [Col. 0437B] deinde per eos minoribus nuntiavit. Unde Suscipiant montes pacem populo (Psal. LXXI) .

CAP. XLI. De communione.

Cantus Communionis quem post cibum salutarem canimus, gratiarum actio est, juxta illud: Edent [Col. 0438A] pauperes et saturabuntur et laudabunt Dominum (Psal. XXI) . Oratio in fine missae dicitur ut recessuri ad propria orationibus muniantur Ecclesiae ne illecebris saeculi capiantur. Diaconus dicens Benedicamus Domino, ad gratiarum actionem populum invitat. In festis tamen diebus in quibus praeclara Christi misericordiae insignia recoluntur, et Gloria in excelsis Deo canitur, dicit diaconus Ite, missa est, solemni vocis pronuntiatione rei exprimens dignitatem. Sensus: Ite, quasi revertimini ad propria; sed ne sicut a laboribus terrenis, ita ab honestis cogitationibus vacetis, missa est quam audistis. Sedistis ad mensam divitis, mementote ei similia praeparare (Eccli. XXXI) . Ab hac missione, id est dimissione missam dicunt appellari vel a missione, id est legatione, [Col. 0438B] quia in ea legatio Christi repraesentatur, vel quia sacerdos in ea pro nobis ad Deum legatione fungitur. Vel ideo a missione quia in ea catechumeni et qui sacramentis interesse non debent, foras mittuntur.

LIBER TERTIUS. DE SPECIALIBUS MISSARUM OBSERVATIONIBUS JUXTA TEMPORUM VARIETATEM ET CAUSARUM.

[Col. 0437]

    INCIPIUNT CAPITULA.

    [Col. 0437C]

  • CAP. I.—De officio missae in jejuniis Quatuor Temporum.

  • CAP. II.—Quare Lectiones duae legantur feria quarta; una, feria sexta, et quatuor in Sabbato Quatuor Temporum.

  • CAP. III.—De Oratione super populum quadragesimali tempore.

  • CAP. IV.—Quare in Adventu Domini cantica laetitiae taceantur.

  • CAP. V.—Quare in Natali Domini ternae missae celebrantur.

  • CAP. VI.—Quare in festo B. Joannis Bap. duae missae.

  • CAP. VII.—De repetitione verborum in versibus Offerendae, «Vir erat.»

  • CAP. VIII.—Quare cantica laetitiae in festo Innocentium taceantur.

  • CAP. IX.—Quare in Adventu Domini et Quadragesima [Col. 0437D] ministri altaris casula utantur et non propriis indumentis.

  • CAP. X.—De Septuagesima.

  • CAP. XI.—De Sexagesima.

  • CAP. XII.—De Quinquagesima.

  • CAP. XIII.—De Quadragesima.

  • CAP. XIV.—De Capite jejunii quadragesimalis.

  • CAP. XV.—Quare scrutinium quarta hebdomada celebretur et feria quarta.

  • CAP. XVI.—De officio Sabbati quod intitulatur Sabbato vacat.

  • CAP. XVII.—De officio missae in quarta feria post Dominicam palmarum.

  • CAP. XVIII.—De officio feriae quintae ante Parascevem.

  • CAP. XIX.—Quare altaria ipsa die denudentur.

  • CAP. XX.—De officio feriae sextae, et unde dicatur Parasceve et quare ea die altaria vino et aqua laventur.

  • [Col. 0438C] CAP. XXI.—Quid significet cereus in sancto Sabbato erectus.

  • CAP. XXII.—De officio missae in nocte paschali.

  • CAP. XXIII.—Quid significet novus ignis in cereo.

  • CAP. XXIV.—Quare in principiis lectionum hac die tituli taceantur.

  • CAP. XXV.—Quare hac die tripliciter fiant litaniae.

  • CAP. XXVI.—Quod parvuli in fide Ecclesiae salventur.

  • CAP. XXVII.—Quare paschali hebdomade in albis celebretur.

  • CAP. XXVIII.—Quare Introitus non cantatur ad missam Sabbato sancto.

  • CAP XXIX.—Quare post Alleluia cantetur Tractus.

  • CAP. XXX.—Quare ante Evangelium cerei non ferantur.

  • CAP. XXXI.—Quare in eadem missa Agnus Dei non cantetur.

  • CAP. XXXII.—De officio sancti Paschae.

  • [Col. 0438D] CAP. XXXIII.—Quare a Pascha usque ad Pentecosten non cantetur Responsorium.

  • CAP. XXXIV.—Quare in diebus jejunii Alleluia non cantetur ad missam.

  • CAP. XXXV.—Quare in die Pentecostes baptismus celebretur.

  • CAP. XXXVI.—De officio missarum intra hebdomadam Pentecostes.

  • CAP. XXXVII.—De officio missae pro defunctis.

CAP. I. De officio in jejuniis Quatuor Temporum.

De officio missae servata, prout potuimus, brevitate locuti, ad speciales observationes quae pro temporum varietate fiunt in missa, stylum vertimus. Sciendum est igitur quod per Quatuor anni Tempora, scilicet ver, aestatem, autumnum, et hiemem, in quibus in multis deliquimus omnes, constituit [Col. 0439A] primitiva Ecclesia quatuor celebrari jejunia; quibus pro quantitate criminum alii plus alii minus abstinentes, peccata sua deflerent. Fit autem unum quodque horum jejunorium spatio XL dierum. Ratio horum quatuor jejuniorum et XL dierum in singulis tum ex Evangelio tum ex lege colligitur. Ex Evangelio, quia Dominus XL dies jejunavit; ex lege, quia Moyses bis ab omni cibo XL diebus abstinuit. Similiter Elias XL diebus jejunus permansit. Ecce quatuor jejunia et unumquodque XL dierum. Unde et Ecclesia in singulis Quatuor Temporum spatio XL dierum celebrat jejunia, quae specialiter jejunia Quatuor Temporum dicuntur. Pro ordinandis celebrare consuevit Ecclesia. Unde in ipsis diebus Pentecostes quando septiformis Spiritus et neophytorum celebratur festivitas, [Col. 0439B] jejunia fiunt. De quibus Beda in Homilia sua dicit: Quod vero inter haec jejuniorum castigatio repetitur, de ipsorum apostolorum exemplo sumptum credere debemus; qui, accepto Spiritu, quo perfectius nova coelestium bonorum suavitate fruebantur, eo altius mentem a memoria deliciarum abstulere terrestrium. Jam enim advenerat tempus illud de quo Dominus praedixit quaerentibus cur discipuli ejus non jejunarent: Venient, inquit, dies cum auferetur sponsus ab eis, et tunc jejunabunt (Matth. IX) . Singula autem jejunia Quatuor Temporum tres habent dies, propter singulorum Quatuor Temporum anni tres menses. Pro singulis igitur mensibus singuli dies jejunio deputantur, scilicet feria IV, VI et VII. Quarta, quia eo die fecerunt consilium Judaei ut occiderent Christum; [Col. 0439C] sexta cum eum occiderunt; septima Romano more jejunio concluditur propter tristitiam apostolorum de morte Domini, ut Innocentius narrat in Decretalibus: Sabbatum, inquit, jejunandum esse ratio evidentissima demonstrat; nam si diem Dominicum ob venerabilem resurrectionem Domini nostri Jesu Christi non solum in Pascha celebramus verum etiam per singulos circulos hebdomadarum ipsius diei imaginem frequentamus, tametipsi sexta feria propter passionem Domini jejunamus Sabbatum praetermittere non debemus, quod inter tristitiam atque laetitiam temporis illius videtur inclusum.

CAP. II. Quare duae Lectiones legantur ad missam feria quarta; una feria sexta, et quatuor in Sabbato Quatuor Temporum.

[Col. 0439D] Quarta feria leguntur duae Lectiones ad missam, quia quarta aetate mundi, scilicet a David usque ad transmigrationem Babylonis, et lex et prophetia viguerunt; et eos qui ordinandi sunt admoneri oportet ut habeant scientiam legis et prophetarum. Sexta feria una legitur, quia lex et prophetia in uno Evangelio recapitulantur: quod legitur in sexta aetate mundi. In Sabbato vero, quando ordines fiunt, Lectiones quatuor leguntur, quia quatuor ordines sunt benedicentium Deum, quos Psalmista numerat, dicens: Domus Israel, benedicite Domino; Domus Aaron, benedicite Domino; Domus Levi, benedicite Domino; qui timetis Dominum, benedicite Domino (Psal. CXXXIV) . Has benedictiones ita explanat Augustinus in libro super Psalterium. Benedicite, populi [Col. 0440A] Dominum; haec est domus Israel generaliter. Benedicite, praepositi; haec est, domus Aaron, Benedicite ministri; haec est domus Levi. Qui de caeteris nationibus timetis Dominum, benedicite Domino. Omnes ergo una voce dicamus quod sequitur: Benedictus Dominus ex Sion qui habitat in Jerusalem (Ibid.) . In istis ergo quatuor Lectionibus invitantur ordinandi ad imitanda vestigia antiquorum Patrum, qui praedictis quatuor ordinibus distinguuntur si quatuor debent dici; quorum primus omnes inclusit, et reliqui in partes dividunt. Post illas quatuor, de camino ignis legitur proximo loco ante ordinationem, quia nec potest rite accedere ad consecrationem qui prius non transierit per fornacem. Vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis [Col. 0440B] (Eccl. XXVII) . Gravitatem et humilitatem quas ordinatus debet servare, Tractus ostendit. Tractus enim, quia humilitatis tempore solet celebrari, semper in causa humilitatis ponitur. Sequitur Epistola quae est quasi sexta Lectio. Hae sex Lectiones apud antiquos Romanos quia nec omnes Latinam nec omnes Graecam noverant linguam, et Graece et Latine legebantur. Unde secundum numerum lectorum duodecim Lectiones agere dicebantur.

CAP. III. De Oratione super populum in quadragesimali tempore.

In tempore quadragesimali praeter illa quae aliis temporibus in officio missae inseruntur, superadditur ultima benedictio, quae Oratio super populum intitulatur, [Col. 0440C] quia si omni tempore necesse est paratum esse contra adversarium, quanto magis in procinctu? Quadragesimali tempore scitadversarius noster contra se ab Ecclesia parari conflictum, ac ideo instat fortius ad rapiendum, si forte aliquem negligentem invenerit. Sacerdos autem, ut sapiens agonista, quanto in majore periculo videt Christi milites fore, tanto eos ampliori protegit benedictione. Et quia quanto major est devotio, tanto magis prodest benedictio, diaconus clamat ut humiliemus capita nostra Deo, et tunc sacerdos benedictionem apponit. In quadragesimali tempore non cantatur Alleluia; quod semper laetitiam sonat, sicut Versus sequentes Pneuma evidenter ostendunt, sed loco Alleluia Tractus cantatur. [Col. 0440D] Tractus et in ipsa littera et in cantu tribulationem exprimit et laborem, ut: De profundis; ut: Commovisti; ut: Qui habitat; ut: Ad te levavi, etc. Tamen quia in resurrectione cum sanctis gaudebimus, si nunc per confessionem et poenitentiam nos praeparaverimus, post duos Tractus moeroris sequitur tertius Tractus laetitiam sonans. Vel hoc ideo fit, quia duobus temporibus, scilicet ante legem et sub lege, genus humanum in moerore fuit, tertio sub gratia in laetitia in Christum respiravit, De profundis et Commovisti, tribulationem: Jubilate vero sonat laetitiam: item Qui habitat, et Ad te levavi tristitiam; Qui confidunt, praefert laetitiae canorem. Similiter Saepe expugnaverunt me, et Deus, Deus meus, tristitiam: Laudate vero hymnizat laetitiam.

CAP. IV. Quare in Adventu Domini cantica laetitiae taceantur.

[Col. 0441A]

Cum celebratur Adventus Domini et in tempore quadragesimali, Gloria in excelsis Deo et Te Deum non cantamus in ecclesia, dalmatica et vestis subdiaconalis non portantur. Haec enim omnia praetendunt laetitiam. Tempus autem Adventus ad memoriam reducit tempus illud quo Messias exspectabatur, et de tanta adventus ejus dilatione vivi conquerebantur et mortui qui in inferno tenebantur. Tempus vero Quadragesimae ab ipsa Septuagesima nostram commemorat captivitatem, qua genus humanum a paradiso expulsum sub diabolo principe exsulabat, donec per Jesum sacerdotem magnum in hujus redemptionis nostrae figura reductus est in Jerusalem. [Col. 0441B] Quia ergo utrumque tempus moeroris est, in utroque ab eis quae laetitiam praeferunt abstinemus; non tamen aequaliter, quia in Quadragesima prorsus Alleluia tacetur, quod non fit tempore Adventus. Denique haec cuncta praedictis temporibus ideo intermittuntur, ut in Nativitate Domini et die Resurrectionis festivius amplectantur, et ut Novi Testamenti gratia praestantior Veteri cognoscatur. Quoties non dicitur ad missam Gloria in excelsis, toties tacetur Ite missa est, quia tempore luctus et poenitentiae magis oportet in Ecclesia miserias commemorare, peccata deflere et Deum gratiae auctorem benedicere. Unde et in fine missae dicitur Benedicamus Domino, quasi per quem a praesenti miseria speramus liberari.

CAP. V. Quare in Natali Domini ternae missae celebrentur.

[Col. 0441C]

Ante legem et sub lege Christus in figura jam immolabatur, sicut de eo scriptum est in Apocalypsi: Agnus qui occisus est ab origine mundi (Apoc. XIII) . Tempore autem gratiae vere pro salute mundi est oblatus. Unde ut per commemorationem figurarum veritas probabilior existat, quia sicut scriptum est: In hoc verbum verum est, quoniam alius est qui seminat, alius qui metit (Joan. IV) . Semel in anno, scilicet in nativitate Domini constituit Ecclesia intra Natalis diei spatium ter missam celebrari: Primo in nocte, secundo sub auroram, tertio in die. Tempus ante legem, quasi nox fuit, nec lege nec [Col. 0441D] prophetiis, nec alia praedicationis luce illustrata. Tempus sub lege quasi aurora fuit, nec penitus carens luce, nec plenam eam habens. Tempus gratiae diei pleno comparatur. Prima missa tempus ante legem, secunda tempus sub lege commemorat, quia in utroque Christi immolatio in figura praecessit. In tertia missa vera lux advenisse monstratur, cum dicitur, Puer natus est nobis (Isa. IX) , etc. In aliis temporibus tantum semel in die missa celebrari praecipitur, quia cessantibus figuris veritas manet. Figurae autem imo figurarum tempore propter ipsas. Ideo in Navitate Domini non in alio tempore missarum solemnitates commemorantur, quia temporis gratiae nativitatis Dominicae tempus fuit exordium. Unde in ipso temporis gratiae principio praecedentia [Col. 0442A] tempora quae Christi figuras et signa praetulerant. ad memoriam reducenda sunt.

CAP. VI. Quare in festo beati Joannis Baptistae missae duae in quibusdam Ecclesiis celebrentur.

Beatus Joannes Baptista legitur in Evangelio Lucae repletus esse Spiritu sancto ex utero matris suae (Luc. I) . Quapropter in exordio lucis diei quasi in exordio Nativitatis sacrificium Deo offertur in honorem ejus ad laudem Creatoris qui illum honorare dignatus est ex utero matris. Beatus Joannes Baptista tribus insignibus triumphis excellenter refulsit. Ad hoc enim venit ut viam Domino praepararet exemplo suae conversationis, qui triumphus celebratur in vigilia. Per baptismi ministerium claruit insignis. Hujus ministerii triumphus recolitur in prima missa, [Col. 0442B] Nazereus vero permansit ex utero matris. Hoc donum recolitur in missa secunda in die.

CAP. VII. De repetitione verborum in Versibus Offerendae, «Vir erat. »

In Offertorio Vir erat in terra (Job I) , non est repetitio verborum. In Versibus vero est. Verba historici continentur in Offertorio, verba Job aegroti et dolentis continentur in Versibus. Unde officii auctor ut affectuose nobis ad memoriam reduceretur aegrotans Job, in Versibus more aegrotantium verba repetivit.

CAP. VIII. Quare in festo Innocentium cantus laetitiae taceatur.

In solemnitate Innocentium ad missam non cantamus Gloria in excelsis Deo, nec Alleluia nisi in die Dominica evenerit, ut nos quodammodo matribus de [Col. 0442C] morte filiorum lugentibus conformemus. Vel ideo in die hac a vocibus laetitiae abstinemus, quia Innocentium animae ad inferos descenderunt sicut et omnium qui ante passionem Christi obierunt. Quia tamen infra Nativitatis Domini dies, dies illa continetur, dalmaticam et vestem subdiaconalem non intermittimus.

CAP. IX. Quare in Adventu et Quadragesima ministri altaris utantur casulis.

In diebus autem Adventus Domini et Quadragesimae ministri non utuntur hujusmodi vestibus sed casulis. Tamen quando proprium officium assumunt, casulis se exuunt, quia in proprio officio, id est legendo Epistolam vel Evangelium, eos qui ad praedicandum [Col. 0442D] a Domino missi sunt repraesentant. Casula autem talia significat opera quae in itinere observari non possunt. Significat enim per latitudinem suam charitatis amplitudinem. Haec autem exigitur et in loquenda, propter quod collo circumdatur, et in operando, quia super utrumque brachium replicatur, et in cogitando quoniam pectus inde tegitur, et in portando aliorum onera, eo quod humeri inde ambiuntur. Haec autem in itinere observari non possunt. Unde Beda in Tractatu super Lucam: At vero sitim, famem, vigilias, nuditatem, lectionem, psalmodiam, orationem, laborem operandi, doctrinam, silentium, etc., hujusmodi si quis semper exsequenda putaverit, non modo se eorum fructu privabit, sed et notam indiscretae obstinationis imo stultitiae pervicacis [Col. 0443A] incurret: casulis itaque exuti sua peragunt subdiaconus et diaconus officia. Primo subdiaconus in memoriam illorum septuaginta duorum quos misit Jesus in omnem civitatem et locum quo erat ipse venturus (Luc. X) ; postea diaconus in memoriam apostolorum qui ad praedicandum Evangelium missi sunt. Unde ad majorem perfectionis notam cum subdiaconus sine casula suum peragat officium, diaconus casulam super sinistrum humerum portat plicatam; ut in hac vita quae per sinistram significatur, se ad fratrum onera portanda significet esse paratum, nec ab operibus quae per casulam significantur, etiam in itinere penitus vacuum. Sed quoniam de specialibus missarum observationibus agere proposuimus, de temporum quoque observationibus [Col. 0443B] quibus ecclesiastica congruunt, aliquid duximus inserendum.

CAP. X. De Septuagesima.

Septuagesima computatur novem hebdomadibus ante Pascha Domini, et finitur post Pascha die Sabbati. Dies Dominica habet initium et in Sabbato finem. Populi enim Dei captivitatem significat qui peccando recessit a Deo, et per misericordiam ejus revertitur ad requiem. Populus Dei detentus est in Babylonia captivus sub numero annorum septuagenario? Quo expleto reversus est in Jerusalem. Unde Jeremias: Servient omnes gentes istae regi Babylonis septuaginta annis. Cumque impleti fuerint anni septuaginta, visitabo super regem Babylonis (Jer. XXVII) , etc. Haec autem populi Israelitici captivitas [Col. 0443C] humani generis communem designat captivitatem, quae in paradiso tanquam die Dominica incepit, et in requie aeterna quae nomine Sabbati intelligitur, habebit finem. Quia ergo in Septuagesima et Israelitici populi et nostra captivitas, quae toto mundi tempore per septenariam dierum revolutionem duratura est, significatur, nos cum Israelitico populo vocem gaudii et laetitiae intermittimus quasi cum eis in salicibus suspendentes organa nostra, et a deliciis abstinentes ostendimus qualiter Christiano vivendum sit per totum tempus saeculi. Per LXX namque sicut et per septem, totum tempus saeculi intelligitur, quod septenario dierum volvitur. Omnis enim numerus idem significat ei a quo denominatur, ut [Col. 0443D] quinquaginta idem est quod quinque, septuaginta idem est quod septem. Notandum autem quod in LXX annis Judaicae captivitatis tempus reversionis intelligitur. Unde circa finem Septuagesimae, scilicet in festo Resurrectionis, per quam revertimur ad coelestem patriam, Alleluia cantamus nec Graduale intermittimus, quia adhuc in via sumus, nec in patriam et adhuc gradimur. In Sabbato autem sequente duplex Alleluia cantamus, quasi jam in patria existentes et de duplici corporis et animae stola gaudentes. Officiorum institutor in his diebus nos vult esse sollicitos tribulatione, non laetitia dissolutos: Dicit enim in Introitu: Circumdederunt me gemitus mortis, dolores inferni invenerunt me (Psal. CIV) . Augustinus in Psalmo: In his qui me circumdederunt [Col. 0444A] ut perderent, erant dolores invidentiae, qui mortem operantur, perducuntque ad infernum. Propter hos dolores nos possumus laetari et saecuri esse, sed praeparare nos debemus ad bellum. Unde Apostolus: Omnis, inquit, qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet (I Cor. IX) . In prima autem oratione missae sic habetur: Ut qui juste pro peccatis nostris affligimur, etc.

CAP. XI. De Sexagesima.

Sexagesima percurrit intra Septuagesimam ad quartam feriam paschalis hebdomadae. Haec quarta feria quartam aetatem reducit ad memoriam, in qua David et Salomon regnaverunt. In illa aetate gens illa fide inclyta, regno David et Salomonis gloriosa, templi etiam altitudine et decore formosa, regnum [Col. 0444B] Christi praesignavit futurum, in quo vivi lapides in hac quasi valle latomorum expoliti in uno Domini templo collocabuntur. Unde et feria quarta paschalis hebdomadae in hujus rei significationem habet Officium: Venite, benedicti Patris mei (Matth. XXV) , etc. Ad illud regnum per sexagesimam tendendum est, id est per operum perfectionem quae per senarium designatur. Senarius enim numerus, qui perfectus est numerus, eo quod ex omnibus partibus suis aggregatis consistit, significat perfectionem. Et quia Dominus hoc dierum numero opera sua perfecit, dat etiam intelligere operationem. Itaque senarius sive Sexagesima significat perfectam operationem per quam ad patriam tendere debemus. Sed quia ex nobis impotentes sumus, utpote a principio Septuagesimae [Col. 0444C] nostrae venundati sub peccato, Introitu missae rogamus Dominum ut per eum a praesenti exsilio liberemur: Exsurge, quare obdormis, Domine, (Psal. XLIII) etc. Cui congruit sequens oratio: Deus, qui conspicis quia ex nulla nostra virtute subsistimus, etc. Apostolus in Epistola sua nos confortat ne malis cedamus, Libenter suffertis insipientes, etc. (II Cor. XI) , Tractus Commovisti ostendit terram commotam conscientia peccatorum. Post terram commotam semen inducitur in Evangelio: Exiit qui seminat etc. (Luc. VIII.) in Septuagesima increpati sumus quia otiosi stetimus; in Sexagesima semen jacimus.

CAP. XII. De Quinquagesima

[Col. 0444D] Sequitur Quinquagesima, quae ipso die Paschae finitur quia per quinque sensuum opera tendendum est ad resurrectionis gloriam. Quoniam ergo diversis mundi illecebris et delectationibus sensus nostri facile capi possunt, et ipsa sensuum instrumenta quasi fenestrae sunt, quibus mors intrat ad animam, nisi custodia apponatur, ideo in Quinquagesima tanquam in expeditione solliciti dicimus in Introitu missae, Esto mihi in Deum protectorem et in locum refugii, etc. (Psal. XXX) . Ipsum precamur ducem militiae nostrae dicendo: Et propter nomen tuum dux mihi eris et enutries me (ibid.) . Apostolus in Epistola nos docet qualiter nos amari debeamus, et dicit: Nunc autem manent fides, spes, charitas, etc. (I Cor. XIII) . Triumphator militiae nostrae Deus est, cui dicimus [Col. 0445A] in Responsorio: Tu es Deus, qui facis mirabilia (Psal. LXXVI) . Et iterum: Liberasti in brachio tuo populum tuum (ibid.) . Tractus praecipit ut Deo serviamus, non ei cui nosipsos vendidimus. In Sexagesima seminavimus, in Quinquagesima fructum colligimus in Evangelio. Nos enim sumus caecus ille qui quod devote postulavit a Domino accepit. Tres itaque gradus notandi sunt in his tribus Dominicis. Prima Dominica planctum continet captivorum sub dominio vitiorum esse nolentium. Secunda voluntatem fugae demonstrat, dum Dominum dormitare putant nondum de ejus auxilio securi et dicunt: Exsurge, quare obdormis, Domine? (Psal. XLIII.) Quasi: Nisi exsurgens affueris nobis, fugiemus. Tertia Dominica consilium agit quomodo se muniant; in qua Dominum [Col. 0445B] non jam tanquam dormientem alloquuntur dicentes, Esto mihi in Deum protectorem (Psal. XXX) .

CAP. XIII. De Quadragesima.

Quadragesima, quae sequente Dominica incipit, finitur feria quarta ante Pascha, quae vocatur coena Domini. His XL diebus si duos sequentes addideris, erunt usque ad solemne baptisma dies XLII. Tot enim mansionibus filii Israel pervenerunt ad terram promissionis. Tot etiam generationum computatione in Evangelio Matthaei pervenitur ad Christum, Jechonia bis computato. In Quadragesima viriliter pugnantibus de Dei adjutorio praesumendum est. Unde dicit nobis quem in Quinquagesima protectorem invocavimus: Invocavit me et ego exaudiam eum, etc. Epistola prima: Tempore accepto exaudivi te, et [Col. 0445C] in die salutis adjuvi te (II Cor. VI) . In Responsorio: Angeli Domini, custodiant nos. In Tractu: Scuto veritatis circumdati sumus. In Evangelio ad triumphum tendimus ut dicamus inimico: Vade retro, Satana. Significat autem quadragenarius numerus totum tempus vitae nostrae, propter quatuor anni tempora quibus vivimus, vel propter quatuor elementa, quorum in nobis concordia vivimus. Quaeritur autem cur Dominus cito post baptismum jejunium suum inchoaverit, cur nos quadragesimale jejunium quod in illius commemorationem celebramus, usque ad tempus Passioni Christi contiguum differamus? Hoc autem ideo fit ut per Quadragesimae observationem magis efficiamur idonei ad paschalis Agni comestionem; quem qui indigne suscipit, secundum Apostolum, [Col. 0445D] judicium damnationis sibi manducat et bibit (I Cor. II) .

CAP. XIV. De Capite jejunii quadragesimalis.

Quarta feria inter Quinquagesimam et Quadragesimam, jejunium, quod protenditur usque in Pascha Domini, inchoamus. Usque ad istum diem in exspectatione fuimus. Hac die pugnam committimus. Hoc ostendit prima Collecta missae dicens: Concede nobis, Domine, praesidia christianae militiae sanctis inchoare jejuniis. Quibus armis pugnare debeamus. Johel ostendit: In jejunio et fletu, et planctu, etc. (Joel. VI) . Et Evangelium: Tu autem cum jejunas unge caput tuum, et faciem tuam lava, etc. (Matth. VI) . In hac die non est alia varietas, nisi quia usque [Col. 0446A] ad hanc diem missa celebratur hora tertia; in hac et deinceps usque ad Pascha, exceptis Dominicis diebus, hora nona. Opinio est aliquorum propterea hac die inchoari quadragesimale jejunium, quia subtractis diebus Dominicis, XL tantum dies sunt a memorata feria usque ad Sabbatum. Est autem alia ratio et fortasse validior. Siquidem jejunando laboramus, ut nosipsos templum Domino ad inhabitandum praeparemus. Unde eo dierum numero a consuetis ciborum delectationibus abstinemus, quo annorum numero templum in Jerusalem aedificatum est, scilicet XLVI. Coepta est enim aedificatio templi primo Cyri regis, et sexto Darii anno consummata. Qui sunt anni juxta fidem Chronicorum XLV; siquidem Cyrus regnavit annos XXX. Post quem Cambyses [Col. 0446B] filius ejus annos VIII. Post quem Magi qui eum interfecerunt, anno uno. Post quos Darius usque ad consummationem templi annos sex qui sunt, ut diximus, XLV anni. In Evangelio autem invenitur Judaeis dicentibus: Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc (Joan. II) , cum non amplius quam XLV reperiantur. Sed si historiam Josephi sequamur, in qua post consummationem templi tres adhuc annos addit, in quibus peribolus, id est circum posita templo munitionum constructio, et quaedam alia quae remanserant perfecta sunt, videbimus quod recte in aedificatione templi XLVI annorum poterit summa computari in quibus eminentiora aedificia fuerunt completa. Nulla in officio missae est varietas a die praefata usque ad quartae septimanae [Col. 0446C] feriam quartam.

CAP. XV. Quare scrutinium quarta hebdomada celebretur et feria quarta.

In quarta feria quartae hebdomadae quadragesimae solemne scrutinium celebratur quod est iter ad baptismum. In hac baptizandi catechizantur. Catechismus autem duplicem continet instructionem, scilicet de fide et de moribus. Unde in missa prima Lectione, quae secundum Ezechielem legitur, monstratur quomodo catechumenos congreget. Deus ad compagem corporis Christi, eripiens a priore vita, et faciens credere in Christum. Sic enim legitur ibi: Tollam vos de gentibus et congregabo vos de universis terris, et adducam vos in terram vestram, et effundam super vos aquam mundam, et mundabimini [Col. 0446D] ab omnibus inquinamentis vestris, et ab universis idolis vestris mundabo vos; et dabo vobis cor novum, etc. (Ezech. XXXVI) . Quod Hieronymus sic super eumdem Ezechielem exponit: Creator enim omnium sum, peperci eis et sanctificavi illos, et gloriae pristinae restitui, ita ut super credentes et ab errore conversos effunderem aquam mundam baptismi salutaris et mundarem eos ab omnibus abominationibus suis, et ab universis erroribus suis quibus fuerant occupati, et darem eis cor novum ut crederent in Filium Dei. Sic igitur prima Lectio de fide agit. Cui concordat Responsorium: Venite, filii, audite me (Psal. XXXIII) . At secunda Lectio de moribus disputat, in qua dicitur: Quiescite agere perverse, discite benefacere, [Col. 0447A] quaerite judicium, subvenite oppresso (Isa. I) . Et in conclusione ita: Et venite et arguite me, dicit Dominus (Ibid.) . Quod est, si ita feceritis et non reddidero vobis mercedem, merito me arguetis. Sequens Responsorium demonstrat catechumenos ad nomen Christianum debere transire. Beata gens, cujus est Dominus Deus ejus, populus quem elegit in haereditatem sibi (Psal. XXXII) . Versus bonos mores electorum demonstrat. Verbo Domini coeli facti sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (ibid.) . Evangelium non dissonat ab hoc officio, dicente Augustino super Joannem: Lavit ergo caecus oculos in ea piscina quae interpretatur missus; baptizatus est in Christo. Si ergo quando cum in seipso quodammodo baptizavit tunc illuminavit, quando inunxit [Col. 0447B] oculos fortasse catechumenum fecit. Hoc autem officium quarta feria quartae hebdomadae ideo celebratur, ut quarta saeculi aetas ad memoriam revocetur. Quarta saeculi aetas, sicut Beda in Chronica sua testatur fuit a David usque ad transmigrationem. Illa aetas regno David et Salomonis inclyta nostram in Christo gloriam praefiguravit. In illa etiam nostrae gloriae promissio facta est, dicente Domino ad David: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI) . In illa constructio templi de marmore et de lapidibus pretiosis constitutionem praesignavit Ecclesiae de universis gentibus per Christum congregatae. Merito etiam quarta feria quartae hebdomadae celebratur scrutinium, et de fide et de moribus instruuntur baptizandi in sancto Sabbato Paschae, [Col. 0447C] quia et quarta aetas hominis laboribus apta est. Eos autem qui ad servitium Dei accedere volunt laboribus insistere oportet. Unde Salomon: Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II) . A die praenominata usque ad Sabbatum ante ramos Palmarum, nulla est ostendenda varietas.

CAP. XVI. De officio Sabbati cui titulus. «Sabbato vacat. »

De Sabbato autem ante ramos Palmarum, cui titulus in antiquis antiphonariis invenitur: Sabbato vacat, dominus papa et eleemosynam dat; nostrae aetatis autem libri causa brevitatis sic habent: Sabbato vacat. Ecclesiastici institutor officii nullum huic diei [Col. 0447D] proprium aptavit officium ut se hac die eleemosynis vacasse ostenderet et ad idem invitasse posteros. Hac autem die potissimum vir apostolicus et se et nos largitioni eleemosynarum vacare voluit in memoriam devotissimae mulieris, ut quod ipsa in hac die fecit capiti, nos membris exhibere studeamus. Ait Evangelista Joannes: Ante sex dies Paschae venit Dominus Jesus in Bethaniam ubi fuerat Lazarus mortuus, quem suscitavit. Fecerunt autem ei coenam ibi (Joan. XII) . Et post pauca: Maria ergo accepit libram unguenti nardi pistici pretiosi, et unxit pedes Jesu, et extersit capillis suis pedes ejus; et domus impleta est ex odore unguenti (ibid.) . Et cum indignaretur Judas proditor, juxta Matthaeum ita Dominus approbavit opus mulieris: Quid molesti estis [Col. 0448A] huic mulieri? Opus enim bonum operata est in me Nam semper pauperes habetis vobiscum, me autem non semper habebitis (Matth. XXVI) . Et nos ergo pedes Domini ungamus, id est pauperibus Christi per compassionem solatia demus. Siquidem pauperes Domini pedes dicuntur, quia membra ipsius sunt loco adhuc inferiora, per unguentum autem solatia quae animos demulcent non absurde intelligi possunt. Sic et Domini pedes capillis tergere est de eis quae nobis superfluunt pauperibus subvenire. Capilli enim superflua corporis videntur.

CAP. XVII. De officio missae in quarta feria post Dominicam Palmarum.

In quarta feria post Dominicam Palmarum varietas est in missae officio ex adjectione Lectionis unius et Responsorii unius cum quinque Versibus, [Col. 0448B] quia eadem die fecerunt consilium Judaei ut Jesum occiderent. Unde sicut in sexta feria actus eorum, sic et in quarta feria consilium eorum ad memoriam reducitur. Leguntur itaque in hac feria, sicut et in sexta, duae Lectiones, quia Christus simpla morte sua nostram duplam destruxit, scilicet corporis et animae. Introitus est: In nomine Domini omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum (Philipp. II) . Quod est: Omnis creatura rationalis Christo se subesse cognoscat: Quia Dominus factus est obediens, etc. (ibid.) , id est quia Christus per obedientiam et humilitatem meruit eamdem cum Patre habere gloriam; non eam tanquam sine meritis sibi indebitam accipiens, sed opus tanta remuneratione dignum perficiens. Quod autem dicit: In nomine Domini, [Col. 0448C] in veneratione nominis intelligendum est, id est rei designatae per nomen. Similiter habetur in Psalmo: Confitebor in saeculum quia fecisti, et exspectabo nomen tuum, quoniam bonum est, etc. (Psal. LI) . Quod autem per nomen res nominis detur intelligi, testatur Ambrosius in Epistola ad Philippenses. Ait enim: Nomen evidens est quod non vocabulum, sed rem quamdam dicit acquisitam ei, sicut illud quod scriptum est. Et cognoscant, quia nomen tibi Dominus (Psal. LXXXII) , hoc est quod tu es Dominus. In Oratione passio Domini memoratur, quoniam ea die Judaei de ejus morte consilium fecerunt. Lectio sequens aperte passionem Domini praedicat, dicens: Oblatus est quia ipse voluit, et non aperuit os [Col. 0448D] suum (Isa. LIII) . Et paulo post: Si posuerit pro peccato animam suam videbit semen longaevum (ibid.) . De hoc semine dicit Isaias: Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, sicut Sodoma essemus (Isa. I) . Semen enim sunt apostoli et apostolici viri, quibus quasi jacto semine seges Ecclesiae multiplicatur. Hoc semen longaevum esse dicitur per successiones, vel in seipso, quia justi in perpetuum vivent. Responsorium est: Ne avertas faciem tuam a puero tuo (Psal. LXVIII) . Verba Christi ad Patrem. Puerum dicit Psalmista Christum propter simplicitatem et innocentiam. Versus ita sonat: Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam, infixus sum in limo profundi, et non est substantia (ibid.) . Populi multitudinem, nomine aquarum [Col. 0449A] significat, sicut et in Apocalypsi: Aquae quas vides, populi sunt et gentes (Apoc. XVII) . Hae aquae intraverunt usque ad animam Christi tollendam voluntate ipsius Christi, dum eum occiderunt. Eosdem vocat limum profundi, in quo dicit Christus se infixum esse, servata limi metaphora, id est corpore detentum esse. Secunda Lectio sicut et prima de passione Domini agit. Responsorium sequens non Tractus dici debet, sicut nonnulli putant, sed Responsorium, quia post singulos versus a choro respondetur. Habet autem Versus ut innuatur quod peccata veteris Adae per quinque sensus perpetrata passione novi Adae sunt deleta. Vox enim veteris Adae est quae in Versibus illis sonat.

CAP. XVIII. De officio feriae quintae ante Parascevem.

[Col. 0449B]

Quinta feria ante Parascevem varietas plurima est, non ex officio missae sed in officio. In ea namque oleum tripliciter consecratur. In ea reservatur corpus Domini usque in crastinum. Oleum pro infirmis consecratur in ipso officio consecrationis corporis et sanguinis Domini. Infirmitates namque pro peccatis infliguntur. Unde in Evangelio Dominus roganti sanitatem sic ait: Dimittuntur tibi peccata tua (Marc. II) . Dimissis enim peccatis et quod pro peccatis inflictum erat expellitur. Sacramentum Dominici corporis peccata, oleum vero consecratum infirmitates expellit, id est, divina gratia per olei unctionem. Hinc enim Jacobus ait: Infirmatur quis in vobis, [Col. 0449C] inducat presbyteros Ecclesiae et orent super eum ungentes eum oleo in nomine Domini; et oratio salvabit infirmum, et alleviabit eum Dominus, et si in peccatis sit, dimittentur ei (Jac. V) . Et in ipsa consecratione sic habes: Ad evacuandos omnes dolores omnesque infirmitates et omnem aegritudinem corporis. Merito igitur eorum consecratio similis fit quorum in multis conjungitur effectus. Utrumque tamen, id est et sacramentum Dominici corporis et oleum consecratum, utrumque habent effectum quamvis propter sacramentorum species diversas verba dividamus. Carnis enim et sanguinis erat in veteri lege pro peccatis offerri, oleri autem est fessis et aegris mederi artubus. Sed et Apostolus de Christo [Col. 0449D] loquens ait: Mortuus est propter peccata nostra, et resurrexit propter justificationem nostram (I Cor. XV) . Sic enim divisit singulis sacramentis reddendo quod figurant cum utrumque propter utrumque fecerit Christus. Fit itaque olei infirmorum consecratio in ipso officio consecrationis Dominici corporis ante Canonis verba: Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, et haec ipsa verba sunt illius consecrationis conclusio. Unde intelligimus embolem esse supradicti officii post Agnus Dei, quando pacis signum dari solet; quod hac die propter Judae proditoris osculum non fit. Consecratur chrismale oleum, et postea consequentur oleum catechumenorum quia per haec duo homo ad pacem et concordiam angelorum revocatur. Exorcismus namque olei facit diabolum a catechu [Col. 0450A] meno recedere; unctio vero chrismatis eum sanctificat et ei gratias dat, vel habitas augmentat. Ideo autem quinta feria olei consecratio celebratur, quia quidquid quinque sensibus committitur, scilicet visu, auditu, gustu, odoratu, et tactu, per gratiam Dei in olei unctione deletur.

CAP. XIX. Quare eadem die altaria denudentur.

Die eadem altaria denudantur et sic relinquuntur usque ad vesperum, quod, nisi fallor, fugam apostolorum significat. Altare namque Christum significat. Apostoli vero sive alii discipuli vestes sunt Christi, de quibus scriptum est: Et relicto eo omnes fugerunt (Matth. XXVI) .

CAP. XX. De officio feriae sextae, et quare dicatur Parasceve, et quare altaria hac die aqua et vino laventur.

[Col. 0450B] Parasceve, ut Beda ait, preparatio interpretatur. Quo nomine Judaei qui inter Graecos conversabantur sextam Sabbati appeltabant, quod eo die quae necessaria erant Sabbato, praepararent. Haec sexta feria sextae diei creationis coaptatur. Aptum quippe erat ut qua die Deus hominem creavit, ea perditum recrearet, atque redimeret. Hac die leguntur Lectiones ad immolationem Agni pertinentes. Hac die namque passionem Christi recolimus, et nostram quam ei debemus imitationem exhibemus dum pro hominibus hominum generibus oramus, sicut ille pro suis crucifixoribus. Et notandum quod sicut corpus Domini Jesu, quod de Virgine assumpsit, per agnum sine macula significatum est, ita et corpus ejus, [Col. 0450C] quod nos sumus, per haedum. Utrumque Lectio commemorat. Agnus in cruce immolatus est haedus quotidie in mortificatione vitiorum immolatur. Tractus, Qui habitat in adjutorio Altissimi (Psal. XC) , longus est, quia quod nobis praemittit praecedens Lectio Oseae tenere debemus in spe, sed longe est ut habeamus in re. Verba Lectionis haec sunt: Visitabit nos post duos dies; in die tertia suscitabit nos et vivemus in conspectu ejus (Ose. VI) . Ipsa resurrectio in fine Tractus memoratur: Longitudine dierum adimplebo eum et ostendam illi salutare meum (Psal. XC) .

Quaeritur quare hac die missa non cantetur, sed corpus Christi reservatum die praecedenti sumatur. [Col. 0450D] Ad quod dicitur, ex decreto Innocentii papae, missa hoc biduo non celebrari, ut in pastoribus Ecclesiae status temporis illius apud apostolos ostendatur, qui sicut propheta praedixerat, percusso pastore dispersi erant (Zach. XIII) . Inde est etiam quod nec Dominus vobiscum, nec Deus in adjutorium his diebus dicitur nec aliquid eorum quae pertinent ad presbyterorum officium. Quaeritur iterum quare hac die non sumatur sanguis Christi, sicut et caro Christi. Ad quod dico quod utrumque sub utraque specie sumitur. Sed qui species vini labilis non potest tuto reservari, sine ea corpus Christi reservari constitutum est, vel quia Dominus in coena dixit: Non bibam amodo de hoc genimine vitis usque in diem illum cum illud bibam novum vobiscum in [Col. 0451A] regno meo (Matth. XXVI) . Ecclesia a die coenae usque ad diem Paschae (quae in vespere incipit; unde in cerei benedictione dicitur: Haec nox est quae peccatorum, etc.) de hoc genimine vitis bibere non consuevit. Porro de sanguine suo quem discipulis porrigebat loquebatur Christus, quem quantum ad speciem genimen appellabat, hoc post resurrectionem suam in regno suo, id est in regia claritate bibit ipse cum discipulis suis novum, quia in resurrectione totus Christus quantum ad corporalem substantiam innovatus est. Hoc autem dixit cum discipulis se bibiturum, non quia post resurrectionem corporaliter illud bibit, sed quia discipulorum oblatione delectatus est, quando corpus ejus et sanguinem in ipsius commemorationem, sicut praeceperat, [Col. 0451B] participaverunt. Potest tamen et de vino simpliciter dictum intelligi quod ait: Non bibam de hoc genimine vitis, etc. (Marc. XIV) , ut demonstrativum pronomen non hoc demonstret quod tenebat Christus, sed speciem. Quasi: Non bibam de tali genimine vitis, tali secundum speciem. Unde alius evangelista sine pronomine demonstrativo dixit: Non bibam de generatione vitis donec regnum Dei veniat, etc. (Luc. XXII) . Post resurrectionem enim et manducasse eum legimus cum discipulis et bibisse. Unde Petrus: Qui manducavimus et bibimu scum eo, postquam resurrexit a mortuis (Act. X) . Notandum quod hac die in orationibus quas ad limitationem Christi facit Ecclesia per singulas genua flectimus, ad ostendendam, imo ad [Col. 0451C] augmentandam mentis humilitatem, nisi quando pro perfidis Judaeis oramus qui hoc ante Dominum illudendo fecerunt: quibus per omnia quae hac die erga Christum fecerunt dissimiles esse volumus cum eorum mentionem facimus. Hac die vino et aqua lavatur altare, quia de latere suo Christus hac die aquam emisit et sanguinem.

CAP. XXI. Quid significet cereus nocte paschali ante baptismum erectus.

In principio officii ad noctem Paschae pertinentis in qua Christus resurrexisse creditur, benedicitur cereus. Cereus namque ad memoriam nobis reducit columnam populo Israelitico datam a Deo in deserto quae erat eis nubes ab aestu protegens in die, et columna ignis lucem praebens in nocte (Exod. XIII) . [Col. 0451D] Columna autem illa et cereus iste Christi figurae sunt, qui et ab aestu vitiorum protegit et lucem sapientiae infundit. Hoc autem Christi beneficium et baptizandis promittitur, et baptizatis dum sunt in via non subtrahitur. Unde columna illa populo data est Rubrum mare in figura baptismi transituro; et cereus noster erigitur in Ecclesia et accenditur priusquam catechumeni baptizentur. Nec hoc praetereundum est quod sicut columna praedicta populo data est in tertia mansione ab exitu Aegypti, sic cereus nobis accenditur die tertia liberationis nostrae quae facta est in morte Christi. Quoniam, sicut diximus, vespera illa ad diem sequentem pertinet et vere antiqui jam fere transacto die Sabbati, [Col. 0452A] officium hoc celebrabant. Sed modernorum debilitas ad epulas festinans, tempus praevenit constitutum. Nobis ergo ab Aegypto spirituali exeuntibus, prima dies passio Christi, secunda qua descendit in infernum, tertia resurrectionis est dies.

CAP. XXII. De officio missae in nocte paschali.

Nocte praefata Lectiones quatuor leguntur ad missam. Catechumeni namque ad mensam Domini vocantur, id est, ad sanctam Scripturam, quae per mensam quatuor pedum in tabernaculo Domini positam significata est. Siquidem quatuor mensae pedes sunt quatuor expositiones sacrae Scripturae, scilicet historica, allegorica, moralis, anagogica. In quatuor hujus noctis Lectionibus haec quatuor, si subtiliter inspexeris, poteris invenire. Prima secundum [Col. 0452B] historiam nostrae recolit creationis dignitatem. A qua quoniam peccando cecidimus, non sequitur canticum. Secunda lectio secundum allegoriam agit de liberatione nostra ab exsilio in quod per peccatum devenimus. Agit namque de liberatione populi Israel ab Aegypto, in qua nostra liberatio a spirituali Aegypto praesignata est. Tertia Lectio moralis est: Apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, etc. (Isai. IV) . Septem enim mulieres, septem gratiae sunt quae spiritualiter dicuntur dona Spiritus sancti. Unde et septiformis Spiritus appellatur. De ablutione etiam sordium agit eadem Lectio, quod totum ad mores pertinet. Et est rectus ordo ut postquam instructi fuerint de purgatione baptismi, instruantur de moribus. Quarta [Col. 0452C] Lectio dicit: Audite audientes me, et comedite bonum, et delectabitur in crassitudine anima vestra (Isa. IV) . Quod ita Hieronymus super Isaiam exponit. Sermo divinus non carnis bona, sed animae pollicetur. Haec igitur Lectio anagogen sapit, quia sub nominibus carnalium promittit bona coelestia. Unde Beda: Anagoge est sensus ad superiora ducens, id est locutio quae de praemiis futuris et ea quae in coelis est vita futura sive mysticis sive apertis sermonibus disputat. Audiamus quid dicant catechumeni post admonitionem doctoris. Sicut servus desiderat, etc. (Psal. XLI) . Unde Augustinus: Et quidem non male intelligitur vocem eorum esse qui cum sint catechumeni ad gratiam sancti lavacri festinant.

CAP. XXIII. Qui significet novus ignis in cereo.

[Col. 0452D]

Cereus vero novo lumine accenditur, ut designet doctrinam Christi novam quae est in Novo Testamento, sive novam gratiam qua illustrata est nox singulariter Dominica, videlicet Christi resurrectionem.

CAP. XXIV. Quare tituli Lectionum hac die taceantur.

In principiis Lectionum tituli tacentur ne catechumenis de gentilitate venientibus, auctorum vel librorum Hebraeorum nominibus auditis, Lectiones vilescant; semper enim inter Judaeos et gentiles quasi naturale odium fuit.

CAP. XXV. Quare tripliciter litaniae fiant.

Litaniae quae fiunt circa baptisterii consecrationem [Col. 0453A] sunt intercessiones sanctorum pro renascentibus; ante et post aguntur, quia sicut legitur in Apocalypsi: Iris erat in circuitu sedis Dei (Apoc. IV) . Quod sic Beda exponit: Sedes Dei in Ecclesia est; Iris autem, quae post diluvium facta est ut esset indicium propitiationis, intercessionem sanctorum designat. Aguntur autem antiphonae septenae ante baptismum, ut Spiritus sanctus, cujus est gratia septiformis veniat in aquam baptismatis. Quinae aguntur dum baptizantur catechumeni, ut Deus dignetur quinque sensus eorum custodire ne illecebris saecularibus capiantur Ternae post baptismum, ut fidem sanctae Trinitatis, quam professi sunt, toto corde, tota mente, totis viribus custodiant.

CAP. XXVI. Quod parvuli in fide Ecclesiae salvantur.

[Col. 0453B] Si ejus aetatis fuerint qui baptizentur ut rationis usum habeant et loqui sciant, ipse fidem suam profiteri debent, et in fide propria salvantur; si autem parvuli fuerint, in fide et confessione offerentium eos ad baptismum sive in fide generali Ecclesiae salvari creduntur, sicut et Syrophenissae mulieris filia in fide et humili confessione matris legitur a daemonio liberata dicente Domino: O mulier, magna est fides tua, fiat tibi sicut vis (Mar. VII) . Et sanata est, ut ait Matthaeus, filia ejus ex illa hora (Matth. XV) .

CAP. XXVII. Quare paschalis hebdomada in albis celebretur.

A Sabbato isto usque ad sequens Sabbatum per octo scilicet dies portantur albae vestes, ut ostendatur [Col. 0453C] qualia corpora recepturi sumus in octava resurrectionis, et quales esse debeamus in Novo Testamento. Sicut enim septem dies pertinent ad Vetus Testamentum, propter Sabbatum, ita octo ad Novum propter octavum diem resurrectionis. Unde Salomon: Da partes septem necnon et octo (Eccle. XII) . Jam enim docebat populum suum ut non semper inhaereret Veteri Testamento, sed transiret aliquando ad Novum.

CAP. XXVIII. Quare Introitus non cantatur ad missam Sabbato sancto.

Introitus non cantatur ad missam die hac, quia Lectiones et caetera quae praemissa sunt locum tenent Introitus, imo plus sunt quam Introitus. Gloria in excelsis Deo (Luc. II) cantatur propter gaudium [Col. 0453D] resurrectionis Dominicae. Notandum quod omnia usque ad Evangelium ad neophytos pertinent. In Oratione dicit sacerdos: Conserva in nova familiae tuae progenie Spiritum quem dedisti. Epistola: Sic consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens (Coloss. III) .

CAP. XXIX. Quare post «Alleluia» cantetur Tractus.

In eadem missa prius cantatur Alleluia pro gaudio Dominicae resurrectionis in qua nobis resurgendi spes data est. Sed quia nostra resurrectio, quam habemus in spe, longe est adhuc in re, et ad eam per difficultates tendendum est, sequitur tractus.

CAP. XXX. Quare ante Evangelium cerei non ferantur.

In ipsa nocte non defertur lumem ante Evangelium, [Col. 0454A] quia mulieres occulte sine lumine ibant ad tumulum ut eum ungerent, sicut refert Evangelium, sive propter caecitatem cordis earum ignorantium resurrectionem.

CAP. XXXI. Quare in eadem missa «Agnus Dei» non cantetur.

In eadem nocte non cantatur Agnus Dei propter incredulitatem illarum mulierum commemorandum, quia quem non credebant esse Deum, nec credebant posse tollere peccata mundi. Presbyter tamen suum interim peragit officium, quia mulieribus et ipsis discipulis de resurrectione dubitantibus Christus et resurrexit et manifestum se fecit.

CAP. XXXII. De officio sancti Paschae.

Die sancti Paschae in Introitu per ora prophetarum praesentat se Christus ex resurrectione Patri [Col. 0454B] suo in Ecclesia sua dicens: Resurrexi et adhuc tecum sum (Psal. CXXXVIII) . In die hac et quinque sequentibus graduali canimus ad missam, quia ad gloriam, quam promittit Domini resurrectio, adhuc gradimur et gradiendo Deum laudamus. De perventione tamen quam habemus in spe gaudemus, unde et Alleluia cantamus. In Sabbato autem duplex Alleluia canimus, quia Septuagesimae finis est significat requiem quae peregrinationis erit finis, quando duplici stola corporis et animae decorati Deum pro utraque laudabimus. Similiter in diebus Dominicis et festis usque ad octavam Pentecostes duo Alleluia cantamus propter memoriam Dominicae resurrectionis, et nostrae, cujus perventionis figura praecessit [Col. 0454C] in Sabbato praedicto. In aliis diebus pro redemptionis nostrae laetitia unum Alleluia cantamus.

CAP. XXXIII. Quare a Pascha usque ad Pentecosten non cantatur Responsorium.

Ab octavis Pentecostes usque ad Septuagesimam in Dominicis et festis diebus Responsorium et Alleluia actionem eorum et laetitiam sive laudem sive gratiarum actiones significant qui perseverant in sanctitate, quam in baptismo receperunt. Ita enim in spe jam habent regnum futurum ut inter laboriosa opera Deo gratias agant. Sive ut alii dicunt, per Responsorium activam intelligimus per Alleluia contemplativam. Instruendi sunt homines de bonis activae, quae sunt eleemosyna, lectio, visitatio infirmorum, et hujusmodi. Instruendi sunt etiam de [Col. 0454D] bonis contemplativis, quae sunt consideratio aeternorum, laus Dei. In illis autem diebus, qui sunt a Sabbato paschali usque ad octavas Pentecostes, non canitur Responsorium quia tempus illud nostram praefigurat resurrectionem, quando omnes erunt docibiles Dei, et omnia activae vitae opera cessabunt; sed tantum Alleluia cantabitur, id est laetitia animarum de percepta immortalitate et receptione corporum agetur. Eamdem laetitiam numerus quinquagenarius significat, qui apud Haebraeos Jubileus appellatur.

CAP. XXXIV. Quare in diebus jejunii «Alleluia» non cantetur ad missam.

Dies poenitentiales et vigiliae apostolorum et caeterae in quibus confiteri peccata et humiliari et jejunare [Col. 0455A] debemus ut ad gaudium quod in sequenti solemnitate celebratur pervenire mereamur, sine Alleluia transfiguntur quia non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV) .

CAP. XXXV. Quare in vigilia Pentecostes baptismus celebretur.

In vigilia Pentecostes celebratur baptismus eo quod Dominus ascensurus in coelum promisit discipulis suis dicens: Baptizamini Spiritu sancto non post multos hos dies (Act. I) , scilicet post decem; quod et factum est. Hac de causa celebrat Ecclesia baptismum decima die post ascensionem, ut cathecumeni nostri baptizentur Spiritu sancto, sicut et ipsi apostoli. Incipiunt autem dies Pentecostes ab ipso die Paschae, et terminantur die quinquagesimo, qui vulgo dies Pentecostes appellatur. Unde ipso [Col. 0455B] die canitur Antiphona ad Vesperas: Hodie completi sunt dies Pentecostes, Alleluia, etc. In hujus diei vigilia propter catechumenos Lectiones quatuor leguntur. Prima ad historiam pertinet, proponens ad exemplum obedientiam Abrahae. Secunda Lectic est: Scripsit Moyses canticum. De quo autem cantico hic dicat, cantor illico demonstrat, scilicet Attende, coelum. Tam Lectio quam canticum allegorice de Christo et Ecclesia exponendum est. Tertia Lectio moralis, in qua septem dona Spiritus sancti faciunt de obedientibus virum unum de quo dicebat Paulus: Donec occurramus omnes in virum perfectum (Ephes. IV) . Quarta Lectio anagogen sapit, quae ad coelestia tantum invitat. Ecce quatuor pedes mensae Domini [Col. 0455C] ad quam catechumeni vocantur. De laetaniis circa baptismum dictum est supra. Alleluia cantatur pro gaudio emundationis quam neophyti recipiunt in baptismo. Sed quia plena emundatio, a poena videlicet et culpa ad quam per hanc tenditur, longe est, et non nisi per difficultates nimias ad eam pervenietur, sequitur Tractus.

CAP. XXXVI. De officio missarum infra hebdomadam Pentecostes.

[Col. 0456A]

Quid in tota septimana quae die Pentecostes incipit agere debeamus Beda in Homilia sua manifestat dicens: Verum hoc quoque quod nos statim peracta die quinquagesima non genua ad orandum curvamus, sed et illa; adhuc septimana stantes Domino supplicamus, et quamvis intermissa repetamus jejunia, tamen alleluia quotidie personamus; nemo absque discretione apta et congrua ratione mysterii putet actitari. Quia enim Spiritus sancti septiformis est gratia, jure solemnitas adventus ejus per VII dies laude hymnorum debita simul et missarum celebratione recolitur.

CAP. XXXVII. De officio missae pro mortuis.

[Col. 0456B] In missa pro mortuis non cantatur Gloria in excelsis Deo (Luc. II) , nec alleluia suavitatem et laetitiam significantia, quia cantica laetitia de proximi transitu dolentibus non conveniunt. Ministri enim altaris sicut gaudere cum gaudentibus., ita flere debent cum flentibus (Rom. XII) . Osculum non datur hic, quia ubi solemus dicere, Dona nobis pacem, in hoc officio quasi magis defunctorum quam nostri memores, dicimus: Dona eis requiem sempiternam. Summopere enim hic illis succurrere nitimur quos in hac vita nil amplius posse mereri cognoscimus. Anniversarius dies ideo repetitur pro defunctis, quia nescimus qualiter se habeant in alia vita. Unde sicut anniversarius sanctorum dies ad eorum honorem [Col. 0456C] repetitur, sic anniversarius defunctorum dies ad memoriam reducitur ad ipsorum, si forte indigent, utilitatem. Triginta diebus continuis solet missa pro defunctis celebrari, ut quidquid in Decalogo legis deliquerunt, sanctae Trinitatis miseratione deleatur. Denarius enim ternario multiplicatus tricenarium faci

De canone mystici libaminis

Auctor incertus (Joannes Cornubiensis?)

[Col. 0455]

LIBELLUS DE CANONE MYSTICI LIBAMINIS, EJUSQUE ORDINIBUS AUCTORE, UT VIDETUR, JOANNE CORNUBIENSI.

CAP. I. De crucis dominicae virtute.

[Col. 0455C]

In virtute sanctae crucis et in sacramento altaris magna est convenientia et magna efficacia, cum per utrumque excludantur contraria, et renovetur et sanctificetur Ecclesia. Duplici autem renovamur [Col. 0456C] ratione, ut scilicet prius exuamur vetustate, deinde induamur novitate. Non enim potest fieri ut remanentes in vetustate induamur Christi novitate, nec poterat fieri quod Paulus dicebat ex persona infirmi: Nolumus exspoliari, sed supervestiri (II Cor. V) . Unde [Col. 0457A] filiis Zebedaei petentibus ut unus sederet ad dexteram et alius ad sinistram dictum est: Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum? (Matth. XX.) Quasi diceret: Prius compatiendo et commoriendo oportet vos exui vetustate, ut postea possitis ad dexteram meam vel ad sinistram sedere, quod est indui novitate. Hoc enim non est meum dare vobis, id est veteribus, sed quibus paratum est a Patre meo (ibid.) , id est innovatis. Propterea et ipse Dominus Jesus prius quidem voluit pati in ligno inferiori, deinde glorificari in ligno superiori. Ut scilicet prius exueret nos vetustate, deinde indueret nos sua novitate. Prius enim legitur crucifixus, deinde titulus superpositus. Sic enim scriptum est: Bajulans sibi crucem exivit in eum qui dicitur Calvariae [Col. 0457B] locum, ubi crucifixerunt eum. Scripsit autem et titulum Pilatus et posuit super crucem (Joan. XIX) . Est enim septiformis vetustas nostra; est et septiformis virtus sanctae crucis et efficacia. Sunt enim quatuor corporis abominationes, et tres mentis corruptiones. Unde propheta: Corrupti sunt et abominabiles facti sunt (Psal. XL) . Corrupti sunt mente, et abominabiles facti corpore. Abutuntur enim quatuor elementis in corpore: Igne in oculis per curiositatem, aere in lingua per verbositatem, terra in manibus per iniquitatem, quando pugno impie percutimus fratrem, aqua in fluxu seminis per libidinem. Haec sunt quae de claustro ejiciunt fratrem. Unde propheta ingrediebatur ut videret (Psal. XL) , ecce curiositas; Vana loquebatur (ibid.) , ecce [Col. 0457C] verbositas; cor ejus congregavit iniquitatem sibi (ibid.) , ecce iniquitas. Egrediebatur foras (ibid.) , per libidinem. Corrumpimur etiam in mente triplici corruptione. In ratione naturali, per superbiam; in concupiscentia, per avaritiam; in ira, per invidiam. Sunt autem in cruce quatuor dimensiones, latitudo, longitudo, sublimitas et profundum, et tres in titulo distinctiones: Jesus, Nazarenus, Rex Judaeorum (Jean. XIX) . Latitudo misericordiae fuit in Christi passione. Longitudo vitae in resurrectione. Sublimitas gloriae in ascensione. Profundum sapientiae in occulta potestate, qua haec omnia fecit, qua et in novissimo judicabit. Profundum crucis occultum erat, et caetera manifesta patebant. Sic potestas adhuc occulta est qua Dominus Jesus omnia [Col. 0457D] praedicta fecit; sed cum in fine judicabit, manifesta erit, sicut scriptum est: Cognoscetur Dominus judicia faciens (Psal. IX) . Unde et in quarto ordine Canonis memoria de tribus manifestis praemittitur. De quarto autem, id est profundo quia occultum est tacetur. Quartus ordo est: Unde et memores, Domine, etc. Item in passione contemptus fuit sui, in resurrectione, contemptus mundi; in ascensione, amor Dei; in occulta potestate, timor. Contemptus autem sui excludit verbositatem; contemptus mundi, curiositatem; amor Dei, iniquitatem; timor, libidinem. De tribus distinctionibus tituli: in Jesu fides intelligitur, sine qua nemo salvatur; in Nazareno spes; Nazareth enim flos interpretatur, de quo fructus [Col. 0458A] speratur; in rege Judaeorum, charitas, quae est excellentior via, quae reges et sacerdotes facit. Fides autem illuminat rationem quam superbia excaecabat, et excludit superbiam. Spes sublevat aeternorum concupiscentiam quam avaritia inclinabat, et excludit avaritiam. Charitas temperat et ordinat iram, quam invidia corrumpebat, et excludit invidiam. Sic igitur virtute sanctae crucis et efficacia exuimur nostra vetustate, et induimur Christi novitate. Ideo Dominus Jesus libenter crucem suam bajulabat, per quam de principe hujus mundi triumphabat, per quam regnum mortis et peccati destruebat, et ad Ecclesiam gratiam et benedictionem transferebat. Unde Jacob filios Joseph benedicturus, cum major ad dextram et junior ad sinistram esse positus, [Col. 0458B] facta cruce super minorem posuit dexteram, et super majorem sinistram, significans in Spiritu santo Spiritus sancti gratiam per virtutem sanctae crucis ad Ecclesiam transituram. Similiter et sacramento altaris renovatur Ecclesia et sanctificatur. Sunt autem septem quae in sacramento altaris utiliter attenduntur, scilicet quae sit causa missae, quae differentia, quis finis, quae virtus, quis ordo, quae ratio, quae utilitas. Causa missae tripartita est, scilicet honor sanctorum, salus vivorum, et requies defunctorum. Praemittitur autem quasi prologus oratio et invocatio Trinitatis, in quo praelibatur et ostenditur quae sit causa missae sequentis: Suscipe, sancta Trinitas. Ibi enim continetur ut sanctis proficiat ad honorem, nobis ad salutem, etc. Tripartita [Col. 0458C] est differentia. Secundum enim differentiam trium partium Ecclesiae, sunt tres missarum differentiae, ut alia dicatur de sanctis, alia de tempore, id est pro vivis, alia pro fidelibus defunctis. Sunt quidem tres partes Ecclesiae. Pars quaedam est in exsultatione, pars in peregrinatione, pars in exspectatione, In exsultatione sunt sancti, qui Christi vestigia sunt secuti. In peregrinatione sunt vivi, qui subjacent tempori, id est vanitati. Unde Apostolus: Vanitati subjecta creatura non volens, etc. (Rom. VIII) . In exspectatione sunt fideles defuncti, qui exspectant requiem. Secundum harum trium partium differentiam sunt tres differentiae missarum et finium et officiorum. Finem enim alium habet missa pro sanctis, id est Ite, missa est; alium missa de tempore, [Col. 0458D] id est Benedicamus Domino. Alium missa pro fidelibus defunctis, id est Requiescant in pace. In fine missae pro sanctis, invitatur ad illam gloriam in qua jam sancti requiescunt. Ite, missa est, quasi dicat; Hostia a Patre ad nos missa est, vel a nobis ad Patrem remissa est; ideo Ite id est festinate, sicut dicit Apostolus: Festinemus ingredi in illam requiem (Hebr. IV) . Finis vero missae de tempore hortatur nos, qui sumus in tempore, ut benedicamus Domino in adversitate et prosperitate, id est in omni tempore. Unde David: Benedicam Dominum in omni tempore (Psal. XXIII) ; et alibi: Ad annuntiandum mane misericordiam tuam, et veritatem per noctem (Psal. IX) . In mane prosperitas, quae non ex meritis [Col. 0459A] nostris, sed ex misericordia sola datur. In nocte adversitas, quae in veritate pro meritis redditur. In fine missae pro defunctis eis optamus requiem, et in principio petimus: Requiem aeternam dona eis, Domine, etc. Virtus missae, crux Christi est, quae sacramentum altaris et omnia Ecclesiae sacramenta consecrat et sanctificat. Septem ordines crucis sunt in ferie Canonis, quos Spiritus sanctus mira sapientia ordinavit. Primus ordo est a Te igitur usque ad Quam oblationem; secundus, a Quam oblationem usque ad Qui pridie; tertius, a Qui pridie usque ad Unde et memores; quartus, ab Unde et memores usque ad Per quem omnia; quintus, a Per quem omnia usque ad Per ipsum: sextus, a Per ipsum usque ad Pax Domini; septimus, a Pax Domini [Col. 0459B] usque ad finem. In singulis ordinibus sunt causae profundae et rationes quae rationabiles movent quaestiones; quas Spiritus sanctus, cui vult, prout vult, claudit, cui vult aperit, sicut scriptum est: Huic ostiarius aperit (Joan. X) .

CAP. II. De primo ordine Canonis.

In primo ordine canonis tria apponimus; pro tribus rogamus, et tria petimus, et ideo tres cruces facimus. Tria apponimus, panem, vinum et aquam. Quare autem ista tria potius quam alia apponantur, oritur questio. Tripartita causa est. Prima causa est, quia inter omnia humanae vitae sustentandae necessaria, haec tria sunt mundiora et utiliora et magis necessaria; propterea potius debuerunt apponi quam alia, et in id quod mundius est et utilius omnibus [Col. 0459C] et super omnia ad vitam aeternam capessendam magis necessarium, transferri et transformari, id est in corpus Christi et sanguinem. Secunda causa est quia in his res ipsa et virtus sacramenti intelligitur, sine qua ad hoc sacramentum indigne acceditur, et ad judicium non ad salutem sumitur. In aqua enim intelligitur fides quae latet et nutritur in aquis baptismi. In vino quod ascendit et laetificat, intelligitur spes. In pane qui confirmat, intelligitur charitas. Vel in pane qui corroborat Pater intelligitur, qui est omnis omnium fortitudo. In vino quod laetificat, Filius qui est gaudium nostrum, quod nemo tollet a nobis. In aqua, quae mundat et lavat, Spiritus sanctus, sicut scriptum est: Effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis [Col. 0459D] vestris (Ezech. XXXVI) . Et iterum: Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum (Joan. VII) . Vel in aqua intelligitur munditia castitatis; in pane, fortitudo et opera pietatis; in vino, quod ascendit et accendit, rectitudo intentionis, quae ad terrena non inclinatur, sed ad coelestia erigitur. Haec tria accedentibus ad altaria ita necessaria sunt, ut sine eis cum salute nemo possit accedere. Unde Dominus in Evangelio: Introeuntibus vobis in civitatem occuret vobis homo amphoram aquae bajulans; sequimini eum et dicite domino domus; ubi facio pascha cum discipulis meis? Et ipse ostendet vobis coenaculum grande stratum, et ibi parate (Luc. XXII) . Ideo ergo in eminentiori [Col. 0460A] loco Ecclesiae paratur altare, ut ascensuri his gradibus et ascensionibus virtutum studeant seipsos praeparare et probare. Unde Apostolus: Probet autem seipsum homo, etc. (I Cor. XI.) In coenaculo altitudo, in grandi latitudo, in strato aptitudo, quia aptatum et mundatum erat. In strato ergo, munditia castitatis; in grandi, latitudo et opera pietatis; in coenaculo, rectitudo intentionis. Unde in quarto ordine antequam dicamus, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae, necessario prius offerimus hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam. Sed de his in consequentibus dicendum est. Tertia causa, quare scilicet praedicta tria apponamus, panem, vinum et aquam, est quia in figura hujus sacramenti omnis patriarcharum benedictio [Col. 0460B] in his constabat. Unde Abraham cum in figura hujus mysterii Melchisedech et panem et vinum obtulisset, a majore benedictionem accepit, et benedictus Deo excelso dictus est. Qua benedictione postea Isaac filium ditavit. Isaac etiam filio suo Jacob haec eadem bona prophetali eloquio imploravit dicens: Det tibi Deus de rore coeli et de pinguedine terrae abundantium frumenti, vini et olei, etc. (Gen. XXVII.) . Rursus cum Esau conquerens de Jacob fleret: Frumento, inquit, et vino stabilivi eum; et tibi post haec, fili mi, ultra quid faciam? (Ibid.) Quasi diceret: Firmavi eum frumento corporis, et vino sanguinis Christi. Idem per oleum quod per aquam intelligitur.

CAP. III. De tribus pro quibus oramus, et quae petimus.

[Col. 0460C]

Pro tribus rogamus: primo scilicet generaliter pro omnibus; secundo, pro familiaribus nostris absentibus; tertio, pro circumstantibus. Generaliter pro omnibus, ubi dicimus: In primis quae tibi offerimus pro Ecclesia tua sancta Catholica, etc. Pro familiaribus nostris absentibus, ubi dicimus: Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum. Pro circumstantibus, ubi dicimus: Et omnium circumstantium.

Tria petimus: Primo scilicet, ut dies nostri disponentur in pace; secundo, ut eruamur ab aeterna damnatione; tertio, ut mereamur numerari in Dominico grege. Quae omnia habemus ibi ubi dicimus: Diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna [Col. 0460D] damnatione nos eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari. Quia ergo tria exponimus et pro tribus rogamus et tria petimus, propterea tres cruces facimus, scilicet ut per virtutem crucis primo quae apposita sunt benedicantur; secundo, ii pro quibus apponuntur; tertio, ut quod petimus impetremus. Soluta est ergo secunda quaestio quae posset fieri, scilicet quare tres cruces in hoc ordine fiant, quando dicimus: Haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia illibata. Haec dona scilicet naturae; haec munera, scilicet devotionis nostrae, haec sancta sacrificia illibata majestati divinae, ut haec dona referantur ad naturam, haec munera, ad gratiam, haec sacrificia, ad incorruptionis gloriam.

[Col. 0461A] Quare autem hoc sacramentum iteretur, vel quomodo bene sumatur, vel quod bene sumptum operetur, vel quare sub hac specie sacramenti veritas lateat et veletur, rationabiles quaestiones oriuntur. Quare hoc sacramentum iteretur tripartita causa est. Prima causa est ut qui quotidie labimur, per hoc quotidie expiemur. Secunda causa est, ut sicut in medio paradisi erat lignum vitae, ita sit corpus Christi assidue in medio ecclesiae, a quo criminaliter peccantes arceantur, donec per poenitentiam satisfacientes, ad hoc et per hoc reconciliati revertantur. Tertia causa est ut per hoc unum efficiamur cum Christo, et mediante Christo, unum efficiamur cum Deo, unde Dominus in Evangelio: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus. Qui [Col. 0461B] manducat meum corpus, et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in eo (Joan. VI) . Bene autem sumitur, si quis per haec tria ad hoc praeparatur, scilicet fide integra, confessione pura, poenitentia condigna. Bene sumptum tria operatur: primo peccata purgat; secundo, virtutes roborat; tertio in vitam aeternam suscitat. Unde ait in Evangelio: Amen amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Qui manducat meam carnem et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die (ibid.) . Quare sub hac specie sacramenti veritas lateat et veletur, tripartita causa est. Prima causa est interrogatio fidei. Secunda causa est augmentum meriti. Tertia [Col. 0461C] causa est defectus infirmi. Primo enim fidem interrogat ut interrogando probet et discernat. Secundo probatum per fidem majori virtute et gratia donat. Tertio, ut nostrae infirmitati parcat, semetipsum in suae majestatis claritate non manifestat, sed quasi sub quodam velamine occultat. Unde miraculum istud contigit in Vivariensi ecclesia Praemonstratensis ordinis. Cum celebraretur missa in praefata ecclesia, quidam frater respiciens de choro ad altare vidit super illud circulum claritatis immensae et columbam miri candoris super calicem in eadem claritate. Coepit igitur admirari, et admirando intueri: et subito stupefactus et territus amisso visu cecidit in choro prostratus. Quem fratres ad manus [Col. 0461D] extra chorum deducentes, et eventus veritatem perquirentes, tandiu precibus institerunt donec ei Deus visum restitueret. Et haec quidem de primo ordine dicta sufficiant.

CAP. IV. De secundo ordine Canonis.

In primo ordine petimus ut quae apposita sunt benedicantur; in secundo vero petimus ut quae jam in primo benedicta sunt, in verum et summum sacrificium transferantur. Quinque ergo cruces facimus, quia quae benedicta sunt in id transferri petimus quod in quinque praecellit omnibus, scilicet triplici praerogativa et charitate gemina. Ideo dicimus Benedictam, omnium scilicet gratiarum plenitudine, ascriptam summa dignitate et honore, ratam umma et aeterna potestate. De prima praerogativa. [Col. 0462A] scilicet omnium gratiarum plenitudine, scriptum est: De plenitudine ejus omnes accepimus (Joan. I) ; et: non enim ad mensuram dedit Deus Spiritum sanctum Filio (Joan. III) . De secunda praerogativa, id est summa dignitate et honore, scriptum est: Habens in vestimento et in femore suo scriptum: Rex regum et Dominus dominantium (Apoc. XIX) . De tertia praerogativa, id est summa et aeterna potestate, scriptum est: Potestas ejus potestas aeterna, quae non auferetur (Dan. VII) . Sed quia triplex haec praerogativa parum nobis prodesset nisi charitatem geminam exhiberet, propterea dicimus, ut nobis corpus et sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi. Charitas gemina fuit quam ad Patrem habuit et ad gregem, Patri obediendo et pro grege [Col. 0462B] moriendo. Vel charitas gemina fuit qua corpus et animam posuit, vel qua sanguinem et aquam de latere suo fudit. Vel ideo quinque cruces facimus, ut ex praedictis quinque, quinque nobis necessaria impetremus: ex participatione scilicet sanguinis, remissionem peccatorum; ex participatione corporis, unitatem in societate sanctorum; ex summa et aeterna potestate, timorem et sollicitudinem mandatorum; ex summa dignitate et honore, honestatem vitae et maturitatem morum; ex plenitudine gratiarum, plenitudinem praemiorum. Hac igitur de causa in secundo ordine quinque cruces facimus.

CAP. V. De tertio ordine Canonis.

In tertio ordine, sicut petimus in secundo, quae benedicta sunt in primo in verum et summum sacrificium [Col. 0462C] transformantur, id est in verum corpus et sanguinem Christi. Et quia iste ordo brevis quidem est, sed profundus et magna sapientia plenus, ideo in hoc duae rationabiles quaestiones moventur. Prima quaestio, quare non nisi duae cruces fiant; secunda, quare in hoc ordine potius quam in caeteris substantia panis et vini in verum corpus Christi et sanguinem transeat. Solutio primae quaestionis. Nulla alia nisi sola duplex hominis natura erat redimenda, scilicet corpus et anima. In hoc autem ordine nostra redemptio et reparatio celebratur, per quam humana natura liberatur. Unde quare in hoc non nisi duplex fuerit crux facienda, manifesta apparet ratio, videlicet propter redemptionem duplicis naturae. Solutio [Col. 0462D] secundae quaestionis. Tres ordines sunt: ordo naturae, ordo justitiae, et ordo gratiae. Ordine naturae flos praecedit fructum, et sonus cantum, et materia materiatum. Ordine justitiae poena sequitur peccatum, et virtutem praemium, unde scriptum est: Oculum pro oculo, dentem pro dente (Exod. XXI) , etc.; et: Reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die (II Tim. IV) . Ordine gratiae superabundat gratia ubi abundavit delictum, et praecedit humilis peccator justum superbum, velut publicanus Pharisaeum, et misericordia impenditur ubi nullum praecedit meritum. Unde in Evangelio: Publicani et meretrices praecedent vos in regno Dei (Matth. XXI) . Sed nec natura potuit nec justitia debuit, ut panis et vinum fieret caro et sanguis. Sola [Col. 0463A] vero divina gratia hoc potuit et voluit; hoc et fecit et facit. Sicut ergo sunt tria tempora, tempus ante legem, tempus sub lege, et tempus gratiae; et in solo tempore gratiae Dominus Jesus venit, et hoc sacramentum celebravit et instituit, sic in hoc tertio ordine Canonis convenientius quam in caeteris quotidie venit, et de pane et vino carnem et sanguinem suum consecrat et conficit. Et haec de tertio ordine dicta sufficiant.

CAP. VI. De quarto ordine Canonis.

In quarto ordine, praesente summo et vero sacerdote, jam apud Patrem innotescunt petitiones nostrae; praesente summa et vera hostia, jam major protenditur mora. Tunc magnalium quae fecit celebratur [Col. 0463B] memoria, ut tam per eum quam per ea quae fecit, Patris flectatur et impetretur clementia. Quinque ergo cruces facimus, non quod eum qui praesens est Sanctum sanctorum sanctificemus, sed ut per ejus praesentiam et crucis efficaciam quinquepartitam obtineamus gratiam, per quam digne offeramus et sumamus salutarem hostiam, et eidem conformati, in sanctorum consortium mereamur admitti. Dominus Jesus in passione sua fuit hostia pura, in resurrectione hostia sancta, in ascensione hostia immaculata. Panis vitae aeternae esurientibus, calix salutis perpetuae justitiam sitientibus. Ei ergo assimilari et conformari debemus, qui ad ipsum offerendum accedimus, sed quia hoc non potest fieri nisi passionem, resurrectionem et ascensionem studeamus imitari, [Col. 0463C] propterea istorum trium in primis memoriam facimus, ubi dicimus: Unde et memores, Domine, nos tui servi, sed et plebs tua sancta ejusdem Christi Filii tui Domini Dei nostri tam beatae passionis nec non et ab inferis resurrectionis, sed et in coelos gloriosae ascensionis, ut scilicet ex imitatione passionis per munditiam castitatis simus et offeramus hostiam puram, ex imitatione resurrectionis obtineamus virtutem et opera pietatis, et simus et offeramus hostiam sanctam, ex imitatione ascensionis obtineamus rectitudinem intentionis, et simus et offeramus hostiam immaculatam, ex participatione panis sancti vitae aeternae, obtineamus unitatem et fortitudinem charitatis, ex participatione calicis salutis perpetuae, multitudinem et magnitudinem exsultationis, sicut [Col. 0463D] scriptum est: Et calix meus inebrians quam praeclarus est! (Psal. XXII.) De his quidem in primo ordine ex parte diximus, et quare in hoc quarto ordine tria duo praecedant, meminimus. Tria igitur necessario primum offerimus ut ad panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae, id est sacramentum altaris, digne accedamus. In his enim duobus comprehenditur, et haec quodammodo sacramentum altaris complectitur. In primo ergo prudentia, in secundo fortitudo, in tertio justitia, in quarto, id est altaris sacramento, temperantia. Propterea dicebat Apostolus: Probet autem seipsum homo (I Cor. XI) , id est in his et per haec se praeparet, et probando aptet, scilicet per munditiam castitatis, per virtutem [Col. 0464A] et opera pietatis, et per rectitudinem intentionis. Et sic de pane illo edat et de calice bibat, id est sic probatus et sic praeparatus ad sacramentum altaris accedat. Ideo Dominus in Evangelio: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris, etc. (Luc. XII) . Sint lumbi vestri praecincti, ecce munditia castitatis, et lucernae ardentes in manibus vestris, ecce opera pietatis, et vos similes hominibus exspectantibus dominum suum (ibid.) , ecce rectitudo intentionis. Haec enim sola vere exspectat et laetificat; expectando laetificat, et laetificando exspectat. Unde Apostolus: Conversatio nostra in coelis est (Philip. III) , quasi dicat: Intentio nostra recta est et erecta ad gloriam Dei et ad gaudia coeli. Unde et Salvatorem exspectamus etc. (ibid.) , ut cum venerit et pulsaverit, confestim [Col. 0464B] aperiamus ei (Luc. XII) , ecce sacramentum altaris. In hoc enim vere Salvator venit etiam per praesentiam corporis. Pulsat cum fidem interrogat. Interrogat ut discernat. Interrogat ut probet et reprobet: probet fidelem, reprobet infidelem. Dominus enim interrogat justum et impium (Psal. X) . Nonne interrogabat fidem quando de corpore et sanguine suo dicebat: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis? (Joan. VI.) Nonne interrogando discernebat, discernendo probabat et reprobabat, quando, duodecim, remanentibus multi abierunt retro, dicentes: Durus est hic sermo (ibid.) . Et vere tum eum venientem fide integra et devota suscipimus. Vel ideo quinque cruces facimus, quia quinque offerimus, pro [Col. 0464C] quinque rogamus, et quinque petimus. Pro quinque rogamus: primo generaliter pro fidelibus vivis omnibus; secundo, pro altaris comparticipibus; tertio, pro defunctis familiaribus; quarto, generaliter pro omnibus; quinto, pro nobis peccatoribus. Generaliter pro vivis omnibus ubi dicimus: Supra quae propitio, etc. Sed quid est supra quae, cum potius supra quem, id est supra Christum videatur esse dicendum? Est itaque sic intelligendum supra quae, id est supra cujus membra, vel supra cujus dona. Pro altaris comparticipibus, ubi dicimus: Ut quotquot ex hac altaris participatione, etc. Pro defunctis familiaribus, ubi dicimus: Memento, Domine, famulorum famularumque tuarum qui nos praecesserunt, etc. Generaliter [Col. 0464D] pro omnibus fidelibus defunctis, ubi dicimus: Ipsis et omnibus in Christo quiescentibus, etc. Pro nobis peccatoribus, ubi dicimus: Nobis quoque peccatoribus famulis tuis, de multitudine miserationum tuarum sperantibus partem aliquam, etc. Quinque petimus, duo scilicet nobis vivis, et tria fidelibus defunctis. Duo nobis, primo scilicet ut omni benedictione coelesti et gratia repleamur; secundo ut intra sanctorum consortium admitti mereamur. Tria fidelibus defunctis, scilicet refrigerii sedem, quietis beatitudinem, et luminis claritatem, quod est ibi: Locum refrigerii, lucis et pacis ut indulgeas deprecamur. Quinquies ergo crucem facimus, per cujus virtutem et amorem et obtinemus quae offerimus, exaudimur pro quibus rogamus, et quae petimus impetramus.

CAP. VII. De quinto ordine Canonis.

[Col. 0465A]

In quinto ordine ut petitionum nostrarum consequamur efficaciam, captamus benevolentiam, utramque commendamus personam, Patris scilicet et Spiritus sancti. Patris commendamus personam per ineffabilem charitatem, ubi dicimus: Per quem haec omnia, Domine, semper dona creas, etc. Spiritus sancti personam per mirabilem scientiae profunditatem, qua ita ordinavit Canonem ut ad verbum creationis non faciamus signum crucis, ad tria sequentia faciamus, sanctificas, vivificas, benedicis. Et quare? haec est causa, quia humana natura ex statu primae conditionis nec habuit profectum virtutis, nec stabilitatem beatitudinis. Ex prima quidem creatione pollebat naturali ratione, gaudebat arbitri libertate; [Col. 0465B] per se autem nec poterat stare nec proficere, sine gratia adjutrice et sine crucis virtute. Ex se ergo labilis et caduca; ex virtute autem sanctae crucis et gratiae adjutricis stabilis efficitur et beata. Propterea ad primum verbum creationis non facimus signum crucis, ad tria sequentia facimus. Sanctificas fide et spe et remissione peccatorum, vivificas sacramentis fidei et virtute bonorum operum, benedicis plenitudine gratiarum et consummatione bonorum. Ideo ergo ter crucem facimus, quia per ejus virtutem et amorem haec tria obtinemus, quibus super omnia indigemus. Personam Filii per multiplicem, id est quadripartitam, potestatem commendamus, ostendentes eum primo Deum naturae, secundo largitorem veniae, tertio Dominum virtutis et gratiae et [Col. 0465C] fontem vitae, quarto Regem gloriae, unde scriptum est: Dominus virtutum ipse est Rex gloriae (Psal. XXIII) . Prima potestas est, qua potest omnia de nihilo creare; secunda, qua potest peccata dimittere; tertia, qua potest gratiam et virtutem augere; quarta qua potest emundatos et gloria et beatitudine coronare. Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, ecce Deus naturae; Sanctificas, ecce largitor veniae. Vivificas, ecce fons vitae et Dominus virtutis gratiae; Benedicis, ecce rex et corona aeternae gloriae.

CAP. VIII. De sexto ordine Canonis.

In sexto ordine per eum qui venit in sexta aetate, et per virtutem crucis ejus jam plenius omnem veritatem cognoscimus, et per eumdem Patrem honoramus [Col. 0465D] et glorificamus. Unde majori sumpta fiducia et audacia, ut ad summam pacis pertingamus, omnium petitionum summam in brevi colligimus, dicentes: Pater noster, etc. (Matth. VI.) Quinque cruces facimus, ut per virtutem et amorem sanctae crucis quinque gradus in cognitione veritatis ascendamus sine quibus salvi esse non possumus. Non quod gradus sint aliqui in Trinitate deitatis vel deitate Trinitatis, sed in ejus fide et dilectione; unde Apostolus: Ex fide in fidem (Rom. I) . Primus gradus fidei est aeternitas Filii cum Patre; secundus gradus, aequalitas; tertius gradus unitas ejusdem substantiae; quartus, idem modus utriusque existendi; quintus, unitas Spiritus sancti cum utroque, id est cum Filio et Patre.

[Col. 0466A] Et notandum quod in hoc ordine Oratio Dominica continetur, unde et tres quaestiones rationabiles in hoc ordine oriuntur. Prima videlicet quare in crucibus faciendis tanta diversitas ostenditur; secunda, quare corpus Domini integrum in eisdem crucibus faciendis manu teneatur; tertia, quare in hoc ordine potius quam in aliis Oratio Dominica contineatur. Notandum est etiam quod alia per ea quae fiunt intelliguntur, alia per ea quae dicuntur. Sed quae diversitas in crucibus ostenditur? Prima quidem crux ex utraque parte ultra calicem protenditur. Secunda calici coaequatur. Tertia infra calicem coarctatur. Quarta eadem est cum prima. Quinta ante calicem depingitur. In prima ergo cruce aeternitas Filii intelligitur cum Patre, in secunda aequalitas, [Col. 0466B] in tertia unitas internae et ejusdem substantiae, in quarta idem modus existendi utriusque, et ante mundi constitutionem, et post mundi consummationem. Unde de seraphim legitur quod duabus alis velabant caput, et duabus pedes, et duabus volabant (Ezech. I) . In capite principium, in pedibus finis. Quid enim fuit ante mundi constitutionem, vel quid futurum sit post mundi consummationem, occultum est et velatum. Duabus alis volabant, id est ad notitiam hominum deferebant, quae in medio ad salutem hominum pertinebant. In quinta cruce intelligitur unitas Spiritus sancti cum Patre et Filio. In eo vero quod dicitur per ipsum intelligitur creatio. In eo quod dicitur cum ipso, operatio. In eo quod dicitur in ipso consummatio. Per Filium enim Pater creavit [Col. 0466C] universa, cum Filio operatur, et Filius cum eo, regendo et disponendo creata. Unde in Evangelio: Pater meus usquemodo operatur: et ego operor (Joan. V) . Denique in ipso consummabuntur omnia. Post mundi vero consummationem, cum tradiderit regnum Deo Patri et subjectus erit ei qui sibi subjecit omnia (I Cor. XV) , et cum perfecte cognoscetur ab omnibus Spiritus sancti persona et natura, tunc per Filium erit Deo Patri omnis honor et gloria. In creatione autem rerum et in operatione est quidem Deo Patri per Filium honor et gloria, sed non omnis, donec post consummationem sicut a Patre ad Filium, sic a Filio haereditas revertatur ad Patrem. Propterea quinta crux quando in virtute Spiritus sancti [Col. 0466D] dicitur, ante calicem depingitur, id est in oculis omnium manifestatur. Post mundi enim consummationem, non tantum quomodo Filius sit unum cum Patre, verum etiam quomodo Spiritus sanctus sit unum cum utroque et procedat ab utroque plene ab omnibus justis cognoscetur, sicut scriptum est: Cognoscent me omnes a minimo usque ad maximum (Jer. XXXI) . Propterea omnis honor et gloria differtur usque in ultimum. Ideo ergo quinque cruces facimus, ut per virtutem sanctae crucis ad istam quinquepartitam cognitionem veritatis pertingamus. Prima quaestio, quare scilicet tanta diversitas in crucibus faciendis ostenditur, in praedictis soluta terminatur. Caeterae duae quaestiones restant solvendae. Solutio secundae quaestionis. In sexta aetate Dominus [Col. 0467A] nus Jesus integer et perfectus homo apparuit, et seipsum integrum atque perfectum exhibuit et pro nobis obtulit. Ideo in sexto ordine eum integra manu tenemus, id est fide integra et opere perfecto imitari debemus; et sic cruces facimus, id est ejus passionibus communicamus. Solutio tertiae quaestionis. In sexta aetate Dominus Jesus veniens Orationem Dominicam ordinavit et docuit, et ideo in sexto ordine convenientius quam et aliis ponenda fuit.

CAP. IX. De septimo ordine Canonis.

Septimus ordo a pace incipit et ad pacem tendit. Tria de dilectione Creatoris requiruntur: mens, manus et lingua; haec eadem in hoc operantur. Lingua format vocem, manus pingit crucem, mens movet utrumque, id est linguam ad formandum vocem, et [Col. 0467B] manum ad pingendum crucem. Haec igitur tria sunt necessaria, id est vox orationis, et virtus sanctae crucis, et fides mentis, ut pertingamus ad summam pacis. Pax Domini sit semper vobiscum. Non omnis pax est Domini pax. Est enim pax inordinata, est pax simulata, est pax inquinata, et pax scelerata. Pax inordinata, pax superborum, qui contempto superiore obediunt inferiori, sicut Adam uxori, et ideo seipsum superiorem et inferiorem perdidit. Secundus vero Adam maluit obedire Deo Patri quam Synagogae matri, et ideo seipsum recepit cum a mortuis resurrexit, et Patrem servavit, et matrem in fine recipiet. Cui Synagogae matri compatiendo Patri dicebat: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste (Matth. XXVI) . Non tamen passionem timebat [Col. 0467C] vel subterfugere volebat, sed quia Synagogam ex sua passione perituram sciebat, affectu pietatis condolebat. Pax simulata est proditorum, qui ore et non corde loquuntur; pax inquinata, fornicatorum et adulterorum; pax scelerata, rebellium et schismaticorum, qui universaliter Ecclesiae auctoritati resistunt et contradicunt. Unde Samuel: Peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere (I Reg. XV) . Augustinus tres auctoritates ponit: primam, sanctarum Scripturarum; secundam, generalium conciliorum; tertiam, universalis Ecclesiae consuetudinem, dicens: Omnia quae nulla istarum auctoritate roborata sunt, ab Ecclesia penitus resecanda existimo. Pax autem Domini ordinata est, [Col. 0467D] quae ordinem diligit. Vera est, quae neminem fallit. Munda est, quae omnia inquinamenta refugit. Pudica et aeterna est quae litem et finem nescit.

In ordine multae quaestiones oriuntur quae, Spiritu sancto revelante, solvuntur. Prima quaestio, quare tres cruces secundum consuetudinem Ecclesiae fiant; secunda, quare duae secundum quamdam rationem fidei sufficiant; tertia, quare cruces istae non supra vel extra calicem, sed tantum intus in calice fiant. Quarta est quare tertia particula Dominici corporis manu teneatur in crucibus faciendis. Quinta, quare eadem particula, factis crucibus, in calicem descendat. Sexta, quare duae partes extra calicem remaneant. Septima, quando dicitur Agnus Dei, cum duobus primis sit convenientia, quare in tertio sit differentia dicendo, [Col. 0468A] dona nobis pacem. Solutio primae quaestionis: Tres vitae sunt humanae naturae: Prima, animae simul cum corpore; secunda, animae relicto corpore; tertia, animae, resumpto corpore: quae erit in resurrectione. In prima vita pax est necessaria, quae longe faciat a crimine. In secunda, pax est necessaria, quae longe faciat a terrore, unde in exsequiis mortuorum dicitur: Non poenalis timor excruciet; non reorum proxima catena constringat, etc. In tertia vita pax est necessaria quae longe faciat ab utroque, id est a crimine et terrore, consummata gloria et beatitudine. Ideo ergo tres cruces facimus, ut per virtutem crucis ad istam triplicem pacem pertingamus. Ideo etiam semper dicimus, id est in hac triplici vita pacem aliis imploramus. Solutio secundae [Col. 0468B] quaestionis: Nulla natura redimenda erat vel ad pacem reducenda, nisi solius hominis corpus et anima, propterea secundum hanc rationem fidei duplex crux solummodo videtur esse facienda.

Solutio tertiae quaestionis: In septima aetate quae excipietur ab octava pace consummata, non erit unde exterius sit dolendum sed unde potius sit interius gaudendum. Propterea cruces non extra, sed intus in calice fiunt. Solutio quartae quaestionis: Tertia pars Dominici corporis quam manu tenemus cum cruces facimus, pars illa est Ecclesiae quae in exsultatione est et gaudet cum Christo in aeterna beatitudine, hanc ergo, id est sanctos manu tenere, id est fide et opere imitari debemus, ut sic cruces faciamus, id est passionibus Christi communicemus. [Col. 0468C] Solutio quintae quaestionis: Calix Domini qui laborem significat et imitationem Dominicae passionis, habet suum exterius et suum interius: exterius pressuram et tribulationem; interius, gaudium et consolationem. Unde Dominus in Evangelio: Haec locutus sum vobis, ut in me pacem habeatis. In mundo pressuram habebitis (Joan. XVI) , unde Isaias: Secretum meum mihi (Isai XXIV) , et David: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! (Psal. XXX) et iterum: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo, consolationes tuae laetificaverunt animam (Psal. XCIII) . Illud secretum gaudii et consolationis et illud absconditum dulcedinis, interius est calicis. Propterea ergo illa [Col. 0468D] tertia particula Dominici corporis descendit in calicem, quia post laborem cum Christo in aeternum et aeternam recipiet requiem. Unde in Evangelio: Jam pueri mei mecum sunt in cubili; non possum surgere et dare tibi (Luc. II) . Solutio sextae quaestionis: Duae partes Dominici corporis, quae extra calicem remanent, duae sunt partes Ecclesiae, pars in peregrinatione, et pars in exspectatione. Quia ergo istae duae partes laboribus poenitentialibus subjacent, et adhuc exspectant et desiderant, nec desideratam habent requiem; propterea illae duae partes Dominici corporis extra calicem remanent. Solutio septimae quaestionis: Tria sunt tempora; duo sunt misericordiae, tertium erit pacis et justitiae. Quia ergo in tempore peregrinationis et in tempore exspectationis speratur [Col. 0469A] et exspectatur misericordia, in tempore vero resurrectionis pax consummabitur atque justitia. Propterea quando dicitur, Agnus Dei, in duobus primis est convenientia, in tertio est differentia.

CAP. X. De tribus ordinibus sanctorum in Canone positorum.

Denique diligenter attendendum est et vigilanti inquisitione perquirendum quare in Canone tres ponantur ordines sanctorum. Tres videlicet sancti de omnibus Patribus, qui fuerunt ante legem: Abel, Abraham et Melchisedech; Novi vero Testamenti plures, id est viginti quinque et majoris auctoritatis ante consecrationem; pauciores vero, id est quindecim et minoris autoritatis post consecrationem. Tres praedicti tantum de omnibus Patribus qui fuerunt [Col. 0469B] ante legem, idcirco praecipue ponuntur in Canone, quia in istorum personis et sacrificiis, persona et sacrificium Christi maxime praefigurabatur. Abel enim agnum de grege obtulit et per invidiam a fratre occisus fuit. Abraham per obedientiam de terra et cognatione sua exiit et unicum filium obtulit. Melchisedech qui rex pacificus et justitiae dicitur, sine patre, sine matre, assimulatus Filio Dei, manet sacerdos in perpetuum, et in figura Christi obtulit Abrahae panem et vinum. Novi Testamenti plures, id est quinquies quinque et majoris auctoritatis ideo ponuntur sancti ante consecrationem, quia ut digne officio et ministerio nostro res mirabiliter fiat, id est substantia panis et vini in verum corpus Christi et [Col. 0470A] sanguinem transeat, pluribus et majoribus auxiliis indigemus, et quinquies sensuum perfectione multiplicandi et consummandi sumus. Post consecrationem pauciores, id est quindecim et minoris auctoritatis ideo ordinantur sancti, ut eorum meritis et precibus quindecim gradibus charitatis ascendamus, et uniti in sanctorum consortium transeamus. Multo quidem mirabilius et majus est substantiam panis et vini verum corpus et sanguinem Christi fieri, quam nos in sanctorum consortium admitti. Idcirco per Abel vera innocentia, per Abraham vera et perfecta obedientia, per Melchisedech fides designatur devota et integra. Istae tres virtutes veraciter in illis redolent qui omnipotenti Deo corporis et sanguinis Christi sacrificium fideliter immolant. Sancti patres magna [Col. 0470B] subtilique consideratione instituerunt, ut in canone missae nullus confessorum vel virginum, nisi qui martyrio sanguinis purgatus est, nominetur, quoniam de martyribus nulla dubietas est quin statim de corporibus egredientes eorum animae regnum coelorum conscenderint. De caeteris autem qui in pace Ecclesiae transierunt, incertum est utrum adhuc in alia vita aliquid expiandum habeant. Sicut de Paschasio diacono refert beatus Gregorius, quod et post mortem miracula fecerit, et tamen a sancto Germano poenitentiam agens repertus sit pro levissima culpa, quam nec culpam esse credidit, et ideo fletibus non exstinxit. Salutari hostia post mortem liberari merebimur, si ante mortem Deo ipsi hostia fuerimus.

Miscellanea

Auctor incertus (Hugo de S. Victore?)

[Col. 0469]

MISCELLANEA.

LIBER PRIMUS. ELUCIDATIONES VARIAE IN SCRIPTURAM MORALITER. Quae miscellanea dicuntur, quod mistim et confuse procedunt; alii enim ista ab ipso Hugone collecta censent, ut ea, ubi commodum viderit, ad institutum suum applicet; alii non ab Hugone, sed ex operibus Hugonis, ut sententiarum flosculos excerpta existimant, eo quod plurima ejus scriptis inserta deprehenderunt: quae si impressa invenero, titulum duntaxat et locum signavero.

TITULUS I. De eo quod spiritualis dijudicat omnia, et de judicio veri et boni.

[Col. 0469C]

Spiritalis dijudicat omnia (I Cor. II) . Spiritus spiritalem facit. Ipse spiritus, ipsa est unctio quae, cum mentem tetigerit, de omnibus docet. Ipsa una est, et docet de omnibus. Nec mirum si omnia docet, quae omnia continet. Una est sapientia et in ipsa omnia sunt; et omnia in ipsa non aliud sunt quam ipsa. Ibi unum omnia, et omnia unum sunt. Neque idcirco non unum sunt quia omnia sunt, neque ideo non omnia sunt, quia unum sunt. Pariter magnitudo et simplicitas: unitas et universitas. Unum bonum est, et in illo bono omne bonum est. Si videre cupis, lumen est et species. Lumen est quoniam per ipsum [Col. 0469D] vides. Species quoniam ipsum vides. Et quid est videre ipsum? Quaesivit ille ut videre mereretur, dicens: Si invenit gratiam ante te, ostende mihi teipsum. Et ait: Ego ostendam tibi omne bonum (Exod. XXXIII) .

[Col. 0470C] Videte, ipsum videre petiit, et ille omne bonum se ostensurum promisit. Quasi aliud offerre videtur quam fuerat rogatus; sed non aliud est, sed ipsum idem. Omne bonum ipse est, et ipsum videre, omne bonum videre est. Qualis ergo putas est species ista in qua omnis pulchritudo videtur? Multum tibi confert lumen hoc corporale, quando per ipsum vides, non tamen totum confert, quia et aliud vides et totum in ipso non vides, quoniam aliud vides quod lumen non est ipsum, quamvis et hoc videas per lumen. Quoniam autem per hoc lumen vides, totum per ipsum vides, et totum in ipso vides; et totum quod in ipso vides, ipsum est quod vides. Tale lumen est spirituale, quod cum se illuminandis praestat, [Col. 0470D] qui ipsum vident totum vident. Ex hoc ipsum bonum quod spiritualibus oculis lumen est et species, spiritualibus auribus canticum est. Quaerunt oculi gaudium suum; venit bonum hoc, et dicit: Lumen sum. [Col. 0471A] Quaerunt aures gaudium suum; venit bonum hoc et dicit: Canticum sum. Auditum fuit canticum quoddam novum, ut et suavitas et novitas jucunditatem augerent: Suavitas ad delectationem, novitas ad admirationem. Et infusum est auribus gaudium suum et dicit bonum hoc: Quaerite me, hoc sum ego. Clamant fauces, et dicit sapor: Sum; nares, et dicit odor: Sum; tactus, et respondet suavitas: Sum. Ego totum sum; et totum quod sum bonum sum; et qui me habet totum habet. Non poterat corporea natura spiritualem perfectionem aemulari ut in uno omnia contineret. Propterea multa corpora fieri necesse erat ut, quod non poterant per se singula, simul facerent universa. Si album solum factum esset, nigrum non esset. Non poterat autem corpus [Col. 0471B] unum album simul et nigrum esse. Et quaecunque contraria erant, in uno solo esse non poterant. Itaque si unum quodcunque solum factum esset, omne quod est praeter unum non esset. Ratio autem contrariorum contraria non est; et idcirco spiritus, in eo quod rationem omnium continet, omnia per rationem continet; et cum sit unus et simplex natura, multiplex est tamen sapientia, sicut stabilis veritate et mobilis subtilitate. Hic ergo spiritus quando se per gratiam cordi infundit, sicut in ipso omnium veritas continetur, ita per ipsum, quomodo vult et quantum vult, omnium cognitio ministratur; et incipiunt quodammodo omnia esse in illo qui accipit, sicut omnia sunt in illo qui dedit. Qui enim videt oculo contemplationis, videt Deum et ea quae in Deo sunt. [Col. 0471C] Qui videt oculo rationis, videt animum et ea quae in animo sunt. Qui videt oculo carnis, videt mundum et ea quae in mundo sunt. Qui autem videt ea quae videntur oculo contemplationis, videt et ea quae videntur oculo rationis et ea quae videntur oculo carnis, quia in superioribus inferiora cognoscuntur. Qui autem videt oculo rationis, ea quidem quae videntur oculo carnis videt; sed non similiter ea quae videntur oculo contemplationis videt. Qui vero oculo carnis videt, ex eo nec ea videt quae videntur oculo contemplationis, nec ea quae videntur oculo rationis. Propterea igitur spiritalis dijudicat omnia, quia sicut per oculum contemplationis ea videt quae in Deo sunt, ita per oculum rationis contemplatione illuminatum ea videt quae in animo sunt, et per ea et in [Col. 0471D] eis ea quoque quae in mundo sunt. Qui ergo omnia videt, de omnibus judicare potest, quia nihil ab ejus judicio subtrahitur a cujus cognitione nihil occultatur.

Sic itaque spiritalis dijudicat omnia. Quid est omnia? Omnem veritatem, sapientia. Omnem bonitatem, experientia. Per sapientiam judicat omnem veritatem. Per experientiam judicat omnem bonitatem. Duo sunt verum et bonum, et in his duobus constat omne bonum. Sicut lumen istud corporeum duo in se habet, splendorem et ardorem, et per splendorem quidem illuminare, per ardorem autem accendere vel calefacere habet, sic summum bonum mentem quam replet et ad cognitionem veritatis illuminat, et ad amorem bonitatis inflammat. Utrumque [Col. 0472A] ministrat spiritus unus, cognitionem scilicet et dilectionem. Cognitio praestat judicium veritatis, dilectio praestat judicium bonitatis. In utroque errant homines. Quidam errant in judicio veritatis excaecati per ignorantiam, quidam errant in judicio bonitatis excaecati per malitiam. Quid est malitia? voluntas mala. In voluntate mala dilectio mala. Sicut enim bona dilectio mentem illuminat, sic dilectio mala mentem excaecat. Omni homini bonum videtur quod diligit. Scriptura dicit: Vae iis qui dicunt bonum malum, et malum bonum (Isa. V) . Malum bonum dicunt qui malum diligunt, et rursum bonum malum dicunt quod bonum odiunt. Quid est diligere? Approbare. Qui approbat laudat, et bonum putat quod probat. Quid est odire? Improbare et malum putaro, [Col. 0472B] hoc est judicium falsum, in quo et malum bonum et bonum malum dicitur. Alius dicit: Bonum est; alius dicit: Malum est; et contendunt homines erroribus suis excaecati, quia spiritum non habent per quem de omni vero et de omni bono judicare debuerunt. Cuncta fecit bona in tempore suo, et mundum tradidit disputationi eorum (Eccle. III) . Ideo litigant homines contendentes judicio, et non possunt recte judicare de bono, quia neque bonum in veritate, neque verum in bonitate cognoverunt. Et quia vere non cognoscunt quid sit bonum, non possunt recte judicare de bono. Omnis enim qui aliquid judicat, secundum aliquid judicat. Alioquin nihil judicatur, nisi aliud sit certum et notum, cujus comparatione [Col. 0472C] sive collatione ipsum quod dubium est discernatur. Et ipsum quidem, secundum quod aliud judicatur, quasi regula est cui illud quod ex ejus comparatione judicandum est, quodammodo confertur et coaptatur. Omne autem quod secundum rectum judicatur, recto judicio judicatur, quoniam cum illo aut convenire invenitur et rectum esse, aut discrepare ab illo et esse distortum. Quod autem judicatur secundum id quod distortum est, statim ipsum non recto judicio judicari necesse est, quia sicut quod discordat a torto, semper rectum invenitur; quod concordat, tortum esse non dubitatur.

Itaque in sola rectitudine certum judicium est, quia quod convenit cum illa, semper rectum esse necesse est; et quod discordat ab illa, nunquam [Col. 0472D] rectum esse potest. Si ergo rectitudo regula est omnis judicii, secundum illam utique rectitudinem rectissime omnia judicantur a qua et per quam quae recta sunt omnia et formantur ut recta sint, et probantur si sunt. Quae est autem summa rectitudo nisi summa veritas et summa bonitas? Summa veritas regula omnis veritatis. Summa bonitas regula omnis bonitatis. Omne igitur bonum judicatur secundum summum bonum. Quale bonum ipsum est, et quantum bonum est. Est autem quoddam summum bonum vere summum et vere bonum, et omnia quae ad ipsum bona sunt vera bona sunt. Est item quoddam summum bonum nec vere summum nec vere bonum; et ideo omnia quae ad ipsum bona [Col. 0473A] sunt, non vera bona sunt. Omnia tamen bona, tantum bona sunt, quantum ad summum bonum bona sunt. Quod vere summum bonum est, universaliter summum est. Quod autem non vere summum bonum est, non universaliter, sed in suo genere tantum summum bonum est. Sunt itaque duo quaedam summa bona; aliud vere summum et vere bonum; aliud in suo genere summum et in suo tantum genere bonum. Sed quid dicemus? Nonne summum bonum Deus est? Si ergo duo summa bona sunt, duo utique dii sunt. Et fortasse quod ait Apostolus: Si quidem dii multi sunt et domini multi (I Cor. VIII) , hoc ipsum significare voluit, quia illic quique secundum aliquem modum non inconvenienter Deus dicitur, ubi in sui generis bono summus invenitur. [Col. 0473B] Nobis autem ait, unus Deus est (ibid.) . Quid est nobis? Tendentibus ad summum bonum. Ad summum enim bonum tendentibus unus est. Ad verum bonum tendentibus verus est. Inferioribus positis quibus ad verum bonum pervenire non datur, alia quaedam summa bona sunt quae vere summa non sunt, et ideo vera non sunt, summa tamen in suo gradu et ordine constituta. Et quod cuique summum est hoc illi Deus est. Ecce, inquit, Deum Pharaonis constitui te (Exod. VII) . Ecce duo dii, imo tres: Moyses in Aegypto, homo in mundo, Creator in coelo. Et habet unusquisque Pharaonem suum. Quid est Pharaonem? Negatorem et contradictorem. Pharao interpretatur negans eum, id est Deum. Dominum, inquit, non [Col. 0473C] cognovi, et Israel non dimittam (Exod. V) . In hoc negans eum dicitur. Quid est negare Deum? Summum bonum negare. Deus enim summum bonum est. Qui negat, inquit Apostolus, Christum in carne venisse, hic est Antichristus (I Joan. II) , hoc est contrarius Christo. Si ergo qui negat Christum, Antichristus est, igitur qui adversatur et contrarius est summo bono, hic negat summum bonum, et est Pharao, id est negans eum. Quid est contrarium vero bono nisi verum malum? Et non vero bono, nisi non verum malum? Ecce ergo constituamus tres Pharaones contra tres deos. Moysi adversatur tyrannus Aegyptius, homini mundus, Deo diabolus. Primus crudelitate, secundus adversitate, tertius iniquitate. Primus saevitiam, secundus poenam, tertius malitiam [Col. 0473D] opponit. Interiorem vitam in anima exstinguere conatur iniquitas; exteriorem vitam in corpore exstinguere conatur mortalitas. Moysi vitam conatur exstinguere Pharaonis crudelitas.

In his omnibus contradictiones sunt. Sunt igitur duo summa bona, utrumque in suo ordine. In spiritualibus bonis Deus summum bonum est, quoniam et ipse spirituale bonum est. In corporalibus bonis homo summum bonum est, in quantum ipse corpus est et supra corporalia omnia conditus est, et omnia corporalia quae facta sunt propter ipsum facta sunt. Sicut ergo spiritualia bona omnia ad illud bonum referuntur quod in suo genere summum est, ita quoque corporalia bona omnia ad illud referuntur bonum quod inter corporalia omnia supremum collocatum [Col. 0474A] est. Sed in spiritualibus bonis summum bonum Deus est, in corporalibus bonis summum bonum homo est. Itaque corporalia bona ad hominem referuntur quasi ad summum suum; spiritualia bona quae in cognitione veritatis et amore bonitatis consistunt, ad Deum referuntur, velut ad summum suum. Corporalia bona ad hominem bona sunt, quia hominis bona sunt. Spiritualia bona ad Deum bona sunt; non quia Dei bona sunt, sed quia ex Deo bona sunt. Ista ab homine bona non sunt, sed homini bona sunt; illa a Deo bona sunt. Quidquid enim extra ipsum bonum est ab ipso quidem bonum est, sed ipsi bonum non est, qui solus ipse bonum suum est. Omne tamen bonum ideo bonum est, quia ad summum suum bonum bonum est, et in tantum bonum [Col. 0474B] est, in quantum ad ipsum bonum bonum est. Per summum igitur bonum reliqua omnia dijudica et ipsum quasi regulam justitiae in judicio universorum constitue. Quid est bonum? Quod bonum est ad summum bonum. Quod est vere bonum? quod bonum est ad verum bonum. Quid est bonum esse ad illud? prodesse ad illud. Quod convertit et ducit ad illud; et si non ducit conducit tamen. Si prodest ad illud, ducit. Si prodest illi, conducit. Spiritualia bona ad summum suum ducunt, quia prosunt ad illud. Corporalia bona ad summum suum conducunt, quia prosunt illi. Quid est malum? quod malum est ad summum bonum. Quid est verum malum? quod malum est ad verum bonum. Quid est malum esse ad [Col. 0474C] bonum? nocere illi vel nocere ad illud. Quid est nocere ad illud? facere ut illud amittatur, vel facere ut non obtineatur. Ergo corporalia bona omnia et mala ideo bona sunt vel mala, quia bono quod summum est ad illa prosunt vel nocent. Spiritualia autem bona omnia et mala, ideo bona vel mala sunt, quia ad bonum quod summum est ad illa, prosunt vel nocent; et tantum utraque bona sunt vel mala, quantum prosunt vel nocent sive illi sive ad illud. Quaecunque autem corporaliter bona dicuntur, secundum quod bona sunt homini, bona dicuntur. Quaecunque autem corporaliter bona sunt homini, secundum quinque sensuum perceptionem, bona sunt, per quos videlicet sensus et animae commercium est ad mundum, et mundo ad animam. Omnes [Col. 0474D] formae rerum et figurae et colores et species secundum visum bona dicuntur, quia visum fovent, et secundum visum placent homini; et quae magis visum delectant magis bona dicuntur, sicut illa quae cruciant, mala.

Similiter in sonis et canticis quae auditum delectant, bona dicuntur: et quae cruciant mala; et quae magis delectant vel cruciant, magis bona vel mala. Ad hunc modum in odoribus quoque quae amplius olfactum delectant magis bona dicuntur; quae dolore afficiunt et cruciant, mala nominantur. Similiter in gustu et tactu invenitur. Sic ergo quaecunque corporaliter bona dicuntur propter corpus hominis, bona dicuntur, propter quod facta sunt ut illi bona essent omnia. Si ergo corporalia bona omnia [Col. 0475A] ad corpus hominis referuntur, quanta putanda est excellentia animae rationalis, quae inaestimabili dignitate ipso corpore superior invenitur? Quatuor itaque genera boni distinguuntur, vera bona et vera mala, non vera bona et non vera mala. Vera mala homo facit; non vera mala homo patitur. Vera mala sunt in culpa, non vera mala sunt in poena. Scriptum est: Si est malum in civitate quod Dominus non fecerit (Amos III) . Quod ad culpam homini est, homo facit; quod ad poenam est homini, Deus facit. Ergo homo culpam facit, Deus poenam. Culpa verum malum est, poena non verum malum. Vide dispares factores. Deus facit verum bonum, homo non verum bonum. Rursus homo verum malum facit, Deus non verum malum. Sicut nullum malum [Col. 0475B] est intus ad culpam quod homo non facit, ita nullum malum est foris ad poenam quod Deus non facit; sed homo cum malum facit sibi facit, et ideo malefacit. Deus cum malum facit non sibi facit, sed homini malefacienti; et ideo non malefacit. Homo intus stulte loquitur peccando; Deus foris stulto respondet secundum stultitiam ejus peccatum puniendo. Sunt ergo quatuor, verum bonum et verum malum: et non verum bonum et non verum malum. Et omnia haec comparatione summi boni judicantur utrum bona sint an mala; et si sunt, quanta sint. Tria vero sunt genera boni: Est quoddam bonum, quod in se est bonum et non ad aliquid. Est item quoddam, quod non in se est bonum, sed ad aliquid. Et est rursum aliud, quod et in se est bonum et ad aliquid. [Col. 0475C] Primum est infimum bonum, secundum medium, tertium summum. Sicut enim optimum est quod et in se et ad aliud bonum est, sic et infimum est quod in se tantum bonum est, quia illo melius est hoc quod, licet in se bonum non sit, ad aliud tamen bonum est. Quia enim ex eo majus bonum est, ipsum esse melius est, quia melius est quod ex ipso est. Aliquando autem ex verbo bono verum bonum nascitur, sicut quando ex una virtute alia virtus procreatur. Aliquando ex vero bono verum malum oritur, sicut quando animus ex virtute per superbiam inflatur. Rursum ex vero malo verum malum nascitur, quando ex uno vitio aliud procreatur. Item ex vero malo verum bonum oritur, sicut quando ex culpa humilitas oritur.

[Col. 0475D] Duo: fuerunt Pharisaeus et publicanus, unus justus, alter peccator. Ex justitia Pharisaei orta est elatio; ex injustitia publicani, humiliatio. Illic ex vero bono verum malum; hic ex vere malo verum bonum. Item ex non vero bono non verum bonum nascitur, sicut quando ex fomento corporis sanitas corporalis comparatur. Rursum ex non vero bono non verum malum nascitur, sicut quando ex dulcedine cibi faucibus irritatis per immoderatam edacitatem stomachus oneratur. Ex non vero malo non verum malum nascitur, sicut quando ex poena corporis infirmitas corporalis generatur. Item ex non vero malo non verum bonum oritur, sicut quando ex poena corporis sanitas corporalis generatur. Si [Col. 0476A] enim poena malum est in amaritudine potionis, sanitas bonum est in adeptione curationis. Ex vero item bono non verum bonum; et non verum malum oritur, sicut quando ex continentia mentis et corpus ab edendi superfluitate cohibitum in sua sanitate conservatur, et caro per abstinentiam macerata, ipsa etiam boni operis exsecutione affligitur. Ex vero similiter malo non verum bonum et non verum malum oritur, quando id, quod continentia facere dicimur, idem ipsum sive in sanitate corporis, sive in maceratione carnis avaritia operatur. Ex non vero bono et verum bonum et verum malum nascitur, sicut quando animus ex fomento carnis sive ad virtutem, sive ad vitium inflammatur. Ex non vero item malo et verum bonum et verum malum oritur, [Col. 0476B] quando ex poena corporis animus vel exercetur ad justitiam, vel ad iniquitatem inclinatur. Cum sic igitur et ex bono et malo bonum pariter et malum proveniat, quod ex bono bonum, et ex malo malum oritur, ipsa quidem boni et mali natura operatur. Quod autem ex bono malum vel ex malo bonum provenit, alterius vel malitia vel bonitas facit, illic abutentis bono, hic bene utentis malo ad bonum, maxime si verum est bonum vel malum quod fit, sive verum sive non verum sit ex quo fit. Quia ergo ut ex vero malo verum bonum proveniat non potestatis humanae, sed divinae bonitatis opus est, nunquam homini verum malum faciendum vel patiendum conceditur, ut inde bonum oriatur. Propterea cum dixisset Apostolus: Ubi abundavit iniquitas, [Col. 0476C] superabundavit et gratia (Rom. V) , et quidam ex hoc occasionem sumere conarentur quasi idcirco homini malum faciendum esset, quatenus ex eo postmodum bonum proveniret, subjunxit de talibus: Quorum damnatio justa est (Rom. III) . Si enim homo male facit, et ex ejus malo postea Deus benefacit, homo quidem pro eo quod malefacit juste damnatur; Deus autem pro eo quod de malo bonum facit juste clarificatur. Quod malum est, hominis est; quod ex malo bonum est, Dei est. Propterea tu malum cave, quia si malum feceris, ex eo bonum facere non potes.

Similiter quamvis ex vero bono aliquando verum malum oriatur, non ideo tibi bonum vitandum est, [Col. 0476D] ne malum inde eveniat, quia etiam cum bonum factum fuerit, in tua adhuc potestate est ut malum non fiat. Propter hoc ne malum facias propter bonum, quia in tua potestate non est, ut ex malo bonum fiat; nec bonum dimittas propter malum, quia etiam, facto bono, in tua adhuc potestate est ne malum fiat. Et hoc quidem de vero bono et vero malo intelligendum est. Sane de non vero bono et non vero malo hanc hominem cautelam habere oportet, ut quia haec in ejus potestate sunt, et eis sive ad verum malum abuti, sive ad verum bonum uti potest, ita ipsa pro tempore et causa sive ad agendum sive ad patiendum suscipiat, quatenus semper ea vel ad fructum vel ad usum adipiscendi boni convertat. Ad fructum veri boni cooperante gratia, ad usum non [Col. 0477A] veri boni cooperante natura. Mors carnis, quia poena est, semper malum est, sed semper mala non est. Similiter vita carnis, quia natura est, semper bonum est, sed semper bona non est. Bona vita est in qua est bonum meritum; bona mors est post quam est bonum praemium. Mala vita est in qua est sensus sive virtute; mala mors est in qua poena est sine retributione. Quia ergo nec vita carnis, nec mors, neque ea quae in vita vel in morte sunt, vera bona vel mala sunt, ita his omnibus homo uti debet, ut sive bona sint sive mala quae sustinet, omnia ad usum bonitatis inclinet. Ad usum veri boni, non verum bonum, vel non verum malum inflectitur, quando homo vel in vita virtutem exercet, vel in morte praemium virtutis meretur. Ad usum non [Col. 0477B] veri boni non verum bonum vel non verum malum inflectitur, quando ea quae in vita vel suavia vel amara sunt, ad sanitatem corporis servandam vel reparandam disponuntur. Sed haec omnia quando ad verum bonum homini proficiunt? Proficiunt cooperante gratia, quando ad non verum bonum cooperante natura.

TIT. II. De cibo Emmanuelis, de quo scriptum est: «Butyrum et mel comedet, » etc.

De cibo Emmanuelis magna quaestio est, quare butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum et eligere bonum (Isa. VII) . Butyrum est, ut omnes nostis, pinguedo ex carne veniens. Mel dulce de rore coeli descendens. Quid igitur per butyrum accipiemus, nisi refectionem boni operis quod per corpus [Col. 0477C] exprimitur? Et quid per mel, nisi eam quae dono gratiae desuper infunditur dulcedinem contemplationis? Ipse ergo butyrum et mel comedit qui in homine assumpto et desuper plenitudinem spiritus accepit, et sicut homo subter per carnem opera virtutum exhibuit. Butyrum enim et mel comedere est cor in affectu pietatis, et foris per bona opera, et intus per contemplationem exercere. Sed alius ad refectionem comedit, alius ad delectationem. Qui in plenitudine virtutis vel nondum habita vel amissa defectum patitur, is cibo indiget, ut refectione roboratus solidetur. Qui autem in plenitudine sua defectum sive diminutionem non recipit, is cibum ad refectionem non requirit. Nos igitur qui puri homines sumus, et [Col. 0477D] per accessum temporis ad augmentum virtutis proficimus, pro necessitate nostri defectus, butyrum et mel non solum ad delectationem, sed etiam ad refectionem manducamus. Butyrum, ut in nobis per opera pietatis foris exerceatur amor proximi. Mel, ut per contemplationem veritatis intus nutriatur amor Dei. Sed ille homo ad refectionem butyro et melle non eguit in quo a principio conceptionis suae, ex quo homo esse coepit, omnium semper plenitudo virtutum fuit. Comedit tamen homo ex tempore, qui ipse cibus fuit Deus ex aeternitate. Comedit non ut se jejunum reficeret, sed ne plenus jejunos fastidiret. Comedit butyrum, non ut virtutem charitatis in se per opera augeret, sed ut in nos ejus affectum effunderet. Comedit mel supernorum dulcedinem, [Col. 0478A] nec pro ignorantia requirens, nec pro defectu appetens, sed praesentem semper plenissima cognitione aspiciens, et possessa perfectissima charitate utens. Non ergo ad refectionem, sed ad delectationem comedit qui, plenitudinem possidens, idem ipse perfectio fuit. Butyrum comedit, quando implevit quod de eo praedictum fuerat per Psalmistam: Et erit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum: quod fructum suum dabit in tempore suo. Et folium ejus non defluet; et omnia quaecunque faciet, prosperabuntur (Psal. I) . Mel comedit, quando implevit quod scriptum est: In lege ejus meditabitur die ac nocte (ibid.) . Ut sciat reprobare malum: Qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit: et in cathedra pestilentiae non sedit [Col. 0478B] (ibid.) . Et eligere bonum: Sed in lege Domini voluntas ejus (ibid.) . Ergo butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malum et eligere bonum. Fortasse butyrum comedet ut sciat reprobare malum, et mel comedet ut sciat eligere bonum. Ergo comedendo didicit Christus reprobare malum, et eligere bonum. Si enim non comedisset, non gustasset. Si non gustasset, per experientiam non novisset. Ergo comedit, et gustavit; gustando sensit et agnovit. Quid comedit? Butyrum et mel. In butyro aliquid amaritudinis mistum erat. In gustu mellis nihil amaritudinis inveniri poterat. Et propterea illic inventum est quod merito reprobari; hic autem nihil, nisi quod jure eligi debuisset.

Videamus nunc amaritudinem butyri. Filius Dei [Col. 0478C] per humanitatem in mundum veniens, multa opera pietatis humano generi exhibuit, verbo docuit, exemplo provocavit. Et ut postremo Salvatorem mundi se indubitanter astrueret, mentibus humanis assiduis virtutibus et miraculis occultam in carne suae divinitatis majestatem aperuit. Totum hoc butyrum erat, et ubi est amaritudo. Omnia ergo haec faciendo butyrum comedit. Sed quia cum natura etiam infirmitatem assumpserat ista agendo cum affectu pietatis in fame et siti, frigore et aestu, labore et fatigatione, caeterisque nostrae mortalitatis poenis et defectibus sustinuit amaritudinem passionis. Jesus enim quodam tempore fatigatus ex itinere sedebat super fontem, et veniente Samaritana, potum [Col. 0478D] petiit, dicens: Da mihi bibere (Joan. IV) . Ecce amaritudo. Postea venientes discipuli, escasque quas emerant deferentes, mirabantur quod cum muliere loquebatur (ibid.) . Sed et ille ostendere volens quid in butyro eligeret, et quid reprobaret, postulantibus ad manducandum accedere ait: Ego cibum habeo quem vos nescitis (ibid.) . Et deinceps statim: Meus, inquit, cibus est ut faciam voluntatem Patris mei (ibid.) . Hic demonstravit butyrum. Cibus, inquit, quem vos nescitis butyrum est. Cibus quem vos scitis, amaritudo. Sed quia iste sine illo non sumitur, ego veni in illo istum comedere, et in isto illum reprobare. Videamus adhuc alibi butyrum majorem amaritudinem habens. Alio quodam tempore cum doceret turbas Judaeorum, ait: Amen dico vobis: Si [Col. 0479A] quis sermonem meum servaverit mortem non gustabit in aeternum (Joan. VIII) . Ecce bonum butyrum. Sed adest amaritudo. Et illi: Nunc cognovimus, inquiunt, quia daemonium habes. Abraham mortuus est et prophetae; et tu dicis: Si quis sermonem meum servaverit, mortem non gustabit in aeternum (ibid) . Sed Jesus abrasa amaritudine ad esum butyri se convertens, ait: Amen amen dico vobis, antequam Abraham fieret ego sum (ibid.) . Judaei vero rursum amaritudinem aspergentes, tulerunt lapides ut jacerent in eum (ibid.) . Et sequitur reprobatio mali. Jesus autem abscondit se, et exivit de templo (ibid.) . Adhuc videamus alibi: Ambulavit in porticu Salomonis. Et circumdederunt eum, dicentes: Quousque animam nostram tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam [Col. 0479B] (Joan. X) , et ille: Loquor vobis, et non creditis. Opera quae ego facio in nomine Patris mei, ipsa testimonium perhibent de me, ecce butyrum, sed vos non creditis (ibid.) , ecce amaritudo. Sequitur reprobatio: Quia non estis ex ovibus meis (ibid.) . Et rursum: Ego et Pater unum sumus (ibid.) , ecce butyrum. Sequitur: Tulerunt lapides Judaei ut jacerent in eum (ibid.) , ecce iterum amaritudo. Sed ille amaritudinis gustu ab appetitu dulcedinis averti non poterat. Nam subditur: Respondit eis Jesus, dicens: Multa opera bona ostendi vobis ex Patre meo (ibid.) , hic est buytrum. Sequitur amaritudo: Propter quod opus me lapidatis (ibid.) . Et alibi adhuc aliam super aliam: Quaerebant eum apprehendere (Joan. VII) . Sed ipse, malum reprobans, exivit de manibus eorum. [Col. 0479C] Et quid singula narramus? Raro unquam invenimus Jesum sine amaritudine manducasse butyrum. Postremo novissimam illam magnamque amaritudinem butyrique dulcedinem malique reprobationem quis considerans non miretur? Pependit Dominus Jesus in cruce ut pro pietatis dulcedine poculum amarae mortis degustaret, et circumdantibus eum inimicis atque post dira vulnera voces blasphemas in eum jaculantibus, ipse, suavitatis cibi sui non immemor, ait: Pater, ignosce eis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . Ecce butyrum optimum, magnis quidem amaritudinibus foris aspersum; et tamen dulcorem suum interius conservans illaesum. Ut ergo demonstaret quod sine corruptione suae dulcedinis sponte [Col. 0479D] amaritudinem suscepisset, expostulans, ait: Sitio. At illi obtulerunt ei acetum cum felle mistum; et cum gustasset, noluit bibere (Joan. XIX) . Gustavit et reprobavit, quia sustinuit et abjecit. Passus est, et superavit. Nunquid non jam palam est quomodo Emmanuel noster butyrum comedat ut sciat reprobare malum? Quia in homine Deus opus pietatis exhibens, et impiorum persecutionem sustinens, quam sit reprobanda eorum pravitas per experientiam sensit, quam per providentiam prius idem ipse reprobavit.

Nunc libet intueri quomodo mel comedat Emmanuel iste, ut sciat eligere bonum. In gustu quidem mellis nihil amaritudinis invenitur, et propterea totum quod ibi est ab experiente eligitur. Ergo mel [Col. 0480A] comedit ut sciret eligere bonum. Sed quid dicimus? Qualis est laus ista (si tamen laus dicenda est) quod Deus homo per experientiam bonum didicit, qui semper idem ipsa bonitas fuit? sed haec pietatis laus est, et praeconium misericordiae ejus, qui pro nobis ita inclinari dignatus est, ut accipere posset in eo quod assumpsit id quod semper habet in eo quod fuit. Hoc enim Deus homo per experientiam gustavit ex tempore, quod ipse homo Deus per naturam erat ex aeternitate. Ergo mel comedit divinitatis humanitas, cum se infudit atque univit infirmitati majestas. Ibi humana natura pleno satietatis gustu supernam dulcedinem haurire coepit, ubi totum quod est Deus ineffabili gratia sibi unitum accepit. Tamen comedere hominis erat, esse cibum divinitatis. Verus [Col. 0480B] ergo homo Emmanuel qui mel comedit ut sciret eligere bonum. Verus Deus Emmanuel, qui mel fuit non per experientiam discens, sed per naturam sciens seipsum bonum. Unus tamen et idem per se et per naturam sciens et per experientiam discens. Quia idem ipse homo accepit per experientiam quod fuit Deus ipse per naturam. O Emmanuel bone, nobiscum Deus, propterea tu butyrum et mel comedere potuisti, quia Emmanuel factus es nobiscum Deus. Deus enim apud te, nec accipere potuisti quod eras, nec quod non eras sustinere. Propterea Emmanuel factus es nobiscum Deus, ut in nostro humiliatus, in ipso et desuper quod tuum erat acciperes, et quod nostrum erat subtus, tibi sociares. Ergo Emmanuel factus es nobiscum Deus, ut posses [Col. 0480C] butyrum et mel comedere, et inter comedendum disceres, bonum eligens, malum reprobare. Sed quid dico? quis est sapiens ut intelligat haec? Qualis ergo tu Deus eras antiquus a principio qui in principio lucem divisisti ac tenebras, si bonum eligere et malum reprobare nesciebas? An forte et hoc nescire virtutis erat, et discere dignationis, quia electio ad divinam naturam non pertinuit, cujus ad utrumlibet se habere non fuit? Ergo Emmanuel eligere et reprobare didicit, quia qui in sui natura conditioni non subjacebat, in nostra liberum arbitrium assumpsit. Cui in se confirmato dedit posse non posse in malum deficere, et boni electionem voluntate libera sine coactione. Neque idcirco minus liberum eo [Col. 0480D] quod nec aliud pati possit voluntarium, nec ad aliud compelli invitum. Sed idcirco vere et summe liberum, quia non possit vel aliud pati quam velle, vel aliud velle quam posse, sive aliud posse quam bene velle. Sic Emmanuel butyrum et mel comedit, ut sciat reprobare malum et eligere bonum, quia in humana natura, quam assumpsit, rationabili judicio voluntatis sanctae malum deseruit et bonum elegit, sicut scriptum est: Dilexisti justitiam et odisti iniquitatem; propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV) . Simili genere locutionis de ipso dicit Apostolus: Et quidem cum esset Filius Dei, didicit ex his quae passus est obedientiam, et consummatus factus est omnibus obtemperantibus sibi causa salutis aeternae (Heb. V) [Col. 0481A] Christus enim ex iis quae passus est obedientiam didicit, quia qui Filius erat aequalis per naturam ut subesse posset id quod inferius possibile erat per gratiam assumpsit. Quasi enim discere fuit quod per naturam in suo non habuit in usum ex alieno assumere. Solum nunc restat, si forte invenire possimus Emmanuelem nostrum butyrum et mel non ad refectionem, sed ad delectationem manducantem, ne quod fecit necessitas sit, sed voluntas. Obtulerunt ei partem piscis assi et favum mellis (Luc. XXIV) . Immortalis et impassibilis jam fuit factus, et cibo corporali non indiguit; tamen ut demonstraret quod fuit, comedit voluntate, non necessitate. Omnia itaque bene cederent, si obtulissent ei butyrum et favum mellis, nisi forte idem piscis nobis significet, [Col. 0481B] quia butyrum sine frixura non sumitur. Nam et nos quotidie adhuc in butyro amaritudinem admistam invenimus, in melle puram dulcedinem percipimus, quia in opere pietatis labore afficimur, in gaudio contemplationis dulcedine refovemur. Et hoc totum fit ut sciamus reprobare malum et eligere bonum, scilicet ut in ipso experimento discamus quantum praesens vita, in qua nec bonum sine dolore fieri potest, fugienda sit; et futura, in qua dolor non est, appetenda. Per Dominum nostrum.

TIT. III. Apologus probans omne cor pronum esse ad commendationem sui et suorum.

Fabula dicit omnes bestias fetus suos Jovi probandos praesentasse, inter quas simia deformem [Col. 0481C] natum trahens, risu omnium castigari non potuit quin suum caeteris anteferret. Ingenitum si quidem est omni animanti amare quod genuit. De corde sensus nascitur, et amant corda fetus suos adeo ut saepe animus perversus in conspectu summae veritatis tortuosum et pravum, et risu omnium dignum sensum suum commendare non erubescat.

TIT. IV. De stulto qui ut «luna mutatur,» et de justo qui «vir unus» est.

Stultus sicut luna mutatur (Eccli. XXVII) . Stultus personaliter unus est, sed instabilitate et mutabilitate multi. Sicut una est luna, et dicitur prima, et secunda, et tertia, et quarta, et quinta, etc., et fiunt multae varietates in uno corpore, sic stultus modo [Col. 0481D] plorans, modo ridens, modo tristis, modo hilaris, quasi crescens et deficiens et de alio ad aliud transiens, muttas ostendit formas in uno homine. Quo contra in laudem justi dictum est: Fuit vir unus (I Reg. I) . Unus quippe est justus, non tantum persona, sed vita, quoniam dum per diversos errores vivendi non scinditur, quasi in una veritatis facie persistens invenitur.

TIT. V. Quod in sensu bonum hominis non est.

Homo peccando fecit ut bestiis comparetur, tamen facere non potuit ut in quo bestiis comparatus est, eisdem coaequetur. Qui enim ratione superior esse desiit, sensu se inferiorem invenit. Si visum consulis, superant lynces. Si odoratum interrogas, praevalent canes. Et quaecunque in sensu corporali laudabilia [Col. 0482A] sunt, in ipsis excellentiora invenies, ut alibi quaeras bonum tuum neque in illo considas ubi bestiis comparatis, et tamen non aequaris.

TIT. VI. De triplici pace.

Una est pax quam habere debet homo ad Deum, alia quam ad semetipsum, alia quam ad proximum suum. Spiritus enim hominis hac lege inter Deum et carnem constitutus erat, ut, si Deo superiori obedientiam debitam exhiberet, nunquam ejus imperio subjecta caro contrairet. Quandiu ergo homo pacem ad Deum tenuit, nullam in carne sua molestiam contradictionis invenit. Sed postquam Creatori suo per superbiam rebellis esse coepit, statim caro ab ejus consensu se dividens, subdita esse recusavit. Hinc homo, variis concupiscentiarum suarum [Col. 0482B] desideriis distractus et aliena et quae inconcessa fuerant appetens, terminos justitiae adversus proximum suum transivit; atque illic quoque turbata pace ex omni parte inquietus et turbulentus esse coepit. Nunc ergo reparando proponitur conditio, ut si pacem habere voluerit cum Deo, habere studeat pacem cum proximo suo. Cum autem spiritus Deo plene subjectus fuerit, tunc et illam quam in carne sua portat contradictionem, gratia ad pacem reformabit pacatus sit totus, ut homo, et extra se cum proximo per charitatem fraternam, et in se per conscientiam bonam, et supra se per gratiam divinam. Propter hoc dum offertur hostia salutaris qua Deo nos reconciliari oportet, prius osculo signum pacis offerimus, ut, hac praemissa quae inter nos constat [Col. 0482C] pace, illam quae ad Deum est obtinere mereamur. Quando autem pro fidelibus defunctis hoc sacrificium salutare immolatur, osculum pacis ad invicem viventes non accipiunt quoniam hi, pro quibus vivifica immolatio fit ab hac vita subtracti, humanae conversationis pacem vel concordiam tenere amplius aut exhibere non possunt. Illic ergo sola illa quae ad Deum est reconciliatio quaeritur, ubi deinceps praesentis vitae, semel hinc educti, conditioni non subduntur. Viventes autem per pacem proximi merentur pacem Dei, et per pacem Dei merentur pacem sui, non illam quae animam est ad mundum, sed illam quae est inter animam et spiritum, per illam quae est inter spiritum et Deum. Nam est quaedam pax inter animam et mundum suaviter viventium et [Col. 0482D] male et est quaedam pax inter animam et spiritum suaviter viventium et bene, et est quaedam pax inter Deum et spiritum feliciter viventium et beate. Similiter est bellum inter animam et mundum non suaviter viventium et male, et est bellum inter animam et spiritum non suaviter viventium et bene, et est bellum inter spiritum et Deum infeliciter viventium et male. Nam quod suaviter viventes et male veram pacem, qua sapientia invenitur in tempore otii boni non noverunt, beatus Job testatur de sapientia, dicens: Non invenitur in terra suaviter viventium (Job XXVIII) .

TIT. VII. De dignitate et libertate rationalis creaturae.

Sola rationalis creatura ita condita est, ut ipsa [Col. 0483A] bonum suum non esset, sed illi a quo facta est. Magna ergo dignitas, ut nullum ei bonum praeter summum sufficeret, et item magna libertas, ut ad bonum suum cogi non possit.

TIT. VIII. De triplici exercitatione, et quibus activa et contemplativa vitae figurantur nominibus.

Vitae mutabilis conditio talis est, ut in eodem diu stare non possit: cui adhuc ad laborem et dolorem convertitur quod quaesitum est ad consolationem. Fluctuat ergo in exercitationibus, et transit de alio in aliud, ut nunquam quieta sit, donec ad veram stabilitatem perveniat. Exercitationum autem tria sunt genera, aliae ad profectum virtutis, aliae ad consolationem infirmitatis, aliae ad inflammationem iniquitatis. Primae aedificantes, secundae sustentantes, [Col. 0483B] tertiae subvertentes. Propter hoc Deus aedificantes induxit, sustentantes concessit, subvertentes prohibuit. Et divisit tempora, et loca distinxit, aedificantibus et sustentantibus exercitationibus, quando et ubi fiant, quae congrue simul fieri possunt, quia sustentantibus occupati, aedificantes tenere non sufficimus, et aedificantes conversi sustentantibus implicari non debemus. Sex dies sustentantes habent; septimum aedificantes. Sic sustentantibus omnia loca conceduntur, pauca aedificantibus conservantur, exceptis his qui se aedificantibus consecrarunt, et omni loco et tempore illis inserviunt. Duo enim sunt genera hominum secundum has duas exercitationes licitas, aedificantes ad contemplativos, sustentantes [Col. 0483C] ad activos. Hae sunt duae vitae, et duo populi, et duo testamenta: Lia et Rachel, Jacob, et Israel, Sion et Jerusalem, Petrus et Joannes, Martha et Maria, sinistra et dextra, lana et linum, hordeum et frumentum, aqua et vinum, etc.

TIT. IX. Quod elementum duobus modis dicitur.

Elementum est prima materia corporalis complexionis. Elementum materialis repraesentatio invisibilis subsistentiae et principium cognitionis a corporalibus ad incoporalia transeuntibus. Illic elementum est principium subsistentiae ad invisibilem actum prodeuntibus; hic elementum est principium intelligentiae ad invisibilem veritatem ingredientibus.

TIT. X. De trinitate universitatis.

Verum universitas trinitate una subsistit. Est [Col. 0483D] unum quod nec ab alio est, nec secundum aliud, ut creatrix natura. Est unum quod ab uno est, et secundum unum, ut rationalis creatura a Deo, similis Deo. Est unum quod ab uno est, et secundum duo, hoc est ab uno per unum, ut corporea natura a Deo creata, secundum sapientiam increatam et creatam disposita. Primum exemplar est tantum, non exemplum. Secundum exemplar est exemplum. Tertium exemplum tantum, non exemplar.

TIT. XI. Quod in originali peccato vitia tria, inobedientiae duae et peccatum unum fuerunt.

In originali peccato tria vitia fuerunt, inobedientiae duae, et peccatum unum. Tria vitia fuerunt: superbia, avaritia et gula; duae inobedientiae, naturae [Col. 0484A] et disciplinae. In superbia et avaritia inobedientia fuit naturalis praecepti. In gula inobedientia fuit praecepti, disciplinae et superadditi. Et omnia haec quia uno actu completa sunt, unum peccatum dicuntur.

TIT. XII. Quod Christus et sapientia a diversis variis quaeruntur modis.

Quidam Christum quaesierunt, et non invenerunt. Quidam quaesierunt, et invenerunt, sed non retinuerunt, quia non quaesiverunt ut haberent, sed ut venderent. Quidam Christum quaesiverunt, et invenerunt, et retinuerunt, quia non quaesiverunt ut venderent, sed ut possiderent. Primis dixit: Quo ego vado vos non potestis venire. Quaeretis me, et non invenietis, sed in peccatis vestris moriemini (Joan. VIII) . Secundis [Col. 0484B] dixit: Ego sum, si me quaeritis, sinite eos abire. Et injecerunt manus et tenuerunt eum (Joan. XVIII) . Tertiis dixit: Avete. Et accesserunt et tenuerunt pedes ejus (Matth. XXVIII) . Primi quaesiverunt, et non invenerunt. Secundi vivum invenerunt, et inventum occiderunt. Tertii mortuum quaesiverunt, et vivum invenerunt. Sic multi sapientiam quaerunt, et non inveniunt, quia inutiles judicantur et abjiciuntur. Alii sapientiam quaerunt, et inveniunt, sed non diligunt, quia ad lucrum et laudem humanam adipiscendam eam exponunt, et prostituunt. Isti Christum vivum inveniunt, sed occidunt, quia ex hoc in eis sapientia moritur quod ejus dulcedine nullo amoris sensu perfruuntur. Hi assumuntur ut gravius judicentur et praecipitentur. Alii mortuam quaerunt, et [Col. 0484C] vivam inveniunt, quia dum eam ad hujus vitae usum non appetunt, verius intus ad illius dulcedinem et suavitatem pertingunt. Hi assumuntur ut eleventur et glorificentur

TIT. XIII. Quod Deus in Scriptura homini foris loquitur per praeceptiones, prohibitiones, promissiones et minationes.

Quandiu homo intus Deum audire loquentem potuit, doctrina exteriori opus non habuit; sed postquam librum vitae oculo interiori inspicere jam non valet, Scriptura foris apponitur, ut ejus saltem inspectione ad cognitionem veritatis renovetur. In hac autem Scriptura et prohibitiones sunt malorum, ut ea fugiat, et praeceptiones bonorum, ut ea expetat. Et prohibitionibus quidem apponuntur comminationes, [Col. 0484D] quoniam solius mali odio homo cohiberi non posset; et praeceptionibus adjunguntur promissiones, quoniam solius boni amore non posset ad ipsum provocari. Et sunt quatuor ista generaliter discreta in omni Scriptura, praeceptiones et prohibitiones, promissiones et comminationes. Quorum duo prima ad vitae informationem pertinent, duo subsequentia ad fidei instructionem. In illis meritum, in istis praemium constat. Et perfectum facit fides recta, et operatio bona. Primum autem carnalibus comminationes carnales, et promissiones et poenae temporales et praemia, deinde spiritualibus spirituales et aeternae. Postremo exercitatis sufficit ad exhortationem odium mali et amor boni. Sic gradibus suis crescit salus, et virtus proficit. In omni autem Scriptura aut cognitio [Col. 0485A] veritatis quaerenda est, aut forma virtutis. Primo studio historia et allegoria proponitur, secundo tropologia et in ipsa tropologia duplex similiter lectio est: Prima, quae plana narratione mores instruit; secunda, quae exhortatione affectuosa in animo auditorum desideria virtutis accendit.

TIT. XIV. Quod Deus cum homine sit quatuor modis.

Quatuor modis nobiscum est Deus, per praesentiam majestatis, per participationem humanitatis, per vinculum charitatis, per patrocinium veritatis. In primo cognoscit mala nostra. In secundo expertus est, in tertio compatitur, in quarto aufert et est Emmanuel, id est nobiscum Deus. Item cum quibusdam est Deus per favorem gratiae, qui cum Deo non sunt per meritum vitae. Cum quibusdam est [Col. 0485B] Deus per favorem gratiae, et ipsi cum Deo sunt per meritum vitae. Cum quibusdam Deus non est per favorem manifestum gratiae, et ipsi cum Deo sunt per meritum vitae. Cum quibusdam Deus non est per favorem gratiae, et ipsi non sunt cum Deo per meritum vitae.

TIT. XV. De progressionibus cognitionis.

Quinque sunt progressiones cognitionis : prima est in sensu, secunda in imaginatione, tertia in ratione, quarta in intellectu, quinta in intelligentia. Per sensum est in istis, est secundum ista. Per imaginationem non est in istis, sed secundum ista. Per rationem neque in istis est neque secundum ista; sed est in illis et de illis quae sunt secundum ista. Per intellectum non est in illis, sed de illis. Per intelligentiam, [Col. 0485C] nec in illis, nec de illis.

TIT. XVI. Quod animus quatuor modis agenda tractat.

Quatuor modis in nostro animo agenda tractamus: cogitando, volendo, deliberando, vovendo. Cogitatio ad cognitionem pertinet, voluntas ad desiderium, deliberatio ad propositum, et ad promissionem votum. Si quod proponimus non facimus, fallaces sumus. Si non facimus quod promittimus, fallaces et fallentes. Ibi mendacium solum accusatur, hic et mendacium accusatur, et promissam exigitur. Votum autem aliud occultum ad Deum et coram Deo; aliud manifestum ad Deum et coram homine. Occultum votum fractum peccatum est; manifestum votum fractum, peccatum et scandalum.

TIT. XVII. De dissimili operatione Dei.

Si in Tyro et Sidone haec facta fuissent, etc. (Matth. XI; Luc. X.) Demonstrare volens Dominus quod ab ipso sit et donum ejus, et quando veritatem cognoscimus, et quando agnitam debita devotione veneramur, quibusdam veritatem praedicavit, quorum corda ad dilectionem veritatis non emollivit; quorumdam vero corda affectu bonitatis emollivit, sed agnitione veritatis non illuminavit. In illis aravit et non seminavit, duritiem frangens, sed verbum non spargens. In istis vero seminavit, sed non aravit, verbum spargens, et duritiam non frangens, ut et utrumque ab eo esse sciamus, et utrumque ab eo petere discamus, cum neutrum sine altero ad salutem [Col. 0486A] sufficiens esse agnoscimus. Sic solvitur quod ex Evangelio proponere solent, cur Deus in carne veniens illis verbum praedicavit quos ipsum verbum non recepturos esse praescivit, et quibusdam aliis praedicationis verbum non impendit, quos credituros si docentem audissent, agnovit. Quorumdam enim duritiam increpans, quibus veritas praedicata fuerat, sic ait: Vae tibi Corozaim, vae tibi Bethsaida, vae tibi Capharnaum! quia si in Tyro et Sidone haec facta fuissent, jam olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent (ibid.) . Hoc ergo mirum videtur, quare Jesus, qui futurorum omnium scientiam habuit, in Capharnaum praedicavit, cum illorum duritiam tantam esse praesciret, ut veritatem etiam oblatam non reciperent. Et quare item in Tyro et Sidone illa operatus non est, quae operatus [Col. 0486B] est in Capharnaum et Bethsaida, cum istos tales esse non ignoraret, qui facile veritatem reciperent, si audire illam et agnoscere potuissent. Sicut enim impium videtur obedientes deserere, sic stultum videtur omnino rebelles docere. Sed illud judicii fuit, hoc exempli. Ne enim homo solum affectum boni sine agnitione sufficere putet, ac per hoc affectum se habere sentiens bonitatis, verbum veritatis non requirat, illos compunxit, non docuit, nec salvavit. Et ne rursum solam veritatis agnitionem sufficientem putet ad salutem, et legem audisse non fecisse consummatam justitiam, istos docuit, non compunxit et damnavit, ut dum alterum sine altero vicissim habere cognoscuntur reprobi, utrumque necessarium sibi fore intelligant electi, et qui [Col. 0486C] alterum habere se cognoscit, non de viribus suis praesumat, sed ab illo humiliter postulet quod non habet, a quo quibusdam alterum accepisse non profuit, quoniam alterum districte judicandis non impendit. Non enim accipere meretur quod non habet, qui a se habere se putat quod habet; et propterea vicissim e duobus alterum a Deo tribuitur, et alterum subtrahitur, ut ubi utrumque simul est ab ipso esse utrumque demonstretur.

TIT. XVIII. De fide, quid sit, et quae ad eam spectent.

Priusquam ea quae ad fidem pertinent discutere incipiamus, quid sit fides ipsa inspicere debemus. Apostolus sic definit fidem: Fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apperentium [Col. 0486D] (Hebr. XI) . Cum enim res quaelibet apud nos subsistant, vel peractum quando videlicet praesentes sensu comprehenduntur, vel per intellectum, quando absentes vel etiam non existentes in similitudine sua et in imaginatione capiuntur, vel per experientiam, quando ea quae in nobis sunt sentiuntur a nobis, ut est gaudium et tristitia, timor et amor, quae subsistunt in nobis, et sentiuntur a nobis. Nullo horum modorum invisibilia Dei capiuntur in nobis, quae solum creduntur a nobis. Neque enim per actum praesentia sunt, neque in similitudine aliqua comprehendi possunt, neque quemadmodum illa quae in nobis sunt, et sentiuntur a nobis. Ergo fide sola subsistunt in nobis, et subsistentia eorum est fides eorum qua creduntur, quia sunt [Col. 0487A] sed non qualia sunt comprehenduntur. Sic itaque per solam fidem subsistunt in nobis, et sola fide probantur a nobis; nec aliud argumentum habere possumus, nisi quia credimus illa fide quae ratione non comprehendimus. Haec descriptio fidei ostendit quid faciat fides, sed in eo non diffinitur quid sit fides. Est autem diffinitio fidei haec: Fides est voluntaria quaedam certitudo absentium supra opinionem, et infra scientiam constituta. Et sciendum quod aliud est cognitio fidei, aliud fides. Cum enim idem fit sermo in auribus plurium, omnes aequaliter quod dicitur intelligunt, sed non omnes aequaliter credunt et cognitionem dictorum omnes habent, sed fidem non omnes habent. Potest autem cognitio fidei esse sine omni fide; fides autem sine omni cognitione esse [Col. 0487B] non potest. Multi tamen credunt et non habent cognitionem omnium eorum quae credunt, quia credentibus et cognoscentibus credunt, et non norunt ipsi omne quod credunt, sed norunt illi quibus credunt. Ejusmodi est fides simplicium in Ecclesia qui perfectioribus credendo et adhaerendo salvi fiunt, sicut scriptum est: Boves arabant, et asinae pascebantur juxta eos (Job I) . Hi enim in fide perfectorum amplius credunt, qui in se credendo minus cognoscunt. Duobus modis crescit fides, devotione sive constantia, et cognitione. Incrementa fidei per devotionem per tres gradus procedunt. Primus gradus est acquiescere, secundus aestimare seu putare, tertius gradus est certum esse. Secundum hos tres gradus tria sunt genera hominum quae sequuntur. [Col. 0487C] Est enim quoddam genus hominum in sancta Ecclesia quibus credere est solum non contradicere fidei; qui ita vivunt ut nati sunt, non amando vel approbando in quo nati sunt, qui si in alio nati essent, fideles non essent. Consuetudine enim vivendi fidem tenent, non amore. Est aliud hominum genus attentius considerantium statum vitae humanae, et dubium, et ex eo quodammodo fluctuare incipientium in fide, quoniam multos conspiciunt aversos et alienos a fide; tamen ducti pietate fidei e duobus dubiis hoc eligunt quod, doctrina catholica docente, didicerunt. Istis pax necessaria est, tribulatio periculosa, ne forte de aestimantibus seu opinantibus negantes efficiantur. Est aliud genus [Col. 0487D] hominum qui certi sunt et confirmati in fide sua, quos Deus vel per exteriora miracula confirmavit, vel per interiorem aspirationem edocuit. Isti tribulatione non subvertuntur, sed exercentur. Sciendum est etiam quod sicut tres sunt gradus, per quos fides crescit, ita tres sunt gradus, per quos crescit cognitio fidei. Primus gradus est cognitionis fidei quo nihil minus unquam fides habere potuit, credere videlicet Deum esse et eum salvatorem et remuneratorem exspectare. Haec cognitio fidei simplicibus ante incarnationem Verbi ad salutem sufficere potuit, videlicet ut et Deum crederent et Salvatorem exspectarent, quamvis ejusdem salvationis suae modum et tempus non cognoscerent. Duo enim in homine tantum sunt, natura et culpa; et [Col. 0488A] Creator ad naturam refertur, Salvator ad culpam. Sub lege autem scripta crevit cognitio, quando jam de persona Redemptoris manifeste agi coepit, et Salvator per legem promitti, et post promissionem exspectari. Sub gratia autem adhuc amplius excrevit cognitio, cum ipse jam Salvator non ut prius a multis putabatur solum homo, sed et Deus verus manifestatus est. Et ipse redemptionis modus non in terrenae culmine potestatis, sed in morte probatus est constare Salvatoris.

TIT. XIX. De Charitate, Fide et Spe.

Sicut virtutes reliquae bonum naturae sunt, ita charitas bonum est virtutum omnium: quam qui habet, secundum aliquid omnem virtutem habet. Habet enim secundum effectum etiam illas quas [Col. 0488B] secundum effectum non habet. Virtutes enim affectu habere per gratiam, studium et meritum humanum est; effectu autem eas habere, munus divinum. Voluntas enim hominis est; potestas vero Dei. Ita voluntas hominis bona est ex Deo, mala ex homine. Potestas Dei est in malo, homini ad malum bona; in bono, homini ad bonum bona. Propter hoc qui charitatem habet, totum habet; et qui non habet nihil habet, vel utiliter non habet. Ideo dixit Apostolus de charitate: Charitas omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet (I Cor. XIII) . Fides bona ostendit, spes arripit, sustinentia defendit. Per fidem incipiunt nobis esse, per spem nostra esse, per sustinentiam nobiscum esse. Fides dirigit, spes trahit, sustinentia perducit. Et sunt in charitate omnia haec, [Col. 0488C] quia in eo quod dilectum et placitum, amor suadet libenter credere, multum praesumere, non facile desistere.

TIT. XX. De quatuor debitoribus.

Quatuor sunt debitores, Deus, spiritus, caro, mundus. Deus debet spiritui, ut eum et cognitione veritatis illuminet, et amore virtutis inflammet. Spiritus debet Deo, in omnibus quae agenda sunt, ab ipso erudiri, et secundum ipsum operari. Spiritus debet carni, ut eam et a malis cohibeat, et in bonis exerceat. Caro debet spiritui, in bono agendo ministerium, et in commodo appetendo modum. Caro debet mundo ex ejus abundantia quod necessitatis est sumere, quod virtutis est exercere. Mundus debet carni in necessitate subsidium, in exercitatione [Col. 0488D] incitamentum. Sed spiritus Creatori debitum non persolvit, quia vel per superbiam elatus, contemnit ab eo scientiam veritatis quaerere, vel per pigritiam ligatus, acceptam intelligentiam fastidit opere exercere. Propterea et ipse Creator spiritui debitum juste negat, ut eum nec ad cognoscendum verum illuminet, nec ad bonum amandum inflammet. Nam superbum intus a cognitione veritatis abjicit; pigrum autem in opere foris affligit. Rursus quia idem spiritus carni debitum non persolvit, ut eam videlicet vel a malo cohibeat, vel in bono exerceat, fit ut ipsa caro justa Dei dispositione non exhibeat spiritui quod debet, hoc est, vel in bono agendo ministerium, vel in appetendo commodo modum. [Col. 0489A] Item, quia caro per negligentiam spiritus laxata, mundo debitum non exhibet, sed ejus affluentiam ad luxum voluptatis intorquet, et ad excitationem virtutis ejus administrationem non obtinet, ipse quoque mundus justa recompensatione ad miseriam spiritus multiplicandam, eam et adversis frangit, et prosperis dissolvit. Hujus autem discordiae, quia solus spiritus auctor est, necesse est ut ipse prior ad pacem redeat, et caetera post se subsequenter ad pacem componat. Si enim ipse et Creatori debitam subjectionem, et carni justum regimen exhibere studuerit, perfecta et consummata justitia subsequitur, et reformata justitia, concordia quoque et pax perfecta reparatur. Sicut enim ex ejus injustitia pax et concordia cunctorum solvitur, ita per ejus [Col. 0489B] justitiam universa reconciliantur. Hanc autem justitiam spiritus habitam perdere potuit; amissam vero per se recuperare non potest, quia ne debitum Creatori persolvat, ignorantia fallitur, ne vero debitum carni persolvat, concupiscentia praepeditur; et si forte ex parte illuminatus, verum agnoscere coeperit, et ex parte confirmatus bonum adimplere, non potest tamen hic quod perfectum est adipisci, sed sicut scriptum est, ut degustatam pro parte justitiam esurire et sitire incipiat, sed non ut adepta plenitudine, ad satietatem pertingat.

TIT. XXI. De impedimento cognitionis.

Sicut humor subtilis per exhalationes a terra sursum rapitur, sic intellectus cordis humani per meditationes et scrutationes subtilis effectus ad alta [Col. 0489C] levatur. Et quemadmodum humor ascendens frigore praestringitur, et relabitur unde venerat, sic multi ab intelligentia summorum per ignorantiam cadunt, propterea quod in bonis quae intelligere poterant agendis per desidiam torpescunt. Sed lapsus nivis nec strepitum facit, nec laedit; lapsus grandinis et strepitum facit, et pondere laedit: quia multi torpent a bono, et nocent in malo; alii torpentes sunt, non nocentes.

TIT. XXII. De tribus motibus in homine.

Tres sunt motus in homine. Motus mentis, motus corporis, motus sensualitatis. Motus mentis in voluntate est, motus corporis in opere, motus sensualitatis medius in delectatione. In motu mentis solo [Col. 0489D] liberum arbitrium est. In motu corporis et sensualitatis, quae sequuntur liberum arbitrium. Sic enim prima fuit dispositio naturae; nam motus mentis voluntarius est appetitus. In voluntario liberum; in appetitu arbitrium. Mens igitur per se movetur, et est primus voluntatis motus. Motum voluntatis sequitur motus corporis. Mens itaque sicut dixi per se moveri habet, sed secundum voluntatem Creatoris sui, quae forma illi est et exemplar et proposita regula quam sequatur. Et propter hoc, si secundum Deum movetur, hoc est justitia; si praeter Deum movetur vel contra Deum, hoc est injustitia. Ergo motus mentis justitia semper est, vel injustitia; motus autem corporis semper est obedientia. Quod enim mens movetur, libertate movetur, quia voluntarie [Col. 0490A] movetur, et per se movetur, et ei est quod movetur vel ad meritum, si bene; vel si male, ad culpam. Quod autem corpus movetur, necessitate movetur, quia ab alio movetur, hoc est a mente; nec ipsius est quod movetur, sed illius a quo movetur, sive ad meritum, si bene, sive ad culpam, si male. Ita motus mentis dominatur motui corporis legi naturae subjecto, et quando abutitur illo, vitium est imperantis, debitum obedientis. Nec culpatur qui ducitur, quia necessitate ducitur, sed culpatur qui ducit, quia in subjectum libertate abutitur. Porro voluntas, si justitiam tenuisset, haberet non solum motum corporis obedientem, sed et motum sensualitatis consentientem. Nunc vero quoniam rectitudinem suam ipsa non tenuit, habet quidem adhuc [Col. 0490B] ex indulgentia Creatoris motum corporis obedientem, ex vindicta autem motum sensualitatis contradicentem. Cujus violentiam aliquando infirmata sequitur, aliquando autem corroborata coercet et moderatur. Si autem motus sensualitatis dominatur motui mentis, dominatur etiam motui corporis, qui subjectus est illi, et tunc peccatum regnare incipit in nostro mortali corpore. Si autem non dominatur, utitur mens servitio corporis sui, et exhibet membra sua arma justitiae. Et sunt simul motus mentis et motus corporis, seorsum autem motus sensualitatis; et perficitur justitia, et iniquitas cohibetur.

TIT. XXIII. De instrumentis cognitionis.

[Col. 0490C] In vocibus duo sunt, melodia, et significatio. Et in rebus duo, forma et essentia. In mentibus similiter duo, affectus et cognitio. In corpore autem humano duo sunt instrumenta, aures et oculi. Per aures ingrediuntur voces, ut per melodiam generent affectum, et per significationem cognitionem. Res vero per oculos ingrediuntur, ut per formam similiter in mente generent affectum, et per essentiam cognitionem.

TIT. XXIV. De sensu homionis, carnali et spirituali.

Duo sensus in homine sunt, unus carnalis et alter spiritualis; et uterque bonum suum habet, in quo exsultat et gaudet. Gaudet carnalis sensus atque tripudiat in aeris serenitate et solari claritate, in [Col. 0490D] ciborum et potuum dulcedine, in locorum amoenitate, et fluviorum jucunditate. Et hic sensus bestialis est; namque bestiis et volucribus convenit. Spiritalis vero exsultat lumine divino superinfuso, quod contemplativis convenit, gaudet etiam in virtutum exercitatione, in colenda justitia, et cum exterior sensus, id est carnalis, suo bono utitur, tunc mentis interior sensus quasi obdormit. Unde contingit eum qui bonorum hujusmodi jucunditate capitur, ne interioris quidem sensus bona sua agnoscere. Nam spernit exteriora, qui dulcedine bonorum interioris sensus rapitur. Inde est quod viri religiosissimi, stulti mundo esse videntur.

TIT. XXV. De divinis luminibus.

Bona Dei lumina sunt, et ipse auctor donorum [Col. 0491A] Pater est luminum, Apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I) , quia nec illuminans transmutatur, neque non illuminans obscuratur. Generans enim non degenerat et non generans non caligat, quia nec inferior est exiens, nec obscurior latens. Lumina ejus quando ad nos veniunt ab ipso non recedunt; et quando a nobis redeunt apud ipsum clarescunt. Quando ad nos descendunt, in nobis non deficiunt; et quando a nobis recedunt, minorationem pro nobis non accipiunt. Itaque non transmutantur in nos quando participanda venient ad nos; nec obumbrantur in se quando ab illuminatis et obumbrandis redeunt et remanent in se.

TIT. XXVI. De conceptu et partu Sapientiae.

[Col. 0491B] Nondum erant abyssi, et ego parturiebar (Prov. VIII) . Conceperat Deus sapientiam in praescientia futuri, parturiebat in voluntate creandi, peperit in procreatione effecti.

TIT. XXVII. De triplici genere aspirationum.

Triplex est origo aspirationum, a Deo, a diabolo, a natura. Quae a natura sunt, praecedentem habent causam necessitatis. Quae a Deo sunt aut diabolo, subito eveniunt et improvisa; a Deo bona, a diabolo mala. Aliquando veniunt quae bona videntur et non sunt, et haec similiter a diabolo sunt, quorum origo exitu probatur. Hoc est: Probate spiritus si ex Deo sunt (I Joan. IV) .

TIT. XXVIII. De quinque jugis.

Quinque sunt juga: Jugum iniquitatis, jugum [Col. 0491C] mortalitatis, jugum legis, jugum propriae voluntatis, jugum charitatis.

TIT. XXIX. Quod Deo nihil inordinatum esse potest.

In Babylone non requirit unus alterum; sed respondent ululae sibi in delubris ejus (Isa. XIII) . Parum est ut in coelo ordinata sint omnia, sed hoc mirum est quod etiam confusionem mundanam inordinatam non relinquit Sapientia divina. Respondent enim ibi etiam opera tenebrarum, et non est quod requirat alterum, quia justa ordinatio nihil relinquit inordinatum, et unicuique quod suum est tribuit, et quod sibi confusum est, illi sine ordine et dispositione esse non potest. Sed et illa confusio interna cordium malorum non effugit dispositionem illius, [Col. 0491D] ubi lucifugae cogitationes et desideria tenebrosa in occulto fluitantia respondent sibi, quia justum judicium sicut per sapientiam cuncta intelligit, ita per aequitatem nihil sine retributione relinquit.

TIT. XXX. Quod Deus non transmutatur.

Non transmutatur Deus ex eo quod ipse est, non patitur vicissitudinem quod in ipso est. Nam quod ipse est, immutabile est; quod in ipso est, aeternum est. Non transmutatur ut alius sit, non patitur vicissitudinem ut aliter sit.

TIT. XXXI. De mysterio in forma coeli et terrae.

Qualis terra tales et terreni, et quale coelum tales coelestes (I Cor. XV) . Sursum cuncta aequalia sunt. Deorsum sunt montes et valles, et alta profunda, humilia et excelsa, et dissimiliter habentia cuncta. [Col. 0492A] Mortalis quippe vita planum iter habere non potest, sed exaltat et humiliat, et nunc aequitatem ostendit, nunc vero abruptum praefert, et casum minatur: propter hoc talis terra, quales terreni. Sursum vero non est ubi offendas vel praecipiteris aut inaequaliter ambules, sed planum et aequale et consentiens et moderatum totum. Ideo quale coelum tales et coelestes.

TIT. XXXII. De serie temporum et amandorum ratione.

Praeterita, praesentia et futura quasi unum corpus aeternitatis perficiunt. Praeterita amare insipientis est, praesentia stulti, futura prudentis. Praeteritorum pietas est, praesentium cupiditas, futurorum charitas.

TIT. XXXIII. De fructu et desiderio justitiae.

Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam (Matth. V) . [Col. 0492B] Ergo non satiati, sed esurientes beati sunt. Nec ideo tamen beati, quia esuriunt; sed ideo, quia saturabuntur. Si enim desiderium semper esset et effectus nunquam esset, poena potius et miseria non beatitudo hic esset. Sed misericordia Dei nostri sanctis desideriis indubitatum spopondit effectum, et propterea beati sunt qui desiderant, quoniam hoc primum bonum est, et quod solum vita mortalis et poenis addicta consequi possit, velle bonum, quoniam habere et frui vita ventura sibi vindicavit. Ideo non dicit justos beatos, sed esurientes et sitientes justitiam. Si enim solos justos beatos diceret, quis sibi hoc arrogaret? Propter hoc respexit imperfectionem nostram ut consolaretur infirmitatem nostram, quia [Col. 0492C] si hoc esse non possumus, velle tamen hoc esse ipso adjuvante et desiderare valemus. Et hoc iterum quia non desiderantes gloriam, sed justitiam beati vocantur, quia multi patriam se amare dicunt, sed viam tenere nolunt. Gloria autem et beatitudo patria est, justitia autem via; et non possunt ad patriam venire qui viam non tenent. Quis est qui commodum non appetat? sed non omnes justi esse volunt.

TIT. XXXIV. De sacramento corporis Christi.

Dominus Jesus Christus, ut ostenderet divinitatem suam refectionem esse animarum nostrarum, carnem suam in cibum nobis proposuit, et rursum, ne illam horreret sumptionem humana infirmitas, consueti edulii specie illam velavit.

TIT. XXXV. De gloria et poena corporis humani.

[Col. 0492D]

Quanta est dignitas animae, si corporis gloria tanta est? Quanto enim spiritus hominis rebus omnibus quae videntur excellentior esse probatur, cum cuncta corporea in obsequium condita sint corporis humani? Unde merito poenalitate et miseria cunctis vilius factum est, quod conditione celsius, et sublimius fuerat constitutum. Cum autem reparatum fuerit, sublata e medio corruptione, quod cunctis melius est corporibus suscipiet, et tunc quoque sine miseria subjectum spiritui sociabitur ad gloriam, cui nunc in miseria est sociatum ad poenam.

TIT. XXXVI. Quod Moyses typus fuit Christi, inter Deum et homines futuri Mediatoris.

Scriptum est quod non potuit populus loqui cum [Col. 0493A] Deo, et petiit mediatorem Moysen. Et laudavit hoc Dominus, et dixit quod Prophetam suscitaret qui Mediator foret, et per ipsum mandata daret ad populum (Exod. XX) . Quae enim invisibilia Dei sunt, carnalia corda percipere non potuerunt; et contemperavit se nobis Deus per humanitatem Filii sui, ut ipsa mediante divina percipiamus. Infirmas autem mentes terror majestatis opprimeret, et splendidum lumen lippientes oculos offuscaret, nisi nubes carnis intercedens et contemplationem excipiens. corda timida blandimento visionis demulceret.

TIT. XXXVII. Quod creatura non potest bene esse sine creatore.

Vae soli! quia cum ceciderit non habet sublevantem (Eccles. IV) . Duo sunt, qui fecit, et quod factum est. [Col. 0493B] Non autem potest bene esse illi quod factum est sine eo qui fecit ipsum. Quod factum est per se cadere habet, surgere non habet. Qui autem fecit quod factum est cadere non potest, sed quod cadit sublevare potest. Propterea ergo melius est duos simul esse quam unum solum.

TIT. XXXVIII. De divisione per iniquitatem et unione per charitatem.

Primum divisit iniquitas inter Deum et hominem, deinde divisit ipsum hominem. Postea venit charitas et composuit atque confoederavit primo Deum et hominem, deinde ipsum hominem. Iniquitas bene unitas male divisit. Charitas male divisa bene univit. Similiter iniquitas bene divisa male univit, et charitas male unita bene divisit. Iniquitas ergo dividit [Col. 0493C] et unit, et charitas dividit et unit. Novissime sequitur mors dividens, et ipsa propter iniquitatem; unit autem per conditionem ad charitatem. Mors dividit corpus et animam. Iniquitas dividit Deum et animam. Charitas dividit spiritum et concupiscentiam. Mors dividit unitatem conditionis. Iniquitas dividit unitatem reconciliationis. Charitas dividit unitatem abalienationis.

TIT. XXXIX. De triplici operatione philosophiae.

Naturalis operatio philosophiae per sensus agit in res subjectas, et descendit ad singularia sine experimento sensuum infirma: quibus quasi baculo sustentationis innititur, per se incedere non valens. Rationalis operatio philosophiae extra sensus est [Col. 0493D] agens in universa: sola ratione vigens. Artificialis operatio rationalem instrumentum habet, et naturalem probat.

TIT. XL. De triplici eruditione et duplici operatione spiritus.

Quidam ab intus erudiuntur, quidam a foris sensum hauriunt. In illis stabilis est spiritus sapientiae, in istis mobilis. Ad illos pertinet meditatio; ad istos speculatio. Illi acumine sensus occulta penetrant, isti agilitate transvolant ad longinqua. Et qui non discernunt spiritus, putant moram meditationis pigritiam, et speculationis motum levitatem, cum corpus ab animo qualitatem sumit. Sicut spiritus illuminat, sic accendit, et quos illuminat, cognitione veritatis illuminat; et quos accendit, amore virtutis [Col. 0494A] accendit. Et saepe non discernitur operatio ejus in utroque, et dicuntur pigri, stabiles; potentes animo et comprehensione efficaces, leves; compuncti, tristes; lascivi, spiritu hilares. Et fit sine spiritu judicium spiritus; et errant homines in judicio dum quisque solum hoc bonum putat quod amat. Similem vero demonstrationem habent meditatio et compunctio, et similem pariter speculatio et exsultatio, quoniam ab animi qualitate motus corporis formatur; et constat in alio quidem gravitas sine pondere, in alio levitas sine instabilitate. Meditatio et compunctio ad Joannem pertinent, speculatio et exsultatio ad Christum. Alter dicit: Planximus vobis, et non plorastis (Luc. VII) . Alter dicit: Saltavimus vobis, et non restitistis. Venit Joannes non manducans [Col. 0494B] et non bibens, et dixistis: Daemonium habet. Venit Filius hominis manducans et bibens, et dixistis: Ecce homo vorax et potator vini, et peccatorum amicus (Luc. VII; Matth. XI) . Sic perversis perversa sunt omnia.

TIT. XLI. Quod prius pusillanime fovendi sunt per consolationem ut surgant; postea terrore confirmandi per increpationem ne recidant.

Scriba doctus in regno coelorum, qui profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII) . Nova sunt consolationes, vetere increpationes. Vetus enim lex poenam proposuit qua terreret; nova misericordiam qua foveret. Quare ergo prius nova, post vetera? Quia pietas loquitur: ideo prius palpat, postea percutit. Pusillanimes enim prius consolatione fovendi [Col. 0494C] sunt, ut surgant. Postea terrore confirmandi ne recidant. Contumaces et duri prius increpandi sunt, ut timeant; postea fovendi consolatione, ne desperent. Cum ergo pietas loquitur, nova et vetera; cum severitas loquitur, vetera et nova. Vel ideo sequuntur vetera, non praecedunt, quia ex adjecto et superabundanti esse debet quod durum est; et poenam habet charitas major.

TIT. XLII. Quod pro temporalium abundantia non debet fraternitatis frangi concordia.

Prohibet Joseph fratribus suis oneratis asinis ne contendant in via (Gen. XLV) , quia Christus in hujus vitae itinere si quando nobis abundantiam tribuit, pacem tamen et concordiam ad invicem pro eadem frangere et violare non concedit.

TIT. XLIII. Quod virtus et veritas simul esse volunt.

[Col. 0494D]

Est in sapientia spiritus intelligentiae, certus, suavis, amans bonum, acutus, qui nihil vetat benefacere (Sap. VII) , etc. Virtus et veritas cum de eodem sunt, non se impediunt. Unde cum dictum esset de spiritu sapientiae quoniam acutus est (Sap. VII) , subjunctum est statim quoniam nihil vetat benefacere (ibid.) . In philosophis gentilium acumen spiritus erat, sed idipsum benefacere vetabat quia illorum intentio quo magis per acumen movebatur extranea cognoscere, eo magis per occupationem impediebatur propria considerare. Vera autem sapientia semper virtutem habet comitem, quia hoc magis appetit scire quod magis expedit esse. Unde adhuc de ipso [Col. 0495A] dicitur: Certus, suavis amans bonum (Sap. VII) . Certus scilicet experientia; suavis, gustu; amans bonum quia non potest odire in opere quod vere diligit in cognitione.

TIT. XLIV. De duplici amore et superaedificatione.

Si quis autem superaedificat super fundamentum hoc aurum (I Cor. III) , etc. Tria sunt genera hominum. Sunt qui amant solum Deum, hi aedificant super fundamentum aurum, argentum et lapides pretiosos. In amore virtutis aurum; in cognitione veritatis, argentum; in consummatione boni operis, lapides pretiosos. Sunt alii qui amant aliud praeter Deum, tamen nihil contra Deum, neque aliquid plusquam Deum. In his fundamentum quidem manet, quia amor Dei non destruitur; sed tamen ex [Col. 0495B] affectu eorum quae pariter amantur, quia quaedam corruptio contrahitur, ligna et fenum et stipula superaedificantur. In ligno peccatum illiciti operis; in feno, sine opere peccatum pravae delectationis; in stipula, illicitae culpa cogitationis. Sunt alii qui amant quaedam contra Deum, et in his fundamentum omnino destruitur, quia amor Dei esse non potest, ubi non est vel solus vel summus. Igitur ad primos pertinet laudari et salvari, ad secundos corripi et liberari, ad tertios argui et damnari.

TIT. XLV. De carne jumento et spiritu sessore.

Caro jumentum est, sessor spiritus, qui illius calcaria adhibet, quando pigram excitat frenum quando impetuosam moderatur et cohibet.

TIT. XLVI. De occultis et manifestis hominis et homini.

[Col. 0495C] Quaedam sunt manifesta hominis et manifesta homini. Quaedam sunt occulta hominis et manifesta homini. Quaedam sunt occulta hominis et occulta homini. Debet igitur homo primum erudiri in iis quae manifesta sunt, et exerceri ut ad cognitionem occultorum perveniat. Vere enim mala cognoscere, hoc est improbare et scire quod mala sunt, nec dicere malum bonum aut bonum malum existimare, et discernere inter tenebras et lucem, et noctem et diem, et noctem et noctem, et inter diem et diem, et judicare omnem diem.

TIT. XLVII. De vita et morte, gaudio et dolore duplicibus.

Duo sunt, vita et mors; et post haec sequuntur [Col. 0495D] duo, gaudium et dolor. De vita, gaudium; de morte, dolor. Et est bona vita et mala vita, et gaudium bonum et gaudium malum; et est bona mors et mala mors et bonus dolor et malus dolor. Corpus ex anima vivit, anima ex Deo. Primum utrumque benedixit; postea anima mortua est iniquitate, deinde corpus percussum mortalitate, dissolutum in morte. Postea anima vivificata justificatione, deinde corpus resurrectione. Nunc ergo vetus homo, id est caro in cruce est; novus autem, id est anima in resurrectione. In resurrectione ergo nostra gaudium nostrum, in cruce nostra obedientia nostra; hic patientia, ibi laetitia. Qui carne crucifixus non est, anima non resurrexit; et ibi sentit ubi vivit, et ubi sentit ibi sapit.

TIT. XLVIII. De duabus civitatibus et duobus populis et regibus.

[Col. 0496A]

Duae sunt civitates, Jerusalem et Babylon, et duo populi, amatores Dei cives Jerusalem, et amatores mundi cives Babylonis. Et duo reges, Christus rex Jerusalem, et diabolus rex Babylonis. Inter has civitates et duos populos et duos reges bellum est jugiter et discordia et pugna; et signat uterque milites suos, Christus suos, et diabolus suos, ut agnoscant quique regem suum et agnoscantur ab eo, et sequantur eum. Jerusalem enim civitas est sursum in coelo, Babylon deorsum in terra. Similiter Christus jam sursum est, diabolus deorsum. Milites Christi sequuntur regem suum et milites diaboli sequuntur regem suum. Christus tribus exemplis [Col. 0496B] viam nobis ostendit, qua eum sequi debeamus; similiter et diabolus tria proposuit quibus post eum praecipitentur qui eum sequuntur. Iter enim ad Christum, quia sursum est, arduum est, et arctum est et in longum sublime. Iter ad diabolum deorsum est, latum est, et breve in profundum, et ad praecipitandum facile. Ideo Christus exemplum paupertatis reliquit, ut exonerati sarcina terrenarum rerum leves ascendamus per arduum. Exemplum humilitatis, ut modici sine difficultate transeamus per arctum; exemplum patientiae, ne deficiamus in longum; exemplum paupertatis dedit cum dixit: Vulpes foveas habent et volucres coeli nidos, Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet (Matth. VIII) ; exemplum humilitatis dedit cum dixit: Discite a me, [Col. 0496C] quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) ; exemplum patientiae dedit, quando cum percuteretur non repercussit, cum occideretur sustinuit: exemplum iterum paupertatis, quia in hoc mundo divitias habere noluit; exemplum humilitatis, quia gloriam sprevit; exemplum patientiae, quia mala sustinuit. Cum laudaretur non laetabatur, cum malediceretur non tristabatur; cum premeretur non frangebatur. Ait quidam illi: Magister bone. Et respondit: Quid me dicis bonum? (Marc. X.) Ecce humilitas. Et alii dixerunt: Daemonium habes: et dixit: Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum (Joan. VIII) . Ecce patientia. Et cum requireret populus eum ut regem facerent (Joan. VI) , ille, humilitatis exemplum [Col. 0496D] relinquens, fugit, et gloriam sprevit: et multa alia ad haec pertinentia exempla. Prima est ergo paupertas, ut abjiciamus quod gravat, in quo est peccandi occasio. Et quia paupertas despicitur, sequitur humilitas: qua ipsa etiam propter Deum vilitas amatur. Et quia rursum qui vilis est sine reverentia laeditur, necessaria est post humilitatem patientia, qua omnia adversa propter Deum fortiter tolerentur. Paupertas levem facit et expeditum, humilitas modicum, patientia fortem et robustum. Econtrario diabolus suos primum divitiarum pondere in amore et sollicitudine onerat, ut deorsum ruant. Secundo per superbiam inflat, ut per latum incedant. Tertio per impatientiam frangit, ut cito deficiant. Hi duo populi duas civitates ab initio suo [Col. 0497A] aedificaverunt, Babylonem quae a Cain initium cepit et Jerusalem, quae ab Abel. Primus enim homo duos genuit filios, divisionis principium et divisionis signum, quia illa massa naturae humanae quae in ipso primum per conditionem tota condita erat ad gloriam, postea per praevaricationem tota addicta erat ad poenam, ut ostenderetur quod misericordia et veritas jam tunc dividi incoeperint in vasa misericordiae, et in vasa irae. Et abjectus est primogenitus terrae, sicut primogenitus coeli corruerat, si tamen primogenitus erat, qui genitus non erat. De ipso enim dictum est: Ipse est principium viarum Dei (Job XL) . Et reprobata sunt prima, ut ostendatur quod finis principio melior est, quia quae in principio facta sunt a Deo, bona quidem facta sunt, sed bona [Col. 0497B] incipientia; quae autem in fine facienda erant, bona facienda erant, et bona consummata. Propter hoc etiam in ipsa rerum conditione, primum materiam fecit; postea formam superaddidit, ut ostenderet quod similiter in rationali creatura primum esse factum erat: postea autem pulchrum esse et formosum esse: et melius addendum erat, ut non nimis gloriaretur in eo quod primum bonum acceperat, sed ad illud potius festinaret quod postea melius acceptura erat. Sed primogenitus primum dilexit ut perderet novissimum, et ideo reprobatus est; et ille in coelo, et iste in terra. Sed ille de coelo dejectus in terra hominem per invidiam supplantavit, iste in terra reprobus effectus fratrem suum zelando occidit. Quia enim vita illius gravis ei fuit, ideo ad [Col. 0497C] mortem illius festinavit. Cruciabatur enim nequam conscientia quotidie contra se testimonium cernens vitam justi et quasi gravis ei ad videndum fuit, ex cujus praesentia sua condemnabatur malitia. Idcirco auferre festinavit e medio ipsum ne eum videret ad confusionem sui, quem videre noluit ad emendationem et correctionem sui. Fortassis existimans postea non fore Deum vindicem iniquitatis, si non superesset homo justus testis veritatis. Sic ergo Cain interfector fratris Babylonis fundamenta posuit. Abel autem interfectus sanguine suo primordia Jerusalem in terra consecravit. Sic Ismael primogenitus reprobus fuit; Isaac vero electus. Esau quoque ab haereditatis sorte et dono benedictionis reprobatur, Jacob diligitur et eligitur: et reprobato [Col. 0497D] Eliab primogenito, David junior ad regni fastigium sublimatur (I Reg. XVII) . Semper autem milites diaboli furore pugnaverunt, et milites Christi patientia vicerunt, regem suum paupertatis amore et humilitatis studio sequentes, patientia autem ad ipsum pervenientes .

TIT. XLIX. De officio et potestate praelatorum.

Considerate, fratres, misericordem dispensationem Dei. Solus ipse peccata tollere, et peccatores justificare potest; tamen ut humanam conscientiam de sua pietate certam faceret, potestatem relaxandi [Col. 0498A] peccata et indulgendi arbitrium homini concessit, ut homo ad hominem quasi ad consimilem suum familiarius et fiducialius conveniret: quem et videre posset veniam postulaturus, et accepturus audire. Deus enim hominem orantem videre potest, sed homo Deum indulgentem videre non potest. Idcirco voluit Deus ut homo homini loqueretur, et de sua salute cum illo tractaret et veniam peteret; et indulgentiam acciperet. Sed ne forte ab homine salus dubia esset, Deus homo factus est, qui nec falleretur judicando, nec falleret miserando. Sic omne judicium datum est Filio (Joan. V) , divina potestate in participationem hominis tranfusa, ut homo peccata dimitteret; juxta divinum tamen judicium, cum idem ipse homo Deus esset. Ipse autem homo Christus, [Col. 0498B] sicut particeps factus fuerat naturae nostrae, ita participes vos esse voluit honoris sui; et idcirco dedit vobis prius de Spiritu sancto, ut prius essetis participes veritatis, deinde consortes dignitatis. Videte ergo ministerium vestrum, fratres, judicate judicium Domini, quia judices saeculi positi estis. Audite quod dictum est: Dominus judicabit fines terrae (I Reg. II) . Propter hoc enim Dominus judicium suum in finem distulit, ut vos prius judicetis ad correctionem, ne ipse post cum judicare coeperit, judicet ad damnationem. Vos enim non quasi judices criminum ad percutiendum positi estis, sed quasi judices morborum ad sanandum. Videte ergo languidum in manibus vestris, quem vobis misericors [Col. 0498C] ille Samaritanus commisit, pro quo pretium jam ab eodem accepistis, ne de vestro constet curatio illius. Habetis duos nummos in Testamento duplici, veteris monetae unum, et unum novae, ut emantur Veteri ea medicamina quae mordent, Novo autem medicamina quae fovent: Prima ad purganda quae putrida sunt; secunda autem ad viva confirmanda. Ista sunt duo debita, praecepti scilicet et voti. Debitum praecepti, quo doctrina impenditur; debitum voti, quo exemplum formatur. Hi sunt etiam duo gladii, quos in Christi passione ad defensionem Petrus paraverat (Luc. XXI) : Unus scilicet corporalis, qui secundum legem veterem poenam peccantibus irrogat; alter vero qui secundum novam legem spiritaliter culpas feriens, homines [Col. 0498D] sanat. Hic est gladius vester, quo vos ferire debetis vitia hominum, ipsos homines amantes; quem vobis Petrus reliquit, si tamen fervoris illius haeredes facti estis, et imitatores esse vultis. Nondum adhuc Christus crucifigebatur, et tamen Petrus fervorem suum cohibere non potuit; sed exerto gladio percussit servum pontificis (Joan. XVIII) , nec multitudinem timens nec potestatem. Et nisi Christus eum cohibuisset, forsitan majora adhuc Petrus fecisset. Nec tamen tunc Petrus dicere potuit: Plures sunt qui nobiscum sunt quam qui cum illis (IV Reg. VI) . Considerate [Col. 0499A] ergo et videte quid facitis. Christus in oculis vestris crucifigitur, et vos adhuc gladium in vagina habetis, cum tamen multitudo major vobiscum sit quam cum illis. Quid vos in passione Christi fecissetis qui modo ad percutiendum pigri estis? Ecce Christus in oculis vestris occiditur. Quid enim est Christianus, nisi corpus Christi? Ipse quippe dixit: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Ergo in Christiano Christus occiditur, et in Christiano Christus tribulatur. Quid ergo facitis? Quid pigri, quid timidi estis? Forte quia non statis sicut Phinees, idcirco iram placare non potestis, ut cesset quassatio (Psal. CV) . Forte quia discubuistis ad ollas Pharaonis et saginam diligitis, pigrum vobis est surgere ad bellum. [Col. 0499B] Forte quia lanam diligitis et lac, non oves, idcirco pascitis vosmetipsos, non oves, et fugitis veniente lupo, quia de ovibus non curatis. Saltem si lac ovium comeditis, carnes comedere nolite. Si fructum pro custodia ovium quaeritis, ipsas vivas servate. Bonus pastor etiam carnem suam ovibus suis edendam dedit, ut eas reficeret, sed vos non solum mercenarii pastores pretium pro custodia quaeritis, sed ipsas etiam oves lupi facti ad vestram refectionem necatis. Vae pastoribus malis qui pascunt semetipsos, non oves! et utinam solum non pascerent, si non etiam depascerentur! Nunc autem et mercenarii fugiunt, et lupi occidunt. Mercenarii fugiunt (Joan. X) , non mutando locum, sed subtrahendo auxilium. Lupi occidunt, quia et visibiles corpora [Col. 0499C] laniant et invisibiles animas necant. Si ergo pastores estis, vigilate super gregem vestrum (Luc. II) ; nec oves Christi laniari permittatis in manibus vestris. Ascendite ex adverso, et date vos murum pro domo Domini, et quasi boni canes latrate circa caulas Ecclesiae vocibus confidentiae, ut timeant, et vos pro bona custodia praemium accipere mereamini.

TIT. L. De tribus crucibus.

Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi! (Gal. VI.) In cruce Christi gloriatio est; in cruce dextri latronis, consolatio; in cruce sinistri latronis, confusio; in cruce Christi, poena sine culpa, et post poenam glorificatio; in cruce dextri latronis, poena pro culpa, et post poenam [Col. 0499D] remissio; in cruce sinistri latronis, poena pro culpa, et post poenam damnatio. Dicunt homines, quando poenam sustinent: Si meruissemus non erubesceremus; nunc autem injuste pati et sine culpa ignominiosum nobis est. Oculi qui non vident, imo si pro culpa pateris erubescere; si sine culpa pateris, gloriare. Latro magis vis esse quam Christus; et forte sinister blasphemator, non confessor. Tu enim pro culpa pateris, et culpam non agnoscis, nec judicem veneraris. Si saltem dexter fuisses latro, culpam humiliter agnosceres, poenam patienter sustineres, veniam devote implorares, nec pro poena praesumeres, nec pro culpa desperares, sicut quidam qui de sua sustinentia gloriantur, de poena murmurant, de culpa desperant.

TIT. LI. De duplici oleo, scilicet Dei et mundi.

[Col. 0500A]

Date nobis de oleo vestro, quoniam lampades nostrae exstinguuntur (Matth. XXV) . Habet oleum Deus, habet oleum et mundus. Ad oleum Dei vasa deficiunt, oleum mundi in vasis deficit. Oleum Dei dulcedo aeternorum, oleum mundi delectatio praesentium. Illa sufficit, ista deficit. Propterea vasa stultarum virginum vacua fuerunt, vasa viduae sapientis plena (I Reg. IV) ; vasa corda sunt, oleum gaudium.

TIT. LII. De falsitate consolationis mundanae.

Vae vobis, divites, qui habetis nunc consolationes vestras! (Luc. VI.) Anima rationalis si vere saperet, nihil saperet praeter verum bonum. Non enim est bonum ejus aliud quam verum bonum. Hoc igitur solum est, in quo gaudere deberet in abundantia [Col. 0500B] sua, et in quo consolari deberet in egestate sua. Et utique sive abundans sive egens bene illo gauderet et bene consolaretur, si illius neque in abundantia, neque in egestate egestatem pateretur. Nunc autem primum malum ejus factum est, ut illo sublato egestatem illius patiatur, ut illud non habeat; deinde secundum malum accessit, ut in alio bono consoletur, ut illud non requirat. Perdito ergo eo quod intus erat bono, egressa est anima ad ea quae foris erant bona aliena, et pactum fecit cum delectationibus saeculi; et regressa induxit eas ad se ut fornicaretur cum eis intus in abscondito cordis sui, et requiesceret super eas, et consolaretur in eis, et non respiceret absentiam boni sui, eo quod abundantiam suam cerneret et consolationem in bonis [Col. 0500C] alienis. Nunc igitur anima desolata a bono suo, desolationem suam non agnoscit, quoniam secum habet societatem alienam delectationum hujus mundi ingredientium ad ipsam per sensus carnis ipsius, vel cum ipsa egreditur ad illas. Cum autem claudi coeperint portae istae sensuum carnalium, non patebit deinceps via transeundi adinvicem; et tunc separabitur societas vanitatis, et erit mundus foris exclusus, ne ingrediatur, et anima intus inclusa, ne egrediatur. Et veniet anima ad portas oculorum et clausas inveniet, ut non egrediatur per visum, et declinabit ad portas aurium, obstrusas inveniet, ne egrediatur per auditum, deinde diffundet se per aditus sensuum reliquorum, et non erit transitus [Col. 0500D] ullus, quoniam repagula mortis perpetuae, inflexibili rigore et immobilibus seris valvas sensuum aditus commercii antiqui sine fine concludens. Tunc anima misera in hoc tristi dissidio solam se inveniet, et convertens se requirere incipiet socium illum qui intus est, et excludi non potest, et non poterit habere societatem illius in desolatione sui, quia non requisivit illum in consolatione sui. Tunc illa infelix desperatione cadet ad se, et damnatione sub se, et aperiet se profundum in obviam ruenti; et cum illam exceperit, continuo claudetur sursum, et aperietur deorsum, ut sine fine cadat et ad finem non resurgat. Et tunc primum agnoscet verum esse quod dictum fuerat: Vae soli! quoniam cum ceciderit, non habet sublevantem (Eccles. IV) . Propterea [Col. 0501A] dixit: Orate ne fuga vestra hieme fiat. vel Sabbato (Matth. XXIV) . Quid enim est hiems nisi torpor mortis? Et quid est Sabbatum. nisi post mortem tempus perpetuae vacationis? Hiems siquidem tollit ambulandi potentiam, Sabbatum negat licentiam. Sic et imminentis mortis torpore astrictus, homo a correctione praepeditur, post mortem vero poenitentia non recipitur; Hic gravatur, ne prima opera exerceat; ibi ligatur ne imminentem damnationem evadat. Hic correctio gravis, ibi emundatio impossibilis. Propterea bonum est fugere iram venientem priusquam sentire incipias imminentem, ne vel voluntas minus efficax sit sine opere, vel dolor inutilis sine correctione. Cogitet ergo anima in societate alienorum nunc posita, quod non poterit semper [Col. 0501B] permanere cum illis, et eligat interim socium illum, qui, cum omnia subtracta fuerint, solus fidem servat dilectoribus sui, nec recedit in tempore angustiae. Et si durum videatur pro ejus amore nunc omnia mundi blandimenta respuere, audiat ipsum consolantem et dicentem: Nonne ego melior tibi sum quam decem filii? (I Reg. I.) Quid enim? Dulcis est mundus: et dulcis non est Deus? Absit! Spiritus enim meus super mel dulcis. et haereditas mea super mel et favum (Eccli. XXIV) . Hanc ergo, fratres, dulcedinem si gustare coeperitis, nec falsam dulcedinem diligetis, nec veram amaritudinem sentietis.

TIT. LIII. De quadruplici recordatione praeteritorum malorum.

Quadruplex est recordatio praeteritorum malorum: [Col. 0501C] Prima, quae animum ad consensum pravitatis inflectit; secunda, quae delectatione illicita memoriam afficit; tertia, quae ad compunctionem et contritionem poenitentiae cor emollit; quarta, quae ex fiducia veniae ad gratiarum actionem mentem accendit Prima est malorum, secunda insipientium, tertia proficientium, quarta perfectorum. Primam Deus pro culpa imputat, secundam condonat, tertiam remunerat, quartam glorificat. Prima est iniquitatis, secunda infirmitatis, tertia virtutis, quarta felicitatis.

TIT. LIV. Unde vitium originem trahat?

Omne vitium ex natura originem trahit; quia non est aliud vitium, quam affectus naturalis praeter ordinem et supra mensuram: ordinem transgrediens, quando movetur ad ea quae non debet; mensuram [Col. 0501D] excedens, quando movetur plusquam debet. Illa appetens, propter indigentiam, haec effervens, propter vehementiam. Illic perversus, hic nimius. In David propter indigentiam: appetitus movebatur ad ea quae non debuit, quando esuriens panes sanctificatos concupivit (I Reg. XXI) . In Amnon filio ejus propter vehementiam movebatur plus quam debuit, quando Thamar sororis suae dilectionem usque ad carnis libidinem relaxavit (II Reg. XIII) .

TIT. LV. De variis viis hominis.

Via vitae mandatum justitiae. Primo homini aperta fuit via ad vitam brevis et levis. Nunc autem redeuntibus [Col. 0502A] ad vitam viae demonstrantur, pro una multae, pro brevi longae, pro levi laboriosae. Sic enim dignum fuit ut homo, dum adhuc unus erat, haberet viam singularem, propinquus brevem, justus levem. Nunc autem divisus multiplicem, remotus longam, peccator gravem. Concupiscentia divisit hominem, iniquitas abalienavit, mortalitas debilitavit. Nunc ergo prima via est, ut ad semetipsum redeat, et de multis unus fiat, deinde pergat ad ipsum qui est super ipsum. Prima una est de multis ad unum multiplex. Secunda una est de uno ad unitatem simplex. Prima una est de vitiis ad virtutem; secunda una est de veritate ad beatitudinem. In prima via est fragilis homo relinquere amata; in secunda via debilis apprehendere insolita. Primum [Col. 0502B] homini uni unum praeceptum datum est, leve factu, breve effectu. Primum dictum est illi ut ab uno quod foris erat abstineret, postea ut ea quae intus erant vinceret. Quod nec leve erat ad faciendum, nec breve ad perficiendum. Ibi unum faciendum erat, hic facienti multa obsistunt. Obviat superbia in via humilitatis, vexat invidia in via pietatis turbat iracundia in via mansuetudinis, libido in via castitatis, avaritia in via misericordiae, gula in via continentiae, contumacia in via obedientiae. Quae omnia vincere tam difficile est, quam habere naturale est.

TIT. LVI. De duabus viis in Evangelio.

Duae sunt viae, una lata ad perditionem, altera arcta ad vitam. Illa quae lata est, multos habet incedentes per se. Illa quae arcta est, paucos capit. In [Col. 0502C] omni enim genere quae pretiosa sunt, rara sunt, quae vilia sunt, numero abundant. Lata autem via est ire quo libet, et facere quod placet. Arcta via est praeceptis regi, et desideria fluxa stringere ad regulam aequitatis. Duae ergo viae sunt, una mortis, altera vitae; et duo populi, malorum et bonorum; et duo reges, diabolus et Christus. Et praecedit uterque exercitum suum, unus ad mortem, alter ad vitam. Christus humilitate, diabolus elatione; Christus puritate, diabolus impuritate: Christus obedientia, diabolus contumacia. Et quem quisque ducem sequitur in via, habebit regem in patria .

TIT. LVII. De virtute et justitia.

Hoc interest inter virtutem et justitiam, quod virtus magis esse videtur affectus rationalis voluntatis [Col. 0502D] bene formatus, vel recte ordinatus; justitia autem forma vel ordinatio ejus. Tunc bene ordinatur mentis affectus, quando secundum Dei voluntatem movetur.

TIT. LVIII. De activa et passiva justitia.

Justitia, alia est secundum debitum facientis, alia secundum meritum patientis. Justitia autem secundum debitum facientis, est potestatis. Justitia secundum meritum patientis, est aequitatis. Justitia potestatis est, qua sine injustitia licet facienti, si velit, quod ejus potestati debetur. Justitia aequitatis est, qua retribuitur patienti, etiamsi nolit, quod [Col. 0503A] ejus merito debetur. Cum ergo Deus punit peccatorem, juste facit, quia ejus potestati debetur ut hoc possit, si velit; et juste patitur qui patitur, quia secundum meritum suum, eique retribuitur quod ejus merito debetur. Et est illic potestas justa, qua Deus juste facit; et ipse justus est. Hic retributio aequa, quia peccator juste patitur. Qua tamen non ipse est justus, sed poena ejus justa est. Cum vero Deus justificet peccatorem, juste agit, et justus est justitia potestatis, qua ei hoc licet; qui vero justificatur, justus est justitia quam accipit; sed non in eo quod contra meritum suum accipit, sed tamen injustus non est, quia non facit ipse quod accipit; et est justus qui facit, et justitia quae facit; et est justus qui accipit, justitia quam accipit, non tamen [Col. 0503B] quia accipit, quia sine justitia sua per solam gratiam justitiam accipit.

TIT. LIX. De lectulo et ferculo Salomonis.

Salomon est Christus, lectulus Salomonis cor contemplantis, ferculum Salomonis cor per bonam operationem se circumferentis et exercentis. Quando de lectulo Salomonis locuta est Scriptura (Cant. III) , non dixit unde factus sit, quia ineffabiles sunt aspirationes contemplationis, quae cor illuminant. De ferculo autem Salomonis dicit unde sit, et materiam ejus describit (ibid.) , quia enarrari possunt et dici exercitia virtutum, quae vitam operantis aedificant.

TIT. LX. De eisdem.

Ferculum Salomonis, cor exercitatum in studio [Col. 0503C] virtutis; ferculum, sapientiae verbum. Inde portatur ab ore ad aurem lectulus, mens contemplativa. Ferculum hoc primum de lignis Libani esse debet per puritatem et incorruptionem veritatis, de argento in praeceptis et promissis. In candore argenti, munda conversatio: in sonoritate, dulcis promissio. Habet aurum per sapientiam coelestem, quod non aeruginat in aeternitate, sed rubet in charitate. Habet purpuram, quando praedicat passionem; ascensum ad glorificationem. In medio charitas sternitur propter filias Jerusalem, quae teneris et infirmis proposita est ad obtinendam salutem. Quis tam tener, ut amare non possit? Nam si caetera non potes, amare tamen potes, ut ad ferculum Salomonis pertineas.

TIT. LXI. De ferculo, id est lectica seu vehiculo Salomonis, a ferendo dicto, et de curru Pharaonis.

[Col. 0503D]

Ferculum fecit sibi rex Salomon ex lignis Libani (Cant. III) , etc. Duo vehiculorum genera Scriptura commemorat, hoc est ferculum Salomonis, et currum Pharaonis. Cor bonum ferculum est Salomonis, cor pravum, currus Pharaonis. Quia enim currus per terram trahitur, congrue per currum cor terrenis desideriis inhaerens significatur. Nam sicut currus onustus stridorem emittit, levatus strepitum facit; ita pravorum corda in adversitate per impatientiam quasi stridorem emittunt, in prosperitate per jactantiam strepitum faciunt. Istos quidem Pharao, id est [Col. 0504A] diabolus seperequitans, quasi plumbum in profundum mergitur, quia eos quos hic ad vitia impellit, tandem ad tormenta descendentes comitatur. Ferculum autem Salomonis terram non tangit, sed supereminet, et motum quidem habet, strepitum vero aut stridorem non habet, quia cor ad superna desideria elevatum, terrenis delectationibus spretis, quamvis adhuc per conditionem mutabilitati subjaceat, nec in adversitate tamen stridet per impatientiam, nec in adversitate per jactantiam strepit. Est adhuc aliquid quod supradictae distinctioni annecti potest. Ponamus igitur tria, id est lectulum Salomonis, et ferculum Salomonis, et currum Pharaonis, et intelligamus per lectulum Salomonis, cor dulcedine contemplationis, requiescens; per [Col. 0504B] ferculum Salomonis, cor in exercitationem bonorum operum se circumferens; per currum Pharaonis, cor in cupiditate carnalium requiescens.

TIT. LXII. De ferculo et lectulo Salomonis

Ferculum Salomonis est cor exercitatum in studio virtutis. Ferculum sapientiae est verbum, quod portatur ab ore ad aurem. Lectulus, mentis contemplatio. Ferculum hoc primum de lignis Libani esse debet per puritatem et incorruptionem veritatis, de argento in praeceptis et promissis. In candore argenti munda conversatio, in sonoritate dulcis promissio. Habet aurum per sapientiam coelestem, quod non aeruginat in aeternitate; sed rubet in charitate. Habet purpuram, quando praedicat passionem; habet ascensum ad glorificationem. In medio charitas [Col. 0504C] sternitur propter filias Jerusalem, quae teneris et infirmis proposita est ad obtinendam salutem. Quis enim tam tener, ut amare non possit? Nam si caetera non potes, amare tamen potes, ut ad ferculum Salomonis pertineas.

TIT. LXIII. De quatuor modis quibus notitia Dei manifestatur homini, seu de natura gratia et Deo.

Quatuor modis notitia Dei cordi humano manifestatur: Duobus intus, duobus foris. Duobus per naturam, duobus per gratiam. Intus, per rationem et aspirationem. Foris per creaturam et per doctrinam. Ad naturam pertinet ratio et creatura; ad gratiam, aspiratio et doctrina. Fuerunt ergo duo simul natura et gratia, non sola natura, neque sola gratia: ne, si natura totum posset, gratia non quaereretur; [Col. 0504D] aut si nihil posset, culpa excusaretur. Judaei naturam totum posse dixerunt, et gratiam non quaesiverunt. Gentiles quidam naturam nihil posse existimaverunt, et culpam excusaverunt; et utrique erraverunt. Inter quatuor prima est ratio, secunda creatura, tertia doctrina, quarta aspiratio. Ratio investigat, creatura approbat, doctrina explicat, aspiratio confirmat fidem. Tres sunt testes approbationis quod Deus est: affectus, defectus, et effectus. Affectus praecedit, sequitur defectus, occurrit effectus. Affectus quaerit, defectus exigit, effectus tribuit - quod non esset, si Providentia non esset. Sunt adhuc alii testes tres in creatura divinitatem Creatoris [Col. 0505A] profitentes, magnitudo potentiae, pulchritudo sapientiae, benignitatis utilitas. Deinde Scriptura explicat quae creatura probat. Primum Deum esse, deinde unum esse, deinde et trinum. Et contestatur ipse Deus fidei, ne testimonium hominis minus firmum foret. Ante legem dixit se esse, sub lege unum, sub gratia trinum, ut paulatim cresceret cognitio veritatis. Ante legem dixit: Ego sum (Exod. III) . Et iterum: Ego sum qui sum (ibid.) . Et rursum: Haec dices filiis Israel: Qui est misit me ad vos (ibid.) . Sub lege dixit: Audi, Israel, Deus tuus Deus unus est, ipsum adorabis, et ei soli servies (Deut. VI) . Sub gratia dixit: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) . Confirmationem aspirationis novit ille qui [Col. 0505B] accipit.

TIT. LXIV. De superbia et humilitate.

Deus hominem formans et condens judicio, posuit in eo quaedam humilia, quaedam gloriosa. Venit autem superbia, et invenit excellentia quaedam et decora, pulchra ad concupiscentiam; humilia autem et infirma, turpia ad confusionem et ignominiam; et premitur ubi tumet; et confunditur ubi gloriatur. Venit autem humilitas, et considerat pulchra sine concupiscentia, infirma sine ignominia; et placet in utroque Conditor. In altero quidem, quia suam potentiam probat; in altero vero, quia nostram praesumptionem temperat, ut in uno videamus, quantum de ipso praesumere possumus; in altero autem, quam humilia de nobis sentire debeamus.

TIT. LXV. De triplici contemplatione et eruditione.

[Col. 0505C]

Prima contemplatio est de visibilibus. Secunda de visibilibus ad invisibilia. Tertia de invisibilibus. Sic prima eruditio est in littera, secunda de littera ad sensum, tertia in sensu.

TIT. LXVI. De tribus gradibus fidei.

Tres sunt gradus fidei: Primus est ea quae dicuntur per pietatem solam eligere; secundus, ea quae electa sunt per rationem approbare; tertius, quae approbata sunt per puritatem apprehendere. Quartum genus hominum est, quibus solum credere est fidei, non contradicere. Qui tamen consuetudine vivendi magis quam veritate credendi fideles nominantur. Fideles autem primum per pietatem electionem [Col. 0505D] faciunt. Postea ex ratione existimationem concipiunt. Novissime per puritatem assertionem comprehendunt. Tribus item gradibus cognitio fidei crescit. Alii enim audita sine discussione credenda suscipiunt. Alii credenda ratione discutiunt et credunt. Alii discussa et credita effectu comprehendunt. Primi habent fidei cognitionem, secundi cognitionis, tertii rationis assertionem. Sic per tempora crevit fides. Ante legem Deus creator credebatur, et ab eo salus et redemptio exspectabatur; per quem vero et quodammodo eadem salus implenda ac perficienda foret, exceptis paucis quibus hoc scire singulariter in munere datum erat, a caeteris etiam fidelibus non cognoscebatur. Sub lege autem persona Redemptoris mittenda praedicebatur, et ventura exspectabatur: [Col. 0506A] quae autem ipsa persona foret, hoc est, an homo, an angelus, an Deus, nondum manifestabatur. Soli hoc cognoverunt qui per spiritum singulariter ad hoc illuminati fuerunt. Sub gratia autem manifeste ab omnibus jam et praedicatur et creditur, et modus redemptionis, et qualitas personae Redemptoris. Semper tamen in Ecclesia Dei ab initio fides fuit incarnationis et passionis Christi, quia ab initio nunquam defuerunt qui hoc cognoverunt. Alii salvabantur, quia horum perfectioni fide simplici jungebantur, et eos bene operando sequebantur. Item sciendum quod aliud est affectio animi qua creditur, aliud cognitio qua percipitur quod creditur. In affectione fides est; in cognitione, ea quae pertinent ad fidem. Aliud est ergo fides, aliud cognitio fidei. Et [Col. 0506B] potest quidem ejusmodi cognitio sine omni fide esse; fides autem sine cognitione esse omnino non potest; et tamen aliquando supra cognitionem esse potest, quoniam fides est etiam de fide

TIT. LXVII. Quod charitas nunquam excidit.

Dilecto filio R. HUGO peccator, etc. Vide supra inter epistolas Hugonis.

TIT. LXVIII. Quare conscientiae hominum velatae sint.

Propterea Deus conscientias hominum in praesenti vita ad invicem manifestas esse noluit, ne videntes ad malum provocarentur, et habentes confunderentur. Tanta etenim mala, quae in corde hominis versantur, si paterent, et videntibus mutuo essent incitamentum ad culpam, et habentibus testimonium ad ignominiam. Propter hoc velata sunt occulta [Col. 0506C] cordium, ut in futuro judicio locus esset. Est autem velamen cordis habitus corporis sive manifestus, sive dubius et boni mali.

TIT. LXIX. De servitute et timore Dei.

Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in timore: et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II) . Primum hoc intendite quam longe homo est a Deo, qui accedere jubetur ut servus fiat. Quam longe est ab eo ubi filius est qui necdum esse coepit, ubi servus est? Nec mirum. Servus enim, quamvis servus, tamen in domo est, et domesticus et notus. Quamvis non permansurus, tamen intus est, et cognoscens et cognitus. Qui extra est, non novit ea quae intus aguntur. Foris canes et venefici, intus filii et servi. [Col. 0506D] Servi exituri, filii permansuri. Fili, accedens, adhuc foris est, et filius dicitur, nondum servus est, et jam filius. Sic Israel in Aegypto positus, filius primogenitus vocatur. Gratia enim meritum anticipat. Ergo accedens ad servitutem Dei, sta in timore. Sta, non ut non proficias, sed ne deficias. Sta permanens in eo quod coepisti, non rediens ad id quod fuisti. Sta in timore. Timor configat lubrica carnis, ut non effluat ad culpam, dum prospicit poenam. Et praepara animam tuam ad tentationem. Firma proposito, exerce virtute, cautela muni; firma ut cedere nolit, exerce ut resistere possit, muni ut, ubi non potest vincere, sciat declinare.

TIT. LXX. Quod bonus animus sit hortus voluptatis.

Quasi hortus voluptatis terra coram eo; et post eum [Col. 0507A] solitudo deserti (Joel, II) . Rex aquilonis diabolus, hortus voluptatis, rationalis et bonus animus. Hujus horti cultor et custos est Deus, vastator et desertor diabolus. Super hanc quippe rationalem terram cadens semen verbi Dei, per intelligentiam accipitur; dehinc tegitur ad fomentum, et ad consilium contra periculum. Ad fomentum, ut prius radicet quam germinet, prius deorsum pergat ad confirmationem quam sursum ad ostentationem, prius radicet per occultum propositum, post germinet per manifestum exemplum. Germinet sursum, pergens ad fructum; radicet deorsum, pergens ad stabilimentum. Sursum charitate, deorsum humilitate. Ad consilium tegitur, ut non prius proferatur ad actionem quam dirigatur per circumspectionem. Prius concipis quod [Col. 0507B] faciendum est, postea foves meditans qualiter faciendum est. Contra periculum tegitur, ut tunc etiam non pateat ad ostentationem, cum exierit ad operationem. Sic itaque verbum Dei, super bonam terram cadens, radicat, et germinat, et fructum facit, et fit hortus voluptatis proferens omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave, et spirans aromata redolentia. Ad hunc veniens diabolus rex aquilonis plenum amoenitate invenit, ingrediens autem et exterminans, et vastans, et deinde discedens horrendum solitudine relinquit.

TIT. LXXI. De conformitate Christi induenda.

Induimini Dominum Jesum Christum (Rom. XIII) , formam scilicet Christi, similitudinem Christi; hanc indue, hanc assume. Conformare, commetire. [Col. 0507C] Sursum et deorsum pergit sapientia, a fine usque ad finem. Sursum majestate, deorsum humilitate. Si altitudinem respicis, nemo Christo sublimior. Si dejectionem intendis, nemo Christo humilior. Vide quantum descendit humilitate. Filius erat, et factus est servus, et accepit non solum conditionem servi, ut subesset, sed et mali servi, ut vapularet, et amplius ut solveret per poenam quod non rapuerat per culpam. Sic itaque humiliatus est. Quomodo? Aequalis ad subjectionem, justus ad passionem; nec ad quamlibet, sed mortis; nec cujuslibet, sed confusionis. Quis sic gloriari potest? quis sic humiliari? Usque ad infimum humiliatus, usque ad summum exaltatus. Descendens non reliquit [Col. 0507D] ultra quo humiliaretur; ascendens non reliquit ultra quo exaltaretur. Descende post Christum humilitate infima patiendo; ascende post Christum charitate summa appetendo. Perge cum ipso, ut crescas in ipso. Imitari potes, non aequari.

TIT. LXXII. De cognitione veri, quam sit naturalis.

Desiderium cognoscendae veritatis intantum naturale animae est, ut, quantumlibet sit perversa, illo omnino carere non possit. Quotidianae quaestiones indicant quod scire verum omnes cupimus. Tota vita hominis in quaestione est. Quandiu vivitur, quaeritur. Nemo falli vult, etiam si quisque fallere velit: in hoc vero probat cor humanum nihil magis proprium sibi esse quam [Col. 0508A] verum; sed perversi ibi verum quaerunt ubi salus non est. Verum quia homines sunt, ubi salus non est, quia perversi sunt. Verum et non bonum. Propterea non inveniunt verum bonum. Alius quaerit ad iniquitatem, alius quaerit ad cupiditatem, alius quaerit ad curiositatem. Quaerit alius quomodo laedere possit illum quem odit; et forte invenit quod quaerit, et verum est quod sic laedi potest. Sed verum hoc ad iniquitatem ducit, non ad bonitatem. Alius quaerit quomodo multiplicare possit pecuniam, augere divitias, lucra cumulare; et contingit aliquando ut inveniatur quod quaerit. Et verum est omnino quia sic fieri potest, et sic agi; sed verum hoc, bonum sibi junctum non habet. Verum quidem bonum est, sed cum [Col. 0508B] vero bonum non est, quia cupiditas bonitas non est. Alium curiositas trahit ad quaerendum verum. Insectatur rumores, nova captat, secreta scrutatur, ut vitio suo pabulum ministret, et est hic similiter verum sine socio bono, ut in omnibus his verum bonum non inveniatur. Alii verum quaerunt, et amant illud habere, quia verum est. Et hi recte quidem diriguntur quia verum quaerunt propter bonum; sed non perducuntur, quia non quaerunt propter summum bonum. Tales sunt qui, scrutantur secreta naturae, et desiderio magno feruntur, ut sciant solum quod verum est in rebus conditis. Et est quidem etiam illic quod jure delectare debeat; ita tamen si cor hominis per id quod infra diligitur, [Col. 0508C] ad amorem illius, qui summe bonus est, accendatur. Propterea melius est illud quo docetur homo primum semetipsum cognoscere, et quod est ut corrigat, et quod esse debet, ut esse studeat; postea Creatorem suum ut agnitum quaerat, et inveniens in illo requiescat.

TIT. LXXIII. Cur Filius Dei rogat Patrem.

Ego rogabo Patrem de vobis (Joan. XVI) , etc. Filius Patrem rogat pro Spiritu sancto mittendo discipulis. Qui rogat est Deus, quem rogat Deus, pro quo roget Deus. Deus rogat Deum pro Deo. Mira res! Unum bonum est, et insinuat se nobis, ut quaerere discamus illud. Vult enim desiderari, et aptat semetipsum ad nos, ut provocet [Col. 0508D] ad amorem quaerendi. Rogat docens, rogatur appretians, promittit consolans. Nisi rogaret, non ostenderetur indigentis necessitas; nisi rogaretur, non intelligeretur muneris dignitas; nisi promitteret, non confirmaretur exspectantis tarditas. Deus pro homine se inclinat ad precem. Magna charitate, magna necessitate, magna utilitate. Magna charitate, qua tantum diligitur impius. Magnan ecessitate, qua alitur, non salvatur perditus. Magna utilitate, qua sic revocatur aversus. Ego rogabo Patrem. Quare rogat qui dare habet? ostendit quid de ipso sentias, hoc est, ut intelligas bonum tuum, et ibi sentias unde quaeras.

TIT. LXXIV. De magna peccatoris respiratione, et dubiorum circa conscientiam decisione.

[Col. 0509A]

Insipientem doctus interrogas. Quaeris quid tibi faciendum sit pro eo quod in habitu religionis positus, opera digna professione tua non habes. Recte equidem, charissime, moveris, imperfectum tuum considerans. Justus est dolor, si tamen nimius non est. Injuriam misericordiae facimus, si in qualicunque miseria nostra ex ipsa misericordia desperamus. Quando peccas, tollis tibi bonitatem tuam; quando vero times, ne forte tibi non ignoscat Deus, tollis illi bonitatem suam. Haec est major iniquitas. Plus impius efficeris, si pro tua iniquitate aliquid minus senseris de ipsius bonitate. Demus ergo confusionem [Col. 0509B] nobis peccata nostra confitendo, demus gloriam illi de ipsius misericordia nullatenus diffidendo. Si opera nostra nobis sufficerent, gratia quid faceret? Propterea enim gratia necessaria est, quia ex opere suo non justificatur homo coram illo. Non igitur sic doleamus de imperfectione nostra, ut minus respiremus, vel speremus in bonitate divina. Deinde etiam hoc animam tuam movere dixisti, quod praeteritorum commissorum tuorum memoriam succedens oblivio in multis confudit, ut non possis sicut dignum fuerat, eorum, in quibus offendisse Deum te doles, reminisci. Et haec quidem tanto magis tibi fiunt suspecta, quanto magis occulta existunt. Vera sunt haec; nec est quod contradici possit. In omnibus his [Col. 0509C] periculum patitur homo, et subjacet judicio, si misericordia justitiam non mitiget; sed Deus noster misericors est, et parcit supplicibus, et humilem nunquam derelinquit. Magna quidem culpa erat peccatum non cavere et successit alia culpa, perpetrata malitia, periculum non timere, et avertere oculos ne malum suum videat homo et ut non intelligat quid patiatur. Et tamen post haec omnia adhuc vivit misericordia aeterna, cui ille clamavit: Ab occultis meis munda me, et ab alienis parce servo tuo (Psal. XVIII) . Et iterum, Oculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos (Psal. XXIV) . Propterea ad illum respicio, qui videt quod ego videre non [Col. 0509D] possum, ut mundet me etiam ab his sordibus, ubi sum maculatus per culpam, nec illuminatus per scientiam. Ipsi enim confiteor culpam meam, non solum quia malum feci, sed quia etiam malum meum cogitare et cognoscere neglexi. Propterea ad illum intendo misericordiam implorans, ut manu pietatis suae tergat maculas ignorantiae meae; qui, et si ignoro quid feci, non tamen ignoro quod male feci. Quod postea dixisti, saepe te cogitationibus quibusdam praeteritorum malorum per illicitam quamdam delectationem in animo renascentibus perturbari, atque ex hoc admodum contristari, propterea quod nonnunquam etiam in tempore orationis his pulsari soleas et vexari. Breviter respondeo quod, si pugna non esset, victoria nulla [Col. 0510A] esset. Quod autem subjunxisti malle te alio genere fatigari, ubi labor esset, sed periculum tantum non esset: ad hoc similiter respondeo quod, si nulla delectatio esset in cogitatione, nullus omnino labor esset in contradictione, quia animus omne quod non delectaret, facile refutaret. Hic vero labor est cum eo pugnare quod placet, hoc est amare pariter et improbare. Quae tamen delectatio, si firmum est animi propositum in bono, non solum non nocet, sed etiam prodest, quia in eo quod resistentem fatigat, vincentem coronat. Quod autem novissime addidisti de motibus perturbationis, qui nonnunquam, occasionibus incurrentibus, quietem mentis concutiunt, verbis Psalmistae respondeo: Irascimini, et nolite peccare. [Col. 0510B] Quae dicitis in cordibus vestris, in cubilibus vestris compungimini (Psal. IV) . Si ira venit ad animum, non procedat actio ad peccatum; et ex eo quod intus mens per iram turbatur, conscientia per poenitentiam compungatur. Hoc est enim remedium, ut si venerit turbatio, et cohibeatur ne excrescat, et compungatur ut desinat, et fiat quod dicitur: Turbatus sum et non sum locutus (Psal. LXXVI) . Non est mirum si turbatur homo, quia homo est; sed si turbationem suam non moderatur, hoc est mirum, quia rationalis est. Propterea si turbatur, non loquatur, frenet linguam, claudat conscientiam, ut quod intus ortum est per infirmitatem, foris per discretionem cohibeatur, donec intus exstinguatur.

TIT. LXXV. Quod sacra Scriptura sit cathedra

[Col. 0510C]

Cathedra doctoris sacra Scriptura est, in qua jugiter populo praesidere debet, et per auctoritatem praeceptionis, et per exemplum conversationis. Posterior pars cathedrae contemplatio est, quae latet in abscondito; anterior pars praedicatio, quae proponitur in manifesto. Duo pistillia quae in posteriori parte consistunt, timor est et amor, quia, dum per contemplationem mentis ad ineffabilem Dei majestatem respicimus, timor nascitur; dum vero inenarrabilem bonitatem ejus consideramus, amor generatur: et subsistit contemplatio in iis quae quasi retro sunt et videri non possunt, timori innixa et amori. Postea ex his duobus quae [Col. 0510D] in occulto contemplationis sunt, duo alia ad manifestum praedicationis procedunt, terror scilicet et blandimentum, quasi duo pistillia anteriorem partem cathedrae typicae portantia, ut scilicet ex timore terror prodeat, et ex amore blandimentum procedat. Et in sinistra quidem parte timor posterius, et terror ante constituitur, ut in dextra amor retro, et blandimentum anteproponatur. Unde et ea quae retrorsum consistunt, pistillia in altum porriguntur anteriora, quasi genibus coaptantur, quia timor et amor per contemplationem amplius in utraque parte concipiunt; terror vero et blandimentum in praedicatione, non quantum est semper, sed quantum expedit proferendo parvulis; et qui adhuc quasi genibus Ecclesiae matris portantur, [Col. 0511A] condescendunt. Quod sedenti deorsum est, terrena significat. Sub ipso necessitas, in dextra prosperitas, in sinistra adversitas. Primum portat et premitur. Secundum astat et contemnitur. Tertium instat et superatur. Quod sedenti juxta est, praesentis vitae est aedificatio, quod superius, futurae exspectatio. Quod juxta est in dextra, boni operis cautelam significat. Quod in sinistra contra malum munimen circumspectionis designat. Quod sursum est retro est, quia quae futura sunt non videntur .

TIT. LXXVI. Quomodo sapientia vicit malitiam.

Sapientia vincit malitiam. Attingit ergo a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII) . Sapientia Dei sicut testatur Apostolus [Col. 0511B] (I Cor. I) , Christus est. Haec ergo sapientia malitiam vicit, quando per passionem carnis diabolum triumphans ab ejus potestate genus humanum eripuit. Sapientia malitiam vicit quia plus ad nostram salutem potuit Redemptoris gratia, quam ad perditionem valuisset malitia seductoris. Attingens a fine usque ad finem fortiter, quoniam et prius superbum de supernis expulit, et post apud inferos potenter avarum spoliavit. Disponens omnia suaviter, quia et patientiam cum consilio, et judicium cum ratione exhibet.

TIT. LXXVII. De quinque statibus humanis.

Quinque status habet vita humana, per quos (quia nunquam in eodem statu diu permanere potest) sine [Col. 0511C] intermissione mutatur, sive in melius proficiens, sive deficiens atque decrescens in pejus. Qui sunt gaudium vanitatis, dolor confusionis, gaudium consolationis, dolor exercitationis, gaudium felicitatis. Gaudium vanitatis est pro lucris temporalibus laetari. Dolor confusionis est pro damnis temporalibus contristari. Gaudium consolationis est ab impugnatione vitiorum quiescere. Dolor exercitationis est molestias tentationum sustinere. Gaudium felicitatis, internae dulcedinis jucunditatem degustare. Per gaudium vanitatis plus elongat anima a Deo, quia tanto longius ab eo qui intus est, recedit, quanto avidius se ad delectationes exteriores effundit. Dolor confusionis malam quidem delectationem quasi foris praecidit, et animam intro [Col. 0511D] redire compellit; quae tamen ex ipso quod non sponte, sed quodammodo coacta ad semetipsam retruditur, nec perfecte vitium deserit, neque ad virtutis integritatem veraciter reparatur. Gaudium vero consolationis jam quodammodo mentem extrinsecus fovet atque componit, suadetque ut secum permanere eligat, neque extra dignetur quaerere quod intus potest veracius atque securius possidere. Porro dolor exercitationis ita omnem exterioris delectationis memoriam ab animo secludit, ut dum suo intrinsecus dolori intendere cogitur, quod foris sit delectabile minime recordetur. Postremo gaudium felicitatis hominem etiam seipsum oblivisci facit, [Col. 0512A] quia, dum mens tota supernorum gaudiorum dulcedini inhiat super se elevata, non solum infimae delectationis non meminit, sed ipsa quoque sibi quodammodo feliciter in oblivionem venit. Igitur gaudium vanitatis animum dispergit, dolor confusionis colligit, gaudium consolationis componit, dolor exercitationis ligat, gaudium felicitatis sanat. Fit tamen nonnunquam ut gaudium vanitatis vertatur quibusdam in gaudium consolationis, et econtrario gaudio consolationis quidam abutantur pro gaudio vanitatis. Rursum aliis dolor confusionis in dolorem exercitationis vertitur, et item aliis dolor exercitationis in dolorem confusionis.

TIT. LXXVIII. De sex modis operandi.

Sex sunt opera. Primum opus est de nihilo aliquid [Col. 0512B] facere. Secundum opus est de aliquo facere aliqua secundum essentiam in majus. Tertium opus est de aliquibus facere aliquid secundum essentiam in minus. Quartum opus est de aliquo facere aliqua non in majus. Quintum opus est de aliquibus facere aliquid non in minus. Sextum opus est de aliquo facere nihil. Primum opus est creationis. Secundum opus est propagationis. Tertium opus est unionis. Quartum opus est separationis. Quintum opus est conjunctionis. Sextum opus est destructionis. Primum opus et secundum, et tertium tantum bona sunt. Quartum et quintum aliquando bona, aliquando mala. Sextum tantummodo malum est. Primum et secundum, et tertium soli Deo possibilia sunt. Quartum [Col. 0512C] et quintum communia sunt Deo cum creatura. Sextum soli creaturae [Creatori] competit. De nihilo enim aliquid facere solus Deus potest. Item de aliquo plus secundum essentiam, id est ut una essentia in plures excrescat, solus Deus facere potest. Item de aliquibus aliquid in minus secundum essentiam, id est ut plures essentiae in unam redeant, solus Deus facere potest. Sunt qui negant aliquid crescere posse, nisi ei aliquid vel aliunde extrinsecus addatur, vel novum concreetur, sed non attendunt hi hoc vere incrementum non esse, in quo neque id quod additur, neque id cui additur, crescere probatur. Neque enim aliud conjuncta sunt, quam disjuncta fuerunt, sed forte impossibile videatur, ut de una simplici essentia plures essentiae per incrementum prodeant, [Col. 0512D] quia quod simplex est, nec minus esse quam est, nec plus esse putant. Quid ergo dicimus plus esse inter nihil et aliquid, quam inter aliquid et amplius? Quem ergo confitemur creando de nihilo aliquid fecisse, cur negemus ipsum aliquid ad amplius extendere propagando? Sic est in opere unionis, cum plures essentiae una fiunt. Quod licet a sensibus remotum sit, tamen in occulto naturae sinu in elementis aliquando fieri, quam temerarium est asserere tam stultum negare. De nihilo aliquid factum est, quando in principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) . De aliquo plus, quando de costa viri facta est mulier, et quando de quinque panibus satiata [Col. 0513A] sunt quinque millia hominum. Nonne in sacramento corporis et sanguinis Christi quotidie plures essentiae uniuntur cum substantia panis et vini, quae ante benedictionis verba ab essentia corporis Christi veraciter aliud sunt, per ipsam benedictionem, Spiritu sancto mirabiliter operante, in ipsam corporis Christi substantiam convertuntur, ita ut post sanctificationem solum corpus Christi sit quod ante veraciter panis et vini substantia fuit? Neque haec corpori Christi extrinsecus in augmentum accedunt, aut incorporantur, ut essentialiter diversa permaneant, sed in ipsum commutantur, ut essentialiter prorsus unum fiant. Hoc tamen opus divinae potentiae, utrum alias in natura alicubi modo occulto et incognito agatur, sicut asserendum non est, ita nec pertinaciter, [Col. 0513B] cum res valde dubia sit, contradicendum. Haec tamen veraciter fieri nullatenus dubitandum. Haec itaque opera tria ad solam Dei potentiam pertinent. Quartum et quintum, id est de aliquo aliquid facere, nec in majus, nec in minus, ut verbi gratia, si aliqua in unum componantur, componentia composito aequalia sunt, et si unum in multa dividatur, dividentia diviso paria existunt. Haec enim duo quae solum creatura potest, id est vel separata conjungere, vel conjuncta separare cum Deo nobis communia sunt. Et ideo quando haec a Deo fiunt, sine nobis bona ejus sunt. Quando a nobis sine Deo mala nostra. Quando a Deo nobiscum, vel a nobis cum Deo bona ejus et nostra. Sextum opus est id quod facere nihil [Col. 0513C] esse; hoc Deus in se non potest, in creatura non vult. Angelus et homo in creatura non potest. In se aliquando potest et vult, aliquando potest et non vult, nunquam vult, et nunquam potest. Hoc tamen totum non quantum ad essentiam, sed quantum ad justitiam. Sic in Genesi Deus sex diebus operatus dicitur; et in Evangelio similiter sex opera misericordiae numerantur, quia in senario perfectionis summa nec plus justo habens, nec minus, et signata est et contenta. Ergo non continebit in ira sua misericordias suas, quia bonitas usque ad quinque opera extenditur; malitia vero tantum per tria dilatatur.

TIT. LXXIX. De fuga a vitiis et eorum occasionibus.

Qui habitatis terram austri, cum panibus occurrite [Col. 0513D] fugienti (Isa. XXI) . Quare, fratres, Scriptura sacra tantopere nobis fugam persuadet, nisi quia et nostram infirmitatem et periculi magnitudinem considerat? Sed quae est fuga ista? Quid fugere debemus? aut quomodo au quando? Tres sunt qui movent bella contra nos. Diabolus, caro, et mundus. Diabolus ducit contra nos agmina vitiorum, caro malorum desideriorum, mundus prospera et adversa. Felicius autem esset contra haec omnia bene pugnare et vincere, sed qui infirmus est, expedit illi magis fugere et salvari, quam male pugnare et superari. Vitia igitur fugimus, quando peccati occasionem declinamus, ut in luxuria carnis speciem, in ira contentionem. Desideria fugimus, quando illorum irritationem cavemus, ne oleum [Col. 0514A] projiciamus in ignem, et exardescat quod calet; prospera et adversa fugimus, quando nec ea quae delectant requirimus, per cupiditatem timentes dissolvi, nec in ea quae cruciant jactamur praesumptione frangi metuentes. Ecce diximus quid fugere debeamus et quomodo. Nunc consideremus quando fugiendum sit. Dicit Veritas: Videte ne fiat fuga vestra hieme vel Sabbato (Matth. XXIV) . In hieme vias aut gelu exasperat, aut pluvia lubricas facit. Quid est ergo hiems nisi torpor mortis imminentis, quando dolor membra carnis constringit passione, et robur dissolvit compassione? Et quod est Sabbatum, nisi illud quod post mortem tempus sequitur, quando ab hac vita eductis operandi licentia tollitur, et ab eo quod fixum est, declinandi possibilitas omnino negatur? [Col. 0514B] Si ergo fugere vis venturam iram, fuge dum sanus es, quia in morte fuga est gravis; post mortem vero non est omnino possibilis. Mala enim quae in vita fugere noluisti, post mortem, etiam si volueris, declinare non poteris. Sequentur enim illic retributione quae hic delectatione committuntur. Propterea hic fuge, dum potes; ne autem deficias in via, audi consolationem. Panes tibi offerentur. Reficieris, ne deficias. Nec exspectabis in fine viae sed occurrent tibi ne deficias in via. Habitantes terram austri occurrent tibi cum panibus, si fugientem viderint. Occurrent compassione, reficient consolatione. Bonos consolatores habebis, habitantes terram austri. In austro splendor et calor est: splendor cognitionis, [Col. 0514C] calor dilectionis. Terram austri inhabitant qui in cognitione et dilectione veritatis pausant. Isti abundant panibus verbi Dei, et reficiendis laborantibus accurrunt. Iste enim panis est, qui cor hominis confirmat, quia non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. IV) . Iste panis cum sit unus, diversa tamen specie proponitur. Aliquando enim subcinericius dicitur, aliquando hordeaceus vel triticeus nominatur. Elias fugiens in deserto, subcinericio pane reficitur. Filii Jerusalem qui pacem inhabitant, adipe frumenti satiantur. Qui vero super fenum recumbunt, panem hordeaceum comedunt. Panis sub cinere, refectio est sub vilitate. Sunt quaedam loca in Scriptura sacra, quae vilitatem praetendunt in specie litterae, sed dulcedinem [Col. 0514D] servant in profunditate spiritualis intelligentiae, hic est panis sub cinere, refectio sub vilitate. Vis ut ostendam tibi subcinericium panem? Legis in Scriptura sacra quomodo Rachel et Lia sorores duae pro viro Jacob uno contendunt, utra illarum potius concubitu ejus potiatur. Magna hic species vilitatis, magnus cumulus cineris, magnus acervus terrenitatis. Revolve cinerem, scrutare interius, panis ibi latet, refectio abscondita est. Vide ecce panem discoopertum, duae sorores duas vitas significant. Lia quae interpretatur laboriosa, significat vitam activam, quae est fecunda in fructu boni operis, sed parum videt in luce contemplationis. Rachel quae interpretatur visum principium, designat vitam contemplativam, [Col. 0515A] quae est sterilis foris in opere, sed perspicax in contemplatione. In his duabus vitis quasi quaedam contentio est animae sanctae alternatim nitentis ad amplexum Sponsi sui, id est Christi, sapientiae videlicet Dei, quae animam sanctam ad prolem fecundat virtutum. Contendunt ergo contemplatio et actio pro amplexu sapientiae. Qui in contemplatione est suspirat pro sterilitate operis; qui in opere est, suspirat pro jubilo contemplationis. Uterque quasi abjectum se gemit in comparatione alterius, et fit contentio desideriorum spe et timore utrumque concitante. Ecce invenisti panem sub cinere, reficere et delectare. Non attendas quod foris apparuit in cinere, sed quod intus latuit in refectione. Vis adhuc videre panem sub cinere, [Col. 0515B] dum latuit, vilem; dum patuit, dulcem? Christus sub mortalitate panis est sub cinere. Vides foris infirmitatem nascentis, vagientis, plorantis angustias cunarum, vincula fasciarum. Totum hoc cinis est, terrenum et infirmum. Sub hoc cinere tamen latuit Verbum, refectio angelorum et hominum. Lassessentem vides, esurientem et sitientem, flentem, compatientem et patientem, morientem et carne deficientem. Et haec omnia quid fuerunt nisi cinis, indicia corruptionis, signa mortalitatis? et latuit sub his virtus Deitatis, quam qui evolvere potuerunt saturari meruerunt. Ecce quomodo tibi Scriptura panem subcinericium proponit. Vides alibi eloquium sacrum, secundum litterae superficiem, [Col. 0515C] durum, quasi paleam tenacem habens, ubi vix ad medullam spiritualis intelligentiae penetrari possit, hic est hordeum. Palea quidem cum labore excutitur, sed cum ad interiora perveneris, dulcedo confortans invenitur. Invenis alibi sacram Scripturam, et levitate verborum, et suavitate intellectuum blandientem. Hinc et triticum, in quo mentibus suaviter nutriendis dulcis refectio praeparatur. Ista tria genera panis in mensa Dei proponuntur propter tria genera reficiendorum. Panis subcinericius datur pauperibus, panis hordeaceus servis, panis triticeus filiis. Pauperes in mensa Dei sunt, qui semetipsos despicientes exemplo humilitatis et abjectionis pascunt. Servi in mensa Dei sunt, qui in studio spiritualis exercitationis constituti, fortia quaeque et [Col. 0515D] obscuriora Scripturarum loca, quasi excussa palea detegentes, cum labore ad medullam spiritualis intelligentiae gustandam perveniunt. Filii in mensa Dei sunt qui in suavitate dulcedinis aeternae requiescunt. De pauperibus dictum est: Edent pauperes et saturabuntur (Psal. XXI) . Si ergo pauperes edunt, qui solo merito pietatis pascuntur, multo magis servi, et filii qui pro merito boni operis praemio recompensatione dilectionis reficiuntur. Pauperibus proponitur panis subcinericius, ut eos reficiat per exemplum conversationis. Servis proponitur panis hordeaceus, ut eos reficiat per formam fidei. Filiis proponitur panis triticeus, ut eos reficiat per incitamentum dilectionis, pauperes ad consolationem, [Col. 0516A] servos ad corroborationem, filios ad exsultationem.

TIT. LXXX. Quod non solum corde tenenda, sed et ore confitenda sit fides Christiana, ad archiepiscopum Hispalensem, qui eam ore negaverat.

JOANNI Hispalensium episcopo HUGO servus Christi, etc. Vide supra inter epistolas Hugonis.

TIT. LXXXI. De eo quod scriptum est: «Cum esset Jesus annorum duodecim» quomodo Verbum caro factum nobis remedium praestat et exemplum. De Jerusalem quae descendit de coelo; de confessione et veritate, quae de terra oritur, et quomodo prosit.

Cum esset Jesus annorum duodecim, etc.
(Luc. II) . Sicut mundus iste dupliciter servit homini, ad sustentationem scilicet carnis et ad eruditionem mentis, [Col. 0516B] sic Verbum caro factum remedium praestat et exemplum. Remedium in eo quod oblatum est ad redemptionem; exemplum, in eo quod operatum est ad imitationem: remedium in eo quod factum est. exemplum in eo quod fecit. Imitatio ejus similitudo ejus.

Vidi civitatem sanctam Jerusalem novam, descendentem de coelo (Apoc. XXI) . De coelo descendit, et fabricata est in terra. De coelo forma, de terra materia. Sic forma hominis homo, et forma Christi Christus. Unde illud: Induimini Dominum Jesum Christum (Rom. XIII) ; formam igitur, id est imaginem Christi. Ipsa imago et ipsa est imitatio. Idcirco factus est tibi exemplum, ut tu illum imitando indueres. [Col. 0516C] Fecit corporaliter, tu spiritualiter imitare. Etsi, inquit, Christum secundum carnem cognovimus, jam non cognoscimus (II Cor. V) . In exemplo secundum carnem cognovimus, imitatione secundum carnem jam non cognovimus. Secundum carnem Christus natus est in mundo; secundum spiritum veritas nascitur in corde tuo. Christus in Judaea nascitur de Virgine, et veritas in confessione nascitur de puritate. Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV) . Quando confiteris peccata tua, veritas de terra oritur; quando vero confitenti ignoscit Deus, respicit justitia de coelo. Vis ut Deus tecum sit, confitere quod es. Cum verax esse coeperis, veritas tecum esse incipit. Dic: Malus sum. Breve verbum est, sed verum. Veritas [Col. 0516D] te veracem faciet. Si veritas tecum est, Deus tecum est, quia Veritas est Deus. Ecce quomodo in Judaea nascitur Christus, in confessione veritas. Mater Virgo puritas est cordis, cum corde credis quod ore confiteris. In confessione criminis puritas est sine ruga; in confessione laudis puritas est sine macula. Si bonum non simulas, non habes rugam. Si malum odis, non habes maculam. Sic veritas in te desiderio concipitur, opere nascitur, studio nutritur, ut proficiat aetate in processu temporis, sapientia in augmento cognitionis, gratia in incremento virtutis. Apud homines in fama, apud Deum in conscientia. Apud homines ut cognoscatur, apud Deum ut glorificetur. Duodecim annorum in Jerusalem ascendit, quia post perfectionem operis et duplicatam [Col. 0517A] virtutem charitatis, ad pacem contemplationis proficit. Parentes Jesu ab Jerusalem itinere unius diei redeunt, quia sensus carnis, qui per exercitium boni operis internam veritatem nutrivit, per exteriorum delectationem retracti diu in interna pace persistere non possunt. Unus dies, una claritas, unum gaudium, una benedictio, quam Esau accipit, quia duplicem stolam non potuit promereri. Hic est ille unus dies, in quo puer unius diei sine peccato esse non potuit super terram, quia sensus carnis, qui quantum ad se semper puerilia appetit, hujus tantum vitae claritatem amans, in ea nunquam sine peccati macula consistit. Non enim venit ad alium diem, de quo dictum est: Annuntiate diem de die (Psal. XCV) . Et iterum: Dies super dies regis adjicies [Col. 0517B] (Psal. LX) . Propterea unius diei iter est elongantibus ab Jerusalem, quia delectatio praesentium elongare facit animos a contemplatione aeternorum. Post triduum Jesus in templo invenitur, quia post correctionem cogitationis, locutionis et operis, veritas in corde mundo percipitur. Invenitur autem inter doctores et sapientes, quia in lege, et prophetis, et evangelistis, et apostolis et sacri verbi doctoribus veritas cognoscitur.

TIT. LXXXII. De nuptiis factis in Cana Galilaeae, et de hydriarum typo.

Implete hydrias aqua (Joan. II) . Galilaea interpretatur, transmigratio. Vita ergo praesens Galilaea est transmigrans de praesentibus ad futura. In Galilaea nuptiae fiunt, quia in transitu temporis sanctificatur [Col. 0517C] copula permansurae dilectionis Ecclesiae ad Christum, animae ad Deum. Sex hydriae sex sunt aetates in mundo: Prima, ab Adam usque ad Noe; secunda, a Noe usque ad Abraham; tertia, ab Abraham usque ad David; quarta, a David usque ad transmigrationem Babylonis; quinta a transmigratione Babylonis usque ad Christum; sexta, a Christo usque ad finem saeculi. In vita hominis prima est infantia, secunda pueritia, tertia adolescentia, quarta juventus, quinta virilis aetas, sexta senectus. Prima, id est infantia, quasi quodam diluvio lubricae oblivionis obruitur, ut non videatur in posterum, nec vestigia sui ulla relinquat. Secunda, id est pueritia, primum de diluvio oblivionis ad sensum exiens, per [Col. 0517D] superbiam erigitur, et per concupiscentiam dividitur et dispergitur. Tertia, id est adolescentia, primum per cohibitionem disciplinae circumciditur, deinde praeceptis informatur et consilio regitur. Quarta, id est juventus, servire jam cogitur, et subjicitur regimini, ut per timorem hominis divinum discat. Quinta, id est virilis aetas, post timorem hominis, ad divinum venit. Sexta, id est senectus, quasi hinc mox abitura concupiscentia futurorum trahitur. Sic humanum genus primo diluvio obrutum est. Secundo, in aedificatione elatum et in divisione linguarum dispersum. Tertio, in Abraham circumcisum, in Moyse praeceptis informatum, sub judicibus consilio gubernatum. Quarto, sub regibus dominationi subjectum. Quinto, sub pontificibus religioni parens. Sexto, [Col. 0518A] sub gratia vera bonitate illustratum. Istae sex hydriae sive in decursu saeculi praesentis, sive in vita hominis, omnes aquis implentur, quia judicio plenus est mundus. Judicia tua abyssus multa (Psal. XXXV) . Multa operatus est Deus ab initio saeculi, et operari non desinet usque ad finem ejus, et circa hominem a principio usque ad finem ejus, et omnia haec judicium sunt, et nihil sine causa fit. Sed quandiu dicere non potest homo judicia tua jucunda, nondum aqua in vinum conversa est. Deficiente vetere vino hydriae aqua implentur, quia cum in vita hominis carnales delectationes deficiunt, divinae consolationes succedunt. Quae quidem ministrantibus minus saporis conferunt, proficientibus amplius dulcescunt, quia tunc aquae in vinum convertuntur, quando in [Col. 0518B] mente hominis opus Dei, quod laboranti primum non sapuit, per spiritalem intelligentiam illuminato dulcescit.

TIT. LXXXIII. De theophania multiplici, et in quibus est praecipua divina apparitio.

Theophania est apparitio divina. Ipsa est similitudo divina, in qua apparet et manifestatur Deus. Si quis omnem creaturam theophaniam dixerit, non errabit. Theophania potentiae est creaturarum magnitudo: theophania sapientiae, creaturarum pulchritudo; theophania bonitatis, creaturarum utilitas. Omnis creatura aliquam similitudinem habet cum Deo. Prima similitudo creaturae ad Deum est quod est. Secunda quod una est, quia omne quod est in hoc est quod [Col. 0518C] unum est. Sed ex iis quae sunt et unum sunt, alia ex uno sunt, ut naturaliter simplicia, alia ex pluribus, ut composita. Illa autem, quae et sunt et unum sunt et ex uno sunt, magis Deo similia sunt, praecipue si unitatem suam, quam ex pluribus non colligunt, ad plura non effundunt. Tales sunt naturae spirituales, quae magis ad similitudinem Dei accedunt; quae nec ex pluribus sunt, quia sunt natura simplicia, nec plura ex ipsis, quia non possunt esse materia. In his duo posuit Deus ad materiam, duo ad formam: vitam et sensum ad materiam, cognitionem et dilectionem ad formam. Ad vitam cognitionem, ad sensum dilectionem. Haec duo suprema et Deo proxima sunt, et expressa imago: cognitio veritatis, et amor virtutis.

TIT. LXXXIV. De tribus voluntatibus in Christo.

[Col. 0518D]

In Christo carnis infirmitas passionem horruit. Sed erat spiritus medius inter Deum et carnem, qui voluntatem carnis Patris voluntati subjecit. Cum ergo Christus dixit: Pater, si possibile est, transfer a me calicem istum (Matth. XXVI) , professus est quod sensit in carne. Cum vero dixit: Non mea voluntas, sed tua fiat (ibid.) , professus est quod deliberavit in spiritu. Erat voluntas Patris, ut Christus moreretur; erat voluntas carnis, ut a morte liberaretur; erat spiritus medius dominans carni, obediens Patri. Voluntas Patris dispensatio erat, voluntas carnis natura erat, voluntas spiritus virtus erat. Ideo voluntas Patris honorabatur, voluntas [Col. 0519A] carnis dirigebatur, voluntas spiritus coronabatur.

TIT. LXXXV. Quod Christus se hominibus in humanitate exhibuit, qui ab eis in divinitate non poterat comprehendi.

Dei sapientia, per quam homo factus fuerat, ut in illa beatus esset, lapsum hominem perdere noluit, et cum illa sursum esset majestate, ille deorsum jaceret infirmitate, descendit ad eum quo ceciderat, ut levaret eum ad id unde ceciderat. Sapientia igitur sursum panis erat, et versa est deorsum in lac. In divinitate panis, in humanitate lac; et nutritus est parvulus sensus lacte humanitatis, ut crescens et convalescens capere posset cibum divinitatis. Christus ergo in coelo panis, et in terra lac. Christus [Col. 0519B] in coelo ex Patre sine matre Deus: Christus in terra ex matre sine patre homo. In coelo qualis Pater, talis Filius, in terra qualis mater, talis filius. In coelo cum Patre aeternus et immensus; in terra cum matre incorruptus et mansuetus. In coelo cum Patre incorruptus et sublimis; in terra cum matre virgo et humilis. In coelo imago Patris; in terra imitator matris. Mater virgo erat, et humilitate exsultabat, et filius Virginis virgo humilitatem commendabat. Illa virgo humilitatem suam a Deo respectam asserebat; ille virgo se humilem et mansuetum ostendebat. Talis ergo Agnus, qualis mater Agni; ex munda mundus, ex Virgine incorruptus, per Virginem veniens ad nos, per virginitatem praecedens nos. Per incorruptionem ergo venit, ut peccatum [Col. 0519C] tolleret; per incorruptionem praecessit, ut virtutem demonstraret. Venit incorruptus, ut conferret remedium; praecessit incorruptus, ut daret exemplum. Si ergo venire non possumus qua venit, sequamur qua praecessit, ut adipisci mereamur quod promisit, ut cibum lactis in humanitate Christi sumamus mundi corpore; cibum vero panis in divinitate Christi sumamus mundi corde: mundi corpore per virginitatem, mundi corde per humilitatem, ut qui in utroque incorruptam habuit originem, in utroque inveniat mundam habitationem.

TIT. LXXXVI. Quomodo Christus dixit: «Pater meus.

Unus homo dixit: Pater meus (Joan V) . Qui [Col. 0519D] hoc non dixisset, si plusquam homo non fuisset. In eo enim quod homo, fratres habuit, et dicere habuit, Pater noster; in eo autem quod supra hominem unicus fuit, et dicere potuit: Pater meus, et Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI) .

TIT. LXXXVII. Quare idem Deus, et homo.

Deus homo factus est, ut idem esset Redemptor qui Creator, et ut de suo liberaretur homo, et ut familiarius ab homine diligeretur, Deus in similitudine hominis apparens, et uterque sensus in ipso beatificaretur, et reficeretur oculus cordis in ejus divinitate, et oculus corporis in ejus humanitate [Col. 0520A] ut sive ingrederetur, sive egrederetur in ipso pascua inveniret natura condita ab ipso.

TIT LXXXVIII. Mysterium de purificatione Mariae.

Senectus Simeonis defectus est veteris hominis; bajulatio Christi pueri, assumptio novi; gaudium Simeonis, oblatio Salvatoris; purificatio Virginis, devotio mentis, exhibitio operis, consummatio virtutis.

TIT. LXXXIX. De Dei. mulieris et diaboli, de mortis incurrenda assertione.

Dominus dixit: In quacumque die comederis ex eo morte morieris (Gen. III) . Mulier dixit: Ne forte moriamur (ibid.) . Diabolus dixit: Nequaquam moriemini (ibid.) . Dominus affirmavit, mulier dubitavit [Col. 0520B] diabolus negavit. Qui ergo dubitavit, ab affirmante recessit, et neganti appropinquavit. Si mulier non dubitasset, forte diabolus non negasset. Sed dedit audaciam, quae incohavit malitiam.

TIT. XC. De paenitentia Dei et amore ejus in creaturas vario.

Videns Deus quod multa malitia hominum esset in terra. et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore, poenituit eum quod hominem fecisset in terra. Et tactus dolore cordis intrinsecus, et praecavens in futurum : Delebo, inquit hominem, quem creavi, a facie terrae. (Gen. VI) . Primum considera quod non facile pietas provocatur ad iram aut vindictam, nisi multa fuerit malitia nostra. Cum autem nos a bono, in quo ab illo facti [Col. 0520C] sumus, mutari coeperimus, tunc ipsum poenitet super nos, ne ad bonum, ad quod facti sumus, perveniamus. Poenitentia autem ejus non est mutatio intentionis a primo proposito, sed mutatio operis a primo instituto. Et nota quod, pereunte homine, Deus dolore cordis intrinsecus tangi dicitur. Ibi enim dolor fuit, ubi amor; amat enim Deus universa, quae fecit. Quia vero caetera omnia ab ipso amantur, sed ad ipsum possidendum non amantur, rationalis autem creatura, et quod facta est, ab ipso diligitur, et ad quod facta est. In ipso pereuntis hominis dolor Creatorem intrinsecus tetigit in corde, ubi stantis et bene incedentis amor fuit. Sunt enim tria quaedam genera rerum, unum a [Col. 0520D] conditione lapsorum, alterum in conditione stantium, aliud supra conditionem provectorum. Prima amantur quae facta sunt, sed quasi corde non amantur, quia postea mala effecta sunt. Sicut scriptum est: Dispersit superbos mente cordis sui (Luc. I) . Secunda amantur, quod facta sunt; et corde amantur, quod bona sunt. Sed tamen illorum amor quasi in corde foris est, quia amantur, quod sunt ab ipso bona; sed non amantur, ut sint in ipso beata. Amor ergo hominis intus in corde Creatoris fuit, quoniam in tantum homo ab ipso dilectus est, ut et ab ipso esset bonus, et in ipso beatus. Amor ergo hominis intus fuit, et ibi dolor fuit, [Col. 0521A] ubi amor fuit. Sed quid quod dicitur praecavens in futurum? Nunquid Deus aliquando incautus fuit, ut faceret quae facienda non erant, ut postea considerans quae non bene fecerat, de factis poeniteret, et facienda caveret? Sed sciendum est quod sicut poeniientia Dei non est mutata voluntas in approbatione faciendi, sed ordo mutatus in institutione facti, sic cautela ejus non est praesidentis circumpectu, sed subjectorum correctio. Nam in malo faciendo tam cavet qui terret ne fiat, quam qui timet ne faciat.

TIT. XCI. « Exi de terra tua et de cognatione tua.» Sermo ad fratres.

Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram quam monstravero tibi [Col. 0521B] (Gen. XII) . Quia, fratres, scientibus enim legem Dei loquimur, sermo noster ad vos doctrina non est, sed exhortatio. Vos enim Scripturas nostis, et virtutem earum. Virtus enim verbi experientia est rei, et efficacia sermonis exhibitio operis. Vos igitur non erratis nescientes Scripturas, neque virtutem earum. Scripturas enim nostis per studium lectionis; virtutem earum per disciplinam operis. Scripturas nostis, audiendo Christum loquentem; virtutem earum, imitando facientem. In dictis ejus invenistis intelligentiam Scripturarum; in factis ejus virtutem earum. Nostis ergo Christum non solum audiendo, sed etiam experiendo. Nostis non solum secundum carnem, sed etiam secundum majestatem. Et si cognovimus, inquit Apostolus, Christum [Col. 0521C] secundum carnem, jam non novimus (II Cor. V) . In utroque experti estis Christum, et nostis Christum secundum carnem et secundum majestatem. Olim cognovistis Christum secundum carnem, nunc cognoscitis Christum secundum majestatem. Christus secundum carnem est Christus in passione. Christus secundum majestatem est Christus in resurrectione. Christum in cruce experti estis compatientes. Christum in majestate experti eritis consurgentes. Vos enim estis sponsa illa et dilecta illa quae dilectum noverat, et experta dicebat: Fasciculus myrrhae dilectus meus mihi (Cant. I) . Hoc est Christus secundum carnem. Et rursum: Botrus cyperi [Cypri] dilectus [Col. 0521D] meus mihi (ibid.) , hoc est Christus secundum majestatem. Fasciculus myrrhae Christus in passione. Botrus cyperi Christus in resurrectione Fasciculus myrrhae amaritudo passionis. Botrus cyperi dulcedo resurrectionis. Fasciculus myrrhae multitudo passionum. Botrus cyperi abundantia gaudiorum. Illic amaricans, hic inebrians. Tamen vos fasciculum myrrhae inter ubera posuistis, quia passionem Christi cum gaudio et dilectione suscepistis. Vos Christum patientem non solum in corpore, sed etiam in corde portatis, quia passionis ejus imitationem animo dilectionis suscepistis. Quod ergo Christum secundum carnem cognovistis jam non cognoscitis, quia transitorium est quod in passione, sed permansurum quod est in resurrectione. [Col. 0522A] Cognovistis ergo et jam non cognoscitis quia instat, ut transeat dolor passionis, quem suscepistis in carne compatientes, et instat ut consummetur gaudium resurrectionis, quod percepistis animo consurgentes. Instat ut transeat dolor passionis, sed non instat ut transeat dilectio patientis. Transit a carne passio, sed non transit a corde dilectio. Ideo fasciculus myrrhae inter ubera commorabitur (Cant. I) . Ibi enim est cor; et ubi cor ibi dilectio est: et ubi dilectio est, ibi dilecti mansio est. Vos ergo fratres, qui sponsa Christo estis dilecta, fasciculum myrrhae habetis Christum patientem, et botrum cyperi Christum resurgentem. Propterea opus non habetis doceri de ipso, docti ab ipso, quia unctio ejus docet vos de [Col. 0522B] omnibus (I Joan. II) , et verbum ipsius, quod sonat in auribus vestris, et sapit in cordibus vestris.

Non igitur verba nostra ad doctrinam nostram sufficiunt, sed verbum ipsius per nos transeat ad vos, ut ipsius gratia a vobis redundet usque ad nos. Hoc enim est verbum ejus ad vos, quod dictum est propter vos: Exi de terra tua, etc. Jam olim dictum erat, et voluit ipse vobis dici quod dictum erat, ut sciatis etiam, hoc ad vos pertinere quod dictum est. Erat quidem unus tunc, cui dictum est; sed ille ad unam hanc pertinebat, in qua vos unum estis de qua scriptum est: Una est amica mea, columba mea, perfecta mea (Cant. VI) . Et ille tunc alienus erat, qui in alieno erat, et vocatus est, ut inde exiret, et proximus fieret et dilectus et amicus. Ille [Col. 0522C] quidem jam tum dilectus erat, quia diligebatur, a quo vocabatur; sed amicus non erat, quia non diligebat, quem non cognoscebat. Et ideo non diligebatur, quod erat alienus, sed quod futurus erat proximus et amicus. Erat emim tunc in Ur Chaldaeorum, in igne videlicet et incendio daemonum; quod est concupiscentia et delectatio terrenorum. Et ipsum incendium fuscaverat illum, et nigrum fecerat, ut non esset amabilis. Et ideo vocabatur, ut de incendio exiret, et veniret in refrigerium, ut dealbari posset et candidus fieri, ne semper esset odibilis. Propterea dixit: Exi de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram quam monstravero tibi. De terra exire est, [Col. 0522D] ea quae foris possidentur, terrena bona relinquere. De cognatione exire, est iis, quae in nobis et nobiscum orta sunt, vitiis abrenuntiare. De domo patris exire est, spretis omnibus propter Deum, postremo semetipsum abnegare. Domus enim patris nostri ipsum est cor nostrum, quoniam pater noster habitat in nobis. Pater noster primus diabolus fuit, secundum nativitatem, qua nati sumus. Pater noster secundus Deus est, secundum nativitatem qua renati sumus. Et vult uterque pater habitare in filiis suis. Diabolus in filiis irae, Deus in filiis gratiae. Quando ergo in Ur Chaldaeorum fuimus, cor nostrum domus diaboli fuit: quoniam ipse tunc in nobis habitavit, et fuimus universi filii Beor, quod dicitur habitantis in [Col. 0523A] pelle. Non enim habitare potest nisi in pelle pater iste, quia corda carnalium amat, et in eis solum requiescit, quia sapiunt ea quae sunt carnis, et ambulant secundum carnem (Rom. VIII) . Haec est pellis domus patris nostri primi, de qua jubemur exire, ipsum videlicet cor nostrum, et desideria ejus mala relinquere. Hoc est enim de corde exire, elongari a desideriis ejus, et peregrinari ab ipsis, ut non simus consensu, ubi illa sunt; sed proposito sanctitatis tendamus ad terram, quam monstrabit nobis Deus ut primum propter Deum abjiciamus nostra, deinde relinquamus et nos. Sic enim demum demonstrabitur nobis terra visionis a Domino, in qua ipse videbitur Dominus, quam in repromissionem posuit filiis, lacte et melle manantem: lacte in contemplatione [Col. 0523B] humanitatis, melle in contemplatione divinitatis. Propterea enim Deus honorificatus est, ut totum hominem in se beatificaret, ut tota conversio hominis esset ad ipsum, et tota dilectio hominis esset in ipso. Si enim Creator hominis Deus esset, et Deus homo non esset, esset in ipso, quod sensu mentis videretur, sed quod sensu corporis perciperetur, non esset; et sustineret sensu carnis perpetuum opprobrium absentiae Creatoris, et esset in abjectionem semper oberrans in creaturis, et non attingens ad Creatorem suum. Ne igitur sensus carnis in homine opprobrium istud in perpetuum portaret semperque merito illi diceretur, Ubi est Deus tuus (Mich. VII) , si nunquam ad Creator is sui contemplationem admitteretur, assumpsit Creator carnem; [Col. 0523C] quae a sensu carnis in ipso videretur per carnem, ut carnis cibus esset lac in contemplatione carnis, mentis cibus mel in contemplatione divinitatis. Et egrederetur et ingrederetur, et pascua inveniret (Joan X) . Pascua foris in carne Salvatoris, pascua intus in divinitate Creatoris. Et Salvator et Creator unus unum gaudium esset et in lacte carnis, et in melle divinitatis. Quod, etc. Amen.

TIT. XCII. De duplici vita animae.

Duplex est vita animae: alia, qua vivit in Deo; alia, qua vivit in carne. Ubi vivit, ibi sentit; ibi dolet cum laeditur, et gaudet cum fovetur, quia unus est locus gaudii et doloris. Nec dolor est, nisi ubi gaudium [Col. 0523D] fuit et amor, quoniam dolor non est, nisi, cum laesus fueris, ubi gaudes, sublato gaudio. Qui vero in carne vivunt, in carne sentiunt; et illis dolor carnis gravis est, quia suave erat gaudium illius. Dolores vero animae non sentiunt, quia mortui sunt intus, ubi vivere debuerant in Deo. Idcirco, cum laeditur caro, grave existimatur ab illis, et fugiunt, quantum possunt, dolores illius. Vulnera autem animae ignorant prorsus, et non quaerunt medicinam in illis, quia ibi sensum doloris non habent. Cum autem mortuus fuerit sensus animae, quo vivit in carne, tunc vivificari incipiet ille sensus, quo sentiet semetipsam; et tunc sciet vulnera sua et sentire incipiet dolores suos tanto gravius, quanto propius, quia quod magis intimum est, magis nocet malum, magis [Col. 0524A] prodest bonum. Unde dicit: Arguam te, et statuam contra faciem tuam (Psal. XLIX) .

TIT. XCIII. De conscientia et fama.

Duo sunt: Conscientia et fama. Conscientia oleum in vase: fama lumen in lampade. Propter conscientiam ingredimur, propter famam egredimur. Intus reficimur salute propria, foris reficimur aedificatione aliena. Intus cupio dissolvi, et esse cum Christo (Philip. II) . Foris manere in carne necessarium propter vos (ibid.) . Conscientia irriguum superius, fama irriguum inferius (Judic. I) . Ad conscientiam meditatio; ad famam praedicatio. Ad conscientiam silentium, ad famam verbum. Per silentium, seminas agrum tuum; per verbum, seminas agrum proximi tui. Cum in tui aedificatione proficis, metis agrum [Col. 0524B] tuum; cum de profectu alieno meditaris, metis agrum proximi tui. In tempore otii primum lectio cognoscendae veritatis et exercendae virtutis materiam tribuit; deinde meditatio formam apponit. In tempore laboris primum opus exemplum tribuit, postea verbum doctrinam proponit, sicut scriptum est: Quae coepit Jesus facere et docere (Act. I) . Ideo prius tempus otii, postea tempus laboris.

TIT. XCIV. De duplici vetustate

Duo homines veteres in nobis erant, interior per iniquitatem, exterior per mortalitatem. Christus autem carnem cum mortalitate assumpsit, animam sine iniquitate. Vetustatem autem carnis suae per crucem hoc ordine disposuit; primum ligatus est, [Col. 0524C] postea crucifixus. Sic et nos vetustatem interioris hominis hoc est iniquitatem hoc ordine destruere debemus: primum eam foris per disciplinam ligando, ut operari non possit; deinde interius omnino crucifigendo et interficiendo, ut jam prorsus non sit. Sic prius studio nostro, cooperante gratia Dei, in nobis destruenda est iniquitas, ut per eamdem gratiam postea in nobis sine nostra cooperatione et ipsa destruatur mortalitas.

TIT. XCV. De tribus locis filiorum Israel, Aegypto, deserto, et terra promissionis.

In exitu Israel de Aegypto, domus Jacob de populo barbaro (Psal. CXIII) . Tria sunt loca, Aegyptus, desertum, et terra promissionis. In Aegypto sumus servi et miseri. In deserto sumus miseri. In terra [Col. 0524D] promissionis liberi et beati. In Aegypto saturamur et caedimur. In deserto esurimus; non tamen flagellamur. In terra promissionis non flagellamur et saturamur. Sed nobilis interim animus eligit magis inopiam cum libertate, quam in servitute abundantiam. In Aegypto peccamus, in deserto laboramus, in terra promissionis requiescimus. In Aegypto est praevaricatio, in deserto exercitatio, in terra promissionis sabbatizatio. In principio mundi primum creavit Deus confusionem. Postea operatus est dispositionem. Deinde suscepit requietionem. Populus antiquus in Aegypto operatus est iniquitatem. In deserto accepit exercitationem. In terra promissionis invenit requiem. In vita saeculari confusio est, in conversatione [Col. 0525A] spiritali exercitatio est, in vita coelesti requietio. In carne peccatum, in spiritu exercitium, in Deo Sabbatum. Aegyptus est vita saecularis, desertum vita spiritualis, terra promissionis vita coelestis. Aegyptus caro, desertum animus, terra promissionis Deus. Aegyptus Jericho, desertum stabulum, terra promissionis Jerusalem. Aegyptus mundus, desertum Ecclesia, terra promissionis vita aeterna. In Aegypto servimus Pharaoni, id est diabolo, qui Pharao interpretatur, negans eum scilicet et Dominum, qui dixit: Dominum non cognovit et Israel non dimittam (Exod. V) . Huic servimus in Aegypto, in luto et palea. Lutum est concupiscentia carnis. Palea est pompa saecularis. Illa per immunditiam inquinat. Haec per mutabilitatem et instabilitatem transvolat. Propterea [Col. 0525B] exeuntes ab Aegypto, et per mare Rubrum, id est baptisma sanguine Christi rubricatum, ad libertatem transituri, abdicamus servitium Pharaonis, abrenuntiantes diabolo, et omnibus operibus ejus, et omnibus pompis ejus. In luto operibus, et in palea pompis. Exeuntes ab Aegypto in desertum relinquimus mala, ut non consentiamus. Exeuntes a deserto in terram promissionis evadimus, mala ut non sentiamus. In Aegypto est pugna sine victoria, vel servitus sine pugna. In deserto est pugna sine victoria, vel victoria cum pugna. In terra promissionis est sine pugna victoria. In Aegypto sunt delectationes malae et multae, non tamen solae. In deserto sunt delectationes bonae et paucae, non tamen nullae. In terra promissionis sunt delectationes, et bonae, et [Col. 0525C] multae, et solae.

TIT. XCVI. De duobus discipulis currentibus ad monumentum Domini responsio epistolaris.

Quaeris quid significet illud quod scriptum est de duobus discipulis currentibus ad monumentum, Joanne et Petro, videlicet quod qui prius venit, posterius intravit, Scriptum est enim: Currebant duo simul; et ille alius discipulus praecucurrit citius Petro et venit prior ad monumentum; et cum se inclinasset, vidit linteamina posita, non tamen introivit (Joan. XX) . Venit ergo Simon Petrus sequens eum, et introivit in monumentum, et vidit linteamina posita, et sudarium, quod fuerat super caput ejus, non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum in unum [Col. 0525D] locum. Tunc ergo introivit et ille discipulus, qui venerat prior ad monumentum. Potest ergo convenienter per Joannem, qui prior venit, posterior intravit, Synagoga; per Petrum autem, qui posterius venit, sed prius intravit, Ecclesia gentium designari, quia et illa prius in lege mysterium incarnationis ac passionis Dominicae accepit, sed in mortuum credere noluit: et ista posterius secuta Mediatorem Dei et hominum, et cognovit carne mortuum et viventem credidit Deum. Bene autem postquam Petrus intraverat, tunc etiam Joannes intrasse dicitur, quia cum plenitudo gentium intraverit (Rom. XII) , tunc et Judaea in reliquiis suis ad fidem colligetur. Prius ergo Joannes linteamina vidit postea intravit, quia Synagoga prius, sicut dictum est, in [Col. 0526A] Scripturis prophetiam de venturo accepit, quem tamen venisse usque ad circa finem saeculi credere renuit. Petrus autem prius intrat, postea linteamina conspicit, quia Ecclesia gentium non per prophetas ad fidem Christi, sed per fidem Christi ad intelligentiam prophetarum pervenit.

Haec, frater, breviter explanata ad praesens tibi sufficere crederem, nisi aliud aliquid adhuc quod ad reformationem morum pertineat quaerere te in hujus facti figura non dubitarem, maxime quia opus tibi non fuerat hanc expositionem a me quaerere quam poteras sine mea doctrina in explanationibus Patrum alibi sufficienter invenire. Dicam ergo quid mihi in hoc facto moraliter figurari videtur. Duo isti electi discipuli, qui, audita resurrectione Domini, [Col. 0526B] simul ad monumentum currunt, sed non simul perveniunt duas animae affectiones mihi figurare videntur, desiderium videlicet et consilium. Nam quid est aliud quod discipuli audita resurrectione ad monumentum currunt, nisi quod animus cum gloriam resurrectionis audit, imitari passionem appetit? Et quid est, quod ille alter discipulus praecucurrit citius Petro, nisi quod amore Salvatoris succensi plus per desiderium cupimus, quam per consilium praesumamus? Praecurrit ergo desiderium rationem consilii, quia qui omnia per charitatem vellet pro amore Redemptoris perpeti per considerationem infirmitatis suae quodammodo tardatur, ut non audeat temere de suis viribus gloriari. Prius ergo per desiderium ad monumentum venimus, sed visis [Col. 0526C] linteaminibus ante consilium intrare non praesumimus, quia licet mens nostra se per charitatem spontaneam ad passiones offerat, considerata tamen difficultate earumdem passionum, quantum impar sit nostra infirmitas ad illarum tolerantiam videmus. Hoc est enim quodammodo visis linteaminibus subsistere visis difficultatibus passionum, imparem se ad eas sustinendas judicare. Sed postquam consilium posterius veniens prius intraverit, tunc et desiderium sequitur, quia postquam mens deliberat, in illo confidendum esse, qui prior vicit, tunc amor in omnibus per spem divini adjutorii ad tolerantiam animatur; jamque intrepidus monumentum ingreditur, quia vitam praesentem libenter pro eo despiciens, [Col. 0526D] tanto se ad mortem offert paratius, quanto certius didicit per resurrectionem sui capitis ingressum vitae esse mortem carnis.

Quod autem ingressi monumentum, sudarium quod erat super caput Jesu, a caeteris linteaminibus separatum inveniunt, quid aliud significat, nisi quod nos, qui peccatores sumus, si etiam mortem pro ejus amore valemus perpeti, cognoscimus tamen quod nostra mors morti ejus non valet digne coaequari, qui sine peccato passus est? Hoc paschale ferculum, frater charissime, missum tibi benigne suscipe, et ora pro me misericordiam Domini quatenus ejus gratia largiente in his paschalibus festis vetus in me homo moriatur, et novus resurgat. Amen.

TIT. XCVII. De duobus discipulis currentibus ad monumentum, altera epistola.

[Col. 0527A]

Si tu, frater, negligentem scriptorem habere non vis, aequum tibi videtur ut ego diligam timidum lectorem? Festivitatem modo celebramus; libet parumper, suspensis interim seriis, tibi jucundari, sermone colludere, et simul te ut evigiles expulsare. Causaris ergo quod ego, cum de duobus discipulis ad monumentum currentibus, Joanne videlicet et Petro (Joan. XX) sermonem facerem, et quid in illorum facto nobis faciendum ostenderetur, tuae petitioni satisfacere volens explanarem, per illum quidem, qui ad monumentum prius venit, et posterius intravit, hoc est Joannem, desiderium; et per illum, qui posterius venit, sed prius monumentum intravit, [Col. 0527B] hoc est Petrum, consilium mentis significari asserui; et tamen causam, cur vel ille potius quam iste desiderium, vel iste potius quam ille consilium significaret, ut asseris, non ostendi. Hoc igitur est quod, cum significationem exponerem, causam significationis tacere non debuissem. Libens accipio quod haec tua causatio, dum unum admonet, utrosque docet: in primis me, ne dicenda praeteream, ut esse studeam in scribendo sollicitus; deinde etiam te, ne minus dicta intelligas, ut sis in audiendo attentus. Ne tamen querela tua prorsus sibi justa videatur, ostendam tibi quomodo ipsam, quam quaeris, causam ibidem ubi significatio ejus explicata est, poteras invenisse. Nam cum, dictum sit ibi per Joannem, qui praecurrens prior ad monumentum [Col. 0527C] venit, significari desiderium animi; per Petrum, qui posterius venit, consilium, nonne ex ipsa eorum actione manifesta causa colligitur, cur in illo desiderium, in isto consilium significetur? Si enim quaeras cur Joannes desiderium significet, causa manifesta est, quia praecessit. Et si interroges cur Petrus consilium, et hoc patet, quia posterius venit. Ex diversitate igitur actionis manifeste ostenditur quae significationis diversitas in personarum discretione teneatur. Quod si fortassis existimas vim significationis non solum ex qualitate actionum, sed etiam ex discretione personarum colligendam esse, nec hoc quidem ego refutandum judico, quia satis convenienter alacritas et fervor amoris per Joannem [Col. 0527D] juniorem exprimitur; gravitas autem et mora consilii per Petrum senem et tardum figuratur. Istud quod dicis Petrum amplius amasse, et ideo justum tibi videri ut per illum potius desiderium sive amor significari debuisset, ad praesentem causam nihil attinet, quia in praesenti tractatione non agitur qualis Petrus in mente fuerit, sed quam nobis exteriori specie vel actione significationem praesentavit, maxime cum hoc ubique observandum sit ut inde aliquid per significationem trahimus, istud quidem non in occulto, sed in manifesto quaerere debeamus. Signum enim occultum esse non debet, sed manifestum, quia quod per se occultum est, occulta pandere non potest. Otiosum me, ut cernis, invenerunt tabulae tuae, qui nemine lacessente mecum [Col. 0528A] litigo, et quasi qui hostem non habeam, vires in ventum effundo.

TIT. XCVIII. De Petri et Joannis dilectione.

Scio quidem quaestionem, ut nonnulli existimant, operosam esse, eo quod injusta recompensatio videatur, ut Petrus, qui amplius Christum delexit, minus a Christo dilectus sit, et Joannes plus dilectus sit, qui minus dilexit. Ego autem cum Evangelium, unde fons hujus quaestionis manare videtur, inspicerem, non inveni quidem, vel quod Petrus amplius dilexerit, vel quod Joannes amplius dilectus sit. Nam quod Dominus, post resurrectionem suam Petrum an se amaret interrogans, ait: Simon Joannis, diligis me plus his (Joan. XXI) ? non affirmando, sed interrogando hoc dixit. [Col. 0528B] Sed neque ipse Petrus dicere ausus fuit, cum interrogaretur: Domine, tu scis quia amo te plus his: Sed ait: Domine, tu scis quia amo te (ibid) . Joannes quoque de semetipso loquens sic ait: Hic est discipulus ille quem diligebat Jesus (ibid) . Et non dixit, quem plus aliis diligebat Jesus, sed quem diligebat Jesus. Neque igitur Petrus se amasse amplius, neque Joannes amplius amatum esse praesumpsit, sed alter se non prae caeteris, sed cum caeteris amasse, et alter non prae caeteris, sed cum caeteris amatum esse asseruit. Sed esto, ut Petrus plus dilexerit, et tamen minus dilectus sit, nunquid idcirco ullam injuriam passus est, si tamen tantum dilectus est, quantum meruit? Nonne ista est querel a illorum qui in Evangelio contra patremfamilias [Col. 0528C] murmurabant, dicentes: Hi novissimi una hora fecerunt, et pares eos nobis fecisti, qui portavimus pondus diei et aestus? (Matth. XX.) Sed quid paterfamilias uni illorum, et in uno omnibus responderit, audivimus: Amice, non facio tibi injuriam. Nonne ex denario convenisti mecum? Tolle quod tuum est, et vade. Volo et huic facere sicut et tibi. Non licet mihi facere quod volo? An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum? (Ibid.) Ponamus igitur nunc ut Petrus querelam in medium deferat, et de injuria dilectionis suae in Christum causetur, et dicat: Domine Jesus, injuriam mihi facere videris, cum ego te plus diligam, tu vero minus me diligis. Nunquid non recte Dominus ista dicenti respondere [Col. 0528D] posset et dicere? Amice, non facio tibi injuriam (ibid.) , tantum diligeris, quantum diligis; tantum diligeris, quantum mereris. Tolle quod tuum est, et vade. Volo huic facere plus quam tibi. Nunquid non licet mihi facere, quod volo? An oculus tuus nequam est quia ego bonus sum? (Ibid.) Neque enim injuriam pateris, si minus illo accipis; sed injuriam pateris, si minus accipis quam mereris. Quod si totum habes, quid conquereris? Ita, frater, ratiocinantem suscipe, ut scias mentem tuam in nullam affirmationem praecipitem inclinare. Sunt tamen, qui clementius hanc quaestionem solvere nituntur. Dicunt namque, quod Petrus et amplius dilexerit, et amplius dilectus fuerit. Joannes vero propter castitatem, qua pollebat solummodo Christo Domino [Col. 0529A] in conversationem familior caeteris omnibus fuerit. Petrus vero quantum ad effectum pertinet charitatis, amplius a Christo diligebatur. Joannes vero quantum ad usum familiaritatis amicabilius in conversatione suscipiebatur. Petrus charior, Joannes familiarior, quia et in Petro remunerabatur charitas, et in Joanne castitas laudabatur. Joannes tenerius, et Petrus constantius diligebat.

TIT. XCIX. De gratitudine beneficiorum Dei, et de judicio de se et proximo faciendo.

Popule meus, memento, quaeso, quid cogitaverit Balac rex Moab, et quid responderit ei Balaam filius Beor de Setim usque Galgalam, ut cognosceres justitiam Domini (Mich. VI) . Balac rex Moab mercede conduxit Balaam hariolum, ut malediceret filiis Israel. [Col. 0529B] Sed ille non est permissus a Domino maledicere populo suo, cui benedictio in haereditatem fuerat repromissa. Et quamvis hominis maledictio nocere non posset illi cui benedixerat Deus, cum tamen prophetae maledictio in benedictionem vertitur, quid nunc spiritualiter Dei gratia in electis suis agat, manifeste monstratur. Dicit namque Apostolus: Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. VIII) .

Propheta ergo iniquus maledicere volens populo Dei ad benedicendum licet invitus compellitur, quia mala quae reprobi bonis inferunt, illorum saluti Domino disponente cooperantur. Loquitur ergo de populo suo nunc per prophetam Dominus, et priora [Col. 0529C] beneficia ei ad memoriam revocat, dicens: Popule meus, memento, quaeso, quid cogitaverit Balac rex Moab, et quid responderit ei Balaam filius Beor de Setim usque Galgalam, ut cognosceres justitiam Domini. Erubesce, miser homo. Tu nunquam oblivisci debueras quod tantum dilectus es a Deo, ut tibi maledictionem inimicorum tuorum non tantummodo nocere non permitteret, sed eam quoque tibi in benedictionem commutaret: verum nunc cum ipse bonorum largitor te horum reminisci rogat, quid aliud quam te post tanta beneficia accepta ingratum adhuc atque immemorem permansisse demonstrat? Quod si Judaeus ingratus beneficiorum Dei reminisci noluit, cave saltem, tu Christiane, ne unquam eorum quae tibi impensa sunt [Col. 0529D] bonorum obliviscaris. Cave, inquam, et tanto magis cave, quanto deterius est si tu ingratus perstiteris, qui majora illo beneficia a Deo accepisse comprobaris. Habes enim et tu Balac hostem tuum, qui te indesinenter persequitur: et contra te omni tempore consilia maligna meditatur. Qui etiam metuens ne forte suis viribus ad subversionem tui non sufficiat, iniquum prophetam et avarum ad te maledicendum proposita mercede invitat. Balac namque qui interpretatur elidens, ipse est Satanas adversarius noster, et hostis pessimus, a quo prostratos atque elisos ille sanat et erigit; de quo in psalmo canitur: Dominus erigit elisos, Dominus diligit justos (Psal. CXLV) . Iste Balac rex et Moab; [Col. 0530A] quod interpretatur ex patre, illorum scilicet quibus Dominus in Evangelio dicit: Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII) . Hic contra nos malignum cogitat, sicut de ipso apostolus Paulus ad quosdam discipulos suos loquitur, dicens: Ut non circumveniamur a Satana (I Cor. II) . Non enim ignoramus cogitationes ejus. Huic autem cogitanti contra nos et consilium subversionis quaerenti, respondet Balaam, qui interpretatur populus vanus, videlicet iniquorum omnium, respondet scilicet ejus voluntati obtemperans, et in nostra subversione atque ruina unanimiter saevienti concordans. Qui Balaam, hoc est populus vanus, est filius Beor, quod sonat in pelle ut subaudiatur habitantis, id est ejusdem diaboli per imitationem filius, nos cum eo opprimendo, et [Col. 0530B] odio iniquo persequendo. Qui diabolus in pelle habitat, hoc est in corde carnali, quia in eis tantummodo requiem invenit quos concupiscentiae carnalis affectus a constantia atque rigore virtutum resolvens, per turpia desideria emollit. Ubi autem Balaam filius Beor in qua Balac de nostra perditione cogitanti respondeat ostenditur, cum subinfertur. De Setim usque ad Galgalam, subauditur gyrans et circumveniens, et locum maledictionis exquirens. Setim interpretatur spina. Galgalam volutabrum dicitur.

Haee est ergo via populi vani, et circuitus erroris, spina videlicet et volutabrum, id est cura et voluptas. Cura per quam ad hujus mundi transitoria adipiscenda desudat, voluptas vero per quam acquisitis [Col. 0530C] immoderate atque illicite utendo se maculat. De Setim ergo usque Galgalam, vanus populus maligno regi respondendo fideles persequitur, quia omnes iniqui et per avaritiam bona temporalia acquirendo, et per incontinentiam acquisitis utendo, diabolo servientes, in persecutionem bonorum excitantur. Ideo autem permittuntur mali contra bonos saevire, ut ostendantur non posse proficere, et ipsa eorum malignitas quanto inanior ostenditur, tanto Dei gratia et misericordia erga nos evidentior efficiatur. Hoc est enim quod sequitur, ut cognoceres justitiam sive misericordiam Domini. Ac si diceret: Ideo ex parte relaxati sunt, ut agnosceres periculum; ideo prohibiti sunt, ut intelligeres [Col. 0530D] unde esset tibi praesidium. Tantis ergo beneficiis acceptis quid tibi jam restat, nisi ut gratias agas et Salvatori tuo atque protectori recompensatione digna respondeas? Nam si populus vanus suo regi perditionem bonorum machinanti respondet, quid populus fidelis atque electus? Nonne multo magis suo regi bonos liberanti atque salvanti obediendo et serviendo respondere debet? Sed dices fortassis: Quid dignum offeram Domino? Curvabo genu Deo excelso? Nunquid offeram ei holocautomata et vitulos anniculos? Nunquid placari potest Deus in millibus arietum, aut in multis millibus hircorum pinguium? (Mich. VI.) Haec enim omnia a me aliena sunt, et ideo pro mea salute digna recompensatio esse non possunt. Sed fortasse satisfaciam, si dedero [Col. 0531A] primogenitum meum pro scelere meo, fructum ventris mei pro peccato animae meae. Haec tamen extra me sunt, quamvis ex me processerunt, et qui meipsum abstuli etiam si totum praeter me dedero, nondum plene debitum restitui. Quid ergo faciam? quid dabo? quid reddam? quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? (Psal. CXV.) Indicabo tibi, homo, quid sit bonum, et quid Deus quaerat a te. Utique facere judicium, diligere misericordiam (Mich. VI) , et sollicitum ambulare cum Deo tuo. Tria haec sunt quae offerre debes, quia et Deus, qui Trinitas est, non nisi trino sacrificio digne placari potest. Offer ergo judicium Filio judici. Offer misericordiam Spiritui sancto charitati. Offer sollicitudinem paternitati. Ad sapientiam pertinet discretio, ad [Col. 0531B] charitatem pietas, ad paternitatem sollicitudo. Sic tamen offer, ut neque in discretione munerum unitatem trinitatis dividas, neque in participatione donorum, trinitatem unitatis confundas, sed singulis sua, et simul uni singula exhibeas. Si juste judicas, justum judicem honoras. Si misericordiam diligis, eum qui pius est acceptabili sacrificio veneraris. Si sollicitus in timore Dei semper ambulas, placas tibi coelestem Patrem, quem pro peccatis tuis offensum habebas.

Nunc ergo asculta quale sit judicium quod facere juberis. Primum est tibi judicium faciendum de teipso, deinde inter te et proximum tuum, postremo de proximo tuo. In eo judicio quo judicas temetipsum, esse debes districtus. In eo judicio quo judicas inter [Col. 0531C] te et proximum tuum, debes esse justus. In eo judicio quo judicas proximum tuum, debes esse pius. Teipsum judicare debes hoc modo. Considera diligenter quid facis et quid non facis; quid facere debes, quid facere non debes; postea haec ad invicem conferendo perpende, an idem est quod facis et quod debes, et an idem quod non facis et quod non debes. Quod si ita inveneris, gaude. Si autem idem esse perspexeris quod facis et quod non debes, aut quod non facis et quod debes, time. Inter te et proximum tuum hoc modo judicare debes. Vide quid facias proximo tuo, et quid tibi faciat proximus tuus. Si ille tibi bonum facit, et tu illi bonum reddis, malus non es. Si ille tibi malum facit, et tu [Col. 0531D] illi malum reddis, bonus non es. Si ille tibi bonum facit, et tu illi malum reddis, malus es. Si ille tibi malum facit, et tu illi bonum reddis, bonus es. De proximo tuo hoc modo judicare debes. Vide quidquid facit, an certum bonum, an dubium bonum, an certum malum, an dubium malum. Si certum bonum est, parvum magnum, magnum majus existimes. Si dubium bonum est, verum puta. Si certum malum est, magnum parvum, parvum minus judica. Si dubium malum est, bonum puta. Hoc est judicium verum, judicium bonum, judicium Deo placitum. Quod si tu illi non solum discernendo, sed etiam faciendo in sacrificium obtuleris, placabis iram, et gratiam consequeris.

Deinde sequitur diligere misericordiam. Non solum [Col. 0532A] facere, sed etiam diligere, quia magis facit qui affectu pietatis compatitur, quam qui ex debito praeceptionis miseretur. Oportet ergo te primum facere judicium ut quod recte discernis, opere compleas; deinde diligere misericordiam, ut bonum quod agis non ex timore, sed ex amore facias. Postremo sollicitum incedere, ne vel bonum, quod necdum habes, non merearis accipere, vel bonum quod habes amittas. Porro in his tribus trinitati in te operanti cooperaris. Sapientia enim te ad agnitionem veritatis illuminat, charitas te ad desiderium bonitatis inflammat, paternitas in te custodit quod creavit, ne pereat. Per illuminantem ergo sapientiam tibi collucentem, rectum discernis; per inflammantem charitatem, tibi coardentem, misereris; per providentem [Col. 0532B] paternitatem, tibi contuentem, temetipsum custodis. Per trinitatem itaque cooperando trinitati, trinitatis imago efficeris; verumque tunc sacrificium teipsum Deo offers, cum ad ejus similitudinem reformaris. Quod, etc. Amen.

TIT. C. De apparitione Christi duobus discipulis euntibus in castellum quod dicitur Emmaus.

Jesus in via ambulantibus faciem suam abscondit (Luc. XXIV) , ostensurus eam in patria. Propterea in fine viae cum discumbere coepissent, fregit Jesus panem, ut interiora ejus patescerent, et ibi eum agnoverunt, quia post vitae hujus cursum in regno coelorum cum Abraham et Isaac et Jacob discumbentes, et super mensam ejus edentes et bibentes in aeterno convivio Jesu claritatem videbunt. Nunc [Col. 0532C] autem interim in via peregrinus apparet, ut exsilium nostrum agnoscamus, et quod alia est patria nostra. Et colloquendo corda ad amorem inflammat, sed oculos ad contemplationem adhuc non revelat. Qui ergo in via ex sermonibus Jesu ignem amoris corde concipiunt, in fine viae claritatem ejus videbunt. Sunt itaque linguae igneae quae veniunt ad nos, et verba flammantia quotidie Christum nobis loquentem audimus, quia spiritum Christi non habet qui verba Christi audiendo non ardet. Spiritus enim sanctus super discipulos Christi in linguis igneis apparuit, et ipse Christus ambulantium in via loquendo corda inflammavit, quibus non quasi a capite, sed quasi a latere se sociavit, quia eum nobis [Col. 0532D] non natura, sed gratia in hujus vitae via comitem dedit.

TIT. CI. De Christo, ove et pastore bono.

Christus prius ovis fuit, postea pastor factus est. Ovis animal est mansuetum et mundum. In mansuetudine humilitas, in munditia castitas significatur. Humilitas duplex est: prima, qua praeesse non appetas; secunda, qua subesse diligas. Multi enim sunt qui praeesse nolunt, fugientes laborem non honorem; qui tamen subesse dedignantur. Qui quando in praecepto obedientiae murmurant, quasi ad passionem ducti recalcitrant. Hi profecto oves non sunt nec imitatores illius, qui sicut ovis ad occisionem ductus est, et non aperuit os suum (Isa. LIII) . Similiter castitas duplex est. Alia foris per munditiam [Col. 0533A] corporis, alia intus per munditiam cordis. Munditia corporis est abstinere a malo opere; munditia cordis, sincerum esse a mala delectatione. Qui ergo munditiam et mansuetudinem habet, ovis est. Et qui ovis bona est, sic tandem pastor fieri potest, qui prius in sua subjectione didicit, quomodo aliis praeesse possit. Quidam enim sunt pastores, quidam mercenarii, quidam lupi. Pastores sunt qui oves diligunt; mercenarii, qui lanam et lac accipiunt; lupi, qui carnes comedunt. Pastores custodiunt in prosperitate, et defendunt in adversitate. Mercenarii custodiunt in prosperitate, sed non defendunt in adversitate. Lupi non custodiunt in prosperitate, et occidunt in adversitate. Pastores salutem quaerunt, mercenarii lucrum appetunt. Lupi, peccati materiam [Col. 0533B] vel licentiam ovibus dantes, occidunt. Primi sunt diligentes, secundi negligentes, tertii pestilentes.

TIT. CII. De eo quod scriptum est: «Nisi ego abiero Paracletus non veniet. »

Nisi ego abiero Paracletus non veniet (Joan. XVI) . Christus discipulis corporalem praesentiam subtraxit, ut eum spiritualiter amare discerent. Erat quippe et ipse prius secundum eamdem corporalem praesentiam paracletus, id est consolator, et haec consolatio quasi lac erat de carne manans parvulis. Propterea subtractum est lac, ut ad perfectionem spiritalis amoris convalescerent. Ascendit in coelum ut corda post se traheret, et dilectio pergeret post dilectum. Usque hodie Christus amicos suos in Scriptura [Col. 0533C] sacra et sacramentis Ecclesiae atque aliis visibilibus virtutum exercitiis quasi quadam corporali praesentia consolatur: quorum usum dum aliquando dispensatione subtrahit, quasi quamdam humanitatem suam ab oculis intuentium subducit, ut spiritualis amoris dulcedinem tanto purius percipiant, quominus foris habent etiam de opere virtutis ad quod mentem suam per intentionem effundant.

TIT. CIII. De Spiritu Dei et spiritu mundi per quem consummata sunt omnia.

Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I) . Quid mirum si Spiritus Domini implere potuit corda hominum qui implet orbem terrarum? Nunc ergo [Col. 0533D] impletum est quod Dominus Jesus Christus in passione sua praedixerat: Consummatum est (Joan. XIX) . Antequam Spiritus sanctus venit ad corda hominum non potuit dici, consummatum est. Propter hoc enim omnia facta sunt a quo facta sunt, vel in nativitate vel in passione, vel in resurrectione vel in ascensione Jesu Christi, sive in caeteris omnibus quae Verbum incarnatum visibiliter operatum est ad reparationem hominum, ut hoc bonum suum reciperet homo, ad quod conditus fuerat, sine quo nihil profuit, cum quo nihil defuit. Et propterea in hoc consummata sunt omnia quae propter hoc facta sunt omnia. Botrus enim carnis portatus fuerat ad torcular crucis, et expressione facta fluere coepit mustum divinitatis, et voluit ut vasa cordium [Col. 0534A] praepararentur ut, dum vinum novum funderetur in utres novos, primum mundarentur, ne infusum pollueretur; postea ligarentur, ne effusum amitteretur. Mundarentur a gaudio iniquitatis, ligarentur contra gaudium vanitatis. Non enim bonum gaudium venire potuit, nisi prius recederet malum. Malum gaudium est gaudium iniquitatis, et malum gaudium est gaudium vanitatis. Gaudium iniquitatis polluit; gaudium vanitatis effundit. Gaudium iniquitatis reddit vas sordidum; gaudium vanitatis reddit vas rimosum. Gaudium iniquitatis, quando peccatum diligitur; gaudium vanitatis, quando transitoria amantur. Ejice ergo quod malum est, ut quod bonum est percipere possis. Effunde amaritudinem, ut dulcedine implearis. Spiritus sanctus [Col. 0534B] gaudium est, et Spiritus sanctus amor est. Ejice spiritum mundi et spiritum diaboli, ut accipias Spiritum Dei. Spiritus diaboli operatur gaudium iniquitatis, et spiritus mundi operatur gaudium vanitatis. Et sunt mala gaudia ista: quoniam alterum culpam habet, alterum occasionem culpae. Venit autem Spiritus Dei, cum ejecti fuerint spiritus mali, et intrat habitaculum cordis, et operatur gaudium suum, et amorem suum; non sicut spiritus diaboli, neque sicut spiritus mundi, sed gaudium bonum et amorem bonum. Primum gaudium veritatis, in quo justitia diligitur, postea gaudium felicitatis in quo de praemio justitiae percepto exsultatur; gaudium veritatis contra gaudium iniquitatis; gaudium felicitatis contra gaudium vanitatis. [Col. 0534C] Et expellunt bona gaudia gaudia mala. Et cum ipsa cor implere coeperint, tunc primum agnoscit homo quod prima vera non fuerunt, quoniam nec plena esse potuerunt in gaudio iniquitatis, nec permanentia in gaudio vanitatis.

Nunc autem vera gaudia advenerunt plena et aeterna, sicut Salvator promisit, ut gaudium vestrum sit plenum, et gaudium vestrum nemo tollat a vobis (Joan. XVI) . Ipsum ergo gaudium amor est, et operatur spiritus idem et gaudium et amorem Amorem quando requirimus, gaudium quando possidemus. Tamen ipsum desiderium sine gaudio esse non potest; nec ipsa adeptio sine amore. Itaque gaudium ipsum amor est, et ipse amor gaudium est, quoniam in eo [Col. 0534D] quod amemus gaudemus, et id de quo gaudemus diligimus, et est gaudium bonum et amor bonus et gaudium malum et amor malus similiter. Est enim amor Dei, et est amor mundi, et amor peccati. Quidam enim solum Deum amant Quidam aliud praeter Deum cum Deo amant, nihil tamen contra Deum. Alii contra Deum quaedam amant, et hi Deum non amant. Qui solum Deum amant, aedificant super fundamentum aurum, argentum et lapides pretiosos (I Cor. III) . In auro intellectum, in argento eloquium, in lapidibus pretiosis opus incorruptum. Qui praeter Deum aliud amant, et tamen Deum plus amant, aedificant super fundamentum lignum, fenum, stipulam (ibid.) . In lignis affectum cognationis, in feno affectum possessionis, in stipula affectum familiaritatis. [Col. 0535A] In quibus omnibus etsi peccatum non est, occasio tamen peccati constat. Qui contra Deum aliquid amant, ii super fundamentum non aedificant, sed destruunt fundamentum, quia amor Dei in corde esse non potest ubi non est vel solus, sicut in iis qui solum Deum amant, vel summus, sicut in iis qui cum Deo aliud amant, nec tamen contra Deum. In eo autem amore quo cum Deo aliud amatur, gaudium est vanitatis. In eo amore quo contra Deum aliquid amatur, gaudium iniquitatis. Illic amor mundi inficit; hic amor peccati polluit. Et transit mundus et concupiscentia ejus (I Joan. II) ; verbum autem Domini manet in aeternum (Psal. CXVIII) . Et qui credit in verbo ejus et habet spiritum ejus, hic manet in aeternum, sicut ipse in aeternum manet. Qui enim instabilis est [Col. 0535B] per gaudium iniquitatis, vel qui instabili adhaeret per gaudium vanitatis, hic non potest manere in aeternum, nec gaudium verum habere quod falsum est per iniquitatem, et transitorium per vanitatem. Qui autem spiritum Dei manentem habet, gaudium habet verum et plenum et aeternum, quia permanens diligit, et stabili adhaeret, et possidet consummatum bonum. Hoc enim totum bonum est hominis cognoscere et amare Creatorem suum. Propterea linguae igneae apostolis datae sunt, ut in linguis sit cognitio veritatis, in igne amor virtutis. In lingua enim verbum est, in igne flamma. Et verbum quidem ad cognitionem pertinet, ignis vero ad dilectionem. Et ideo verbum cum igne venit, sapientia cum dilectione, ut alterum illuminaret, alterum inflammaret: [Col. 0535C] alterum contra ignorantiam, alterum contra concupiscentiam. Haec vero dona non nisi in unum congregatis, et ad superiora sublevatis venire potuerunt. Congregatis per consensum, sublevatis per desiderium. Congregatis per dilectionem proximi sublevatis per dilectionem Dei. Et nos ergo, si talia dona percipere volumus, tales simus. Quod etc. Amen.

TIT. CIV. De sacramento et re sacramenti poenitentiae.

Sacramentum poenitentiae est exterior exhibitio operis, res sacramenti, vera contritio cordis. Si sacramentum suscipis, opera poenitentiae facias, haberem sacramenti in vera contritione, ne frustra speciem sine veritate ostendas. Tanta est poenitentia tua, quanta est contritio tua, quanta est devotio tua. Contritio, pro malo quod fecisti; devotio, pro [Col. 0535D] bono recuperando quod amisisti. Noli igitur dicere: Tantum jejunavi, tantum vigilavi, tanta opera misericordiae feci. Tantum in his omnibus fecisti, quantum in his omnibus profecisti. Noli numerare folia, sed fructum. Noli pensare paleam, sed grana. Opus sine contritione flos est sine fructu. Contritio sine opere, fructus est sine maturitate.

TIT. CV. De virtute poenitentiae.

Vis scire, homo, quanta est virtus poenitentiae. Attende, dicam quod possum. Totum aufert quod minatur damnatio; totum confert quod promit it salus. Quantum putas est hoc? Bene considera. Mala aeterna aufert, bona aeterna confert Talis ac tantus est fructus poenitentiae. Hunc fructum confert poenitentia: Si fructum feceris in ea fructum capies ex ea. [Col. 0536A] Fructus, quem facis in ea, meritum est. Fructus quem capies ex ea, praemium est. Si facis in ea fructus dignos in merito, capies ex ea fructus aeternos in praemio. Quid est poenitentia? Dolor peccati. Quid est dignus fructus poenitentiae? Satisfactio delicti. Agite dignos fructus poenitentiae (Matth. III) . Tria ista considera: poenitentiam, fructum, dignum. Si de errato doles, hoc est, poenitentia, per fructum ostende dolorem. Si mutasti voluntatem persequere iniquitatem. Post poenitentiam dolorem cordis, fructus sequatur maceratio carnis.

TIT. CVI. De tribus quae sunt in poenitentia.

Tria sunt in poenitentia: dolor praeteriti, custodia futuri, satisfactio delicti. Ne poenitens in futuro damnetur, facit custodia futuri. Ne [Col. 0536B] puniatur, facit satisfactio delicti. Si ergo securus vis esse, cave futura, corrige praeterita. Dolor culpam placat; satisfactio vitium sanat; custodia sanitatem servat. In his custodia futuri primum locum tenet, dolor praeteriti secundum, novissimum satisfactio delicti. Quae prima tantum proficit quantum caetera duo efficiunt. Ideo Salvator solam hanc, id est custodiam futuri, quasi praecipuam et in qua omnis poenitentiae fructus consistat sibi confitentibus injunxit: Vade et amplius noli peccare (Joan VIII) : et: Vade in pace (Marc. V) . Et iterum: Vide ne quid tibi deterius contingat (Joan. V) . Haec tria sic pensanda sunt, ut sit dolor plenus, custodia perfecta, satisfactio condigna.

TIT. CVII. De sapientia in faciendo bono, et de patientia in tolerando malo.

[Col. 0536C]

In duobus servitur Deo, faciendo bonum et patiendo malum. In confessoribus remuneratur bona actio, in martyribus passio. Ad agendum bonum necessaria est sapientia; ad tolerandum malum necessaria est patientia. Sapientia ut bonum bene fiat; patientia, ne malum patiens malus fiat. Qui enim bonum facit in bona materia operatur, sed si bonum bene non facit, per malam formam bona materia deformatur. Bona est forma, ubi nec plus nec minus justo est. Si plus justo sit, peccatum est; si minus justo sit, delictum. Igitur qui bonum bene facit, quasi bonae materiae bonam formam imprimit. Ad tolerantiam autem mali patientia necessaria est, quia qui malo per impatientiam cedit, a bono recedit. Sicut enim [Col. 0536D] malum quod est culpa faciendum non est, sic malum quod est poena patiendum est. Poena autem dolor est, dolor vero aliud non est nisi cum amittitur quod amatur; vel in abrenuntiatione culpae, cum peccatum quod prius delectabat relinquitur vel in abrenuntiatione possessionis propriae, cum terrena substantia quae foris possidebatur, deseritur, vel in abrenuntatione delectationis mundanae cum carnalium sensuum lascivia mortificatur. In omnibus his labor est, nec sine dolore quidquam horum fieri potest. Haec igitur est patientia sanctorum. Qui sustinentiam deserunt, apostatant. Post ultimam abrenuntiationem, primo per vanitatem, quia mundanam jucunditatem ad voluptatem repetunt. Post secundam, secundo per cupiditatem, quia postpositas divitias mundi ad superfluitatem [Col. 0537A] ambiunt. Post primam, tertio per iniquitatem, qua anteacta peccata et dimissa iterare praesumunt. Itaque patientia ad tolerantiam necessaria est, ne habeat homo per vanitatem in consilio impiorum, nec stet per cupiditatem in via peccatorum, nec sedeat per iniquitatem in cathedra pestilentiae. Job ad mundi jucunditatem minime respexerat qui dicebat: Si vidi solem cum fulgeret, et lunam incedentem clare ordine suo (Job XXXI) . Post divitias mundi apostatare David nos prohibet dicens: Noli aemulari in eo qui prosperatur in via sua (Psal. XXXVI) . Post peccata dimissa apostatare ipse Dominus prohibet, dicens: Vade et amplius noli peccare (Joan. III) . Et propheta: Observabo me ab iniquitate mea (Psal. XVII) . Igitur homo accedens ad servitutem [Col. 0537B] Dei stet in loco suo per patientiam, ut non cedat nec recedat. Operetur bonum pro adimplendo primo debito, patiatur malum pro expiando primo delicto. Nam ut faciat bonum factus est homo, ut patiatur malum, fecit homo. Pro eo igitur quod factus est facit bonum, pro eo quod fecit patitur malum. Primus enim homo sic factus est ut proficeret de bono innocentiae, per bonum obedientiae, ad bonum gloriae. Sed mutans locum et innocentiam deserens, deficere coepit, et ire de malo iniquitatis per malum mortalitatis ad malum damnationis. Venit autem Salvator, et monstravit aliam viam, qua ad patriam revertatur homo, per bonum justitiae et malum poenae, ad bonum gloriae.

TIT. CVIII. Quomodo se debeat quisque Deo in cibum praeparare.

[Col. 0537C]

Ad mensam magnam sedistis. Considerate quae vobis apponuntur, et scitote quia oportet vos similia praeparare (Eccli. XXXI) . Ecce Dominus prandium paravit vobis, fratres, per exempla sanctorum suorum, modo reficiens vos ad meritum, donec postea coenam paret in gaudio sanctorum, satians vos per praemium. Tauros suos et altilia sua occidit, ut ad actionem et contemplationem pascamini per eos quorum in terra caro jugum portavit in labore boni operis; et ad coelum mens sublevata fuerat per volatum contemplationis. Has carnes in mensa Dei editis, ut per carnalia refecti ad spiritualia proficiatis. Verumtamen scire debetis quod elixas carnes, id est aqua coctas mensa Dei non recipit. Audistis [Col. 0537D] enim qualiter agnus paschalis non aqua coqui, sed assari praecipitur (Exod. XII) , et post resurrectionem a Christo piscis assus cum favo mellis manducatur (Luc. XXIV) . Aqua enim carnes in se coactas emollit, et ideo forte quia Deus molles carnes non amat et dissolutas, assata commendatur. Mollis enim caro est quae dicit, ferre non possum, tolerare non valeo, dissolvor, deficio. Hanc carnem non amat Deus, sed igne passionis torridam et tribulalationis tolerantia solidatam. Si ergo carne reficimini, reficite in carne. Si festa vobis Deus facit, facite vos et illi festa. Si vos ille gaudere de se et de suis tribuit, facite illi gaudium de vobis: hoc est enim similia praeparare.

TIT. CIX. De fuga Eliae a facie Jezabel.

[Col. 0538A]

Elias impiam Jezabel fugiens in spelunca absconditur (III Reg. XIX) , quia nonnunquam animus pro vitanda carnis turpitudine declinat; nondum tamen ad deserendam ejusdem carnis mansionem animatur. Jesabel quippe quod interpretatur sterquilinium terrae, carnis concupiscentiam significat: cujus persecutionem servus Dei fugiens, in spelunca latitat, quia licet ad calcandam spurcitiam animatus sit, nondum tamen ad tolerantiam passionum roboratus. Unde et illi divina voce per increpationem dicitur: Quid hic facis, Elia? (Ibid.) Non enim ad hoc factus es, ut sub latebra carnis moram tibi facias exeundi ad contemplandam faciem Creatoris. [Col. 0538B] Surge ergo et sta in ostio speluncae tuae (ibid.) . Surge, ad superiora erigere. Surge, ne totus terrae inhaereas. Surge, appetens quae sursum sunt. Sta in ostio speluncae tuae, sta perseverantia, sta patientia. Perseverantia, ut non abeas retrorsum. Patientia ut ante tempus ad exitum non festines. Sta, exspecta donec voceris. Sta paratus per desiderium exeundi. Sta fixus per obedientiam sustinendi. Sta in ostio speluncae, ut nec ingrediaris per concupiscentiam, nec egrediaris per impatientiam. Sta in ostio speluncae tuae, et ecce pertransibit Dominus. Quomodo homo per concupiscentiam carni inhaerens Deum videre poterit, cum ille etiam qui toto desiderio ad exitum carnis inhiat, in hac corruptione adhuc positus non nisi transeuntem videre queat? In hac ergo [Col. 0538C] mortalitatis caligine adventus Dei ad animam in transitu fit, quia quod hic de ipsius dulcedine mutabiliter viventibus ostenditur, ab ipso animo, quamvis illuminato, ad suae corruptionis tenebras rursum relabente nequaquam diu retinetur. Ecce pertransibit Dominus. Spiritus grandis et fortis subvertens montes et conterens petras; non in spiritu Dominus. Post spiritum commotio; non in commotione Dominus. Post commotionem ignis; non in igne Dominus. Post ignem sibilus aurae lenis (ibid.) . Ecce preambulos Dei, spiritum, commotionem et ignem. Non venit Dominus ad te nisi prius isti veniant. Spiritus est terror judicii aeterni, qui si in cor peccatoris impegerit, et montes superbiae dejicit, et petras duritiae dissolvit. Sed hic nequaquam Deus esse dicitur, [Col. 0538D] quia anima quam adhuc timor perditionis afficit, nondum perfectae charitatis dulcedinem sentit. Post spiritum commotio sequitur, quia terrore judicii concussa mens mox a sua stabilitate movetur. Post commotionem vero ignis sequitur, quia post anxietatem futuri saeculi adversum se saeviens animus ardore compunctionis inflammatur. Postremo igni sibilus aurae lenis succedit, quia post longa compunctionis incendia purgata mens, afflata spiritu, consolationis refrigerium sentit. Ubi notandum quod cum in praecedentibus non esse Dominus dicitur, sibilo aurae lenis nequaquam esse negatur; quia nimirum illa solum mens ejus dulcedinem percipit, quae post laborem poenitentiae et anxietatem, consolationis [Col. 0539A] refrigerio percepto in spe propitiationis divinae requiescit.

TIT. CX. De duobus nuntiis ad nos missis.

Fuit homo missus a Deo cui nomen erat Joannes (Joan. I) . Duos nuntios misit Deus in hunc mundum, servum et Filium. Prius servum ut comminaretur, postea Filium ut consolaretur. Servus attulit timorem, Filius amorem. Servus nuntiavit quod timeremus; Filius revelavit quod amaremus. Duo enim, fratres charissimi, abscondita erant ab oculis hominis, aeterna mala et aeterna bona, et non praevidit homo vel mala illa ut caveret, vel bona ut requireret. Ad sola praesentia oculos apertos habebat, et ideo quia non videbat homo ubi magis oportuit, indicanda erant illi quae nesciebat. Venit Joannes clamans: [Col. 0539B] Genimina viperarum, quis vobis monstrabit fugere a ventura ira? Agite fructus dignos poenitentiae (Matth. III) . Nuntiat periculum, suadet cautelam, ostendit consilium. Bonus servus, bonus nuntius, pie saeviens, persequendo misericors; percutit servus, ut sanet Dominus. Videte duos nuntios: Venit Joannes, non manducans nec bibens (Matth. XI) ; exemplum poenitentiae; Venit filius hominis manducans et bibens (ibid.) , exemplum misericordiae. Alterum propter mala hominis: alterum propter bona Dei.

TIT. CXI. De deserto quod est cor hominis; de virgula fumi et de pigmentario et aromatibus.

Quae est ista quae ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris et universi [Col. 0539C] pulveris pigmentarii? (Cant. III.) Dormit et ascendit quia foris requiescit et intus surgit. Desertum est mundus propter abundantiam mali et inopiam boni. Desertum est cor malum, quia cultum non est, et germinat noxia, et in eo bestiae habitant. Quia enim in eo agricola Christus non est, et Pater ejus non seminat ibi verbum suum, surgunt germina vitiorum, urticae concupiscentiae, et spinae sollicitudinis, et alia talia; et requiescunt ibi daemonia, quia non est qui exterreat. Desertum est item cor bonum, quia longe est a strepitu et tumultu, et non conculcatur frequentia terrenarum cogitationum, sed virens permanet et floridum, et germina virtutum producit, et canit ibi turtur Spiritus sanctus, et non auditur [Col. 0539D] vox hominis neque ad hominem pertinentis. Virgula recta est et gracilis in longum porrecta. Quia tantum sursum tendit recta esse debet, et quia arcta est via, gracilis, et quia longa, porrecta. Item non est virgula ligni insensibilis et duri, sed fumi qui speciem habet, substantiam non habet. Cum enim cernitur, aliquid esse videtur; cum manus apponitur, nihil invenitur. Sic bonus quisque hic esse videtur per carnis speciem; sed hic non est per dilectionem. Item fumus de igne ascendit, quia desiderium ex amore venit. Et qualis fumus? Ex aromatibus myrrhae et thuris et universi pulveris pigmentarii. Pigmentarius est Christus, pigmenta aromata et virtutes, myrrha carnis mortificatio, thus mentis devotio. Universus pulvis pigmentarii virtutum omnium [Col. 0540A] multitudo, sicut in vitiis, ita et in virtutibus invenitur. Dicitur in libro Job: Procul adoratur bellum, exhortationem ducum et ululatum exercitus (Job XXXIX) . Habet enim vitiorum multitudo regem seu reginam, habet et duces, habet et populos et exercitus. Regina est superbia, duces vitia capitalia, exercitus est universa mala subsequentia. Primum ergo duces vitiorum quasi in pugna exhortationem faciunt, quia hominem in ratione faciendi decipiunt; exercitus autem postea quasi cum ululatu irruit, quia post primam suggestionem susceptam, turba vitiorum sequens in deceptam mentem cum violentia et tumultu impetum facit. Sic et virtutibus regina est humilitas; duces, principales virtutes; exercitus, bonorum universitas. Et postquam primae [Col. 0540B] virtutes ab homine cum quadam ratione suscipiuntur, mox universitas bonorum sponte subsequitur. Ideo hic primum duces posuit myrrham et thus; post exercitum, universum pigmentarii pulverem.

TIT. CXII. De tribus festis, virginum, confessorum et martyrum, et de bono confessionis.

Festum est gaudium. Magnum gaudium, magnum festum. Bonum gaudium, bonum festum. Tria sunt festa: Festa virginum, festum confessorum, festum martyrum. Festum virginum facit qui observantia castitatis conscientiam exhilarat. Festum confessorum facit qui, etsi gloriari non potest de integritate virginitatis, consolatur tamen in puritate confessionis. Qui, etsi bonum non fecit unde gaudeat, accusavit tamen et improbavit malum quod fecit, ut consolationem [Col. 0540C] inveniat. Festum martyrum facit qui sub pressura tribulationis gaudet in spe retributionis. Considerate, fratres, conscientias vestras. Magnum festum facit qui gaudet de puritate. Nec ille excluditur qui consolatur in humilitate. Puritas ad virginitatem pertinet; humilitas ad confessionem. Propterea qui non tenuistis virginitatem, amplectimini humilitatem. Magna virtus est humilitatis. Audacter dico quod nec ipsa virginitas sine humilitate placet. Humiliare ergo et recognosce quod es. Habet quidem confessio criminis poenam praecedentem in erubescentia; sed sequitur festum gaudii et consolationis in bona conscientia. Bona recompensatio posita est tibi. Dicis homini peccatum tuum, ut Deus taceat. Judicas tu ut non judicet ille. Coram uno [Col. 0540D] homine confiteris ut justificeris, ne coram coelo et terra, coram omnibus angelis Dei arguaris et damneris. Propterea laetetur qui confitetur ne damnetur.

TIT. CXIII. De festis sanctorum recolendis.

Ex magna, fratres charissimi, Salvatoris nostri pietate agitur, quod nobis merita sanctorum festiva jucunditate recolenda indicuntur, quia in eo nos Deus noster et exhortatur ad imitationem virtutum, et admittit ad participationem gaudiorum. Propter hoc ad imitationem virtutum, ut corrigatur malitia nostra. Propter hoc ad participationem gaudiorum, ut consoletur miseria nostra. Duo haec mala nostra sunt: alterum quod fecimus, alterum quod [Col. 0541A] patimur. Alterum malum in anima ad corruptionem per culpam; alterum malum in corpore ad correptionem per poenam. Contra utrumque malum Salvator noster remedium praestat, memoriam sanctorum suorum. Dum enim cogitamus quod fecerunt, excitamur ad imitationem bonorum operum. Dum vero consideramus quod perceperunt, consolamur per participationem gaudiorum. Prima eruditio est cum per patientiam illorum ad tolerantiam roboramur; secunda, cum per tentationem eorum ad cautelam instruimur; tertia, cum in correctione illorum post culpam ad spem erigimur. Quia enim eos post lapsum criminis per poenitentiam resurrexisse, et nunc cum Domino Deo in gloriam tantam assumptos videmus, nobis quoque licet in peccata [Col. 0541B] gravia lapsis, nequaquam de Dei misericordia desperandum esse agnoscimus. Et quia rursum antiquum hostem, etiam contra electos Dei aliquid praesumpsisse legimus, quanta cautela adversus ejus insidias vigilandum sit non dubitamus. Postremo dum eos qui bona operati sunt, tanta propter Deum mala pertulisse recolimus, aperte nobis ostenditur quantum nos qui mala fecimus, in adversis patientes esse debeamus. Est et alius fructus quem memoria sanctorum devotis mentibus profert. Nam dum ipsorum gaudia per congratulationem aspicimus, ipsi quoque in nostra miseria ex hac quam charitas in nobis parturit laetitia consolamur. Primum siquidem gaudemus pro illis, ut postmodum etiam gaudeamus cum illis. Primum pro illis gaudemus per [Col. 0541C] charitatem proximi, in qua positum est meritum nostrum; deinde cum illis gaudebimus in charitate Dei, ubi servatur praemium nostrum. Dignum enim est, ut praefati sumus, ut qui nunc gaudemus pro illis, postmodum etiam gaudeamus cum illis, ut primum gaudium consolatio sit in via, secundum gaudium plena exsultatio sit in patria. Hoc igitur gaudium festum nostrum est in quo post laborem et dolorem nostrorum operum respiramus nunc ex parte post intervalla quaedam temporis, donec illud percipiamus in plenitudine aeternitatis. Hic quorumdam sanctorum memoriam certis temporibus recolimus, ibi visionem omnium sanctorum sine intervallo temporis semper habebimus. Hic quasi parvulis [Col. 0541D] nutriendis per partes instillatur consolatio, quando festa singulorum sanctorum per temporum intervalla distinguimus; ibi perfectis tota simul influet plenitudo, quando praesentibus cunctis erit Deus omnia in omnibus. Providenter itaque, fratres, ut, sicut Deus vos reficere dignatus per exempla sanctorum, ita et vos ipsum reficiatis per imitationem sanctorum. Quod ipse praestare dignetur, etc.

TIT. CXIV. Quod finis legis Christus est, et de bono finis.

Fratres, finis legis Christus est ad justitiam omni credenti (Rom. X) . Qui autem ad finem non pervenit nondum consummatus est: Quidquid enim est quandiu finis non est, nondum totum est. Curris viam? quantumvis pergas si ante finem subsistis, non [Col. 0542A] pervenis. Facis opus? si non finis, non perficis. Ergo finis consummatio est, finis perfectio est, finis perventio est; et nihil plenum sine fine. Nihil ergo tibi sufficiat ante finem; nihil sufficiat praeter Christum, quoniam Christus est finis. Donec Christum habeas non requiescas; non deficias donec ad Christum pervenias. Christus veritas est, et Christus sapientia est. Si habitum virtutis et similitudinem foris assumpsisti, coepisti. Si veritatem intus habes, perfecisti, et habes finem Christum, quia Christus veritas est. Si vere sapis, et quod sapiendum est sapis, Christum habes et sapientiam habes, quoniam Christus sapientia est, et ad finem pervenisti, quoniam Christum invenisti. Christus enim lumen tuum est, quo illuminaris ad virtutem diligendam et ad veritatem [Col. 0542B] cognoscendam. Non est autem vera sapientia aliena investigare, sua ignorare. Et propterea nec sapientia mundi, nec prudentia saeculi veram sapientiam contingit, quoniam illa aliena inquirit, ista non profutura colligit; quod non probat veritas Christi, nec docet sapientia Christi. Propterea, fratres, illam sapientiam quaerite quae vera est, ut eam sciatis quae ad salutem vestram pertinet, quoniam in illa Christus est, et illa in Christo est, et qui habet illam, Christum habet. Studete ergo veritatem habere, et sapientiam veram habere; et habebitis Christum finem vestrum in quo vos consummari oportet. Totum bonum vestrum Christus est, ipse virtus vestra, ipse sapientia vestra, ipse exemplum, ipse adjutorium, [Col. 0542C] ipse victoria, ipse corona. Ipsum diligite, ipsum desiderate, ipsum amplectimini animo dilectionis, et recompensate vicem retributionis. Quantumcunque feceritis minus erit quam quod ipse pro vobis sustinuit. Nondum enim restitistis usque ad sanguinem. Recordamini passionis ejus, recordamini patientiae ejus, recordamini mausuetudinis et humilitatis ejus: Cum malediceretur, non maledicebat; cum pateretur, non criminabatur (I Petr. II) ; cum laudabatur, non gloriabatur: cum contemnebatur, non indignabatur. Haec ergo considerate, fratres, et si non potestis aequare, studete imitari. Firmate animum vestrum ad patientiam. Magnum est pati cum Christo, et gloriosum pati pro Christo. Audite quid promittat patientibus pro se: Vos estis, inquit, qui [Col. 0542D] permansistis mecum in tentationibus meis. Et ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo (Luc. XXII) . Has igitur, fratres, promissiones ante oculos habete, quoties grave aliquid vel molestum patimini, quoties aliqua vos tentatio sollicitat, quoties aliqua molestia gravat; ut non deficiatis animo in tribulatione, quia si nunc permanetis cum Christo in tentatione, eritis cum Christo postea in glorificatione. Quod, etc. Amen.

TIT. CXV. De duplici quiete et inquietudine.

Est quies quieta, et est quies inquieta; et est inquietudo quieta, et est inquietudo inquieta. Quies est vacatio ab exterioribus, inquietudo occupatio in [Col. 0543A] exterioribus. Quies quieta est, quando et exterius vacamus ab opere, et interius quiescimus a strepitu cogitationum. Quies inquieta est, quando homo exterius quiescit ab opere, et interius perstrepit cogitatione. Inquietudo quieta est, quando exterius occupatur in opere, et tamen intus apud se in tranquillitatis sinu quiescit. Inquietudo inquieta est, quando et exterius occupatur opere, et intus perstrepit cogitatione.

TIT. CXVI. De eo quod scriptum est: «Favus distillans labia mea. »

Favus distillans labia mea (Cant. IV) . Favus Verbum caro factum est in Virgine, distillans redundantiam signat. De hoc solo quia plenus gratia fuit, dici non potuit: Plui super civitatem unam, et super [Col. 0543B] alteram non plui. Pars una compluta est, et pars quae compluta non est, aruit (Amos. IV) . Ipse enim totus redundans, et gratiam fundens, quia quod fecit et dixit doctrina fuit; quod fuit medicina. Alterum exemplum, alterum remedium, et de plenitudine ejus omnes accepimus (Joan. I) . Ideo distillans, quia unicuique secundum mensuram gratiae infundens.

TIT. CXVII. De duplici gloria veri Salomonis Christi, a patre et matre.

Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate quo coronavit eum mater sua (Cant. III) . Egredimini, filiae Sion. Egredimini et ingredimini, et videte regem Salomonem. Egredimini, et videte in eo quod mater dedit. Ingredimini et videte in eo quod Pater dedit. Quod enim mater dedit foris est; quod Pater dedit intus est. Mater dedit infirmitatem, [Col. 0543C] Pater dedit majestatem. Mater dedit substantiam carnis, Pater dedit consortium majestatis. Mater dedit in quo vicit, Pater dedit in quo regnavit. Mater dedit in quo victor coronatur, Pater dedit in quo regnans adoratur. In eo quod a Patre habet de supernis prostravit superbum; in eo quod a matre habet in inferis spoliavit avarum. Ibi victor ab angelis collaudatur; hic vincens et triumphans ab hominibus glorificatur; Egredimini ergo, filiae Sion, et videte Salomonem. Egredimini et videte quod foris est, et laudate. Ingredimini et videte quod intus est, et adorate. Egredimini per compassionem, ingredimini per contemplationem. Egredimini visitantes patientem; ingredimini admirantes gloriantem. Egredimini, et [Col. 0543D] fovete in membris suis adhuc infirmum; ingredimini et videte in seipso excelsum. Si pios senserit humilis, pium se exhibebit sublimis.

TIT. CXVIII. Quod generalis praedicatio Deum deceat, particularis homines; atque ita quomodo Deus ubique est, et de argutiis dialecticis.

Logicalis [localis] dicit: Sequere cursum sermonis: Quod ubique est hic est. Deus est ubique. Si ubique est, quid dicam? Inferam quod non decet? Ecce locus sordidum quiddam habens, et dixit mihi cogitatio mea: Si Deus ubique est, illic est. Item si ubique non est Deus, et alicubi est; est ubi est, et est ubi non est. Si autem locus est ubi est Deus, et locus ubi non est, localis est Deus. Quod enim nusquam sit quis dicat. Iterum aliud: Vult Deus omne bonum; [Col. 0544A] ducere autem uxorem bonum est, localis infert: Ergo vult Deus uxorem ducere. Tales sunt ineptiae stultorum qui ad sonos vocum pendent. Iterum aliud: Amat Deus omnem creaturam suam (dicit hoc Scriptura: Nihil odisti eorum quae fecisti, Domine [Sap. X] ). Ergo amat hanc creaturam suam Deus. Sed videte ex hoc quanta inferri possint non decentia. Sic videtur his qui sonos vocum sine sensu dijudicant. Ebriosi, inquiunt, amant fortia vina, et caetera hujusmodi. Multa sunt talia quae dici possent ad hunc modum. Quid ergo? An totum negamus, an totum confitemur? Alterum contra veritatem; alterum contra puritatem esse videtur. Si totum negatur, aliquid Deo subtrahitur quod suum est. Si totum asseritur, aliquid Deo imponitur quod suum non [Col. 0544B] est. Sed videte discretionem. Generalis possessio ad Deum pertinet; propterea generalis praedicatio ipsum decet: Hominibus autem quibus partes datae sunt, particulares locutiones conveniunt. Propter hoc de Creatore omnium recte dico: Amat totum. De te autem cujus dilectio ad partem trahitur, cujus possessio parti debetur, recte dico: Hoc aut illud amas, scilicet aurum amas, argentum amas, pecuniam amas. Quare hoc de Deo similiter non dico? Propter te. Ego quidem hoc recte dicere possem: Si tu hoc sane intelligere posses. Tu hoc dictum de te intelligere consuevisti. Propterea de Deo hoc non dico propter te, ne tu hoc audiens idipsum de illo dici putes, quod dictum est de te. Propterea tibi parco et discerno locutionem, ne rem communem existimes [Col. 0544C] Aliud est amor tuus, aliud amor illius. Idcirco cum dixero: Tu hoc amas, caveo dicere: Ille amat hoc, ne sic putes ipsum amare, sicut amas tu. Ego autem dicere possem recte, si tu intelligere non posses prave. Sic dico: Ubique est; et tamen dicere parco de quibusdam locis: Illic est, ne sic eum illic esse putes, quemadmodum est quod secundum te est, et non decente Deum modo est. Sic dico. Omne bonum vult; et tamen de quodam de quo dico: Bonum est hoc, dicere parco: Hoc vult, propter te, ne existimes eum sic velle sicut tu vis, et ad hoc velle ad quod tu vis.

TIT. CXIX. Quomodo debitores non sumus carni, etc.

Fratres, debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus (Rom. VIII) . Spiritus hominis medio [Col. 0544D] quodam loco constitutus, supra se Creatorem suum habet, cui subjectus esse debet; sub se carnem suam, cui debet esse praelatus. Aliud ergo debet Creatori propter subjectionem, aliud carni propter praelationem. Creatori propter subjectionem debet, ut nunquam praeter voluntatem ejus se moveat. Carni propter praelationem debet, ut eam secundum arbitrium rationis divinitus illuminare disponat. Justitia enim voluntatis humanae est voluntati divinae per omnia conformari, et quod illa stando habet, motu et appetitu boni desiderii adipisci, ut nec extra illam effluat praesumens ea quae non debet; nec infra illam subsistat, torpens ab iis quae debet. Hoc est ergo debitum spiritus ad Creatorem, ut per omnia secundum [Col. 0545A] ipsius voluntatem moveatur. Debitum autem ad carnem, ut illius appetitum, nec extra suum judicium effluere, nec infra subsistere patiatur. Quia enim spiritus sessor est, et caro jumentum, frenum ei debet, ut praecipitem a malo cohibeat, et calcaria, ut pigram ad bonum excitando exerceat, et pabulum ut ejus infirmitatem sustentet ne deficiat. In stabulo pabulum, in via calcaria et frenum, hoc est in quiete nutrimentum, in exercitatione cohibitionem et incitamentum. Frena est timor, calcaria amor. Cum enim ad delectationem praecipitem impellit desiderium culpae, cohibet a delectatione timentem providentia poenae. In hoc enim quod cernit quod post culpam poena sequitur, sive in correctione, sive damnatione: refrenatur a culpa sive in opere, sive [Col. 0545B] in delectatione. Timor ergo frenum, ipse timor cohibet et stringit effluentem animum, et sistit eum ad tolerantiam, ostendens facilius malam concupiscentiam vincere quam malam conscientiam tolerare; et eligit durum ut durius evadat. Deinde venit amor, et stimulat excitando pigram ad exercitium boni operis, demonstrans alacriter tolerandum laborem operis, pro recompensatione tantae retributionis. Nam quod facimus transitorium est et finem habet; quod autem exspectamus, aeternum est et finem non habet. Merces est vita sine morte, gaudium sine moerore, jucunditas sine dolore. Si ergo haec vita quae morte finitur, tantum diligitur, ut pro ejus amore quidquid pro ipsa desiderari potest libenter despiciatur, ne sola ipsa amittatur, quo desiderio [Col. 0545C] illuc festinare debemus, ubi nec vita morte terminatur, nec gaudium ullo moerore corrumpitur, nec jucunditas dolore afficitur? Haec itaque consideratio animum per desiderium amoris alacriter currere facit ad tolerantiam passionis, ut gravia non sint quaecunque finiri possunt in tempore, cum post ipsa secutura sunt quae plena consistent, et perfecta bona in aeternitate. Hoc est ergo quod dicitur: Fratres, debitores sumus non carni. Debitores enim sumus carni, ut eam cohibeamus ab iniquitate, et exerceamus in virtute, et sustentemus in infirmitate, sed debitores non sumus ei, ut secundum illam vivamus. Hoc est enim secundum illam vivere, videlicet secundum concupiscentias et desideria illius, ut quod [Col. 0545D] illa horret fugiamus, et quod diligit appetamus. Quod si faceremus, nec a malo declinaremus, nec bonum faceremus.

TIT. CXX. De duplici et item triplici contemplatione Dei.

Mens pia jugi contemplatione Creatoris sui reficitur, et quanto magis ejus bonitatem cogitat, tanto amplius ejus amore inflammatur. Miratur pietatem quae tantam majestatem ad nostram compassionem inflectit; miratur majestatem, quae tantam pietatem nostri compassione et providentia affici et perturbari non sinit. Si enim tanta bonitas esset, et tanta majestas non esset, mala nostra ad Deum redundarent. Si autem tanta majestas esset et tanta bonitas non esset, bona ejus ad nos non descenderent. Congratulamur [Col. 0546A] ergo bonitati de tanta majestate propter ipsum, ne pro nobis afficiatur; congratulamur immensitati de tanta bonitate propter nos, ut nobis compatiatur. Et in his omnibus admiratio magna est et stupor menti, quando non dedignatur Deus humilia et infirma nostra. Et quia illi pietas facit se non indignum, quod nobis miseria necessarium reddit. Quemadmodum materna pietas sordentem puerum non abhorret, sed quodammodo delectatur contrectans et deosculans, nec ignominiosum putat indigna sustinere, quia dilectio pulchrum facit quidquid dilecti necessitas exposcit, sic ergo pia mens Deum suum contemplatur, et ipsa sua contemplatione suaviter reficitur et dulce illi est semper ad considerandum quod ad amandum et laudandum [Col. 0546B] semper est suave. Tripliciter autem animus Deum contemplatur, in seipso, in operibus suis, et in judiciis suis. In seipso, bonum, in operibus suis, magnum; in judiciis suis, justum; in seipso, amabilem; in operibus suis, mirabilem; in judiciis suis, metuendum.

TIT. CXXI. Quod anima hominem excruciat et exercet in hac vita.

Homo in miseria et ad miseriam natus est. Quod non esset, si homo non peccasset. Primum enim in magna jucunditate fuit, et ab illa in summam felicitatem pervenire debuit; sed quia obedientiam non tenuit, nec retinere potuit quod habuit, nec adipisci quod habiturus fuit. Igitur ad miseriam dejectus et ad miseriam reservatus, coepit in eodem [Col. 0546C] cruciari et exerceri. Cruciari, ut culpam agnosceret; exerceri, ut ad misericordiam reparari posset. Ut in dolore sentiret bonum quod perdidit, in exercitatione proficeret ad bonum quod habiturus fuit. Totum ergo ad cruciatum versum est quod creatum fuerat ad jucunditatem, ut in omnibus dolorem et laborem inveniat, ut in sui afflictione et praesentem miseriam, et amissam felicitatem agnoscat.

TIT. CXXII. Quod verbum Dei solum bonum est animae.

Ex duabus substantiis constat homo, anima et carne; et utraque bonum suum habet. Bonum carnis est mundus cum abundantia jucunditatis suae. Bonum animae est Deus cum affluentia dulcedinis suae. Si ergo bona carnis tanta sunt, bona animae quanta [Col. 0546D] esse putanda sunt? Quanto enim anima carne melior est, tanto bonum animae bono carnis melius esse necesse est. Omnia autem quae visibiliter bona sunt, bona tantum, ut dictum est, carnis sunt, et ad bonum animae pertingere nullatenus possunt. Quidquid dulce est ad gustum, quidquid redolens ad olfactum, quidquid plausibile ad auditum, quidquid lene ad tactum, quidquid pulchrum ad visum, carni blanditur et jucundum est ad carnem, et non est animae bonum in his omnibus. Primum considera ipsum visibile lumen, quod visibilibus omnibus jucundum est, sine quo nihil est visibile. Ipsum ergo magnum bonum est, et inter caetera bona visibilia magis bonum et jucundius bonum est; et tamen bonum animae esse non potest. Illuminat enim [Col. 0547A] lumen istud, sed oculos carnis tantum, quia si oculos animae illuminaret, in hoc lumine positus omnis verum agnosceret. Nunc autem sine isto lumine veritas videtur. Ac per hoc istud lumen non illuminat oculos per quos videtur. Sicut ergo visibile lumen oculos mentis illuminare non potest, sic cibus carnis mentis famem saturare non potest. Sed sunt extra omnia haec et foris adhaerentia, quasi paleae cibus jumentorum; illa autem quae extrinsecus sunt bona, quasi ex adipe frumenti panis, cibus hominum. Propterea filii Jerusalem paleas non manducant, sed adipe frumenti satiantur, quia omnes qui internam dulcedinem gustare coeperunt, quidquid extrinsecus transitorie delectat et secundum carnem dulce videtur, despiciunt. Habet ergo caro [Col. 0547B] cibum suum, quo reficitur; habet et anima cibum suum, quo saginatur. Ipse autem cibus animae verbum. Dei est, et ipsum verbum idem lumen est quo illuminatur, et cibus quo reficitur: lumen, quo clarescit ad cognitionem veritatis; cibus, quo pinguescit et hilarescit ad amorem bonitatis. Ipsum ergo verbum Dei primo se effundit, deinde se infundit. Effundit ut videatur; infundit ut percipiatur. Si enim se non effunderet, non cognosceretur; si se non infunderet, non gustaretur. Primo ergo se effudit et perceptibile fecit per creaturam; secundo, per carnem assumptam; tertio adhuc quotidie se effundit per vocem humanam. Post primam effusionem infusum est et conceptum per visum. Post secundam infusionem infusum est et conceptum per [Col. 0547C] fidem. Post tertiam effusionem infunditur et concipitur per cognitionem; et pascit ubique et reficit. Primo ad manifestationem, secundo ad salutem, tertio ad instructionem. Primo ne mali excusentur, secundo ut praedestinati salventur, tertio ut eruditi informentur.

TIT. CXXIII. Quod scientia et cura dupliciter Deo attribuitur.

Cognitio vel scientia alia dicitur secundum contemplationem, alia secundum insinuationem. Similiter cura Dei, alia secundum providentiam, alia secundum praeceptionem. Secundum contemplationem scit numerum omnium rerum; secundum insinuationem nescire dicitur, quia scientiam non tribuit. Similiter secundum providentiam cura est ei [Col. 0547D] de omnibus; secundum Scripturam et praeceptionem non est cura illi de bobus.

TIT. CXXIV. De duabus partibus concupiscentiae mundanae.

Concupiscentia mundi duas partes habet, honestatem et utilitatem. Quae duo cum pariter insunt magis moderata sunt, quia vicissim se temperant; et qui ab altero se restringunt ad alterum immoderatius se effundunt. Alii honesta appetunt, quia laudabiles apparere volunt. Alii honesta appetunt, quia despicabiles videri erubescant. Alii honesta fugiunt propter humilitatem. Alii honesta fugiunt propter simulationem. Utilitas ita appetenda est, ut natura foveatur, et culpa exstinguatur.

TIT. CXXV. De tribus gradibus abstinentiae.

[Col. 0548A]

Primus gradus abstinentiae est contentum esse iis quae dantur; secundus, se in his temperare; tertius, ex his aliquid excipere.

TIT. CXXVI. Quod multi sola curiositate veritatem quaerunt.

Pilatus interrogavit Jesum: Quid est veritas? (Joan. XVIII.) et statim egressus est in praetorium. Fecit ergo quaestionem, et non exspectavit responsionem. Sic multi transitorio fervore ad Deum conversi vera bona desiderare incipiunt; sed eadem mentis mutabilitate iterum ad transitoria effusi, in mentis proposito non persistunt. Quaerunt ergo conversi per desiderium veritatis, sed non exspectant responsionem aversi per appetitum vanitatis.

TIT. CXXVII. De duplici superbia.

[Col. 0548B]

Duo sunt genera elationis. Alterum intus per superbiam, alterum foris per typum elationis. Superbia enim intus est, jactantia foris. Superbia alia est, qua in sui consideratione animus intumescit; alia, qua in sui comparatione caeteros despicit. Similiter jactantia foris, alia est qua in sui ostentatione homo blandum se simulat, alia qua se crudelem et metuendum demonstrat. In prima placere nititur, in secunda placere dedignatur. Ex primo igitur genere superbiae in quo homo sibi placet, primum nascitur genus jactantiae in quo caeteris placere desiderat; et ex secundo genere superbiae, in quo alios despicit, secundum nascitur genus jactantiae, quo se aliis non amabilem, sed metuendum [Col. 0548C] monstrare laborat.

TIT. CXXVIII. De duplici humilitate.

Duo sunt genera humilitatis. Primum ad se, secundum ad alios. Humilitas ad se est qua quisque de semetipso parva existimat. Humilitas ad alios est qua bona aliorum homo sine invidia et livore commendat. Per primam humilitatem praeesse non cupit; per secundam subesse non contemnit. Humilitas facit ut mala sua homo non excuset. Pietas facit ut mala aliena non aggravet. Item humilitas facit ut quae in se latent secundum veritatem judicet; pietas facit ut quae in aliis non patent ad meliorem partem inclinet. Hinc est quod sancti viri semetipsos tam districte dijudicant, et cunctos sibi merito anteponendos putant. Vident enim sua, et quae manifesta [Col. 0548D] sunt, et quae occulta; aliorum autem manifesta tantum. Cum itaque de alienis occultis judicare non praesumant, nisi quantum pietate movente, bona esse existimant, plura sunt quae in se mala vident, ubi et manifesta et occulta vident, quam quae in aliis, ubi manifesta tantum vident. Nam, etsi quando quaedam occulta aliena ex manifestis deprehendunt, sua tamen districte per veritatem judicant; illa autem per pietatem excusando, judicare non praesumunt. Hinc ergo fit ut inferiores se cunctis existiment, et hoc illis sentire dulce sit quod sua mala aggravare et aliorum allevare possit.

TIT. CXXIX. Quid vere sit homo.

Unum est in homine cui soli judicium est cum [Col. 0549A] Deo. Hoc autem est consensus rationis; et hoc vere ipse est homo, caetera hominis et in homine. Hoc solum si bonum est, non est ad malum quidquid in homine est, sive sit bonum sive sit malum: et hoc solum, si malum est, non est ad bonum quidquid in homine est, sive sit malum, sive sit bonum. Sciendum etiam quod sicut in bonis post propositum bonum quaedam affectiones malorum sunt non ad culpam, et tamen aliquando occasio culpae, sic et in malis cum proposito malo sunt affectiones quaedam bonorum non ad meritum, quae tamen saepe fiunt occasio poenitentiae.

TIT. CXXX. De tribus spiritibus.

Tres sunt spiritus: Spiritus Dei, spiritus hominis, spiritus diaboli. Spiritus Dei et spiritus diaboli immobiles [Col. 0549B] sunt, alter in bono, alter in malo. Spiritus hominis nunc huc, nunc illuc flectitur; et cui se sociat aliquando est servus, aliquando socius. Scriptum est enim: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. XIV; Marc. XIII) . Et de altero: Scitis quia cum gentes essetis ad simulacra muta prout ducebamini euntes (I Cor. XII) . Si spiritus hominis aliquando ducitur, aliquando trahitur: Ubi erat impetus spiritus, illuc gradiebantur (Ezech. I) .

TIT. CXXXI. De dilectore et dilecto duplici.

Indica mihi quem diligit anima mea (Cant. I) . Alter est dilectus animae et dilector animae; alter dilectus carnis et dilector carnis. Christus dilectus animae est et dilector. Mundus dilectus carnis est et dilector. [Col. 0549C] Dilector qui diligit; dilectus qui diligitur. In hoc probatur quod Christus dilector animae est, quia in oculis ejus nihil interest qualis species carnis, ubi anima pulchra est. Dilectus autem animae ideo ipse est, quia in perfruendo ipso anima delectatur. Tale etenim bonum est sapientia, quo perfrui nisi rationalis natura non potest. Sicut caro mundo perfruitur et delectatur, et oculus carnis hoc diligit quod capit; et qui amat speciem, amat et illa quae speciem commendant.

TIT. CXXXII. « Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis. »

Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) . Labore fatigati, onere [Col. 0549D] gravati, inedia macerati, venite ad me. Qualis ad qualem; Clausi, ad ostium; aegroti, ad medicum; naufragi, ad portum. Ad ostium luminis, ad portum quietis, ad medicum salutis. Ad ostium, ut egressi veritatem videatis; ad medicum, ut curati ad sanitatem convalescatis; ad portum, ut collecti post laborem quiescatis. Vacui, ut lumine veritatis impleamini; onerati, ut pondere peccatorum allevemini; laborantes, ut quiete adepta consolemini.

TIT. CXXXIII. De mortis duabus portis.

Qui cupiditate peccant sumant David exemplum, ut resurgant. Qui timore peccant sumant Petrum exemplum, ut resurgant. Uterque cecidit, et uterque resurrexit, quia Christus utrumque respexit, alterum [Col. 0550A] per se, alterum per prophetam suum. Istae sunt duae portae mortis: cupiditas et timor; quae si cui clauduntur, non erit quo mundus ingrediatur.

TIT. CXXXIV. Quomodo malus bono vivat, et quod esse bonum et in eo perseverare non sit ab homine.

Omnis rei exemplum sub coelo. Sunt mali qui nunquam boni fiunt. Sunt boni qui semper in bono consistunt. Illi nunquam surgunt, isti nunquam cadunt. Alii qui cum ceciderint non resurgunt; alii cadunt et resurgunt. Qui nunquam surgunt vel nunquam resurgunt, mali sunt. Qui nunquam cadunt vel cum ceciderint resurgunt, boni sunt. Sic duo sunt genera malorum, et duo bonorum; et ubique malus bono vivit. Qui nunquam boni fiunt exemplum sunt [Col. 0550B] bonis ut intelligant non esse ex se quod boni sunt, quia, si bonum esse ex homine esset, omnis homo bonus esset. Iterum qui a bono cadunt et non resurgunt, exemplum sunt bonis, ut sciant gratiam esse non solum quod bonum acceperunt, sed etiam quod in bono perseveraverunt. Si enim perseverare hominis esset, nullus caderet.

TIT. CXXXV. De duplici fine et medio.

Vita mortalis medio loco constituta est, et habet ad dexteram suam vitam aeternam, ad sinistram autem suam mortem perpetuam. Et ex vita quidem aeterna habet quod vita est. Ex morte autem aeterna habet quod mortalis est. Via autem qua ad dexteram itur est justitia; via vero qua itur ad sinistram, [Col. 0550C] culpa. Et flectitur ista vita mortalis sive mors vitalis aliquando per culpam ad mortem, aliquando per justitiam ad vitam. Et quae ad vitam pervenit, amplius non cadit, sicut quae ad mortem pervenit amplius non resurgit. Finis enim uterque immobilis est; medium mobile et fluctuat donec stabiliatur. In quamcunque enim partem ceciderit lignum, ibi manebit, sive ad austrum sive ad aquilonem (Eccle. XI) .

TIT. CXXXVI. De duplici judicio superborum.

De montibus surgunt nubes, quia corda tumida a lumine veritatis caligant. Rursum fulmina montes feriunt, quia potentes majus judicium sument.

TIT. CXXXVII. Societatem vitae praesentis instabilem esse et separationem tristem.

[Col. 0550D] Hoc est unum de magnis malis vitae praesentis, quod dividuntur ab invicem et simul esse non possunt qui et unum habent ortum et animum. In hoc ergo tanto magis laudabilis invenitur in conjunctione societas, quanto magis laeditur in separatione charitas.

TIT. CXXXVIII. De laude compassionis.

O Beata anima quae compassionem habere potest! Omnes patiuntur, pauci compatiuntur. Quanto autem laudabilius est compati quam pati? Pati siquidem possunt impii; compati autem non nisi pii.

TIT. CXXXIX. Quare bestiae crucientur quae culpam non habent.

Si poena culpae debetur, qui non peccaverunt, [Col. 0551A] quare patiuntur. Poena hominis justa est, quia peccavit. Caetera quare puniuntur, quae non peccaverunt? Sed quae propter hominem facta sunt, propter hominem puniuntur. Amplius adhuc: quia si non peccasset homo, laborarent propter hominem quae propter hominem facta sunt, ut sciat homo quanti est apud Deum salus sua; pro quo omnia laborant ne solus ipse laboret, et ut discat poenam timere, poenam videns laborantium in poena.

TIT. CXL. Quomodo homo a Deo et se recessit et quomodo redit.

Homo primum per superbiam recessit a Deo; postea per concupiscentiam recessit a semetipso. Per superbiam factus est diabolus. Per concupiscentiam factus est sicut equus et mulus, quibus non est intellectus [Col. 0551B] (Psal. XXXI) . Nunc per humilitatem revertitur ad Deum, per munditiam revertitur ad semetipsum. Per humilitatem meretur gloriam. Per munditiam meretur incorruptionem, gloriam deitatis, incorruptionem immortalitatis.

TIT. CXLI. Quod homo se et sua male diligit.

Est quidam amor hominis ad se et ad sua, ad vitam suam et ad concupiscentiam suam. Ad vitam suam quia vult hic esse; ad concupiscentiam suam qua vult hic esse cum istis. Ad vitam suam, qua diligit mundum; ad concupiscentiam suam, qua diligit ea quae in mundo sunt. Ad vitam suam, qua negligit Deum; ad concupiscentiam suam, qua obliviscitur Deum. Ad vitam suam, qua refugit adversa; ad concupiscentiam suam qua appetit prospera. [Col. 0551C] Refugit timore, appetit cupiditate; et vivunt membra hominis quae non sunt mortificata super terram. Vivunt et sentiunt. Vivunt discretione, sentiunt delectatione. Discretione in bono et malo; delectatione in solo bono. Discretione in iis quae odiunt et diligunt; delectatione in his quae diligunt. Et blandiuntur oculi ad species illecebrosas, ut aperiantur ad videndum. Blandiuntur aures ad cantica sonora, ad verba otiosa, ut aperiantur ad audiendum. Blandiuntur nares ad odorem suavem, ut aperiantur ad olfaciendum. Blandiuntur fauces ad sapores dulces, ut aperiantur ad gustandum. Blandiuntur manus ad tactus molles, ut porrigantur ad tangendum; et luxuriat tota massa naturae fermento malitiae et nequitiae. Malitiae, in manifesto; nequitiae, in abscondito. [Col. 0551D] Malitiae, in opere; nequitiae, in cogitatione. Malitiae, carens sinceritate; nequitiae, carens veritate. Et amat homo perverse se et sua, et nutrit germina, et exhibet mala membra sua arma iniquitatis, abjiciens disciplinam et bonitatem odiens, ne contristet membra sua; laxat frena oculis et auribus, ut intrent et exeant ad delectationes suas et cum delectationibus suis, et ad omnes sensus, ut gaudeant et confruantur gaudiis suis, futuros dolores non prospiciens, primum per negligentiam, postea per contemptum.

TIT. CXLII. De itinere trium dierum et trium noctium; et de accessu ad Deum et recessu ab eo.

Ibimus viam trium dierum in desertum, ut sacrificemus Deo nostro (Exod. III) . Est quidam accessus [Col. 0552A] et recessus animae ad Deum sive a Deo. Accessus ad Deum, recessus a Deo. Abeunti iter est per noctem; redeunti iter est per diem. Quot noctibus recedit, tot diebus redit. Abeunti primae noctis iter est per superbiam, qua Deum deserit. Secundae noctis iter est per concupiscentiam, qua alia praeter Deum appetit. Tertiae noctis iter est per obstinantiam [obstinationem], qua in alienis extra Deum requiescit. In superbia est vanitas; in concupiscentia delectatio; in obstinantia consensus. Per vanitatem igitur abit, per delectationem stat, per consensum sedet. Per superbiam a Deo recedens vadit ad se, ut requiescat in se. Per concupiscentiam descendit sub se, ut requiescat in carne. Per obstinantiam trahitur extra se, ut requiescat in carne visibilium specie, et permaneat [Col. 0552B] in delectatione. Primum, vadit de virtute sua gloriari, secundo, vadit in vitiis suis delectari; tertio, vadit in transitoriis consolari. Primo, Maledictus homo qui confidit in homine (Jerem. XVII) . Secundo, Qui ponit carnem brachium suum (ibid.) . Tertio, Qui speravit in multitudine divitiarum suarum, et praevaluit in vanitate sua (Psal. LI) . Revertente autem primae diei iter est quando intentionem suam convertit ab eo quod extra ipsum est ad id quod ipsa est. Secundae diei iter est quando ab eo quod est, animo ducitur ad id quod esse debet. Tertiae dici iter est quando a perceptione illuminationis rapitur ad fontem luminis. Prima reversio est ab alienis ad propria. Secunda est a malis ad bona. Tertia est a studio virtutis ad perceptionem internae et aeternae [Col. 0552C] dulcedinis.

TIT. CXLIII. Quomodo Deus et cibus dicitur per cognitionem et potus per dilectionem.

Deus noster et cibus et potus est: cibus, quando sumitur per cognitionem; potus, quando per dilectionem. Duplici hoc sensu beata anima Deo fruitur, scilicet cognitione et dilectione, quia cognoscendo vivit et diligendo. In cognitione aliquid laboris esse videtur, in qua quasi cibus, nisi prius mansus, non sumitur. Sic enim scrutationis labore pervenitur ad gustum cognitionis. Dilectionis potus difficultatem non habet, et facilius intrat in animam boni dilectio, quam occulti cognitio.

TIT. CXLIV. De trina refectione animae.

Trina refectione Deus animam fidelem pascit: per [Col. 0552D] verbum, per sacramentum, per spiritum. Quando nos per verba sua et sacramenta reficit, favum nobis edendum proponit. Quando vero intus per Spiritum suum nos reficit, mel nobis gustandum effundit.

TIT. CXLV. Quae Dei sunt incomparabilia esse

Divinae naturae excellentia ita omnifariam incomprehensibilis probatur, quod nec ejus aeternitatem aequare potest tempus, nec immensitatem locus, nec potestatem opus, nec sapientiam sensus.

TIT. CXLVI. Quod et sua et aliena ordinat Deus.

Dispositio divina in omnibus operationis suae virtutem ostendit. In bonis quidem dupliciter, in quibus utrumque facit, et ut sint et ut ordinata sint. In malis autem simpliciter in quibus non facit quidem ut sint, sed tantum ut ordinata sint.

TIT. CXLVII. Quod septem modis suscepit Deus homines.

[Col. 0553A]

Septem modis suscepit Deus homines: Primo ad sponsionem, secundo ad protectionem, tertio ad sustentationem, quarto ad reconciliationem, quinto ad approbationem, sexto ad consolationem, septimo ad remunerationem. Primum pugnaturus contra diabolum suscepit in causa ut quasi spondeat pro eis, quando confidit in eis; quemadmodum causam beati Job, quasi cujusdam agonistae sui, contra diabolum defendendam suscepit. Quosdam autem, quasi timidos et inertes, a pugna fugientes, suscepit ad protectionem, ne labantur; alios in pugna ruentes suscepit ad sustentationem, ne conterantur; alios post ruinam surgentes suscepit ad reconciliationem, ut restituantur; alios jam bene agentes suscepit per [Col. 0553B] approbationem, ut remunerentur; alios post bonam operationem suscipit per remunerationem, ut glorificentur; alios inter operandum fessos suscipit per internam aspirationem, ut refocillentur et consolentur.

TIT. CXLVIII. De exercitationibus et profectibus hominum.

Alii sunt laborantes et non proficientes, alii laborantes et proficientes, alii non laborantes et proficientes. Laborantes et non proficientes sunt miserandi. Laborantes et proficientes sunt laudandi. Proficientes et non laborantes sunt beatificandi. Qui pro mundi gloria laborant, laborem habent, profectum non habent. Qui pro vita aeterna laborant, laborem quidem habent, sed in labore suo etiam fructum [Col. 0553C] habent. Qui gratis dona virtutum suscipiunt, ii profectum habent ubi laborem non habent.

TIT. CXLIX. De triplici fructu lectionis.

Primus fructus lectionis est ut ad veritatem cognoscendam erudiaris; secundus, ut, ad virtutem amandam exciteris; tertius, ut intentione legendi occupatus, corde non vageris.

TIT. CL. De duplici fructu jejunii, laboris et orationis.

Primus fructus jejunii est mortificatio carnalis delectationis; secundus, ut per afflictionem carnis corde compungaris.

Primus fructus laboris est occupatio; secundus, exercitatio.

Primus fructus orationis est petitionis impetratio; [Col. 0553D] secundus, devotionis exercitatio.

TIT. CLI. Quare damnentur qui non peccaverunt.

Quare, inquis, damnantur qui non peccaverunt? Ostende justitiam quare poenam sustinet qui culpam non perpetravit. Quis ille? Puer, ais, qui recens natus moritur, et ideo damnari dicitur, quia renasci non potuit. Iste, inquis, culpam non fecit, et sustinet poenam. Non ergo potuisti dicere: Culpam non habet. Habet enim culpam, quamvis non fecerit culpam; culpam enim nascendo contraxit quam faciendo non perpetravit. Itaque pro culpa punitur quam habet; quae et ipsius est, quia eam habet; et aliena est, quia aliunde habet. Tamen omnino pro culpa sua punitur quam nasci contulit, renasci non abstulit. Sed anima, inquis, ipsa, quae nec per conditionem, quia [Col. 0554A] munda creata est, nec per nativitatem, quia ex traduce non est, nec per operationem, quia necdum bonum aut malum facere potens est, culpam habet, quare rea judicatur, et pro reatu condemnatur? Sic igitur instas ut probes poenam esse sine culpa, ac per hoc ipsam poenam justam non esse quae sine culpa infertur. Hoc ergo dicis, quasi nulla poena justa esse possit, nisi pro culpa illata fuerit. Dic ergo: Bruta animalia quare puniuntur quae non peccaverunt? Cum solus homo peccaverit, quare caetera cruciantur? Omnia laborant ne solus ipse laboret qui potius solus laborare debuit, quia solus ipse peccavit. Si non potest Creator, secundum beneplacitum omnipotentis voluntatis suae servitio creaturae suae uti, etiam cum labore et poena illius ad [Col. 0554B] implendam dispensationem suam, dic quomodo injustum non est ut ista puniat quae non peccaverunt. Sed debet Creatori suo factura laborem suum etiam sine culpa, si illi placuerit, cum ratio expostulet ad implendam dispensationem ipsius. Nec injustum est, cum illi placet cui nihil injustum placet. Sicut enim totum illi debet quod est, sic etiam totum illi debet quod potest, ut, quantum ipse vult, ex eo illi serviat, et quomodo vult. Secundum hoc quoque justitiae moderamen, utitur Deus labore creaturae suae ad servitium hominis, ut ex eo ipse intelligat homo quantum sibi collatum sit, et quantum ipse Deo debeat pro quo laborant omnia, ne solus ipse laboret. Sed aliud est, inquis, de poena brutorum animalium agere, aliud de poena rationalium, quibus [Col. 0554C] solis sicut datum est benefacere, ut glorificentur, ita justum nullatenus est ut puniantur, nisi male fecerint. Quid ergo? Nunquam homo punitus est sine culpa? Dic igitur: Caecus ille a nativitate quid fecit, ut caecus nasceretur? De quo scriptum est: Neque hic peccavit neque parentes ejus, sed ut manifestarentur opera Dei in illo (Joan. IX) . Job qua culpa flagellum meruit, qui dicit: Non peccavi, et in amaritudinibus moratur oculus meus? (Job XVII.) Quia ergo et justus aliquando poenam sustinet quam peccando non meruit, qui non meruit ut sustineat, sed sustinet potius ut mereatur; quare in his qui praeter originale nihil commiserunt, tanto studio Deum injustitiae arguere volumus, quia poenam cernimus, et culpam actualem non invenimus? Maxime [Col. 0554D] quia dictum est mitissimam esse poenam illorum qui, praeter originale, nihil commiserunt. Si ergo Deus, ad demonstrandam gloriam suam, in vasa misericordiae vult quosdam quidem qui actualiter peccaverunt, cruciari in poena, alios autem qui originaliter tantum rei tenentur, excludi a gloria, ut electis suis in illis quidem, ostendat quantam miseriam evaserunt, in istis autem quantam gloriam consecuti sunt, quis ei dicere potest: Cur ita facis? Qui, cum vult, sine culpa juste poenam ferre potest, sicut culpanti, ne poenam inferat, juste ignoscere potest. Sed forte non illa sola putetur esse poena eorum qui pro originali tantum culpa damnati sunt, quod a gloria beatitudinis excluduntur, nisi etiam [Col. 0555A] tormentorum cruciatibus afficiantur. Sed si alia est, quae, vel qualis sit, nescio; unum scio, quod haec magna poena et magna miseria est non habere bonum illud sine quo nulli bene esse potest, qui sic ab illo accepit esse, ut in illo haberet beatum esse.

TIT. CLII. Quomodo sapientia vincit malitiam.

Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt ea quae possidet. Si autem fortior eo, superveniens, vicerit eum, universa arma ejus in quibus confidebat, etc. (Luc. XI) . Atrium est cor; fortis armatus, malitia; fortior superveniens, sapientia; arma, membra. Sapientia primum malitiam capit, per cognitionem eam deprehendens; postea ligat, ab opere cohibens: deinde flagellat, quia pravus affectus quasi duris quibusdam flagellis caeditur, quando per studium [Col. 0555B] disciplinae ab eo quod appetit refrenatur; novissime quasi membris in crucem extensis et divisis a se clavis, configitur, quando, divisis a se vitiis, timore Dei animus penetratur, quando simul omnia vitia fortia sunt, quia mutuo se muniunt, ut gula luxuriam, pompa superbiam, et caetera. Divide ergo illa et ab invicem disjunge; et sic confige timore Dei carnes tuas, ut malitia in te moriatur. Non autem mireris si sapientia malitiae facit quod a malitia prius ipsa sustinuit. Prius malitia crucifixit sapientiam; postea sapientia, praevalens, crucifigit malitiam.

TIT. CLIII. De dispensatione.

Quod sine culpa fieri non potest, faciendum non est; et si aliquando conceditur, ipsum malum non [Col. 0555C] est. Indulgentia eget, quia non sine malo est. Propter hoc clamat Apostolus, post peccatum: Bonum est homini mulierem non tangere (I Cor. VII) , quod quidem peccatum non esset, si sine peccato fieri posset. Nunc ergo, quia sine culpa fieri non potest, si non fit, meritum est; si fit, indulgentia eget. Ita non correcto corrigendi potestas negatur. Arguere vis peccantem fratrem tuum, vide si potes sine culpa. Quid est sine culpa? pure, pacifice, sine malitia, sine ira. Alioquin, si irasceris, cum irascentem reprehendis, cadis in vitium quod damnas, et testis efficeris contra te. Si talis es, dimitte, noli tangere, ne tibi dicatur: Medice, cura teipsum (Luc. IV) . Et, Qui sine peccato est, mittat in eam lapidem (Joan. VIII) . Ille quidem increpandus est, si [Col. 0555D] a te non est. Si adulteram lapidare vis, audi quod dictum est: Si quis sine peccato est, mittat in eam lapidem. Illam judicandam non nego, sed te judicem nolo. Propterea semper time ne festines ad arguendum.

TIT. CLIV. Quod Deus prius temporale esse dat, et postea aeternum.

Voluit Creator ante aeternitatem tempus esse ut in tempore primum quasi aliquod esse inciperet, postea in aeternitate melius perficeretur. Propterea prius creaturae suae temporale esse dedit, postea daturus aeternum.

TIT. CLV. Quod Scriptura aliquando ostendit, et aliquando tribuit mores bonos et virtutem.

Quaedam sunt Scripturae quae bonos mores ostendunt; [Col. 0556A] quaedam vero sunt quae bonos mores tribuunt. Illae mentem ad cognitionem virtutis erudiunt docendo; istae ad effectum virtutis compungunt exhortando.

TIT. CLVI. De duplici perfectione charitatis.

Duobus modis charitas perfecta dicitur: constantia et devotione. Constantia perfecta est charitas, quando fortis est ad omnia adversa toleranda; devotione perfecta est, quando plene succensa est ad ea quae recta sunt appetenda. Constantia perfecta est, quando sic viget ut non possit superari: devotione perfecta est, quando sic ardet ut amplius non debeat inflammari. Prima perfectio aliquando huic vitae conceditur; secunda vero ad futuram reservatur. Constantia in Petro, ardor in Joanne. Constanti [Col. 0556B] dicitur: Confirma fratres tuos (Luc. XXII) ; tenero autem: Sic eum volo manere, donec veniam (Joan. XXI) .

TIT. CLVII. De terrore et blandimento Dei.

Sapientia Dei aliquando nobis in eloquio divino minatur ut timeamus majestatem; aliquando blanditur ut diligamus pietatem. Terror in Joanne, blandimentum in Christo. Timor per servum, amor per filium.

TIT. CLVIII. Quid significet quod scriptum est: «Melior est iniquitas viri quam mulier, etc»

Melior est iniquitas viri quam benefaciens mulier (Eccli. XLII) . Si per sensualitatem mystice mulierem intelligere volumus et per rationem virum contrarium, [Col. 0556C] fortassis erit quod dicit Scriptura quia primo homini, recens plasmato, cum adjutorium quaereretur in omnibus animantibus, simile inveniri non potuit. Propter quod et mulier postea ei facta est in adjutorium illius, utique similitudinis, quae in caeteris omnibus inventa non fuerat; ut autem eamdem similitudinem haberet cum ipso, facta est de ipso, quia omnis similitudo aut aemulatio est, aut origo. Quapropter quaeramus duo similia, prius unum in uno, postea duo ex uno. Quando solus vir erat et adhuc in viro mulier erat, quasi duo in uno erant, et duo unum erant. Quando autem mulier de viro facta est, unum quodammodo duo factum est, et divisit se unitas, ut una similitudo in duobus constaret. Itaque quaeramus duo in uno, vel potius duo ex [Col. 0556D] uno in similitudine una. In quo uno masculus et femina unum sunt in Christo Jesu. Quid ergo illud unum est in quo et ex quo duo sunt in similitudine una? Respiciamus ad interiorem hominem. Illic quiddam est ad coelestia et superna intendens, et hoc sapientia dicitur; et rursum quiddam ad transitoria et caduca respiciens, et prudentia vocatur, et haec duo ex ratione una sunt, et in ratione una consistunt, et dividit se ratio in duo, sursum et deorsum: sursum in sapientia, deorsum in prudentia; sursum in masculum, deorsum in feminam: ut masculus superior sit et regat, femina inferior et regatur. Caput mulieris vir, caput viri Christus, caput Christi Deus (I Cor. XI; Ephes. V) . Prudentia sapientiam regit. Sapientia vero [Col. 0557A] verbum Dei. Verbum autem Dei ab ipso est cujus est, Prudentia, quasi mulier curam domus agens, circa ea quae carnis sunt stringitur. Sapientia vero, quasi vir in longinqua sagacitatem suam extendens, per amplitudinem spiritualis contemplationis evagatur. Hinc est quod mulier illa fornicaria quae propter absentiam disciplinae simul et continentiae modestiam postposuerat, virum suum peregre profectum asserit, domumque ac cubile amatoribus suis pictis tapetibus in blandimenta voluptatis se stravisse testatur (Prov. VII) , quia nimirum prudentia in terrenis et transitoriis pressa, cum per praesentiam sapientiae superioris non regitur, desideriis carnis suae quasi quibusdam amatoribus per illecebrosas species rerum visibilium ad illicitam delectationem famulatur. [Col. 0557B] Fortis autem illa mulier, quam Sapientia commendat, quia bene domum suam disposuit, laudata est a viro suo, fructum capiens ex operibus manuum suarum (Prov. XXXI) . Haec est ergo benefaciens mulier, quae tamen iniquitati viri comparari non potest ut in hoc manifeste demonstretur quantum distet ab aequitate illius malefaciens, si nec benefaciens iniquitati ejus potest coaequari. Considerate modo quando mulier benefacit, et in quo benefacit. Quando facit quod facere debet, benefacit. Quid facere debet? Prudentia dicitur, quia providere debet ea scilicet quae necessaria sunt et commoda carnis suae, quoniam ipsi commissa est cura illius. Vir autem quando benefacit, et in quo benefacit? Quando sapientia sursum intendit, appetens, et desiderans [Col. 0557C] ea solum quae beneplacita sunt Deo, tunc vir benefacit. Vir ergo benefacit, quando sapientia ad superius suum amore et desiderio intendit. Mulier autem benefacit, quando prudentia inferiori suo infirmanti curam ac sollicitudinem impendit. Vidistis hominem commoda carnis suae studiose ac callide perquirentem, et pro ipsius delectatione complenda studio atque intentione assidua insistentem: hic mulier erat benefaciens. Vidistis rursus hominem gustu interni saporis roboratum, carnem suam affligentem et pro intuitu supernae remunerationis non solum superflua, sed etiam necessaria subtrahentem: hic erat vir inique agens. Si enim aequitas est, cum carni quod suum est tribuis, non immerito iniquitas [Col. 0557D] vocatur, quando quod debitum est illi non impendis. Sed tamen melior est iniquitas viri quam benefaciens mulier: quia melior est qui, per coeleste desiderium accensus, carnem suam necessaria etiam subtrahendo affligit, quam qui, per carnalem affectum resolutus, desideriis ipsius per omnia quae commoda sunt illi satisfacere contendit. Mulier malefacit, quando, per imprudentiam vel per pigritiam ligata, carnem suam negligit, vel per sollicitudinem vanam distracta ad superflua quaerenda se effundit. Quando ergo benefacit mulier, virtus non est; sed quando malefacit, culpa. Iniquitas autem viri desiderium est justitiae; bonitas autem perceptio gloriae. Si ergo vir iniquus est ad justitiam, mulier autem bona ad naturam, melior profecto est iniquitas [Col. 0558A] viri quam benefaciens mulier, quia si natura bona est in conditione, justitia melior est in retributione.

TIT. CLIX. De Filii Dei generatione aeterna.

Quando Pater coaeternum sibi Verbum genuit, tunc dixit, Filius meus es tu (Psal. II) . In verbo dixit, et Filius meus es tu, genuit. Quia vero generatio transitoria non est, dicitur hodie; et quia perfecta, genui. Ideo enim per praeteritum dicitur, ne putetur imperfecta; et ideo per hodie quod est praesens, ne transacta.

TIT. CLX. De tribus quae sunt in sermone Dei.

Tria sunt in sermone Dei: Elementa, exordia et completiones. In elementis expressio vocis sed intelligentia non est: in exordio sermonis intelligentia est, sed perfecta non est; in completione sermonis, [Col. 0558B] perfecta intelligentia est. Figurae Veteris Testamenti elementa fuerunt sermonis Dei. Praecepta Decalogi exordium fuerunt sermonis Dei. Praecepta novi Testamenti completio sunt sermonis Dei. Prohibitio porcinae carnis elementum fuit sermonis Dei. Prohibitio moechiae carnalis, exordium; prohibitio spiritualis moechiae, completio. In Veteri Testamento iterum quando dictum est: Carnem cum sanguine non comedetis (Gen. IX) , elementum fuit; quando dictum est: Non occides (Exod. XII) , exordium; quando dictum est: Si quis irascitur fratri suo sine causa, reus erit judicio (Matth. V) , completio. In Veteri Testamento vox fuit, in Novo intellectus, in vita aeterna, res. In Veteri Testamento via fuit, in Novo, veritas, in aeternitate, vita. Unde dicitur: Ego sum [Col. 0558C] via, veritas et vita (Joan. XIV) . Idem enim et ibi via fuit, et hic veritas est, et illic vita erit.

TIT. CLXI. De duplici cibo et potu Scripturarum.

In refectione duo sunt: potus et cibus. Potus facile sumitur sicut est. Cibus sumi non potest nisi cum labore quodam masticetur. Ea quae in Scripturis inveniuntur facilia ad intelligendum, potus sunt; quae difficilia et obscura, cibus. Quae facilia sunt ad intelligendum et suavia ad faciendum, lac sunt, id est potus dulcis. Quae facilia sunt ad intelligendum et gravia ad faciendum, vinum sunt, id est potus austerus. Quae difficilia sunt ad intelligendum et gravia sunt ad faciendum, sunt panis doloris. Quae difficilia sunt ad intelligendum et dulcia ad faciendum, [Col. 0558D] panis exsultationis. Quatuor igitur sunt quae reficiunt: potus dulcis et potus amarus, et cibus amarus et cibus dulcis. Item quatuor sunt genera reficiendorum: Alii, qui solo lacte nutriuntur; alii, quibus cibus frangitur et masticatur; alii, quibus non masticatur, sed frangitur; alii, quibus nec masticatur nec frangitur. Qui in praeceptis Dei ea tantum quae facilia sunt ad intelligendum libenter audiunt, et quae levia sunt ad faciendum obedienter agunt, ii quasi lacte nutriuntur. Alii autem ad solidum cibum habiles sunt, quia in praeceptis Dei et fortia agere et obscura intelligere possunt, si tamen obscura per expositionem fracta aperiantur, et dura per exhortationem et consolationem masticata emolliantur. Praecepta enim fortia per rationem [Col. 0559A] faciendi franguntur, et per blandimenta et consolationes masticantur, ut infirmiores quosque nutrire possint. Alii sunt qui non indigent cibo masticato, sed fracto, quia voluntate parati sunt, ubi rationem faciendi agnoscunt. Alii autem in praecepto obedientiae rationem faciendi quaerere indignum existimant, quia pro solo praecepto obedientiam debere se putant. Isti cibum verbum Dei et frangunt et masticant, quia fortes fide nec in occultis rationem importune exigunt, et charitate ferventes in difficilibus exhortationem non exposcunt. Infantibus lac datur. Pueris cibus frangitur et masticatur. Juvenibus non masticatur, sed frangitur. Viris nec masticatur nec frangitur, qui exercitatus habent sensus, ut possint uti solido cibo.

TIT. CLXII. De duplici sensu animae, de intelligentia et sapientia.

[Col. 0559B]

Duplex est sensus animae. Sensus enim animae sunt intelligentia et sapientia. Sensus intelligentiae ad cognitionem pertinet; sensus sapientiae, ad virtutem. Sensus intelligentiae foris exercetur per lectionem, intus per meditationem. Sensus sapientiae foris exercetur per operationem, intus per tentationem. Sensus intelligentiae est bonum cognoscere, sensus sapientiae est bonum amare. Quidam interius sensu intelligentiae vivunt, et sensu sapientiae mortui sunt. Quidam interius sensu sapientiae vivunt, et necdum sensu intelligentiae plene vivificati sunt. Alii nec intelligentiae nec sapientiae sensum percipiunt. Alii et intelligentiae et sapientiae sensu vivunt. [Col. 0559C] Sensus sapientiae et intelligentiae in quibusdam usu exercitatus acuitur, in quibusdam vero ipso exercitationis suae usu amplius hebetatur. Hinc est quod quibusdam ex frequenti auditu obtusis verbum Dei in fastidium vertitur. Alii, ex quotidiana auditione amplius ad amorem verbi inflammantur. Sic filii Israel in deserto usu manna fastidiunt, et duo discipuli in via loquentis Jesu sermonibus corde inardescunt. Ita machaera cotis confricatione acuitur, et culter assidua soli scissione hebetatur. Vomer sulco attritus splendescit, et cacabus assidua flammae lambentis adustione offuscatur. Sed vae qui de bono deteriores fiunt!

TIT. CLXIII. De duplici permissione et prohibitione divina.

[Col. 0559D] Duobus modis aliquid Deus permittere dicitur, vel obstaculum auferens, vel non opponens. Item duobus modis prohibere, scilicet vel obstaculum non auferendo vel opponendo.

TIT. CLXIV. Quod Deus tribus modis cor emollit.

Tribus modis Deus cor emollit: Primum, per inspirationem, bonam voluntatem creando; postea, per aspirationem, excitando; deinde, per occasionem foris adhibitam, quasi viam aperiens, ad perfectionem provocando. Per inspirationem, ponit, per aspirationem impellit, per occasionem trahit. Ponit ad volendum, impellit ad appetendum, trahit ad perficiendum. In cordibus autem malorum Deus pravas voluntates nec inspirando creat, nec aspirando [Col. 0560A] excitat. Tantummodo secundum dispensationem suam aliquando manifestam, aliquando occultam, semper autem justam, occasionem aliquando foris adhibendo justo judicio praecipitat. Ergo in cordibus bonorum voluntates rectas primum intus ipse facit, et deinde easdem foras ubi voluerit et quantum voluerit, ad effectum dirigit. Pravas autem voluntates ipse intus non efficit, sed a semetipsis interius corruptas secundum suae voluntatis arbitrium ad dispensationis intimae ordinem complendum inflectit. Bonas igitur voluntates Deus operatur; malas vero non operatur: tamen et per bonas et per malas voluntates non malum, sed bonum operatur. Igitur utrisque non praebet originem, ut sint; sed utrisque viam aperit, ut perfici possint: et idcirco [Col. 0560B] etiam si voluntas mala est, potestas mala esse non potest, quia, cum a nobis est quod volumus, ab ipso est ut voluntatem implere possimus. Ergo nec per inspirationem nec per aspirationem Deus corda malorum obdurat, sed solum per adhibitam foris occasionem. Sic Pharaonem et Aegyptios obdurasse dicitur, quemadmodum scriptum est: Convertit cor eorum, ut odirent populum ejus, etc. (Psal. CIV.) Non pervertendo voluntates eorum, ut malae essent, sed, inclinatis ad pravitatem foris, viam aperiendo, ut ruerent. Nam cum populum suum, filios videlicet Israel, in oculis eorum et numero auxit et divitiis sublimavit, tunc nimirum corda adversariorum prosperitati suorum invidentium livoris tabe astrinxit. Unde ergo extulit, inde illos obduravit, non [Col. 0560C] quidem intus aspirans augmentum malitiae, sed foris provocans intuitu aemulationis perversae. Adhuc etiam quotidie, cum mentibus humanis congrua internis motibus suis extrinsecus occasio opponitur, ut qui in sordibus sunt amplius sordescant, et justi amplius justificentur (Apoc. XXII) .

TIT. CLXV. De libertate et servitute charitatis.

Per charitatem Spiritus servite invicem (Gal. V) . Nota utrumque in charitate, et servitutem et libertatem, Tunc quasi libera est charitas, cum sine acceptione mandati sponte se exercet in privatis quibusdam operibus charitatis; tunc autem quasi servilis, cum, propriis voluntatibus postpositis, omnimodo se accommodat voluntatibus proximorum implendis, et, cohibens se circa propria, dilatat et [Col. 0560D] exercet se circa aliena. Sed multo magis haec libera est, quia hoc ipsum facit eam liberam, quod se libere omnium subjicit servituti.

TIT. CLXVI. De illo Pauli: «Per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. »

Per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Gal. VI) . Alii sunt quibus mundus crucifixus est. ipsi vero non sunt mundo crucifixi. Alii qui mundo sunt crucifixi, sed mundus eis crucifixus non est. Alii qui et mundo crucifixi sunt, et mundus eis crucifixus est. Illis enim mundus crucifixus est, qui despecti habentur mundo, nec sequitur eos mundus. Illi sunt mundo crucifixi qui affixi tenentur nec sequuntur mundum, sed prorsus eum abjecerunt. [Col. 0561A] Apostolus autem prorsus abjecerat mundum, et mundus ipsum. Ideoque dicit. Mundus mihi crucifixus est, et ego mundo.

TIT. CLXVII. De essentia et forma animae.

Duo sunt in anima, essentia et justitia, quae forma est illius. Secundum formam creatur, sed secundum essentiam innovatur. Forma enim omnino potest perire; essentia non omnino perit, sed deformatur amissa forma. Unum est illud: Spiritum innova in visceribus meis (Psal. L) . Et de justitia creanda: Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum, etc. (Ibid.)

TIT. CLXVIII. De triplici acceptione naturae.

Tribus modis accipitur natura in sancta Scriptura: Accipitur pro illo optimo statu primae conditionis [Col. 0561B] in quo primus homo conditus est: secundum quod dicuntur omnia naturaliter esse bona. Accipitur et pro reliquo illius statu, quod post lapsum superest, et viget in mente hominis: secundum quod habetur in Epistola ad Romanos: Judicabit id quod ex natura est praeputium legem consummans, te, qui per litteram et circumcisionem praevaricator es legis (Rom. II) . Quod est dicere: Gentiles qui implent legem per vim rationis sibi innatam, quae est in appetitu boni, illi tales judicabunt Judaeos. Accipitur in tertia acceptione pro corruptionis statu in quo omnes nascimur. Unde Apostolus: Natura sumus filii irae (Ephes. II) .

TIT. CLXIX. Quod Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio.

[Col. 0561C] Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. V) . Huic sententiae contrarium esse videtur quod ipse Filius de se dicit: Ego non judico quemquam (Joan. VIII) . Sed nos oportet verba divina ita intelligere, ut non discrepent testimonia veritatis. Quapropter discernamus paulisper qualitatem judiciorum, ne forte interpretatio confusa intelligentiam nostram coarctet. Quatuor ergo sunt judicia: secundum praescientiam, secundum causam, secundum operationem, secundum retributionem. Secundum praescientiam judicati fuimus antequam essemus; secundum causam judicamur ex quo boni vel mali esse incipimus. Quid est enim judicium nisi discretio? Quos igitur prius discrevit [Col. 0561D] praescientia, illos postmodum discernit causa. Sed nos de Filio dicere non possumus quod ipse vel solus sine Patre et Spiritu sancto praescientiam futurorum habeat, vel solus causas hominum occultas discernat. Et ideo cum dicitur: Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, de his judiciis intelligere non possumus quae Patri simul et Filio et Spiritui sancto communia esse scimus. In his ergo quae supersunt duobus sententiam quaeramus. Haec enim duo, id est judicium secundum operationem et judicium secundum retributionem, ad solum Filium referuntur. Quorum alterum, id est judicium secundum operationem, dispensat nunc per ministeria hominum; alterum vero, id est judicium secundum retributionem, postmodum exhibebit [Col. 0562A] per semetipsum. Judicium enim secundum operationem est quando judicantur opera hominum, non homines; judicium autem secundum retributionem, quando pro operibus suis judicabuntur homines. Alterum ad praesens tempus pertinet, alterum ad futurum. Alterum a Deo concessum est hominibus servis Dei, per eos et in eis judicante Deo; alterum per semetipsum implebit, praesentibus et attestantibus servis suis, homo Deus. Opera namque hominum sub Deo judicare homo potest; homines autem pro operibus suis judicare non hominis, sed Dei est. Potest enim homo pro modo suo et ordine opus proximi, si tamen manifestum est et judicio subjacet, vel probare, si bonum, vel improbare, si malum est, sic tamen ut eos quorum opera vel probat [Col. 0562B] vel improbat judicare non praesumat, quia et ii, quos aliquando perversa agere conspicimus, in bono consummari videmus; et saepe qui bona multa in conspectu hominum faciunt, conversi tandem retrorsum infausto fine vitam claudunt.

Propterea, ut dixi, homines qui futura praevidere nequeunt, de praesentibus tantum judicare possunt, ut eos etiam quorum facta damnabilia reputant, damnare ausu temerario non praesumant. Hoc est judicium quod Christus Petro, et cum Petro omnibus vice sua fungentibus concessit dicens: Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI) ; et: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis (ibid.) . De judicio autem retributionis ait Apostolus: [Col. 0562C] Tu quis es qui alienum servum judicas? Suo Domino stat aut cadit (Rom. XIV) , videlicet ostendens quod ille solus potestatem habet, sive ad mortem sive ad vitam judicare homines, et suae servituti subjicere, qui pro eis pretium sui sanguinis dedit, et eos a servitute diaboli redemit. Omne ergo judicium Pater dedit Filio, ut ipse in praesenti per servos suos vice sua fungentes judicet facta hominum; in futuro autem homines pro factis suis judicet per semetipsum. In judicio itaque praescientiae et causae Pater simul et Filius et Spiritus sanctus judicant et examinant justitiam. In judicio operationis et retributionis solus Filius sive per se sive per servos suos, quos ipse ad hoc ordinare voluit, judicii profert sententiam. Solus ergo judicat Filius qui solus omne judicium dispensat, [Col. 0562D] sive, ut diximus, in praesenti quando per vicarios suos causas aequitatis peragit, sive in futuro, quando ipse ad judicandum secundum formam humanitatis visibiliter se manifestabit. Ex his satis colligi potest quomodo Filius omne judicium acceperit, et tamen neminem judicet, quia sicut in forma hominis accepit in omni judicio solus proferre sententiam: ex forma hominis non habet, sed ex majestate divinitatis ut non solus, sed simul cum Patre et Spiritu sancto dictet justitiam. Propterea in alio loco secundum formam susceptae humanitatis loquens ait: Ego sicut audio judico (Joan. V) . Ipse enim sicut audit judicat, quia ex interna dispositione trahit omne judicium quod foris dispensat. Sed est adhuc aliud quod in his verbis considerare possumus: [Col. 0563A] Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio. Habuit enim Deus Pater judicium cum homine quem creaverat ut contemptus sui poenam exigeret. Habuit judicium cum diabolo, ut invasionis et rapinae quam fecerat hominem seducendo, causam redderet; sed quia solus Filius per incarnationis mysterium et diabolum vicit et hominem a potestate ejus eripuit, quasi a Patre acceptum judicium solus explevit. Omne autem judicium a Patre accepisse dicitur, quia et primum pro homine, postea de homine, ac deinde hominem judicare mittebatur. Pro homine judicavit, quando eum a potestate diaboli eripuit. Unde ait: Nunc judicium est mundi, nunc princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII) . Nunc autem de homine judicat, quosdam [Col. 0563B] per gratiam vocans, quosdam vero per justitiam reprobans, et in ipsis vocatis alios incremento virtutum promovens, alios autem a gratia decidentes relinquens. In futuro autem hominem judicabit, quoniam unicuique secundum opera sua reddens, ad gloriam alios destinabit, ad poenam alios.

TIT. CLXX. De eo quod scriptum est: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.»

Dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) . Minus est debita dimittere quam inimicos diligere. Christiano autem ad perfectionem virtutis dicitur, ut non solum non odiat, sed etiam ut diligat inimicos. Sed quia ad hujus praecepti eminentiam non omnes ascendere [Col. 0563C] possunt, ne fiduciam orandi imperfectiores perdant, quibus fortasse non odisse inimicos sufficere potest, ipsa orationis conditio sic temperata est. Sed cavendum summopere est iis qui in suis precibus exaudiri desiderant, ut si necdum affectum charitatis inimicis impendere praevalent, saltem fraterni odii nihil in corde residere permittant, ut fiducialiter dicere possint: Dimitte nobis debita nostra, etc. Nam ex conditionis ratione si non perfecte dimittunt, ipsi se sua oratione magis constringunt. Sunt namque qui sic dimittunt ut vindictam quidem injuriae non exigant, et tamen ab animo odium inimici non excludant. Quod si nos tali modo debita nostra dimitti petimus, quid aliud petere convincimur, nisi ut nos odiat, et nos puniat Deus? Omnis ergo amaritudo [Col. 0563D] et rancor necesse est ab animo excludatur, ut pura conscientia precibus citius effectum tribuat, si in animo nostro nihil resederit quod eum, quem fallere non possumus, offendat.

TIT. CLXXI. Quod amor Dei sit vita cordis.

Vita cordis amor est, et idcirco omnino impossibile est ut sine amore sit cor quod vivere cupit. Quid hinc sequatur considera. Si enim humana mens sine amore esse non potest, aut seipsam aut certe aliud aliquid a se diligat necesse est. Quia vero in seipsa perfectum bonum non invenit; si se solam diligeret, felix amor non esset. Oportet ergo, si feliciter amare desiderat, ut aliud aliquid praeter se quod amet inquirat. Si autem imperfectum aliquid [Col. 0564A] extra se amare coeperit, amorem quidem suum irritat, sed miseriam non excludit. Feliciter ergo non diligit, donec ad verum et summum bonum per amoris desiderium se convertit. Quia vero summum et verum bonum Deus est, solus ille feliciter amat qui Deum amat; et tanto felicius quanto amplius. Haec est igitur vera cordis nostri requies, cum in amore Dei per desiderium figitur; nec ultra quidquam appetit, sed in eo quod tenet, quadam felici securitate delectatur. Quia enim illud nec appetitus ultra protrahit, nec timor repellit, quodammodo in idipsum jucunditatis sine vexatione requiescit. Sed quia humanae mentis infirmitas, ut non dicam semper non, sed vix aliquando, in illam divinae contemplationis dulcedinem figi potest, quodam interim [Col. 0564B] studio ad illam ad quam necdum pertingere sufficit stabilitatem assuefacienda est: id est, si Deum semper cogitare non possumus, saltem cor nostrum ab illicitis et vanis cogitationibus restringendo in consideratione operum Dei et mirabilium ejus illud teneamus, ut dum semper minus instabiles esse satagimus, tamen aliquando donante Deo vere stabiles fieri valeamus. Ut autem promotionis hujus aliquod tibi exemplum subjiciam, universus iste mundus quasi quoddam diluvium est: quia omnia quae in hoc mundo sunt ad similitudinem aquae incertis eventibus fluctuando decurrunt. Vera autem fides, quae non transitoria, sed aeterna promittit, quasi a quibusdam fluctibus sic a mundi hujus cupiditate in superna animum attollit, et portari quidem ab aquis potest, sed [Col. 0564C] mergi omnino non potest, quia ad necessitatem hoc mundo utitur, sed ejus desideriis per affectum non implicatur. Quisquis ergo aeterna non credens, sola quae transeunt appetit, hunc quasi sine navi laborantem in fluctibus impetus aquae decurrentis secum trahit. Qui vero aeterna credens transitoria diligit, hic juxta navem naufragium facit. Qui autem aeterna bona et credit et diligit, hic in navi positus fluctuantis maris undas securus pertransit. Et quia per desiderium fidei navem non transgreditur, jam quodammodo in fluctibus terrae stabilitatem imitatur. Primum ergo si hoc mare magnum illaesi pertransire volumus, fabricemus navem, ut fidem integram habeamus. Deinde navem fidei inhabitemus per charitatem, [Col. 0564D] ut et credamus quod diligere debemus, et diligamus quod credimus. Sicque et lex Dei in corde nostro sit per rectae fidei cognitionem, et cor nostrum in lege Dei sit per dilectionem. Sed ut facilius cognoscas quomodo vel unde hanc quam dixi navem sive arcam in corde tuo aedificare debeas, per quam hujus diluvii naufragio eductus, ad portum quietis pervenias, duo opera Dei considera: videlicet opus conditionis et opus restaurationis. Opus autem conditionis est creatio coeli et terrae et omnium quae in eis continentur, quae sex diebus facta sunt; opus vero restaurationis, incarnatio Verbi, et omnia quae a principio mundi usque ad finem vel ad ipsam praenuntiandam praecesserunt, vel ad ipsam confirmandam secutura sunt. Quae omnia sex aetatibus [Col. 0565A] fiunt; sed opera restaurationis magis pertinent ad fidem Catholicam, quae idcirco sancti amplius diligunt, quia in eis suae salutis remedia agnoscunt. Haec autem partim per homines, partim per angelos, partim per semetipsum operatus est Deus, ut in arca spiritali prima sit mansio opera hominum, secunda opera angelorum, tertia opera Dei. Supremus cubitus auctor universorum Deus.

TIT. CLXXII. Duobus modis humilitatem impugnari.

Duobus modis diabolus humilitatem in nobis oppugnat, per injuriam videlicet, et per reverentiam. Aliquando enim instigat homines, ut injuriam nobis inferant; ac per hoc ad indignationem, et ad iram, et ad impatientiam nos pertrahere nititur. Aliquando facit illos nobis reverentiam exhibere, et sic ad vanam [Col. 0565B] gloriam, et inanem laetitiam nos inclinare conatur. Nos vero si contra haec bella inimici humilitatem nostram illaesam custodire volumus, mala nostra jugiter ante oculos habere studeamus. Mala autem dico non solum interiora, quae ad iniquitatem et culpam pertinent, sed etiam exteriora, quae pertinent ad utilitatem: sicut est ignobilitas generis, inopia, quae est mater paupertatis; debilitas corporis, et si qua sunt talia quae hominem humiliant. Nam si culpas nostras et miserias nostras bene et attente inspicere volumus, tunc fortassis nec indignum judicabimus, si nobis inferatur injuria; nec dignum, si reverentia exhibeatur. Saepe autem diabolus, quos per injuriam quasi impingendo non valet prosternere, per reverentiam quasi occulte suffodiendo nititur supplantare. [Col. 0565C] Mens etenim hominis citius in laude sui decipitur, quia quod libentius accipit, difficilius repellit; nam dum bona sua nonnunquam foris laudari audit, et quodam modo ad semetipsam reversa, iterum esse considerat id quod dicitur, libere jam et quasi sine culpa in adulatione sui delectari se posse arbitratur. Cumque se tantummodo testimonio veritatis consensum praebere existimat, non ipsa eam veritas, sed adulatio potius delectat. Ut autem prorsus ab elationis vitio innocens esse videatur, majori adhuc calliditate se palliat; et postquam id quod dictum est de se verum esse consenserit, ne ullo modo sibi tribuere existimet, statim se ad gratiarum actionem convertit. Haec autem confessio modo mirabili non ad humilitatem, sed ad elationis augmentum proficit, [Col. 0565D] quoniam tanto jam fiducialius apud semetipsum extollitur, quanto manifestius bonum suum non a se, sed a Deo esse confitetur. Pharisaei prorsus superbia dicentis: Deus, gratias ago tibi quia non sum sicut caeteri hominum, raptores, injusti, adulteri, velut etiam hic publicanus. Jejuno bis in Sabbato, decimas do omnium quae possideo (Luc. XVIII) . Et vide quomodo virus pestilentiae paulatim se diffundit. Primum fortassis aliquod unum bonum in nobis laudatum fuerat, sed dum mens ex eo incaute extollitur, continuo caetera quoque in memoriam veniunt, ut amplius ad elationem accendatur. Replicat studiose cuncta bona sua praeterita, atque in unum omnia coacervans dum, quasi per praeteritorum [Col. 0566A] memoriam, in praesenti beneficio gratiarum actionem amplificare fallaciter satagit, veraciter in suis oculis ex consideratione tantarum virtutum intumescit. Dumque in sui admiratione occupata defigitur, paulatim jam et eum a quo hoc habet oblivisci incipit; et quasi sibi jam sufficiat quod est, mala sua amplius ad memoriam reducere non dignatur. Tunc hostis postquam intus cor tumidum videt, et hominem in suis oculis magnum effectum, continuo opprobria foris et injurias admovet, quia scit quod decepta mens tanto jam eas impatientius susceptura sit, quanto magis in se nihil, nisi quod laude dignum est, agnoscit. Quapropter oportet, si humilitatem integram et perfectam servare cupimus, animum ab agnitione nostri avertamus, et, accepta contumelia, [Col. 0566B] discamus nocenti non irasci, sed compati, et id quod ab eo patimur existimemus non malitiae illius, sed meritis nostris debere imputari. Tria denique sunt, per quae humilitas adversus illatam contumeliam se defendit: Primum, ut consideremus culpam nostram, qua meruimus ut talia patiamur; deinde, ut cogitemus quod quoties ad nostri laesionem excitatur proximus, hoc quasi non ille, sed in illo justo judicio suo ad nostri probationem sive jubendo sive permittendo operetur Deus; postremo, ut consideremus quod malum agenti non irascendum, sed compatiendum sit, sicut corporaliter infirmanti, sive plagam aut vulnus habenti, nemo sana saperet qui non potius condolendum quam irascendum existimaret. Peccata enim quasi quaedam sunt vulnera animarum; [Col. 0566C] et omnis qui male agit, non quasi ex virtute agens, sed, quasi a virtute deficiens et veluti quadam phrenesis aegritudine laborans, pie tolerandus est. Prima ergo consideratio suadet nobis justitiam, secunda reverentiam, tertia misericordiam. Contra reverentiam autem et laudationem per eamdem malorum suorum memoriam hoc modo se defendere debet humilitas. Quoties adulatione laudantium sive reverentiam exhibentium pulsari exterius atque tentari se senserit, non attendat neque cogitet utrum verum sit quod de se dicitur, aut dignum quod sibi exhibetur, sed statim ne decepta mens per inanem gloriam laudem qua foris pulsatur intro suscipiat, ex ipso suo vitio ei opponere curet unde potius erubescat, dicens cum Psalmista: Avertantur statim erubescentes [Col. 0566D] qui dicunt mihi: Euge, euge (Psal. LXIV) . Quisquis enim laudatus de veritate consulturus conscientiam adit, ex eo ipso jam consentire in adulationem convincitur, quia occasionem approbationis ejus non quaereret, nisi eam a principio retinere quam abjicere maluisset. Et ideo fit nonnunquam ut talem justo judicio Deus, quia intentionis ejus pravitatem considerat, veritatem discernere non permittat, et testimonium conscientiae jam illi respondeat non ad id quod quaerere se finxit, sed quod invenire desiderabat. Sic Balaam cum a Balac rege Moabitarum ad maledicendum filiis Israel proposita mercede invitaretur, a Domino quaerit an ire debeat, et eundi licentiam accipit; cui tamen post haec eunti [Col. 0567A] angelus Domini in via occurrens obstitit (Num. XXII) . Quid est hoc? Si bona fuit via, cur angelus ei obstitit? aut si mala fuit via, cur Deus ei licentiam eundi concessit? Sed nimirum pravitas menti illius hoc meruit, ut illud potius ei Deus responderet quod ipse magis audire desideravit. Nam qui avaritia caecatus ire volebat, etiam priusquam inquireret an ire deberet, dum ei licentia eundi conceditur, ad perficiendum solummodo id quod concupierat relaxatur. Nec praecepto Domini ad id faciendum inducitur, sed permissione Domini facultas volenti condonatur, quia, etsi aliud Dominus quaerenti respondisset, non ire cupientem doceret, sed remanere nolentem cogeret. Sic profecto animus delectatione laudis suae corruptus conscientiam de veritatis testimonio consulit, [Col. 0567B] non quod veritatem invenire diligat, sed quia id quod magis esse desiderat, majori attestatione firmare concupiscit.

TIT. CLXXIII. De naturis ignis et speciebus.

Tres sunt naturae ignis, quod nascitur, quod pascitur, quod depascitur, hoc est quod oritur, quod nutritur, quod consumit. Et secundum istas tres naturas recipit undecim species. Prima est quae fit per remotionem; quae nec nascitur, nec pascitur, nec depascitur: qualis est ignis solis et gehennae. Non nascitur quia extra originem non habet; non pascitur, quia nutrimento non indiget; non depascitur quia in subjectam materiam non ardet. Secunda species est quae tantum nascitur, non pascitur, nec depascitur: qualis est fulgor expressus a nubibus, [Col. 0567C] qui nec urit nec findit, moxque exstinguitur. Tertia species est quae tantum pascitur, non nascitur, nec depascitur: qualis est ignis oculorum, qui in viridi pascitur: non nascitur, quia naturalis est; nec depascitur, quia consumens non est. Quarta species est quae tantum depascitur, non nascitur, nec pascitur: qualis est ignis solis. Extrinsecus enim depascitur. Unde nec sordes ei appropinquare possunt; quas non sibi incorporando, sed in nihilum redigendo consumit. Et haec est differentia inter ignem solis et ignem gehennae, quod ignis solis extrinsecus depascitur; ignis vero gehennae nec extrinsecus illud in quod ardet, nec intrinsecus illud in quo ardet demolitur. Commune ergo habent non nasci, [Col. 0567D] quia aliunde non oriuntur; habent eommune non pasci, quia per aliquam materiam non nutriuntur, sed ex semetipsis vivunt; habent commune intrinsecus non depasci, quia substantiam suam non consumunt. Differunt autem quod ignis solis extrinsecus depascitur, non ignis gehennae. Hae sunt quatuor species simplices ignis. Sequuntur tres duabus proprietatibus compositae per singulas. Quinta species ignis est quae nascitur et pascitur, non depascitur: qualis est calor in ovo, qui et de corpore foventis oritur et nutritur, sed substantiam ovi non depascitur: talis est et radius solis in luna. De sole oritur et nutritur; et corpus lunare non depascitur: similiter radius solis lucens in arido. Sexta species est quae nascitur et depascitur, non pascitur: quale est [Col. 0568A] fulgur expressum de nubibus, quod nascitur, quando de collisis nubibus exit, et depascitur illud quod urendo consumit; sed non pascitur, quia subito evanescit. Septima species est quae pascitur et depascitur, non nascitur: qualis est calor naturalis. In corpore non nascitur, quia naturalis; pascitur autem cibis et vestimentis, et depascitur humores corporis. Deinde sequuntur quatuor reliquae ex tribus proprietatibus singulae constantes. Octava est quae seorsum nascitur, simul pascitur et depascitur. Qualis est ignis excussus de silice et in lignis receptus. De silice nascitur, et in lignis pascitur, et ligna depascitur. Nona est quae seorsum pascitur simul nascitur et depascitur: qualis est ignis excessus de glacie et sulphure receptus. De glacie nascitur, et [Col. 0568B] glaciem depascitur, et sulphure pascitur. Decima est quae seorsum, depascitur simul nascitur et pascitur: qualis est radius solis lucens in humido. De sole nascitur et pascitur, et humorem depascitur. Undecima est quae simul nascitur, pascitur et depascitur: qualis est ignis exiens de ligno et ardens in ligno.

Istae sunt undecim species ignis quae fortassis aliquid significare poterunt, unde utilitas proveniat, si fuerit qui sciat de visibili igne excutere ignem sapientiae. Ignis solis qui nec nascitur, nec pascitur, nec depascitur, significat aeternam charitatem Dei, quae in ipso naturaliter existens, cum sit perfecta, augeri non potest, et, cum sit aeterna, non potest exstingui. Hoc igne impii quia intus ardere noluerunt, [Col. 0568C] foris ad ignem gehennae comburendi pervenerunt, quodammodo simile pro simili suscipientes, ut talem ignem caro foris inveniret in poena, qualem ignem mens intus perdiderat in conscientia. Considera ergo tres ignes istos, ignem solis, ignem charitatis, ignem gehennae. Ignis solis visibilis ostendit tibi invisibilem ignem charitatis, et monet ut eum quaeras. Ignis autem gehennae visibilis poenam tibi minatur, si perdideris invisibilem ignem charitatis. Uterque charitati similatur, uterque charitati famulatur. Iste demonstrando, ille vindicando. Illa species ignis, quae tantum nascitur ut fulgor, significat propassiones vitiorum, quae per cogitationem subito de corde exeunt; sed quia mens ratione obviante [Col. 0568D] eas per consensum non recipit, continuo evanescunt. Neque enim pascuntur, dum transeunt, neque depascuntur, dum per consensum animum non exurunt. Illa species ignis quae tantum pascitur, ut ignis oculorum, significare potest sapientiam creatam, id est intellectum cordis humani, quae, quasi oculus in viridi, pascitur intus contemplatione increatae sapientiae, hoc est verbi Dei, quod nunquam marcescit, sed semper novum est et virens. Haec est interior pascua, in qua saginamur per contemplationem, quemadmodum in exteriori pascua, hoc est sacra Scriptura reficimur per lectionem. Sive ergo ingrediamur per cogitationem, pascuam invenimus Catholicam doctrinam, in qua utraque, velut oculus in viridi, clarescit intelligentia cordis nostri. Illa [Col. 0569A] species ignis quae tantum depascitur sicut ignis solis extrinsecus, significare potest virtutem divinae naturae, cui corruptio nulla appropinquare potest, quae omnem creaturam innovat, et in nobis rubiginem vitiorum exurit, non sibi incorporando, sed nihil esse faciendo. Cujus virtus tanta est, ut ejus praesentiam sustinere non possit quidquid consumi dignum est. Unde dicitur: Deus tuus ignis consumens est (Deut. IV) . Ipsa species ignis quae nascitur et pascitur non depascitur, sicut calor in ovo vel splendor in luna, significare potest charitatem in perfectis, quae a Spiritu sancto oritur et nutritur, qui eos et per internum lumen illuminat sicut sol lunam, et per calorem charitatis fovendo, ad virtutem fecundat sicut gallina ovum. Sed, quia ii boni sunt, non invenit [Col. 0569B] in eis quod exurat, et ideo non depascitur, id est non consumit, sed illuminat; nam sicut solis radius lucens in arido, sic Spiritus sanctus radians in corde mundo. In quo arido ideo malignus spiritus requiem non invenit (Luc. II) , quia sub umbra in secreto calami, in locis humentibus dormit (Job. XL) . Illa species ignis quae nascitur et depascitur tantum, non pascitur, sicut fulgur, significare potest transitoriam compunctionem peccatricis animae, quae vel ex recordatione peccatorum, sive ex contemplatione tormentorum, vel quolibet alio modo nascitur, quae per subitum fervorem pravam delectationem depascitur, sed quia mox, ut orta fuerit, pertransit, non pascitur, hoc est non nutritur. Significare etiam potest hic ignis propassiones quae usque ad consensum [Col. 0569C] veniunt, et sic quodammodo animum per illicitam delectationem exurunt; sed non nutriuntur, quia cito resipiscente ipso animo per compunctionem expelluntur. Illa species ignis quae pascitur, et depascitur, non nascitur, qualis est ignis naturalis in corpore, significat naturalem fervorem animi per quem homo peccato irascitur. Qui fervor, quia naturalis est, non nascitur. Pascitur autem zelo amoris Dei et lenocinationem mollis animi naturali depascitur virtute, quando vitiis indignatur, et ea contemnit et respuit.

Sed antequam de reliquis quatuor speciebus disseram, praemittenda sunt quaedam. Septem sunt vitia capitalia, vel principalia, a quibus omnia alia [Col. 0569D] nascuntur vitia, hoc est superbia, invidia, ira, tristitia, avaritia, gula, luxuria, sive fornicatio. Quorum quaedam aliunde habent nascendi originem et aliunde nascendi occasionem, sicut verbi gratia, luxuria ex carnis specie foris habet nascendi occasionem, intus in animo habet nascendi originem, quia intrinsecus concipitur, extrinsecus excitatur. Haec igitur diversis modis foris et intus nascuntur; intus per originem, foris per occasionem. Sed in hoc tamen est differentia, quod vitia non semper sunt in occasione sua, cum semper ea necesse sit esse in origine sua. Sicut cum mulier speciosa et casta oculum luxuriosi ad concupiscentiam trahit nescia, in animo concupiscentis est vitium, sed non in animo occasionem concupiscendi praehentis. Aliquando tamen [Col. 0570A] et in origine simul et in occasione invenitur, ut cum adultera moechum illicit. Igitur vitia in origine sua sunt, hoc est in animo, unde oriuntur, sicut ignis in eo quod depascitur, hoc est in eo quod ardet. In occasione autem sua sunt, sicut ignis est in eo unde pascitur, hoc est in eo de quo ardet. Igitur illa species ignis, quae simul nascitur, pascitur et depascitur, significat superbiam, quae intrinsecus nascitur, immoderata delectatione propriae virtutis intus pascitur, quia quodammodo mirabili crescente virtute vitium hoc non minuitur, sed augetur; intus etiam depascitur, quia virtutem unde oritur demolitur. Illa species ignis, quae seorsum depascitur, simul nascitur et pascitur, significat vanam gloriam, quae intus animum depascitur, foris de ostentatione [Col. 0570B] nascitur et pascitur. Talis est etiam invidia, quae foris de aliena felicitate nascitur et pascitur, et intus animam depascitur. Talis est ira, quae foris de illata injuria nascitur et pascitur, et intus animam depascitur. Talis est avaritia, quae foris de intuitu pecuniae nascitur et pascitur, et intus animam depascitur. Talis est luxuria, quae foris ex carnis specie nascitur et pascitur, et intus animam depascitur. Talis est gula, quae foris ex conspectis deliciis nascitur et pascitur, et intus animam depascitur. Potest etiam significare haec species ignis charitatem Dei in poenitentibus, quae a Spiritu sancto nascitur et pascitur, et peccatum depascitur. Illa species ignis, quae seorsum nascitur simul et pascitur et depascitur, significat tristitiam, quae ex [Col. 0570C] immoderata ira foris nascitur, intus silentio pascitur, et animam depascitur. Convenit hoc etiam aliquando luxuriae quod foris ex specie carnis nascitur, intus pascitur cogitatione et animam depascitur. Nonnunquam etiam simul intus et ex cogitatione nascitur et per cogitationem pascitur, et animam depascitur. Illa species ignis quae seorsum pascitur simul et nascitur, et depascitur, significat luxuriam, quando ex cogitatione intus nascitur et animam intus depascitur et foris visa pascitur. Significat etiam avaritiam, quando intus ex acedia, id est taedio et tristitia, nascitur, et intus animam depascitur, et foris ex contemplatione divitiarum pascitur. Quando autem dicimus avaritiam ex tristitia nasci, tale est quia postquam homo internum gaudium [Col. 0570D] perdidit, foras mox animum in appetitu exteriorum immoderate diffundit, ut qui intus non habet unde gaudeat, foris gaudium quaerat: et est avaritia immoderatus appetitus habendi. Nequaquam enim homo foris falsum gaudium quaereret, nisi prius intus verum gaudium amisisset. Unde constat quod quemadmodum de superbia nascitur vana gloria, et de vana gloria invidia, de invidia ira, de ira tristitia, ita quoque de tristitia nascitur avaritia, et de gula luxuria.

Ista breviter dicta sunt de natura ignis et de significationibus ejus. Sed est profundum ingenium quod investigat omnia. Spiritus sapientiae penetrat universa. In omnibus autem quae videntur, et a quibus rerum invisibilium similitudo trahitur, solus ignis [Col. 0571A] sicut loco supremus est, ita quoque significatione est praecipuus. In eo enim invenitur similitudo virtutis et vitii, ita ut acies mentis foris tacta per imaginem, intro redeat ad contemplandam veritatem. Amor est enim ignis: et est amor bonus, ignis bonus, ignis videlicet charitatis; et est amor malus, ignis malus, ignis cupiditatis. Ignis bonus depascitur culpam; ignis malus demolitur naturam. Ignis bonus accenditur a Spiritu sancto; ignis malus inflammatur a diabolo. Ignis bonus charitas, fons virtutum; ignis malus cupiditas, radix vitiorum (I Tim. VI) . Ignem bonum Dominus Jesus misit in terram, et voluit ut accenderetur (Luc. XII) . Ignis malus est de quo propheta dicit: Et adhuc ignis in domo impii (Mich. IX) . De quo Abraham et Lot liberantur; [Col. 0571B] sic enim interpretatur Ur, hoc est ignis sive incendium, de quo Abraham eductus esse perhibetur.

Sed videamus nunc quomodo in nobis operentur, hi ut ita dicam, duo opifices, Spiritus sanctus per ignem suum, et diabolus per ignem suum. Sciendum itaque quod aliter nos accendit Spiritus sanctus, atque aliter diabolus. Nam Spiritus sanctus ipse ignis est, et afflando ignem in nobis creat; diabolus autem non ignis, sed frigidus est, et nos non afflando, sed, ut ita dicam, inflando ignem in nobis excitat. Ille creat virtutem quae non erat, iste excitat corruptionem quae sopita fuerat. Ideo in sacra Scriptura Spiritum sanctum per austrum, et per aquilonem diabolum significari invenimus, quia auster calidus est ventus, et aquilo frigidus. Et scimus quod ventus [Col. 0571C] calidus afflando de suo calefacit. Ventus frigidus de se calefacere non potest; et tamen ignem accendit. Sic Spiritus sanctus in se habet amorem, quo nos inflammat; diabolus autem in nobis invenit corruptionem, quam suscitat. Ille intrinsecus suggerendo suaviter aspirat, iste extrinsecus tentationum flatibus impingendo quassat. Ille, intrinsecus ex occulto divinitatis suae prodiens, invinsibiliter visitat cor hominis et ineffabiliter consolatur; iste, extrinsecus circumiens et anfractibus suae caliditatis se involvens, semper ad ruinam insidiatur. Iste est ille princeps mundi, quem in terra morte sua triumphatum de cordibus hominum Christus ejecit; iste est Paraclitus, quem in coelo ad dexteram paternae [Col. 0571D] Majestatis sedens, super apostolos in linguis igneis misit. Illuc ergo Spiritus sanctus missas est, unde spiritus malignus ejectus est, ut ille intrinsecus habitando custodiat, iste extrinsecus impingendo exerceat. Isto foris flante concutimur; sed illo intrinsecus aspirante non aperimur. Sed ecce dum duorum fabrorum flatus de contrario spirantes aspicimus, quatuor inde opera exire videmus: duo opera diaboli, et duo opera exire videmus: duo opera diaboli, et duo opera Spiritus sancti. Primum opus diaboli est quando illicita delectatione animum urit, et ad similitudinem flammae foris lambendo quodammodo nigram reddit. Secundum opus diaboli est quando per consensum peccati animum medullitus accendit, et noxia flamma non jam foris lambendo denigrat, sed intus cremando incinerat. Primum [Col. 0572A] opus sancti Spiritus est quando invenit peccatricem animam, et per compunctionem rubiginem peccati exurit: secundum, quo, examinata et mundata anima, mox eam desiderio aeternorum bonorum accendit, et quodammodo per amoris ignem liquefacit, ut jam per desiderium currere incipiat, quae prius frigida existens male torpebat. Et sicut massa liquefacta per fistulam in monetam funditur et formam accipit, ita mens, amoris igne soluta per radium contemplationis usque in imaginem divinae similitudinis currit. Amen.

TIT. CLXXIV. De ratione et sensualitate animae.

Contemplantis anima Jerusalem dicitur, quia ipsa interiori oculo mundi cordis veram pacem, id est Deum contemplatur. In hac Jerusalem duae piscinae [Col. 0572B] sunt, una superior, et una inferior: quae utraeque in Isaia commemorantur. Vade, inquit Dominus ad Isaiam, in occursum Achaz, tu et qui relictus est filius tuus Iasub, ad aquaeductum piscinae superioris in agro fullonis (Isa. VII) . De inferior piscina postea sic ait: Congregastis, inquit, aquas piscinae inferioris, et domos Jerusalem numerastis, et fecistis locum inter murum et murum, et aquas piscinae veteris collegistis, et non respexistis ad eum qui fecit eam (Isa. XXII) . Si ergo Jerusalem est anima, duae naturae animae sunt duae piscinae: Superior piscina est ratio, per quam comprehendit coelestia. Inferior piscina est sensualitas, per quam affectat terrena. Superior piscina aquaeductum habet in agro fullonis. Fullo est Christus, qui pannos suos calcat, quia electos [Col. 0572C] suos per tribulationem emundat, ut eos super nivem dealbatos sibi vestimentum faciat. Civibus fullonis est ista convallis lacrymarum, praesens scilicet mundus in quem ad conculcandum projecti sumus; sed dum calcamur, unimur et mundamur, quia pressura tribulationis et charitate accendit et culpam abluit. Iste est fullo qui illa evangelica vestimenta fecerat, de quibus dictum est quod candida erant sicut nix, qualia non potest fullo facere super terram (Marc. IX) . Sed hoc fullo coelestis praevalet quod fullo terrenus facere non potest. Igitur fullo iste agrum habet, ubi flores inveniuntur optimi ad colorandos pannos. Ager est sacra Scriptura, ubi pascuntur animalia Dei, in qua inveniuntur diversarum [Col. 0572D] praecepta virtutum, quasi flores quidam ad decorandas animas, et cardui quoque corruptionum ad depectenda superflua. In hoc agro currimus, quando divinam Scripturam legimus; flores colligimus, quando praecepta discimus; pannos coloramus, quando praecepta implendo virtutibus animas nostras decoramus. Patientia est in rosa, castitas in lilio, charitas in croco, humilitas in viola, puritas in saphiro. Bene autem per agrum fullonis transit aquaeductus piscinae superioris; piscina enim superior, sicut jam dictum est, eminentior vis est mentis nostrae id est ratio. Aquaeductus piscinae superioris radius est contemplationis. Per studium autem divinae lectionis aperitur via cordi nostro usque ad contemplandum lumen divinitatis, ut illinc, quasi de [Col. 0573A] fonte, aquae vinae spiritualium donorum descendant per radium contemplationis ad irrigandum et implendum sinum mentis nostrae. Piscina inferior est inferior vis animae, hoc est sensualitas. Haec habet quinque aquaeductus, quinque sensus corporis, per quos oblectamenta hujus mundi influunt, quasi aquae quaedam ad replendum appetitum nostrae carnalitatis. Mundus enim fons est, aquae oblectamenta mundi, aquaeductus sensus nostri, piscina sensualitas nostra. Isti quinque ductus aquae quinque porticus sunt, in quibus multitudo languentium jacet, quia, dum per quinque sensus corporis corruptionem peccati contrahimus, quasi in quinque porticibus languidi jacemus. Sed angelus Domini secundum tempus in piscinam descendit et movetur aqua [Col. 0573B] (Joan. V) , quia dum divina aspiratio peccatorem intus tangit, illico terrore judicii conturbatur carnalis conscientia. Et quicunque post motionem aquae in piscinam descenderit, sanus fit a quacunque teneatur infirmitate, quia divina gratia praeventus peccator, si vere se ad poenitentiam humiliat, et conscientiam puram conveniens anteacta mala districte puniendo dijudicat, de quolibet delicto veniam consequi meretur.

Sed jam ipsa verba quae de hac piscina supra posuimus inspiciamus. Congregastis, inquit, aquas piscinae inferioris (Isa. XXII) . Non est vitium aquas inferioris piscinae bibere, sed vitium est congregare, quia licet nobis bonis transitoriis uti ad necessitatem, sed non diligere ad superfluitatem; aquas enim [Col. 0573C] piscinae inferioris congregat qui temporalia bona non ad usum necessitatis, sed ad expletionem cupiditatis accumulat. Deinceps domus, ait, Jerusalem numerastis. (ibid.) Si Jerusalem animas dicimus, domus Jerusalem non incongrue corpora appellamus. Domus ergo Jerusalem numerare est, considerata multitudine hominum, timere de defectu rerum, computare sumptus corporis, et non confidere in munificentia largitoris. Unde et postmodum subjunxit: Aquas piscinae veteris collegistis, et non respexistis ad eum qui fecit eam (ibid.) . Quasi diceret: Temporalia bona quae transeunt et veterascunt, avare colligitis, et Datorem eorum aeternum respicere non vultis; sed animas ad perpetuam vitam creatas temporaliter deficere timetis. Quod autem ait, fecistis lacum inter [Col. 0573D] murum et murum (ibid.) , ad eamdem cupiditatem referendum est. Habet enim anima et exteriorem et interiorem murum. Murus exterior est corpus, quo anima clauditur, et quodammodo incarcerata tenetur. Murus interior est ira naturalis virtus animae, qua vitiis irascitur, et contra tentamenta munitur, quia ad hoc data est haec virtus animae, ut per eam contra vitia se muniat, et cuncta tentamenta, quasi jacula quaedam, inimici propellat. Interiori muro munita, anima omnia quae carnis sunt, si possibile esset, respuere cupit; exteriori autem muro pressa, nonnunquam etiam ad sordes carnalium [Col. 0574A] illecebrarum descendit. Sed tunc inter murum et murum est, quando carnem nec in necessitate respuit, nec in voluptate diligit. Non ergo culpa est inter murum et murum ad colligendas aquas lacum facere, quia culpa non est temporalibus bonis in necessitatibus naturam confovere; sed culpa est necessitatis loco cupiditates admittere.

TIT. CLXXV. Descriptiones temporis et liberi arbitrii.

Tempus est numerus mortuorum ordine sibi succedentium. Liberum arbitrium est habilitas rationalis voluntatis, qua potest, vel adjuvante gratia, ad bonum quod non habet, aut minus habet proficere; vel sinente gratia [justitia] a bono quod vel habet vel habere debet, per semetipsam deficere. Item liberum arbitrium est in rationali voluntate spontaneus [Col. 0574B] appetitus boni, qui nec coacto dari, nec invito auferri potest.

TIT. CLXXVI. Quod is solus laudabiliter in alio peccatum ulciscitur qui ad consensum peccati non inclinatur.

Nemo potest ejusdem culpae socius esse et vindex. Indignum est enim ut ille de peccato arguere praesumat alium, qui necdum a peccato castigare voluit semetipsum. Scriptum quippe est: Stetit Phinees et placavit (Psal. CV) . Stans etenim prostratos in turpitudine fornicationis transfigit, et Deum placat, quia, sicut dictum est, ille solus laudabiliter in alio peccatum ulciscitur qui, in semetipso, per amorem justitiae erectus, ad consensum peccati non inclinatur. [Col. 0574C] Hinc est econtrario quod filii Israel, cum scelus Gabaonitarum vindicaturi contra filios Benjamin, magis confidentia multitudinis quam zelo virtutis excitati, in praelio convenissent, tam magna plaga prostrati sunt, ut prima die usque ad viginti duo millia, secunda vero octodecim millia corruisse legantur (Judic. XX) . Sunt enim nonnulli qui potestate qua caeteris praeeminent libere subjectorum culpas arguere volunt; et tamen easdem in se culpas improba praesumptione fovere non desistunt. Sed hos tales alienae culpae vindices ipsi iidem qui puniendi sunt perimunt, quia cum ab eis superbe arguuntur, illa manifeste exprobrantes vitia, ipsos sui accusatores reos ostendunt. Sed filii Israel victoriam, quam multitudine non possunt, fletibus tandem obtinent, [Col. 0574D] quia saepe praelati subjectorum improperiis humiliati, discunt peccantium animos superba et tumida invectione non irritare, sed blanda potius et humili admonitione corrigere. Facile enim illius increpationi a peccantibus reverentia tribuitur qui et sua humiliter plangere et aliena peccata misericorditer reprehendere non dubitatur; neque tunc audet peccator se contra verba arguentis erigere, cum in vita ejus nihil invenit quod merito possit culpare .

TIT. CLXXVII. Mystica descriptio naturae cervae.

Dicitur de cerva quod cum vulnerata fuerit a [Col. 0575A] venatore, si quidem tanta exstiterit plagae violentia ut currere non queat, debilitata ac retardata capitur et occiditur. Si vero dolor vulneris adhuc vires omnino non abstulerit, cursu elabitur et fugiens per deserta secum sagittam infixam portat. Tunc circuit gemens et dolens, nec inveniens manum quae mortiferum telum de corpore suo evellat, tandem vadit, et quaerit dictamum, et comedit ipsum: cujus succus, cum ad interiora receptus fuerit, penetrat omnia sua virtute, et perveniens usque ad vulnus potenter ejicit ferrum, atque de imis etiam visceribus emergere facit. Cerva est casta et munda anima. Sagittae sunt desideria mala. Venatores sunt daemones; qui quoties cordibus nostris, sive per visum, sive per auditum, sive per [Col. 0575B] gustum, sive per odoratum, sive per tactum, de exterioribus prava desideria injiciunt, quasi venatores de longe animae sagittas mortiferas immittunt. Anima vero si per delectationem pravi desiderii usque ad consensum operis debilitatur, tunc quasi capitur et occiditur. Sin autem fugit et declinat perpetrationem pravi operis, et nihilominus tamen delectationis illicitae ferrum infixum ejicere non valet, quasi auctorem mortis effugit. Sed tamen adhuc plene mortis periculum non evasit. Sed et quod facere possit ne moriatur, in solitudinem eat et quaerat dictamum, hoc est Verbum Dei. Et cum illud sive per lectionem sacram, sive per colloquium sanctorum invenerit, sumat avide et comedat, atque illius dulcedine omnem mortiferae delectationis corruptionem [Col. 0575C] expellat, et se ad integritatem pristinae sanitatis, omni periculo effugato, restituat, quia nihil citius malam quam bona delectatio excludit; et cum mens illam gustare coeperit, statim istam sponte derelinquit.

TIT. CLXXVIII. De quadruptici sanorum et aegretorum differentia.

Medici qui morbos corporum curare solent quatuor qualitates humanae vitae definiunt: Sanativum, sanum, aegrotativum, aegrotum. Ex his quatuor species constituuntur. Sanativi et sani, aegrotativi et aegroti, sanativi et aegroti, aegrotativi et sani. Sanativi sunt quorum natura nullo intrinsecus latenti vitio corrupta est. Sani sunt quos nulla manifesti [Col. 0575D] doloris molestia vexat. Aegrotativi sunt qui intrinsecus latentem habent corruptionem. Aegroti sunt quos manifestus dolor excruciat. Sanativi et sani sunt quorum natura intrinsecus a corruptione est solida, et extrinsecus a doloris vexatione quieta. Aegrotativi et aegroti sunt qui et intrinsecus latentis vitii corruptionem et foris molestiam doloris sustinent, sive ipse dolor ab interiori corruptione sit ortus, sive ab exterioris alicujus molestiae occasione illatus. Sanativi et aegroti sunt quorum natura interius corruptionem non habet, sed exterius alicujus laesionis dolorem sustinet. Aegrotativi et sani sunt qui quidem manifestum dolorem non sentiunt, interius tamen tanto periculosius, quanto occultius [Col. 0576A] latentis corruptelae vulnus gerunt. Ex his quatuor gradibus hominum optimi sunt sanativi et sani. Pessimi aegrotativi et aegroti. Medii sanativi et aegroti, et aegrotativi et sani. Meliores sunt tamen sanativi et aegroti quam aegrotativi et sani, quia et in illis natura integra sanitatem violenter turbatam facile recipit, et in istis natura corrupta sanitatem tenuiter et dubie concessam facile amittit. In illis sanitas non exstincta, sed violenter exasperata est; in istis aegritudo non ablata, sed leviter sopita est. Et idcirco sicut hoc facile quamlibet levi occasione ad antiquam corruptionem revertitur, ita et illa facili remedio ad pristinam integritatem reparatur. Haec idcirco distinxi, quoniam ex statu corporum perpendi potest qualitas mentium. Sunt etenim similiter [Col. 0576B] in animo differentiae quatuor, id est virtus, justitia, vitium, peccatum. Quod autem sanativum est in corpore, hoc est virtus in mente. Et quod est sanum in corpore, hoc est justitia in mente. Quod vero aegrotativum in corpore, hoc est vitium in mente. Et quod est aegrotum in corpore, hoc est peccatum in mente. Non ergo omnis qui virtutem aliquam habet, sed qui justitiam facit justus est, neque omnis, qui vitium aliquod habet, sed qui peccatum facit, peccator est. Nam justi etiam, quamvis nolentes, aliquando punctiones vitiorum sentiunt ex infirmitate carnis quam corruptibilem portant; sed quia se eis per consensum non inclinant, motus ipse, qui ex vitio corruptionis oritur, pro peccato sentientibus nec consentientibus non imputatur. [Col. 0576C] Est ergo illic vitium, et tamen peccatum non est. Sunt iterum multi quorum natura non adeo passionibus vitiorum affecta est, qui tamen saepe per negligentiam in peccata incidant. Quos quidem tanto major peccantes reatus obligat quanto minor ad peccandum eos necessitas impellebat. Illi ergo quorum vitiorum affectibus magis corrupta est natura, facilius cadunt, laboriosius resurgunt; et tamen, si se a peccato custodierint, plus merentur; si peccaverint, citius veniam consequuntur. Qui autem fortioris sunt naturae tardius cadunt, citiusque resurgunt; et idcirco, si in virtute perstiterint, minus merentur; si in peccatum ceciderint, amplius rei habentur.

TIT. CLXXIX. De eo quod scriptum est: «Sequuntur Agnum quocunque ierit.»

[Col. 0576D] Sequuntur Agnum quocunque ierit (Apoc. XIV) . Agnus per humilitatem et virginitatem venit ad nos; per humilitatem et virginitatem praecessit nos. De humili enim et Virgine natus est virgo ipse et humilis. Humilitas Virginis et virginitas humilis via est qua venit. Nos ergo venire non possumus qua venit; sequi tamen possumus quo ivit, quia si habere non possumus parentes virgines, virgines permanere non prohibemur. Qui virgo est et humilis non est, sive qui humilis est et virgo non est, sequitur Agnum, sed non quocunque ierit. Solus ille Agnum sequitur quocunque ierit, qui cum humilitate virginitatem, et cum virginitate humilitatem custodit. Sane ex duobus imperfectis melius est [Col. 0577A] Agnum sola humilitate quam sola virginitate sequi, quia humilitas sine virginitate salvare hominem potest, virginitas sine humilitate non potest.

TIT. CLXXX. De triplici compassione.

Triplex compassionis modus est. Siquidem compassionum alia est ex vitio, alia ex natura, alia ex virtute. Compassio ex vitio est, quando affectus aliquo reprehensibili dolore tangitur, ubi illicito prius amore tenebatur. Compassio ex natura est, quando ex insito sibi pietatis affectu, animus alienis aerumnis condolet, quoties contra pietatis vel humanitatis mensuram eos opprimi sive affligi videt. Compassio ex virtute est, quando propter Deum alienis doloribus compatimur, cum scilicet vel justitiam [Col. 0577B] premi, vel innocentiam affligi videmus. Compassio ex vitio est culpabilis; compassio ex natura est irreprehensibilis; compassio ex virtute laudabilis. Prima reprehenditur, tertia laudatur, secunda autem nec culpam habet, quia ex natura est, nec praemium, quia ex virtute non est. In hac ergo vita quandiu caro mortalis laedi potest passione, tandiu etiam animus mutabilis tangi potest compassione. Ubi autem utrumque veraciter impassibile erit, tunc profecto neque passio carni, neque compassio menti ulla inesse poterit. Nunc ergo mutabilitate sua bene utrumque utitur, si et caro in passione patientiam non deserit et animus in compassione justitiae mensuram non transcendit. Si igitur tempus compassionis quaeris, quandiu pati possumus, compati [Col. 0577C] debemus. Si locum quaeris, illic compassionis misericordia exhibenda est ubi adhuc passionis miseria desperanda non est. David, aegrotante filio, lacrymas fudit; mortuo, faciem lavit (II Reg. XII) , ut ostenderet quia tandiu compassionis misericordia portanda est quandiu passionis miseria desperanda non est. Est tamen quidam compassionis affectus qui naturam etiam perditam miseratione prosequitur, secundum quem in nostri generis similitudine sicut culpae non corrigendae irascimur, ita naturae non exstinguendae miseremur. Nunc autem vita mortalis et mutabilitati subdita, nunc interim pro parte miseriae sustinet, sed postea ad incorruptionem translata deponet. Nunc interim in utroque aegrotat, et passione videlicet in carne, et compassione in mente. [Col. 0577D] Tunc in utroque sanabitur, ut et per immortalitatem carnis contra passionem carnis, per immutabilitatem mentis contra compassionem mentis confirmetur. Sicut enim aegritudo carnis est pati, ita aegritudo mentis est compati. Propterea Deus homo qui utrumque tollere venit, utrumque toleravit. Suscepit passionem in carne, suscepit compassionem in mente. In utroque aegrotare voluit propter nos, ut in utroque nos aegrotantes sanaret. Infirmatus est passione in poena sua; infirmatus est compassione in miseria aliena. Eo usque passionem sustinuit, ut pro morituris moreretur. Eo usque compassionem suscepit, ut pro perituris lacrymaretur. Propter miseriam carnem suam tradidit ad passionem; [Col. 0578A] propter misericordiam animam suam turbavit ad compassionem. In carne sua doluit pro nobis patiendo; in mente sua condoluit nobis compatiendo. Et quemadmodum carnis infirmitas in ipso secundum affectum naturae noluit poenam suam, sic mentis pietas secundum affectum misericordiae noluit miseriam alienam. Sicut enim calicem passionis secundum carnis voluntatem a se transferri postulabat, quem non transferendum esse praesciebat, sic sententia condemnationis secundum pietatem aliis mitigari exorabat, quam immutabilem praevidebat. Pietas enim quod suum erat operabatur miserando, et ratio quod suum erat sequebatur divinae dispositioni obediendo. Propterea nihil contrarietatis erat si Christus homo secundum affectum pietatis quam [Col. 0578B] in humanitate sua assumpserat aliquid volebat, quod tamen secundum voluntatem divinam in qua cum patre omnia disponebat, futurum non esse praesciebat, quia hoc ad veram humanitatem pertinebat ut pietate moveretur et hoc ad veram divinitatem pertinebat, ut a sua dispositione non moveretur. Itaque secundum utrumque fecit quod debuit. Neque ideo sibi contrarius fuit, si secundum pietatem humanitati congruam voluit, quod secundum justitiam Divinitati debitem noluit, quia et hoc velle et illud nolle, utrumque voluit, Scriptum est enim: Jesus autem infremuit spiritu, et turbavit semetipsum (Joan. XI.) . Hic intendite. Turbavit semetipsum. Quomodo turbavit? Quae fuit ista turbatio qua semetipsum turbavit Jesus? Pietas ipsa, miseratio ipsa fuit turbatio. [Col. 0578C] Bona turbatio. Bene turbabatur qui pietate movebatur. Turbavit semetipsum. Miseratio turbavit eum, et ipse semetipsum turbavit, qui miserationem sponte suscepit. Sicut tradidit semetipsum quando Judas tradidit ipsum, sic turbavit semetipsum quando miseratio turbavit eum. Notum est hoc et frequenti usu probatum, dicitur homini quando aliquid patitur: Tu temetipsum turbasti; tu tibi fecisti malum hoc. Sic turbavit Jesus semetipsum, quando miseratio turbavit eum, quam sponte susceperat. Et semetipsum tradidit, quando ille tradidit cui ad tradendum potestatem concesserat. Sic itaque Jesus in humanitate assumpta, quandiu eam passibilem portare voluit, secundum proprietatem humanitatis, et passionem in carne, et compassionem [Col. 0578D] in mente portavit. In qua tamen modo ad immutabilitatem translatus, nec pati potest ad corruptionem, nec compati ad turbationem, quando Christum secundum hominem novimus, et patientem et compatientem novimus. Defecerunt, inquit, sicut fumus dies mei, et ossa mea sicut cremium aruerunt (Psal. CI) . Dies defecerunt propter passionem, ossa aruerunt propter compassionem. Propter passionem mortua est caro; propter compassionem arecfacta est anima. Dolor compassionis quasi frixura quaedam animae fuit, qua urebatur miseratione, premebatur compassione, siccabatur desperatione: desperatione dico, non propter se, sed propter illos qui nec in malo corrigendi, neque a malo erant liberandi. [Col. 0579A] In his omnibus Christum secundum carnem novimus, quando veram humanitatem et in vera humanitate veram portavit mortalitatem. Nunc autem jam secundum carnem non novimus (II Cor. V) , postquam resurgens a mortuis jam non moritur; mors illi ultra non dominabitur, quod enim vivit, vivit Deo (Rom. VI) .

TIT. CLXXXI. Mysterium de numero procedentium ad pugnam cum Gedeone.

Et factus est numerus eorum qui lambuerunt lingua sua trecenti viri (Judic. VII) . Plerique Latini codices non habent manu sua, sed tantummodo lingua sua, quoniam sic intellexerunt quod supradictum est, sicut canes. Graecus autem utrumque habet manu sua et lingua sua, nisi intelligatur quod manu aquam [Col. 0579B] raptam in os projiciebant; et hoc erat simile canibus bibentibus qui non ore apposito sicut boves aquam adducunt quam bibunt, sed lingua in os rapiunt, sicut etiam isti fecisse intelliguntur, ut scilicet manu aquam in os projicerent, quam lingua exciperent. Nam et interpretatio ex Hebraeo planius habet his verbis: Fuit itaque numerus eorum qui, manu in os projiciente, aquam lambuerunt, trecenti viri. Neque enim solent homines ita bibere ut, sine opere manus, lingua sicut canes aquam hauriant. At vero istis praeceptum erat ut hoc facerent; sed cum ad bibendum descendissent ad aquam, multi genuflexo biberunt: quod facilius et minore labore fieret. Pauci vero quia non genu flexo se incurvaverunt, ut canes biberunt, sed aquam in os jactam, [Col. 0579C] quorum numerus, quia trecenti erant, signum insinuat crucis propter litteram Thau graecam. Quo numero etiam gentes magis in crucifixum credituras esse praefiguratum est; quod littera Graeca est, unde Graecorum nomine Apostolus omnes gentes significat cum dicit: Judaeo primum et Graeco (Rom. II) ; et: Judaeis et Graecis (ibid.) , saepe ita commemorans circumcisionem et praeputium, quod in linguis gentium Graeca ita excellat ut per hanc omnes decenter significentur. Iste numerus et in vernaculis Abrahae animadvertendus est per quos fratrem ab hostibus liberavit, quando eum Melchisedech in magno mysterio benedixit (Gen. XIV) . Quod enim exuberant illis octodecim (nam trecenti et octodecim fuisse referuntur [Col. 0579D] [ibid.] , videtur mihi fuisse significatum quo etiam tempore fieret, id est tertio, quod futurum erat sub gratia. Nam primum est ante legem, secundum sub lege, tertium sub gratia. Singula vero tempora senario numero significata sunt propter perfectionem. Nam ter sex octodecim sunt. Unde et illa mulier octodecim annos habebat in infirmitate, quam curvam Salvatoricum invenisset, erexit atque a diaboli alligamento, ut Evangelium indicat, solvit (Luc. XV) . Quod vero ita isti probati sunt per quos vinceret Gedeon, ut similes in bibendo canibus dicerentur, significat quod contemptibilia et ignobilia elegit [Col. 0580A] Deus (I Cor. I) . Pro contemptu enim habentur canes. Unde dicit: Non est bonum sumere panem filiorum et mittere canibus (Matth. XV) .

TIT. CLXXXII. Quid est quod quieverit terra quadraginta annis post peccatum Gedeonis.

Non praemittenda videtur quaestio quomodo quieverit terra quadraginta annis post peccatum Gedeonis (Judic. VIII) , cum post victoriam qua liberavit Hebraeos ex auro spoliorum fecerit abominationem; et post illam fornicatus fuerit omnis Israel, et fuerit illi et domui ejus in scandalum. Quomodo ergo post hoc tantum nefas quod et Gedeon et populus commisit, requievit terra quadraginta annis, cum hoc Scriptura soleat ostendere, cum a Domino Deo populus fornicaretur, tunc potius pacem illos perdere, [Col. 0580B] non acquirere, et hostibus subjugari, non ab hostium infestatione muniri? Sed intelligendum est, sicut solet Scriptura, per prolepsim, id est per occupationem dixisse quod fecerit ephod contra Dei legem Gedeon ex illo auro quod fuerat hostibus devictis ablatum, quia uno loco dicere voluit et unde erat aurum et quid de illo factum sit; sed postea factum est in fine dierum Gedeon hoc peccatum quando consecuta sunt etiam mala quae deinde Scriptura contexuit; posteaquam commemoravit quot annis in diebus Gedeon terra conquievit; quos annos recapitulando commemoravit, id est ad ordinem quem perverterat prius dicendo de illo scandalo quod novissime factum est .

TIT. CLXXXIII. Quid propter praescientiam et praedestinationem Dei clamant quotidie perversi.

[Col. 0580C]

Non prudentium diligentia, sed stolidorum querela est: Sine me, ita vivam. Qui ad vitam praedestinatus est, perire non potest. Quare conabor? quod futurum est, fiet. Et tamen nemo vulneratus aut aeger dicit: Sine me; si victurus sum, non moriar. Quid medicus faciet? quod futurum est, fiet. Et non timent animae suae legem dare, quam corpori suo praescribere nolunt. Clamant hoc quotidie perversi: Nolite admonere, nolite corrigere; si vult Deus, justificabit nos. Et nemo dicit: Nolite cibum praeparare, nolite vestimentum dare. Si vult Deus pascet et vestiet nos, et dicit: Non possumus boni esse, nisi Deus hoc faciat. Ergo bona illa sine Deo habere non potestis; [Col. 0580D] et ista potestis? imo Deus potius in istis studium vestrum quaerit, quae nisi volentes habere non potestis: non in illis quae in tantum arbitrio vestro non subduntur, ut saepe ea habere non possitis cum desideratis, et habeatis cum despicitis.

TIT. CLXXXIV. De sapientia Dei et hominis, et quod sit duplex, superior et inferior.

Sapientia a corde procedit et exit per os, et intrat per aurem, et in corde requiescit. Nec discedit unde exit, et accedit ubi non fuit. Estque velanda atque ornanda sapientia cum exit ad nos. Dei sapientia cum primum in rerum creatione ad nos egressa fuit, [Col. 0581A] non nuda exivit, sed specie rerum creaturam induta nobis apparuit. Secundo eadem sapientia, id est Filius Dei cum se nobis manifestavit, indumentum carnis assumpsit, et sic visibilis apparuit. Tertio sacro velanime verborum induta eadem sapientia intellectui nostro se praesentat. Oportet namque propter nostram fragilitatem ex visibilibus ad invisibilia conscendere. Sic quoque nostra sapientia semper egreditur velata; habet enim legem formosae mulieris, quae, si in veste pretiosa incedat, pulchrior apparet; si vero in veste vili, quasi extrita vilescit forma. Sic etiam sapientia pulchro schemate verborum induta nitescit; vili vero induta vilescit, unde dicitur: Lingua prudentium ornat sapientiam (Prov. XV) . Cor est ager, sensus radix, cogitatio palmes, verbum botrus, [Col. 0581B] auris torcular, sapientia vinum, memoria apotheca. Sensus est habilitas intelligendi, id est cognoscendi, et procedit a corde; et ab ipso cogitatio, a cogitatione vero verbum, et a verbo sapientia quae intrat per aurem, quae, sicut torcular, separat significationem a voce per ipsam ingressa. Duplex sapientia est, una inferior, altera superior. Inferior sapientia in naturis rerum habetur, superior in invisibilibus essentiis. Philosophi autem gentilium in inferiori sapientia illuminati fuerunt; nam verum in rebus visibilibus secundum elementa hujus mundi efficaciter comprehenderunt; verum autem summum apprehendere nequiverunt. Unde est quod dicitur. Et evanuerunt in cogitationibus suis (Rom. I) . Nam cum ex visibilibus ad divinam essentiam conscenderent, volentes [Col. 0581C] quaedam in ea asserere, similitudine rerum creatarum, secundum humanae rationis comprehensionem, in ea assertione evanuerunt, ut quando dixerunt, περὶ ἀγαθοῦ καὶ νοῦ, id est de bono et mente et de anima mundi, asserentes ea esse tria principia et tamen inaequalia: cum noyn [ νοῦν ] inferiorem to agato [ τῷ ἀγαθῷ ] esse dixerunt, et animam mundi utroque. Nec tamen negatur recte eos dixisse in quibusdam, ut cum dixerunt originales rerum causas in mente consistere divina, et caetera talia.

TIT. CLXXXV. De obedientia, quibus sit praestanda.

Quaedam sunt ita mala ut nunquam licite fieri possint; quaedam ita bona ut nunquam possint sine culpa intermitti. In illis nunquam obedientia exhibenda [Col. 0581D] est ut fiant, neque in his ut non fiant. Sunt autem quaedam media, quae, pro tempore, loco et causa, nunc bona sunt, quia bene fiunt, nunc vero mala, quia male fiunt. In his ergo praeceptum obedientiae locum habet, sive ut non fiant, cum bene fieri potest ut fiant vel non fiant. Ex his autem quaedam ex rationem praecipiuntur, quaedam secundum rationem, quaedam praeter rationem. Ex ratione praecipiuntur quorum causa manifesta, cur praecipi debeant et fieri. Secundum rationem praecipiuntur quae, etsi causam manifestam non habent cur praecipi debeant, habent tamen manifestam causam cur bona et rationabilia sint, si fiant. Praeter rationem praecipiuntur in quibus nec causa apparet aliqua cur praecipi debeant, nec ratio exstat cur fieri debeant; [Col. 0582A] quae tamen si fiant, nec ratio laeditur, nec justitia violatur. Praeceptum ex ratione est, ut cum criminosi et publice peccantes ab ecclesiae liminibus abstinere jubentur. Praeceptum secundum rationem est, ut si quis quae in hoc mundo licite possidet, cuncta pauperibus erogare praeciperetur. Praeceptum praeter rationem, sicut quosdam sanctorum Patrum legimus multa ridicula, et a ratione humana aliena, ad experiendam obedientiae virtutem subjectis praecepisse, ut est videlicet siccos stipites donec germina producerent irrigare, dura saxa aqua superfusa mollire, feroces verbi imperio domare, et caetera hujusmodi. In his ergo quae ex ratione praecipiuntur obedire debitum est; non obedire poenalis culpa. In his quae secundum rationem praecipiuntur, obedire meritum [Col. 0582B] est; non obedire venialis infirmitas. In his quae praeter rationem praecipiuntur obedire perfectum est; non obedire minus laudabilis bonitas. In his quae ex ratione praecipiuntur, non obedire obedientiam destruit; in his vero quae secundum rationem et praeter ratione praecipiuntur, non obedire obedientiam laedit. Et idcirco in his duobus ultimis non obedienti meritum minuitur; in illo vero primo non obedienti poena debetur.

TIT. CLXXXVI. De bono summo et non summo, et de multiplici malo, peccato et delicto.

Solus Deus est cujus bonum est idem quod ipse est. Ideoque solus malus ipse esse non potest, quia bono suo privari non potest. Caetera vero omnia aliud sunt quam bona sua. Ideoque caetera omnia vel [Col. 0582C] mala sunt, vel mala esse possunt, quia bonis suis vel amissis carent, vel habitis privari possunt, et quae privari non possunt, gratia privari non possunt. Sic ergo alia res omnis aliud est quam bonum suum; et esse naturaliter potest praeter bonum suum, et cum habet bonum suum, bona est; et cum non habet, mala. Sciendum item quod sursum bonum unum quidem est, sed omne bonum in ipso est, et omne bonum ipsum est. Ideoque nec augeri potest, quia perfectum est, nec minui quoniam aeternum est. Ideoque semper est quod est. Caetera autem bona omnia, quia ex parte sunt, augeri possunt; et quia mutabilia sunt, minui possunt; quia vero aliud sunt ab eo cujus sunt, possunt amitti. Quia vero in universitate [Col. 0582D] rerum duae tantum sunt naturae, corporea scilicet et incorporea natura; quae sicut adinvicem ipsae diversae sunt, sic et bona earum omnino eadem esse non possunt. Aliud est igitur bonum incorporeae naturae, atque aliud bonum corporeae naturae. Et utraque, cum bonum suum habet, bona est; cum vero bonum suum non habet, hoc malum ejus est; et ipsa mala est. Bonum incorporeae naturae est cognitio veritatis et amor virtutis, bonum vero corporeae naturae est decor pulchritudinis et integritas sanitatis. Est et similitudo hinc inde inter bona ipsa; et quae a se alia sunt, inter se dissimilia non sunt. Est enim quasi pulchritudo quaedam spiritualis naturae ipsa cognitio veritatis, et quasi sanitas quaedam est amor virtutis, et est pulchritudo foris et [Col. 0583A] pulchritudo intus, et sanitas foris et sanitas intus. Et cum pulchritudo tollitur, succedit foeditas et turpitudo; et malum est hoc, sed nondum dolorem facit, non ingerit cruciatum. Cum vero sanitas tollitur, succedit corruptio et dolor, et fit malum magnum, ut majus constet malum non amare bonum quam non cognoscere verum. Privatio bonorum corporalium malum est, et tantum malum; privatio vero spiritualium bonorum malum est; nec solum malum sed etiam peccatum. Ista igitur culpa est, et illa poena. Privationem cognitionis veri ignorantia consequitur; privationem vero amoris boni concupiscentia mali. Et sunt duo mala ista a quibus omnia mala oriuntur. Ignorantia facit, ut facienda non faciamus; concupiscentia vero facit ut non facienda [Col. 0583B] faciamus. Non facere facienda delictum est; facere non facienda peccatum. Sciendum autem est quod malum substantive dictum ipsam tantum boni privationem significat; denominative vero acceptum, actum mali, sive effectum, sive explicationem ejus demonstrat. Nam et malitia malum dicitur, et actio mali malum vocatur; sed aliud substantive, aliud denominative. Omne peccatum penes voluntatem et in sola voluntate peccatum est; et tamen actio peccati peccatum vocatur, quia in ea peccatum perficitur et expletur et explicatur. Nec duo peccata sunt peccatum et actio peccati, sed unum peccatum quod motu mentis inchoatur, ac deinde motu corporis perficitur. Omne enim peccatum a motu mentis initium sumit, et inde excrescit in consummationem, dum [Col. 0583C] vel actione corporali expletur, vel, si effectum corporalem habere non potest, pleno consensu confirmatur. Consensus autem duplex est, alius non resistendi malo, alius faciendi malum. Omnis quippe motus mentis vel ad Deum est per conversionem, cum bonus est; vel cum malus est per aversionem a Deo, ipsa aversio malum est, et peccatum. Et quia multis modis mens a Deo avertitur, multa genera mali, et multa peccati genera esse dicuntur. Semper tamen principium aversionis, principium peccati est, et ipsa aversio peccatum. Et crescit ille pravus aversionis metus, et exundat in pejus, et venit primum in delectationem, deinde in consensum non resistendi malo: quod per passionem facit; deinde in consensum faciendi malum, quod plenam generat [Col. 0583D] passionem: et tunc peccatum in se consummatum est. Exit tamen aliquando usque ad expletionem corporalis actionis. Quae videlicet actio cum in se essentialiter peccatum non sit, tantum tamen peccato adjicit, quantum ipsum qui in mente est peccati motum accendit. Neque enim motus corporis motui mentis additur ut in ipso crescat, sed ex ipso motu corporali illi mentis spiritali motui causa sumitur, ut in se argumentum accipiat, sicut follis cum accendit ignem auget non ignem igni apponendo, sed ex igne ignem ut amplius ferveat et calefiat, cum unus et idem sit ignis excitando. Itaque etiam prava volentibus motus mentis peccatum est; motus vero corporis, explicatio peccati: quia in eo quod mens motu suo a Deo [Col. 0584A] avertitur culpam agnoscimus, in eo autem quod motus corporis motum mentis sequitur naturam solam invenimus. Motus voluntatis per se est primum in cogitatione, deinde exit per motum corporis in operationem. Malus motus per se deorsum fluit, sicut massa plumbi liquefacta qua via aperitur, ille per se praecipitatur. Motus bonus, quia sursum est, per se ire non potest.

TIT. CLXXXVII. De duobus denariis.

Altera die protulit duos denarios et dedit stabulario, etc. (Luc. X.) Duo denarii qui in procuratione vulnerati expenduntur sunt debitum praecepti, in quo doctrina, et debitum voti, in quo exemplum, vel duo Testamenta, vel duo gladii, vel duo judicia. Vetus Testamentum quasi vindex judicat crimina, et corporali [Col. 0584B] gladio percutit ad puniendum: Novum Testamentum quasi medicus judicat morbos, et spiritali gladio percutit ad sanandum. Si quid rigore vel lenitate supererogatur, redditur; si nihil, non exigitur.

TIT. CLXXXVIII. De eo qui malum vel bonum male facit, et postea poenitentiam agit.

Qui malum facit et male facit, postea poenitenti utrumque dimittitur, et quod facit malum, et quod sic facit male. Qui bonum facit et male facit postea poenitenti quod male facit dimittitur; quod bonum facit reservatur, et adjuncta intentio bona nominat opus bonum.

TIT. CLXXXIX. De naturae hominis comprobatione.

Homo nudus nascitur, pecus vestitum. Plus ergo [Col. 0584C] illis confert natura quibus non est providentia. Homo sic dimittitur, ut naturae ejus dignitas comprobetur et ratio exercitetur.

TIT. CXC. De egressu et regressu Sapientiae.

Exivi a Patre et veni in mundum; iterum relinquo mundum et vado ad Patrem (Joan. XVI) . Primus exitus Sapientiae est a sinu Patris ad cor hominis. Secundus induta voce per os egreditur, et venit ad aurem, ibique se exspolians per auditum cordi illabitur, ut iterum mundum relinquens per cordis contemplationem ad Patrem revertatur. In corde radicat, in ore pullulat, in aure torculatur, et iterum a cordis apotheca recipitur. Vox vestimentum est sapientiae, sicut scriptum est: Lingua sapientium ornat scientiam (Prov. XV) . Et sapientia non [Col. 0584D] egreditur nisi induta, nec regreditur nisi exuta. Similiter species creaturae vestimentum est sapientiae, quo operta egreditur et videtur, sicut scriptum est: Confessionem et decorem induisti, amictus lumine sicut vestimento: Extendens coelum sicut pellem, etc. (Psal. CIII.)

TIT. CXCI. Cur Deus dictus Pater luminum.

Omne donum perfectum desursum est descendens a Patre luminum, etc. (Jac. I.) Dona Dei lumina sunt; et ipse auctor donorum Pater est luminum: Apud quem non est transmutatio, neque vicissitudinis obumbratio (ibid.) , quia nec illuminans transmutatur, neque non illuminans obscuratur. Generans enim non degenerat, et non generans non caligat, quia [Col. 0585A] nec inferior est exiens, nec obscurior latens. Lumina ejus, quando ad nos veniunt, ab ipso non recedunt; et quando a nobis redeunt, apud ipsum non clarescunt; quando ad nos descendunt, in nobis non deficiunt; et quando a nobis recedunt minorationem pro nobis non recipiunt. Itaque non transmutantur in nos quando participanda veniunt ad nos; nec obumbrantur in se, quando ab illuminatis et ebumbrandis redeunt, et remanent in se.

TIT. CXCII. Quomodo Sapientia parturiebatur.

Nondum erant abyssi et ego parturiebar (Prov. VIII) . Conceperat Deus Sapientiam in praescientia futuri, parturiebat in voluntate creandi, peperit in procreatione effecti.

TIT. CXCIII. De quatuor timoribus.

[Col. 0585B]

Quatuor sunt timores, mundanus, servilis, initialis, filialis. Mundanus pro evitanda imminenti poena bonum dissimulat, retenta voluntate boni; servilis pro evitanda poena imminenti bonum simulat, retenta voluntate mali; initialis pro evitanda poena ventura etiam malam voluntatem mutat; filialis pro reverentia Creatoris sponte bonam voluntatem confirmat. Initialis necessitatem boni habet, filialis voluntatem. Tres primi respectu poenae sunt, et poenam habent; quartus nec respectu poenae est, nec poenam habet.

TIT. CXCIV. De tribus generibus hominum circa conflictum cum vitiis

[Col. 0585C] Hominum cum vitiis conflictantium, alii sunt stantes, alii nutantes, alii vagantes. Stantes sunt confirmati, nutantes nondum radicati, vagantes dissipati. Stantes sunt qui vicerunt, nutantes qui pugnant, vagantes qui victi sunt. Stantes sunt in pace, de quibus dictum est: Qui posuit fines tuos pacem, et adipe frumenti satiat te (Psal. CXLVII) ; nutantes, in luctamine; vagantes, in abalienatione. Stantes possident, nutantes appetunt et sequuntur, vagantes fugiunt et abstrahuntur, primum ad illicita opera, post ad turpia.

Altercatio inter Deum et diabolum. Tomo primo, fol. XXXIX. D.

TIT. CXCV. De tribus tyrannis.

Tres sunt tyranni qui contra nos acies suas producunt: [Col. 0585D] diabolus, mundus, et caro. In exercitu diaboli militant vitia; in castris mundi prospera et adversa; in societate carnis desideria terrena. Ex his tribus duo tertio conjuraverunt ad subversionem nostram. Mundus enim et caro diabolo auxilium ferunt contra nos: unus est vicinus, alter domesticus. Mundus enim juxta nos est, caro nobiscum. Idcirco confidit diabolus magis in auxilio carnis, quia plus nocet domesticus hostis. Diabolum vincimus, quando suggestionibus ejus resistimus; mundum vincimus, quando nec appetimus prospera, nec timemus adversa; carnem vincimus, quando ejus desideria nec exstinguimus in necessariis, nec ad licita relaxamus.

TIT. CCXVI. De corde et delectatione, et cogitationibus.

[Col. 0586A]

Corolla est, delectatio sagimen, cogitationes muscae. Propterea ubi desideria abundant, abundant et cogitationes. Fit tamen nonnunquam ut postquam cor a malis desideriis emundatum fuerit, adhuc cogitationes pravae redeant, tam importunae nunc quam prius immundae. Ibi maculantes, hic inquietantes; ibi lutum, hic pulvis.

TIT. CXCVII. De sapientia Dei et mundi.

Scriptum est: Quia mundus in Dei sapientia, per sapientiam Deum non cognovit; placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) . Mundus sapientiam habuit, per quam Deum non [Col. 0586B] potuit cognoscere positum in sapientia sua. Sapientia mundi fuit ratio humana, secundum visibilium rerum naturam et elementa hujus mundi formata. Sapientia Dei fuit ejus ineffabilis majestas, et incomprehensibilis bonitas. Erat et prudentia mundi circa commoda carnis diligens circumspectio. Sapientia ergo mundi quae humana ratione incedit, negat fidem; prudentia autem mundi quae carnis tantum commoda quaerere docet, et vitare incommoda, destruit bonam operationem. Propterea sapientiam mundi stultam reputat Deus, et prudentiam judicat inimicam, quoniam illa veritati adversatur, ista dilectioni. Propterea utramque destruxit Deus: sapientiam, per stultitiam; prudentiam, per insaniam. Quasi enim stultitia quaedam Dei fuit secundum [Col. 0586C] humanum sensum, quod ad abjecta et indigna sibi se humiliavit. Insania autem reputata, quod sine necessitate tam dura sustinuit. Et tamen qui in sapientia sua cognosci non potuit, quasi in stultitia agnitus est, quoniam qui in sua celsitudine manens non potuit comprehendi, in sua humiliatione coepit agnosci. Quasi enim in sua sapientia Deus fuit, quando in eo quod ipsum decere videbatur, permansit; sed ibi agnitus non est, donec quasi desipuit et indigna suscepit. Ibi autem sapientiam mundi destruxit, ubi se in eo quod stultum mundo videtur, demonstravit, ut disceret homo supra rationem mundi esse quod videbat in natura hominis Deum apparere. Deinde autem quasi per insaniam Deus prudentiam carnis evacuavit, quando contra ejus [Col. 0586D] existimationem agens carnem suam, sine retractione ad poenas et tormenta exposuit, et sic eam ad incorruptionem resurrectionis eduxit, ostendens quod non parcendo, sed castigando et persequendo carnem servare oportet. Sic ergo quia in sapientia sua per sapientiam mundus non cognovit Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes (I Cor. I) . Stulta enim videbantur quae dicebantur, sed tamen per haec demonstrata magis sunt stulta quae probabantur et amabantur. Quae probabantur ratione stulta, et quae amabantur dilectione insana; illa sine veritate, ista sine utilitate. Stultum enim fuit supra carnis sensum veritatem Dei pertinaciter non recipere, et insania fuit propter [Col. 0587A] carnis commodum detrimentum animae patienter sustinere.

TIT. CXCVIII. De trina refectione animae.

Trina refectione Deus animam fidelem pascit: per verbum, per sacramentum, per spiritum. Quando nos per verba sua et sacramenta reficit, favum nobis edendum proponit; quando vero intus per spiritum suum nos reficit, mel nobis gustandum effundit.

TIT. CXCIX. De contemptu mundi inducendo.

Primum ad contemptum mundi adminiculum est, si coeperit homo semetipsum agnoscere cur creatus sit, et exquirit factorem suum Deum, tunc incipiet poenitere de iis quae commisit in tempore negligentiae suae. Et sic demum benignus Deus dat illi tristitiam [Col. 0587B] pro peccatis. Et post haec iterum per suam benignitatem dat illi afflictionem corporis; in jejuniis, in vigiliis, et orationis instantia, et contemptu mundi, et ut libens illatas injurias sufferat, et odio habeat omne refrigerium corporale, et ut diligat planctum magis quam risum. Post haec Deus tribuet illi desiderium et fletum et planctum et humiliationem et humilitatem, ut trabem oculi sui consideret; non alterius festucam nitatur eruere, et dicat semper: Quoniam iniquitatem meam ego cognosco, et delictum meum contra me est semper (Psal. L) . Et ut diei exitus sui memor sit, et quomodo in conspectu Dei occursurus sit, et judicia et poenas describat in conspectu mentis suae: necnon et meritos honores qui dandi sunt sanctis. Qui autem cognoverit quod cor suum firmum est in timore Domini; et non titubaverit [Col. 0587C] ad locum suum, sed fortiter restiterit adversario suo, ille perfectus monachus et miles Christi vocabitur. Ut enim nimio onere cumulata navis undarum ictu obruitur, sic multa possidens monachus in via impeditur, nihil possidens, quasi aquila ad celsitudinem pervolat, tuncque solum descendit ad escas, quando compellit necessitas. Prudens monachus non adulabitur, propter voluptatem ventris, divitibus. Nihilque possidens, ut cursor levis, velociter ad bravium supernae vocationis Dei perveniet. Verus monachus post opus moderatum orationibus et lectionibus vacat. Nihil possidens monachus thesaurizat in coelo; et canit Deo laudes die et nocte, in timore Dei. Gloriatio monachi, cum nullas res praesentis [Col. 0587D] vitae possidere desiderat. Gloriatio monachi, vigiliae et fletus in orationibus suis. Gloriatio monachi, mansuetudo et fides. Gloriatio monachi, quando Deum ex toto corde dilexerit et proximum suum tanquam seipsum. Gloriatio monachi, abstinentia escarum, et multiloquii linguae. Gloriatio monachi, quando verba ejus operibus consonant. Gloriatio monachi, quando in loco suo permanet, et huc illucque non vagatur. Gloriatio monachi longanimitas cum humilitate et gratia. Sicut lampas splendida in loco tenebroso, sicut sol radians splendidus est, sic monachus perfectus in [Col. 0588A] sobrietate et castitate et corde pervigili in tempore psalmorum. Sicut pondus solis premens virum infirmum, sic somnus in oculis est monachi. Sicut spinae et tribuli in agro optimo, sic cogitationes turpes in corde monachi. Sicut tinea exterminat vestimentum, sic detractio animam monachi. Noli ire ad colloquium mulieris, ne sis separatus a regno Dei. Et ne velis dicere: Loquor cum muliere, et mundus sum. Monachus sapiens manibus suis operatur, victum sibi acquirens quotidianum, et lucratus est orationes et jejunia sua. Si autem ab alio acceperit victum, quid prodest quod orat et vigilat sicut mercenarius malus et durus? Quia scriptum est: Melius et beatius est dare quam accipere (Act. XX) . Lignorum copia ingentem suscitat flammam; multitudo autem [Col. 0588B] escarum inobedientiam parturit et mortem. Indigens ventrem in orationibus vigilem praestat, et coronam animae acquirit. Repletus autem somni inducet gravitatem. Oculus gloriosus convivia perscrutatur; oculus autem sapientium meditabitur continentiam martyrum. Formidolosus miles horrescit tubam, quae bellum significat; et gulosus monachus, si abstinentiam audierit, praedicantem non auscultat. Flamma cum marcescit iterum elucescit, si accipiat lignum, et libido sopita rursum ignescit in saturitate escarum. Non miserearis corporis, si lassitudine defecerit. Equus consentiens indigens corpus, nec ascensorem deficit unquam. Concupiscentia mater libidinis; oleum nutrit lampadem lucentem, et ignem luxuriae accendit confabulatio mulierum. Facies [Col. 0588C] enim mulieris sagitta est truculenta; infigit vulnus in animam et venenum. Fuge confabulationem mulieris, si castus esse volueris. Absconsum est in eis venenum. Magis accedas ad ignem ardentem quam ad mulierem. Noli velle, cum sis juvenis, impetus libidinis sentire per concupiscentiam in confabulatione mulieris. Qui repleverit ventrem et promiserit castitatem, ipse sibi mentietur. Forma pulchritudinis pejus quam procella submergit. Speciem mulieris si semel mente conceperis, et ipsam vitam contemnere persuadet. Ut enim si in paleis moretur ignis, excitat flammam, sic memoria mulieris permanens succendit concupiscentiam. Aculeus peccati facta est femina. Omnis societas mulierum gluten est delictorum, et tanquam visco nectit cantu suo de [Col. 0588D] quo diabolus satiatur, aut si risu dissolvatur, aut cantare delectetur. Utilius est audire basiliscum sibilantem quam mulierem cantantem. Et tu quid dicturus es nihil? Quomodo Elias commoratus est cum vidua? Ipse qui discipulum te dicis Eliae, fac quod ipse Elias fecit. Accipe tibi tantorum dierum spatium jejuniorum, ut possis in coelo regnare in saecula saeculorum.

TIT. CC. De solutione quatuor quaestionum per Ranulphum de Mauriaco propositarum.

HUGO RANULPHO de Mauriaco, etc. Vide supra inter epistolas Hugonis, Operum tom. II.

LIBER SECUNDUS. ADNOTATIONES ELUCIDATORIAE IN QUOSDAM PSALMOS DAVID.

[Col. 0589]

PROLOGUS.

[Col. 0589A]

Quosdam tibi, frater charissime, Psalmistae versiculos praelibavi; de profunda abysso stillam modicam hauriens.

CAP. I. De fabrica cathedrae pestilentiae, et quae eam concernunt.

Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum: et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit (Psal. I) . Quandiu anima per contemplationem Deo adhaeret, manet in patria, quando cogitationem suam ad terrena, et transitoria inflectit, a patria in exsilium vadit. Primum per vanitatem abit. Deinde per delectationem stat. Deinde per consensum sedet: per opus aedificat, per desperationem [Col. 0589B] habitat. Qui malum operatur cathedram fabricat; in cathedra sedet qui in malo perseverat. Instrumenta operis mali, sunt quinque sensus corporis; materia est illud in quo quisque explet propositum pravae voluntatis. Modus fabricandi talis est: visus eligit, sermo praecidit, officium coaptat, experientia componit. Visus pertinet ad oculum, sermo ad auditum, officium ad manum, experientia ad olfactum et gustum. Quem in pravo opere ipsa propter se actio delectat, is in agendo gustat, quales sunt gula et luxuria. Cum autem ipse actus praedicandi per se non placet, sed per id quod agitur, aliud quod desiderat homo consequi cupit; iste de longe olfacit: qualia sunt latrocinium et furtum. Neque enim latronem delectat hominem occidere, sed delectat spolia [Col. 0589C] possidere. Neque furem limen suffodere, sed pecuniam obtinere. Ista quinque instrumenta non operantur in omni peccato; quaedam tamen sunt peccata, ubi omnia simul inveniuntur, ut est verbi gratia, luxuria. Cum enim primum ardorem libidinis per cogitationem quis mente conceperit, ad implendam deinde pravam voluntatem per oculos materiam eligit, quando consortem turpitudinis, eam, quae magis placere possit, inquirit. Deinde per sermonem materiam praecidit, quia inventam noxiis persuasionibus a statu rectitudinis ad consensum perversitatis trahit. Deinde officio coaptat, quia jugi obsequio, quasi palpanda, in pravo consensu confirmat. Adaptata materia, fabricam construit, quia, consensu communi habito, ad actum turpitudinis venit. Quatuor [Col. 0589D] ergo ista, hoc est eligere, praecidere, coaptare, construere, quatuor sunt pistylla cathedrae, quae videlicet cathedra tunc cathedra pestilentiae fit, quando pravum opus in apertum veniens plures corrumpit.

CAP. II. De habentibus legem in corde, non cor in lege.

[Col. 0590A]

Sed in lege Domini voluntas ejus: et in lege ejus meditabitur die ac nocte (Psal. I) . Multi habent legem in corde, sed non habent cor in lege. Legem in corde habent qui cognoscunt veritatem; cor in lege habent qui diligunt veritatem. Qui vero legem in corde habent, non cor in lege, hi portant legem, non portantur a lege; onerati sunt, non adjuti, quia scientia, ubi non est charitas, gravat, non allevat.

CAP. III. De quatuor generibus hominum judicio Dei obnoxiorum.

Ideo non resurgent impii in judicio, neque peccatores in consilio justorum (Psal. I) . Quatuor sunt materiae hominum, judicati et damnati, judicandi et damnandi, judicati [Col. 0590B] et salvati, judicandi et salvandi. Judicati et damnati sunt quorum damnatio jam certa est; judicandi et damnandi, quorum damnatio adhuc certa non est; judicati et salvati sunt, quorum salvatio jam certa est; judicandi et salvandi, quorum salvatio adhuc certa non est.

CAP. IV. De aeterna Christi generatione.

Dominus dixit ad me: Filius meus es tu: ego hodie genui te (Psal. II) . Quando Pater Verbum coaeternum sibi genuit, tunc dixit: Filius meus es tu, ego hodie genui te. In verbo dixit quia genuit, Filius meus es tu, et quia non transit genitura, hodie.

CAP. V. Quod ex natura homo ad imaginem Dei creatus sit: ex sola autem gratia in Domino laetari possit.

[Col. 0590C] Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV) ; haec est ratio. Dedisti laetitiam in corde meo (ibid.) : haec est aspiratio. Signatum est lumen per naturam; dedisti laetitiam per gratiam. Ideo ait super nos, non super me, quia communis est natura, et postea in corde meo, non nostro, quoniam singularis est gratia.

CAP. VI. Quod duobus modis Deus hominem perdit.

Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V) . Duobus modis perdit Deus hominem: primum, quando homo peccando a Deo recedit; secundo, quando Deus judicando hominem abjicit.

CAP. VII. Quod hic expelli debet peccatum per confessionem; ne in judicium compellatur ad confusionem.

[Col. 0590D] Secundum multitudinem impietatum eorum expelle eos (Psal. V) . Intus est peccator, quandiu iniquitatem suam abscondit, quando autem confitetur iniquitatem suam, foras venit. Nunc ergo vocat Deus Lazarum, et praecipit ut foras veniat, quia monet peccatorem, [Col. 0591A] ut peccatum suum revelare non erubescat. Sed quisquis in hac vita sponte exire noluerit, in futuro expelletur invitus, quia qui hic peccatum suum revelare neglexerit ad salutem, ejus peccatum ibi, velit nolit, revelabitur ad confusionem, sicut dicitur in alio psalmo: Arguam te, et statuam contra faciem tuam (Psal. XLIX) .

CAP. VIII. De causa litis inter Deum hominem et diabolum.

Quoniam fecisti judicium, et causam meam (Psal. IX) . Tres in causam veniunt: Diabolus, homo, et Deus. Diabolus Deo injuriam fecisse convincitur, quia servum ejus, hoc est hominem, et fraudulenter abduxit, et violenter tenuit. Homo injuriam Deo fecisse convincitur, quia, et praeceptum ejus contempsit, [Col. 0591B] et se sub manum alienam ponens suae servitutis damnum illi intulit. Item diabolus homini injuriam fecisse convincitur, quia illum, et prius bona promittendo decepit, et postea mala inferendo laesit. Injuste ergo diabolus tenet hominem, sed homo juste tenetur, quia diabolus nunquam meruit ut hominem sibi subjectum premeret, sed homo meruit per culpam suam ut ab eo premeretur. Licet enim ignoraret falsum esse quod diabolus promisit, non tamen ignoravit quod illud etiam, si verum esset, contra Creatoris voluntatem concupiscere, non debuit. Juste ergo subjectus est homo diabolo, quantum pertinet ad culpam ejus; injuste autem, quantum pertinet ad diaboli fraudulentiam. Si igitur homo talem patronum habet, cujus potentia diabolus [Col. 0591C] in causam compelli posset, juste dominio ejus homo contradiceret, quia nullam diabolus justam causam habuit, quare sibi jus in homine vindicare debuisset. Patronus autem talis nullus inveniri poterat nisi Deus. Sed Deus causam hominis suscipere noluit, quia homini adhuc pro culpa sua iratus fuit. Oportuit ergo ut prius homo Deum placaret, et sic deinde fiducialiter Deo patrocinante cum diabolo litem iniret. Sed Deum rationabiliter placare non poterat, nisi et damnum quod intulerat restitueret, et de contemptu satisfaceret. Homo vero nihil habuit quod digne Deo pro illato damno recompensaret, quia si quid de irrationabili creatura redderet, pro rationali sublata minus esset. Sed nec hominem, pro homine reddere potuit, quia justum et innocentem [Col. 0591D] abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit. Unde Deum sibi placare posset, quia sive sua, sive seipsum daret, digna recompensatio non esset. Videns ergo Deus hominem sua virtute jugum damnationis evadere non posse, misertus est ejus; et primum gratuito praevenit eum per solam misericordiam, ut deinde liberaret per justitiam. Hoc est, quia ex se homo justitiam evadendi non habuit, Deus homini per misericordiam justitiam dedit. Neque enim ereptio hominis perfecte rationabilis esset, nisi ex utraque parte justa fieret, hoc est, sicut Deus justitiam habuit hominem requirendi, ita et homo justitiam haberet evadendi. Sed hanc justitiam homo nunquam [Col. 0592A] habere potuisset, nisi Deus ei per misericordiam suam illam tribueret. Ut ergo Deus ab homine placari posset, Deus dedit gratis homini quod homo ex debito Deo redderet. Dedit homini hominem, quem homo pro homine redderet; qui ut digna recompensatio fieret, priori non solum aequalis, sed et major esset. Ut ergo pro homine redderetur, homo major homine factus est Deus homo pro homine; et dedit se homo homini, ut se acciperet ab homine. Incarnatus est Deus Dei Filius, et datus est hominibus Deus homo Christus, sicut Isaias dicit: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis. Et vocabitur nomen ejus Admirabilis, Deus fortis, etc. (Isa. IX.) Quod ergo homini datus est Christus, Dei fuit misericordia; quod ab homine redditus est Christus, hominis [Col. 0592B] fuit justitia. In nativitate enim Christi juste placatus est Deus homini, quia talis homo inventus pro homine, qui non solum, ut dictum est par, sed et major esset homine. Ideo in nativitate Christi angeli mundo pacem nuntiant dicentes: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Sed adhuc supererat homini, ut sicut restaurando damnum placaverat iram, ita quoque pro contemptu satisfaciendo, dignus fieret evadere poenam. Sed hoc convenientius fieri non poterat nisi ut poenam, quam non debebat, sponte et obedienter susciperet, ut de poena, quam per inobedientiam meruerat, eripi dignus fieret. Hanc autem poenam homo peccator solvere non poterat, qui, quamcunque poenam susciperet, non nisi digne et juste propter [Col. 0592C] primi contemptus reatum sustineret. Ut ergo homo juste debitam poenam evaderet, necesse fuit ut talis pro homine poenam susciperet qui nil poenae debuisset. Sed talis nullus inveniri poterat nisi Christus. Christus ergo et nascendo debitum hominis Patri solvit, et moriendo reatum hominis expiavit, ut cum ipse pro homine mortem quam non debuit sustineret, juste homo pro ipso mortem quam debebat evaderet, et jam locum calumniandi diabolus non inveniret, quia, et ipse homini dominari non debuit; et homo liberari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam nostram fecit: causam, quia nascendo debitum Patri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit; judicium vero, quia descendens ad inferos et portas mortis frangens, [Col. 0592D] captivitatem quae ibidem tenebatur liberam eduxit.

CAP. IX. Quomodo Deus dextrum, et sinistrum oculos habere dicatur.

Oculi ejus in pauperem respiciunt; palpebrae ejus interrogant filios hominum (Psal. IX) . Deus oculos habere dicitur, quia bonorum et malorum vias jugiter contemplatur. Et quasi sinistrum oculum habet, quando malos ad damnationem praevidet. Dextro autem aspicit, quando in praescientia sua bonos ad salutem disponit. Isti oculi palpebras habent, quae aliquando aperiuntur. Quando in hac vita Deus bonis prospera et malis adversa tribuit, quasi palpebras levat, quia se videre opera hominum bona et mala, etiam praesenti retributione, manifestat. Quando [Col. 0593A] vero bonis adversa et malis prospera evenire permittit, quasi palpebras clandit quia, dum merita singulorum quodammodo dissimiliter recompensat, quasi quid factum sit se vidisse dissimulat. Istae palpebrae interrogant filios hominum, quia inde Deus cor humanum tentat, unde aliquando similia, aliquando dissimilia, semper tamen justa meritis hominum recompensat. Item oculi ejus in pauperem respiciunt. Duo sunt, pastor est lupus; ambo in ovem respiciunt, alter ut rapiat, alter ut custodiat. Item: Ocuti ejus in pauperem respiciunt; insidiatur lupus in abscondito quasi leo in spelunca sua. Insidiatur ut rapiat pauperem (ibid.) . Oculi ejus, id est pastoris in pauperem respiciunt, ut servent eum. Hinc est lupus, hinc est pastor. Ovis in medio est [Col. 0593B] pauper, pastor Deus, lupus diabolus. Hinc pastor illinc lupus. Nunquam ex uno latere occurrunt. Si pastor a dextris, lupus a sinistris. A dextris est mihi ne commovear (Psal. XV) . Si pastor a sinistris, et diabolus stet a dextris ejus, et observat lupus, et cum pastor elongat, lupus appropinquat; cum pastor redit, lupus recedit. Egredietur diabolus ante pedes ejus. Omne autem judicium procedit ab ove. Timida [tumida] deseritur, timida visitatur; deseritur, ne praesumat; visitatur, ne desperet. Ideo: Ne declines in ira a servo tuo (Psal. XXVI) . Et: Velociter exaudi me, Domine (Psal. CI) ; Defecit spiritus meus (Psal. LXXVI) .

CAP. X. Quod locutio sit in voce et opere; et quis vanitatem in corde habeat, quis loquatur; et quis loquatur eam ad proximum.

[Col. 0593C]

Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum (Psal. XI) . Locutio non incongrue intelligi potest, non solum in voce, sed etiam in operatione, quia indicium cordis non solum vox est, sed etiam exhibitio operis. Scimus autem quod vanum est omne quod transit. Ille vanitatem in corde habet qui transitoria diligit. Vanitatem loquitur, qui pro hac vita transitoria immoderate laborans ipso suo studio, et opere eam se diligere ostendit. Vanitatem autem ad proximum suum loquitur qui exemplo suo eum ad petenda transitoria cohortatur.

CAP. XI. Qui sint timorem Dei habentes, et Christo credentes et quomodo via pacis Christus cognoscatur.

[Col. 0593D]

Viam pacis non cognoverunt; non est timor Dei ante oculos eorum (Psal. I) . Qui timorem Dei ante oculos habere noluerint, viam pacis agnoscere non possunt. Sed si timorem Dei ante oculos haberent, procul dubio viam pacis agnoscerent. Sicut ipse Dominus in Evangelio Judaeis loquens: Si crederetis in uit, Moysi, crederetis forsitan et mihi (Joan. V) . Quid enim in Moyse nisi legem, et quid in lege nisi timorem Dei intelligere debemus? Et quid in Christo nisi gratiam et veritatem accipimus? Quid est ergo Moysi credere, nisi acceptae legis mandata fideliter observare? Observare autem mandatum, hoc est vere timere Deum sicut scriptum est: Qui timet Deum, nihil negligit (Eccle. VII) . Et sicut in [Col. 0594A] Psalmo dicitur. Beatus vir qui timet Dominum: in mandatis ejus volet nimis. Quid est autem Christo credere? nisi confiteri, et agnoscere gratiam, et veritatem Dei, hoc est redemptionem humani generis, et salutem omnium per Christum compleri, et in Christo consistere, eamque cum amore et devotione suscipere. In qua videlicet gratia via pacis agnoscitur, quia homini aditus ad Deum reconciliationis aperitur. Dicatur ergo contumacibus et transgressoribus legis qui timorem Dei ante oculos non habebant, et ideo viam pacis, hoc est Christum, non agnoscebant, dicatur: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. Ac si diceret: Si servassetis legem, intelligeretis veritatem. Si audivissetis praeceptorem, cognosceretis Salvatorem. Scio [Col. 0594B] quidem quod me Deum cognoscere non potest, qui a me illuminatus non est. Et ideo vos non creditis, quia a me illuminati non estis. Ego autem idcirco vos ad me cognescendum non illumino, quia vestram contumaciam et praevaricationem scio; et dignum est ut me praesentem jam non cognoscatis cujus praecepta, prius ad vos per Moysem missa, servare noluistis. Audiant hoc illi qui praecepta Dei non custodiunt, et tamen secreta Dei se comprehendere posse praesumunt. Audiant quod dicitur: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. Hoc est enim aperte dicere: Habetote experimentum virtutis, si habere vultis agnitionem veritatis. Neque enim potest perfecte cognoscere bonum qui boni [Col. 0594C] adhuc non attigit experimentum. Idem est quod alibi dicitur: Scrutamini Scripturas (Joan. V) . Quasi unicuique diceretur: Experire, et disce; fac, et intellige, id est faciendo melius quam loquendo investigas; cum expertus fueris, tunc fideliter dijudicas. Necesse est ergo ut, si nondum agnita cognoscere cupimus, in iis quae jam cognovimus torpentes non simus, quia quisquis timorem Dei non custodit, ut bonum quod potest faciat, ille non solum majora dona percipere dignus non est, sed eo ipso etiam privari quod jam perceperat. Si igitur Judaei idcirco viam pacis, hoc est Christum cognoscere non potuerunt, quia timorem Dei, in custodiendo mandata ante oculos habere noluerunt, patenter nobis ostenditur, quod per experimentum [Col. 0594D] boni operis apertissime pervenitur ad agnitionem veritatis.

Sed adhuc testimonium Psalmistae, quod supra positum est, ad moralem intelligentiam adaptare volumus, ut in eo non solum doctrinae, sed et disciplinae ordinem esse ostendamus. Viam, inquit, pacis non cognoverunt. Non est timor Dei ante oculos eorum (Psal. XIII) . Anima duas vias habet: Unam bonam, et alteram malam, per quas ambulat non passibus pedum, sed desideriorum. Una via est charitas, altera cupiditas. Cupiditas est amor hujus mundi. Charitas est amor Dei. Anima, quae Deum diligit quibusdam amoris passibus per charitatem ad Deum currit. Animam quae mundum hunc diligit [Col. 0595A] affectus carnis ad ea quae amat per cupiditatem abducit. Charitas autem via pacis est, quia in amore Conditoris currens animus, nihil quod laedat, invenit. Cupiditas via pacis non est, quia mentem per multos labores, et dolores distrahit. Hujus viae portae sunt sensus corporis, quia per eos animam concupiscentia educit. Sed inter has portas prima est visus, quia oculi aliorum sensuum duces sunt, et eos fere in omni actione ad concupiscentiam praecedunt; dum enim gustare desideras, prius manum porrigis, ut accipias. Sed priusquam accipis, visum dirigis ut eligas: Hoc ordine, et primum peccatum perpetratum est: Vidit mulier lignum, quod esset pulchrum visu, et ad vescendum suave, et tulit de fructu ejus, et comedit (Ger. III) . Primum vidit, [Col. 0595B] deinde attigit et tulit, demum gustavit. Si non vidisset, nec tetigisset, nec gustasset. Ecce quomodo visus ante alios sensus in concupiscentia etiam in ipso visu fuit. Cum enim dicitur, vidit quod esset pulchrum visu, ecce in visu concupiscentia videndi. Cum dicitur, et suave, ecce in visu concupiscentia tangendi. Cum dicitur ad vescendum, ecce in visu concupiscentia gustandi. Non solum igitur visus in concupiscentia praecedit sensus alios, verum etiam omnes alii sensus in concupiscentia videndi praecedunt semet ipsos; et totum quodammodo in visu prius per delectationem agitur quidquid postmodum a caeteris sensibus in operatione perpetratur. Ideo dixit Dominus: Qui viderit mulierem ad concupiscendum, jam maechatus est in corde suo (Matth. V) , quia profecto animus videndo totum delectabiliter cogitat quidquid eum postmodum in agendo delectat. Si igitur porta oculorum bene munita fuerit, tota illa interior civitas cordis nostri ab insultu vitiorum quieta erit. Sed huic portae nullus custos esse potest melior quam timor Domini, ut ille videlicet carnalem mentem, quae lubrica est, ne ad antiquas delectationes redeat, semper in proposito disciplinae configat atque coerceat. Hanc custodiam Psalmista desiderabat, cum diceret: Confige timore tuo carnes meas (Psal. CXVIII) . Et Sapientia hanc custodiam nos habere monuit, quando virtutis studium aggredienti formam disciplinae praescripsit, dicens: Fili, accedens ad servitutem Dei sta in timore, [Col. 0595D] et praepara cor tuum ad tentationes (Eccli. II) . Sta in timore, ne te blandimenta carnis seducant. Praepara cor tuum ad tentationes, ne adversa supervenientia frangant. Lasciviam carnis per timorem comprime; pressuram tribulationis per patientiam vince. Duo quippe ista sunt, quae praecipue inchoantium propositum labefactare solent, incumbentium scilicet tentationum molestia, et praeteritarum delectationum memoria. Illae namque dum solito graviores superveniunt, saepe pusillanimes per impatientiam dejiciunt. Istae vero dum solito male dulces redeunt, per incontinentiam incautos se ducunt. Donamus ergo custodem optimum ante oculos nostros timorem Domini, ut dum scilicet ipse reliquorum sensuum duces custodit, omne sequentium [Col. 0596A] actionum corpus sanum, et integrum esse possit. Hanc custodiam Isboseth, quia domui suae praeficere noluit, in inguine vulnus mortis accepit (II Reg. IV) , quia quisquis sensus suos timore Domini munire negligit, huic subito irrepens delectatio carnis vitam animae exstinguit. Recte ergo dicitur: Viam pacis non cognoverunt; non est timor Dei ante oculos eorum, quia quisquis foris sensus suos per timorem Dei a delectatione carnis non restringit, quae sit interni amoris dulcedo gustare non poterit.

CAP. XII. Quid Deus homo factus invenerit in mundo quod suum esset; et quid, quod diaboli; et quomodo uterque pro suo jure certaverit.

Funes ceciderunt mihi in praeclaris; etenim haereditas mea praeclara est mihi (Psal. XV) . Deus per [Col. 0596B] hominem mundum redempturus in mundum venit, et toti mundo diabolum dominantem invenit. Deus per hominem mundum visitans in propria venit (Joan. I) , et homo per Deum, mundum non amans, ubi caput reclinaret non habuit. Deus homo in hoc mundo elementis imperavit, et homo Deus de hoc mundo regnum se non habere dixit. Ergo ad aliquid totum Dei erat, et ad aliquid totum diaboli. Totum Dei erat, quod ipse fecerat, et totum diaboli, quod ipse possidebat. Deus in principio mundum creaverat, et diabolus a principio mundum possidebat. Ergo certamen factum est Deo, et certamen factum est diabolo. Deus dixit se quod suum erat debere recipere; diabolus dixit se post tam longam negligentiam sua possessione non privandum. Deus [Col. 0596C] dixit aliena eum fraudulenter abstulisse et violenter tenuisse; diabolus dixit eum nec, cum abstulit, contradixisse, nec, cum tenuit, aliquando repetiisse. Deus dixit potentem se ad sua recipienda, si vellet, viribus uti; diabolus dixit contra justitiam non debere viribus abuti. Deus dixit justum non esse, si quod pie creaverat perire permitteret; diabolus dixit injustum non esse, si quod sponte perierat non restauraret. Deus dixit se velle misereri per benignitatem propriam; diabolus dixit se nolle pati damnum per potestatem alienam. Deus dixit justum esse ut de peccato poenitentes ad salutem reciperentur; diabolus dixit. justum non esse ut in peccato persistentes ad salutem cogerentur. Deus dixit se venisse [Col. 0596D] non ut nolentes cogeret, sed ut volentes adjuvaret; diabolus dixit interim pro tempore aequanimiter se passurum volentes perdere, si nolentes retineret. Deus dixit se in aliena ad gehennam manum non mittere, si sua redderentur; diabolus dixit se aliena paratum reddere, si sua non auferrentur. Deus dixit nullum se a misericordia posse repellere; diabolus dixit, si omnes perderet, non se posse aequanimiter tolerare. Deus dixit se suadere ut in toto ab alieno jure secederet; diabolus dixit se postulare ut saltem pro reverentia pristinae dominationis aliqua in parte requiem sibi non negaret. Deus dixit se, cum prius potiora elegisset post illi abjectiora concessurum; diabolus dixit jure se si electionem habere non posset, saltem partitionem facturum. [Col. 0597A] Deus dixit se privilegio dominationis utriusque potestatem vindicare; diabolus dixit se quia jam amplius non posset, nihil ex jure, sed ex permissione postulare. Deus dixit se tantum ei permissurum, quantum etiam avari famem satiare possit; diabolus dixit se non tantum accepturum, quin amplius cupiat, si fieri possit. His dictis, jussit Deus tendi funiculos in partitionem, et invenit virentia, et irrigua in vallibus imis, minora spatio, majora pretio; et haec praecepit seponi ad partem alteram; deserta autem, et arida in ruribus, et montibus altis, lata, et aspectu patentia, magna spatio, vilia pretio, et haec jussit ad alteram partem discerni. Tunc mandavit diabolum adesse; et assistenti sic ait: Ne forte aut violentiam judicantis, aut avaritiam dantis [Col. 0597B] causari valeas, quidquid oculus tuus videt, tibi dabo. Tunc diabolus, qui omne sublime considerat, et humilia non valet intueri, levans oculos aspexit montes altos, et saxa prominentia in rupibus ac deserta patentia, et quasi totum sibi cessisse glorians, despexit quod Deus elegerat. Tum Deus increpitans ac caecitatem elati deridens ait: Funes ceciderunt mihi in praeclaris (Psal. XV) . Tu laudas quod vides, et ego te laudo quod video. Tu in imo es, et propterea oculis tuis nisi in alta, et exstantia non patent. Ego desuper contemplor, quam habeant amoenitatem humilia. Etenim haereditas mea praeclara est mihi (ibid.) .

CAP. XIII. Quid sit providere Dominum in conspectu suo semper.

[Col. 0597C] Providebam Dominum in conspectu meo semper (Psal. V) . Dominum providet, qui in tribulatione positus, spem in Domino habet. Quasi enim providere est de praesenti tribulatione futurum auxilium exspectare. Sed si quando diuturna exspectatione fatigatus animas spem coeptam deserit, quasi conspectum a Domino avertit. Semper autem in conspectu suo Dominum providet qui, in pressura constitutus, et divinum auxilium quandoque sibi adfuturum confidit, et spem coeptam usque in finem non deserit

CAP. XIV. Quibus et quando Dominus et diabolus a dextris et a sinistris sint.

Quoniam a dextris est mihi, ne commovear (Psal. XV) . Dominus a sinistris est, quando exterius salutem temporalem tribuit. Dominus a dextris est, quando interius virtutes animae custodit. Diabolus a sinistris est, quando foris per adversa impugnat. Diabolus a dextris est, quando intus per vitia tentat. Hinc est quod de reprobo Scriptura loquitur, dicens: Diabolus stet a dextris ejus (Psal. CVIII) . Diabolus quippe interpretatur deorsum fluens, quia de illa primae conditionis suae gloria per superbiam cecidit. Tunc ergo diabolus nobis a dextris stat, quando ille qui de coelo cecidit, nos sibi per consensum peccati subjiciens, in nobis ascendit. Quando enim nos cadimus, diabolus erigitur; quando nos surgimus, ipse prosternitur. Hinc Jeremias plangit, dicens: Vide, Domine, afflictionem meam, quoniam [Col. 0598A] erectus est inimicus meus (Thren. I) . De hac etiam sinistra in Evangelio dicitur: Si quis te percusserit in sinistram maxillam, praebe ei et alteram (Matth. V) . Sinistram quippe maxillam percutit qui exterius nocet. Cui nos dexteram maxillam praebemus, si contra exteriora damna, animae virtutes opponimus, ut scilicet tanto minus foris periculum timeamus, quanto certius praesidium intus est in quo confidimus

CAP. XV. Laetitia impleri ubi detur.

Adimplebis me laetitia cum vultu tuo (Psal. XV) . In hac vita mortali aliquando laetari possumus; impleri laetitia non possumus, quia et si quaedam sunt quae laetificant, multa sunt quae contristant.

CAP. XVI. Dextera et sinistra Dei quae sint, et ubi delectatio usque in finem.

[Col. 0598B]

Delectationes in dextera tua usque in finem (Psal. XV) . Sinistra Dei bona sunt temporalia; dextera Dei bona aeterna. In temporalibus autem bonis delectationes quaedam sunt; sed usque in finem non sunt, quia in hac vita semper gaudium dolor sequitur, et omnis delectatio amaro fine terminatur. In dextera autem Dei delectationes usque in finem sunt, quia in vita aeterna nec gaudia in moerorem, nec delectationes in dolorem mutari possunt.

CAP. XVII. De tribus orantium generibus.

Auribus percipe orationem meam; non in labiis dolosis (Psal. XVI) . Ideo exaudiri postulat, quia non solum labiis, sed corde orat. Tria sunt genera orantium: alii qui solis labiis, alii qui solo corde, [Col. 0598C] alii qui et labiis et corde orant. Qui solis labiis orant dolosi sunt, quia non habent in corde quod ore proferunt. Qui corde et labiis orant, veraces sunt, quia sicut loquuntur, ita sentiunt. Qui solo corde orant, devoti sunt, quia orationem suam a Deo tantum audiri volunt. Quando ergo in oratione verba proferimus, si cogitamus quod loquimur, facimus quod debemus. Si autem verba orationis fundimus, aliud quodcunque in corde versamus, etiam si illud bonum sit, quia tamen ordinatum non est, prorsus a culpa liberi non sumus, ita tamen si id quod dicimus intelligere valemus. Si quis autem non intelligens verba orationis proferat, et si non intelligere valet quod dicit, si tamen bona intentione dicit, sine [Col. 0598D] fructu non erit. Si autem orantes vana cogitamus, etiam, si veritatem loquimur, cogitando vanitatem vani efficimur. Si autem dum os veritatem loquitur in corde turpitudo versatur, jam non solum vani, sed etiam abominabiles in conspectu Dei reputamur. Aliud tamen est, quando homo, haec invitus patitur atque aliud, quando in eis per deliberationem delectatur.

CAP. XVIII. De examine bonorum et malorum, sed non mediocrium.

Igne me examinasti, et non est inventa in me iniquitas (Psal. XVI) . Examen in libra est illud desuper in quo perpenditur ad quam partem pondus seorsum inclinet. Igne ergo tribulationis justus examinatur, quia perfecta virtus in adversitate cognoscitur. Valde [Col. 0599A] mali jam examinati sunt, quia per iniquitatis pondus ad sinistram partem se inclinaverunt. Valde boni examinati sunt, quia per gravitatem constantiae et perseverantiam virtutis ad dextram se converterunt. Mediocres adhuc examinati non sunt quia ad quam partem pertineant humana judicia necdum discernere possunt.

CAP. XIX. De viis duris hujus vitae, et qui eas custodiunt propter verba labiorum Dei.

Propter verba labiorum tuorum, ego custodivi vias duras (Psal. XVI) . In hac praesenti vita in via sumus: quia per hanc ad aliam vitam transimus. Sed quia humana infirmitas diu in eodem persistere non potest, tot quasi vias ingredimur, per quot actiones variamur. Quia vero in hac vita nihil sine labore facere [Col. 0599B] possumus, quasi gradientes duras vias habemus. Sed has duras vias illi non custodiunt qui in hac vita delectari quaerunt. Qui autem sponte hic se humiliant et affligunt, ii duras vias custodiunt. Sed quis est qui Deo dicere potest: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras? Quae sunt verba labiorum ejus? Verba labiorum nostrorum peccata nostra sunt. Sicut dicitur in Psalmo: Longe a salute mea verba delictorum meorum (ibid) . Verba labiorum Dei praecepta ejus sunt. Quisquis ergo praeteritorum delictorum conscius, sponte per poenitentiam se affligit, is propter verba labiorum suorum vias duras custodit. Qui autem laborat ne praecepta Dei transgrediatur, et ut voluntatem ejus impleat, suis voluntatibus vim facit, is propter verba labiorum [Col. 0599C] ejus vias duras custodit. Ille solvit debitum; hic implet praeceptum. Deus enim homini praecipit ne cadat. Sed cum ceciderit, jam non praecipit, sed monet ut resurgat; praeceptum namque non pertinet nisi ad obedientes: sed qui in peccato adhuc permanet, obediens non est. Cum autem poenitendo ad obedientiam redit, dignus efficitur ut praeceptum accipere possit.

CAP. XX. De viis, et semitis Dei.

Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea (Psal. XVI) . Viae Dei sunt praecepta levia. Semitae Dei sunt strictiora mandata, in quibus pauci ambulare possunt. In via Dei ambulat qui proximo suo malum non facit. In semita Dei [Col. 0599D] ambulat qui etiam malum inferentem diligit. Qui vero adhuc ambulare nescit in semita, saepe movetur a via, quia saepe charitatem deserere cogitur qui non didicit adhuc diligere, nisi eum a quo amatur.

CAP. XXI. Dextera Dei, quae sit et qui ei resistant: et quomodo ab eis custodiri cupiat justus.

A resistentibus dexterae tuae custodi me ut pupillam oculi (Psal. XVI) . Dextera Dei est Christus, quia per eum Deus pater operatus est propitiationem nostram. Vel dextera Dei potiora sunt opera ejus, id est aeterna bona. Illi ergo dexterae Dei resistunt qui vel male credendo, vel male vivendo Christo contradicunt. Dexterae Dei resistunt qui terrena amantes aeterna bona quaerere contemnunt. Ab his omnibus [Col. 0600A] custodiri justus desiderat, ne videlicet malo exemplo illorum provocatus ad iniquitatem cadat. Sed quomodo se vult custodiri? Audite quomodo: ut pupillam, inquit, oculi. Multum diligenter vult custodiri is qui vult custodiri ut pupilla oculi. Pupilla quidem pars oculi modica est et tenera, sed tamen pretiosa. Diligenter custoditur, quia multum custoditur. Mystice oculus Dei est Ecclesia sanctorum; pupilla oculi est humanitas Christi. Per pupillam animal aciem dirigit, ut ea quae foris sunt discernat; et Deus Pater omne judicium Filio dedit; et neminem nisi per Filium judicat, quasi lumen a tenebris, sic justos discernens ab injustis. Quid est ergo quod justus se custodiri vult ut pupillam oculi? Christus multa adversa in hoc mundo passus est; [Col. 0600B] sed per pressuram tribulationis ad gloriam resurrectionis pervenit. Hoc igitur nos debemus orare ut custodiamur sicut pupilla oculi, videlicet non ut nihil mali patiamur in hoc mundo, sed ut per mala praesentia transeamus ad gaudia aeterna.

CAP. XXII. Quae sint alae Dei, sub quibus protegamur.

Sub umbra alarum tuarum protege me (Psal. XVI) .

Duas alas habet Deus, misericordiam et charitatem. Per misericordiam peccatores protegit; per charitatem justos. Ille ergo non sub umbra alae, sed umbra alarum protegi se postulat qui et in quibusdam misericordia se indigere agnoscit, et in quibusdam dignum amore sperat.

CAP. XXIII. Faciem et latus currenti opponere, quid sit.

[Col. 0600C]

A facie impiorum qui me afflixerunt (Psal. XVI) . Inimicus quasi faciem nobis opponit, quando currenti in desiderio Dei animo prava delectatio obsistit. A latere est inimicus, quando currentem fatigat tentatio, sed a cursu prava delectatio non retardat.

CAP. XXIV. Praevenire, et supplantare quid sint.

Exsurge, Domine, praeveni eum, et supplanta eum (Psal. XVI) . Praevenire currentis est, supplantare luctantis. Nam qui ad finem propositi operis tendit, quamvis non passibus pedum, promotione tamen actionum currit. Diabolus ergo in passione Christi cucurrit, quia eum quem purum hominem existimabat, [Col. 0600D] per traditionem ad passionem, per passionem ad mortem, per mortem ad damnationem ducere voluit. Similiter cucurrit Deus, quia eum per traditionem ad passionem, per passionem ad mortem, per mortem ad resurrectionem promovere disposuit. Utrique ergo cucurrerunt, et Deus, et diabolus; sed diabolus praeventus est, quia, ne ad finem propositi sui pervenire posset, divina virtute est impeditus. Et supplanta, inquit, eum. In passione Christi diabolus cum Deo luctabatur; diabolus foris luctabatur ut dejiceret; Deus intus luctabatur ut sustineret. Sed diabolus supplantatus est, quia occulta quadam virtute et sapientia Dei subito et ex improviso est dejectus.

CAP. XXV. Quod framea sit Christi anima; quae partem ab inferno abscidit.

[Col. 0601A]

Eripe animam meam ab impio, frameam tuam ab inimicis manus tuae (Psal. XVI) . Anima Christi framea est, id est gladius Dei, quia per Christum dum Deus electos suos redemit, quasi quaedam membra praecidit a corpore diaboli. Unde alibi dicitur: Ero mors tua, mors; morsus tuus, inferne (Ose. XIII) . Deus enim quasi infernum momordit, quando descendens ad inferos, quosdam inde abstulit, quosdam ibi reliquit. Dicit ergo, eripe animam meam ab impio per frameam tuam. Ac si diceret. Si prius gladium, quo pugnaturus es non custodis, quomodo eos, qui per gladium salvandi sunt, liberare poteris?

CAP. XXVI. Quomodo Deus noster est liberator noster, refugium nostrum, firmamentum, fortitudo, Deus, adjutor, spes, protector, cornu salutis, susceptor, etc.

[Col. 0601B]

Diligam te, Domine, fortitudo mea: Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus. Deus meus, adjutor meus, et sperabo in eum, protector meus, et cornu salutis meae, et susceptor meus (Psal. XVII) . Humanitas Christi in resurrectione loquitur: Diligam te, Domine. In periculis timor; post pericula amor. Diligam te, Domine. Causas dilectionis subjungit, quia fortitudo mea, quia firmamentum, quia refugium meum, quia liberator meus. Converso ordine narrat usque ad ipsum divinae gratiae principium mente recurrens. Primum liberator, quia hominem a potestate diaboli eripuit; deinde refugium, quia de propriis viribus diffidentem, benigne ad patrocinandum excipit. Deinde firmamentum, stanti [Col. 0601C] ne cadat. Deinde fortitudo pugnanti ut vincat. Liberator per baptismum, refugium per poenitentiam, firmamentum per patientiam, fortitudo per victoriam. Ecce quo ordine evasit malum. Deinde secundus versiculus. Quomodo consecutus sit bonum. Deus meus, quia per fidem illuminat. Adjutor meus, quia ad bene operandum adjuvat. Sperabo in eum, quia cor ad amorem sui inflammat. Protector meus, quia supra id quod ferre possumus, tentari non permittit. Cornu salutis meae, quia etiam persequentem diabolum nos contemnere facit. Postremo susceptor meus, quia finito cursu pervenientibus coelum aperit. In cornu fortitudo signatur. Cornua confusionis est superbia; cornua salutis est fiducia bona.

CAP. XXVII. Dolores, et laquei mortis, et inferni, et torrentes iniquitatis, qui sint.

[Col. 0601D]

Circumdederunt me dolores mortis et torrentes iniquitatis conturbaverunt me. Dolores inferni circumdederunt me; praeoccupaverunt me laquei mortis (Psal. XVII) . Dolores mortis, passibilitas, et mortalitas. Torrentes iniquitatis, hujus mundi vanitas. Dolores inferni, poena aeterna. Laquei mortis, originalis culpa. Dolores mortis, et dolores inferni circumdederunt, quia illos homo ante Christum evadere non potuit. Torrentes iniquitatis conturbaverunt, qui hujus mundi vanitas ad actualia peccata hominem impulit. Laquei mortis praeoccupaverunt, quia antequam homo actualiter peccatum perpetrare potuit, culpa originalis in eo fuit.

CAP. XXVIII. Salus humana et divina quomodo homini impertiatur.

[Col. 0602A]

Et dedisti protectionem salutis meae (Psal. XVII) Salus humana est sanitas carnis, salus divina integritas mentis. Hanc homo diligit; illam Deus tribuit. Hanc homo conservat molestias fugiendo; illam Deus confirmat, molestias inferendo. Sic tamen si mens intus custoditur, ut nec per aspera carnis ad impatientiam proruat, nec per blanda ad lasciviam emollescat. Tunc ergo Deus salutis suae protectionem nobis tribuit, quando animam nostram dum caro foris patitur, intus illaesam custodit, ut pressura quam caro foris tolerat, intus ad mentis corruptionem non pertingat.

CAP. XXIX. Dextera et sinistra Dei quos suscipiat.

[Col. 0602B]

Dextera tua suscepit me (Psal. XVII) . Sinistra Dei bona sunt temporalia; dextera Dei bona aeterna. Et saepe contingit ut illos Deus spiritualibus bonis abundantius repleat quos inopia rerum temporalium exterius coangustat. Istos ergo, qui quasi foris per egestatem corruunt et intus virtutum divitiis solidati sunt, quasi sinistra Dei deseruit, et dextera suscepit.

CAP. XXX. De fine bono et malo, et de disciplina Domini in finem corrigente.

Et disciplina tua correxit me in finem (Psal. XVII) . Est quidam finis bonus; et est quidam finis malus. Finis malus est profundum peccatorum; finis bonus consummatio virtutum. Disciplina autem Dei in finem [Col. 0602C] corrigit, quia eos etiam, qui in profundum peccatorum lapsi sunt ad consummationem virtutum perducit. O bona, o dulcis disciplina Dei! utinam cognoscamus eam! utinam suscipiamus eam! utinam sustineamus eam! Quae tamen est ut videamus, ut concupiscamus, ut apprehendamus, ut teneamus eam. In tribus consistit: in praeceptis, in tentamentis, in flagellis. In praeceptis experitur Deus obedientiam tuam, in tentamentis constantiam, in flagellis patientiam. Praecepta obedienter suscipe, tentamentis constanter resiste, flagella patienter sustine. Haec tamen tria, id est obedientia, constantia, patientia, sibi invicem deesse non possunt, quia in singulis omnia necessaria sunt. In praeceptis quidem, ut ea primum obedienter [Col. 0602D] suscipias, deinde constanter perficias, postremo tempus retributionis patienter sustineas. In tentamentis autem obediens esse debes, ut si forte Deus vitiorum incursu te sollicitari et ad tempus voluerit fatigari, per elationem non contradicas; constans, ne per delectationem ad consensum defluas; patiens, ne importunitate, vel instantia tentationis tandem aliquando emollescas. Hoc autem praecipue dicimus propter quosdam minus discretos qui, spiritualis studii mondum ignorantes, post prima initia bonae conversationis, ita a tentatione vitiorum liberi esse volunt, ut si se vel te tenuiter delectatione illicita pulsari persenserint, statim tumido corde infirmitatis suae obliti contra Deum murmurent; et si vel modicum fatigentur, per inconstantiae et impatientiae [Col. 0603A] vitium enervati, ad consensum iniquitatis declinent. Sed nesciunt isti quam pia sit dispensatio Dei. Ut mala quae jam voluntate dimisimus quamvis inviti adhuc in tentatione sentiamus, quatenus in eis nunc expietur, cum cruciant, quod prius in eis commissum est, cum delectabant; et nostrae infirmitatis memores dum semper cogimur reminisci quod fuimus, non nos extollat quod sumus. Praeterea etiam cum mala nostra cum tanta difficultate vincimus, amplius peccare timeamus. Cum itaque tot utilitates ex tentatione proveniant, oportet, quoties tentamur, dispensationem Dei inobedienter excipere, et constanter pravae delectationi contraire, et patienter violentiam tentationis sustinere, quatenus, et fatigatio nostra nobis placeat, et tamen delectatio [Col. 0603B] prava ad consensum non accedat. In flagello autem obedientiam servat qui, et si causam percussionis sui ignoret, tamen contra Deum non murmurat. Constans autem, et patiens est quem nec pondus tribulationis opprimit, nec diuturnitas frangit. Primus ergo gradus disciplinae Dei est custodia mandatorum. Secundus gradus est pugna tentationum. Unde manifestum est quod ii qui mandata Dei non custodiunt, adhuc in disciplina Dei esse non coeperunt. Qui autem sub disciplina Dei non est, ad haereditatem filiorum Dei pertingere non potest. Nemo ergo contemnat disciplinam Dei, quia, si peccator est, necessaria est illi, ut corrigatur; si justus est, necessaria est illi ut erudiatur. Propterea iste qui eam ad correctionem acceperat, adhuc eam ad [Col. 0603C] eruditionem necessariam sibi esse confirmat: ut sicut correctus expiavit culpas praeteritas: ita eruditus cautelam habeat contra culpas futuras. Dicat ergo: Disciplina tua correxit me in finem; disciplina tua ipsa me docebit (ibid.) .

CAP. XXXI. Quid subtus, et quid supra nos; et cujus vestigia non infirmentur.

Dilatasti gressus meos subtus me; et non sunt infirmata vestigia mea (Psal. XVII) . Subtus nos est quidquid transitorium est, et caducum; quod autem aeternum est, supra nos est. Mens ergo justi supra se dilatatos gressus habet, quia quanto altius per contemplationem in amorem aeternorum dirigitur, tanto amplius desiderio gustatae dulcedinis dilatatur. [Col. 0603D] Cum autem in rebus transitoriis subtus se per cogitationem ambulat; ipsa eam quodammodo suae occupationis molestia coangustat; et toties intra semetipsam stringitur, quoties foris adversis occurrentibus praepeditur. Sed fit nonnunquam ut etiam subtus se mens divino amore succensa, dilatatos gressus habeat, quia dum totam se intus per desiderium retinet, et si foris per operationem occupata sit, nullius tamen molestiae adversitas libertatem ejus coangustat. Unde recte cum dixisset: Dilatasti gressus meos subtus me, statim subjunxit dicens: Et non sunt infirmata vestigia mea. Quando enim gressus in lubrico figitur, et si pes fortis permaneat, vestigia tamen ejus infirmantur. Ita quoque necesse est ut qui vel modicam in rebus perituris [Col. 0604A] fiduciam posuerit, etsi per turpia desideria non langueat, tamen, quia transitorium est quod amat, stabilis non fit; et cum labi coeperit cui innititur, mox innitentis vestigia ab ipsa sua stabilitate infirmentur. Cum autem totum animi desiderium in aeternis figitur: quasi pede in soliditate constituto, vestigia non infirmantur.

CAP. XXXII. Quid sint inimici spirituales, et quomodo eos persequamur.

Persequar inimicos meos, et comprehendam illos: et non convertar donec deficiant (Psal. XVII) . Quosdam spirituales inimicos habemus, qui nobis insidiantur, qui quanto magis occulti sunt, tanto amplius nocere possunt. Hi sunt motus carnales, qui in corde nostro oriuntur, et quia de latentibus desideriis [Col. 0604B] prodeunt, incautos saepe sub specie virtututum fallunt. Quos tunc nimirum persequimur, quando ipsam originis eorum radicem subtiliter investigamus, quatenus, dum illos illicito motu oriente pulsare senserimus: statim de qua affectione ille natus sit, et ad quem finem ejus appetitus tendat, perspicere studeamus. Hoc fortassis qualiter fieri possit citius agnoscetur, si ejus aliquod exemplum in medium proponatur. Verbi gratia: Est aliquis, qui, de seipso plusquam oportet sentiens, occulta superbia laborat. Hic ergo si forte inter caeteros, vel ad colloquendum, sive ad consulendum consederit, quia se singulariter sapientem existimat, singulariter se audiri debere putat. Si vero alios ad verbum suum minus attentos fortassis viderit, [Col. 0604C] suumque consilium repudiari aliquando perspexerit, statim per impatientiae vitium tumeus, totum, quod contra voluntatem suam agitur, ad injuriam suam fieri arbitratur. Et quia eos non ratione, sed odio potius aut invidia ad contemptum sui excitatos credit, jam omnino utpote a malevolis suum colloquium subtrahere disponit. Cumque se immoderate lingua a locutione stringit, a charitate animus refrigescit. Oportet ergo ut, dum nos vel loquentes, vel consulentes minus audiri, et exinde cor nostrum aliquo fortassis subito dolore tangi senserimus, impetum animi nostri refrenemus, et hunc dolorem quasi inimicum a latere de insidiis prosilientem instanter persequamur, et latebram ejus occultam, de qua prodiit, id est superbiam, et occursum ejus [Col. 0604D] ad quem tendit, id est odium fraternum, perscrutantes, dum laqueos conspicimus, periculum caveamus. Comprehensus est inimicus, quia cum finem pravi desiderii providemus, animum a consensu retrahimus. Sicut enim vitia investigando persequimur, sic comprehendimus inveniendo; et donec deficiant, non revertimur, si ab instantia boni operis ante subjugationem vitiorum non relaxamur.

CAP. XXXIII. De timore servili et custodia legis divinae et delectatione vana. De terra, firmamento, oculo, et necessitate variis, deque humilitate.

Dulcis et rectus Dominus; propter hoc legem dabit delinquentibus in via (Psal. XXIV) . Non est servilis timor, ubi constitutio legis fit in electione voluntatis. Primum timemus, deinde viam eligimus, deinde [Col. 0605A] lex nobis proponitur qua in via ambulemus. Legem custodientes, praemium accipimus, in praesenti animae jucunditatem, in futuro animae pariter et corporis beatitudinem: hoc est quod sequitur: Anima ejus in bonis demorabitur, hoc est de praesenti, et semen ejus haereditabit terram (ibid.) , hoc est de futuro. Et satis eleganter spirituales delectationes exprimit, cum dicit: Anima ejus in bonis demorabitur. Quidquid tenim carnaliter dulce est suae quidem delectationis experientiam fruentibus praestat, sed diu cum eis morari non potest, quia dum gustu appetitum provocat, transitu desiderium fraudat. Spirituales autem deliciae quae nec gustatae transeunt, nec reficientes decrescunt, nec satiantes taedium gignunt, diu cum fruentibus permanere [Col. 0605B] possunt. Sequitur:

Semen ejus haereditabit terram. Terram, viventium in futuro in haereditatem accipiet pro bonis operibus suis, quae per semen significantur. Vel per terram caro accipi potest, quam in futuro immortalem et impassibilem accipiet, quisquis eam in praesenti in opere virtutum exercet. Sed quomodo illuc perveniet? Firmamentum est Dominus timentibus eum, et testamentum ipsius ut manifestetur illis (ibid.) . Qui vincentibus promittit praemium, pugnantibus praestat adjutorium. Praemium tale est, quia scilicet Dei testamentum, id est contestata promissio est ut ipse manifestetur illi videlicet videnti se. Adjutorium tale est, quia firmamentum est Dominus, id est protectio timentibus se. Ideo securus de promisso [Col. 0605C] fiducialiter curro. Oculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos (ibid.) . Oculus actionum intentio est. Oculos ad Dominum semper habet qui per intentionem ad amorem Dei dirigit omne quod agit. Cujus nimirum pedes a laqueo evelluntur, quia actio mala esse non potest, cujus amor Dei origo est. Sine periculo namque via actionum curritur, cum intentio animi charitate duce gubernatur. Sed quis potest semper respicere Deum, nisi quem semper Deus respicit? Quia nimirum dilectionem hominis semper dilectio Dei sicut praeveniendo excitat, sic subsequendo conservat. Hoc est enim quod sequitur:

Respice in me (ibid.) ; ac si diceret: Ut te diligere [Col. 0605D] possim, tu dilige me, et ut amore tuo dignus sim, miserere mei (ibid.) relaxando peccata mea. Quia unicus et pauper sum ego (ibid.) . Ideo respice, quia sum unicus: ideo miserere, quia pauper. Unicus enim plus diligitur, pauper plus doletur. Tribulationes cordis mei multiplicatae sunt; de necessitatibus meis erue me (ibid.) . Quae est paupertas tua. Tribulationes cordis mei multiplicatae sunt. Non est periculosa afflictio carnis; quae non frangitur constantia mentis. Cum autem dolor intima tangit; majus periculum est etiam si foris tribulatio desit. De necessitatibus meis erue me (ibid.) . Multae sunt necessitates bonorum in quibus periclitantur; quas fortassis melius cognoscemus, si eas distinguendo proponamus. Gemina siquidem est necessitas sanctorum; [Col. 0606A] altera quam intus, altera quam foris sustinent. Altera a proximis; altera a semetipsis. Quandiu enim in hac corruptibili carne vivunt, molestias et tentationes, quae ex carne corruptibili oriuntur, omnino declinare non possunt. In quibus tantum cum labore periculum est, ut eas quotidie sentire necesse sit; et tamen consentire eis nemo unquam sine gravi detrimento possit. Altera necessitas est bonorum, quia cum inter malos quos declinare non possunt, conversantur, ex illorum prava conversatione quotidiana quadam persecutione vita eorum affligitur. Quos ita tolerare necesse est, ut nec propter iniquitatem eorum odio habeamus homines, nec propter amorem hominum, iniquitatis efficiamur consortes. Sed hoc sine humilitate et labore [Col. 0606B] nemo facere potest. Humilitate videlicet, ne se per superbiam a consortio vanitatis dividat; et dum malorum societatem habere contemnit, quasi de singulari justitia perniciosius intumescat. Labore autem opus est, ut quorum societatem non deserit, semper fugere, quantum potest, studeat conversationem. Hoc est quod sequitur: Vide humilitatem meam et laborem meum (ibid.) .

CAP. XXXIV. Misericordiam et veritatem Dei poenitentibus esse necessariam.

Quoniam misericordia tua ante oculos meos est; et complacui in veritate tua (Psal. XXV) . Misericordia Dei est qua parcit, veritas qua corrigit. Per misericordiam poenitentes ab indulgentia non repellit; per veritatem peccata puniens, causam, non personam [Col. 0606C] respicit. Quisquis ergo ad salutem pervenire desiderat, haec duo necesse est medicinae Dei remedia non contemnat. Sine misericordia enim veniam non consequitur; sine veritate non emendatur. Sunt vero nonnulli, qui, dum culpas suas per misericordiam temeraria quadam praesumptione a Deo relaxari expetunt, divinae correctionis flagella patienter sustinere nolunt. Et si fortassis aliqua se pro peccatis suis adversa pertulisse cognoverunt, statim typo superbiae eriguntur, eoque minus misericordiam Dei necessariam existimant, quo sua se factione apud divinum examen plenius purgatos putant. Contra quos quod iste dicat, audiamus. Misericordia, inquit, tua ante oculos meos est, et complacui [Col. 0606D] in veritate tua (ibid.) . Ac si diceret: Misericordiam tuam ubique mihi necessariam esse video; et tamen correctionis tuae verbera, quibus peccata mea districte punis, non solum non repello, sed et gaudens suscipio, imo etiam in ipsis misericordiam tuam non deesse cognosco. Complacui, inquit, in veritate tua (ibid.) . Eleganter dictum, laudabiliter dictum, dictum imitatione dignissimum, complacui in veritate tua. Quasi dicat: Non mihi nisi in tua veritate mihi complaceo, quia quod tibi in me displicet, hoc etiam ipse reprehendo. In tua veritate mihi complaceo, quia dum mea peccata persequeris flagellando, laetificas me amore correctionis. Cur enim mihi in tua veritate non placeam, qui in mea prius falsitate male mihi complacebam? Quoniam [Col. 0607A] misericordia tua ante oculos meos est; et complacui in veritate tua.

CAP. XXXV. De agnitione, et dilectione veritatis.

Ut videam voluptatem Domini, et visitem templum ejus (Psal. XXVI) . Videre voluptatem Domini est veritatem agnoscere visitare templum ejus est veritatem diligere.

CAP. XXXVI. De tabernaculo Dei.

Quoniam abscondit me in tabernaculo suo (Psal. XXVI) . Tabernaculum Dei est Ecclesia catholica, in qua fideles laborant; et in procinctu cujusdam spiritalis militiae contra aeras potestates pugnaturi excubant. In hoc autem tabernaculo illos Deus abscondit, quibus amorem quietis inspirando, eos [Col. 0607B] a strepitu hujus mundi secretum expetere facit. Sed in abscondito tabernaculi protecti non sunt qui, in loco quietis, quiete vivere nolunt.

CAP. XXXVII. Deum fortitudinem, et refugium esse pugnantium.

Quoniam fortitudo mea, et refugium meum es tu (Psal. XXX) . Contraria loqui videtur. Si enim timet, quomodo fortitudinem se habere dicit? Et si non timet, quare refugium quaerit? Sed mens humana, inter spem et timorem constituta, dum fortitudinem adjutoris sui considerat, de victoria praesumens sponte provocat inimicum. Cum vero proptiam infirmitatem ad memoriam revocat, superari metuens, quaerit refugium.

CAP. XXXVIII. De vanitate rerum temporalium.

[Col. 0607C] Odisti observantes vanitates supervacue (Psal. XXX) . Vox justi est, praesentem felicitatem despicientis. Superius commendaverat spiritum suum Deo; et quasi nunc quaereres quid de carne fieri vellet, respondet se carnis curam non habere, quia vanitas est omnis caro. Quia ii etiam qui eam illicite et superflue amando omni studio et diligentia custodiunt, eamdem a corruptione servare non possunt. Quos nimirum odit Deus, quia dum nimis rem corruptibilem diligunt, ad amorem Dei incorruptibilem non assurgunt. Odisti, inquit, observantes vanitates supervacue. Bene supervacue. Quia, etsi transitoria ad necessitatem appetimus, nunquam tamen ad superfluitatem diligere debemus carnemque morituram [Col. 0607D] non in deliciis fovere, sed ab incommodis his praecipue, quae ad salutem animae minus conducere videntur defendere.

CAP. XXXIX. Reprobatio luxuriae, avaritiae, et superbiae.

Dominus dissipat consilia gentium; reprobat autem cogitationes populorum, et reprobat consilia principum (Psal. XXXII) . Gentes intelliguntur peccatores, populi stulti, principes superbi. Consilium gentium est concupiscentia carnis, cogitatio populorum est concupiscentia oculorum. Consilium principum est superbia vitae. Quae omnia ideo Deus reprobat, quia mundus transit, et concupiscentia ejus. Bene tamen populi cogitationes habent, non consilium, quia stulti in populis significantur.

CAP. XL. Occultos justorum inimicos in judicium re servari, manifestos in hac vita etiam aliquando puniri.

[Col. 0608A]

Judica, Domine, nocentes me; expugna impugnantes me (Psal. XXXIV) . Nocentes sunt qui voto malignitatis insidiantur. Impugnantes sunt qui aperte persequuntur. Justus ergo occultos inimicos suos judicari tantum, id est ad futurum judicium servari, manifestos expugnari, id est in hac vita etiam puniri postulat ut eorum poena manifesta alios ab iniquitate retrahat; quos prius eorum malitia per exemplum ad iniquitatem animabat. Ideo Deus omnipotens manifestas injurias servorum suorum saepius etiam in hac vita ulciscitur, ut quanti meriti sit apud eum justitia, aperte demonstretur, quatenus hoc alios ad amorem justitiae [Col. 0608B] accendat: quod ipse auctor justitiae se eam tantum diligere manifestat.

CAP. XLI. De armis sapientiae et scuto patientiae.

Apprehende arma, et scutum; et exsurge in adjutorium mihi (Psal. XXXIV) . Armis pugnamus; scuto tegimur. Mundus enim contra electos duobus modis pugnat, verbo et gladio. Verbum falsitatis expugnamus per sapientiam; gladio adversitatis resistimus per patientiam. In sapientia igitur accipimus arma, et scutum in patientia. Sed cur Deo dicitur: Apprehende arma, et scutum, nisi quia ille in nobis dimicans, adversarios armat? Quia sicut ab ipso dona ejus accepimus, ita sine ipso donis ejus uti ad salutem non valeamus.

CAP. XLII. De manifestis et occultis diaboli insidiis.

[Col. 0608C]

Eripiens inopem de manu fortiorum ejus; egenum et pauperem a diripientibus eum (Psal. XXXIV) . Quosdam diabolus aperta tentatione opprimit; quosdam occultis insidiis seducit. Unde in Scriptura sacra diabolus aliquando per leonem, aliquando per draconem exprimitur. Per leonem aperta ejus fiducia, per draconem vero occulta ejus versutia significatur. Unde Psalmista haec duo tentationum genera exprimens, dicit: Eripiens inopem de manu fortiorum ejus; egenum, et pauperem a diripientibus eum. Quis est enim inops, nisi qui virtutum divitias non habet? Et quis est pauper, nisi qui jam aliqua virtutum dona accipere meruit, sed tamen adhuc ad perfectionem virtutis non pervenit? Inopem ergo [Col. 0608D] manus fortiorum opprimit; pauperem vero manus diripientium affligit, quia nimirum antiquus hostis eos qui nulla virtute roborati sunt violenter sibi per consensum iniquitatis subjicit. Ab his vero, qui jam aliqua spiritualis lucri bona colligere incipiunt, occulta direptione dona virtutum tollit. His ergo quos aperta saevitia perimit, latro est; fur vero illis quos occulta fraude seducit. Unde, et his fortitudo necessaria est, ut possint aperte impugnantem vincere; illis vero circumspectio, ut possint occulte insidiantem cavere. Cum igitur divina pietas quosdam contra apertam saevitiam inimici corroborando, quosdam autem contra occultas ejus insidias per circumspectionem illuminando custodit, quid aliud facit quam inopem de manu fortiorum et a diripientibus [Col. 0609A] pauperem eripit, ut et illi evadant dominium, et isti caveant damnum?

CAP. XLIII. Quod temporalis malorum prosperitas, electis testimonium est aeternae felicitatis.

Surgentes testes iniqui quae ignorabam interrogabant me (Psal. XXXIV) . Omnes iniqui qui temporalia bona aeternis praeferunt, cum in hac vita prosperantur, quasi in testimonium contra electos surgunt, quia dum ipsa sua felicitate de visibilibus non loquendo, sed prosperando, testimonium perhibent, judicium bonorum, quod de aeternis, et invisibilibus bonis dant, convincere student. Unde recte, quae ignorabam, inquit, interrogabant me. Mali enim bonos de praesenti felicitate interrogant, quia, cum eis dulcis sit, mirantur, quod illi se ad appetitum ejus non inclinant. [Col. 0609B] Sed qui haec non dulcis, sed amara bonis est, quidquid de ejus laude in medium proferunt, hoc boni per experientiam non cognoscunt.

CAP. XLIV. Quod occulta est interim bonorum justitia donec educatur judicanda de praemio.

Et educet quasi lumen justitiam tuam; et judicium tuum tanquam meridiem (Psal. XXXIV) . Justitia bonorum nunc occulta est quia ibi se justificari satagunt, ubi ab hominibus videri non possunt. Et quamvis in eis jam luceat exemplum boni operis, tamen in abscondito est virtus intentionis. In futuro autem quasi lumen justitia eorum educitur, quia qui modo bona opera sua ab humana laude abscondunt, veniente judice jam secure pro eis in aeterna claritate gloriabuntur. Unde et in alio psalmo dicitur: [Col. 0609C] Vanum est vobis ante lucem surgere (Psal. CXXVI) , id est ante futuri judicii claritatem exaltari; sed surgite postquam sederitis (ibid.) , quia tunc fructuosa ibi erit vestra exaltatio, si prius in hujus vitae exsilio sponte propter Deum vos humiliaveritis. Sequitur: Et judicium tuum tanquam meridiem (Psal. XXXIV) . Justitia bonorum est opus virtutis, quod faciunt; judicium eorum est praemium virtutis, quod eligunt. Deus ergo educet justitiam sanctorum quando manifestabit opera virtutum, quae fecerunt; educet judicium, quando manifestabit quale boni operis praemium elegerunt. Et ideo justitia tanquam lumen; judicium vero tanquam meridies, id est clarum lumen educitur, quia minor est omnis claritas boni operis claritate aeternae retributionis.

CAP. XLV. De utili subjectione erga Deum, et ipsius recta exspectatione.

[Col. 0609D]

Subditus esto Domino, et ora eum (Psal. XXXVI) . Perfecta hic nobis forma vivendi praescribitur. Audi ergo, homo, quid dicitur tibi. Subditus esto Domino, et ora eum. Primum subditus esto, ne male agendo praecepta ejus despicias. Deinde subditus esto, ut ad bona agenda de viribus tuis non praesumas. Nam, et ille quoque Deo subjectus esse renuit qui aliquid de sua virtute posse praesumit. Sed, inquis mihi, si hoc ad obedientiam pertinet, ut nihil ex me esse intelligam, quid ergo frustra conor? Quiescam potius, et exspectabo Dominum ut faciat quod suum est. Optime dixisti. Exspecta Dominum [Col. 0610A] Sed vide quomodo exspectes. Nam, et montes exspectant, et homines exspectant; sed montes aliter, et aliter homines. Montes exspectant durando; homines exspectare debent desiderando. Montes pluviam, homines gratiam. Montes ne arescant, homines ne pereant, sicut in psalmo legitur: Exspectans exspectavi Dominum, et intendit mihi (Psal. XXXIX) . Qui enim durando exspectat, sed desiderando non exspectat, non exspectans exspectat. Qui vero perseverat, et desiderat, hic exspectans exspectat. Exspecta ergo, et non solum exspecta, sed exspectans exspecta, id est perseverans desidera, et desiderans persevera, et non fraudaberis a desiderio tuo, sicut et ille fraudatus non fuit, qui Dominum exspectans exspectavit. Ait enim: Exspectans [Col. 0610B] exspectavi Dominum, et intendit mihi. Et exaudivit preces meas, eduxit me de lacu miseriae et de luto faecis (ibid.) . Vide ergo quomodo ille exspectavit. Cum precibus exspectavit, cum desiderio exspectavit. Et quod ipse tunc fecerit, hoc tibi nunc praecipit. Nam cum dixisset, subditus esto Domino, statim adjunxit, et ora eum, ut et subditus Deo sis, de te non praesumendo; et ores, ejus auxilium expetendo. Nam quid est aliud Deum orare, nisi mente humili atque devota ad ejus misericordiam semper respicere? Propterea enim non dixit tibi, ora eum hoc, sive illud, sed tantum, ora eum, quia nil aliud a te quam affectum bonum exigit qui tuam necessitatem, etiam te non loquente, cognoscit. Cum ergo [Col. 0610C] oras, quem petas potius quam quid petas cogitare tibi dulce sit; et ipse quem petis, quidquid tibi petendum fuerat providebit. Sicut in alio psalmo Psalmista idem testatur, dicens: Oculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos (Psal. XXIV) .

CAP. XLVI. De quatuor hominum generibus, quantum ad vulnera, et cicatrices; de vera sapientia, et praeteritorum memoria

Putruerunt, et corruptae sunt cicatrices meae, a facie insipientiae meae (Psal. XXXVII) . Consideranti mihi hujus versiculi virtutem, non potest jam legenti esse incognitum quod toties est patienti expertum. Sed utinam mihi, vel experientia cognitionem non dederit, vel si aliter cognoscere non debueram, ipsa [Col. 0610D] potius cognitio data non sit. Quod si sic necesse fuit, et sine manu valida erudiri non poteram, utinam jam nunc vel ipsa mea cognitio mihi sic saperet, quatenus praeteritorum dolorum experientia a futura me iniquitate coerceret. Sed quia toties post experientiam malorum desipuisse me video, ipsos adhuc amaritudinis gustus pertimesco. Dicam tamen, et non sine dolore dicam: Putruerunt et corruptae sunt cicatrices meae a facie insipientiae meae. Et licet horum verborum expositio non sit mihi necessaria, quia tamen multi felicius eam non noverunt, propter eorum instructionem, non est omnino tacenda. Putruerunt, inquit, et corruptae sunt cicatrices meae. Diligentius consideranti quatuor hic genera hominum occurrunt. [Col. 0611A] Primum est eorum qui nunquam vulnerati sunt. Secundum est eorum qui post vulnera perfecte sunt sanati. Tertium est eorum quibus obducta quidem sunt vulnera, et tamen adhuc permanserunt cicatrices, id est vulnerum signa. Quartum est eorum in quibus ipsa adhuc vulnera hiantia sunt, et necdum obduci coeperunt. Si igitur per vulnera peccata intelligimus, ii qui in peccati desiderio permanent, quasi vulnera aperta habent. Qui vero peccatum deserunt, et tamen adhuc reatu peccati per satisfactionem plene purgati non sunt; in his quasi quaedam signa vulnerum permanserunt, Qui autem post perpetrata scelera, et peccandi affectum deserunt, et reatum peccati plena satisfactione obducunt, ab iis etiam ipsa vulnerum vestigia discesserunt. Sic sanctus erat [Col. 0611B] Paulus, qui post tanta mala dicebat: Nihil mihi conscius sum (I Cor. IV) . Quia nimirum praeteritorum vulnerum in se ne signa quidem invenire poterat, quem de anteacta pravitate conscientia non accusabat.

Hos sequuntur ii qui, etsi vitam sine peccato ducere nequeunt, nunquam tamen culpae criminalis vulnus perceperunt. Primum genus est peccantium, secundum poenitentium, tertium eorum qui per poenitentiam sunt correcti, quartum eorum qui per iniquitatem non sunt corrupti. Primi sunt aegri, secundi sunt ad sanitatem conversi, tertii sunt sanati, quarti sunt sani. Ex his satis colligi potest de quo genere hominum iste sit qui cicatrices suas ad corruptionem reversas plangit. Poenitere enim jam coeperat, et [Col. 0611C] peccatum jam voluntate deseruerat, sed reatus peccati nondum adhuc in eo plene sanatus erat, et priusquam pervenisset ad integram sanitatem vulneris, corruptus est per iterationem iniquitatis. Unde recte prius dicitur, putruerunt, ac deinde adjungitur, corruptae sunt cicatrices meae. Prius enim prava desideria ad mentem redeunt, et sic quodammodo cicatrices obductae interius computrescunt. Deinde vero cum voluntas mala usque ad operationem ire permittitur, jam ipsae cicatrices quasi ex superabundanti sanie corrumpuntur. Causa quoque corruptionis explanatur cum dicitur: A facie insipientiae meae. Sapiens a sapiendo dicitur, non ille qui sapores palato oris percipit, sed ille, qui veritatem judicio mentis [Col. 0611D] comprehendit; unde etiam cor, quod veritatis expers est, non absurde insipiens dici potest. Notandum vero est quod non quaelibet veritatis cognitio proprie sapientia dicitur, nisi illa quae non solo auditu, sed per ipsam experientiam rerum comparatur. Familiarius enim quodammodo atque perfectius experta, quam audita cognoscimus, et cognitionem veritatis quam in nobis doctrina inchoat experientia consummat. Ipsa etiam rerum docente natura didicimus, quod cujuslibet rei qualitatem perfectius per sui contrarii experientiam judicamus, quia et bona quaelibet tunc jucundius, et delectabilius amplectimur, cum post longam miseriam fatigati respiramus. Hinc quoque est quod Dei misericordiam tanto amplius in nostra liberatione diligimus: quanto magis [Col. 0612A] nobis e vicino sapit ipsa miseria de qua erepti sumus. Et derelicti aliquando melius per tribulationem cognoscimus, quam stricte tenenda fuerat gratia, quam tempore quietis minus fortassis amabamus. Propterea in quodam loco Scriptura admonens nos dicit: Fili, in tempore malorum ne immemor sis bonorum; et in tempore bonorum ne immemor sis malorum (Eccli. XI.) . Memoria namque bonorum in tempore tribulationis animum per spem erigit; et memoria malorum in tempore prosperitatis ad custodiam sui cautionem facit. Cumque alterno sapore se utrumque contempserat, nec adversitas per desperationem dejicit, nec prosperitas per inanem laetitiam mentem dissolvit. Hinc populo Israel a Moyse per increpationem dicitur: Gens absque consilio, et sine prudentia. [Col. 0612B] Utinam saperent, et intelligerent ac novissima providerent! (Deut. XXXII.) Quia enim nec praesentia Dei beneficia cognoscere, nec sua pericula futura praevidere poterant, quasi prudentiae saporem in mentis palato non habebant.

Duo igitur sunt, quae nobis semper sapere debent, et mala videlicet nostra quae evasimus, et gratia Dei quam consecuti sumus. Mens etenim stulta cum malarum delectationum laborem non meminit, easdem delectationes, si quando pulsata fuerit tentatione, iterare non pertimescit; et quemadmodum mulier cum angustia pariendi premitur, concupiscentiae carnalis delectationem abominatur, sed cum memoria doloris a mente recesserit, iterum carnis illecebras concupiscit, totaque aviditate ad earum experientiam [Col. 0612C] rapitur, quia eis quantus admistus sit dolor, non recordatur. Nam si bene memoriae saperet dolor ipse, qui malam delectationem sequitur, nequaquam ita infrenis mens ad ejus appetitum traheretur. Ipsa quoque gratia accepta, si animus ab ejus recordatione non desiperet, ab injuria conditoris vel solo pudore nos coercere potuisset. Quia igitur cicatrices peccatorum nostrorum nequaquam aperirentur ad actum, nisi prius putrefactae essent per desiderium, neque ullo modo per prava desideria mens intus putresceret, si non prius a memoria praeteritarum miseriarum suarum, et praesentis beneficii Dei consideratione desipuisset; plangat iste insipientiam suam et dicat: Putruerunt et corruptae sunt cicatrices meae a [Col. 0612D] facie insipientiae meae. Sed libet adhuc considerare quare non simpliciter dixit ab insipientia mea, vel propter insipientiam meam, sed a facie insipientiae meae, utrumne aliquid nobis ista adjectione signare voluerit. Primum ipse modus loquendi considerandus est; quia saepe in divino eloquio similis positio invenitur, cum dicitur, a facie Domini, vel a facie inimici (Psal. XLIII) : sive etiam, quod magis obscurum est, cum de rebus humana figuratione carentibus, corporeis nonnunquam etiam incorporeis agitur, facies memoratur quae in usu loquendi nunc minime esse cognoscitur; tunc tamen fuisse dubium non est, quod satis ex tam frequenti Scripturarum positione colligi potest. Quia enim ubique occurrentis faciem declinare non possumus, congrue in Scriptura per [Col. 0613A] faciem, praesentiam sive instantiam atque importunitatem significamus. Quid est ergo quod cicatrices non solum ab insipientia, sed a facie insipientiae putruisse et corruptae esse dicuntur, nisi quod Dei gratia nequaquam nos usque ad lapsum peccati desereret, si non prius nostra insipientia Deo in nobis habitanti diu importuna fuisset? Qui cum per longam negligentiam nostram a nobis recedere invitus cogitur, statim cicatrices vulnerum nostrorum non solum per prava desideria putrefiunt, sed usque ad operationem pravam corrumpuntur.

CAP. XVII. De duplici hominum vanitate.

Universa vanitas omnis homo vivens (Psal. XXXVIII) , alia est vanitas quam in rebus istis visibilibus cernimus; alia est vanitas quam in nobis invisibiliter [Col. 0613B] sentimus. Ista exteriora vana sunt, quia cum in corruptionem labuntur, speciem suam perdunt. Anima autem quae per iniquitatem defluit, magis miserabili vanitate justitiae decorem amittit. Universa ergo vanitas omnis homo vivens, quia et foris per mortalitatem praeterit, et intus per iniquitatem; qui si saltem in altero persisteret, universa vanitas non fuisset.

CAP. XLVIII. Quia dies hominis brevis, mala, et incerta est, quid dicendum Deo.

Notum fac mihi, Domine, finem meum (Psal. XXXVIII) . Vita ista praesens brevis est, mala est, incerta est. Quia incerta est, dic Deo: Notum fac mihi, Domine, finem meum. Quia brevis est, dic Deo: Ecce mensurabiles posuisti dies meos. Quia mala est, [Col. 0613C] dic Deo: Substantia mea tanquam nihilum ante te est.

CAP. XLIX. De mirabilium Dei multitudine et profunditate.

Multa fecisti, Domine Deus meus, mirabilia tua; et cogitationibus tuis non est qui similis sit tibi (Psal. XXXIX) . Omnia quae sunt, fecit Deus; et tamen illa specialiter Deus fecisse dicitur per quae homo ad Deum revocatur. Illa ergo mirabilia Deus quasi non sua fecit, quorum admiratio humanam mentem ab amore ipsius avertit. Illa autem mirabilia quae hominem ad amorem Dei revocant, quia nos illius faciunt, quodam singulari privilegio ejus dici possunt. Quia igitur superius Psalmista beatum dixerat qui ad hujus mundi vanitatem non respicit, ubi fructuosa esse [Col. 0613D] possit admiratio, consequenter adjungit: Multa fecisti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua, scilicet opera restaurationis nostrae; quae ne in eis fastidium metuas, multa sunt numero; et ne facilitatem contemnas, profunda in sacramento. Hoc est enim quod cum dixisset: Multa fecisti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua, statim ipsam eorum profunditatem demonstrare volens, adjunxit, et cogitationibus tuis non est qui similis sit tibi, ut et multitudo mirabilium varietate delectationem afferat, et profunditas exercitationem.

CAP. L. De curiosi et suspiciosi malo.

Et si ingrediebatur ut videret, vana loquebatur, cor ejus congregavit iniquitatem sibi (Psal. XL) . Magnum [Col. 0614A] malum est curiositas, seque a vitio alienum non esse indicat quisquis animum suum ad suspicionem facile inclinat. Neque enim alieni peccati suspectus cor ejus ureret, si non prius ejusdem peccati affectus in eo radicasset. Justo ergo judicio dum ex sui cordis pravitate falsam de alio existimationem colligit, per eamdem se existimationem in affectum pravitatis amplius accendit; et inde veraciter mens ejus corrumpitur, unde fallaciter aliena actio insimulatur. Propter quod Psalmista contra ejusmodi loquens dicit: Et si ingrediebatur ut videret vana loquebatur. Curiosus etenim quisque tunc quasi ad videndum ingreditur, quando alienum secretum sagaci studio perscrutatur. Vana loquitur, quia ut minus suspectus esse possit, eos a quibus [Col. 0614B] caveri non vult, se diligere fingit. Deinde iniquitatem congregat, quia cum libere admissus fuerit, quidquid reprehensibile invenire potest, fraudulenter in corde suo coacervat. Congregat autem paulatim minima, ut post longum silentium cuncta simul objecta plus noceant, quae minus opinionem laederent, si per se singula prolata fuissent. Sed quia hoc non correctionis, sed laesionis affectu iniquus operatur, sibi potius nocitura colligit, quia sicut dictum est, unde aliena actio fallaciter per infamiam offuscatur, inde veraciter mens ejus per nequitiam contabescit.

CAP. LI. Quod fontium nomine summum bonum significetur; idque maxime sit desiderabile, et quae toto psalmo tractentur.

[Col. 0614C] Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus (Psal. XLI) . Aquae sunt dona Dei, fons aquarum auctor est donorum, fontem aquae desiderat, cujus desiderium non impletur, donec ad Deum perveniat. Qui dona Dei propter Deum non amant, ii quasi aquas, et non fontem desiderant. Summum autem bonum ideo plurali nomine fontium exprimitur, quia licet in se unum sit, omnium tamen origo bonorum in ipso continetur. Vivus fons, quia vivificat. Vivus fons, quia indeficiens perseverat. Ideo sicut cervus desiderat, quia vetustatis defectum reparare exoptat. Sed differtur desiderium, ut crescat. Sed quia omnis mora desideranti longa est, exclamat, quando veniam, [Col. 0614D] quando perveniam, quando apparebo ante faciem Domini, non ut videri, sed ut videre incipiam, quem prius visus non videbam. Sed hoc nunc desiderari potest, haberi non potest. Quid ergo interim? Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte. Pascar doloribus, requiram fletibus, vocabo suspiriis, lacrymae nutrient desiderium, donec praesentia satiet affectum. Flebo, quia abest quod desidero; flebo, quia adest quod non amo. Non amo praesentem infelicitatem, desidero futuram beatitudinem. Irriguum superius, quia desiderat anima mea ad fontem vivum. Irriguum inferius, quia dicitur mihi, ubi est Deus tuus? hoc ad praesentem miseriam pertinet, quod opprobria malorum sustineo, quia terrenam felicitatem non amo. Et quia me in praesenti felicitate derelictum [Col. 0615A] aspiciunt, me Deum non habere insultantes dicunt.

His igitur insultationibus fractus taedere coeperat, sed mox ad semetipsum reversus, et qualis sit praesentis vitae conditio considerans, a tali se moerore castigat, dicens: Haec recordatus sum, quoniam transibo per tabernaculum ad domum, id est per laborem ad requiem. Quasi dicat: Cum de praesentis vitae molestia contristatus sum, qualis sit praesentis vitae conditio recordatus non sum. Nunc autem recordatus sum, quia nemo potest pervenire ad requiem, qui prius noluerit aequanimiter sustinere laborem. Quia transibo per tabernaculum ad domum. Tabernaculum est praesens Ecclesia, domus est coelestis patria. In tabernaculo locus est, quia extra fidem tuta mansio esse non potest. Nec solum transibo [Col. 0615B] per locum tabernaculi, sed in locum tabernaculi, id est de infidelitate ad fidem; de fide ad beatitudinem. Ideo in locum, ut fidem rectam non solum tenere incipiam, sed usque in finem in eo permaneam. Nec terrere debet labor certaminis, quia mirabile est tabernaculum, et multa jam in eo fulgent exempla virtutis. Et quia per tabernaculum ad domum, id est per laborem ad requiem transitum esse agnovi, ideo animam meam jam amplius extra me non effudi, sed in me effudi. Sicut angustia animum constringit, sic laetitia diffundit. Quisquis ergo in rebus transitoriis laetari appetit, extra se animam suam effundit. Qui vero terrena omnia vana esse considerans, securius in conscientia bona gaudium quaerit, hic intra se animam suam effundit. Supra [Col. 0615C] se autem anima effunditur, quando per contemplationis gaudium in amore conditoris dilatatur. Sed cum anima intra se effunditur, statim animalitas, quae exteriorem delectationem amat, contristatur: quam unusquisque fidelis nutu rationis corrigere debet, dicens: Quare tristis es, anima mea? quare doles te perdere quod non potes retinere? Quare conturbas me? quia tibi per naturalem affectum conjunctus sum, in tui turbatione ego inturbatus esse non possum. Spera in Deo, quia si nunc propter eum transitorias delectationes sponte respuis, permansuras postmodum ipso tribuente consequeris: Quoniam adhuc confitebor illi. Cum adeptus fuero quod spero, tunc laudabo illum, et confitebor illi de quo dubitandum non est, quia ipse est salutare vultus mei, [Col. 0615D] id est similitudinis meae, id est homo, et est Deus meus. Non est dubitandum quin mortalibus promissam aeternitatem tribuat, quem pro salute mortalium assumpsisse mortalia constat, et qui pro nobis nostram mortem pati voluit, multo magis nobis vitam suam donabit. Quod potest facere, quia Deus est, ut nec de voluntate ejus dubites, qui pro nobis homo factus est, nec de potestate, quia Deus est.

Ad meipsum anima mea conturbata est. Quod anima mea conturbata est, ad me solum referendum est, quia nisi prius meum peccatum praecessisset, caro foris corrupta non esset; et ideo ejus corruptio ad mei conturbationem juste reducitur, quia ex mea culpa primum ejus corruptio oriebatur. Vel [Col. 0616A] ad meipsum, id est in meipso, quia et si foris conturbationem non inveniat ipsa, eam suae conditionis corruptio conturbat, id est licet exteriora incitamenta peccati desinant, ipsa tamen vitia ex naturali corruptione orta me conturbant. Quae ergo adhibenda sunt remedia contra recidivum peccati? Baptizari iterum non possumus, et tamen vice baptismatis contra quotidiana peccata quotidianum fontem lacrymarum habemus, et si saepius baptizari prohibemur per aquam, nunquam prohibemur per poenitentiam. Sequitur ergo nos gratia primi baptismatis in poenitentia, sicut populum Israel per desertum gradientem aqua de petra, ut quoties in hujus vitae deserto per peccatum arescimus, per poenitentiam reficiamur. Quia igitur quotidie anima nostra ad [Col. 0616B] nosmetipsos conturbatur memores Dei simus de terra Jordanis, ut scilicet illam adhuc remissionem quaeramus in poenitentia, quam olim accepimus in aqua; et tanto fiducialius, quanto apertius nos ipsius sacramento signatos esse cognoscimus. Quid enim per Jordanem rectius accipitur quam baptisma? Et quid per terram Jordanis, nisi humana natura abluta fonte baptismatis? De terra ergo Jordanis memores Dei sumus, quando eamdem ablutionem quaerimus in poenitentia, quam jam olim meminimus nos ab eo accepisse in aqua.

Sequitur: Et Hermonii a monte modico. Subauditur memor ero tui. Hermonium interpretatur anathematizatio. In baptismo autem diabolum, cum omnibus operibus et pompis ejus anathematizavimus, et [Col. 0616C] Christo conformes facti a membris diaboli separati sumus. Homo igitur per baptismum a diabolo separatus, fit Hermon mons per virtutem, modicus per humilitatem. Quando itaque per poenitentiam a Deo, virtutum dona per peccatum amissa requirimus, quasi de modico monte Hermonii, ejus memores sumus, quia sic olim nos a diabolo separatos et per virtutem exaltatos, et per virtutem conformitatis Christi temperatos, meminimus. De terra Jordanis ejus memores sumus, quando ei eamdem naturam, quam prius per aquam baptismi a peccato abluit, per poenitentiam nunc abluendam offerimus. De modico monte Hermonii ejus memores sumus, quando precamur dona virtutum cum humilitate nobis restitui; [Col. 0616D] quae prius nos ab eo accepisse meminimus. Quod utrumque memoria dicitur, quia hoc iterato petimus quod prius accepisse nos recordamur. Et necesse est poenitere, quia abyssus abyssum invocat, id est judicium damnationis ad conformationem sui adducit judicium mortalitatis. Si videmus verum quod primo homini peccanti minatus es mortem, credamus etiam verum esse quod peccantibus nunc et in peccato perseverantibus minaris damnationem. Abyssus igitur, id est judicium damnationis; abyssum, id est judicium mortalitatis invocat, quia hoc illud confirmat. Vel judicium ignis futurum, judicium aquae praeteritum, vel Novum Testamentum, quod poenitentiam praecepit; ad hoc confirmandum Vetus Testamentum adducit. Vel abyssus divinae sapientiae [Col. 0617A] invocat abyssum conscientiae humanae, quia Deus qui per sapientiam suam occulta nostra subtiliter penetrat, eamdem ipsa conscientia nostra accusante condemnat. Ac per hoc valde nobis necessarium est ejus nunc misericordiam poenitendo quaerere, in cujus judicio testis alienus non quaeritur, quia sua quisque conscientia accusante condemnatur. Hoc autem totum cognovimus. In voce cataractarum tuarum, id est in sermone praedicatorum tuorum. Qui praedicatores ideo cataractae dicuntur, quia eis pluviam doctrinae stillantibus, cordis humani terra infunditur. In voce ergo cataractarum audivimus quod sicut olim cassa non fuit in peccantibus comminatio mortis, ita nunc quoque cassa non erit in peccato perseverantibus comminatio damnationis. [Col. 0617B] Quomodo autem scimus quod antiqua comminatio cassa non fuerit? Omnes jam experimento didicimus, quam nimis verum fuerit, quod peccanti homini olim comminatus est Deus. Quomodo didicimus? Omnia excelsa tua et fluctus tui super me transierunt. Sicut volumina undarum super naufragium alia post alia pertranseunt et obruunt, donec conquassatum et confractum deorsum demergant, sic poenae et passiones vitae hujus semper hominem mortalem aliae atque aliae conquassantes et confringentes pertranseunt, et tandem deficientem in profundum mortis demergunt. Fluctus sunt communes et quotidianae poenalitates; excelsa, excrescentes et singulares adversitates; quae nec eaedem omnibus nec ejusdem semper eveniunt; omnes tamen aliquibus, et aliquae omnibus. [Col. 0617C] Quia ergo praesens judicium tam grave sentio, merito futurum judicium pertimesco. Et ideo ut possim illud evadere, dum adhuc tempus superest, necesse est poenitere. Quomodo scis, an recipiatur poenitentia tua? Scio quia in die mandavit Dominus misericordiam suam. Misericordia Dei est, quod peccatum hominis in praesenti vita punit, ut aeternam damnationem homo evadere possit. Hanc ego misericordiam Deus per praedicatores homini mandat, ut praesentis mortalitatis utilitatem agnoscens, pro liberatione sui futura, libenter istas poenalitates suscipiat. Hanc autem misericordiam ideo in die, hoc est in prosperitate mandat, quia homo minus parato animo susciperet quidquid in tribulatione positus de utilitate tribulationis audiret.

[Col. 0617D] Sequitur sicut alia Translatio habet: Et nocte declaravit, subauditur ipsam misericordiam. Quod enim in die, id est prosperitate de utilitate hujus communis miseriae verbo docuit hoc in nocte, id est in adversitate, per singulares quasdam tribulationes exemplo declaravit. Qualis enim in futuro patientiae fructus sit, satis innotuit, cum in praesenti etiam vita nonnunquam, quam necessariae sint tribulationes, ostendit. Quod ergo in die mandat, in nocte declarat, quia quod verbo dicitur, experimento comprobatur. Vel sicut alia Translatio habet: In die mandavit Dominus misericordiam suam, et nocte canticum ejus. Quod sic intelligi potest. Mandavit, hoc est per nuntios suos praecones, scilicet veritatis, [Col. 0618A] promisit misericordiam suam, id est quod nos de miseria hujus vitae liberaret; in die, id est cum claritas vitae aeternae pulsis tenebris mortalitatis illucesceret. Et ideo interim in nocte vitae hujus, mandavit canticum ejus, id est laudem suam, ut si in futuro die ejus misericordiam percipere volumus, in praesenti adversitate ab ejus laude non recedamus. Dignum est enim ut, si in gloria sua propitium eum habere volumus, in nostra hunc miseria justum praedicemus. Quia igitur peccavimus, quia flagellum sustinemus, quia ereptionem exspectamus, in peccato confiteamur nostram culpam, in flagello laudemus ejus justitiam, in ereptione speremus ejus misericordiam. Apud me oratio, pro iniquitate, Deo vitae meae in corruptione, dicam Deo: Susceptor meus [Col. 0618B] es in miseratione. Apud me oratio, in secreto in abscondito. Ideo in abscondito, quia per eam non hominibus, sed Deo soli placere concupisco; Deo vitae meae, quia dum me foris flagellando mortificat, intus vivificando aspirat. Dicam Deo, in futuro cum susceptus ad gloriam fuero securus, dicam: Susceptor meus es, quod in dubio constitutus adhuc dicere non praesumo, vel in praesenti dicam praesumens de promissione quam habeo jam in spe, quia jam quasi factum teneo quod faciendum sine dubitatione exspecto. Quare oblitus es mei? Animus amantis et paventis ad diversa rapitur, nunc de promissione gloriatur, nunc de dilatione conqueritur, nunc se derelictum propter pondus tribulationis, nunc se susceptum gratulatur propter fiduciam repromissionis. [Col. 0618C] Quare oblitus es mei? Parvulus delicatus patri amanti irascitur, et quia non ad omnia vota respondet, de oblivione causatur. Enumerat etiam mala quae patitur. Quare tristis incedo? et ne videatur superflua tristitia, dum affligit me, inquit, inimicus. Et quia saepe plus gaudendum quam tristandum est, in afflictione corporis exaggerat causam, adjungens etiam detrimenta virtutis, dum confringuntur ossa mea, id est virtutes destruuntur. Postremo summam mali addens irrisionem inimicorum exprobraverunt, inquit, mihi qui tribulant me inimici mei. In quo non unus laeditur, sed tota societas per infamiam offuscatur. Haec omnia patior dum incedo, id est dum in via recta gradiendo proficio, ubi occulte [Col. 0618D] meritum innuit, dum se et bona agentem, et mala patientem dicit.

CAP. LII. De judicio secundum causam, et secundum retributionem. De luce, et veritate Dei; de monte, et tabernaculo; et de laetificatione juventae nostrae.

Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta (Psal. LXII) . Aliud est judicium secundum causam, aliud secundum retributionem. Boni ergo, qui in praesenti inter malos sunt, et tamen in causa eis uniti non sunt, orant ut Deus primum eorum causam discernat; et sic judicet, quia tunc nos salubriter in retributione judicat, sic prius causam nostram hic a gente non sancta discernat. Quia tu es fortitudo mea. Ideo per te ab eis separari peto, quia cum eorum malitiam graviter portem, non [Col. 0619A] tamen ab eorum societate me per superbiam et confidentiam virium mearum disjungo. Sed differtur quod petitur, ideo clamat. Quare me repulisti? Emitte lucem tuam et veritatem tuam. Per fidem illumina, per veritatem fidem remunera, illuminando misericors, remunerando verax. Ipsa duo deduxerunt me a malis meis, et adduxerunt ad bona tua. Quae bona? In montem, in tabernacula. In montem ductus sum per fidem, in tabernacula ductus sum per operationem. Introibo ad altare per dilectionem. In montem ut alta crederem; in tabernacula, ut fortia facerem; ad altare, ut me immolem. Mons et tabernacula de praesenti, altare de futuro, ubi plena charitas, et ideo ait introibo ut immoler, et contempler ad altare, id est ad Deum, qui laetificat juventutem meam. Et [Col. 0619B] bene juventutem laetificat; vetustatem enim non laetificat, sed contristat. Ad Deum, qui laetificat juventutem meam, Si exterior homo noster vetus corrumpitur, sed interior ille homo noster de die in diem renovatur. Caro enim nostra, quae per mortem dissolvitur, in praesenti vita non renovatur. Spiritus autem juventutem suam in hac vita renovare incipit, quando per gratiam Dei virtutibus renovatis desideria vetusta deponit. Deus ergo non vetustatem nostram, sed juventutem laetificat, quia quanto magis caro foris atteritur, tanto magis mens interius spirituali gaudio consolatur. Ideo inquit, confitebor tibi in cithara. Quia tu laetitiam non vetustatis, sed juventutis, id est non gaudium carnis, sed spiritus diligis, ideo, et ego carnem affligam, et laudabo te [Col. 0619C] in maceratione carnis. Contra, quod quia animalitas murmurat, ipse eam increpando castigat, dicens: Quare tristis es, anima mea?

CAP. LIII. Quas semitas declinaverit Dominus.

Declinasti semitas nostras a via tua (Psal. XLIII) . Tu veniens in homine viam nobis per exemplum stravisti, et ab illa via quidquid boni in nobis est per imitationem deduxisti. Vel semitas nostras, id est perplexas, et laboriosas vias nostras, in quibus prius secundum carnem ambulavimus, a vita tua bona declinasti, id est removisti, quia amplius per illas non currimus, postquam in viam tuam directi sumus.

CAP. LIV. De pulvere cogitationum, et terra desideriorum inutilium.

[Col. 0619D]

Humiliata est in pulvere anima nostra; conglutinatus est in terra venter noster (Psal. LXIII) . Pulvis sunt cogitationes vanae; terra autem prava desideria. Bene autem prius anima in pulvere humiliatur ac demum venter conglutinatur in terra, quia nisi prius anima vanis se cogitationibus subderet nequaquam carnis desideria immunda obligarent, sed quia prius anima a vanitate vincitur, postmodum caro ad immunditiam glutinatur.

CAP. LV. De forma, gratia, et benedictione a Deo, ad hoc, et propter hoc, etc.

Speciosus forma prae filiis hominum (Psal. LXIV) , rectitudo operis: Diffusa est gratia in labiis tuis, puritas praedicationis. Propterea benedixit te Deus in [Col. 0620A] aeternum, felicitas retributionis. Primum benedixit ad hoc, postea benedixit propter hoc. Ad hoc, in tempore; propter hoc, in aeternitate. Ad hoc benedixit ut bonum perficeretur; propter hoc benedixit, ut bonum remuneraretur.

CAP. LVI. Quomodo Deus mentem beatam sibi per pacem, et amorem conjunctam adjuvet, et quando?

Deus in medio ejus non commovebitur; adjuvabit eam Deus mane diluculo (Psal. XLV) . Beata civitas, quae regem habet Deum, quia cum foris bella patitur, pax ejus intus non conturbatur. Felix ille, qui talem habet animam ita in amore Dei solidatam, ut quaecunque foris molestiae perstrepant, tamen usque ad silentium internae quietis non irrumpant, quia Deus, qui pacis amator est, cor [Col. 0620B] turbatum inhabitare non potest: sed quia tam pacificam habitationem Deus non inveniret, nisi ipse eam faceret, adjuvabit eam Deus mane diluculo. Mane, tempestive, diluculo, in luce. Mane, quia adjutor in opportunitatibus. Diluculo, quia in tenebris operari nescit. Adjuvabit volentem, quia nemo invitus bonum facit. Adjuvat civitatem, et aedificat civitatem, requiescit in civitate, et protegit civitatem.

CAP. LVII. Quae sint opera Domini nobis videnda et prodigia quae posuit super terram.

Venite, et videte opera Domini, quae posuit prodigia super terram (Psal. XLV) . Venite, inquit, et videte opera Domini. Primum venite, postea videte. Vos enim in tenebris estis, et ibi opera Domini videre non potestis. Venite igitur ad lucem, et videte per [Col. 0620C] lucem; quae lux fecit in luce: videte opera Domini. Quae opera Domini? Nunquid coelum, et terram? Non, sed quae desuper coelum posita sunt super terram. Primum enim Deus coelum et terram fecit; deinde quaedam in coelo, et in terra de coelo, et terra produxit. Sed haec, quia terrena sunt ubique terrarum videri possunt, nec ut ista videantur alicunde alio homines invitantur. Sunt quaedam alia quae non de coelo, vel de terra produxit, sed de super coelum secum afferens super terram posuit, non dejiciens ea, sed inclinans; nec terram per ea premens, sed relevans. Quae sunt ista opera Domini? Domine, audivi auditum tuum, et timui. Domine, opus tuum in medio annorum notum facies (Habac. I) , quando videlicet [Col. 0620D] in medio duorum animalium cognosceris. Quomodo posita super terram? Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) . Quomodo prodigia? Parvulus natus est nobis, et filius datus est nobis et vocabitur nomen ejus admirabilis, Deus fortis, Pater futuri seculi, princeps pacis (Isai. IX) . Super terram posita sunt, quia terrena ad pacem componunt; prodigia sunt, quia venturi saeculi gaudia portendunt. Prodigia sunt, quia Pater futuri saeculi. Super terram posita sunt, quia princeps pacis, auferens bella, pacificans hominem intus, et extra, ac terram carnis dominio animae usquequaque subjiciens. Arcum conteret, et confringet arma, versutias, et machinationes diaboli adnihilans. Scuta comburet igni, dura corda molliet igne Spiritus sancti. Quibus [Col. 0621A] patruelis, et pace plena reddita, exhortatoria vox sequitur, qua omnes voluntarii ad verum bonum invitantur: Vacate, et videte quoniam ego sum Dominus.

CAP. LVIII. Qualiter orandum sit pro remissione peccatorum a Deo obtinenda, ad imitationem David.

Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam (Psal. L) . Audite, peccatores, orantem peccatorem, et discite quia inter vos pro peccatis vestris orare debetis. Audite quid dicit: Miserere mei, Deus. Reus enim, in causam ductus, considerat quod judex suus nec falli potest, quia sapiens est, nec corrumpi potest, quia justus est, nec vinci potest, quia omnipotens est, nec declinari potest, quia ubique est. Videte ergo nullum omnino excusationi, sive defensioni locum esse; et idcirco ad solam [Col. 0621B] misericordiam flagitandam se convertit, dicens: Miserere. O quanta est virtus hujus verbi miserere? Ac si diceret: O Domine, agnosco culpam meam, intelligo reatum meum, scio quid feci, scio quid merui, non ignoro cum quo mihi causa agitur, non ignoro quid pro culpa mihi debetur. Volo peccatum meum abscondere, sed tu nosti omnia. Volo resistere, sed tu potes omnia. Volo effugere, sed tu complecteris omnia, quod ergo solum restat, de te fugio ad te. Fugio iram, fugio ad misericordiam. Miserere. Nolo ut intres in judicium cum servo tuo, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII) : quanto magis ego peccator, et criminis reus: Non ego peto ut judiceris mecum, sed ut miserearis mei. Miserere mei. Tu quis es? edicito [Col. 0621C] qui sis. Citius fortassis ad misericordiam flectar, si personam agnovero. Non, inquit, Domine, non. Sed volo interim latere quem tamen latere non possum. Volo ut interim me nescias, licet non ignorem quod omnia facias. Timeo enim simulque erubesco nomen edere, personam designare; et quanto tibi familiarior ante culpam exstiti, tanto magis nunc confundor post culpam agnosci. Non ergo dico tibi: Domine, miserere David: quemadmodum alibi dixi: Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus (Psal. CXXXI) . Nec sicut aliquando blandiens dicere consueveram, puero tuo non saltem servo tuo, aut filio ancillae tuae, quia haec omnia nomina familiaritatis sunt, et ideo quanto manifestius prolata majoris gratiae beneficium ad memoriam reducerent, [Col. 0621D] tanto gravius sequentis culpae reatum accusarent. Taceo igitur haec omnia, sileo, dissimulo, abscondo, ne forte aliquid eorum commemorans, et te magis iratum redderem, et me magi reum demonstrarem. Volo interim ego non agnosci, ut citius possis tu complicari. Ne ergo quaeras, Domine, quis sim ego; tantum miserere confitenti peccatum suum, damnanti culpam suam, quaerenti misericordiam tuam. Miserere mei, Deus. Non enim audeo dicere: Deus meus; Deum solummodo agnosco, meum non praesumo. Ego enim peccando, te perdidi; inimicum sequendo, a te recessi; malum amando, a bono elongavi. Propterea quasi leprosus, quasi ejectus, quasi separatus, quasi immundus, quasi alienus [Col. 0622A] appropinquare non audeo, accedere non praesumo. Sed tantum de longe stans, et ad te vocem levans, cum magna devotione, cum magna cordis contritione, clamo et dico: Miserere mei, Deus. Dicant qui boni sunt, dicant qui mundi sunt, dicant qui puri sunt, dicant qui familiares sunt, dicant qui filii sunt, qui haeredes sunt dicant: Deus meus. Ego qui immundus sum, qui pollutus sum, qui abjectus sum, qui longe sum, qui Patrem deserui, qui inimico me vendidi, qui in regionem longinquam abii, qui haereditatem meam perdidi, qui substantiam meam luxuriose vivendo dissipavi, ego non dicam Deus meus, non dicam Pater meus, sed tantummodo: Miserere mei, Deus. Fac me sicut unum de mercenariis tuis, quia non sum dignus vocari filius tuus (Luc. XV) . Miserere ergo [Col. 0622B] mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam, non secundum magnam miseriam meam, sed secundum magnam misericordiam tuam, quia licet magna sit mea miseria, major tamen est tua misericordia. Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam. Nolo parvam misericordiam quaerere, quia nec te decet parvam misericordiam dare. Jam enim exauditione dignus non essem, si a magno parvum quaererem. Miserere ergo mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam. Nequaquam, Domine, magna postulans de meis meritis confido, sed tuam magnificentiam honoro. Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam. Propter magnam misericordiam tuam, et secundum magnam misericordiam tuam. Miserere mei, Deus, [Col. 0622C] secundum magnam misericordiam tuam.

CAP. LIX. Quod Deus in sanctis, id est intus plus quam foris mirabilis est.

Mirabilis Deus in sanctis suis (Psal. LXVII) . Quid miraris foris? Intus est mirabilis Deus. Si enim mirabile est quod ad servitutem factum est, quod ad imaginem factum est, quomodo mirabile non est? Mirabilis Deus in sanctis suis. Ne ergo illos foris respicias. Non quod foris est mirabile est; quod intus est, mirabile est. Intus ergo vide, et non miraberis quidquid foris apparet.

CAP. LX. Quod adhaerere Deo, et ponere spem in eo semper bonum sit.

Mihi autem adhaerere Deo bonum est; ponere in Domino Deo spem meam (Psal. LXXII) . Habent homines [Col. 0622D] bona sua; aliis in necessitate bonum est consilium suum, aliis in prosperitate bonum est consilium suum, aliis in prosperitate bonum est gaudium suum. Mihi autem unum est bonum, adhaerere Deo, ponere in Domino Deo spem meam. Si inundant flumina tentationum, bonum est mihi adhaerere ne dissolvar. Si flaverint venti adversitatis, bonum mihi est in illo anchoram spei figere, ne conquasser vel dissiper. Illis autem nec in adversitate bonum est consilium suum, quia non liberat, nec in prosperitate gaudium, quia non conservat. Ideo unus consilium improbavit, alter gaudium. Usquequo ponam consilia in anima mea? (Psal. XII.) Et gaudio dixi: Quid frustra deciperis? (Eccle. II.)

CAP. LXI. De tribus malis, quibus homo affligitur, et quatuor bonis quibus consolatur.

[Col. 0623A]

Aut continebit in ira sua misericordias suas (Psal. LXXVI) . Tria sunt mala quibus homo affligitur, et quatuor bona quibus consolatur: unum malum est exterius sub homine, alterum malum est exterius in homine, aliud est malum interius in homine. Malum exterius sub homine est, cum in iis quae foris possidet, damna patitur. Malum exterius in homine, cum caro ejus infirmatur. Malum interius in homine, est vermis conscientiae. Tribus his malis quatuor bona opponuntur ut misericordiam ira non contineat; sed beneficia propitii, irati flagella transcendant. Est namque bonum exterius sub homine in tranquillitate rerum temporalium, et est [Col. 0623B] bonum exterius in homine, securitas conscientiarum; et est bonum interius supra hominem, dulcedo coelestium gaudiorum. Plus ergo confert propitius quam abstulit iratus, quia prius peccantes in nostris percutimur, sed postmodum etiam in his quae supra nostra sunt, consolamur.

CAP. LXII. De quadruplici pace quam diversis loquitur Dominus.

Quoniam loquetur pacem in plebem suam; et super sanctos suos (Psal. LXXXIV) . Quatuor sunt paces: duas dat mundus, et duas dat Deus. Mundus dat pacem in tranquillitate rerum temporalium: et in sanitate corporum. Deus dat pacem in tranquillitate mentis, et in gaudio contemplationis. Sed ea pax quae est in tranquillitate mentis in homine est; ea [Col. 0623C] quae est in gaudio contemplationis, supra hominem est. Illam Deus in plebem loquitur, quia eam imperfectioribus tribuit; hanc super sanctos, qui eam perfectioribus concedit.

CAP. LXIII. Misericordia, et veritas, qua disceptatione sibi mutuo obviam venerint, et justitia, et pax se osculatae sint.

Misericordia et veritas obviaverunt sibi; justitia et pax osculatae sunt. Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV) . Deus sursum erat et homo deorsum. Veritas erat in coelo cum judice Deo, et misericordia in terra cum homine judicando. Ubi enim misericordia esset, si cum misero non esset? Descenderat enim forte nesciente veritate, quoniam illam ad hominem venturam [Col. 0623D] sciebat, et de illius adventu metuebat. Descendit ergo prius misericordia, ne si veritas praeveniret accessum ad hominem, ipsa postea non inveniret. Accepto igitur assumpta veritate descendit Deus ut rationem poneret cum homine. Quod cum vidisset misericordia, non ignara divini consilii, perrexit obviam illi, Deum cupiens mitigare, et placatum adducere. Cernens autem veritatem obstinato vultu incedentem primum occurrit illi rogans ut gradum sisteret, nec nimis properaret, donec funderet orationem suam ad Dominum. Ibi ergo misericordia, et veritas obviaverunt sibi. Tunc misericordia clementi causatione querelam coram Deo deposuit, dicens aegre se ferre, quod ad hoc negotium socia advocata non fuerat, praesertim cum nunquam Deus [Col. 0624A] sine utraque hac comite iter aliquod facere consueverit. Cum enim, inquit, scriptum sit: Universae viae Domini, misericordia et veritas (Psal. XXVI) : quomodo sola veritate contentus misericordiam Dominus meus non vocavit, praecipue cum non solum aequalem, sed priorem etiam misericordiam esse debere Scriptura ubique commemoret? Neque enim scriptum est, veritas, et misericordia, sed misericordia et veritas, universae viae Domini. Quare ergo quae prima esse debui, nunc postrema, et quod magis me gravat ad comitatum tuum non vocata accedo? E contrario veritas respondit in hac via misericordiam comitem Domini necesse posse nec debere, tum quia consilium voluntatis ejus contrarium ordinatum sit, et idcirco in ejus opere praesens [Col. 0624B] ipsa non possit; tum etiam quia cum ipso egressa non sit. Dixit etiam ipsam misericordiam magis oportere rationem reddere, quare ipsa egredienti Domino non affuerit, et absentia ejus magis esse laesum Dominum, intantum ut una comite iter capere compulsus sit. Ad haec misericordia respondit se nec mala intentione egressam, nec malo opere occupatam. Sed magis se honori, et utilitati Domini sui consulere, quae non perdere studeat et destruere, sicut ipsa veritas, sed servare; illam esse notandam potius, et accusandam, quae famulos, et ministros Domini tantum velit imminui, ut cum omnes abierint nullum patiatur per indulgentiam aliquam levari, et revocari. Veritas autem respondit non esse decens bonum Dominum et justum [Col. 0624C] malos servos et injustos habere. Misericordia dixit tantum Dominum sine ministris esse non debere. Veritas affirmavit, nequam homines merito debere damnari. Misericordia respondit eos, ut boni fierent, spontanea etiam pietate debere revocari. Veritas dixit quod Deus malis omnino parcere non deberet. Misericordia dixit: si nemini parceret Deus quod nunquam bonos haberet. Veritas dixit se nolle nec posse tot scelera hominum tolerare. Misericordia respondit gratiam Domini ad indulgendum superabundare. Veritas dixit: Unusquisque prout gessit in corpore accipiat. Misericordia dixit: Omnis homo magis convertatur ad Dominum, et vivat.

[Col. 0624D] His ergo ita sibi obviantibus, et ad diversa voluntatem Dei inclinare desiderantibus, videns Deus tam diversas sententias ad effectum simul procedere non posse, ait: Scriptum est: Misericordiam et veritatem diligit Deus (Psal. XXIV) . Quas ergo diligit, vult sibi semper praesto esse; et quia rursus dicitur de Deo: In pace factu est locus ejus (Psal. LXXIII) , non potest illas discordes sustinere. Concordia autem esse non potest ubi voluntas tam diversa est. Veritas enim vult ut totum imputetur. Misericordia vero ut totum condonetur; quae simul fieri non possunt. Propterea ne ego, qui amator pacis sum, compellar vestram societatem relinquere, necesse est ut vos studeatis utrinque vestras voluntates ad unum consensum inclinare. Ad haec veritas respondit [Col. 0625A] se minus laudabilem si aliquid inultum relinquatur. Misericordia dixit se minus amabilem si non totum gratuita pietate solvatur. Tunc Deus interrogavit utrum vellent ambae suas voluntates in ejus arbitrium ponere et quod ipse inde discerneret sine contradictione annuere. Quod utraque, in quantum fieri posset sine diminutione nominis et dignitatis suae, concedente. Deus dixit aequum sibi videri ut peccatum hominis, et ex parte propter veritatem puniatur, et propter misericordiam ex parte dimittatur. In hoc ergo ambabus consentientibus, veritas adjecit dicens justum esse ut, sicut prius misericordia cum homine fuit et ipsa in coelo permansit, ita nunc ipsa in terra cum homine permaneat, et misericordia cum Deo coelum conscendat. [Col. 0625B] Scriptum est enim: Misericordia, et veritas praecedent faciem tuam (Psal. LXXXVIII) . Si ergo prius misericordia praecessit, et veritas permansit, justum est ut nunc misericordia maneat, et veritas praecedat. Tum misericordia rogans veritatem memorem esse communis pacti, scilicet ne quidquam ultra concessum contra hominem moliatur, cum Domino ascendit. Veritas autem intrans cor hominis invenit ibi omnia mala, et digna poenis, et clamare coepit de terra, hominem accusans. Misericordia vero non desistebat in coelo Dominum orare pro homine postulans. Homo in terra per veritatem stimulatus, peccasse se confitebatur, et Deus in coelo per misericordiam flexus, confitenti miserebatur. Homo confessionem ad salutem ore proprio faciebat, et misericordia [Col. 0625C] precibus suis Dominum ad justificationem hominis compellebat. Veritas de terra per confessionem hominis oriebatur, et justitia de coelo prospiciens per misericordiam Dei ad terras mittebatur. Veritas dixit prius puniendum qui prius malum fecerat. Misericordia dixit postea justificandum, et salvandum qui et malum confitendo bene fecerat. Per veritatem accusabatur, et per misericordiam propter veritatem justificabatur. Quia veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit. Quia ergo misericordia cum Deo pro homine erat, et justitia, et veritas a Deo cum homine erat jam inter Deum et hominem pro justitia pax erat, et ascendit justitia ab homine ad Deum, pacem postulans, et descendit pax a Deo ad hominem justitiam [Col. 0625D] amplectens, et osculans. Tunc ait justitia ad pacem: Nunquid optimo satis est mala dimittere, nisi etiam studeat bono conferre? Laxavit peccata per indulgentiam; nunc conferat dona virtutum per gratiam. Respondit pax et dixit: Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum. Nunc autem interim justitia ante eum ambulabit, et ponet in via gressus suos. Quod audiens justitia praecurrens reversa est ad hominem, ut ab eo non discedat, donec Dominus ponat in via gressus suos, et veniat.

CAP. LXIV. De confessione duplici, et quod Dominus mitis est et suavis.

Bonum est confiteri Domino, et psallere nomini tuo, [Col. 0626A] Altissime (Psal. XCI) . Duplex est confessio, altera criminis, altera laudis. Confessio criminis est conversio peccatoris, confessio laudis glorificatio Creatoris. Confessio criminis est in detestatione mali; confessio laudis in exaltatione boni. Confessionem criminis parit timor; confessionem laudis parit amor. Propterea bonum est confiteri Domino, quoniam mitis est, et psallere nomini ejus bonum, quoniam suavis. Exemplum mansuetudinis ejus fuit, quod peccatores ad se venientes non repulit. Exemplum suavitatis ejus, quod qui eum gustaverunt, fastidire non potuerunt. Exemplum mansuetudinis fuit, quod infirmantibus compatiebatur. Exemplum suavitatis, quod imperfectis conformabatur. Infirmantibus compatiebatur, confitentibus dans veniam, [Col. 0626B] et poenitentibus non indicens poenam. Imperfectis conformabatur spiritalia seminans, et metens carnalia. Seminans verbum cibum mentis, et metens victum cibum carnis. Venit ad illum peccatrix, et fudit lacrymas ad pedes ejus per confessionem criminis, ipse, ut ostenderet mansuetudinem suam et parvicordibus daret fiduciam appropinquandi, cito veniam indulsit, poenam nullam indixit. Sed ait, Vade, et amplius noli peccare (Joan. VIII) . Dicitur et in alio loco, quod habebat Jesus loculos, et ea quae dabantur suscipiebat (Joan. XII) , conformans se imperfectis, ut qui Evangelium praedicant, de Evangelio vivant (I Cor. IX) . Paulus autem noluit sumptus accipere de Evangelio, sed gratis factus est minister verbi (ibid.) . Et invenitur Paulus magis [Col. 0626C] aliquid fecisse quam Christus. Christus autem in numero imperfectorum inveniri voluit, ne praesumerent non accipientes, et confunderentur accipientes, et existimaretur non esse Christianus, faciens quod voluit facere Christus. Propterea cum fiducia accedamus ad mitem, et non derelinquamus suavem.

CAP. LXV. De spirituali cithara.

Cum cantico in cithara (Psal. XCI) . In cithara duo ligna sunt, unum inferius, alterum superius. Inferius lignum cavum est, superius solidum est. Inter utraque ligna tenduntur chordae clavis, quibusdam deorsum tendentibus, quibusdam sursum trahentibus. Superiores clavos plectrum torquet; ad inferiores autem clavos chordae digitis percussae [Col. 0626D] resonavit. Duo ligna duae sunt cruces, inferius lignum crux carnis, superius lignum crux mentis. Crux carnis est afflictio in corpore. Crux mentis est compassio in corde. Inferius lignum solidum non est, quia omne quod in carne dolet, si conscientiae bonae gaudium tollitur, foris speciem doloris habet: intus veritatem non habet. Superius lignum solidum est, quia dolor mentis ad intima penetrans, monstrari potest, fingi non potest. Chorda est corpus, quod tenditur, et maceratur inter poenam carnis, et dolorem cordis. Inferior clavus est timor, superior est amor, quia timore caro configitur, amore animus vulneratur. Illa, ne ad mala moveatur, iste ut ad bona sensificetur. Plectrum [Col. 0627A] est gratia, quae affectum cordis apprehendens ad se trahit, et ad superiora ire facit. Chorda siccatur, et tenditur ut sonitum reddat, et caro hominis prius a malo mundatur, postea in bono excitatur, ibi siccata, hic tensa. Siccata per abstinentiam: tensa per patientiam. Inferiores clavi rotundi sunt, superiores solidi, quia timor circumspectus esse debet, amor perfectus.

CAP. LXVI. De fide operatione, et retributione bonorum.

Exortum est in tenebris lumen rectis corde; misericors, et miserator, et justus Dominus (Psal. CXI) , haec est fides. Jucundus homo qui miseretur, et commodat, disponet sermones suos in judicio, quia in aeternum non commovebitur, haec est operatio. In [Col. 0627B] memoria aeterna erit justus, ab auditione mala non timebit, haec est retributio.

CAP. LXVII. De duabus scholis virtutis et veritatis, et duplici genere discentium; et quod omnes cupiant esse beati, et pauci studeant esse immaculati.

Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Beati qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum (Psal. CXVIII) . Duae sunt scholae, et duo sunt genera discentium. Alii virtutem quaerunt, alii veritatem. Qui tamen alterum in veritate appetunt, neutrum contemnunt, quia nec virtus odibilis est amatoribus veritatis, nec veritas contemptibilis amatoribus virtutis. Sunt autem qui veritatem quaerere videntur, qui tamen quia non in veritate, et pro veritate, sed pro vanitate eam quaerunt, [Col. 0627C] veritatem sine virtute habere volunt, sed, et veritas non est sine virtute; nec virtus nisi in veritate. Alii dicunt: Boni esse volumus, sed sapientes esse nolumus; et hi non justificantur, quia virtus sapientia dicitur. Sicut qui dicunt: Sapientes esse volumus, sed boni esse nolumus, non erudiuntur, quia sapientia per virtutem confirmatur. Schola virtutis est: Beati immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Schola sapientiae: Beati qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum. Sic et in psalmo primo: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit, haec est schola virtutis: Sed in lege Domini voluntas ejus; et in lege ejus meditabitur die ac nocte, haec est schola sapientiae. [Col. 0627D] Utrobique tamen studium virtutis praemittitur, quia multi scire volunt, pauci facere, ut prius per studium boni operis mundetur conscientia, postea autem corde mundo quaeratur sapientia. Primum disce quod facias, postea quaere quod scias. Ideo prius beati immaculati, postea beati qui scrutantur. Beati immaculati. Omnes libenter audiunt beati: sed non omnes libenter audiunt immaculati. Tu autem si vis esse beatus, esto immaculatus. Quis est immaculatus? Nunquam pollutus vel ablutus; sanctus immaculatus, et sanctificatus immaculatus. Primo qui non est aversus. Secundo qui est reversus. Ille, quia non est praevaricatus; iste, quia est reconciliatus.

CAP. LXVIII. De nominibus praeceptorum Dei, contentis psalmo CXVIII, et de causis eorumdem.

[Col. 0628A]

Praecepta Dei multis nominibus significantur: Via, lex, testimonia, mandata, justificationes, judicia, sermones, eloquia, mirabilia, aequitas, verba, veritas, justitia (Psal. CXVIII) . Via dicuntur, quia ea faciendo pervenimus ad vitam. Lex dicuntur, quia observationum ritu proposito ligant. Testimonia dicuntur, quia evidenter admonent poenis, vel promissis, vel praemiis, vel donis contestantia. Mandata dicuntur, quia facienda indicant. Justificationes dicuntur, quia impleta a reatu liberant. Judicia dicuntur, quia unicuique pro merito debitam retributionem pronuntiant. Sermones dicuntur, quia narrando instruunt. Eloquia dicuntur, quia aperte [Col. 0628B] significant. Mirabilia dicuntur, quia insolita praecipiunt et incognita promittunt. Aequitas dicuntur, quia secundum justitiam facta sunt. Verba dicuntur, quia significationes Dei sunt ad homines. Veritas dicuntur, quia ita est ut dicunt. Justitia dicuntur, quia nihil inordinatum continent.

CAP. LXIX. De tribus viis.

Utinam dirigantur viae meae! etc. (Psal. CXVIII.) Tres sunt viae: Via Dei, via hominis, via diaboli. Via Dei est veritas, via hominis est necessitas, via diaboli iniquitas. Via Dei et diaboli nunquam flecti possunt, ut ad aliud tendant, quia nec via Dei mala, nec via diaboli bona aliquando esse potest. Via hominis mutabilis est, et ad diversa inflectitur; hoc est, vel ad viam Dei vel ad viam diaboli. Si enim [Col. 0628C] necessitas intorquetur ad cupiditatem, et cupiditas ad iniquitatem, via hominis flectitur ad viam diaboli. Si autem diriguntur ad mensuram, et mensura ad justitiam, via hominis directa est ad viam Dei. Propterea ait: Utinam dirigantur viae meae! etc.

CAP. LXX. Qui sint in lege Domini ambulantes, qui stantes, et qui ab ea declinantes.

Beati qui ambulant in lege Domini, etc. (Psal. CXVIII) . Alii sunt in lege ambulantes, alii sunt in lege stantes, alii a lege declinantes. In lege ambulant, qui in bono proficiunt. In lege stant, qui a bono non recedunt. A lege declinant, qui non facienda praesumunt.

CAP. LXXI. De directione cordis humani.

[Col. 0628D] Confitebor tibi in directione cordis (Psal. CXVIII) . Cor hominis dirigitur, quando humana voluntas divinae voluntati conformatur, id est, ut homo id quod Deus odit, odiat; et quod diligit, diligat. Ad hoc autem per legem Dei instruimur, in qua nobis voluntas Dei demonstratur: quae videlicet voluntas nostrae voluntatis regula est. Ideo prius viae hominis, id est opera ad custodiendas justificationes Dei diriguntur; postea homo Deo in directione cordis confitetur. Quis est qui Deo confitetur. Cui placet quod facit Deus, hic Deo confitetur. Ille autem est cujus voluntas, et cor directum est, ut a voluntate Dei non discrepet; vel approbando vel improbando, vel odiendo, vel amando, nec infra subsistens, nec ultra transgrediens

CAP. LXXII. Qui Deum ex toto corde exquirant et quid sit Deum exquirere et quomodo sit exquirendus. Et quomodo quis repellatur a mandatis Dei.

[Col. 0629A]

In toto corde meo exquisivi te, ne repellas me a mandatis tuis (Psal. CXVIII) . Pagani et infideles Deum non exquirunt, qui divinum honorem creaturae tribuunt. Similiter falsi fideles, qui aliud plus quam Deum diligunt, Deum non exquirunt. Deum exquirere est extra omnia quaerere, fide ut aliud esse credatur, dilectione, ut plus diligatur. Toto corde exquirit, qui hunc solum invenire concupiscit. Ne repellas me a mandatis tuis. Saepe homo accedens ad Deum a seipso repellitur, saepe a mundo, saepe a diabolo, aliquando a Deo, A seipso repellitur, vel per voluntatem propriam, vel per carnis concupiscentiam. [Col. 0629B] Per voluntatem propriam repellitur, quia in hoc aliquando grave fit illi quod Deus vult, quia eum eo quod Deus vult propria voluntate aliud vult, quod simul fieri non potest cum eo quod Deus vult. Per carnis concupiscentiam repellitur, quia dum aliud caro appetivit, voluntas spiritus non sine difficultate ad effectum procedit. A mundo repellitur, dum vel adversis premitur, vel prosperis irretitur. A diabolo repellitur, quando suggestionum illius importunitate sine cessatione vexatur. A Deo repellitur, quando ad illius majestatem contemplandam assurgens, incomprehensibilis lucis radiis reverberatur. Quae tamen repulsio ira non est, sed exercitatio, quoniam idcirco homo ad tempus a summis repellitur ut per humilitatem melius in minimis [Col. 0629C] exerceatur. Unde dictum est: Ne declines in ira a servo tuo, hoc est si declinas, declina ut redeas. Memento ergo scalae Jacob. Ascendunt angeli et descendunt. Quidam ascendere sciunt, descendere nesciunt. Aliud est enim descendere, aliud praecipitari. Non est hominis semper sursum ire. Si ascendere nosti per devotionem mentis, scias et descendere per exercitium boni operis. Si nescis descendere, nescis conscendere, et incipiens tandem post indiscretam et immoderatam vehementiam ascendendi, cadere. Cum descendis videtur elongare Deus qui sursum est. Sed scriptum est: Excelsus Dominus; et humilia respicit (Psal. CXXXVII) . Melius ergo tibi est ut humilis sis et videaris, quam sublimis et ignoreris. Aves volando lacessunt, et descendunt super [Col. 0629D] terram ut requiescant. Sed aliae loca munda diligunt, aliae lutosa et polluta exquirunt. Si ergo descendis, munda sit requies tua. Quid est contemplatio, nisi coelum? Quid operatio, nisi terra? in contemplatione volas; in operatione sedes. Sed elige loca munda, opera bona; vitae et fuge lutosa, ubi coinquinatio est contingentis. Haec sunt opera immunditiae inquinantia appropinquantem. Nunc ergo repelleris, cum repararis, quia si bene resides, validior consurges.

CAP. LXXIII. Abscondenda quomodo sint eloquia Domini.

In corde meo abscondi eloquia tua ut non peccem tibi (Psal. CXVIII) . In corde eloquium Dei abscondit [Col. 0630A] qui illud per dilectionem suscipit, per memoriam retinet, per humilitatem tegit. Si nunquam tegeretur, non foveretur, si nunquam manifestaretur, non multiplicaretur. Cor nidus est, verbum ovum, opus pullus. Fove et nutri. Non vivificatur nisi nutriatur. Peccas, si non recipis; peccas, si receptum rejicis; peccas, si retentum ante tempus exponis. Primo duritia, secundo negligentia, tertio superbia. Ideo absconde, ne pecces.

CAP. LXXIV. Quod justificationes fiant propter opera.

Benedictus es, Domine, doce me justificationes tuas (Psal. CXVIII) . Non auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores (Rom. II) . Igitur per bonum opus justificat Deus. Justificationes Dei novit qui intelligit justum esse, ut qui mala cum delectatione perpetravit, [Col. 0630B] bonum sine dolore et labore facere non possit; nec murmurat in poena qui humiliatur pro culpa.

CAP. LXXV. Loquendi quae sint impedimenta et quae judicia cordis et oris. Item de quatuor quibus judicia fiunt.

In labiis meis pronuntiavi omnia judicia oris tui (Psal. CXVIII) . Bonus ordo: Primum humilitas silentii, deinde studium boni operis, postremo fiducia pronuntiandi verbi. In corde meo, silentium: Doce me justificationes. Opus: In labiis meis pronuntiavi. Verbum. Duo sunt quae homini labia tollunt ut loqui non possit: Ignorantia, quando nescit; et conscientia mala, quando erubescit. Propterea contra ignorantiam, in corde meo abscondi eloquia tua, contra [Col. 0630C] conscientiam malam, doce me justificationes tuas. Pronuntiavi, fiduciam loquendi significat. Omnia judicia oris tui, nihil abscondi, hoc est totum dixi. Quae dixisti mihi ego pronuntiavi: nihil de tuo abscondi, nihil ex meo adjeci, ne vel falsitatem praedicarem vel veritatem negarem; judicia cordis, quae sunt abscondita; judicia oris, quae sunt manifesta; judicia oris, quae proposuisti; judicia cordis, quae abscondisti; judicia cordis, ubi sententia est dictata; judicia oris, ubi sententia est prolata. Quae ergo manifesta sunt, pronuntiantur; quae abscondita sunt, sciri non possunt. Ista tacere torpor esset; in illis praesumere elatio esset. Quatuor autem sunt quibus judicia fiunt. Aliquando reddit Deus malum pro malo ad bonum, ut Saulo poenam pro culpa ad correctionem. [Col. 0630D] Aliquando bona pro bono ad malum, ut diviti abundantiam bonorum pro justitia, ad retributionem. Aliquando malum pro malo ad malum, ut Herodi et Antiocho et Judae poenam pro culpa, ad damnationem. Aliquando bonum pro bono ad bonum, ut Abrahae et Job abundantiam pro justitia, ad salvationem.

CAP. LXXVI. Quis in mandatis Dei exerceatur.

In mandatis tuis exercebor (Psal. CXVIII) . Exercetur qui praesenti studio ad meliora et futura bona eruditur. In mandatis ergo Dei exercetur, qui sic semper bona quae agit, considerat, ut per ea se ad bona agenda quae necdum coepit praeparari credat, ut se [Col. 0631A] non quasi consummatum existimet, sed semper quasi incipientem attendat.

CAP. LXXVII. De multiplici via Dei, et qui eam considerent.

Considerabo vias tuas (Psal. CXVIII) . Via Dei est, per quam ad nos venit interna aspiratio. Via Dei est per quam ad illum imus, bona operatio. Vias ergo Dei considerat qui studio boni operis exercendi invigilat. Vias etiam Dei considerat qui adventum ejus internum ad se diligenter observat, quando veniat, et ad quales veniat ut agnoscat tempus visitationis suae.

CAP. LXXVIII. Quomodo dulcia dicat eloquia Domini faucibus suis, utrum ea manducando, et si sic cibus sunt, qualis ergo cibus.

[Col. 0631B] Quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel ori meo (Psal. CXVIII) . Nunquid putas, frater, iste manducare consueverat verba Dei, ut diceret: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua? Et qui est, qui verba manducaret? Si ergo manducantur verba Dei, utique cibus sunt. Et qualis cibus? Non puto ventris, sed mentis, in uno illo jejunium ventris, et cibus mentis: Non, inquit Scriptura, in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit ab ore Dei (Matth. IV) . Et tamen aliqua similitudo est inter cibum ventris et cibum mentis, quia et ideo verba Dei cibus dicta sunt, quoniam sicut cibus corporalis carnem reficit, ita sapientia mentem pascit. Cibus corporalis tria habet in se, saporem, nutrimentum, massam. Sapor delectat, nutrimentum sustentat, [Col. 0631C] massa onerat. Sapor ad palatum pertinet, nutrimentum ad naturam, massa ad miseriam. Gula percipit saporem, stomachus nutrimentum et massam: alterum ad refectionem, alterum ad gravamen. Nutrimentum ut illud in corpus trajiciat; massam ut illam ejiciat. Sapor quodammodo spiritualis est, et ideo solummodo delectat, non gravat. Inde est quod fames in faucibus satiari nunquam potest, quia ibi nec appetitus mensuram habet, nec delectatio finem. In stomacho autem fames satietatem recipit, quia ibi appetitus edendi certam mensuram habet et delectatio finem. Nam quia ille nutrimentum, quod sustentat, non percipit sine massa quae gravat, ne id quod prodest ultra modum appetere incipiat, [Col. 0631D] ipsa quam simul percipit massa illum onerando refrenat. Nam cum eum praegravare et quodammodo suffocare incipit pondus ipsum, quod invitus tollerat, voluntarie jam appetere desinit nutrimentum quod reficiebat. Ergo, frater, cum manducas, noli interrogare fauces tuas an satis est, quia si judicium illarum sequeris priusquam eas delectatione repleas, stomachum tuum onere suffocabis. Ventrem potius de mensura edendi consule, et priusquam ille tibi dolere incipiat, fauces aviditate compesce.

Hoc tamen de cibo corporali intellige dictum. Nam de refectione spiritualis cibi fauces potius quam venter sunt consulendae. Fauces dico, non carnales, sed spirituales; et ventrem dico, non ventrem carnalem, sed spiritualem. Nam sicut cibum spiritualem [Col. 0632A] novimus, ita fauces et ventrem spiritualiter intelligere debemus. Habet quippe spiritualis cibus, id est verbum Dei, similiter saporem suum, qui fauces spirituales delectat; nutrimentum suum, quod substantiam spiritualem pascit et vegetat. Habet etiam massam suam quae infirmitatem quodammodo premit et gravat. Fauces spirituales dicimus palatum cordis. Sapor verbi Dei est gustus internae dulcedinis. Anima autem, ipsa est substantia spiritualis. Nutrimentum verbi Dei est exercitium virtutis; massa vero, pondus laboris. Quia igitur sapor ille internae dulcedinis sine fastidio sumitur, quasi de quodam spiritualis cibi gustu fauces cordis delectationem percipiunt, sed saturari non possunt. Quia vero exercitium virtutis, quo anima pascitur, non [Col. 0632B] sumitur sine pondere laboris, quo caro gravatur, quasi quidam sensualitatis nostrae stomachus, dum cibum boni operis exercendo percipit, ne virtutem qua reficitur ultra modum appetat, ipse eum quo premitur labor operis castigat. Jam, ut existimo, satis intelligis quid sibi vult quod iste dicebat: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel ori meo! Non enim ait dulcia ventri meo, sed faucibus meis. Non stomacho meo, sed ori meo. Ac si diceret: per verbum quidem tuum, Domine, venter carnalitatis premitur, sed palatum cordis intus sapore dulcedinis delectatur, quia et si foris infirmitatem gravat labor operis, intus tamen desiderium pascit dulcedo et gustus suavitatis. Hinc est quod dilectus ille et charus Joannes qui verbum Dei tam frequenter et [Col. 0632C] tam libenter edere consueverat, de se perhibet, dicens: Accepi librum de manu angeli et devoravi eum; et erat in ore meo tanquam mel dulce; et cum devorassem eum amaricatus est venter meus (Apoc. X) . Sic, et tu frater, devora librum vitae, comede verbum Dei: nec solum comede, sed avide comede, et noli propterea dulcedinem saporis ejus deserere, si aliquid amaritudinis sentis in ventre.

CAP. LXXIX. Quomodo Christus sit nobis lucerna.

Lucerna pedibus meis verbum (Psal. CXVIII) . Lucerna lumen in testa; lumen in vase, divinitas in humanitate. Vas humanitas, lumen divinitas. Vita via, tenebrae ignorantia. Praecessit Christus ferens lucernam; sequitur Christianus tenens exempli semitam. [Col. 0632D] Proposuit humanitatem lucentem; ex divinitate extulit lucernam, ut videamus fide, ambulemus operatione, dirigamur imitatione praecedentem unum multi sequentes.

CAP. LXXX. Oculi bonorum quomodo sint ad Dominum, etc.

Sicut oculi servorum in manibus dominorum suorum (Psal. CXXXII) . Ubi baculus, ibi oculus. Servus enim est, qui timet flagellum. Oculus filii ad faciem. Oculus servi ad manum. Ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec misereatur nostri.

CAP. LXXXI. Bonum, et jucundum simul quod sit.

Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . In hoc mundo quaedam [Col. 0633A] bona sunt, sed jucunda non sunt; et iterum quaedam jucunda sunt, sed bona non sunt. Bonum, et jucundum est habitare fratres in unum, hoc est charitas. In uno animo, non in uno loco. Nam loco unum esse, et animo non esse, poena est. Animo non loco bonitas; loco, et animo felicitas. Prima unitas est, ut membra capiti cohaereant; secunda, ut ab se invicem non recedant. Ex prima vivunt; ex secunda unum sunt.

CAP. LXXXII. Quare Dominus judicium suum in finem servavit.

[Col. 0634A]

Dominus judicabit fines terrae. Dominus judicium suum in finem servavit, ut compleatur justitia (I Reg. II) . Non est in judicio hominis justitia consummata, et idcirco judicium hominis praecedit, ut probetur homo, deinde subsequitur judicium Dei, ut remuneretur. Si totum judicaret homo, non haberet judicium Deus.

LIBER TERTIUS. ADNOTATIONES IN SCRIPTURAM, SERMONES, SERMONUM FRAGMENTA, ETC.

[Col. 0633]

TIT. I. De consequentibus sacramentum baptismatis.

[Col. 0633B]

In transitu Jordanis (notanda sunt quae dicuntur) festinavit populus et transivit Jordanem (Josue IV) , quia nobis ad baptisma venientibus non est segniter agendum, sed festinandum, et perurgendum, ut transeamus universa. Transire enim est omnia adimplere quae mandantur. Primo quod scriptum est, ut simus beati pauperes spiritu (Matth. V) , inde ut esuriamus et sitiamus justitiam (ibid.) , sed neque tunc standum, sed transeundum, ut in hoc mundo lugeamus, etc. quae sequuntur: Assequamur, quousque filii Dei etiam persecutionis pondera transeamus. Notandum autem quod dicitur. Accincti transierunt (Josue III) . Ne forte negligentius incedentes aliquo lapsu effundantur gressus nostri. Sollicitudo enim non [Col. 0633C] minor in servandis quam in congregandis debet esse virtutibus. Hoc autem cingulum fit veritas: quia si falsum loquimur discingimur a militia Christi et baltheo veritatis exsolvimur. Nota propterea quod addidit Scriptura Accincti in spiritu Domini, quia non sufficit apud homines servare veritatem nisi et apud Deum servaveris, ut sit in lingua sitque in corde ubi Deus aspicit. Hoc cingulo expugnatur Jericho post transitum Jordanis. Ad pugnas enim transimus: quas non in alio campo quam cordis nostri quaeramus, de quo, juxta Evangelium, procedunt cogitationes malae, homicidia, furta, et caetera peccata (Matth. XV) . Vides quantus exercitus contra te exit? Exeamus ergo ad hoc bellum, ut oppugnetur a nobis prima hujus mundi civitas malitiae, et superba [Col. 0633D] ejus moenia destruantur etiam usque ad internecionem, ut non sit quod in nostris cogitationibus redivivum erumpat vel respiret. Tuncque per Jesum dabitur illa requies vincenti sub vite et sub ficu ejus ut non sit qui exterreat. Et post haec fit cultro lapideo secunda circumcisio, ut quis recedens a lege et prophetis veniat, et in Evangelio secundam circumcisionem per petram Christum accipiat, et compleatur quod dictum est a Deo; Hodie abstulit opprobrium Aegypti a filiis Israel (Josue V) . Opprobria Aegypti sunt vitia et peccata illecebrarum carnis et animae. Ubi autem datur secunda circumcisio, [Col. 0634B] relictis non solum corporalibus, sed et spiritualibus vitiis, submota sunt opprobria Aegypti, ut jam non sit Aegyptius nec Judaeus, sed Christianus et membrum Christi. Si ergo concupiscentiae pulsat illecebra, occurre huic hosti de tua carne nascenti, et dic: Non sum meus. Emptus sum pretio sanguinis Christi et membrum Christi factus. Non licet mihi tollere ejus et facere membrum meretricis (I Cor. VI) . Atque dicas cum sancto Idumeo: Pepigi cum oculis meis, ut nec etiam cogitarem de virgine (Job. XXXI) . Hoc enim est unum de opprobriis Aegypti, ut ita purificati corde et corpore, caventes maculam etiam illius corporis quod est Ecclesia (quia per unum membrum contaminatum per totum corpus diffunditur macula) puris manibus, labiis et mentibus, [Col. 0634C] glorificemus Deum. Cui est honor et gloria in saeculorum saecula.

TIT. II. De totius mali circumcisione, et de triplici cibo Israelitis dato.

Circumcisi filii Israel secundo requieverunt in eodem loco quousque sanarentur (Josue V) . Non enim sufficit circumcidi a malo operum et cogitationum abstinendo, nisi prius usquequaque vitiis purgati virtutumque opera sumentes etiam cicatricum indicia obducendo sanemur. Postque haec jam dicatur quod ablatum est opprobrium Aegypti, et decima quarta die celebretur Pascha, quod immundus et incircumcisus non potest, et comedant fructum palmarum. In quo notentur tres species ciborum filiis Israel datae. Prima exeuntibus de Aegypto, farina conspersa aqua. Secunda in deserto, manna [Col. 0634D] de coelo. Tertia in terra sancta fructus palmae. Prima et incipientium per poenitentiam. Secunda proficientium per Eucharistiam. Tertia est perfectorum et beatorum et per gratiam quibus Christus filius Mariae in praemium et fructus victoriae, id est aeterna beatitudo in hostium exhibetur triumphum.

TIT. III. De tubis sacrae Scripturae, et quod ejus attenta lectio mundi pariat contemptum.

Jericho quae tubis obruitur sacerdotum (Josue, VI) , mundus est. Jesus ergo Nave veniens, id est Christus, in carne apparens, mittit apostolos portantes tubas ductiles, praedicationis scilicet magnificam [Col. 0635A] coelestemque doctrinam, quorum primi sunt Matthaeus et Marcus, Lucas et Joannes; qui singuli singulis tubis cecinerunt. Petrus duarum Epistolarum tubis, Jacobus et Judas unius, Joannes trium, et novissimus ille qui dixit: Puto quod nos Deus apostolos novissimos ostendit (I Cor. IV) , et qui in quatuordecim Epistolarum tubis muros Jerichontinos fulminavit, idololatriae machinas et vitiorum muros diruens, ita ut tuba populus universus (secundum aliam translationem) ulularet jubilo magno in destructionem civitatis, cum jam universus mundus praedicationi assentiat, idololatriam relinquendo, Beatus enim populus qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII) . Quae est quidam concordiae et unitatis affectus; qui cum incidit in duos vel tres, quaecunque [Col. 0635B] petierint praestat illis Pater coelestis. Si vero tanta fuerit beatitudo, ut etiam populus concors maneat in eodem sensu et sententia, jubilet populus, et prorsus ruet civitas mundi. Sed et unusquisque debet hoc in seipso complere. Habes in te per fidem Jesum ducem, sacerdos est, nam genus regale sacerdotium sanctum. Fac tibi ductiles tubas de Scripturis (inde enim ductiles vocantur) et cane in ipsis, id est in psalmis hymnis, et canticis spiritualibus; et si sic cecineris tubis, et septies arcam circumtuleris, id est si legis mystica praecepta ab evangelicis non separaveris; si etiam jubilationis consensum exigas de temetipso, id est si cogitationum et sensuum tuorum populus qui intra te est concordem in bono proferat vocem; Jericho tibi destruitur, [Col. 0635C] mundus destruitur, ut nihil de iis quae mundi sunt retineantur. Anathema enim esse perhibetur cum dicitur: Custodite vos ab anathemate ne faciatis castra filiorum Israel anathema. Quod Joannes Epistolae suae tuba personat dicens: Nolite diligere mundum nec ea quae in mundo sunt (I Joan. II) . Qui enim ea quae mundi sunt in Ecclesiam portant, polluunt castra Dei, et vinci faciunt ab inimicis, dicente Apostolo: Modicum fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V) . Videamus quale sit furtum anathematis (Josue, VII) . Lingua [ vulg. regula] aurea poetarum est lectio, quae modulatis versibus et praefulgido sermone deos deasque contexit. Lingua aurea quam posuit in tabernaculo suo et [ducentos siclos argenti] puta [pura] dextralia, hujus [Col. 0635D] eloquentiae suavitatem, ne introducas in tabernaculum cordis tui. Lingua enim aurea ne efficiaris sicut Basilides et Valentinus, sed neque puta dextralia, id est sola opera quibus nihil miscetur divinum, sed totum secundum hominem geritur. Item propter peccatum anathematis, ii qui habitabant Hai plurimos ex Israel interemerunt. Sed adversus hunc veniens Jesus Nave dividit populum in duas partes; sic quod primis fugientibus et post in hostes medios resilientibus eos hinc inde occidit, et regem Hai gemino ligno suspendit. Hai interpretatur chaos, quod est habitaculum daemonum; quorum rex Zabulus, a quibus (quoniam peccavimus) victi et prostrati sumus; sed veniens noster Jesus populum duas in partes [Col. 0636A] dividit. Duae partes Judaicus et gentilis populus, de quibus Apostolus: Gratia et pax omni operante bonum; Judaeo primum et Graeco (Rom. II) . Judaeus quasi anterior videtur fugere, cum a legali onere et Sabbati recedit observantia. Verum in hostes revertitur cum per observantiam Evangelii in sequentes insurgit. Populoque posteriori, id est gentili quasi a tergo persequente malignorum exercitus conteritur, et rex eorum Zabulus gemino ligno suspenditur a Jesu, cum in ligno crucis, quae gemina fuit, juxta Apostolum, de diabolo triumphavit, illum cruci affigens. Crux siquidem Christi ligno gemina fuit; et ratione constat duplici. Quia visibiliter Filius Dei crucifixus est, invisibiliter in ea Zabulus affixus. Prima, qua, juxta Petri vocem Christus crucifixus [Col. 0636B] est, nobis relinquens exemplum (I Petr. II) ; secunda qua crux illa de diabolo trophaeum fuit. Hanc duplicem crucis rationem Apostolus ostendit dicens: Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI) . Duo sibi contraria dicit crucifixa, se justum, et mundum peccatorem. Mundo autem crucifigimur, cum nihil in nobis invenit; mundus nobis, cum peccata non recipimus.

TIT. IV. De altari ex lapidibus constructo et Deuteronomio in eis scripto.

Post eversionem Hai, aedificat Jesus altare, juxta illud quod fecit Moyses ex lapidibus (Josue, VIII) , scilicet integris, quibus non est injectum ferrum, quia post subversionem daemonum et vitiorum efficitur ex multis integris, quia sine vitiorum corruptione [Col. 0636C] sunt, quibus non est injectum ferrum: id est, qui jacula maligni ignita concupiscentiae non receperunt, unum altare, propter unanimatem, unum altare quia in eo quasi in quodam altari offertur holocaustum, quantum ad eos qui se totos mancipant divinis obsequiis, et sacrificium, quantum ad eos qui licet adhuc in saeculo utantur licitis, tamen abstinent ab illicitis. Scripsitque super lapides altaris Deuteronomium, id est secundam legem. Si vis videre quomodo prima lege infirmata secundum scribat Jesus, audi ipsum dicentem: Dictum est antiquis: Non occides. Ego autem dico vobis, quoniam omnis qui irascitur fratri suo, homicida est. Dictum est antiquis: Non moechaberis. Ego autem dico vobis, quod omnis qui viderit mulierem ad concupiscendam [Col. 0636D] eam jam moechatus est in corde suo. Dictum est antiquis: Non perjurabis. Ego autem dico, nolite omnino jurare (Matth. V) . Vides quomodo Jesus scribat secundam legem in lapidibus, non in lapideis, sed cordis tabulis: non atramento, sed spiritu Dei vivi.

TIT. V. De Chananaei triplici statu.

Quis ascendet ante nos contra Chananaeum, etc. (Judic. I.) Tripartita invenitur Chananaei narratio. Primo in Ephrem sub tributo, donec veniens Pharao incederet civitatem et Chananaeum occideret, et in dotem daret filiae. Secundo, ubi invaluerunt filii Israel, fecerunt Chananaeos subditos et servos, sed exterminatione non exterminaverunt. Tertio dicitur [Col. 0637A] filiis Ephrem, inter quos prius erant tantum sub tributo, ut exterminarent eos. Chananaeus igitur, qui mobilis et incertus interpretatur, caro nostra est, semper nobiscum quantumcunque fructificans. Ephrem enim fructificatio interpretatur. Haec igitur movetur contra bonos fructificare incipientes, quia omnis qui pie vult vivere persecutiones et a carne et a mundo et a diabolo patitur (II Tim. III) , quia caro primo est sub tributo tantum, quia ministerium quoddam agendi animae tribuit, et nisi eam subjiciat, verendum ne Pharao et civitatem, id est animam, et Chananaeum, id est carnem, occidat, et filiae suae, id est legi peccati in dotem praescribat. Secundo itaque invalescentes filii Israel illum servum et obedientem faciunt, cum caro voluntati [Col. 0637B] animae servit et obedit. Licet repugnet, quandiu pugnat adversus spiritum, exterminatione non exterminatur. Si autem tertio ex praecepto Jesu, juxta Apostolum, mortificamus membra nostra, fornicationem, immunditiam et caetera, ut jam non resurgant contra nos, mortem Christi in corpore nostro circumferentes, exterminari prorsus dicitur Chananaeus. Procuremus itaque Chananaeum qui nobiscum est subjicere nobis, et obedientem facere, et etiam exterminare, quia, si negligimus, veniet Pharao ex Aegypto, nostrumque locum dabit filiae, legi scilicet peccati. Absit ab Israelitica tribu, ut quam Deus eduxit ab Aegypto iterum serviat Pharaoni, quem submersit in mari Rubro! Praevaleamus contra Chananaeum, ne si ipse invaluerit, de Israelitis nos faciat [Col. 0637C] Chananaeos, sicut ille effectus est cui superato carnis illecebra dicitur: Semen Chanaam, et non Juda species decepit te (Dan. XIII) . Sequitur: Maledictusque Chanaam puer.

TIT. VI. Judicem Ecclesiae non semper gladio, id est austeritate, sed interdum parte aratri, id est lenitate, in subditos uti docere.

Aod, ambidexter, nihil habens sinistrum, gladio femore dextro accinctus, principem Moab occidit. Sangar vero, filius Anath et succedens, vomere ceu stiva, id est, pede aratri interfecit allophylos (Judic. III) . Docet per haec Scriptura, ut judex Ecclesiae non semper proferat gladium, et acumine correctionis utatur et austeritate: sed aliquando aratro [Col. 0637D] animae terram sulcans, et clementi commonitione rescindens aptis eam suscipiendis seminibus parat. Saepe enim non minus agresti et simplici admonitione de animis auditorum vitia tanquam Allophyli depelluntur, quam acri correctione. Sed et tu ipse auditor utere hoc aratro, factus agricola tuae animae, et cum ad illud miseris manum, ne aspicias retro.

TIT. VII. De Madianitarum expugnatione et de vellere Gedeonis et rore ejus, etc.

Madianitae ad expugnandum Israel castra ponunt in valle Jezrael (Judic. VI) . In valle quoniam ad eos qui sunt in montibus non audent accedere Madianitae qui interpretantur extra judicium, id est, daemones [Col. 0638A] qui jam judicati sunt. In vallem autem Jezrael quae interpretatur semen Dei. Non enim sunt ausi ire ubi sunt fructus, sed tantum semen, quo fructus nondum ascendit. Contra eos Gedeon pugnaturus post signum velleris compluti et deinde areae Deum consuluit. Ros primum in vellere, divinum est verbum in Judaea, in lege scilicet et prophetis; post in area, id est gentilitate, in apostolis videlicet et Evangelio. Unde descendit sicut pluvia in vellus Judaeorum, et sicut stillicidia super terram gentilium (Psal. LXXI) . Gedeon vellus expressit in concham et replevit eam rore. Hic est Salvator qui de vellere legis et prophetarum aquam verbi ponit in pelvim, quasi rorem coelestis gratiae, ut lavet pedes discipulorum, unde dicit: Vos mundi estis propter verbum [Col. 0638B] quod locutus sum vobis (Joan. XV) . Sed et nos si praebeamus Domino pedes nostros, id est pedes animae nostrae, paratus est ipsos lavare gratia Spiritus sancti, verbo doctrinae, et dicere: Lavi pedes vestros, ut et vos ita faciatis (Joan. XIII) . Accipiamus vero aquam de fontibus Israel, et exprimentes eam de vellere librorum Regum, Judicum, et caeterorum: mittamus eam in pelvim prius animae nostrae concipiendo sensum in corde; deinde acceptis pedibus fratrum nostrorum, in quantum valemus, lavemus pedes animarum eorum, Domini complentes mandatum ut in verbo doctrinae purgentur auditores a sordibus peccatorum; et mundos habeant pedes, quibus recte ingrediantur ad praeparationem Evangelii pacis, quo omnes Deus simul in Christo purificat [Col. 0638C] per verbum Dei. Non abjiciamur de thalamo sponsi pro sordidis indumentis; sed candidis vestibus, lotis pedibus et mundo corde recumbamus in convivio sponsi nostri Jesu Christi. Cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

TIT. VIII. De trecentis qui bibentes aquam fluvialem non curvaverunt genua.

Post acceptum signum, in quibus vicerit Gedeon noster videamus. In illis enim vicit qui ducti ad aquam probantur, qui non curvant genua ut bibant, sed lambunt manu vel lingua (Judic. VII) . Nam qui venientes ad aquam baptismi vel poenitentiae procidunt in terram, terram requirendo, flectunt genua et tentationibus cedunt, demissas habentes affectiones [Col. 0638D] et soluta genua et non rectum facientes gressum in semitis suis, ab hac pugna repelluntur et victoria. Qui vero stant et iterum, juxta commonitionem Apostoli, non haerent jugo servitutis, sed aquam manu et lingua lambunt, id est sicut milites Christi, verbo operantur et manu, quod dicunt opere adimplentes. Ex hoc sicut canis, qui amorem domini sui usque ad mortem servat, nullis refectus injuriis. Laternis et lampadibus ac buccinis hostes vincunt. Claris siquidem operibus et verbis id peragendum. Et similitudo hostium sumitur a similitudine locustarum. Locustis enim daemonum comparatur multitudo, quibus nec in coelo nec in terra sedes est.

TIT. IX. De septemplici lepra superbiae humanae.

[Col. 0639A]

Eliseus Naaman leprosum septies in Jordane mergi praecepit (IV Reg. V) . Septempliciter enim occupat nos lepra superbiae: in proprietate possessionum, in gloria vestium, in voluptate corporum, in ore dupliciter, in corde dupliciter. A prima igitur qua divites esse volumus in hoc saeculo mundatur in primo descensu Jordanis, qui descensus interpretatur. In descensione enim Christi, id est in humilitate conversationis ejus, qua cum esset dives factus est pauper, si quis mersus viderit quod ille non habuit ubi caput reclinaret, quando quaereret divitias saeculi hujus. A secunda lepra quae est vestium, in qua omnem pomposam saeculi vanitatem intelligimus, in Jordanis emersionem mundamur, ubi [Col. 0639B] invenimus Christum vilibus pannis involutum, factum opprobrium hominum et abjectionem plebis. A tertia quae est corporis lepra, mundamur in ipso Jordane, si bene cogitantes Dominicam passionem, erubescimus sequi corporis voluptatem. A duplici lepra oris, quae est quarta et quinta, quae in adversis murmuris verbum tanquam leprae saniem educimus, et in prosperis jactantiae malum, tanquam alterius leprae putredinem contrahimus, in Jordane mersi mundamur, cum illum attendimus qui cum tanquam ovis ad occisionem duceretur non aperuit os suum (Isa. LIII) . Et imitamur eum qui non quaerebat gloriam suam (Joan. VIII) . Unde et daemonibus imperabat ne ipsum Filium Dei vocarent (Matth. VIII) . In corde quoque duplex est lepra, propria [Col. 0639C] scilicet voluntas quae nec Dei voluntatem nec proximi sequitur utilitatem. Eaque tripliciter peccat, volens scilicet Deum vel non posse, vel nolle, vel nescire peccata sua punire, et ita vult Deum non esse, cum eum vult aut impotentem esse, aut injustum, aut insipientem. Ab hac immundissima lepra levamur loti in Jordane, cum eum imitamur qui non venit facere voluntatem propriam, sed ejus qui eum miserat Patris, nec suum proprium consilium, quo obstinatus aliorum non acquiescit consilio, unitatem dividit, pacem scindit charitatis expers est. Hac lepra suffusus homo lavetur in Jordane, attendens quomodo magni consilii Angelus consilium, quo in medio doctorum eos audire et [Col. 0639D] interrogare elegerat, consilio matris et patris caeterorumque parentum subditus illis postposuit (Luc. II) .

TIT. X. De septemplici humilitate Christi.

In Jordane, id est in descensu humilitatis Christi qui septemplicis virtutis est, septies si lavaberis, mundaberis. Prima virtus fuit quod dives pauper factus est; secunda, quod paupertati extremitatem adjecit in praesepio positus; tertia, quod matri erat subditus; quarta quod servi manibus hodie inclinavit caput; quinta quod discipulum furem et proditorem pertulit; sexta, quod tam mansuetus ante iniquum judicem stetit; septima quod pro persequentibus se oravit. In hoc Jordane septies lavaris quasi quibusdam vestigiis, licet longe gigantem secutus; [Col. 0640A] si paupertatem diligis, si inter pauperes extremitatem diligis, si monasterii subditus es diciplinis, si minorem ibi praeesse tuleris, si falsos fratres aequanimiter pateris, si mansuetudine vincas cum judicaris, si charitatem rependas a quibus juste pateris. Hoc est secundum baptismum in quo impletur veritate quod in unico fit specie, quod mortem Christi iterat, sed mortificationem et sepulturam criminum instaurat. Qui in hoc lavatur, mundatur, ut sit cor et caro ejus sicut pueri habens intus innocentiam mentis, et foris puritatem in membris.

TIT. XI. De aegrotatione Ezechiae regis et ejus curatione morali.

Aegrotavit Ezechias usque ad mortem, etc. (Isai. XXXVIII) . Aegrotat Ezechias, dum quilibet peccat. Ad eum intrat propheta et dicit: Morieris tu et non vives, dispone domui tuae (Ezech. XVIII) , cum sermo intrans ad mentem peccantis ait: Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ibid.) . Omnis arbor quae non fecerit fructum bonum excidetur, etc. (Matth. III) . Et ideo dispone domui tuae, id est ordina conscientiam tuam. His compunctus ad parietem faciem vertit, quando murum peccatorum, qui struitur, cum peccata peccato adduntur, quique inter peccatorem et Deum separat, prae oculis ponit; quem prius quasi a tergo, cum ea non curaret, habuerat; et illum diruendum tentat, quod fletibus quasi tot ictibus pulsat. Sicut negligenti mortem intentaverat, ita idem propheta vitam promittit cum ait: Quicunque [Col. 0640C] peccator ingemuerit, omnium iniquitatum ejus non recordabor (Ezech. XXXIII) . Et: Nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur et vivat (Ezech. XVIII) . Non qualemcunque vitam, sed quindecim annorum. Quindenarius in se continet septenarium, qui propter Spiritum septiformem sacratus est numerus, et octonarium qui post resurrectionem futuram figurat quietem. Hanc vitam promittit propheta, dum interim perfectam justitiam per septiformem Spiritum in futuro plenariam corporis et animae reparationem conversis Scriptura proponit. Tunc quia in signum per decem lineas sol revertitur, qui per observationem decem mandatorum Deus recuperatur, cujus umbram quasi tot lineis acceperat quot peccatorum tenebris mandata violaverat. Ad nos [Col. 0640D] ergo cum aegrotamus intret propheta, verbisque ipsius compuncti convertamus faciem mentis ad parietem peccatorum nostrorum, ac illum juxta prophetam qui ait: Fode parietem et vide abominationem (Ezech. VIII) , lacrymis perforemus dicentes: Lavabo per singulas noctes lectum meum (Psal. VI) . Quasi dicat: Destruam per singulos lapides parietem meum. Hoc autem per humilitatem quam Deus in poenitentia maxime requirit debet fieri. Disputat enim Salomon a cedro quae est in Libano usque ad hyssopum qui nascitur in pariete (III Reg. IV) . Cedrus, qui imputribilis est et caeteris fere arboribus procerior, justus est qui nec hic per vitia, nec in futuro computrescit per tormenta, et qui ad coelum extensus [Col. 0641A] dicere potest: Nostra conversatio in caelis est (Philipp. III) . Hyssopus herba humilis quae purgat et tumorem deponit, humilitatem significat; quae vitia purgat, superbiam abjicit. Salomon igitur noster a cedro usque ad hyssopum qui nascitur in pariete disputat, quia sermo Dei ab innocentia justitiaque, ad poenitentis usque pertingit humilitatem; quae nascitur in peccatorum constipatione. Poenitenti autem qui non nisi Deo confortante convalescit, regis nomen est Ezechiae, qui interpretatur confortavit Dominus.

TIT. XII. De missione ad Sehon, id est diabolum, et qui sint filii ejus, et quae sit via regia per quam nobis transeundum est.

Misit populus ad Sehon regem Amorrhaeorum dicens: [Col. 0641B] Obsecro ut transire mihi liceat per terram tuam, etc. (Num. XX) . Sehon interpretatur tentatio, et ideo diabolum significat, qui quotidie nos tentat. Rex autem dicitur, quia ipse rex est super omnes filios superbiae (Job XLI) . Quid enim prodest dicere quod Christus est princeps noster, si rebus et operibus arguamur quod diabolus principatum habet in nobis? An non palam est sub quo principe agat avarus, impudicus etc. In quo Christus principatum gerit, vitia non habent locum. Nos itaque sumus qui ad istum regem mittimus, ut per terram ejus transeamus ad terram sanctam. Recordetur unusquisque nostrum cum primum venit ad aquas baptismi, et postea ad professionem ecclesiasticam quomodo haec omnia fecerimus, et denuntiaverimus, diabolo [Col. 0641C] nos moram non facturos in terra ejus, nec declinaturos in vineam vel agrum ipsius, id est neque ad sensus diabolicos neque ad opera ejus, non aquam bibere de lacu ipsius, id est diabolicum sapere, sed de fontibus Israel. Et transituros via regia, id est omnibus pompis ejus, abrenuntiando per illam viam regiam incessuros quae ait: Ego sum via et veritas et vita (Joan. XIV) . Unde hoc magis incitat regem, quod diximus nos cum eo nolle morari. Unde sequitur. Qui statim contra Israel congregat exercitum suum, id est omnium vitiorum spiritus. Sed quid fecit Israel: Venit in Lasa (Saar). Lasa interpretatur mandati adimpletio. Si venimus nos ad istum locum ut impleamus mandata, etiam si cum omni exercitu veniat contra nos Sehon, si omnes suos et daemones [Col. 0641D] et homines adversum nos exercitet, superamus eum, et omnes virtutes ipsius calcamus, juxta illud: Ecce dedit vobis potestatem calcandi super scorpiones, et super omnem virtutem inimici; et nihil vobis nocebit (Luc. X) .

TIT. XIII. De quadruplici lucta et supplantatione Jacob.

Jacob erexit lapidem in titulum (Gen. XXVIII) . Quater luctatus est Jacob: Cum fratre adhuc in utero, in adolescentia cum eodem in domo, in Mesopotamia cum Laban socero suo, et ad ultimum cum angelo in Bethel. Primo supplantationis exercitio, secundo supplantationis consilio, tertio, contentionis jurgio, quarto nocturnae visionis somno. [Col. 0642A] Jacob igitur quater luctatus quaterque in lucta vincens hominem virtutibus fortem significat, qui quatuor genera tentationum exsuperat. Haec sunt vires leonum in tribulationibus: venena draconum in haeresibus, leporina suavitas in carnis motibus, vulpina dolositas in falsis fratribus. Lapis erectus, Christus est de monte sine manibus excisus, in montem exscrescens magnum (Dan. II) , mirabilis factus medius lapis inter utrumque parietem. Huic inseritur titulus Em, ma, nu, el in quatuor angulis: quod interpretatur nobiscum Deus. Quia quatuor modis nobiscum est Deus, per praesentiam majestatis, per participationem humanitatis, per vinculum charitatis, per patrocinium veritatis. In primo cognoscit mala nostra, in secundo expertus est ea, in [Col. 0642B] tertio compatitur confratribus, in quarto aufert ea: et est Emmanuel, nobiscum Deus. Et ut scires quis Deus dixerit in secunda quadratura per quatuor dictiones in quatuor angulis disposuit, Deus admirabilis, consiliarius, fortis, quia quatuor sunt quibus operatur Deus in nobis: Justitia in gloriosa bonorum retributione, in eo quod Deus dicitur; potentia in aeterna malorum damnatione, in eo quod admirabilis; sapientia in integra rerum cognitione, in eo quod dicitur consiliarius; patientia in necessaria malorum persecutione, in eo quod dicitur fortis. De primo dicitur: Justus Dominus et justitias dilexit (Psal. X) , bonos remunerando; de secundo: Magnus Dominus et magna virtus ejus (Psal. CXLVI) , malos puniendo; de tertio: Cui omne cor patet, et omnis [Col. 0642C] voluntas loquitur, omni revelata cogitatione; de quarto: Sicut ovis ad occisionem ductus est (Isa. LIII) , in objecta contradictione. Sed licet in secundo diffinitionem posuerit, quia sine nomine rerum cognitio perit, in tertio latere titulum inscripsit: Hia, he, vau, het, quod est tetragrammaton, quia quatuor sunt quadrantes Verbi, id est praedicationis Domini Salvatoris nostri. Primus, quia corde debemus credere; secundus, quia quod credimus confiteri debemus ore; tertius, quia quod confitemur, implere debemus opere; quartus, quia quod impleverimus, non cessemus edocere. Est igitur primus in corde per conceptionem, secundus in ore, per confessionem, tertius in opere, per exhibitionem, quartus in doctrina per praedicationem. Primus justificat, quia [Col. 0642D] corde creditur ad justitiam (Rom. IV) ; secundus salutem praestat, quia ore confessio fit ad salutem (ibid.) ; tertius aeternitatem donat, quia bonum opus coelum reserat; quartus gloriose coronat, quia doctrina meritum accumulat. Quarto titulus inscribitur per quatuor nomina: Deus, spiritus, caro, mundus, quia hi quatuor vicissitudine quadam in se mutuo debitores inveniuntur. Deus debet spiritui, ut cum et cognitione veritatis illuminet, et amore virtutis inflammet. Spiritus debet Deo in iis omnibus quae agenda sunt ab ipso erudiri, et secundum ipsum quae potest operari. Spiritus vero debet carni ut eam a malis cohibeat, et in bonis agendis exerceat. Caro debet spiritui in bono agendo ministerium, et in [Col. 0643A] commodo agendo, appetendo modum. Caro quoque debet mundo quod necessitatis est ab eo sumere, quod virtutis est exercere. Mundus debet carni in necessitate subsidium, in exercitatione incitamentum.

TIT. XIV. De altari aeneo et oblatis super ipsum.

Sub altari aeneo est fovea habens ignem perpetuum: ante quod immolantur carnes animalium (Levit. XVI) . Altare, obedientia; aeneum, quia ea adeo est fortis, ut neque mors, nec vita ab ea separet; sub quo est fovea humilitatis habens ignem charitatis, ante quod immolantur taurus, aries, haedus: taurus superbiens, aries lasciviens, haedus fetens. In tauro superbia, in ariete ira, in haedo luxuria. Ante hoc altare taurum immolamus, cum per humilitatem superbiam [Col. 0643B] domamus: quod necessario fit in anima antequam perfecta insit obedientia; arietem et haedum, cum per patientiam iram refrenamus, et per castitatem luxuriam restringimus. Et haec fiunt in anima, antequam perfecta insit obedientia.

TIT. XV. Quod sacerdotum Domini pars sit Dominus; sacerdotum Pharaonis, terrena possessio.

Sacerdotibus Pharaonis terra relinquitur a Joseph, Dominus autem suis non concedit, sed aufert, dicens: Ego sum pars vestra (Gen. XLVII) . Observate vos, Domini sacerdotes, et videte, quia qui habent potestatem in terra, et terrenis actibus et cultibus student, non Domini, sed Pharaonis sacerdotes videntur. Festinate transire a sacerdotibus Pharaonis ad sacerdotes Domini, quibus non terra Domini, sed [Col. 0643C] ipse Dominus portio est. Conveniat conscientiam suam, et interna ratione se discutiat, an Deo, an Pharaoni deserviat: Cui servire est daemonibus subditum esse, et vitiis et desideriis carnalibus.

TIT. XVI. De veste non mutanda, et moribus non simulandis per hypocrisim.

Non induetur vir veste feminea, nec femina virili, quia talis abominabilis est apud Deum (Num. XVIII; Deut. XXII) , in quo non vestis mutatio, sed virtutis simulatio hominem facit abominabilem. Hypocrita enim se justum fingens, cum fit viribus et voluptatibus femina, veste induitur virili; foris ovis intus lupus, vir quoque sanctus, si eam mollitiam quae intus non est foris ostendit, femineo utitur indumento.

TIT. XVII. Testimonia tria sanctorum in confirmationem fidei Christianae.

[Col. 0643D]

Testimonia tua credibilia facta sunt nimis (Psal. XCII) , scilicet in martyribus. Tria sunt in quibus sancti plurimum contulerunt Christianae religioni, documentum, testimonium, exemplum: documentum praedicationis, testimonium confessionis, exemplum passionis. Quia tria maxime exiguntur, fides, spes, charitas documentum praedicationis plurimum contulit ad fidem aedificandam; testimonium confessionis, ad spem erigendam; exemplum passionis, ad charitatem excitandam

TIT. XVIII. De duplici circumcisione necessaria iis qui canticum novum Domino cantare volunt.

Immisit in os meum canticum novum (Psal. XXXIX) . [Col. 0644A] Et alibi: Cantate Domino canticum novum (Psal. XCVII) . Ut innovari et canticum novum cantare valeamus necesse est ut duplici circumcisione muniamur, sicut de populo antiquo legitur quod bis fuerit circumcisus. Circumcidamur duplici circumcisione carnis et mentis, sicut dicit Apostolus: Providentes bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus (Rom. XII) . Circumcisio carnis in tribus consistit, habitu, actione et sermone. Et quia ista tria in exterioribus perpenduntur, ad carnis circumcisionem pertinere dicuntur. Caveamus in habitu esse notabiles, in actione reprehensibiles, in sermone contemptibiles. Quod erit, si unumquodque istorum triplici qualitate formabitur: Actio puritate, pietate pudicitia. Debet actio esse pura ut munditiam exhibeat; [Col. 0644B] pia, ut misericordiam redoleat; pudica, ut nec Deum nec proximum laedat. Sermo autem debet ornari veritate, utilitate, humilitate. Veritate sine fuco simulationis, et admistione falsitatis; utilitate, ut auditores aedificet; humilitate, ut venustate rhetorici ornatus non turgescat. Si in hunc modum ornati fuerimus, nec in habitu, nec in sermone, nec in actione notabiles erimus. Ecce quomodo circumcisio carnis debeat fieri, et in quibus partibus subsistat. Circumcisio autem mentis in tribus consistit: Cogitatione, affectione, intentione. Cogitatio in memoria tanquam in arca versatur; memoria enim arca est qua servare debemus quae prompta habere volumus. Ejus autem ministra est cogitatio, quae inducit quaecunque in eam inducuntur, et educit quaecunque educuntur. [Col. 0644C] Si quid autem inducatur inhonestum, surgat recordatio nostrae professionis, et revocemus ad memoriam quod clerici sumus, id est promissores castitatis, cultores justitiae in numerum levitarum assumpti, ut Deo grata offeramus sacrificia. Si haec sacrificia obtulerimus, quidquid inordinatum cogitatio induxerit, repelletur. Item si affectio velit aliquid turpe immittere contra honestatem, occurrat memoria coelestis patriae, ubi vita sine morte, lux sine nube, dies sine nocte, pax sine fine; ubi laudabilis numerus angelorum, chorus apostolorum, exercitus martyrum, coetus confessorum et virginum. Item si intentio aliquid contra rationem molitur inducere ut Deus excludatur, diabolus inducatur, occurrat [Col. 0644D] nobis timor gehennalis supplicii, reducatur ad memoriam timor ille ignis inexstinguibilis, ubi fames continua, sitis nunquam repellenda, frigoris et aestus intolerabilis cruciatus, et innumera vermium miseria, tenebrarum horror, dentium stridor, et sempiternus horror inhabitans. Prima ergo cogitanda, media complectenda, ultima sunt fugienda, ut sit cogitatio munda,. affectio sancta, intentio pura. Ita circumcidi debemus carne et mente; et si ita circumcisi fuerimus et innovati, poterimus exsultare et cantare canticum novum quod nemo novit, nisi qui cantat.

TIT. XIX. De Ziphaeis David Sauli prodere conantibus, sicut electos morti conatur diabolus.

Inter Ziphaeos latitat David, a quibus proditur Sauli; sed Saul in manus David fugientis in speluncam [Col. 0645A] traditur (I Reg. XXIII; XXIV) . Ziphaei, qui florentes interpretantur, illos qui hodie florent et cras in clibanum mittentur significant. Inter illos latet David; sancti mundo mortui, quorum vita abscondita est in gloria. Saul est mors per quam diabolus significatur, cui a Ziphaeis produntur sancti, dum eos laborant trahere in regnum mortis, qui potius dum in speluncam, id est corpora sanctorum, turpitudinis suae vult suggestiones immittere, traditur in manus sanctorum, dum ab eis sua tentatione superatur.

TIT. XX. De obsidione et expugnatione quadruplici Jerusalem moraliter.

Posuerunt signa sua, signa, etc. (Psal. LXXIII) . Omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu persecutionem [Col. 0645B] patiuntur (II Tim. III) . Hinc Jerusalem civitas plena populo, domina gentium, princeps provinciarum, sedet sola vidua sub tributo. Primo ab Assyriis, secundo a Chaldaeis, tertio ab Antiocho, quarto expugnata a Romanis. Jerusalem quadrifariam habet significationem. Prima, civitas ista terrena; secunda, Ecclesia Catholica. Tertia, fidelis anima; quarta, quae sursum est mater nostra. Terrenam impugnant praefati homines. Secundam idololatrae et falsi Christiani. Tertiam vitia, peccata, daemones. Hujus vitiis expositae, peccatis conculcatae, daemonibus oppressae, obsidionem propheta deplorat dicens: Posuerunt signa specialiter Assyrius, Chaldaeus, Antiochus, Romanus. Assyrius interpretatur dirigens, in quo superbia notatur. Hic ponit duo signa arrogantiam [Col. 0645C] et praesumptionem. Chaldeus ferox, in quo inobedientia; et hic duo, jactantiam et impatientiam. Antiochus contrarius pudicitiae in quo fornicatio signatur; et hic duo, crapulam et ebrietatem. Romanus elationis sapor, qui est avaritia, hic est tanquam singularis ferus, qui ut omnia depascat, quinque signa ponit; rapinam, simoniam, ambitionem, libertatem culpae, desperationem veniae. Hi igitur spiritus vitiorum, principes tenebrarum circumdant Jerusalem, id est animam, ponunt vexilla praedicta, portas custodiunt.

TIT. XXI. De perfecta civitate et ei necessariis.

Exciderunt januas ejus in securi; et ascia dejecerunt eam (Psal. LXXIII) . Supra de obsidione; hic [Col. 0645D] agitur de ipsius civitatis subversione: Quatuor sunt ad perfectae civitatis situm pertinentia. Prima sunt ad sanitatem, secunda ad firmitatem, tertia ad decorem, quarta ad necessitatem. Sic etiam ad situm animae ad sanitatem sunt mandata vitae; ad firmitatem, exercitia disciplinae; ad decorem, charismata gratiae, ad necessitatem, consilia gloriae. Hujus civitatis prima janua seu porta est poenitentia, ejus janitor compunctio. In hac porta servantur mandata. Secunda porta obedientia, janitor carnis mortificatio; hic inveniuntur exercitia disciplinae. Tertia janua constantia, janitor devotio; ibi sunt charismata gratiae. Quarta puritatis eminentia, janitor gaudii coelestis recordatio; hic servat consilia gloriae. Primam igitur portam oppugnat [Col. 0646A] amor saeculi, secundam amor sui, tertiam praesumptio, quartam elatio. Unusquisque habet securi et asciam. Amor saeculi venit cum securi, libertate scilicet peccandi, et ascia adulationis. Tunc poenitentia frangitur, compunctio occiditur, mandatorum custodia aufertur. Dicit enim: In fortitudine mea feci; et in sapientia intellexi. Nescio Dominum; et Israel non dimittam (Exod. V) . Amor autem sui accedit cum securi, id est petulantia carnis, et ascia ambitionis. Proh dolor! Dissipatur jejunium, conculcatur continentia, et silentium perimitur, et omne perit religionis exercitium. Dicit enim: Omnia ad usum creata sunt. Coronemus nos rosis antequam marcescant; non nos praetereat flos temporis. Comedamus et bibamus: cras moriemur [Col. 0646B] (Sap. II) . At praesumptio portam constantiae aggreditur cum securi jactantiae et ascia ineptae laetitiae. Tunc perit coelestium charismatum decor sermo sapientiae, sal doctrinae et divinae revelationis, et hujusmodi honor. Elatio tandem ad puritatis portam expugnandam accedit, cum securi praesumptuosae indignationis, et ascia gloriae inanis. Heu! statim destruitur mentis puritas, paradisi calcantur fercula, sponsi et sponsae disjunguntur oscula, et omnium gaudiorum disrumpuntur consilia. Tunc destruitur dilectio et aufertur contemplatio, ut vere de his dicat propheta: Defixae sunt in terra portae ejus: perdidit et contrivit vectes ejus et omnia diripuit (Thren. II) . Servite, fratres, Domino in timore, et exsultate ei cum tremore (Psal. II) . Quia [Col. 0646C] si gloriamini contra Deum de consilii claritate, ipse est qui adducit consiliarios in stultum finem; si de judicii potestate, sequitur in stuporem; si de culmine sanctitatis, ducit sacerdotes inglorios; si de nitore eloquentiae, doctrinam senum est auferens. De his dicit per Amos prophetam: Non erit fuga eis (Amos. IX) , quoniam non est qui se abscondat a calore ejus (Psal. XVIII) . Vereamini opera vestra, scientes quia nullatenus parcet delinquenti. Ministrate in fide vestra virtutem, in virtute scientiam, in scientia patientiam, in patientia fraternitatis amorem.

TIT. XXII. De multiplici visione.

Vidi Dominum sedentem super solium excelsum [Col. 0646D] et elevatum etc. (Isa. VI) . Tres sunt visiones: Prima a creatura mundi, de qua Apostolus: Invisibilia Dei a creatura mundi etc. (Rom. I) . Secunda a puritate fidei, de qua idem: Videmus nunc per speculum, etc. (I Cor. XXIII) . Tertia a claritate Dei et sponsi, de qua idem: Tunc autem facie ad faciem (ibid.) . Aliter prima visio est revelatio cum materia et forma, et fit sub specie angeli sanctis Patribus; secunda est inspiratio sine materia, sed cum forma, et fit suavitate unguenti sanctis mentibus; tertia, emissio sine materia et forma, et fit cum mentis excessu in sponsi amplexibus. In prima visione anima fit solium, et excedit statum mundi; in secunda excelsum, et excedit affectum suum et voluntatem interiorum in contemptu sui; in tertia elevatum, [Col. 0647A] et excedit officium angeli et intellectum creaturae, et possibilitatem naturae in amplexu sponsi.

TIT. XXIII. De tribus hostibus, et de tribus apud Salomonem difficilibus.

Eduxi te de terra Aegypti, etc. (Mich. VI) . Egredientes de Aegypto Deus a tribus generibus hostium liberavit: In Aegypto ab Aegyptiis insequentibus, in medio ab Amalecitis, in ingressu terrae promissionis ab Amorrhaeis occurrentibus. Sunt igitur genera hostium tria, a tergo, a latere, a facie. Primi in conversione; secundi in conversatione, quasi in medio; tertii in solutione carnis et animae, et ita in fine. Haec sunt illa tria difficilia apud Salomonem. Via colubri super terram (Prov. XXX) , id est, suggestio; via navis in medio maris (ibid.) , id est [Col. 0647B] tentatio vitae hominis super terram in amaritudine; via aquilae in coelo (ibid.) , id est intentio alicujus circa finem, scilicet contemplatio, qua in coelum pennis virtutum anima justi quasi aquila volat.

TIT. XXIV. De septem sceleribus seu peccatis.

Super tribus sceleribus Gazae et super quatuor non convertam illum (Amos. III) . Septem sunt scelera: tria sunt in anima, quatuor in corpore. Tria in anima, superbia, vana gloria, invidia, provenientia ex corruptis tribus viribus animae, dum rationalitas in superbiam, concupiscibilitas in vanam gloriam, irascibilitas vertitur in invidiam. Quatuor in corpore sunt: curiositas in oculis, loquacitas in lingua, crudelitas in manibus, voluptas in lumbis; nam [Col. 0647C] cum homo constans ex quatuor elementis ab igne lumen, ab aere verba, a terra corpulentiam, ab aqua naturalium percipiat humorum abundantiam, ex insolentia visus nascitur curiositas, ex levitate linguae loquacitas, ex solidate corpulentiae crudelitas. Unde bruta animalia, magis dedita corpori, magis sunt crudelia. Ex humore naturali, fit fluxus luxuriae. Sic itaque tria in anima, quatuor in corpore vitia tres et quatuor faciunt corruptiones, super quibus obstinatur, non convertitur peccator.

TIT. XXV. Unus quis dicendus et quis plures.

Fuit vir unus (I Reg. I) . Unusquisque nostrum non est unus, sed plures. Quomodo unus est qui nunc laeti, nunc tristis, nunc irati vultum, nunc lenis, nunc avari, nunc luxuriosi cor habet? Vides [Col. 0647D] quomodo qui unus putatur non est unus, sed plures, in quo tot personae, quot mores, quia et secundum Scripturas stultus sicut luna mutatur (Eccle. XXVII) . Quae cum sit una per substantiam in mutatione semper alia a se est. Unus autem est, sed et omnes unus dicuntur qui imitantur eum qui vere unus est, idem permanens et invariabilis, non divisi per bina, non scissi per schismata, idem semper sapientes: nec solum unus sed et unum, sicut multitudo cui cor unum et anima una (Act. IV) . Hoc est de quo Apostolus: Unus accipit bravium (I Cor. IX) . Quia ergo justus per hoc quod non a se alter efficitur, unus dicitur: in laudem ejus dicitur: Fuit vir unus de monte Ephraim, nomine Elcana (I Reg. I) . [Col. 0648A] Ephraim fructificatio, Elcana Dei possessio dicitur. Qui enim unus est, non est de infimis sed de monte frugifero; et est possessio Dei, non daemonis. Quem siquidem possident daemones, non est unus, sed multi; sicut et ipsi dicunt, in eo quem possidebant, quod legio ei nomen est (Marc. V) . Hic unus habet duas uxores (ibid.) Annam prius sterilem, post habentem talem filium, qui assistat Deo, Samuelem; et Phenennam multos filios habentem. Anna gratia, Phennena conversio interpretatur. Unusquisque qui vult esse possessio Dei, istas duas necesse est sibi jungat uxores. Primam per fidem sibi gratia jungat quia sicut dixit Apostotolus: Gratia salvi facti sumus per fidem (Ephes. II) ; secundae quoque, id est conversioni, jungatur, [Col. 0648B] quia post gratiam credulitatis sit morum commendatio et vitae confessio. Iste est ordo nuptiarum; sed alius est procreationis. Phenenna quidem primos filios parit, quia primos fructus de conversione et prima justitiae germina de actibus procreamus, nisi enim ante convertamur a malo, non poterimus de Anna, id est gratia, effici patres. Filii Phenennae multi sunt, et, licet accipiant partes, non assistunt Deo quia multa sunt opera justitiae in praesenti, pro quibus in futuro merces accipitur. Unde dictum est Marthae: Sollicita es, et turbaris erga plurima (Luc. X) . Sed non assistunt Domino quoniam haec opera cessabunt. Prius ergo est converti a peccato, et fructus facere dignos poenitentiae, et post Anna, id est gratia suscitata per aemulationem boni, orationibus [Col. 0648C] filium gignit, qui Deo assideat et perseveret, de quo dicitur Mariae quod optimam partem elegit quae non auferetur ab ea (ibid.) . Filius enim gratiae Deo vacat et verbo Dei. Et vocatur Samuel, quod interpretatur ubi est ipse Deus. Est enim vere Deus in tali filio Ecclesiae, qui semper invocat nomen ejus. Unde: Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus; et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus (Psal. XCVIII) .

TIT. XXVI. De quatuor hominum ordinibus, et de triplici mundi loco.

Ignis comedit speciosa deserti, flamma succendit omnia ligna regionis, sed et bestiae agri quasi area sitiens imbrem suspexerunt ad te, quoniam exsiccati sunt fontes aquarum (Job. I) . In quibus verbis prophetae [Col. 0648D] quatuor hominum notantur ordines. Per speciosa deserti, religiosi; per ligna regionis, principes mundi; per bestias agri, populares; per fontes notantur praedicatores. Speciosa dicuntur religiosi, quia nihil Deo et hominibus speciosius religione; ligna, principes, quia tanquam lignum ad protegendum alios sub ramis continent; bestiae agri, populares, quia rationem quam ad serviendum acceperunt postponentes, bestialiter vivunt. Fontes aquarum sunt praedicatores, quia verbi Dei fluenta continent. Per desertum, regionem et agrum mundus iste intelligitur. Unde religiosis desertum attribuitur, quoniam mundum deserentes quasi derelicti esse videntur; ligna principibus, quia licet [Col. 0649A] altiores caeteris in hoc saeculo mentis radicem fixerunt; popularibus, ager, quia rurali operi totis mentibus intendunt. Ignis autem, qui inter ligna saepe invenitur latere, speciosa deserti comedit, quando cupiditatum et vitiorum ignis religiosos intus occulte non publice succendit, quia, licet in aperta non audeant labi vitia et flagitia, intus tamen in eis vitiorum fornax ardet occulta. Flamma vero, quae ex se lucem tribuit, principes succendit, id est divites hujus mundi Deum non timentes, nec homines reverentes, quia non latenter, sed coram oculis omnium peccant, et in seipsis ardent, et alios exemplo urunt. Bestiae agri quasi area sitiens ad Deum suspiciunt, dum populares qui ad comparationem potentium, qui superius eminent, quasi area [Col. 0649B] in bono sterilis jacent inferius, ipsaque suae siccitatis ostensione eloquiorum Dei pluviam sibi esse necessariam etiam, ut ita dixerim, muti clamant: Audivimus speciosa deserti, id est religionis habitum gestantes ab igne comedi; ligna regionis, id est potentes aperta flamma succendi; bestiasque, id est homines incompositos, ipsa necessitatis evidentia pluviam desiderare. Hujus cladis causam audiamus: quia, inquit propheta, exsiccati sunt fontes aquarum, id est praedicatorum lingua tacuit, et intellectus arescit, dum arenti ubere, aut contemnunt, aut nequeunt nesciuntque subditos lactare.

TIT. XXVII. De tribus contemplativorum ordinibus, et de triplici terra scalae Jacob.

[Col. 0649C] Vidit Jacob scalam (Gen. XXVIII) . Scala est generalis Ecclesia quae ex parte militat in terris, ex parte triumphat in coelis. In hac varii sunt ordines graduum. Alii sunt incipientes, alii progredientes, alii pervenientes. Item ex istis quidam sunt in mola, quidam in agro, quidam in lecto. In mola sunt sectatores saeculi; in agro, doctores verbi; in lecto, amici sponsi. Haec scala dicitur stare super terram; est autem triplex terra: terra quae sub homine, terra quae est homo, terra quae supra hominem. Terram quae sub homine est homo calcat; terram quae est homo homo portat; terram quae supra hominem homo desiderat. De prima dicitur: Domini est terra (Psal. VIII) ; de secunda: Terra es et in [Col. 0649D] terram reverteris (Gen. III) ; de tertia: Si feceritis quae ego praecipio vobis, bona terrae comedetis (Isa. I) . Sub hac scala sunt infirmi, in medio sunt activi, in supremo contemplativi in coelo positi. Infirmi terram comedunt et infirmantur. Activi fastidiunt, et curantur. Contemplativi rore coeli vescuntur, et saturantur. Activi infirmis compatiuntur, et ita descendunt. Contemplativi congratulantur, et ita ascendunt. Isti enim sunt angeli per scalam ascendentes et descendentes: descendentes compassione misericordiae, ascendentes supernorum contemplatione. Affligitur activus, affligitur infirmus, sed ille compassione misericordiae, et ita eum oportet descendere; iste peccati languore, et ita nequit ascendere.

TIT. XXVIII. De sacerdotibus et praelatis, et triplici eorum officio.

[Col. 0650A]

Sederunt in terra, conticuerunt senes et custodes filiae Sion (Thren. II) . Vox est Jeremiae lugentis desolationem Jerusalem, ex negligentia senum; Salvatoris quoque deplorantis ruinam Ecclesiae, ex desidiosa custodia praelatorum. Sederunt, inquit, in terra. Triplex est officium sacerdotum, deambulare, sedere, docere: Deambulare de ove ad ovem, de morbida ad confractam, de confracta ad erroneam, de erronea ad valentem. Morbidam confortare, confractam consolidare, erroneam revocare, valentem debent conservare, ne incurrant illud prophetae: Quod confractum est non colligatis, etc. (Ezech. XXXIV) , sicut Christus docuit: Ite, inquit, praedicate et ambulate super [Col. 0650B] mare. Debent etiam exemplo ejus in navicula sedere et docere de ea populum. Tres sunt autem gradus sedendi: primus minor et generalis, secundus major et particularis, tertius supremus et spiritualis. Primus est sedere super flumina Babylonis; secundus, ad mensam divitis; tertius, in navicula Simonis. In primo sedent fideles, in secundo juvenes, in tertio senes. Super flumina sedere est fluxum cupiditatum cohibere; ad mensam divitis, in sacrae Scripturae meditatione persistere; in navicula Simonis sedere, praelationis in Ecclesia locum obtinere, et sicut Jesus verbo et exemplo populum docere. Illi autem contra quos propheta conqueritur contrarias habent sessiones. Cum enim deberent sedere super flumina Babylonis, sederunt super [Col. 0650C] ollas carnium; cum ad mensam divitis, cathedras quaerunt in foro nugis intendentes; cum in navicula Simonis, in terra sedet, id est totum sacerdotale emolumentum convertunt in terrenam voluptatem. Notandum autem quod quidam in sua, quidam in aliena terra sederunt. Primi propriae voluptati carnis deserviunt; secundi alienas opes suas faciunt, domum domibus et agrum copulantes agris. Sequitur: Conticuerunt, id est duplicem partem loquendi et triplicem amiserunt modum. Partes loquendi sunt vita et doctrina. Tres modi sunt: docere, monere, orare. Docere de fide, monere de moribus, orare pro rege et populo. De primo dictum est: Euntes docete omnes gentes, etc. (Matth. XXVIII) ; de secundo: Ecce constitui te super gentes et super [Col. 0650D] regna, ut evellas et destruas et disperdas et aedifices et plantes (Jer. II) ; de tertio ait Apostolus: Primum omnium rogo fieri obsecrationes, etc. (I Tim. II) . Vel conticuerunt, id est tacendi omnes causas habuerunt. Quae sunt tres, ignorantia, impotentia, negligentia. Ignorantia turpis, ut tunc incipias discere cum debeas docere. Ludicra res elementarius senex, teste philosopho. Impotentia difficilis, quia nonnunquam cupit praelatus docere, sed non potest, conscientia eum remordente et os ejus obstruente. Hic est ramusculus qui in ora canum projectus clamorem eorum cohibet. Si vult officium implere, ut loquatur dicatur ei: Quare tu enarras justitias meas, etc. (Psal. XLIX) . Si per negligentiam invenitur tacere, stat [Col. 0651A] contra officium clamatque Dominus: Sanguine pereuntis de manu tua requiram (Ezech. III) .

TIT. XXIX. De iis quae traxerunt Christum ad nos et de nostra duritia.

Propter veritatem, et mansuetudinem, et justitiam, et deducet te mirabiliter dextra tua (Psal. XLIV) . Verbum Dei in sublime constitutum, ut ad nos descenderet propria benignitas, invitavit, misericordia traxit, veritas, qua se venturum promiserat, compulit, puritas uteri virginalis suscepit, potentia eduxit, patientia armavit, charitas verbis et miraculis manifestavit. Te enim, Domine Jesu, mirabiliter deduxit dextra tua propter veritatem, per quam promissiones impletae sunt; propter mansuetudinem, per quam iniquitates remissae sunt, propter justitiam, [Col. 0651B] per quam superbi daemones et homines damnati sunt. His tribus indigebat genus humanum; sed ea implere non poterat nisi Virginis et Dei Filius, remittere scilicet iniquitates, implere promissiones, damnare daemones. Et vide quam dulci charitate Christus Deus noster nos vocat ad vitam. Venit et promisit vitam aeternam, nec auditus est de veritate, cum tamen promitteret solam veritatem; et ait: Qui promittentem non audit, audiat amabilem. Venit ergo et ita se omni mansuetudine exhibuit, ut peccatricem animam, septem daemoniis adulteram, de manibus lapidantium eriperet, Petrumque respiceret lacrymantem misericors et miserator Dominus (Psal. CX) , misericors in affectu, miserator in effectu. Obduruit homo et ad veritatem promittentis [Col. 0651C] et ad exhibitionem mansuetudinis, ut neque propter veritatem neque propter mansuetudinem audiretur Deus laborans. Videns autem quod nihil proficeret, minatus est ignem ardentem et mortem aeternam, ut quem non potest trahere per veritatem, nec attrahere per mansuetudinem, retrahat per justitiam, et det vexatio intellectum auditui. Sicut ille tridens quem Dominus misit in hoc mare magnum ad piscandas animas; qui est benedictus in saecula.

TIT. XXX. De tribus sanctis, Deo, homine et loco, et de triplici sanctificatione.

Locus in quo stas, terra sancta est (Exod. XXIV) . Deus est sanctus, homo sanctus, locus sanctus. Deus sanctus non sanctificatus, sed sanctificans; homo sanctus, sanctificatus et sanctificans; locus sanctus, [Col. 0651D] sanctificatus, non sanctificans. Deus quippe sanctus de se, non de nobis; homo de Deo, non de se. Bonorum, inquit homo, meorum non indiges (Psal. XV) ; Et: De plenitudine ejus omnes accepimus (Joan. I) . De qua est sanctus sanctificatus ab ipso, sanctus de ipso, hominis est exterius dare operam; Dei conferre intus gratiam, hic est qui baptizat. Locus vero sanctificatus, vel absque homine, vel per hominem non sanctificat. Quia sicut locus non sanctus sanctum non coinquinat, ut Lot Sodoma, ita non sanctum sanctus locus non sanctificat, ut coelum diabolum, et paradisus primum hominem. Homo autem plerumque locum sanctificat duobus modis, merito et officio. Triplex quippe sanctificatio agitur: [Col. 0652A] Est enim sanctificatio sacramenti, sanctificatio justitiae vel meriti, et sanctificatio gloriae vel praemii. Nam sanctificantur ecclesiae, cum dedicantur; sanctificantur homines, cum justificantur; sanctificantur electi, quando praemiis aeternae gloriae donantur.

TIT. XXXI. De triplici labore et tribus laborantibus et tribus crucibus, mortibus, sepulcris.

Reddit Deus justus mercedem laborum suorum et deducit eos in via mirabili, etc. (Sap. X) . Triplex est labor, carnis, compunctionis, charitatis. Labor carnis est onerosus, compunctionis affectuosus, charitatis effectuosus. De primo dicitur: Humiliatum est in laboribus cor eorum et non fuit qui adjuvet (Psal. CVI) . Omnes enim qui ad servitium diaboli desudant, [Col. 0652B] nullum habent auxilium a Deo, ducuntur per obliquas semitas, quarum initium licet aliquando agnoscitur, finis tamen nunquam invenitur. Unde: In circuitu impii ambulant, et caput circuitus ipsorum labor eorum (Psal. XI) , id est circuitus eorum semper est caput, nunquam finis. De labore compunctionis dicitur: Laboravi in gemitu meo (Psal. VI) Qui ideo affectuosus est, quia qui poenitere incipit, bonum affectum concipit, quem ad effectum perducit labor charitatis. Et propterea labor charitatis dicitur effectuosus, quia efficit quod compunctio suggerit. Primus labor est punitorius, quia in exquisitione suae voluntatis, etiam in praesenti puniuntur. Unde: Tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam ut contumeliis afficiant corpora [Col. 0652C] sua in semetipsis (Rom. I) . Labor compunctionis est remissorius, quia remissionem meretur. Unde: In quacunque hora ingemuerit peccator, etc. (Ezech. XVIII) . Labor charitatis retributorius, quia meretur retributionem. Unde: Labores manuum tuarum manducabis (Psal. CXXVII) . Et quia hic labor retributorius est, subditur: Beatus es, et bene tibi erit (ibid.) . A primo nos Dominus fingendo dolorem in praecepto revocat, dicens: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) . In quo tria hominum genera notantur. Sunt enim qui laborant et onerantur, ii scilicet qui sunt in labore carnis, diabolo servientes, cujus jugum intolerabile, et onus importabile. Alii qui laborant et non onerantur, qui scilicet Christo serviunt, [Col. 0652D] cujus jugum suave et onus leve. Tertii vero nec laborant nec onerantur; qui non onerati, sed honorati dicuntur, qui potius hominum honores recipiunt. Unusquisque autem labor habet crucem suam: labor carnis crucem poenae, quam hic et in futuro sustinet; labor compunctionis crucem abstinentiae, quia poenitentia requirit abstinentiam; labor charitatis crucem gloriae, quia diligit Deum, carnem suam crucifigit cum vitiis et concupiscentiis: quae crucifixio est gloriosa. Unde Apostolus: Mihi absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi! (Gal. VI.) Secundum tres istas cruces tripliciter dicitur homo, carnalis, animalis, spiritualis. Carnalis pendet in cruce poenae, animalis timore gehennae [Col. 0653A] perterritus eligens magis a vitiis abstinere quam in gehennam ire, pendet in cruce abstinentiae. Hic est Lot montana respuens in Segor salvatus, nolens licita relinquere, mediocrem vitam sectatur; spiritualis vero est in cruce charitatis, qui solo amore gloriatur in cruce. Prima crux exactoria, secunda necessaria, tertia voluntaria. Unaquaeque habet mortem suam, prima mors damnosa, secunda propitiosa, tertia pretiosa. Unde: Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV) . Item utile est in cruce Domini pendere, ut fervore Dei accensi, sic singula castigemus, ut nec manui in opera aridorum, nec pedi liceat deviare in latitudine claudorum. Unusquisque in cruce sua mortuus habet sepulcrum suum, primum est in inferno, secundum [Col. 0653B] in deserto, et tertium in horto, id est in paradiso qui est hortus deliciarum. In primo jacet latro contemnens, in secundo latro confitens, in tertio Christus dimittens. Primum est fetidum et scaturit vermibus qui non moriuntur; secundum purificatum, quod scopatur in confessionibus, quia Judaea, id est confessio, facta est sanctificatio ejus (Psal. CXIII) ; tertium conditur aromatibus, custoditur numinibus, et frequentatur a mulieribus aromata portantibus. Unusquisque ungitur suo unguento. Primus unguento desperationis, quia in inferno nulla est redemptio; secundus unguento recuperationis, quia hic tempus est miserendi; tertius unguento devotionis, dicens toto mentis affectu: Convertisti planctum meum in gaudium mihi (Psal. XXIX) , Maria Magdalene portat [Col. 0653C] unguentum compunctionis, Maria Jacobi compassionis, Salome devotionis. Compunctio est de recordatione peccatorum, compassio de malis proximorum, devotio de consideratione praemiorum. Per Mariam Magdalenam, quae erat in civitate peccatrix (Luc. VII) , intelligitur anima poenitens, et scelerum suorum emendatrix; per Mariam Jacobi, vitia supplantans et virtutum operatrix; per Salomen, ori imprimens osculum cum Deo pacificatrix, quae labii detersa reatu audet dicere: Osculetur me osculo oris sui (Cant. I) .

TIT. XXXII. De triplici confessione, tribus nominibus Jerusalem, et tribus diebus vivificationis.

Judaea et Jerusalem, nolite timere, nec paveatis: cras egrediemini contra eos et Dominus erit vobiscum [Col. 0653D] (II Par. XX) . Judaea interpretatur confessio, quae triplex est: peccatorum, cum sua peccata cognoscit; meritorum, cum suam infirmitatem et adjuvantem gratiam considerat; praemiorum, de qua dicitur: In saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII) . Prima confessio dicit: Tibi soli peccavi (Psal. L) , et audit: Dimissa sunt tibi peccata (Luc. V) . Secunda orat: Dirige gressus meos in semitis tuis (Psal. CXVIII) , et respondetur: Sta in justitia et ambula (Eccli. II) . Tertia cantat canticum novum, et promittitur ei, sedebis super sedem, etc. Jerusalem prius dicta est Jebus, postea Salem, inde Jerusalem. Jebus conculcata, Salem pax, Jerusalem dicitur visio pacis. Prius fuimus conculcati in luto et foeditate [Col. 0654A] peccati, de qua exuimur per poenitentiam. Inde habemus pacem propter justitiam, qualis haberi potest in praesenti. Tandem veniemus ad visionem pacis, quae exsuperat omnem sensum (Philipp. IV) , ubi cognoscemus sicut et cogniti sumus. Triplex nomen civitatis triplici Judeae respondet: Confessioni peccatorum Jebus, id est conculcatio, qui enim confitetur seipsum conculcat; confessioni meritorum, Salem, id est pax, quam habet qui Deo non sibi attribuit, quia pax hominibus bonae voluntatis; Jerusalem, id est visio pacis confessioni laudis, In saecula saeculorum laudabunt te (Psal. LXXXIII) . Judaea igitur et Jerusalem, non illis qui per cor impoenitens thesaurizant sibi iram, qui non noverunt viam pacis, quibus egredientibus carcer, tenebrae, infernus paratur, [Col. 0654B] dicitur: Nolite timere: Cras egrediemini contra eos, et Dominus erit vobiscum. Nolite timere, hic est de timoribus vacandum. Cras egrediemini, hic de egressionibus. Cras egrediemini, quasi dicat: Multos quidem habetis hostes, carnem, qua nullus vicinior, saeculum nequam, et qui in aere collocati viam nostram obsident, sed nolite timere; cras egrediemini, id est post dies duos. Tres enim sunt dies de quibus dicitur: Vivificabit nos post dies duos, in die tertia suscitabit nos, etc. (Ose. VI.) Unus dies sub Adam, alter in Christo, tertius cum Christo. Utinam pereat in nobis dies Adae, dies peccati, in qua omnes nascimur! quam Job (Job III) et Jeremias (Jer. XX) maledicunt; et egredientibus vel hic a peccato illucescat dies redemptionis novae praeparationis antiquae, [Col. 0654C] vel e mundo clarescat dies qui vesperam nescit. Istos tres dies notat Evangelium: Ecce ego hodie et cras ejicio daemonia; et tertia die consummor (Luc. XIII) . Et quia in prima die conversionis inferuntur tentationes, recte his dicitur: Nolite timere. Quia vero in secunda sanitas datur per justitiam; cras, inquit, egrediemini, dimissis, scilicet vitiis vel ergastulo carnis, et pro tertia die additur, et Dominus erit vobiscum, scilicet vel per nativitatem et per humanae naturae consortium, vel per gratiam in futuro per beatitudinis donationem. Et nota quod non dicit, nos erimus cum eo, sed, ipse erit nobiscum. Cum eo enim sumus qui non ejus adhaeremus voluntati, sed non est ille nobiscum, quia nostrae non consentit voluntati: cupimus dissolvi, sed ipso [Col. 0654D] differt. Tunc autem nobiscum erit, quando omnibus desideratis dabitur nobis in eo perfrui.

TIT. XXXIII. De quadripartita locutione Dei, et responsione facienda ad eam.

Semel locutus est Deus, etc. (Psal. VI.) Semel sicut dicitur, loquitur Deus, et ultra non repetit illud (Job XXXIII) , quia semel hic loquitur, praecipiendo, prohibendo, promittendo, comminando. In futuro autem non erit tempus docendi, sed judicandi. Quadripartitum est ergo hoc verbum quo semel loquitur. Praecipit bonum, prohibet malum, promittit gloriam, comminatur poenam. Unum autem dicitur hoc verbum, quia unum est ad correctionem nostram. Nam futurum verbum tantum ad retributionem [Col. 0655A] pertinet. In hac prima quadripartita locutione Dei, duo audiuntur: potestas et misericordia. Potestas, qua promittit et comminatur; misericordia, qua praecipit et prohibet, viam ostendens qua curramus ad promissum bonum, vitemusque propositum malum. Huic autem quadripartito verbo quadrupliciter est respondendum. Praeceptioni per obedientiam, ut faciamus bonum; prohibitioni per temperantiam, ut abstineamus a malo; promissioni per amorem, et comminationi per timorem. His respondere paratus erat qui dicebat: Loquere, et respondebo tibi (Job XIII) . Ait certe, quia jam locutus es nec repetis; ego loquar et per obedientiam, temperantiam, amorem et timorem tibi respondebo; et tu responde mihi. Respondebit enim in [Col. 0655B] futuro Deus ei qui responderit in praesenti, idque quadrupliciter. Respondebit siquidem ipse Deus obedientiae per libertatem, temperantiae per integritatem, ut sit libera integritas temperantiae, integra libertas obedientiae: quorum hic neutrum fit nisi temperantia pugnat, et obedientia laborat. Amori quoque per felicitatem, et timori per securitatem, ut sit secura felicitas. O quam bona, quam desideranda responsa! Integra libertas, secura felicitas! Cui enim haec Deus respondebit auditui ejus dabit gaudium ineffabile et laetitiam, qua exaltabunt tunc ossa humiliata nunc (Psal. L) . Merita enim humilia sunt nunc, praemia sublimia tunc. Nam qui se humiliat exaltabitur (Luc. XIV) .

TIT. XXXIV. De tribus linguis hominum.

[Col. 0655C] Erunt quinque civitates in terra Aegypti, loquentes lingua Chanaan (Isa. XIX) . Tres sunt, linguae Aegyptia, Chananaea, Hebraea; et inter eas tamen magis affinis Hebraeae, Chananaea est. Hebraea loquuntur angeli, Aegyptiaca homines mali, Chananaea boni. Chananaeus interpretatur commotus. Hic est qui jam commovetur per poenitentiam ut exeat de Aegypto vitiorum et per desiderium patriae de Aegypto carnis suae. Hebraeus autem qui jam transivit. In Aegypto igitur nostra loquuntur Aegypti, quinque civitates in malis, dum quinque sensus eorum faciunt opera carnis, id est Aegypti. Loquuntur in Aegypto quinque civitates bonorum lingua Chananaea, dum quinque sensus eorum commoventur, ut relinquant opera carnis. Hebraeus non in Aegypto, sed in coelo laudes [Col. 0655D] sonat, ubi omnis spiritus laudet Dominum (Psal. CL) .

TIT. XXXV. De triplici adventu Domini.

Ecce Rex tuus venit tibi mansuetus et Salvator (Zach. IX) . Tres sunt adventus Domini, ad homines in carne, in homines in spiritu, adversus homines in judicio. Inter adventum primum et novissimum, creber est adventus tempore medio, conformans nos adventui primo et praeparans novissimo. Ad hoc namque modo venit in nos, ne primo adventu frustra venerit ad nos, vel ne novissimo iratus veniat adversus nos. Hoc quidem adventu satagit reformare sensum superbiae nostrae configuratum sensui humilitati suae, quam primo veniens exhibuit, ut perinde [Col. 0656A] reformet corpus humilitatis suae configuratum corpori claritatis suae (Philipp. III) : quam denuo rediens exhibebit. Hic ergo adventus medius est optandus, ut qui gratiam impertit primi, et gloriam promittit secundi. Medius enim quasi mediator participat cum utroque. Primus est occultus et humilis; ultimus manifestus et admirabilis. Iste occultus quidem, sed mirabilis. Occultum istum illa glorians gloriosa anima receperat, quae dicebat: Secretum meum mihi: Secretum meum mihi (Isa. XXIV) . Quomodo autem admirabilis sit, et admiratione sui suspendat animam contemplantis, et omnia ossa interioris hominis acclament ei: Domine, quis similis sit tibi (Psal. XXXIV) ? norunt experti; et utinam desiderent experiri non experti! Primus igitur adventus est [Col. 0656B] gratiae, novissimus gloriae, medius iste gratiae et gloriae, in quo per consolantem gratiam futura gloria datur utcunque praelibari. In primo visus est Deus contemptibilis; in novissimo Deus videndus est terribilis: in isto medio mirabilis et amabilis, ut nec propter dignationem gratiae per quam se praebet amabilem posset esse contemptui, sed admirationi, nec propter magnificentiam gloriae qua mirabilis apparet, sit terrori, sed consolationi. De primo dicit Judaeus: Vidimus eum et non erat ei species neque decor (Isa. LIII) . De ultimo expavit etiam justus: Et quis poterit, inquit, stare ad videndum eum? (ibid.) De isto Apostolus: Gloriam Domini speculantes in eamdem transformamur imaginem a claritate in claritatem tanquam a Domini spiritu (II Cor. III) . Occurramus [Col. 0656C] igitur obviam Salvatori nostro. Respondendum est huic nuntio bono de terra longinqua, id est viventium a terra morientinm longinqua. Primo adventui occurrendum est affectu et exsultatione cordis; ultimo motu et exsultatione corporis, et sicut tunc corporibus nostris rapiemur in nubibus obviam Christo in aera, et sic semper cum Domino erimus (II Thess. IV) , sic et modo sunt nubes apostolorum et prophetarum quae concedant vices suas, si sensus nostri non fuerint pigri, terraeque nimis affixi; nam quasi vehiculo nubis eousque sublevantur, ut gloriam Domini quantulumcunque mereantur speculari; et sic cum Domino simus vel dimidia hora. Nos itaque, fratres, quos nondum consolatur longa experientia, ut patientes simus usque ad ultimum adventum [Col. 0656D] Domini, consoletur interim certa fides et pura conscientia quae cum Apostolo dicat: Scio cui credidi, et certus sum quia potens est depositum suum servare in illum diem (II Tim. II) , id est in adventum magni Dei. Qui vivit et regnat, etc.

TIT. XXXVI. De virga et flore moraliter.

Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI) . Virga est Maria, et flos Christus. Virga ei qui non indiget increpatione, sed correctione et suppliciis plectitur. Flos ei qui non correctione indiget dura, sed eruditione; vel certe non indiget poenis, sed volente a flore incipere et ad fructum perducere. Vis videre imitatorem Christi virgam et florem? de virga quidem dicit: Quid vultis? [Col. 0657A] in virga veniam ad vos? (I Cor. IV.) De flore. An in charitate et spiritu mansuetudinis? (ibid.)

TIT. XXXVII. De pastoribus et eorum officio.

Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras suas? (Isa. LX.) Tria pastoribus gregis Domini sunt necessaria: bona operatio, discretio, praedicatio, ut sint lux, oculus et sal. Lux bonae operationis, ut exemplo luceant. Unde: Luceat lux vestra coram hominibus (Matth. V) . Oculus discretionis ut discernendo inter lepram et lepram provideant subditis. Unde ad Ezechielem: Speculatorem dedi te domui Israel (Ezech. III) . Sal praedicationis et correctionis ut praedicatione subditos erudiant, ne vermes peccatorum eos consumant. Unde: Vos estis sal terrae (Matth. V) . Ex pastoribus autem aliqui [Col. 0657B] sunt nec sal, nec lux, nec oculus, qui scilicet male praedicant, male operantur, male discernunt. De quibus dicitur: Sacerdotes contempserunt legem meam, polluerunt sanctuaria mea (Ezech. XXII) ; quia inter sanctum et profanum, scientiam et ignorantiam, inter lutum et mundum non intellexerunt. Alii sal et non lux. De quibus dicitur: Quae dicunt facite; quae faciunt, facere nolite (Matth. XXIII) . Alii sal praedicationis non habent. De quibus dicitur: Canes muti, non valentes latrare (Isa. LVI) . Haec ergo tria nobis necessaria sunt, ut simus lux, oculus, sal. Quorum si vel unum defuerit, gregem Domini periculose servamus. Si enim non sumus lux, licet simus oculus et sal, cum periculo corpus Domini tractamus, officio indigni sumus, facti sicut habentes [Col. 0657C] clavem, aliis aperientes, sed non intrantes. Unde valde timendum ne nos qui coeli janitores sumus, cum alios intromiserimus, ipsi non intremus, et clausa tandem janua frustra clamemus: Domine, Domine, aperi nobis (Matth. II) . Fiat quoque illud ut, cum ejecerit de templo Jesus ementes et vendentes (Matth. XXI) , accedant ad eum et intrent caeci et claudi. Si autem oculo discretionis qui debet esse columbarum non corvorum. Unde: Oculi tui columbarum (Cant. I) carent, tunc caecus caecum ducat, et ambo in foveam cadent (Matth. XV) . Si sale careant praedicationis, tuncque jejunus deficiat in via populus Dei, sanguis ejus de manu praedicatoris requiratur. Consideret ergo unusquisque onus suum, [Col. 0657D] ut sit per sal nubes compluendo; per lucem, volans ad coelestia, quod verbo praedicat exemplo monstrando; per oculum, columba ad fenestras Scripturae, ut per ipsas Deum videndo ovibus suis provideat. Talibus enim congaudens ait propheta: Qui sunt isti qui ut nubes volant et quasi columbae ad fenestras suas? Pensate igitur quid estis, et ad quod ministerium in domo Dei vocati. Clamat secus agentibus Oseas dicens: Audite, sacerdotes, quia vobis judicium est (Ose. V) . Et quare, ostendit subdens: Quoniam laqueus facti estis speculationi et rete expansum (ibid.) : Quasi dicat: Quoniam vos qui expedire debetis, malo exemplo alios illaqueatis, judicium est vobis damnationis. Unde et alterius sanguinis rei.

TIT. XXXVIII. De duobus capreae hinnulis, tribus umbris, et variis diebus.

[Col. 0658A]

Duo hinnuli capreae pascuntur in liliis (Cant. IV) . Caprea, Ecclesia visu acuta ad penetranda mysteria Christi, saltu agilis ad transilienda hujus saeculi impedimenta, potens ad supprimenda serpentis antiqui venena. Hujus duo gemelli Petrus et Paulus, germani fide, pares merito et virtute, ipsa passione et morte conjuncti. Hi pascuntur in liliis, in mundorum et humilium virtute et profectibus. Pascunt eos verbis, pascuntur eorum operibus. Unde alter ipsorum dicebat: Nunc vivimus, si vos statis in Domino (I Thess. III) ; alter cum esuriret, coelum apertum est, et carnes immundorum animalium praecipitur mactare et manducare (Act. X) . Hoc faciunt [Col. 0658B] laborantes aestu donec aspiret dies, et inclinentur umbrae (Cant. II) . Tres sunt umbrae, et tres dies. Prima umbra terra; est umbrosus spiritus daemonum et hominum; secunda, tenebrae errorum; tertia, obscura significatio veterum sacramentorum. Umbra significationum inclinata est ad occasum et finem; umbra errorum de die in diem inclinatur ad diminutionem; umbra tenebrosorum spirituum tandem inclinabitur ad infernum et mortem. Primum factum est, cum dies aeternus aspiravit apparens in carne. Secundum quotidie fit, cum idem aspirat illustrans nos veritate. Tertium novissime fiet, cum aspirabit in majestate. Sunt et aliae umbrae duae quae intra nos velut in quodam speculo obumbrant nos vel nobis. Obumbrant nos quae nos congelant et [Col. 0658C] obcaecant. Obumbrant nobis quae refrigerant et illuminant nos. Primae de inferioribus sunt graves et noxiae, secundae de superioribus, delectabiles et salubres. Anima enim humana in medio posita est, ut sub ipsa sit mundus, propter ipsam factus; supra ipsam sit Deus, a quo, et ad quem et propter quem ipsa facta est. Nam sicut propter animam est corpus, sic propter corpus est domus ejus, id est mundus. Cum igitur incurvatur ad corporalia et mundana, ascendunt in eam umbrae de inferioribus. Cum egreditur ad divina, inclinantur super eam umbrae de superioribus. Illius enim quam cogitat umbram sibi format. Quae etsi luminosa et gloriosa, umbra tamen est, quantumcunque cognitionis acuatur [Col. 0658D] dies, donec aspiret ille coelestis dies, sicut cum in facie speculi tersa et lucida splendidae rei resultat imago. Videmus enim nunc per speculum in aenigmate (I Cor. XIII) . Et nota quod nec umbra videtur nisi inclinato et aspirante die, quia neque per speculum et in aenigmate potest apprehendere quidquam nostra humanitas, quantumcunque a visibilibus ad invisibilia rapiatur, nisi inclinante se majestate ad nos favore gratiae, cum scilicet qui habitat lucem inaccessibilem dignatur ad nos inclinari, et per umbram suae imaginis demonstrari. Unde Moyses ascendit in montem (Exod. IX) , et Dominus inclinavit coelos et descendit (Psal. XVII) . Sed heu! tam breves et obscuros dies, et tam longas ac laboriosas noctes habet hiems ista, ut propheta laborans in gemitu [Col. 0659A] suo, et per singulas noctes lavans lectum lacrymis suis (Psal. VI) , merito plangat, dicens: Dies mei sicut umbra declinaverunt (Psal. CI) . Verum si quaeratur cur umbrae pluraliter dicantur, cum res una sit cujus sint umbrae. Respondetur: Quia nunc minus, nunc plus virtus obumbrat Altissimi, dissimiliter umbras format. Unde Apostolus: Transformamur a claritate in claritatem (II Cor. III) . A minore scilicet in majorem, quia praesens claritas respectu futurae umbra est. Et nota quod cum umbrae de superioribus inclinantur super nos, umbrae de inferioribus inclinantur infra nos. Cum siquidem divinis propinquamus, mundana superamus, quatenus ad umbram lucis accedimus, eatenus mortis umbram evadimus. Lux enim et vita in coelo, mors in inferno, [Col. 0659B] umbra mortis in hoc tartareo et tenebroso loco. Jam, fratres qui laboratis, portantes pondus diei et aestus (Matth. XX) , ad umbras lucis istas accedite. Placeat eas imitari, quas ille dies aeternus aspirans rorem misericordiae cupit aestuantibus inclinare. Audite ipsum diem ad umbrarum refrigeria invitantem: Venite ad me, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) . Quam umbram si quis obtinuerit, merito gloriatur et dicit: Sub umbra illius quem desideraveram sedi (Cant. II) . In qua est sessio ad quietem, et refectio ad satietatem. Unde subdit: Et fructus ejus dulcis gutturi meo (Psal. LXXXIII) . Aspira ergo gutturi, o dies dierum, quae in atriis tuis super millia (Psal. CXXXIX) . Obumbra caput nostrum in die belli. Inclina super nos umbras salutis et refrigerii, [Col. 0659C] et inclinentur subtus nos umbrae caecitatis et mortis. Et licet contingant nos umbrae de cogitatione terrenorum, non nos attingant tenebrae, id est crassiores umbrae de amore eorum; sed semper respiremus in luminosum veri aeternique luminis amorem.

TIT. XXXIX. De auro, thure et myrrha.

Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum. Afferte Domino gloriam et honorem, etc. (Psal. XXVIII) . Quia satius est Domino afferre quam sanguisugae, id est concupiscentiae, cujus duae filiae, voluptas et vanitas, non dant requiem die ac nocte, dicentes: Affer, affer (Prov. XXX) : Quid autem afferendum? Afferte, inquit, gloriam, scilicet auri et honorem thuris. Afferte Domino gloriam nomini ejus, myrrham sepulturae ejus. Myrrha in corde tuo dolorem; [Col. 0659D] myrrha in corpore tuo laborem, si tamen hic et ille sit poenitentialis. Myrrha gustu amarissima effectu corruptioni resistit. Quid autem amarius dolore quo peccator recogitat annos suos in amaritudine animae suae (Isa. XXXVIII) , dicens Deo: Noli me condemnare (Job X) . Quid enim salubrius quam quod vindicat tam a corruptione luxuriarum in quibus computruit, quam vermium immortalium quos meruit. Labor autem corporis non tam myrrha est quam myrrhae fasciculus, in quo regula jejuniorum et vigiliarum, asperitas vestium, et omnia amara velut in unum fasciculum colligata sunt ad ferendum. Unde ille: Convertimini ad me in toto corde vestro; in jejunio et fletu, et in planctu, etc. [Col. 0660A] (Joel, II) , ut vere dici possit fasciculus. Debet amaritudo cordis mitigari amaritudine exteriori, quem admodum cholera stomachi potu absinthii, ut homo usu dulcium corruptus, potione purgetur amara. Peccatori enim debet dari myrrhatum vinum Dominicae passionis (Marc. XV) ; quod noluit bibere Jesus, quia peccatum non fecerat quod ei crucifixio imputabat. Post hanc thus offertur, quia post sacrificium spiritus tribulati et corporis humiliati sequitur sacrificium laudis cum thure devotionis. Quod cum regi obtuleris, suppone ignem charitatis, ut dirigatur oratio devotionis sicut incensum in conspectu Dei (Psal. CXL) . Et de hoc sacrificio odoratus odorem suavitatis, dicat tibi: Odor vestimentorum tuorum, sicut odor thuris (Cant. IV) . Post haec duo offertur [Col. 0660B] aurum. Myrrha enim oblatio est incipientium, thus proficientium, aurum vero perfectorum: quod est sapientia, quam non novit nisi qui accipit. Pretiosius est hoc aurum cunctis opibus, etiam myrrha et thure. Hoc enim ultimum dives est in omnibus qui valet offerre in contemplatione et prudenti administratione. Haec est quidem vera sapientia, sapientia in contemplatione aeternorum et administratione temporalium. Qui novit seipsum regem et alium, non tamen negligit offerre thus in devotione divini operis, et myrrham in mortificatione sui. Nos igitur, fratres, in gloriam pueri regis qui natus est nobis, offeramus aurum, thus, et myrrham, quae conservat a vermibus. Nam vermis carnis est luxuria; qui ingreditur blandiendo, mordet ridendo, [Col. 0660C] transforat delectando, perimit consensu voluntario. Vermis item est tristitia, quia sicut tinea vestimento, et vermis ligno, ita tristitia viri nocet cordi. His et similibus vermibus vermescunt corpora et corda, si quotidie non distillet de manibus myrrha. Manus ergo nostrae per universum corporis nostri distillent myrrham, praeveniendo ungere corpus in sepulturam illius. Corpus enim nostrum Jesus est, quod sepelitur cum omnibus vitiis subtrahitur. Qui sic ungitur, ut dictum est, non timet vermem qui non moritur, quia jam mortuus est. Offeramus etiam thus devotionis et aurum sapientiae. Et si quis indiget sapientia postulet eam ab eo qui dat omnibus affluenter, a Patre scilicet luminum, qui dat, omne datum optimum et omne donum [Col. 0660D] perfectum (Jac. I) .

TIT. XL. De meditanda morte, dum adhuc fortes videmur, et de bene agendo.

Memento Creatoris tui in die juventutis (Eccle. XI) , ait Sapiens, ut, juxta Apostolum, dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes (Gal. VI) . Sequitur: Antequam rumpatur funiculus argenteus (Eccle. XII) , id est dissolvatur corpus et recurrat vita aurea. id est anima vinculis carnis absoluta ad Deum qui fecit illam, punienda vel salvanda. Funis dicitur corpus, quia quibusdam legibus naturae sibi animam legat, antequam pulvis, id est homo qui de terra factus est conteratur super fontem, id est mundum, ut inde aquam non possit haurire, et rota cogitationum [Col. 0661A] quae de corde exeunt et volvuntur et revolvuntur super cisternam corporis, quia in illa die peribunt cogitationes. Hoc idem subdit aliis verbis: Et revertatur pulvis in terram suam, unde erat (pulvis es et in pulverem reverteris [Gen. III]) , et spiritus redeat ad ipsum qui dedit illum (Eccl. XII) , recepturus poenam vel gloriam.

TIT. XLI. De triplici apertione cordis, sextuplici mandato, et triplici bello ac pace.

Adaperiat Dominus cor vestrum in lege sua, et in praeceptis suis, et faciat pacem, etc. (II Macch. II) . Triplex est apertio cordis. Prima ad poenitentiam, secunda ad justitiam, tertia ad perfectionem. Haec autem apertio per legem Domini fit meditanti die ac nocte, unde subdit: in lege sua, quae in sex consistit, [Col. 0661B] in prohibitionibus, comminationibus, praeceptionibus, promissionibus, consiliis, exhortationibus. Prima apertio in prohibitionibus et comminationibus fit, dum quis attendens suas transgressiones et poenas quae ex eis subsequuntur, ad poenitentiam Dei timore compungitur. Haec est enim lex Domini convertens animas (Psal. XVIII) . Secunda est in praeceptionibus et promissionibus, dum poenitens divinam voluntatem in sua lege considerans et remunerationem, ad justitiam proficit bonorum operum, quia testimonium Domini fidele (ibid.) dans promissa. Tertia in consiliis et exhortationibus, dum justus in bonis delectatur in Deum fervens, Deo quem solum diligere cupit sibi dicente: Si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae habes, etc. (Matth. XIX) . [Col. 0661C] Arripit sic perfectionem ut praeter Deum, qui dat sapientiam parvulis, nil quaerat. Quia vero sola dilectio indicativa est religionis, Deo dicente: In hoc cognoscent; quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII) , subditur: Et in praeceptis suis, quae sunt dilectio Dei et proximi inter caetera legis Dei magis tenenda cum ex his pendeant lex et prophetae. Et faciat pacem. Triplex est nobis bellum: A conscientia quae peccatorem accusare non cessat; a carne et daemone, quae etiam justum insequuntur; a fratre et proximo, qui etiam perfectum conturbare conantur. Deus autem qui corda aperit in lege sua, et in praeceptis suis, triplicem facit in homine: Primam pacem per poenitentiam, cum deleto peccato, ipsum conscientia accusare [Col. 0661D] non potest; secundam per justitiam, cum justus exercitio bonorum operum carnem domuerit, juxta Apostolum: Castigo corpus meum et in servitutem redigo (I Cor. IX) , et cum sic omnia inimici tela exstinxerit (Ephes. VI) ; tertiam quoque cum solum Deum tenens nullis prosperis extollitur, nullis adversis movetur; aeque acceptans prospera ut adversa, ut vere dicatur: Pax multa diligentibus legem tuam; et non est illis scandalum (Psal. CXVIII) . Conscientia cessante a primo bello, carne et daemonibus a secundo homine ita perfecto ut aliquo scandalizante scandalum non recipiat, sed quantum in ipso est et cum scandalizaverit pacem habeat, in patientia possidens animam suam (Luc. XXI) .

TIT. XLII. De benignitate et severitate Dei erga peccatorem.

[Col. 0662A]

Convertimini ad Dominum Deum vestrum, quia benignus et misericors est, patiens et multum misericors, et praestabilis super malitiam (Joel. II) . Videte quemadmodum de venia peccatori danda, si converti voluerit, Dei exaggerat pietatem. Benignus est indebita largiendo. Misericors debita indulgendo. Patiens diu tolerando. Multum misericors, pro longis iniquitatibus brevem poenitentiae afflictionem suscipiendo. Praestabilis super malitiam, etiam sine carnis afflictione perseveranti, ad se cordis conversione mala omnia condonando. Nemo igitur de venia desperet propter Dei justitiam. Nemo in malis perseveret propter ejus misericordiam, quoniam [Col. 0662B] fortis et patiens Dominus, dulcis et rectus, misericors et verax. Patiens, dulcis, misericors super poenitentes. Fortis, rectus, et verax super impoenitentes. Si ergo, fratres, amamus patientiam, dulcedinem, misericordiam, qua salvat, timeamus fortitudinem, rectitudinem, qua judicat et damnat; et oremus ut a nobis judicii severitatem suspendat misericordiaeque benignitatem impendat. Qui, etc.

TIT. XLIII. De tribus bonis hominis, et tribus flagellis Dei, et de causis eorum.

Multa flagella peccatoris; sperantem autem in Domino misericordia circumdabit (Psal. XXXI) . Tria sunt hominis bona quibus in hac vita fruimur: Alia in anima, ut virtutes, et alia dona tam naturae quam gratiae; alia in corpore, ut sanitas; alia extra utrumque, [Col. 0662C] ut proles et divitiae. Ideo tria sunt flagella, quibus justo Dei judicio percutitur. Flagellatur enim aliquando in exteriori substantia, aliquando in carne propria, aliquando in conscientia. In duobus primis flagellantur aeque boni et mali; in tertio non nisi reprobi. In duobus flagellatus est Job, non in tertio. Unde dictum est ad Satan: Animam illius serva (Job II) . In istis omnibus Pharao. Quem enim flagellaverat in exteriori substantia, in carne propria vesicis turgentibus, etiam obstinatione flagellavit in conscientia. Quatuor autem de causis flagellantur homines: Alii ad ruinam, ut Pharao; alii ad disciplinam, ut David; alii ad custodiam, ut Paulus; alii ad coronam, ut Job.

TIT. XLIV. De signaculo Dei nobis impresso.

[Col. 0662D] Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine (Psal. IV) . Super dicit non subter, quia in superiori natura tria sunt: Signans, signaculum, et signatum, a quo, cum quo, et in quo. Signans est Deus qui suam imaginem primo angelicae naturae, inde humanae impressit, ut angelica esset quasi signaculum, humana quasi signatum. Unde primo angelo dicitur: Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, perfectus decore, in deliciis paradisi Dei fuisti (Ezech. XXVIII) . Homo autem dicit de se: Signatum est super nos lumen, etc. Instar cujus in signaculo vel sigillo primo figura regis insculpitur, et post subjectae rei imprimitur. Imago primo naturae impressa est angelicae, inde quasi secundum eum humanae [Col. 0663A] insignita, sed et aliis rebus modo suo, quia eorum ministerio formantur et reguntur.

TIT. XLV. De septem rivis peccatorum exeuntibus a primis parentibus.

In flumine pertransimus [pertransibunt] pede (Psal. LXV) . Quid post? Laetabimur in ipso (ibid.) De quo Isaias: Percutiet Dominus fluvium Aegypti in septem rivos ita ut per eum transeant calciati (Isa. XI) . Aegyptus mundus est; flumen fluxus humani generis, qui de primis parentibus vena infelici prorumpens, impetuosum torrentem per totam mundi latitudinem instagnavit, quod in septem torrentes derivatur, vallesque et campestria profunda voragine supersedit, ipsis etiam montibus refusionem intentans. Quorum unus de altioribus [Col. 0663B] inclamat: Torrentes iniquitatis conturbaverunt me (Psal. XVII) . Primus hujus fluminis rivus est cogitatio mala. Rivus exundans habens frequentiam pluviarum per fenestras corporeorum sensuum, qui ei de mundanis cataractis mortiferos imbres profluxius administrant. Versipellis contortor fingit similitudines, imagines pingit, colores aptat, ut consensum eliciat, affectum inficit, universa convolvit, in thalamo mentis, offert horribilia de divinitate, terribilia de fide, mirabilia de fidei institutione, et in alveo mentis veneniferas ingerit potiones, quas in confessione peccatorum exoneratus exhorret evomere. Quid plura? Inimicus virtutis in thalamo exstirpat devotionem, in diversa protrahendo, in thalamo castitatem multiformis libidinis sensus evolvendo. [Col. 0663C] Quibus fortioribus telis utinam oppugnans non expugnet, pungens non vulneret, et in claustro lectionem memoriam Scripturarum resecando, libros a manibus evellendo, et de isto ad illum transferendo; in officiis silentii virtutem, dum vagabundo se comitem facit, donec taciturnitatis officium aut aperiat aut infringat. Ad ipsum altare Domini virtutum spiritus isti in ipsos mentis oculos circa sacrificia pendentis in cruce circumvolitant. Has volucres vix patriarcha magnus a suis sacrificiis abigebat (Gen. XV) . Videtis quam turbidus sit iste torrens. Quis in hoc negat se mersum vel submersum? Secundus rivus locutio perversa. Linguam nullus domare potest, ait apostolus, membrum inquietum [Col. 0663D] et mortiferum (Jac. III) . Est autem verbum aliud falsum. Unde: Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. V) . Aliud vanum. Unde: Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum (Psal. XI) . Aliud maledicum. Unde: Neque maledici, etc. regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) . Aliud impudicum. Unde: Deponite turpem sermonem de ore vestro (Coloss. III) . Et: Omnis sermo malus de ore vestro non procedat (Eph. IV) . Aliud excusatorium. Unde: Ne declines cor meum in verba malitiae ad excusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL) . Aliud dolosum. Unde: Disperdat Dominus universa labia dolosa (Psal. XI) . Aliud otiosum. De quo Dominus: De omni verbo otioso, quod locuti fuerint homines, reddent rationem in die judicii (Matth. XII) . Tertius est [Col. 0664A] actio prava post cogitationem et locutionem quando exhibentur membra iniquitatis peccato, ut contumeliis afficiant corpora nostra. Absit aliquem nostrum huic famulari idolo, Filium virginis in Veneris templo suscipere, arcam Domini juxta Dagon locare, nutritum in croceis stercora amplexari! Quartus rivus est defensio peccatorum, quo nihil magis exasperat iram divinitatis. Quando enim sanatur qui medicum spernit, medicinam conculcat? Negantem super hoc propheta de sacrario Spiritus sancti nobis inducit. Ibi, inquit, habuit foveam ericius (Isa. XXXIV) . Qui cum se adeptum solitudinem putat, caput et pedes exerit. Si quis supervenerit, statim ea contrahit et spinis munit, ut prius spinis illius sanguinem tuum teneas, quam corpus ipsius. Sic [Col. 0664B] peccatoris caput cum pedibus, id est intentio cum actionibus, a pastore prospicitur, et quod fere omnium peccantium vitium est, cum ab omnibus videatur a nemine se videri putat. Si autem intentionis ingressus cum actionum egressibus correptivis manibus velis deprehendere, intantum se excusat novus dialecticus Ciceronis lingua, ut negando quae vidisti, quae ipse non vidit in te vitia retorquendo, prius sentias quam vitium perdas, prius odium incurras quam corrigas. Quintus est exsultatio in peccatis. O detestanda laetitia, ut pro malis ipsi etiam Deo audeant gratias immutire! Qui exsultant, cum male fecerint, et laetantur in rebus pessimis (Prov. II) . Cadent super eos carbones et in ignem ejicientur. (Psal. CXXXIX) . Sextus est alios docere ad malum. [Col. 0664C] Qui de cathedra pestilentiae derivatur, cui non sufficit ut intereat in saeculum saeculi, nisi alios pertrahat, duplicem habiturus poenam. Septimus est in his omnibus perseverare. Super sic demersum et absorptum claudit puteus os suum; et cum non levat oculos ad coelum, nec recordatur judicium justorum, mortuus est et sepultus sepulcro conscientiae, a quo sic mortuo perit confessio, ut veniens in profundum malorum contemnat (Prov. XVIII) . Hic est in extremo fluminum Aegypti. Huic multitudo miserationum Domini tollitur ab oculis. Hunc fluvium in rivis percussit Dominus cum calceatus carnis calceamento, cujus corrigiam ille magnus non potuit solvere (Matth. III) , illum transivit [Col. 0664D] per immunitatem praedictarum pestium, et transeundo liberavit nos de aquis praedictis. Eia, fratres, si aliquis humor de his rivis fluminis mortalitatis est in vobis, tergite, et tergite illum niveo confessionis amictu. Percutite hos rivos cogitando pro peccato vestro, prohibendo linguam, declinando a malo et faciendo bonum, confitendo adversum vos injustitias vestras Domino, habentes dolorem vestrum semper in conspectu vestro iniquos docendo, vias Domini et laudem ipsius in ore semper gerendo. Et ut calceati transeatis, consuatis aliquid de arte sutoria, faciatis calceamenta densa et subtiliter consuta, quae possint aquas obviantes excludere. Faciatis carnem firmam et confixam timore Domini, quae libidinis humorem excludat, et [Col. 0665A] excocta tribulationibus et densata fiat uter novus ad conservandum vinum novum, ut dicere possitis: Factus sum sicut uter in pruina (Psal. CXVIII) .

TIT. XLVI. De concordi religiosorum cohabitatione quam sit diabolo formidolosa.

Pulchra es, amica mea, suavis et decora, sicut Jerusalem, terribilis ut castrorum acies ordinata (Cant. VI) . Suavis hominibus, decora numinibus, terribilis daemonibus. Quare? Quia ambulat ut castrorum acies ordinata, non dissipata per invidiam, sed constipata per charitatem. Acies est per conventum, castrorum per procinctum, ordinata per consensum. Conventum facit poenitentia, procinctum ponit vigilantia, consensum praebet concordia. Sane parum timet diabolus jejunantes, [Col. 0665B] vigilantes, continentes, quoniam de illis multos obruit in laqueum ruinae, sed concordes et unanimiter habitantes in domo Domini, dolorem, timorem, livorem ingerunt diabolo quos concordes invenit, praecipue cognoscit, quia in manu Dei sunt et non tanget illos tormentum mortis (Sap. III) . In hoc, inquit, cognoscent homines quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII) . Charitatem autem inter homines expavescit diabolus, quam in coelis tenere noluit cum Deo et angelis.

TIT. XLVII. De quadruplici languore unde nos liberavit Christi adventus.

Dicite pusillanimis: Confortamini et nolite timere. Ecce Deus noster veniet et salvabit nos. Tunc aperientur oculi caecorum, et aures surdorum patebunt. [Col. 0665C] Tunc saliet sicut cervus claudus, et aperta erit lingua mutorum (Isa. XXXV) . Generis humani ante adventum multa erat caligo, ut Deum cognoscere, verba ejus audire, bene operari, et peccata recusarent confiteri. Tantis itaque miseriae languoribus placuit Deo salutis medicinam, ministris suis imponere, ad ejus consolationem, dicens: Dicite pusillanimis, etc. Ecce Dominus noster, medicina nostra, et salus nostra, et Jesus noster adveniet. Vere pusillanimes erant jacendo in doloribus, desperando in quadruplici infirmitate. Caeci enim erant, surdi, claudi et muti. Caeci Deum ignorando, surdi ipsum audire contemnendo, muti peccata sua non confitendo, claudi bene operari negligendo. Infirmitas ista a primo parente [Col. 0665D] sumpsit initium. Caecus fuit ex verbis serpentis putando se fieri Deum, non videndo se ex verbo Dei si non obediret ei futurum esse miserum. Claudus fuit cum in altero pede claudicavit. Duo enim sunt hominis spiritualis pedes, dilectio Dei et proximi; qui altera earum caret claudicat. Adam volens uxori morem gerere, dum amori ejus amorem Dei postposuit; male claudicavit. Dum Deum per obedientiam non audivit, surdus fuit. Mutus in confessione peccati fuit, rejiciens culpam in uxorem. In haec vitia damnavit posteros excaecatos cultu idolorum, surdos in similitudine aspidis, quia populus Dei non audivit vocem ejus, claudos, quia claudicaverunt a semitis Dei, mutos a confessione [Col. 0666A] peccati. Quia inquit tacui inveteraverunt ossa mea (Psal. XXXI) . Ab hac quadruplici infirmitate volens nos liberare, consolando per prophetam inquit: Ecce Deus noster. Tunc enim aperuit oculos caecorum, aperiens sensum ut intelligerent Scripturas; aures dum clamavit: Qui habet aures audiendi, audiat (Matth. XIII) . Claudos gressus direxit, dum eos ad viam coeli inclinavit. Directi sunt pedes sicut Origenes, qui nimium est de misericordia confisus. Neque ad sinistram sunt dejecti, sicut Cain Judas et diabolus, qui desperantes diverterunt. Medius enim callis tenendus est, ut nec desperet, nec de misericordia confidens licenter peccet. Hinc vaccae, arcam portantes pro peccatis, ad dexteram vel ad sinistram non declinant. In hac via [Col. 0666B] saliendum est sicut salit cervus, ut spinosa divitiarum et lutosa transiliamus luxuriae. Cervus deserit valles, ascendit montes. Tu, desere terram, ascende coelum. Cervus serpentem devorat, sitiens petit fontem, deponit veterem pellem. Tu, peccator, occide diabolum, curre ad Christum, depone veterem hominem, id est superbiam. Aperuit ora mutorum, quia, cum clamaret: Agite poenitentiam (Matth. III, IV) , confessi sunt peccata. Patet igitur, fratres, quadruplicis languoris quadruplex remedium. Non contemnamus medicinam. Aperiamus hic oculos per fidem, ut in futuro Deum videamus per speciem. Pateant aures verbo Dei, ne et nobis dicatur: Vos verba Dei non auditis, quia ex Deo non estis [Col. 0666C] (Joan. VIII) . Saliamus ut cervus pede amoris Dei, ut ad coelorum alta valeamus ascendere. Aperiamus interim linguam nostram in confessione praevenientes Deum, ut ibi eam in illa laude aperiamus confessione, qua omnis spiritus laudabit Dominum (Psal. CL) .

TIT. XLVIII. De quadruplici statu hominis.

Ne laeteris, Philisthaea omnis tu, quoniam contrita est virga percussoris tui. De radice enim colubri egredietur regulus, et semen ejus absumens volucrem, etc. (Isa. XIV) . In his verbis notantur quatuor status hominis, videlicet ante peccatum, lapsus ejus, redemptio, diaboli interitus. Virga est rectitudo primi parentis ante peccatum. Percussor, ipse parens, cujus invidia ipse diabolus percutiebatur. Sed haec virga contrita est, quoniam per peccatum rectitudo [Col. 0666D] hominis est amissa. Quia ergo virga, id est rectitudo percussoris diaboli, contrita est, laetabatur diabolus, ostendens autem non esse ei laetandum et volens propheta humanum genus consolari; de quo quia illud in carcere detinebat diabolus exsultabat, insultans contra ipsum humani generis inimicum ait: Ne laeteris, etc. Philisthaea quae potionem interpretatur diabolum notat, qui potione superbiae inebriatus a nativo sensu et coelesti gloria cecidit, qui quod propterea quod humanum genus teneat, exaltari non debeat, notatur cum dicitur, de radice colubri egredietur regulus, etc. Coluber genus humanum est, cui mors per serpentem illata est. Hic est serpens de quo legitur quod virga de manu Moysi [Col. 0667A] projecta versa est in serpentem, cujus caudam dum Moyses apprehendit, in virgam serpens rediit (Exod. IV) . Virga genus est humanum: quod erat ante peccatum quasi virga propter bonae voluntatis: et operis rectitudinem, de quo dicitur: Redemisti virgam haereditatis tuae, etc. (Psal. LXXIX) . Haeserat in manu Moysi, id est in Christi manu ante peccatum virga propter rectitudinem in primis parentibus. Mox autem propter peccata ejecta de manu Dei in serpentem vertitur, quia genus humanum tunc et mortale per naturam et tortuosum factum est per malitiam. Sed quia in novissimis diebus ad immortalitatem et bonitatem per gratiam rediit, quasi apprehensa cauda in pristinam rectitudinem virga convertitur. Ex hujus colubri radice, id est ex [Col. 0667B] principio generis humani egreditur regulus, id est Christus, quia Christus inter mortales ita superior fuit sicut regulus rex serpentum dicitur, cujus semen, id est apostoli, absorbet volucrem, id est diabolum. De istis volucribus dicitur: Et volucres coeli comederunt illud (Luc. VIII) . Confundatur ergo et timeat diabolus, quia semen reguli, id est apostoli Christi, absorbet volucrem, id est diabolum in membris dominicis dissipabit, Domino ei dicente: Macta et manduca (Act. X) . Gaudeat homo quia obstetricante manu Domini, id est medente Filio Dei, eductus est coluber de caverna, id est diabolus de cordibus hominum, ut exsultantes de sui ereptione, suoque vincenti consolatori gratias agentes dicant: Ecce vicit Leo de tribu Juda (Apoc. V) .

TIT. XLIX. De tribus mansionibus Aegypti.

[Col. 0667C]

Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate quo coronavit eum mater sua (Cant. III) . Volens Scriptura infirmas mentes, quas in carnalibus desideriis jacere dolebat, ut quae ad Deum videndum conditae fuerant, ad visionem veri Salomonis revocare, ait: Egredimini. Egredimini itaque a fetore stabuli, ad odorem thalami, a caepis Aegypti ad manna deserti, a tribus, scilicet mansionibus Aegypti, ad tres visiones Salomonis nostri. Tres enim sunt mansiones Aegypti: Exterior, interior, superior. Exterior mansio est in desiderio eorum quae mundi sunt; interior, in delectatione eorum quae carnis; superior, in malis gloriari. Has mansiones [Col. 0667D] deserere praecipitur Abraham cum ei dicitur: Exi de terra tua, haec est prima; et de cognatione, haec est secunda; et de domo patris tui (Gen. XII) , haec est tertia. Terram appellat curiositatem terrenorum, cognationem affinem carnis delectationem, domum patris de malis gloriari, exemplo illius qui singulariter volens gloriari dixit: Sedebo te in monte testamenti (Isa. XIV) . Hic dicitur pater malorum imitatione. In prima mansione habitant qui honoribus et divitiis delectantur: in secunda, qui carnis desideriis obsequuntur; in tertia, qui de propriis malis superbiunt et gloriantur. Haec sunt tria mala quae enumerat Joannes apostolus, dicens: Omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est et concupiscentia oculorum et superbia vitae (I Joan. II) . Itinere [Col. 0668A] igitur trium dierum, ut neque cogitatione, nec locutione, nec operatione criminaliter peccemus, egrediamur cum Abraham has tres mansiones, quod videamus Salomonem. Aliter non videretur. Triplex autem est ejus visio ad quam a triplici praedicta visione pervenitur, prima in hoc exsilio, secunda in judicio, tertia in regno. De prima dicitur: Quia vidisti me, Thoma, credidisti (Joan. XX) ; de secunda: Videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III) ; De tertia: Tollatur impius ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI) . In prima apparuit mansuetus; in secunda justus judex. Unde: Cum accepero tempus ego justitias judicabo (Psal. LXXIV) . In tertia gloriosus quia gloria et honore coronavit eum Dominus (Psal. VIII) . In prima visione illuminavit caecos; in secunda voluit [Col. 0668B] solvere compeditos; in tertia dirigit justos. In his est amabilis, terribilis, admirabilis. Prima visio generat spem, ne dejiciamur adversis; secunda, timorem, ne erigamur prosperis; tertia, charitatem, ut videamus facie ad faciem (I Cor. XIII) . In prima visione fuit corrector morum; in secunda erit discretor meritorum; in tertia, largitor praemiorum. Secundum istas tres visiones, tria ipsi conveniunt nomina: Salomon, Ecclesiastes, Idida. Salomon pacificus quod vere fuit in prima. Ecclesiastes concionator, quod erit in secunda, quando advocabit coelum desursum et terram, dicturus malis: Ite, maledicti in ignem aeternum (Matth. XXV) , bonis: Venite, benedicti, etc. (ibid.) . Idida, id est dilectus Domini, quod erit in tertia visione in patria quando erit omnibus omnia [Col. 0668C] (Col. III) . In prima visione viderunt eum boni et mali, sed non omnes. In secunda videbunt eum boni et mali, et omnes. In tertia omnes boni et soli. Ad primam autem visionem in qua mansuetus exspectat, peccantes Scriptura invitat, dicens: Egredimini, et videte regem Salomonem pacis praecepta dictantem ut unitatem spiritus servetis in vinculo pacis. Videte dico non in quo coronavit eum noverca, sed mater sua. Coronavit enim eum noverca, pater et mater. Noverca Synagoga, mater Virgo, Pater ejus Deus. Noverca coronavit eum corona spinea et miseriae, mater corona justitiae, Pater corona gloriae. Spinea corona materialiter punxit eum exterius, spiritualiter interius non pro suis, sed pro nostris [Col. 0668D] criminibus, ut nos pro spinis nostris ei non dedignemur compungi. Matris corona quatuor pretiosis lapidibus eum ornavit. Isti sunt principales quatuor animi affectiones, gaudium, amor, tristitia, timor. Istae affectiones, sicut dicit beatus Augustinus, ordinatae justitia sunt, inordinatae injustitia. Quia itaque sibi ordinatas eas Salomon noster assumpsit de Virgine, ipsa praedicta corona justitia eum coronavit. Ut autem ad plenariam cognitionem tertii diadematis, quo eum Deus Pater gloria et honore coronavit pervenire possitis, egredimini a vitiis, videte fide et operatione et imitatione eum coronatum corona qua coronavit eum mater sua, ut ordinatas ejus exemplo praedictas affectiones habeatis, ipso praestante. Qui, etc.

TIT. L. De triplici locutione Dei.

[Col. 0669A]

Audiam qui loquatur in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV) . Tribus modis homini loquitur Deus. Lege scripta, lege naturali, inspiratione occulta. Lex scripta, et Vetus et Novum Testamentum. Lex naturalis: Quod tibi factum velis, id alii feceris; et: Quod tibi non fieri nolis, alii ne feceris. Lex scripta proponitur auribus, naturalis inseritur cordibus. Neutra ad salutem observatur operibus, nisi tertio modo loquatur homini Deus, inspiratione scilicet occulta. Haec est tertia locutio Dei, non loquax, sed efficax, non exterius sonans, sed interius docens et penetrans. Abigit muscas Aegypti, quae sequuntur sacrificantes in deserto. Prima musca est carnis mollities; haec contaminat sacrificium mortificatae [Col. 0669B] carnis. Secunda est curiositas mundi, et haec maculat sacrificium cordis contriti. Tertia musca est malignitas diaboli et haec foedat. Totidem autem sunt ranae Aegypti loquaces. Has ranas exstinguit divinae inspirationis locutio, dum a voce carnalium delectationum, a strepitu mundanae curiositatis, et a voce male suggerentis diaboli facit quiescere. Haec item locutio est quae intus loquitur pacem. Pax autem duplex est: temporalis, quae a vitiis facit quiescere et aeterna, quae in gloria donat durare. De utraque dicit propheta: Sabbatum ex Sabbato dabit vobis (Isa. LXVI) , id est requiem aeternam pro temporali. Pacem praedictam loquitur Deus in plebem suam, super sanctos suos et eos qui convertuntur ad cor (Psal. LXXXIV) . In his tres in Ecclesia notantur [Col. 0669C] ordines. Conjugati per plebem, praelati per sanctos continentes per eos qui convertuntur ad cor. Vel tres ordinet claustralium: incipientes, qui adhuc contra carnalia desideria pugnant; perfecti, qui soli Deo adhaerent; praelati, qui sibi et aliis praevident. Qui, etsi ad aliorum curam recedunt, per propria ad cor suum redeunt.

TIT. LI. De ascensionis cordis ad Deum gradibus.

Ascensiones in corde suo disposuit (Psal. LXXXIII) . Ascensor iste in Scriptura sacra aliquando dicitur ovis perdita, aliquando filius prodigus, recedens a patre. Recessit enim a suo pastore et Patre in desertum hujus mundi, quod regio est a Deo longinqua tribus descensionum gradibus. Primus fuit a [Col. 0669D] Dei magistra voluntate recedere, et suam sibi propriam magistram constituere, divinae voluntati suam praeferendo; secundus fuit a sua voluntate in carnis voluptates descendere, carnis curam in desideriis faciendo; tertius vero, a seipso sub se in terrena effluere, mundum et ea quae in mundo sunt quaerendo. Primum recessit a Deo intro ad se, secundo ab intus extra juxta se, tertio extra se. Prima dieta remotum, secunda remotiorem, tertia eum fecit remotissimum. Prima est voluntatis perversio, secunda carnalis delectatio, tertia terrenorum ambitio. His gradibus ad desertum ad regionem longinquam usque ad Babylonem descendit. Sed quia, juxta prophetam, etiam ibi aliquando liberatur, attendendum quomodo per trinam ascensionem ab hac trina [Col. 0670A] descensione ad Deum redeat, quia inde incipit ascendere, ubi descendendo pervenit. Primus ascensionis gradus est terrena contemnere, paupertatem illam appetendo qua pauper in cella ditior fit in conscientia; secundus est carnis delectationes ex toto conterere, carnalia desideria vigiliis, jejuniis et orationibus domando; tertius voluntatem suam Deo et praelatis suis supponere, humilitatem in corde, patientiam in ore, perseverantiam exhibendo in opere. Nam haec tria verae obedientiae sunt necessaria, exemplo illius qui factus est obediens Patri (Philip. II) ;— mitis et humilis corde (Matth. XI; Isa. LIII) , — et tanquam ovis ad victimam ductus non aperuit os suum, perseverans usque ad mortem crucis (Philipp. II) .

TIT. LII. Sabbata quae derideantur.

[Col. 0670B]

Viderunt eam hostes et deriserunt Sabbata ejus (Thren. I) . Hostes deridere Sabbata est etiam a vitiis ipsa vacationis opera et otia, ad illicitas cogitationes pertrahere.

TIT. LIII. Quid sit: «Pones eos ut clibanum ignis. »

Pones eos ut clibanum ignis in tempore vultus tui, etc. (Psal. XX) . Clibanus intus ardet, ignis carnes exterius urit. In tempore igitur vultus Domini, et intus injustis ardet conscientia, et foris carnem cruciat gehenna.

TIT. LIV. De nominis Jerusalem interpretatione secundum quadruplicem sensum.

Jerusalem, quae aedificatur ut civitas (Psal. CXXI) . Jerusalem quatuor accipitur modis: historice, terrena [Col. 0670C] ista civitas; allegorice, sancta Ecclesia; tropologice, quaeque fidelis anima; anagogice, aeterna felicitas. De prima dicitur: Jerusalem, Jerusalem, quae occidis prophetas, etc. (Luc. XIII) . De secunda et tertia: Surge, illuminare, Jerusalem, etc. (Isa. LX) . De quarta: Jerusalem quae sursum est libera est, quae est mater nostra (Gal. IV) . Cui dicitur: Lauda, Jerusalem, Dominum (Psal. CXLVII) . Haec est, ut canit Ecclesia, urbs quaedam beata, scilicet Jerusalem, dicta pacis visio, juxta nominis interpretationem, quae construitur in montibus, quia in coelis, vivis ex lapidibus, id est angelis et hominibus, praeparata ab origine mundi, ut sponsata per prophetas in tempore, copuletur tandem Domino in aeternitate. Quae [Col. 0670D] aedificatur ut civitas, vivis et rationabilibus aedificiis, angelicis ordinibus quasi moenibus, apostolicis fortitudinibus quasi propugnaculis, martyrum confessionibus tanquam muris, continentium castimoniis tanquam honestis domibus, conjugatorum officiis quasi plateis negotiorum exercitatis. Hujusmodi aedificiis aedificatur, donec consummata dedicetur. Diebus septem aedificatur, octavo dedicatur. Haec autem non est civitas, sed aedificatur ut civitas, non ratione nominis, sed similitudinis ratione. In aedificatione enim tria concurrunt. Primo violenter extrahuntur lapides malleis et vectibus ferreis cum multo labore. Secundo celte, bipenni, regula poliuntur, eruderantur, et quadrantur. Tertio per manum artificis in suis locis disponuntur permansuri. Ad [Col. 0671A] hunc, modum in aedificatione patriae coelestis tria considerantur, separatio, politio, positio. Separatio est violenta, politio purgatoria, positio aeterna. Primum est in angustia et afflictione; secundum, in patientia et exspectatione; tertium, in gloria et exsultatione. Per primum cribratur homo sicut triticum, in secundo examinatur sicut argentum, in tertio ponitur in thesaurum, siquidem vivi lapides sunt, quos praevidit Deus fieri conformes Filii claritatis suae. Hi dum sunt in corpore, quasi in lapidea massa sunt. Moles enim corporis tenacissime premit et arctat quia corpus quod corrumpitur aggravat animam, etc. (Sap. IX) . Ab hac desiderabat abstrahi qui dicebat: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. XV) . Multis concussionibus necesse est [Col. 0671B] nos agitari, ut inde extrahamur idonei. Per multas enim tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei (Act. XIV) . De quibus experto credite dicenti: In vigiliis multis, in laboribus supra modum: in fame et siti, etc. (II Cor. XI) . De molestia autem separationis audite Psalmistam: Circumdederunt me gemitus mortis (Psal. CXIV) . Quam intolerabilis sit ista separatio, quando physicales nodi solventur, et proportionalia vincula, in libro experientiae legitur qui ab Antonio noluit suscitari, cum oporteret iterum mori. Post hanc separationem qui statim inveniantur idonei (sicut beatus Benedictus cui via ad coelos visa est, quod rarum est) sublevantur. Qui vero cum ligno, feno et stipula transeunt, in purgatorio poliuntur (I Cor. III) . Unde: Si cujus opus arserit quod [Col. 0671C] superaedificavit, mercedem accipiet (ibid.) . Post politionem autem sustolluntur, suisque aptantur locis per manum artificis d. p. i. e. ( sic ). Sane haec tria singulis annis repraesentat Ecclesia. In vigilia Omnium Sanctorum separationem, in festivitate positionem, in memoria mortuorum politionem. Dies enim jejuniorum dies est afflictionis. Unde: Prima die septimi mensis affligetis animas vestras (Levit. XXIII) . Dies vero solemnis quae sequitur, plenitudinem gaudii significat, in quo sancti Domino scenopegizant: Tertio memoria mortuorum agitur, ut ii qui in purgatorio poliuntur, poenae consequantur absolutionem, vel poenae mitigationem. Et sic tria repraesentat Ecclesia circa spem beatorum, unde [Col. 0671D] transeunt, et qua transeunt, et quo transeunt. Unde transeunt, quia ab hac miseria: qua transeunt, quia per poenam et purgatorium: et quo, quia ad coelestem Jerusalem, cujus participatio, id est habitatio est in idipsum (Psal. CXXI) , id est invariabile. Omnium enim sub sole diversum esse est; habitatio vero Ecclesiae coelestis est in eo quod est idipsum. In cujus, etc.

TIT. LV. De nominibus filiarum Dei et diaboli: et egressu earum ad regem suum.

Sicut perversa anima dicitur filia maris, filia Tyri, filia Sidonis, filia Babylonis, exposita vanitati, voluptati, curiositati, et omnibus vitiis, sic fidelis dicitur filia Juda, filia Sion, filia Jerusalem. Ex humilitate compunctionis, ex sublimitate contemplationis, [Col. 0672A] et ex felicitate supernae visionis his filiabus dicitur: Egredimini ad Creatorem vestrum, quia videnti Creatorem angusta est omnis creatura. Egredimini ad Salvatorem, quia ipse dicit: Ecce nona facio omnia (Apoc. XXI) . Egredimini ad glorificationem, quia dicitur: Satiabor cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI) . Sequitur: Et videte oculo rationis Creatoris vestri potentiam, oculo fidei Redemptoris vestri clementiam, oculo contemplationis coelestis sponsi gloriam, Regem scilicet naturae, ne tempora in nihilum redigantur gratiae, ut ordinate succedant munera gratiae, gloriae, ut hic vel ad modicum praelibetur, alibi ad plenum consummetur. Regem in mundo, regem in inferno, regem in coelo. In inferno tormenta disponit, in mundo merita distribuit, [Col. 0672B] in coelo praemia reddit. Videte ergo, filiae Sion, regis vestri apud inferos terrorem, in mundo ipsius amorem, in coelo honorem. Apud inferos impios premit ejus justitia, in mundo poenitentes regit misericordia, in coelo diligentes felicitat gloria.

TIT. LVI. De expositione sacrae Scripturae.

Si intraveris segetem proximi tui franges spicas et manu conteres; falce autem non metes (Deut. XXIII) , hoc est evelles sententias manu intelligentiae, conteres granum ab arista, spiritum secernens a littera. Falce autem non metes, quod est facile et subito librum transcurrere. Sufficit paucos manipulos per dies colligere. Sunt qui falce metunt, qui totum subito librum legentes nihil intelligunt. Ingressus vineam proximi tui, id est Scripturam Dei tui, comedas [Col. 0672C] uvas, id est sententias quantum tibi placuerit; foras autem non efferas tecum (ibid.) , quia non est dandum sanctum canibus neque ponendae margaritae ante porcos (Matth. VII) .

Frumento, vino et oleo stabilivi eum (Gen. XXVII) . Divina Scriptura in quibusdam locis quasi panis difficile editur, in quibusdam sicut vinum facile sorbetur, in omnibus quasi medicamentum et oleum animae, dum sumitur, medetur.

TIT. LVII. Primogenita diversis modis esse Dei et sacerdotum.

Omnia primogenita in lege sunt sacerdotum immunda redimuntur, munda non, sed offeruntur. Quorum sanguis super altare funditur, pectusculum [Col. 0672D] et armus est sacerdotum (Num. XVII) , quia fides sacerdotum ministerio Deo offertur. Aliter enim nemo baptizatur, nisi prius fides quae est primogenitum sacerdotibus offeratur. Immundum redimitur, quoniam anima violata poenitentiae pretio restauratur. Munda non redimuntur, quia quod liberum est redemptione non indiget. Sanguis super altare funditur. Pectusculum et armus sunt sacerdotum, quoniam sic ad eos pertinet ipsorum vitas praedicare ut consilia dare et onera portare sufficiant.

TIT. LVIII. De Levitarum purificatione et officiis in typum cleri Christiani.

Praecipiuntur Levitae tolli de medio filiorum Israel, purificari, aqua lustrationis aspergi, omnes pilos corporis radere (Num. VIII) . Significatur autem per [Col. 0673A] hoc nostrorum levitarum et clericorum vitam debere a laicali vita secerni ab omni vitiorum sorde purificari et lavari, et a superflua cogitatione mundari. Unde additur: Ponentque filii Israel manus suas super eos (ibid.) , ut intelligant quanto oneri subdantur, quos pro omnibus laborare oportet, quorum manus ferunt, et quod omnium manus in tabernaculo facere debuerant illi soli faciant, qui omnium manus in se susceperunt. Levitae autem super duorum boum capita manus ponebant, intelligentes se corpus et animam suam debere domare, quorum domitor erat qui dicebat: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX) . Si sic domiti fuerint, tunc Moyses, id est Salvator, alterum boum pro peccato, alterum in holocaustum offert, ut uno peccata [Col. 0673B] solvantur, altero Dei gratia suscipiatur. Ita purificati in tabernaculum intrant ministraturi, quoniam tales Ecclesiae et coeli tabernaculo digni sunt.

TIT. LIX. De bove et asino, id est stolido et rustico cum ceciderint sublevandis.

Si videris asinum fratris tui aut bovem cecidisse in via, non despicies, sed sublevabis eum (Exod. XXIV) . Sumus in via mandatorum Dei, in qua Psalmista inde fatigatus dicebat: Viam mandatorum tuorum cucurri (Psal. CXVIII) . Frater noster Christus est, et quilibet homo. Certum enim est quod unius Patris filii sumus. Hujus asinus est aliquis stultus, piger, luxuriosus. Bos est qui in ejus agro laborare debet. Tales si in via peccando cecidisse videmus sublevare [Col. 0673C] debemus. Adjuvemus ergo ut et nos adjuvemur. Intra nos est hortus in quo sepulcrum est Domini, in quod si cadimus, suscitamur, ut corpus a latrunculis elatum timore persequentium in sepulcrum Elisei dum cadit, vivus resurgit (IV Reg. XIII) , sed lapis, ne intremus, saepe est ostio oppositus; verum si sanctae mulieres, id est bonae cogitationes frequentant sepulcrum, angelus lapidem amovet, et intrantes, etiam si mortui fuerint, vivent.

TIT. LX. De diligentibus et timentibus Deum, et de confitentibus Deo.

Recti diligunt te (Cant. I) . Hominum alii sunt jacentes, alii curvi, alii recti. Jacentes sunt qui nec timent nec diligunt Deum; curvi, qui timent et non diligunt; recti, qui timent et diligunt. Quidam sunt [Col. 0673D] qui confitentur Deo, quia eos bene pascit. Unde in psalmo: Confitebitur tibi, cum benefeceris ei (Psal. XLVIII) . Istis jacentes in luto peccati Deum nec timent nec diligunt. Alii sunt qui confitentur Deo quoniam sciunt esse potentem ponere corpus et animam in gehennam; isti timent et non diligunt. Alii Deo confitentur propter ipsum, quia solus bonus est, dulcis et magnae misericordiae; non timore, non cupiditate, sed confitentur quoniam bonus. Primi sunt mercenarii, secundi servi tertii filii. Mercenarius cupit sibi, servus timet sibi, filius diligit. Unusquisque habet legem suam. Mercenarius cupiditatem, qua constringitur; servus timorem, quo arctatur; filius charitatem, quam complectitur.

TIT. LXI. De triplici cella in quam introducimur.

[Col. 0674A]

Introduxit me rex in cellaria sua (Cant. I) . In morali disciplina tres sunt cellae quasi in vero cellario. Unde pluraliter dicit cellaria. Prima est disciplinae, secunda naturae, tertia gratiae. In prima discis inferior esse, in secunda par, in tertia superior, scilicet subesse, coesse, praeesse. Primo igitur discas esse discipulus, secundo socius, tertio magister. In prima mali mores domentur, in secunda boni assumantur, in tertia in aliis doceantur domari et assumi.

TIT. LXII. Rursus de interpretatione Jerusalem.

Laetare, Jerusalem, et conventum facite. Jerusalem quatuor modis dicitur. Historice, allegorice, moraliter, anagogice. Historice civitas est constituta [Col. 0674B] super montem Sion, in area Ornae Jebusaei, ubi rex David nebulosam construxit turrim. Allegorice est urbs in monte Christo constituta, ejus fundamentum in montibus sanctis, ubi Christus regnat in aeternum. Moraliter, fidelis anima contemplationi dedita quae in virtutum eminentia sternit fundamentum. Hanc inhabitat Verbum de corde Patris eructatum. Verbum enim Dei sumus in illo. Anagogice, supercoelestis illa curia, archangelica turba, quae quotidie satiatur, dum eis apparet gloria, quia in speculatione aeternae jucunditatis jugiter creditur constituta. Laetatur autem Jerusalem urbs terrena pro terrenis. Laetatur Jerusalem Ecclesia pro multiplicibus donis. Laetatur Jerusalem fidelis anima pro diversis mentis. Laetatur Jerusalem divina curia [Col. 0674C] pro diversis praemiis. Laetitia qua jucundatur Ecclesia duplex est, peccatorum remissio et donorum assecutio. Pro his ergo acceptis beneficiis invitat eam Spiritus sanctus ad exsultationem. Laetare, Jerusalem, et conventum facite. Conveniant virtutes ut resistant vitiis. Conveniant praedicatores ut resistant haereticis. Conveniant martyres ut resistant tyrannis. Quoniam cogitaverunt unanimiter, simul adversus eam testamentum disposuerunt tabernacula Idumaeorum et Ismaelitae.

TIT. LXIII. De custodia viae hominis in locutione, et de non divulgandis mysteriis.

Via hominis in custodia sermonis non solum servatur, sed etiam corrigitur. In quo enim corrigit [Col. 0674D] adolescentior viam suam? In custodiendo, inquit, sermones suos (Psal. CXVIII) . Hi sermones quia aliquando sunt tacendi, subditur: In corde meo abscondi eloquia tua (propter porcos et canes), ut non peccem tibi (ibid.) : Nolite sanctum dare canibus (Matth. VII) . Vitium est secreta mysterii indignis vulgare. Quod fit vel adulatione, ut placeat cui vulgat, vel avaritia, ut inde lucretur; vel jactantia, ut multa scire videatur. Quia vero sunt aliquando proferendi ostendit, dicens: In labiis meis (cordi consonis) pronuntiavi (aliis cum tempus vidi) judicia tua (Psal. CXVIII) . Non dico omnia, sed oris tui: quae per apostolos et alios mihi manifestasti, judicia quibus nunc et in futuro judicatur mundus, quae sunt abyssus multa.

TIT. LXIV. Butyrum et mel comedet, etc.

[Col. 0675A]

Butyrum et mel, qui nobis, puer factus est, comedit in nobis (Isa. VII) , cum nos comedere facit, quia cum in nos Spiritus sanctus gratiam fundit, melle nos pariter et butyro replet. Mel enim desuper cadit; butyrum ex boum ceu vaccarum lacte colligitur. Mel itaque ex aere, butyrum est ex carne. Summi autem Patris Unigenitus, cum sit Deus super omnia, homo factus est inter omnia. Qui cum nos dulcedine divinitatis suae et mysterio incarnationis replevit, nos melle pariter et butyro nutrivit, ut sciat, id est scire nos faciat, reprobare mare malum, vitiorum et poenarum: et eligere bonum, virtutum et praemiorum.

TIT. LXV. De quinque civitatibus Aegypti loquentibus lingua Chananaea.

[Col. 0675B] In illa die erunt quinque civitates in terra Aegypti loquentes lingua Chananaea (Isai. XIX) , non Aegyptia, nec Hebraea. Quinque civitates sunt quinque sensus corporis. Aegyptus, mundus. In Aegypto loquuntur civitates lingua Aegypti, dum quinque sensus in mundo quae mundi sunt appetunt. Chananaea loquuntur in Aegypto, dum moti a vitiis ad virtutem in mundo mundana non quaerunt. Chananaea enim interpretatur commotio. Lingua vero Hebraea quae transitus sonat, nullus in Aegypto hujus mundi loquitur, sed in vita illa ad quam de morte fit transitus. Hic autem Chananaea, quae inter Aegyptiam et Hebraeam est affinis, ille loquitur qui de vitiis ad virtutes commovetur, licet omnino non transeat. Sequitur: Et jurantes per Dominum exercituum [Col. 0675C] (ibid.) , id est Dei, non hominum recordantes. Additur: Civitas solis vocabitur una (ibid.) . Haec est visus per quam lumen accipitur justitiae, ut civitas videatur.

TIT. LXVI. Quomodo loquatur Deus ad cor hominis.

Loquar ad cor ejus (Ose. II) . Loquitur Deus ad cor hominis gratia sua ipsum illustrando. Loquitur homo ad cor suum, in libro cordis sui opera sua diligenter legendo. Liber iste duo folia habet. In uno legunt peccatores; in alio poenitentes. Peccator hoc legit: Haec ego egi, recordor, et delector. In contrario folio poenitens: Ego egi haec, recordor, et doleo. Legamus in folio poenitentium ne forte solvamus novissimum quadrantem, id est puniamur [Col. 0675D] pro his quae de terra protraximus. Duo enim sunt quadrantes, unus Dei, alter saeculi. Quadrans Dei amor ex toto corde, ex toto animo, ex totis viribus. Quadrans saeculi est voluptas, curiositas, inanis gloria. Omnis enim quadrans ex tribus consistit. Primus solvitur, et gloria recipitur, secundus recipitur, et poena tribuitur.

TIT. LXVII. De novissimis et antiquis ad verbi incarnationem applicatis.

Cognovisti omnia novissima et antiqua (Psal. CXXXVIII) . Novissimum: Verbum est caro factum (Joan. I) ; antiquum: In principio erat Verbum (ibid.) . Haec sunt nova ad vetera, et veterum vetustissima, de quibus in Levitico: Vetustissima veterum [Col. 0676A] comedetis: et novis supervenientibus, vetero projicietis. Vetera sunt promissiones legum et prophetarum de venturo Christo. Nova sunt promissionum impletio, veritatis exhibitio. Vetustissima, quae ad divinitatis aeternitatem pertinent. Novis ergo supervenientibus, vetera sunt projicienda, et vetustissima servanda, quia exhibita veritate Dominici adventus figura et promissio cessare debent, novumque incarnationis et vetustissimum aeternitatis Verbi credendo et colendo tenendum. Unde tres in Natali missae celebrantur. Prima de aeterna genitura: Dominus dixit ad me. Secunda, de promissione adventus: Lux fulgebit. Tertia de impletione promissionis: Puer natus est nobis. Et quia ille idem qui est Dei Filius, factus [Col. 0676B] est hominis filius, ideo in illius missae officio ubi cantatur de aeterna Christi genitura: Dominus dixit ad me, legitur Evangelium de temporali Christi nativitate: Liber generationis Jesu Christi (Matth. I) ; et in missa ubi cantatur de temporali nativitate: Puer natus est nobis, legitur Evangelium de aeterna generatione: In principio erat Verbum (Joan. I) . Et quia veritate exhibita figurae cessant, non officium quod pertinet ad promissionem, sed quod ad impletionem sequentibus diebus repetitur, scilicet. Puer natus est nobis. Haec novissima et antiqua quae Pater novit, et cui Filius voluerit revelare.

TIT. LXVIII. De dimidiantibus dies suos et non dimidiantibus, et de loco mortis eorum.

Deduces eos in puteum interitus, quia viri sanguinum [Col. 0676C] et dolosi non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV) : ut si quos egerint in malo, reliquos consummarent in bono. Sunt enim qui non incipiunt dies, sed continue perseverant in malis. Alii dimidiant dies, alii implent dies bonos, quia alii moriuntur in Aegypto, alii in deserto, alii in terra sancta. In Aegypto moriuntur qui in tenebris vitiorum usque in finem vitae perdurant; in deserto, qui de confessione peccati exeuntes per poenitentiam emendantur; in terra sancta implent dies qui sine crimine in opere justitiae usque in finem persistunt. Haec tria genera hominum inveniuntur in volumine illo in quo scripta sunt carmen, lamentum et vae. Carmen cantant qui peccati lapsum non senserunt; lamentum qui a peccatis per lamentum poenitentiae [Col. 0676D] surgunt; vae qui peccant et non poenitent. Hi non dimidiant dies suos.

TIT. LXIX. De duabus tubis argenteis et earum usu ad Petrum et Paulum applicatis.

Fac tibi duas tubas argenteas ductiles (Num. X) , quarum varietate vocum populus congregetur ad praelium praeparatum, et in festivitate cantetur. Hae tubae argenteae sunt Petrus et Paulus, qui sunt argentei nitore eloquii, ductiles super incudem cordis Spiritus sancti malleo fabricatam. His ad Ecclesiam nos populi circumcisionis et gentium congregamur, contra hostes vitiorum et daemonum dimicare, et eos superare docemur, ac discimus bene vivendo, mores componendo, et in via mandatorum currendo, qualiter [Col. 0677A] Deo hostias laudis et jubilationis immolemus, gratum Deo festum celebrantes. His aliter ad congregandum, aliter ad pugnandum incitamur, quia triplici modo jam explicito.

TIT. LXX. De duplici labore, saeculi scilicet et Dei, et utroque triplici.

Honestavit illum in laboribus suis (Sap. X) . Labores alii saeculo, alii in Dei servitio. Labor saeculi triplex. Unus gratus et delectabilis: sicut hortorum, vivariorum et similium. Alius stultus et inutilis, sicut palaestrae, theatri, choreae in cursibus equorum et saltibus pedum. Alius scelestus et gravis, sicut furtorum, homicidiorum et similium. Hi omnes stultorum. Labor autem qui habetur in Dei servitio similiter triplex. Durus, sed fructuosus, sicut manuum [Col. 0677B] pro salute animae et ex obedientia, qui habetur sudore plenus. Alius honestus et virtutum gratia plenus, ut in hymnis et canticis, consonantia morum, sed et vocum in Dei laudem exerceri. Alius dulcis et jucundus, quem non novit nisi expertus, sicut quando mens contemplatione quadam Deo ferventissime adhaeret, et mirabilibus lacrymis pascitur; quae in Job aquae nivis vocantur, quod licet in experto labores videatur; experto tamen est super mel duce.

TIT. LXXI. De fine qui consumit et consummat. Et de mandato quod est latum nimis.

Omnis consummationis vidi finem. Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII) . Finis consummationis est plenitudo dilectionis. Finis qui consumit et consummat. [Col. 0677C] Consumit tria iniquitatem vitiorum mentis et peccatorum carnis, vanitatem mundi, et calamitatem carnis. Consummat tribus: perfecta puritate, angelica parilitate, aeterna felicitate. Hoc mandatum latum est nimis, quia ex quo interiorem possidet hominem, nec cogitationem agitat vanitas, nec affectionem impuritas maculat, nec intentionem iniquitas angustat, sic Deus optat a nobis amari. Dilige, inquit, Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua (Deut. VI) , ut sit cogitatio sana, affectio pura, intentio recta. Diliges, primo, quia te condidit, secundo quia redemit, tertio quia glorificabit, ex operibus scilicet conditionis, redemptionis, glorificationis. In primo te creavit ex nihilo et ratione [Col. 0677D] praeditum fecit. In secundo liberavit a maledicto, et a concupiscentia sanavit. In tertio te angelorum sociavit consortio, et limpidissimae memoriae patravit.

TIT. LXXII. De triplici statu in corpore quam habet anima diligens Deum.

Comedite, inquit sponsus in Canticis, amici mei, et bibite, et inebriamini (Cant. V) . Tres sunt diligenti animae status corporis: infirmi, mortui, suscitati. Primus valet animae ad fructum poenitentiae, secundus ad requiem, tertius ad consummationem. In primo corpus animam onerat et juvat; in secundo, non juvat, sed onerat; in tertio, juvat et non onerat. Primus status laboriosus est, sed fructuosus; secundus, onerosus et fastidiosus; tertius, gloriosus. Laborantes igitur in corpore ad cibum vocat, jam [Col. 0678A] posito corpore quiescentes ad potum invitat, resumentes corpora ut inebrientur invitat, quos et vocat charissimos, nimirum charitate, plenos. Unde et in aliis differentia est; nam ii qui in carne adhuc gravati erant, chari habentur pro charitate quam habent. Qui vero jam soluti compede carni sunt, eo sunt chariores, quo propinquiores et expeditiores ad amandum. Porro prae utrisque dicuntur charissimi qui recepta secunda stola eo in Dei amorem feruntur liberiores, quod de primo nihil habent quod eos sollicitet vel tardet. Primo ergo fidelis anima in carne pane cibatur doloris: secundo soluta a carne vino potatur amoris, tertio ad ferculum Salomonis admissa pigmento inebriatur amoris. Hoc triplex convivium ex una charitate celebrat [Col. 0678B] sapientia: cibans laborantes, potans quiescentes, et inebrians regnantes. Hic primo ante mortem in carne mortali labores manuum nostrarum manducamus, post mortem in vita spirituali bibemus in suavissima requie, post carnis resurrectionem inebriabimur amplissima quadam felicitate. Comedite igitur ante mortem, bibite post mortem, inebriamini post resurrectionem.

TIT. LXXIII. De triplici benedictione, duplici manu, et utriusque digitis, et de obedientia triplici.

Beati omnes qui timent Dominum; qui ambulant in viis ejus. Labores manuum tuarum manducabis: beatus es, etc. (Psal. CXXVII) . Finis hujus psalmi benedictio est. Triplex est autem benedictio: materialis, spiritualis, intellectualis. Materialis est corporalium. Unde: [Col. 0678C] Frumento, vino et oleo stabilivi eum (Gen. XXVII) . Spiritualis incorporalium. Unde: in fide et lenitate ipsius sanctum fecit illum (Eccli. XLV) . Omnes qui vident talem cognoscent quia est sanctum, cui benedixit Dominus. Intellectualis coelestium. Unde: Convocatis Jesus duodecim discipulis suis, dedit illis virtutem super omnia daemonia et ut languores curarent (Luc. IX) . In prima ergo humana natura sustentatur opere et fructu naturae; in secunda reparatur muneribus et opere gratiae; in tertia sublimatur operibus et donis gloriae, de spirituali in praesenti psalmo loquitur. Sed nota quis sit qui benedici meretur, qui timet, ambulat, laborat, manducat. In primo obedientiam nota; in secundo poenitentiam, in tertio constantiam, in [Col. 0678D] quarto patientiam. Vera namque poenitentia semper est timida, et cavet a peccatis; devota obedientia, dilatato corde, ambulat in mandatis; virilis constantia laborat in tentatione, ne cadat; humilis patientia gaudet in tribulatione, dum triumphet. Unde: Omne gaudium existimate, etc. (Jac. I) . Hic, Labores manuum manducabis. Prima manus et sinistra est actio. Secunda et dextera, est contemplatio. Sinistrae digiti sunt hi: primus abstinentia, amputat libidinem et ministrat castitatem; secundus silentium, tollit falsitatem et dat veritatem; tertius psalmodia, removet curiositatem, et donat carnis, oris et mentis puritatem; quartus labor vigiliarum, aufert ignorantiae caecitatem et confert scientiae claritatem; quintus exercitium operum, adimit vanitatem [Col. 0679A] et largitur gratiae libertatem. Dextera digiti sunt isti: Primus est lectio, secundus meditatio, tertius compunctio, quartus devotio, quintus oratio. Lectio sponsam quaerit, meditatio quaesitam invenit, compunctio inventam abluit, devotio ablutam induit et ornat, oratio ornatam subarrhat. Quaerit in divinis eloquiis, invenit in sanctorum Patrum institutis, abtuit salubri fonte lacrymarum, induit vario calore virtutum, subarrhat fide et voto stabilitate et proposito. Hujus uxor est regularis et perfecta obedientia, sicut vitis abundans; de qua vinum exprimitur, quod triplicem vim habere dignoscitur; calefacit, laetificat, inebriat. Triplex quoque est species obedientiae. Prima stabilium praeceptorum, secunda inviolabilium, tertia incommutabilium. [Col. 0679B] Prima est humanae dispositionis, et accendit; secunda divinae institutionis, et laetificat; tertia coelestis eruditionis inebriat. Accendit prima fervore justitiae, laetificat secunda puritate conscientiae, inebriat tertia plenitudine gratiae. Praefati igitur divitis uxor est sicut vitis abundans (Psal. CXXVII) , quia ejus obedientia accendit ad justitiam et virtutem laetificat ad gratiam et quietem, inebriat ad gloriam et salutem. In lateribus domus tuae (ibid.) conscientia, timor et spes. In lateribus domus uxor abundat, quia aliter vitae perfectio non potest apprehendi, nisi cum timor inferius sollicitat, spes sursum erigit. Inter haec duo latera virtutum exsultat familia, quia et timor circumspectus sepire vias satagit ne aspirent vitia; et spes sursum provehit, ne praemia certaminum [Col. 0679C] videantur; timor obstat, ne rivalis introeat; spes blanditur, ut sponsae placeat. Hujus filii, id est opera, sunt sicut novellae olivarum. Oleum pascit, ungit et lucet. Ungit per opera misericordiae, pascit per opera justitiae, lucet per opera gratiae. Novellae olivarum dicuntur opera operum.

TIT. LXXIV. De praemiis arefactae et mortificatae carnis per religiosam obedientiam.

Ossa arida, audite verbum Dei. Haec dicit Dominus: Ecce introducam in vos spiritum et vivetis, etc. (Ezech. XXXVII) . His verbis loquitur ad eos Spiritus sanctus quibus ait Filius: Vos estis qui permansistis mecum in tentationibus meis; et ego dispono vobis regnum, etc. (Luc. XXII) . Laudat in eis rigorem mortificationis [Col. 0679D] per contemptum peccati, mundi, et sui. Laudat decorem fortitudinis per amorem recti, Patris et Dei, aequi, justi, honesti. Ne vero eorum vacillet constantia, spem erigit ex dilectione resurrectionis, dicens, ossa propter dilectionis fortitudinem; arida, propter mortificationis exilitatem. Audite verbum Domini, etc. In his tota pulchritudo animae consistit. In uno quidquid indecens est et inutile tollitur. In altero quidquid est pulchrum et honestum praeparatur. In tertio quidquid salubre est statuitur. In uno quiescit perverse agere; in altero discit bene agere; in tertio, inquirere pacem et habere. Tales erant quibus dicebat Apostolus (Coloss. III) : Mortui estis, ecce arida; et vita nostra abscondita est cum Christo in Deo, ecce ossa. Cum [Col. 0680A] Christus apparuerit vita vestra; tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria, ecce resurrectionem. De hujusmodi dicitur in psalmo: Myrrha et gutta et casia a vestimentis tuis, etc. (Psal. XLIV) . Et alibi: In terra deserta, invia et inaquosa, sic in sancto apparui tibi, etc. (Psal. LXII) . Tria sunt genera mortificationis: Primum iniquitatis per poenitentiam, secundum carnis per abstinentiam, tertium voluntatis per obedientiam. Poenitentia namque mortificatur iniquitas, abstinentia caro, obedientia propria voluntas. Prima virus exprimit malitiae; secunda incentiva libidinis et gulae excoquit; tertia illicita et incommoda voluntatis propriae. Fit ergo terra deserta per poenitentiam, invia per abstinentiam, inaquosa per spiritualem obedientiam. In prima invenitur myrrha, [Col. 0680B] quae virus ejicit iniquitatis; in secunda gutta, quae sanguinem abjicit immundae voluntatis; in tertia casia, quae naturalem virorem exprimit justae necessitatis. Hinc Psalmista: Ossa mea sicut cremium aruerunt (Psal. CI) . Cremium triplici de causa: Primo ex gratia salis, secundo ex industria hominis, tertio ex natura sanguinis. Ista, membrum Christi, sponsa Agni, cohaeres Unigeniti carnem siccat ab actu peccati, confitendo iniquitatem, sensum ligat a causa vagandi excludendo curiositatem, mentem servat ab affectu peccandi, eliminando vanitatem. Primo igitur sicca sunt ab iniquitate per confessionem; secundo, exilia per parcimoniae rigorem; tertio arida per spiritualem subjectionem. Haec est sponsa quae primo ascendit quasi aurora consurgens (Cant. VI) ; [Col. 0680C] secundo, per desertum sicut virgula fumi (Cant. III) ; tertio, deliciis affluens (Cant. VIII) . Aurora a tenebris vitiorum elevata per confessionem agnitione veritatis, per desertum abstinentiae occasione recisa curiositatis, affluens divitiis, id est spiritualibus exercitiis sub obedientiae puritate. Sic arida, sed ossa, fortitudinem habent quadruplicem: Primo contra impetum vitiorum, secundo contra prosperitatem mundanorum, tertio contra turbines eorum, quarto contra astutias diaboli. Ossa ergo veritatis sunt amici Salvatoris discipuli, contemptus mundi, peccati sui, diaboli. Unde: Omnia ossa mea dicent: Domine, quis similis tibi? (Psal. XXXIV.) In corpore enim Ecclesiae cutis sunt carnales, caro animales, [Col. 0680D] ossa spirituales. Sic timore exsiccatis, dolore arefactis, auctor pietatis praemium promittit laboris in gloria resurrectionis. Unde sequitur: Dabo super vos nervos, carnem, et cutem (Ezech. XXXVII) . In cute sgnificatur corporis immortalitas, in carne animae felicitas, in nervis utriusque aeternitas. Magna igitur sunt afflictionis solatia, pretiosa moeroris gaudia, gloriosa certaminis praemia. Mira commutatio. Unde propheta: Erit vobis in illa die corona pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu moeroris (Isa. LXI) . In ultimo corporis immortalitas, in medio animae felicitas. In primo utriusque notatur aeternitas. Hinc Apostolus: Quod momentaneum et leve est tribulationis supra modum pondus gloriae operatur in nobis (II Cor. IV) : non aspicientibus [Col. 0681A] quae temporalia, sed quae aeterna. Virilis ergo compunctio mentis, afflictio carnis, constantia in tentatione, patientia in tribulatione, quoniam de compunctione delectatio, et de afflictione gaudium, de conflictu victoria, de pugna possidetur corona.

TIT. LXXV. Quomodo Deus exaltetur in nobis, et de altitudine cordis nostri.

Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LXIII) . Tribus modis exaltatur Deus: per id quod habet de nobis, naturae scilicet humanae conditionem in qua exaltatus est super coelos coelorum; secundum quod habitat in nobis, per fidem videlicet et dilectionem, quia qui amplius diligit, amplius diligendus invenitur; secundum quoque quod capitur a nobis per cognitionem, quia quanto crescit in nobis [Col. 0681B] ejus scientia, tanto major invenitur ejus eminentia. Instar montis, a quo quanto magis te elongaveris, tanto minor apparet; quanto magis appropinquaveris, tanto major et altior videtur. Est autem cor profundum et latum et altum: profundum desperatione, latum dilectione, altum contemplatione. Si vis ergo ut Deus, qui in se exaltari non potest, in te exaltetur, a profundo cordis accede ad latum per fidem et dilectionem, et de lato ad altum per cognitionem. Et exaltabitur Deus in nobis, quia quantum humani cordis affectio, ab inferiorum suspensa desiderio, in amorem aeternorum promovetur, tantum charitas Dei ex magnis major, ex summis altior virtutibus, apud ipsum exaltatur.

TIT. LXXVI. De triplici disciplina.

[Col. 0681C]

Apprehendite disciplinam (Psal. II) . Triplex est disciplina: correctionis, institutionis, conversationis. Prima et secunda ad magistrum, tertia ad discipulum. De prima et secunda dicit propheta: Disciplina tua correxit me in finem; disciplina tua ipsa me docebit (Psal. XVII) . De tertia liber Sapientiae: Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum (Sap. I) . Duobus modis fit disciplina correctionis, monitis et flagellis; duobus traditur disciplina institutionis, praeceptis et exemplis; duobus agitur disciplina conversationis, moribus et studiis.

TIT. LXXVII. De quatuor agonibus Christianorum.

Persequatur inimicus animam tuam (Psal. VII) . Quatuor sunt agones militiae Christianae, plaga, fuga, [Col. 0681D] impetus, triumphus. Aliquando enim persequitur inimicus hominem et comprehendit, et percutit plaga magna. Aliquando persequitur et comprehendit, sed elabitur fuga. Aliquando versa vice persequitur homo, et non comprehendit inimicum, quia indiscretus est impetus. Aliquando persequitur et comprehendit, et hic est triumphus. Persequar, inquit, inimicos meos et comprehendam illos (Psal. XVII) . Quandiu distenditur homo in saeculo, persequitur eum inimicus et comprehendit; quando fugit de saeculo, persequitur eum et non comprehendit; quando fervore novitio pro redimendis vitiis indiscrete corpus avertit, tunc versa vice persequitur homo inimicum, sed non comprehendit; quando perfecto sensu sic vitium jugulat ut nec indulgeat, persequitur [Col. 0682A] et comprehendit. De primo propheta: Plaga inimici percussit te (Jer. XXX) . De secundo Dominus: Videte ne fiat fuga in hieme vel sabbato (Matth. XXIV) . De tertio: Qui festinus est offendit pedibus (Prov. XIX) . De quarto: Resistite diabolo, et fugiet a vobis (Jac. IV) . Nam restitisse in tentationibus, vicisse est.

TIT. LXXVIII. De ira, facie et praesentia Dei; de fumo, flamma et carbonibus.

Ascendit fumus in ira ejus, et ignis a facie ejus exarsit, et carbones succensi sunt ab eo (Psal. XVII) . Aliud in Deo ira, aliud facies, aliud praesentia. Ira judicii recordationem, facies cognitionem, praesentia ponit perfruitionem. Bona est recordatio, melior cognitio, optima perfruitio. Caeterum aliud [Col. 0682B] fumus, aliud flamma, aliud carbones significant. Fumus est amaritudo poenitentiae, flamma ardor dilectionis, carbones holocaustum consummationis. Tunc, inquit, acceptabis sacrificium justitiae oblationes et holocausta (Psal. L) . Recordatio igitur judicii excitat compunctionem, dum timorem incutit, et ex timore ad poenitentiam adducit. Confige timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui (Psal. CXVIII) . Quia post mortem inde afficitur amore. Cognitio exardescere facit affectionem, quia quanto magis cognoscitur Deus tanto plus amatur. Unde in praesenti non plene diligitur, qui non plene cognoscitur. Perfruitio vero donat consummationem, quia, dum post mortem dabitur frul gloria per majestatem contemplationis, consummabitur plenitudo dilectionis. [Col. 0682C] Sed dum ex recordatione judicii excitatur compunctio, tunc ex ira Dei fumus ascendit; dum ex cogitatione incalescit dilectio, a facie ejus ignis exardescit; dum ex perfruitione praesenti datur cognitio, carbones succenduntur ab eo. Primo fumum, secundo flammam, tertio ponit carbones. Ignis cum rudem et humidam tangit materiam, non statim flammas excutit, aut totum in carbones absumit. Humida et rudis materia, peccatorum est conscientia, fluxu carnis et vitiis carnalibus quasi fucis quibusdam infecta. In hac autem materia Deus spanli ( sic ) divinae indignationis a corde ad oculos usque ascendit; et effluit per lacrymas fumus compunctionis. Excitata autem materia corporis per abstinentiam, [Col. 0682D] contritionem et poenitentiam a diversis tenebris ignorantiae, lucere per cognitionem, et ardere incipit per dilectionem, tantoque fit charitas ardentior quanto sapientia Dei fuerit perspicacior. Vel inde a facie ejus ignis exardescit, quando ex ejus cognitione charitas ignescit, inflammare potens cor humanum dum hic vivitur, sed ut totam materiam in carbones absumat vel consumat, nunquam potest in praesenti, quandiu corpus quod corrumpitur aggravat hominem (Sap. IX) : tanquam enim aliquid habens adhuc humoris, materia flammas dilectionis habere potest, in carbones nunquam converti potest, donec veniat quod perfectum est, evacuato quod est ex parte (I Cor. XIII) , ut ignis charitatis totum in se convertat hominem, et ut iterum in carbones redigat; ut [Col. 0683A] nihil ulterius obstet carni, utque amplius luctari non habeat amoris incendium. Fecit quippe, cum illuc perventum est, de fumo flammam, de flamma carbones. Sicque post ignem qui ardet in Sion, carbonum succensorum caminus est in Jerusalem. Venit, inquit Propheta, Dominus, cujus ignis in Sion et caminus in Jerusalem (Isai. XXXI) . Sion speculatio, Jerusalem visio pacis dicitur. Hic est laboris speculatio, ibi pacis visio. In speculatione igitur ignis est; sed in visione caminus. Quia hic a facie ignis exardet, ibi in camino carbones succensi sunt ab eo.

TIT. LXXIX. De triplici loco Dei.

Factus est in pace locus ejus (Psal. LXXV) . Locus Dei triplex, mundus, Ecclesia, fidelis anima. In mundo est ut imperator in regno, in Ecclesia ut [Col. 0683B] pater familias in domo, in anima ut sponsus in thalamo. In mundo est creando et regnando; in Ecclesia, ad sacramentorum participationem et fidei perceptionem vocando; in anima, per charitatem inhabitando. Si in domo Dei es per conditionem, etiam diabolus tecum est. Si in domo Dei es per fidem, etiam daemones tecum sunt; credunt enim daemones et contremiscunt. Si per spem, etiam palea est cum granis in area ac horreo. Si autem fueris per charitatem, beatus es, quia non tam in domo Dei quam domus Dei esse coepisti, ut intres et habites ubi pax est, et habitare dignetur cujus locus in pace factus est. Quem locum vel domum fac arcam diluvii, tabernaculum militiae, arcam testamenti. In domo veneretur filius patrem. In diluvio ploret naufragus [Col. 0683C] gubernationem. In tabernaculo honoret miles regem. In testamento auscultet assecla praeceptorem.

TIT. LXXX. De fonte patente et occulto, Christo scilicet Domino nostro.

In die illa erit fons patens domui David et habitantibus Jerusalem in ablutionem peccatoris et menstruatae (Zach. XIII) . Fons occultus Unigenitus est Patris invisibilis. Fons idem patens Deus incarnatus, qui fons patens domui David dicitur, quia ex David genere ad nos Redemptor processit. In Jerusalem habitavit, quia in visione pacis intimae. Mentem autem peccatricem significant peccator et menstruata; vel peccator eum qui delinquit opere, menstruata mentem quae labitur prava cogitatione. Nam [Col. 0683D] sicut menstruata est polluta quae aliena carne non tangitur, et sua inquinatur, sic anima, etsi malum opus non peragit, polluta tamen immunda cogitatione sordescit. Unde: Omnes qui quaerunt eam non deficient, in menstruis ejus invenient eam (Jer. II) , quia maligni spiritus in illa bonae cogitationis rectitudine repelluntur, cum in pollutis cogitationibus positam facile ad perversam cogitationem trahant, In die igitur illa, etc., quia apertus est jam nobis fons misericordiae, Redemptor noster qui in domo David incarnatus peccatorem lavat a perverso opere, et menstruatam mentem diluit a foeda cogitatione. Pater igitur fons, curramus cum lacrymis, lavemur hoc fonte pietatis. In hoc fonte David, lotus per [Col. 0684A] poenitentiam a gravi macula culpae, quaerebat hunc, cum diceret: Redde mihi laetitiam salutaris tui (Psal. L) , id est Jesu. In hoc fonte misericordiae lota est Maria Magdalene, Petrus et latro. Cur ergo pigri sumus? Cur torpentes et frigidi remanemus, qui in hoc fonte pietatis tantos se lavisse cognoscimus? Ergone de mundatione nostri desperemus, qui tot exempla misericordiae in pignore tenemus? Quaerere misericordiae fontem deberemus, si clausus esset, nunc vero patet, et negligimus. Mittamus oculos fidei in mundum universum, consideremus quam multi hodie in hoc fonte laventur, quam multi post lacrymas ad munditiam redeant. Curramus cum talibus ad aquam vitae, consideremus quantum peccavimus; atque ut appareamus mundi, cor nostrum [Col. 0684B] illi lavemus in holocaustum, adjuvante nos ad haec eadem gratia Redemptoris Domini nostri qui vivit et regnat, etc.

TIT. LXXXI. De humiliatione triplici.

Bonum mihi quia humiliasti me (Psal. CXVIII) . Non omnes sunt humiles qui humiliantur, quia alii cum rancore, alii patienter, alii libenter humiliantur. Primi sunt rei, secundi innoxii, tertii justi. Quia licet innocentia portio sit justitiae, tamen consummatio ejus est apud humilem. Non enim intus murmuranti, non minus murmuranti, quia non humiliatis, sed humilibus dat Deus gratiam.

TIT. LXXXII. De turpi mutatione hominis.

Homo cum in honore esset non intellexit: comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis [Col. 0684C] (Psal. XLVIII) . Turpis mutatio, ut cujus erat ante, coelos meditatione penetrare, mente supernas mansiones circuire, devotione Patres et apostolos salutare, choros prophetarum, martyrum admirari triumphos, stupere pulcherrimos ordines angelorum, modo turpi se mancipet corporis servituti ad obediendum carni, ad satisfactionem gulae et ventri, ut caro ancilla quasi domina imperet spiritui domino. Exitus aquarum deducant oculi (Psal. CXVIII) super hujuscemodi animam, scilicet quae cum nutriretur in croceis nunc amplexatur stercora. Pascit sterilem quae non parit, et viduae bene non facit. Homo, cum in honore esset, non intellexit (Psal. XLVIII) . Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est (Gen. III) .— [Col. 0684D] Cum in honore esset non intellexit, inquit. In quo habitabat? In paradiso, in loco voluptatis, gloria et honore coronatus, et constitutus super opera manuum Plasmatoris, cujus societas cum plebe angelorum, et omni militia coelestis exercitus, sed mutavit istam gloriam in similitudinem vituli comedentis fenum (Psal. CV) . Inde panis angelorum factus est fenum positum in praesepio, et appositum est nobis tanquam jumentis. Hoc fenum carnis Christi non est desiccatum, quae est pro mundi vita. Illius utique feni carnis nostrae quod desiccatur, et cecidit flos, non ille qui de radice Jesse et virga ascendit. Cibus hominis mutavit se in pabulum pecoris, homine mutato in pecus. En tristis mutatio et lacrymosa; homo incola paradisi, terrae Dominus, civis coeli, domesticus [Col. 0685A] Domini Sabaoth, super beatorum spirituum agmina, repentina mutatione jacet pecus in stabulo, indiget feno. Agnosce, o bos, possessorem tuum, et o asine, praesepe Domini tui. Cognosce, pecus, quem cognovisti; homo, adora in stabulo quem fugiebas de paradiso, et comede fenum, quia panem angelorum fastidisti, quia, cum in honore esses, non intellexisti nec Deum Creatorem tuum, nec te beatum esse creatum,

Duplex ista ignorantia damnabilis.

Prima facit jumentis parem, secunda posteriorem. Unde, si ignoras te, abi post gregem sodalium tuorum (Cant. I) . Vere post, quia reprobi homines igni traduntur perpetuo, non pecudes. Melius fuisset ei si natus non fuisset homo (Matth. XXVI) , sed pecus. [Col. 0685B] Propter primam ignorantiam pecudes habebat sodales; factus est similis illis in perfruendis bonis terrae; propter secundam, non est cum illis, sed post illas in perferendis tormentis gehennae. Est enim hic ipsis bestiis bestialior, ratione vigens et ratione non vivens.

TIT. LXXXIII. De claustri agro, in quo sunt uvae, rosae, lilia, violae et olivae.

Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni, cui benedixit Dominus (Gen. XXVII) . Ager est mundus, vel quilibet conventus. In his redolet uva, rosa, lilium, viola et oliva. Uva divini amoris, quae calcata in torculari tribulationis reconditur in apotheca aeternitatis et jubilationis. Rosa ex cruore martyrii redolens. Lilium, ex incorruptione virginitatis candens. [Col. 0685C] Viola ex humilitate locum minimum tenens, et coelestis regni purpuram in mente habens. Oliva opere misericordiae more olei refovens et lucens.

TIT. LXXXIV. De virore calami et junci.

Orietur in ea viror calami et junci (Isai. XXXV) . Calamo scribitur et junco. Primus est praedicator, secundus auditor. Uterque ex eadem aqua proficit, quia et doctrina et profectus audientiae est ex Deo. Horum viriditas operum ex aqua sapientiae quae ex ore Altissimi procedit, in Ecclesia nascitur. Sancti ergo spiritus est gratia, quae et doctoris os aperit, et auditoris mentem ac profectum intus inspirat et illuminat.

TIT. LXXXV. Quod dulcedo hominis vermes sint.

Dulcedo hominis vermis (Job. XXIV) , scilicet terrarum. [Col. 0685D] Quisquis in hoc mundo appetit caeteros excedere rebus et honoribus tumere, huic nimirum cura saecularis est in delectatione, quies in labore. Quia igitur natura vermium est momentis singulis moveri et rodere, per vermes inquietudo mentis et consumptio notatur cogitationum, quibus homo incessabiliter se pascit et depascitur. Vel vermis nomine caro signatur. Luxuriosi ergo carnis voluptatibus dediti quanta sit caecitas monstratur cum dicitur: Dulcedo illius vermis. Quid namque caro nisi putredo et vermis est? Qui carnalibus desideriis anhelat, quid aliud nisi vermem amat? Quae enim sit carnis substantia testantur sepulcra. Quis parentis, quantumvis dilecti, vermibus scaturientem carnem tangere posset? [Col. 0686A] Cum caro concupiscitur, pensetur quid sit quando est exanimis, et intelligetur quid ametur. Multum valet ad domandum desiderium qui vivum diligit pensare quid futurum sit mortuum.

TIT. LXXXVI. Oleum de capite non deficere.

Oleum de capite tuo non deficiet (Eccle. IX) . Oleum in capite, charitas in mente: et a capite oleum deficit cum a mente charitas recedit. A pilis ergo tondemus caput, ne abjiciant oleum, id est malas cogitationes mente, quibus perditur charitas.

TIT. LXXXVII. Ut speciem suam visitet quisque.

Visitans speciem tuam non peccabis (Job V) . Species hominis est sicut homo. Speciem ergo suam visitat quisquis ad eum quem similem per naturam conspicit, passibus amoris tendit, et in altero sua [Col. 0686B] considerans, ex seipso colligit qualiter infirmanti alii condescendat, qui ut in se alterum reficiat, se in altero pensat. Unde Moyses: Tulit terra lignum habens sementem secundum speciem suam (Gen. II) . Terra, inquam, benedicta, ante peccata; nam post maledicta spinas dat et tribulos.

TIT. LXXXVIII. Quid sit sacerdotes caput non radere, nec tamen comam nutrire.

Sacerdotes caput suum non radant, nec comam nutriant, sed tondeant (Ezech. XLIV) . Sacerdotes sunt qui, ut sacrum ducatum praebeant, praesunt. Capilli in capite exteriori sunt cogitationes in mente. Quia igitur de vita subditorum sollicitudines habere debent, nec tamen eis vehementer incumbere, caput prohibentur radere et comam nutrire, ut illos [Col. 0686C] nec funditus amputent, nec rursus ad crescendum nimis relaxent. Quantum necesse est prodeant, et tamen recidantur citius, ne immoderatius crescant; serventur in capite sacerdotis, ut aurem operiant; resecentur, ut oculos non claudant.

TIT. LXXXIX. De sacculo pertuso et integro.

Qui mercedes congregavit, in sacculum eas misit pertusum (Agg. I) , de quo aliunde exit quod aliundo immittitur. Is enim est sacculus pertusus qui irreprehensibiliter vivens, odium in corde portat. Considerat quam sit mundus in opere, nunquam crudelis in mente, qui mercedem quam reponit ex bono opere, perdit ex odio; quod intrat per foramen boni operis exit per pertusum damni supernae dilectionis. [Col. 0686D] Tu, inquam, homo integer sacculus esto, ad conservanda bona, pertusus et scissus per contritionem poenitentiae ad ejicienda mala ut circumderis laetitia. Unde: Concidisti saccum meum, et circumdedisti me laetitia (Psal. XXIX) .

TIT. XC. Oculi sapientis in capite ejus.

Oculi sapientis in capite ejus sunt; stultus in tenebris ambulat (Eccle. II) . Quia sapiens in capite Christo per imitationem oculos mentis figit, et stultus, in interioribus extra se studium intentionis ponens, quasi sine luce in tenebris ambulat.

TIT. XCI. De abscondente frumenta.

Qui abscondit frumenta maledicitur in populis (Prov. XI) . Frumenta abscondere est praedicationis verba apud se retinere. In populis maledicitur [Col. 0687A] talis, quia in sola scientia pro multis quos corrigere non potuit culpa damnatur. Unde: Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jerem. XLVIII) , id est praedicationis verba a carnalis vitae interfectione.

TIT. XCII. De proximi vitiis perimendis.

Si quis Domini est jungatur mihi. Ponat vir gladium suum supra femur suum. Ite, redite de porta usque ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem et amicum et proximum suum (Exod. XXXII) . Proximus est hominis homo, conditione originis. Item est amicus dilectione et frater in spiritu vel carne. Qui istos ita delinquentes gladio vult increpationis in vitiis occidere, gladium prius supra femur suum ponat, id est illicitas prius [Col. 0687B] in se suggestiones studeat edomare; et tunc de porta eat ad portam, id est a vitio usque ad vitium per quod ad mentem mors ingreditur, increpando discurrat per medium castrorum cum tanta aequalitate, ut in culpam delinquentium nullius odio vel favore declinet.

TIT. XCIII. De adulatione perniciosa.

Vae qui consuunt pulvillos sub omni cubito manus, et faciunt cervicalia sub capite universae aetatis ad capiendas animas! (Ezech. XIII.) Pulvillus et cervical ut melius quiescatur ponuntur. Quisquis autem male agentibus adulatur, sub capite et manu alterius consuit pulvillos. Hinc rursus: Ipse aedificabat parietem, et alii liniebant (ibid.) . Paries peccati duritia. Hunc aedificat qui contra se peccati [Col. 0687C] obstaculum construit; hunc linit qui peccata perpetranti adulatur.

TIT. XCIV. De divitiarum contemptu.

Dives, cum dormierit, nihil secum auferet; aperiet oculos suos, et nihil inveniet (Job XXVII) . Cum enim peccator dormit in morte, videt et cognoscit quod nihil fuit quod vidit in vita, quia rapitur ad mortem de vita. Unde subditur: Tollet eum ventus urens, id est malignus spiritus, qui viventem trahit ad vitia, morientem trahit ad tormenta. Hic succendit amor concupiscentiae: ibi cruciat flamma gehennae. Hic vento et flatu malae suggestionis ad terrena desideria succendit corda iniquorum, teste Jeremia: Ollam succensam ego video, id est cor humanum vitiorum ardoribus fervens, et faciem ejus a facie [Col. 0687D] aquilonis (Jer. I) . Ab illius enim suggestionibus inflammabatur qui dixit: Sedebo in monte testamenti; in lateribus aquilonis (Isai. XIV) . Ab hujus urentis ardore promittunt prophetae in adventu Christi justos liberari a Domino. Pro saliunca, inquit, abies, pro urtica crescet myrtus (Isai. LV) . Pro abjectione terrenae cogitationis, altitudo terrenae contemplationis; et pro prurigine et ardore vitiorum, virtutum crescet temperies et tranquillitas mentis. Hoc desiderium Mariae promittitur: Virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) , quamvis hoc vocabulo Christi notetur incarnatio. Umbra enim a lumine formatur ex corpore. In materia autem lumen divinitatis corpus recepit humanitatis.

TIT. XCV. Quod justus ut palma floreat.

[Col. 0688A]

Justus ut palma florebit (Psal. XCI) . Tripliciter. Palma enim tarde proficit, sed diu in viriditate subsistit; inferius tactu aspera, aridis corticibus obvolvitur; superius visu et fructibus pulchra. Caeterae arbores, juxta terram vastae, superius subtiliores redduntur. Palma, ab imis subtilior, vastior a summo succrescit. Talis est justus. Primo cum multis difficultatibus ad fidei statum quasi tarde proficit, sed in fidei gloria diutius subsistit. Inferius multis tribulationum corticibus despectus, superius est fructu retributionis gloriosus; et cum caeterae arbores, id est mali homines, inferius sint fortiores, pro inferioribus multos labores tolerantes, superius debiles, quia unius horae momento Domino [Col. 0688B] servientes lassantur, sola palma, id est soli justi, in coelestibus fortiores, in terrenis sunt infirmiores, ut quantum caeteri in terrenis, tantum ipsi in coelestibus clareant, ut sicut exhibuerunt membra sua servire iniquitati, exhibeant eadem servire justitiae (Rom. VI) . Qui non ut caeterae arbores in inchoatione fortiora proponunt, et per augmentum temporis debilia terminant. Nam justi conversio tanquam palma, plus finiendo peragit quam inchoando proponit.

TIT. XCVI. De triplici habitatione Dei.

Non est hic aliud nisi domus Dei (Gen. XXVIII) . Tria Deus inhabitat: mundum, Ecclesiam, fidelem animam. In mundo est, ut imperator in regno per [Col. 0688C] essentiam et potentiam. In Ecclesia ut paterfamilias in domo per praesentem justitiam, quia ipse est qui justificat eam. De cujus plenitudine omnes accepimus (Joan. I) . Creat, recreat, conservat in anima per spiritualem gratiam.

TIT. XCVII. De igni in altari semper ardente.

Ignis in altari semper ardebit: quem nutriet sacerdos, subjiciens ligna per singulos dies (Levit. VI) . Ignem in altari semper ardere est charitatis flammam indesinenter ad Deum accendere. Ligna ne deficiat subjicere, est exempla praecedentium Patrum, quasi quaedam fomenta in exercitatione charitatis subministrare. Etenim quia in terra novitas quotidie ipsa hujus vitae conversatione veterascit, ignis charitatis praedictis lignis nutriri debet et reviviscere. [Col. 0688D] Hoc fit mane, quia nonnisi in nocte charitas exstinguitur.

TIT. XCVIII. De pane subcinericio.

Factus est Ephraim panis subcinericius qui non reversatur (Ose. VII) . Ex natura bene condita inest homini intentio qua surgat in Deum. Ex intentione voluptas sincera quae premat saeculum inferius. Panis subcinericius ex inferiori mundior, ex superiori cinerem portat. Qui ergo intentionem qua Deum quaerere debuit negligit, et mundiorem partem inferius premit, et curam saeculi libenter tolerans quasi congestum superius cinerem portat; sed reversatur, si desideriorum cinerem abjiciens, intentionem bonam quam opprimit superius ostendit.

TIT. XCIX. De sententiae supremi judicii ad parturientem comparatione.

[Col. 0689A]

Sicut parturiens loquar (Isa. XLII) . Parturiens cum dolore ejicit quod diu in absconditis cum pondere portavit. Ita Deus qui apud se nunc tacitus tolerat, in ultione judicii quasi cum longo dolore post silentium manifestat.

TIT. C. Descendere in infernum cum armis.

Descendunt in infernum cum armis suis (Ezech. XXXII) . Arma peccantium sunt membra corporis quibus prava desideria quae concipiunt exsequuntur, cum quibus tolerant aeterna tormenta cum principe ipsorum diabolo. Unde: Ibi Assur et omnis multitudo ejus; in circuitu ejus sepulcra ejus (ibid.) . Assur diabolus, multitudo ejus, angelici spiritus quos ad [Col. 0689B] culpam traxit. Qui mortem pertulit, cum sui Conditoris vitam reliquit. Hujus tanquam mortui sunt sepulcra, qui in suis cordibus illum per desideria prava sepeliunt. Qui erunt in circuitu ejus, quia tunc sepulcra cum mortuis ardebunt, ubi ignis qui obscuratur, mors sine morte, finis sine fine, defectus sine defectu, ignis tenebrescit, mors vivit, finis semper incipit, defectus deficere nescit.

TIT. CI. Ferro poenam duram, sed transitoriam, aere signari aeternam.

Fugiet arma ferrea, et irruet in arcum aereum (Job. XX) . Quia necessitas inopis vitam moeroris vulnere cruciat, per ferrum notatur. Unde de Joseph vendito: Ferrum pertransiit animam ejus (Psal. CIV) . Judicium fraternum, quod ab avari mente non [Col. 0689C] attenditur, per arcum innuitur. Si ergo in istis armis ferreis necessitate non perfruitur, sed illa fugiendo multa per avaritiam rapit, hunc extremi et occulti judicii arcus districtius ferit. Et nota quod aereus dicitur, ut ferro durabilior, quia poena quam fugit transitoria est, quam incurrit aeterna.

TIT. CII. Necessaria hujus vitae non esse abominanda.

Non abominaberis Aegytium vel Idumaeum (Deut. XXII) , id est quamvis relinquenda Aegyptiaca, pristina scilicet conversatio de superfluis non cogitando, non tamen prorsus abominanda, ut de necessariis non cogitemus.

TIT. CIII. Una trutina nos et proximos metiamur.

Non sit pondus tibi majus et minus (Deut. XXV) , ut aliter tibi, aliter proximo metiaris, imponens [Col. 0689D] gravia quae nec digito velis movere.

TIT. CIV. Disputare a cedro ad hyssopum.

Disputavit Salomon super lignis, a cedro quae est in Libano, usque ad hyssopum quae egreditur de pariete (III Reg. IV) . Salomon Christus; cedri nomine, celsitudo gloriae in electis; hyssopi, quae herba humilis est petrae adhaerens, humilitas Christi accipitur: A cedro usque ad hyssopum Salomon disputavit; quando ab alta gloria coelestium usque ad carnis humilitatem descendens Christus pervenit. Cedri quoque nomine pravorum elatio designatur. Unde: Vox Domini confringentis cedros (Psal. XXVIII) . A cedro ergo Christus usque ad hyssopum disputat, quia superbos et humiles ipse dijudicat. Super ligna [Col. 0690A] autem disputat, quia in cruce dependens clamat scarabeus de ligno; et tum cedrorum superbiam ad humilitatem deduxit, dum eos ad humilitatem crucis et stultitiam per contemptibilem sermonem fidei inclinavit: Verbum enim crucis pereuntibus stultitia; credentibus virtus Dei est in salutem (I Cor. I) .

TIT. CV. De absconsione Eliae in Carith.

Absconditus est Elias in torrente Carith (III Reg. XVII) , quod interpretatur calvus; et ibi de torrente bibit, et corvus pascebat eum, mane et vespere, pane et carne. Elias, qui interpretatur Deus fortis, Christus est qui in Calvariae loco ubi abscondita est gloria ejus, de torrente immortalitatis nostrae bibit, pascitur mane et vespere,, id est ab exordio gratiae usque ad finem mundi, a corvo, id est genere humano [Col. 0690B] peccatis nigro, pane fidei et carne resurrectionis. Quasi enim corvus Christo carnem et panem offert nostram salutem sitienti, dum peccator vitam suam per fidem componit, et carnem per poenitentiam domitam Deo in sacrificio tribuit spe resurrectionis.

TIT. CVI. De spiritu triplici quem ab Elia petiit Eliseus, et de largitate Christi.

Dicenti etiam Eliae, Postula quod vis (IV Reg. III) , respondit Eliseus: Obsecro, fiat spiritus tuus duplex in me (ibid.) . Elias caput, Eliseus corpus, quod est Ecclesia, notat. Elias noster dat locum petenti, cum dicit: Petite et accipietis (Luc, XI) , hac fiducia Eliseus, id est Christianus petit ut spiritus ejus duplex fiat in assumptione virtutum et remissione peccatorum. Spiritus ista conferens simplex fuit in Christo, [Col. 0690C] qui peccata non habuit et ideo remissionem peccatorum non exigit. Opera autem virtutum fecit in spiritu. Bene ergo Ecclesia spiritum duplicem petit, quia et remissione peccatorum indiget qua non indiguit Christus; et collatione virtutum, quas ex plenitudine sua tribuit Christus qui suam in eo spem ponit. Hinc Elias dicit ad Eliseum: Si videris me quando tollar a te, fiet; si non, non erit (IV Reg. II) . Quia nisi quis oculos fidei in illum figat credens resurrectionem, ascensionem et caetera credenda, petitionis fructum non recipiet. Elias pallio flumen percussit, quia Christus per incarnationem, qua tanquam indumento se induit, fluvium nostrae mortalitatis destruxit, et ipse transivit, et nobis ad vitam [Col. 0690D] transitum dedit. Eliseus vero eodem pallio flumen percussit et non dividitur. Item dicit: Ubi est nunc Deus Eliae? (Ibid.) et tunc dividitur, quia Ecclesia nisi ad invocationem Christi virtutes nullas potest facere, ipso dicente: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) . Nihil enim humanum studium potest, nisi adsit divinum adjutorium.

TIT. CVII. Quid sit a canibus et avibus comedi.

Qui mortui fuerint de Jeroboam in civitate comedent eos canes; qui in agro, vorabunt eos aves caeli (III Reg. XIV) . Quia et qui fide tenuis positus est in Ecclesia, si mortalibus peccatis moritur, a canibus qui circuierunt civitatem, id est sanctorum sententiis increpatur, arguitur et damnatur. Hi sunt qui infideles vel fures abjiciunt foras, abigunt, et [Col. 0691A] ovilia sancta custodiunt. Qui autem extra Ecclesias vitiis moritur, illae volucres quae semen secus viam sparsum comedunt, eum devorant, id est, ad aeternum interitum peccatis onustos secum ducunt incorporatos.

TIT. CVIII. De filio viduae ab Eliseo suscitato.

Filium viduae qui aegrotaverat et mortuus est in sinu ejus, ut suscitet Elias tollit de sinu ejus in coenaculum, ponitque in lectum: ubi ter eum corpore suo mensus per orationem suscitat (IV Reg. IV) . Filius moritur in sinu matris, dum spiritus moritur in delectatione pravae conversationis. Unde et in sinu uxoris Samson caecatur. Hic ut vivat prius removetur a sua vana conversatione, quia prius est relinquendum malum. Inde portavit in coenaculum [Col. 0691B] Ecclesiae, id est monasterii, ubi habitat Deus. Ibi in lecto contemplationis positus super se ter Deum sentit mentiri, dum mente, ore et opere, Deum recipit, nulla cogitans, loquens, aut operans nisi quae Dei sunt, ut jam vivat in virtutibus, et quiescat non in agro, non in molendino, sed in lecto illius pacis quae hic incipit, in futuro consummatur. Item sciendum quod vidua haec animam significat, de qua dicitur: Pavit sterilem, et viduae non benefecit (Job XXIV) . Quod est carnem a fructu boni operis sterilem nutrire, et animae non providere, cujus maritus Christus est mortuus. Hujus viduae sinus est caro, filius opus est. Qui moritur in sinu, id est in carnis delectatione, sed praedicto modo eum suscitat Elias.

TIT. CIX. De mysterio altaris ab Elia constructi et actorum ab eo circa ipsum.

[Col. 0691C]

Elias aedificavit altare de duodecim lapidibus. In circuitu altaris fecit aquaeductum quasi duas arenuculas [aratiunculas ] (III Reg. XVIII) . Supponit ligna; et bovem super ligna divisit; et fecit primo, secundo, et tertio aquam super infundi, quousque impleretur aquaeductus circum altare. Altare fideles sunt vel quaelibet congregatio ex his qui fidem sequuntur duodecim apostolorum. Aquaeductus duarum arenucularum [aratiuncularum] flumina lacrymarum ex corde contrito pro timore gehennae et desiderio vitae aeternae. In altari componuntur ligna, sanctorum scilicet dicta et facta in exemplum credentibus. Bos quoque superponitur, id est Christus, qui super omnes actus suos in exemplum proponitur; [Col. 0691D] super utrumque aqua ter effunditur, dum quis imitatur Christum et sanctos, et aqua compunctionis verba, cogitationes et opera mundat, nec cessat, donec fossa prima et secunda, id est per mortem praesentem et gaudium futurum compleatur. Tunc ignis Dei holocausta et ligna vorat, dum dicta et facta examinans in aeterna eum recipit vita. Discutiamus ergo, nos fratres, si ad altare Dei sumus doctrinam apostolicam sequendo. Habeamus in circuitu nostro et timorem gehennae, et desiderium patriae, quasi duas fossas quibus compuncti abstineamus a malo timore poenae, et faciamus bonum amore patriae. Superponamus nobis exempla sanctorum, tanquam quidam ligna quibus premamur ne [Col. 0692A] excedamus, et ipsius Christi actus et verba tandem imitemur. Mundemus primo cogitata, deinde dicta, post opera nostra aqua poenitentiae, ut ubi ab igne divino mereamur assumi, qui quidem comburit consumendo vitia, et illuminat claritatem dando aeternam. Post tale sacrificium sequitur pluvia divinae gratiae ad orationem Eliae super terram, quae fuerat arida tribus annis et mensibus sex, quanto tempore Christus praedicavit, dum ex evangelica praedicatione in lacrymas compunctionis et desideriorum aeternae consolationis resolvimur.

TIT. CX. De incarnatione Verbi figurata per vas novum in quod Eliseus salem misit.

Aquae Jericho pessimae erant et terra sterilis. Rogatus ergo Eliseus eas sanare misit sal in vas novum [Col. 0692B] fictile, et demersit illud in flumen, et sanatae sunt aquae pessimae, et terra sterilis (IV Reg. II) . Jericho sunt populi mali et a fructu boni operis aridi. Vas novum fictile: vel sancta Virgo quae fuit vas novum per virginitatem, et fictile, quia terrenum; vel vas novum Christi caro est nova, quae sine peccato nova generatione creata est, id est de matre sine patre: quae est quarta et nova generatio et fictilis, quia mortalis. Sal autem est sapientia, Verbum scilicet Patris. Sal iste dum mittitur a Deo Patre in vas novum, id est in uterum Virginis, vel in carnem assumptam de Virgine, ubi latuit divinitas tanquam in vase; sanatae sunt aquae, id est gentes quae receperunt vas in quo est sal, id est Christum in quo est divinitas. Nam sal in vase, divinitas [Col. 0692C] in carne est. Vas habens sal in aqua est Christus Deus et homo in gente. In nobis quoque sunt vitia et peccata aquae amarae, quae terram nostram, id est animam faciunt sterilem, et submergunt in inferni profundum. Ut ergo sanentur aquae nostrae, opera videlicet nostra, et terra efficiatur vitae fructui idonea, exuamus veterem hominem cum actibus suis; et induti novum effectique vas novum a vitiis mundemur; recipiamus sal verae sapientiae a qua sumus conditi, et in novo homine, qui non moritur, conservemur intacti.

TIT. CXI. De praelatorum in sagittandis et perimendis vitiis officio.

Rege Israel tenente arcum superposuit Eliseus [Col. 0692D] manus suas manibus ejus et praecepit ut per fenestram orientalem jaceret sagittam, et cum jecisset ait: Sagitta salutis Domini contra Assyrios (IV Reg. XIII) . In Joa rege, officium regendi populum habente, qui officium habent regendi animas notantur. Hi assumunt arcum et jaciunt sagittas, id est Scripturam et Scripturae sententias, et verba proferunt ad vulnerandas in vitia animas contra diabolum. In arcu enim de cornu durities Veteris Testamenti per chordam Novi tenditur, ad spiritualem intellectum flectitur, et sagittas salutis contra antiquum hostem dirigit. Unde de sanctis doctoribus gentilitatem ingredientibus dicitur: Cum sagittis et arcu ingredientur illuc (Isai. VII) . Dum Scripturae sacrae dicta pensamus, arcum tendimus; dum verba doctrinae damus, [Col. 0693A] sagittas emittimus. Hoc autem ut fiat, Eliseus manus suas super manus regis ponit, quia exemplis suis et gratia actiones rectorum Dominus dirigit et protegit. Et notandum quod per fenestram orientalem sagitta salutis, id est praedicatio sancta ei mandatur, quia lumen scientiae et doctrinae primum debent recipere qui jacula verborum debent emittere. Iterum jubet jaculo terram percutere. Quod cum tribus vicibus fecisset, et stetisset, iratus est contra eum quod non quinquies vel sexies vel septies percussisset. Quia carnales non solum fide Trinitatis sunt imbuendi, sed ut quinque sensibus imperent, et bonis operibus quae per senarium exprimuntur, fructum impendant, ac septiformis Spiritus scientiam meditentur sunt edocendi. Fides enim sine istis mortua [Col. 0693B] est (Jac. II) .

TIT. CXII. De virtute patientiae per adversa monstranda, et ad granum sinapis comparanda.

Unguenta nisi commota, aromata nisi incensa aut trita latius nesciunt redolere. Ita sancti qui virtutibus redolent tribulationibus innotescunt. Unde fides eorum grano sinapis comparatur, quod vim suam nisi contrita nescit demonstrare. Si ergo tu adversis moveris, si tribulationibus incenderis, tunc quod intus caloris per charitatem gerebas et sapiebas, foris per opera ostendis. Si enim fides nostra fuerit similis grano sinapis, et dixeris monti: Transfer te, transferetur (Matth. XVII) .

TIT. CXIII. De duplici pace.

Est pax inchoata, est et plena. Inchoatam discipulis [Col. 0693C] Veritas dedit, dicens: Pacem meam do vobis (Joan. XIV) , plenam Simeon poscebat: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace (Luc. II) . Prima est a vitiis non a poenis; secunda a vitiis et a poenis. Pax igitur desiderio Creatoris inchoatur; ex manifesta ejus visione perficitur.

TIT. CXIV. De peccatoris captione et excaecatione.

Occidit rex Babylonis filios Sedeciae regis in oculis ejus, et post eidem oculos eruit, ut in Babylonem descendat et Babylonem non videat (IV Reg. XXV) . Sic diabolus bona opera, quae proles sunt operantis, interimit, ut haec se amittere quod captus est dolens cernat; peccati tamen delectatione victus bona quae genuit amens volens et videns perdit. Sed dum videns percutitur, ne contra regem Babylonis [Col. 0693D] levet brachium virtutis, exstinctis mox cunctis filiis oculos amittit, quia hac ipsa intelligentia luminis subtracta, deinde in Babylone vitiorum ipsam sui confusionem non videt.

TIT. CXV. De hypocrisi et simulatione virtutis.

Non induas vestem lana linoque contextam (Deut. XXII) . Lana innocentia, linum subtilitas. Malitiae vestis ex iis linum interius celat, lanam monstrat exterius. Ex lana ergo et lino vestem induit qui intus subtilitatem malitiae operit et simplicitatem innocentiae foris ostendit.

TIT. CXVI. De murmure vitando et concordia servanda praesertim in claustris.

Praecordia fatui sicut rota carri (Eccli. XXXIII) . Carrus [Col. 0694A] portat fenum et murmurat, sicut fratres sunt solo corpore habitantes in unum (quod bonum et jucundum est), sicut unguentum unitatis quod est in capite Christo, a quo in barbam usque, id est in majores et fortiores descendit. Quae utique barba Aaron est, id est veri sacerdotis Christi. Quando non inveniens aliam dignam hostiam seipsum obtulit factus hostia et sacerdos, a barba venit in oram vestimenti. Vestimentum Ecclesia tensa in cruce, ut non habeat peccati maculam vel duplicitatis rugam. Ora accipitur pro fine seu perfectione. Descendit ergo in oram (Psal. CXXXII) , quia Ecclesia peperit monasteria. Per hanc oram caput intrat, quia Christus per fraternam charitatem.

TIT. CXVII. De Ecclesiae ad vitem comparatione.

[Col. 0694B] Vitis ad imitationem vitae nostrae ipsam defigit radicem, propagine oneratur, brachiis quidquid comprehendit stringens, se erigit; ex qua alia sarmenta inciduntur, alia ne reflectant ligantur. Sic radicatur Ecclesia, radicatur in fide, carnis propagine oneratur. Haec est mulier quae morbo inclinata sursum non potest respicere (Luc. XIII) . Sed respexit eam Jesus, et terrena ejus disposuit onera, ut brachiis charitatis sursum se erigat, proximos per charitatem amplectatur, et usque in arboris cacumen se erigens coelo se inferat. Sterilia vitiorum reciduntur, caetera praeceptis et exemplis ligantur.

TIT. CXVIII. De Noe et Christo a suis irrisis.

Noe plantavit vineam (Gen. IX) . Christus Judaicum populum. Vinea enim Domini Sabaoth domus Israel [Col. 0694C] est. Cujus vinum bibit in calice mortis. Tali calice inebriatus obdormivit, quoniam tradidit spiritum. Quod irridendo Cham, id est, Judaicus populus vidit: Quod scilicet per crucis ignominiam mortuum ita turpiter crucifixum nos ut Deum adoramus, hoc etiam hodie objicitur nobis. Hanc autem ignominiam duo fratres fideles, Graecus et Latinus testimoniis prophetarum operiunt. Evigilans itaque Noe, id est a mortuis resurgens Christus, illum maledicit, et hos benedicit.

TIT. CXIX. De Christo et fide ejus in David per stragem Goliae et arma ejus figuratis.

Goliath David, diabolus Christum, superbia provocavit humilitatem. Contra Goliam David, id est Christus, induitur armis (I Reg. XVII) , circumcisione [Col. 0694D] scilicet, templi figuris, et multiplicibus sacrificiis. Sed quia arma prementia non adjuvantia erant, deponuntur. Lapides quinque accipiuntur. Deponitur lex et accipitur lex. Deponitur lex figurativa, accipitur figurata, dimittitur quod velabat; nam in morte Domini velum templi scissum est (Matth. XXVII) : et quod velabatur accipitur. Accipiuntur quinque lapides, id est libri de flumine prioris populi, ubi vacabant et inutiles erant semper; quos fluvius transgressione transibat. Mittuntur in peram pastoralem, id est in caulam boni pastoris Christi, ubi lacte gratiae abundant oves; nam sine gratia lex intelligi et impleri non poterat. Hoc lac mater Ecclesia satagit dare; sed infidelis non quaerit accipere, dolet illa, si [Col. 0695A] cui det non invenit. Lapidibus quinque torrentis gratiae armatus uno stravit, quia quinque libri aperti sunt, sed in eis unitas charitatis vincit. In quinque enim porticibus multi jacebant languidi, sed unus sanabatur. Nam nisi charitas, ex qua lex et prophetae, vincere non potest. Deinde proprio illi gladio caput abscidit. Gladius enim diaboli sunt mali, scilicet membra ejus quibus contra Deum et ejus membra pugnat. Hunc de vagina diaboli extrahit David noster, cum de potestate malorum Christus membra sua diripit. Sed per illum diaboli caput abscidit, quando ipsum per Evangelii praedicationem a suis membris ejicit.

TIT. CXX. De rubo quem vidit Moyses incombustum.

[Col. 0695B] Mittens Deus Moysen ad gentem quam praesciebat nunquam igne charitatis arsuram, ostendit ei flammam in rubo, a qua non comburebatur rubus. Flamma in rubo, lex in illo populo peccatorum spinis pleno. Rubus non est combustus, quia verbo Dei non sunt peccata in illis consumpta. Flamma rubum inflammans non comburens, persecutio Ecclesiam purgans, non consumens. In qua tantum Moysi, id est solis credentibus, loquitur, ad quam accedere prohibetur, nisi tollat calceamenta prius de pedibus, id est nisi abjiciat prius vitia de affectionibus. Quibus tanquam pedibus itur vel ad bonum ardoris vel ad malum. Et tu ergo, homo, rubus conceptus es et natus, rubus in quem in vitiis et in peccatis conceptus et natus, spinas quotidie germinans vitiorum [Col. 0695C] quantumcunque etiam proficias, quia nec puer unius diei sine peccato. Fiat autem in te flamma verbi Dei, quae in te rubeat et consumat spinas peccati. Non sis rubus qui non consumitur. Est enim rubus alius bonus, alius malus: uterque habens flammam. Nam et bonus et malus aure corporis percipit verbum Dei, sed malum in malitia nequaquam consumit. Flamma quoque persecutionis est in bono et malo rubo. Malum consumit qui in tempore tentationis recedit. Bonus non consumitur, sed purgatur qui probatus qualis fuerit tribulationibus innotescit. Fornax enim ligna cremat, aurum purgat, quia tribulatio et bonum efficit puriorem et malum ostendit deteriorem. Ad rubum virtutis si vis accedere per imitationem, solve calceamentum de pedibus (Exod. III) . [Col. 0695D] Est autem aliud calceamentum, quod solvit accedens ut audiat et exaudiat Deum in rubo loquentem; aliud, quod solvit recedens dum non exaudit pro suscitando fratris semine vicinum monentem. Primum sunt vitia quae dimittit ad justum ac sanctum accedens; secundum praedicationis officium quod amittit proximi curam relinquens. Est etiam tertium calceamentum, quo Christus venit in mundum; dispensatio incarnationis suae. Ad primum ergo calceamentum relinquendum omni conatu te praepara. Ad secundum procreandum omni sollicitudine stude. Ad tertii corrigiam solvendam te indignum cum Joanne judica (Marc. I; Luc. III) , ut et vitia deponas, et curam proximi habeas, et mysterium [Col. 0696A] incarnationis Christi temere discutere non audeas.

TIT. CXXI. De ferculo Salomonis.

Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani; columnas ejus fecit argenteas, reclinatorium aureum, ascensum purpureum. Media charitate constravit propter filias Jerusalem (Cant. III) . Salomon, Christus pax nostra qui fecit utraque unum; ferculum, Ecclesia vel quaelibet sanctorum congregatio ad aeternum convivium animas ferens; columnae argenteae, qui fortitudine operis alios exemplo portant, et luce praedicationis illuminant. Reclinatorium aureum, aeternae felicitatis fulgor, in qua reclinatur et ab omni labore quiescitur. Ascensus purpureus est, quia ad claritatem illius quietis nonnisi per tribulationem [Col. 0696B] venitur. Quid ergo nos miseri acturi sumus? In hoc saeculo columnae nos esse non possumus, in quibus nec fortitudo operis nec lumen emicat praedicationis. Reclinatorium aureum non habemus, quia spiritualem regem necdum mente aspicimus. Ascensus purpureus non sumus, quia pro Christo effundere sanguinem non possumus. Sed ad haec est certa consolatio, amemus Deum, diligamus proximum, et simul nos ad Dei ferculum pertingemus, quia scriptum est: Media charitate constravit propter filias Jerusalem. Per sexum enim femininum sermo divinus infirma vocavit mentium. Inter columnas ergo argenteas, inter reclinatorium aureum, et ascensum purpureum, media charitas inesse dicitur, quia si habes charitatem, eo sine dubio pervenis, ubi columna [Col. 0696C] erigitur, et ascensus purpureus tenetur, et reclinatorium aureum invenitur. Hinc in propheta: inter thalamos quinque sunt cubiti (Ezech. XL) , quia inter perfectos sunt minores qui quinque sensibus corporis adhuc depressi de saeculo aliqua cogitare coguntur. Rex itaque noster fecit ferculum sibi, quia congregavit Ecclesiam; de lignis Libani quae sunt cedrina, id est, de patribus fortibus, mente imputribilibus: et hoc sibi, quia ad glorificandum seipsum.

TIT. CXXII. De mutatione vestis sacerdotalis.

Cum personis supervenientibus animum mutare ordini sacerdotum valde est necessarium. Unde per prophetam dicitur, ut cum sacerdos intus ministrat, [Col. 0696D] vestibus lineis utatur (Ezech. XLIV) ; cum egreditur ad populum, reponantur eae in gazophylacio sanctuarii (ibid.) . Cum enim sacerdos intro ingreditur, subtilioribus contemplationis operibus quasi lineo indumento utatur. At cum ad populum egreditur grossioribus utatur, quia pro utilitate etiam ad terrena portanda mores suos componere debet.

TIT. CXXIII. Tintinnabula cur pendebant olim ad vestem sacerdotis, et in eis mala punica.

Vestimentis sacerdotis tintinnabula adhibentur, ne, si de eo sonitus ingrediens et egrediens non auditur, moriatur (Exod. XXVIII) ; quia vitae viam cum praedicationis sonitu opera sacerdotis clamare debent, et illis qui intus in districtiori vita spem habent, [Col. 0697A] et iis qui extra, in habitu saeculari, ne contra se iram Dei provocans moriatur. Tintinnabulis quoque mala punica junguntur. In malo punico, in quo sub uno exterius cortice multa grana continentur, fidei unitas notatur, quia Ecclesiae sic multos unitas fidei foris contegit, ut intus diversitas meritorum teneat. Ut ergo operibus verba jungantur, vestimentis tintinnabula adhibentur, ut per omne quod dicunt unitatem ejus custodiant, tintinnabulis mala punica junguntur.

TIT. CXXIV. De aqua spirituali et naturali.

Aqua spiritualis inservit ei qui de die in diem renovatur spiritu mentis. Aquarum usus est ad lavandum, ad potandum, ad cibos coquendos; sicque aqua spiritualis et immundum a sordibus purgat criminum, [Col. 0697B] et sitienti salutem fit fons aquae salientis in vitam aeternam, quam qui biberit non sitiet in aeternum (Joan. IV) . Divinum etiam eloquium igne Spiritus sancti coquit cibos mentis, et in sensus spirituales convertit.

TIT. CXXV. De reginis, concubinis et adolescentulis mysticis veri Salomonis.

Veri Salomonis multae sunt reginae, multae concubinae, adolescentularum non est numerus (Cant. VI) . Quia multae sunt mansiones apud sponsum: alium regina, alium concubina, alium adolescentula locum tenet, terminumque pro meritis accipit quousque procedens liceat ei intrare in gaudium Domini sui et dulcia secreta sponsi rimari. Nam mulier compuncta ad pedes locum invenit, justa ad caput, pia [Col. 0697C] in toto corpore. Thomas in latere fidei, Joannes in pectore latae charitatis, Petrus in sinu Patris, id est luce veritatis, Paulus in tertio coelo, hoc est in intimo sapientiae secreto, hujus gratiam sunt assecuti. Jacens in miseria et luto faecis peccator homo plorat et clamat Plasmatori et Salvatori suo supplicans: Eripe me de luto faecis (Psal. LXVIII) . Et quia in peccatorum suorum stercore computruerat, ut lavandus erigatur, et dum abluitur ne cadens inquinetur, inquit: S atue supra pedes meos. Isti pedes sunt fides et operatio. Istis qui lotus est, ambulat, stat et elevatur. Tria enim ista necessaria tibi noveris, quicunque converti et ad Deum reverti desideras, ut scilicet ambules, stes et eleveris. Primum debes proximo, secundum tibi, tertium Deo. Ambulandum est [Col. 0697D] ut subvenias proximo; in templo standum, ne recidas in lutum, unde ereptus es, ut tandem eleveris ad coelum, unde es ejectus. Docendus est proximus, quod est ambulare, a se scilicet ad alium transitum facere, non tantum verbo sed etiam exemplo, ut quae docueris non negligas facere, quod est stare, a tui videlicet cura non recedere, ut per hoc jam tertio in coelum debeas elevari: quod est ad Deum pro meritorum mercede ascendere. Hinc sancta animalia leguntur ambulare, stare, elevari, pariterque leguntur rotae ea sequi (Ezech. I) .

TIT. CXXVI. Cum angelo luctari Jacob.

Jacob cum ad parentes rediret, in via cum angelo luctatur, quem dum tenet in femore tenetur et tangitur [Col. 0698A] ac claudicat (Gen. XXXII) . Parentes nostri angeli sancti sunt et sancti viri in vita et patria coelesti positi. Angelus Deus, Jacob quilibet justus ab hoc exsilio ad patriam parentum tendens. In hac via cum angelo luctatur, quia, dum contemplari Deum nititur, velut in quodam certamine positus more pugnantium modo superat, cum de Deo aliquid intelligendo degustat, modo succumbit, dum penetrare lumen incircumscriptum non sufficiens deficit quasi temere ausus. Vincitur angelus dum intellectu intimo apprehenditur Deus; sed victus vincentem in uno pede claudum efficit. Pes unus amor Dei, alter est amor saeculi. Qui ergo prius duobus pedibus ambulabat, dum Deum videbatur quaerere et saeculum tenere, cum angelum tenet, uno pede claudicat, quia post [Col. 0698B] suavitatem divinae agnitionis crescit in homine fortitudo amoris Dei, infirmatur in homine fortitudo amoris carnis. Unus sanus remanet, alter claudicat, quia, debilitato amore saeculi, solus convalescit amor Dei. In ipso solo stat, quia pedem amoris saeculi quem in terra ponere consueverat a terra suspensum portat. Et nos si ad patriam redire voluerimus, in via praesentis vitae angelum teneamus apprehendendo Deum, ut, pede amoris saeculi a terra suspenso, solo pede amoris Dei ducamur. Quod non fit nisi rege superbo exstincto. Unde Isaias. Anno, inquit, in quo mortuus est Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum (Isa. VI) ; et plena erat domus a majestate ejus, etc., quia, cum diabolus a desiderio mentis occiditur, mens Dei gloriam [Col. 0698C] contemplatur.

TIT. CXXVII. Poenitentiam agere in cinere et cilicio.

Poenitentiam egissent in cinere et cilicio (Matth. XII) . In cilicio notatur asperitas peccati et punctio; in cinere pulvis mortuorum. Utrumque hoc adhiberi ad poenitentiam solet ut in punctione cilicii cognoscamus quod per culpam fecimus, in cinere quid per judicium futuri sumus. Consideremus in cilicio pungentia incitamenta vitiorum; in cinere subsequentem poenam. In asperitate cilicii vidcat homo superbiendo qui fecit; in cinere, quo peccando pervenit.

TIT. CXXVIII. De malarum cogitationum et peccatorum et ortu et defensione.

[Col. 0698D] Orientur in domibus ejus spinae et urticae, et paliurus in munitionibus ejus, etc. (Isa. XXXIV) . Urticae cogitationum prurigo; spinae peccati punctio. In domo igitur Babylonis et desideria cogitationum surgunt quae exasperant, et peccata hominum quae pungunt; sed haec agentes nequiores habent defensores. Unde subditur: Paliurus in munitionibus. Qui tanta spinarum circumdatione densescit ut prae asperitate vix tangi possit. Intus igitur urticae et spinae nascuntur, sed utraeque exterius per paliurum muniuntur, quia minores iniqui mala faciunt, sed nequissimi majores eos tuentur. Unde Job: Protegunt umbrae umbram ejus (Job XL) , quia peccatores in quo ipsi sibi conacii sunt alios defendunt.

TIT. CXXIX. De triplici osculo.

[Col. 0699A]

Tria sunt oscula: ad pedes, ad manus, ad os. Pedes sunt misericordia et judicium. Ex misericordia spes; ex judicio nascitur timor. Hic timor initium, spes profectionem, consummationem sibi vindicat charitas. Si judicii timore compungeris, pedi judicii labia impressisti; si timorem spe misericordiae temperaveris, misericordiae pedem amplexus es. Aliquando alterum sine altero osculari non expedit, quia recordatio solius judicii desperatio est, et solius misericordiae securitatem vanam gignet. Manus sunt latitudo et fortitudo, eo quod tribuat affluenter, et defendat potenter quod dederit. Utrumque osculatur non ingratus, largitorem Deum confitens et conservatorem. Os vero est ipsa [Col. 0699B] divinitas, caput enim Christi Deus. Hoc osculatur cui aeterna visio et Trinitatis donatur cognitio. In primo osculo offerimus poenitentiam cordis contriti et humiliati, et reportamus remissionem peccatorum, cum audimus: Dimissa sunt tibi peccata multa. In secundo offerimus cum gratiarum actione condignos poenitentiae fructus, reportamus perseverentiam bonorum; et dicitur. Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. XXIV) . In tertio praesentamus consummationem, et accipimus gloriam, [Col. 0700A] et audimus: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) . Hoc osculo Patrem osculatur Filius, quia Nemo novit Patrem nisi Filius (Joan. X) . Ego in Patre et Pater in me est (Joan. XIV) . Osculum autem Spiritus sancti nobis datum est, quia nobis et revelavit Deus per Spiritum sanctum, ait Apostolus (I Cor. II) . Quibus autem revelat lucet et accendit: lucet ad cognitionem, accendit ad amorem. Charitas enim diffusa est in cordibus per Spiritum sanctum (Rom. V) qui nobis instar apis ceram et mel portantis accendit lumen scientiae, et infundit saporem gratiae.

TIT. CXXX. De laude et utilitate psalmodiae.

Eliseus cum ei spiritus prophetiae deesset, psaltem sibi applicari praecipit, ut per laudem psalmodiae [Col. 0700B] ad eum spiritus prophetiae descenderet (IV Reg. III) . Vox psalmodiae cum per intentionem cordis agitur omnipotenti Deo, ad cor iter paratur, ut intentae menti vel prophetiae vel compunctionis gratia infundatur. Unde: Sacrificium laudis honorificabit me, et illic iter quo ostendam illi salutare Dei (Psal. XLIII) . In sacrificio igitur laudis fit Jesu iter ostensionis. Jesus enim Salvator dicitur. In psalmodia igitur devotae menti semper gratia infunditur coelitus.

LIBER QUARTUS. SERMONES, SERMONUM FRAGMENTA, EPISTOLAE, ETC.

[Col. 0699]

TIT. I. De Annuntiatione et incarnatione Verbi; de paradiso spirituali et quae in eo sunt.

[Col. 0699C]

Revertere, virgo Israel, revertere ad civitates tuas. Usquequo deliciis dissolveris, filia vaga? Quia creavit Dominus novum super terram. Mulier circumdabit virum (Jer. XXXI) . Quasi dicat: Misericordiae Domini plena est terra (Psal. XXXII) , quia veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV) . Christus de virgine Maria natus est. Terra prius maledicta in peccatis primi hominis, nunc benedicta in gratia secundi hominis, tandem beata in gloria Dei Patris. Unde: Benedixisti, Domine, terram tuam (ibid.) . Prius germinabat spinas et tribulos; hodie, quia Dominus dedit benignitatem, terra dedit fructum suum (Psal. LXVI) . O quanta benignitas quod missus Gabriel ait Virgini: [Col. 0699D] Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus (Luc. I) . Et Elizabeth: Benedictus fructus ventris tui (ibid.) . Vere Dominus dedit multam benignitatem angelicae salutationis et divinae benedictionis, quia item terra nostra dedit fructum suum, id est Maria protulit Christum filium suum, non jam sicut prius spinas et tribulos, sicut scriptum est Deum Adam inobedienti dixisse: Quia obedisti voci uxoris tuae plusquam meae, maledicta terra in opere tuo (Gen. III) . Cum operatus eam fueris, non [Col. 0700C] dabit fructum suum, sed spinas et tribulos germinabit tibi. Usque hodie obedit Adam voci uxoris suae. Maledicitur terra, germinat spinas et tribulos. Habet unusquisque in paradiso juxta se et in se serpentem, Evam, Adam, et terram, paradisum Dei et caetera. Paradisus est quaelibet eongregatio; serpens, diabolus; Evae vox, carnis delectatio; Adam, spiritus. Terra est ipsa caro. Ad suggestionem serpentis Adam obedit voci suae uxoris, dum ad immissionem diaboli consentit spiritus delectationi carnis suae. Tunc maledicitur terra carnis nostrae, nec profert fructum vitae aeternae, fructum gloriae sempiternae, sed spinas culparum et tribulos poenarum. Sunt autem duo genera spinarum: unum carnis, alterum spiritus. Spinae carnis sunt peccata [Col. 0700D] quae per carnem geruntur et per eam transiguntur, ut luxuria, gula. Spinae spiritus, quae per spiritum committuntur vitia, ut ira, invidia. Istae sunt spinae, quae juxta Prophetam producunt rhamnum (Psal. LVII) . Ex his spinis recipiuntur fructus vitae, sed duo tribuli poenae. Unus tribulus est ignis carnem exsuperans, qui nunquam exstinguitur; secundus tribulus, animum corrodens vermis qui nunquam moritur. Nobis itaque, fratres, valde metuendum est ne forte serpens qui in paradiso congregationis circuit [Col. 0701A] quaerens quem devoret, Evam nostram ita decipiat ut Adam obediat voci uxoris suae, id est spiritus noster consentiat delectationi carnis nostrae, carnis curam faciens in desideriis. Clamat enim quotidie in nobis Eva ad Adam cui si consentit maledicitur et germinat spinas culparum et tribulos poenanarum. Ergo priusquam spinae nostrae producant rhamnum, scrutemur viam nostram ne per viam spinarum generemus nobis tribulos poenarum; et revertamnr ad Dominum per prophetam nos revocantem ubi dicit: Revertere, Israel virgo. Virgo est anima a Deo pura creata et integra. Virginum autem alia prudens, alia fatua: Fatua, quae acceptis lampadibus non sumpsit oleum secum; prudens quae sumpsit oleum in vasis suis cum lampadibus (Matth. XXV) . Lampas est caro quam accepit prudens et fatua virgo. Sed prudens in sua lampade oleum sumpsit, id est misericordiam. Sicut enim oleum caeteris liquoribus, sic misericordia praestat aliis charitatis operibus.

Hac primum seipsum debet ungere omnis homo tripliciter; deinde proximum. Tripliciter seipsum prius ungat miserando animae suae per cordis contritionem, oris confessionem, et operis satisfactionem. De hac prima prius sibi inferenda misericordia dicitur: Miserere animae tuae placens Deo (Eccli. XXX) . In proximo condonando, si laesit; docendo, si deliquit; necessaria ministrando, si indiget. Hoc triplex oleum misericordiae sibi et proximo fatua virgo non sumit et ideo, cum venerit et pulsaverit, [Col. 0701C] excludetur et trudetur in tenebras exteriores. Ideo janua vitae Dominus revocat eam a via sua prava dicens: Revertere, revertere, virgo Israel. Quasi dicat: O virgo fatua, si vis esse virgo sapiens, sis virgo Israel, quae scilicet videas Deum; sic enim interpretatur Israel. Revertere et iterum revertere, quia dupliciter eam revocat, prius a malo ad bonum, a vitiis ad virtutes; secundo a bono ad praemium. Malum a quo eam revocat est locus miseriae et lutum faecis, in quo jacens peccator homo plorare debet et supplicare. Ambulet igitur quicunque Domini est proximum docendo, stet seipsum corripiendo, elevetur mercedem operum a Deo exspectando et recipiendo. Hinc sancta animalia rotas sequentes in Ezechiele leguntur ambulasse, stetisse [Col. 0701D] elevata esse (Ezech. I) , quia sancti doctores, rotas, id est Scripturas sanctas sequentes ambulant docenda, stant se castigando, elevantur ad Deum tendendo. His itaque pedibus spiritualibus, fratres charissimi, revertatur unusquisque nostrum ad Deum, ipso nos ad se vocante: Revertere, revertere, etc. Primo ut revertamur de Aegypto ad desertum, ut ibi in via trium dierum sacrificemus Deo nostro; secundo, ut de deserto revertamur ad terram promissionis. Jam Aegyptum hujus mundi dimisimus, et pervenimus ad desertum monasticae professionis. Est enim claustrum solitudo et desertum, ubi deseruimus non solum nostra, sed etiam nos ipsos. In quo omnino caveamus ne mente redeamus ad Aegyptum, [Col. 0702A] et suspiremus ad ollas carnium Aegypti. Proficiscendum autem noverimus ad terram viventium non per latam viam quae ducit ad mortem, sed per angustam quae ducit ad vitam. Hinc praecipit Dominus filiis Israel: Per terram Seon regem Amorrhaeorum transibitis: et caetera superius dicta usque ad regem diabolum qui nos quaerit concludere ad tres civitates citra et ultra Jordanem positas, dum ad terram lactis et mellis tendimus. Revertamur. Hoc est enim quod sequitur, revertere, etc. Ubi? ad civitates tuas (Jer. XXXI) , inquit. Tres sunt civitates spirituales ad quas revocamur. Prima est mens, secunda Ecclesia terrestris, tertia coelestis. In civitatem mentis congregantur virtutes; in civitatem Ecclesiae congregantur boni et mali; in [Col. 0702B] civitatem coelestem soli boni recipiuntur. In singulis singula dantur bona. In prima fides, spes, charitas, solis bonis. In secunda sacramenta, ut baptismus, bonis et malis. In tertia gloria solis beatis. De prima dicitur: In matutino interficiebam omnes peccatores terrae, ut disperderem de civitate Domini omnes operantes iniquitatem (Psal. C) , id est ut destruerem omnes a mente immundos spiritus, qui operantur in ea vitia et peccata; de secunda: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri, etc. (Psal. XLVII) . Haec est Ecclesia quae in monte sancto constituta est, in qua magnus Dominus peccata dimittendo, nimis laudabilis praemia promittendo. De civitate coelesti dicitur: Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei (Psal. LXXXVI) . Haec est civitas de qua [Col. 0702C] vere gloriosa dicuntur, et in qua dantur, quia quod oculus non vidit, etc. (I Cor. II) , ubi lux sine nube, vita sine fine, satietas sine fastidio, gloria sine termino. O quam gloriosum est choris angelicis, patriarcharum coetibus, apostolorum senatui, turmis martyrum, confessorum et virginum interesse societatibus, et cum eis Deum laudando regnare! Nos itaque, ut ad civitatem istam perveniamus, revertamur in praesenti ad civitatem mentis et Ecclesiae, sed quia non est volentis, sed nec currentis, sed miserentis Dei (Rom. IX) ; creavit Dominus novum super terram. Quasi dicat: Revertere, virgo Israel, quia in auxilium tuum fecit incarnari Filium suum Deus Pater qui creavit novum super terram. Quod novum: Mulier circumdabit virum. Maria virgo concipiet in [Col. 0702D] utero Christum. Vere hoc est novum, nova generatione procreatum. Tres aliae generationes praecesserunt; nam quatuor sunt: Prima, sine patre et matre; secunda, de patre et sine matre; tertia, de patre et matre; quarta, de matre sine patre. Prima generatione Adam venit in mundum, secunda producitur Eva, tertia homo nascitur, quarta inaudita est et nova. Quia Christus venit in mundum, natus est et mundum redemit. Valde creavit Dominus novum super terram. Hoc est illud novum quo Eliseus aquam Jericho amaram sanavit. Mulier igitur circumdabit virum. Vir iste dicitur circumdatus a muliere, quia Moyses circumscriptus dicitur a fiscella scirpea. Haec autem est Virgo beata, quae virgo [Col. 0703A] concepit et virgo peperit Salvatorem, ut latius in alio dicemus loco.

TIT. II. De Scripturae statura, altitudine et aspectu horribili,

Statura erat rotis et altitudo et horribilis aspectus (Ezech. I) . Statura est bonae vitae operatio; altitudo, coelestis regni promissio; horribilis aspectus, terror gehennae. Statura est in rectitudine praeceptionis; altitudo, in celsitudine supernae promissionis; horribilis aspectus, in supplicii sequentis minis et terroribus. Scriptura ergo sacra, quae est quasi rota, dum ab inferiori historiae volvitur ad superius allegoriae, habet staturam, quia mores ad standum dirigit, ut mens audientis ad inferiora non incurvetur. Habet altitudinem, quia vitae aeternae gaudia promittit; [Col. 0703B] horribilem aspectum, quia reprobis supplicia minatur gehennae. Stat recta in praeceptis cum dicit: Declina a malo et fac bonum (Psal. XXXVI) . Et Paulus: Mortificate membra vestra, quae sunt super terram (Col. III) . Alta est in promissionibus cum dicit. Erit vobis mensis ex mense, et Sabbatum ex Sabbato (Isa. LXVI) , id est perfectio gloriae ex perfectione vitae, et quies coelestis retributionis ex cessatione pravi operis. Horribilis nimis dum dicit: Vermis eorum non morietur et ignis non exstinguetur (ibid.) . Scriptura ergo sacra et admonendo recta est, et promittendo alta, et minando horribilis. Haec tria breviter in quatuor comprehendit Apostolus, dicens: Ut positis comprehendere quae sit latitudo, longitudo, sublimitas, et profundum (Ephes. III) . Latitudo et [Col. 0703C] longitudo ad staturam pertinent, propter opera charitatis quae extenditur usque ad inimicos, quae est latitudo, et propter perseverantiam quae est longitudo. Sublimitas ipsa est altitudo aeternorum quam nec oculus vidit, etc. (I Cor. II) . Profundum horribilis aspectus inaestimabile.

TIT. III. De lamentationibus, carmine, et vae in libro Ezechielis scriptis.

In libro prophetiae scriptae erant lamentationes, quia in eo scriptae sunt poenitentiae peccatorum; carmen, quia ibi praenuntiantur praemia justorum et gloria, et vae, quia expressa est illic damnatio reproborum (Ezech. II) . Ut ergo peccata punias, lege quae in eo scripta sunt lamenta. Scindite corda vestra, etc. (Joel II) . Et iterum: Miseri estote et lugete [Col. 0703D] (Jac. IV) . Luctus vester in gaudium Domini convertetur, et gaudium in moerorem. Ut de promissione gaudii sequentis hilarescas, cognosce quae in eo scripta sunt aeterna carmina. Ex lapide pretioso et mundo omnes plateae sternentur, et per universos vicos ejus alleluia cantabitur (Tob. XIII) . Hoc nobis carmen coeleste nuntiare venerant qui concorditer clamabant: Gloria in excelsis Deo (Luc. II) . Sed si adhuc mente inhaeres saeculo, si in terrenis voluptatibus delectaris, nec amare potes aeterna gaudia quae audis, cognosce quoque tu quod in eo scriptum est: Ligatis manibus et pedibus mittite eum in tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. XXII) ; ibi vae reproborum, scriptum est: [Col. 0704A] Vermis eorum non morietur, et ignis non exstinguetur (Isa. LXVI) . Ibi damnatis et repulsis dicitur: Ite, maledicti in ignem aeternum (Matth. XXV) . In his omnis eruditio continetur. Peccasti et te poenitet. Vis ad poenitentiam agendam? docearis ibi invenies lamenta. Spe coelestium gaudiorum revelari desideras? ibi ad consolationem tuam invenies carmen. Si vero mala perpetrasti, et ad nullas poenitentiae lamentationes inclinaris, et ad nulla coelestium gaudiorum, velis nolis, inscriptum auditurus es vae, ut is quem nec timor ad poenitentiam humiliat, nec spes ad superna praemia exaltat, in damnationis suae poenam quam prospicit cadat. Mala ergo quae egimus per poenitentiam puniamus, ut per lamenta compunctionis ad carmen vitae perveniamus, ne si [Col. 0704B] affligi nolumus poenitendo, vae postmodum sine fine sentiamus.

TIT. IV. De arca Noe ad Ecclesiam comparatione.

Arca quae trecentos cubitos in longitudine, sexaginta in latitudine, triginta in altitudine habens, in uno cubito terminatur (Gen. VI) , est Ecclesia quae, inferius lata, superius est angusta. Lata carnalibus tanquam animalibus, angusta in paucis spiritualibus ad unum cubitum colligitur, ad unum scilicet hominem, qui est sine peccato. Videmus multos in Ecclesia carnis voluptate dissolvi, iracundiae jurgiis et odiis disrumpi. Quos cum Ecclesia tolerat, ut convertat, sic portat ut in arcae latitudine deorsum bestiae morantur. Videmus alios propriis contentos esse, injuriam non facere, odium non habere: sed [Col. 0704C] quia isti jam pauci sunt, angustatur arca. Alios conspicimus etiam concessa contemnere, inimicos diligere, carnem a cunctis voluptatibus domare, contemplationis penna in altum levari. Sed quia tales valde rari sunt, jam arca juxta cubitum ducitur, ubi homines et volatilia continentur. Hujus unius cubiti est margo quam propheta vidit ante thalamos (Ezech. XLVI) . Margo, fides; thalami, electorum corda in amore Dei ferventia. Margo ante thalamos, fides ante charitatem. Nemo enim potest amare quae non credit. Est autem unius cubiti, non divisa per schismata, sed in unitate perdurans, ad thalamum charitatis et aeternae quietis perducit.

TIT. V. Cur candelabro comparetur Christus.

Facies candelabrum ductile de auro purissimo, [Col. 0704D] hastile ejus et calamos scyphos et sphaerulas ac lilia ex ipso dependentia (Exod. XXV) . Candelabrum est Christus, qui in natura humanitatis illuxit divinitatis lumine, ut mundum candelarium fieret, cujus lumine videret peccator in quibus tenebris jaceret. De auro fit purissimo, quia sine peccato; ductile, quia perductus per passionem, ad gloriam venit resurrectionis. Hastile ejus Ecclesia est, quae ejus corpus est; quae inter prospera et adversa ad lumen divinitatis stat erecta. Calami sunt praedicatores, qui dulcem sonum reddunt, dum novum canticum cantant. Sphaerulae volubilitas praedicationis, quae tanquam sphaera nullo impedimento retardatur. Unde verbum Dei non est alligatum (II Tim. II) . Post haec [Col. 0705A] lilia ponuntur, quae sunt virens patria et floribus aeternis vernans. Patria ad laborem, lilia pertinent ad retributionem.

TIT. VI. Quomodo Gedeon poenitentis typum gesserit.

Cum Jerobaal, id est Gedeon a paleis frumenta excutere (Judic. VI) , id est poenitens a vitiis virtutes separaret, angelum vidit. Quia tantum quisque intus Deum videre meretur, quantum ab exterioribus purgat seipsum. Qui occidi haedum praecepit, id est omnem appetitum nostrae carnis immolari, et super petram carnes poni, id est corpus proprium imitatione Christi (qui petra dicitur) cruciari, et jus carnis desuper fundi, id est cogitationes carnis imitatione ejus exinanire. Ipse enim ait: Dictum [Col. 0705B] est antiquis: Non moechaberis. Ego autem dico vobis: Si quis viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V) . Quae mox virga tangit, quia intentioni nostrae divinum adjutorium impendit, et de petra ignis exit, qui azymos panes carnemque consumit, quia afflatus a Redemptore spiritus, cor nostrum flamma compunctionis concremat, et omne illicitum cogitationis et operis exurit.

TIT. VII. Quomodo Job poenitentem figuret.

Job saniem radebat sedens in sterquilinio (Job. II) , id est, justus de peccatis suis dolens (sic enim interpretatur Job) duritia poenitentiae duplicem saniem peccati, cogitationis scilicet et operis, deleat. Vel Job, Christus pro nobis dolens factus, qui carne sua [Col. 0705C] de substantiae nostrae luto sumpta peccati nostri saniem delevit. Job sedit non in monte, sed in sterquilinio, quia superbos deserens in humilitate poenitentiam agit vere poenitens; qui dum maia sua flendo conspicit, quantum peccati stercora coinquinent, ab illis recedens cognoscit, neque enim prius fetere percipit quam ab illis recesserit.

TIT. VIII. De caecitate qua percutiuntur iniqui.

Sodomitis vim inferre Lot volentibus et ostium infringere, ab angelo Lot introducitur in domum ostio clauso; illi caecitate percussi ostium non inveniunt (Gen. XIX) . Justus enim dum malorum insidias tolerat, ad domum mentis revocatur. Mali autem caecitate percussi circumeunt, quia invenientes [Col. 0705D] sancta scripta quae perscrutantur, ostium non inveniunt, quia corruptores mentium contra vitam justi nullum reprehensionis aditum inveniunt.

TIT. IX. De poenitentia in vaccae immolatione.

Apud Moysen dum in sacrificium vacca mactatur, offerri cum hyssopo et ligno cedrino et cocco bis tincto praecipitur (Num. XIX) . Vaccam mactamus, cum carnem a lascivia suae voluptatis exstinguimus; cum hyssopo, ligno cedrino, et cocco bis tincto, quia cum maceratione carnis sacrificium fidei, spei et charitatis adolemus. Hyssopus interna nostra mundat, et Petrus dicit: Animas vestras castificantes in obedientia charitatis, in fraternitatis amore (I Petr. I) . Lignum cedrinum nulla putredine deficit, quia spem coelestium terminus non consumit. Unde Petrus: [Col. 0706A] Regeneravit nos in spem vivam (ibid.) . Coccus rubeo colore flavescit, quia quem implet charitas etiam accendit. Unde Dominus: Ignem veni mittere in terram (Luc. XII) . Is dicitur bis tinctus, ut coram Deo charitas dilectione Dei et proximi coloretur.

TIT. X. De mentis nostrae custodia per custodiam Isboseth figurata.

Isboseth, qui in domo non ostiarium sed ostiariam habuit, quae purgans triticum obdormivit (II Reg. IV) , ab hostibus tunc ingredientibus, et spicas tollentibus, ac eum in inguine ferientibus, occiditur. Ostiaria triticum purgat, cum mentis custodia virtutes a vitiis separat. Quae si obdormierit a discretionis cura cessando, malignis spiritibus ad interficiendum Dominum iter pandit; qui ingressi spicas tollunt, id est bonarum [Col. 0706B] cogitationum germina auferunt, et in inguine feriunt, dum vitam delectatione carnis perforantes tollunt, quia ad mentis custodiam mollem custodiam deputant. Duplex enim debet esse mentis nostrae custodia, si Isboseth, id est vir confusionis esse nolimus: fortis et sapiens; ut eam corporis somnus non opprimat, nec error ignorantiae fallat. Unde Salomon: Omni custodia serva cor tuum, quia ex ipso vita procedit (Prov. IV) .

TIT. XI. Quomodo boves mare aeneum sustinentes, sacerdotes pastores significent.

Ante fores templi ad abluendas ingredientium manus, mare aeneum, id est luterem duodecim boves portant, qui quidem facie exterius eminent, sed ex posterioribus latent (II Reg. VII) . Boves sunt pastorum [Col. 0706C] ordo. Unde: Non obturabis os bovi trituranti (Deut. XXV) . Hi ante fores luterem portant ad abluendas ingredientium manus, dum condescensionis suae patientiam diluendis proximorum confessionibus praeparant, ut quisquis intrare aeternitatis januam nititur, tentationes suas menti pastoris indicet, et quasi in boum lutere cogitationis et operis manus lavet. Tales itaque pastores se exhibeant quibus subjecti occulta prodere non erubescant, ut cum tentationis fluctus parvuli sustinent, ad pastoris mentem tanquam ad sinum matris recurrant, et sordes culpae eorum solatio lavent. Hi facie videntur, posterioribus latent, quia nos opera, sed ejus quae posterius maneant cognoscit.

TIT. XII. Quod per poenitentiam in unitate fidei servabitur peccator.

[Col. 0706D]

Si quis abierit cum amico in silvam ad ligna caedenda, hoc est ad vitia reprehendenda, et ferrum a manu fugerit, hoc est praedicatio ab ejus operatione discordans recesserit, amicumque percusserit pravo exemplo, et occiderit in anima: confugiet ad unam trium urbium (Deut. XIX) , ut in una earum salvetur. Hoc est per lamentum poenitentiae conversus, in unitate sacramenti, sub fide, spe et charitate abscondatur, ne cum occisi proximus, id est districtus judex venerit, in judicio aeterna poena occidat.

TIT. XIII. De Ecclesiae doctoribus per vectes signatis.

Vectes de lignis Setim (Exod. XXI) induti auro operti in quatuor circulis aureis positis per quatuor angulos arcae, portant ipsam arcam. Arca Ecclesia [Col. 0707A] est; vectes, fortes et perseverantes doctores qui inhaerentes quatuor circulis, id est evangelicae doctrinae, Ecclesiam portant per quatuor partes mundi, ut vectes arcam per quatuor angulos. Qui vectes jubentur auro operiri, ut cum sermone aliis insonant, ipsi etiam vitae fulgore fulgescant. De quibus subditur: Qui semper erunt in circulis, ut cum portandi arcam, hoc est docendi Ecclesiam, opportunitas exigit, pro intromittendis vectibus nulla tarditas generetur. Cum enim a subditis dubium aliquod spirituale pastor percunctatur, ignominiosum est valde, si tunc quaerat discere cum quaestionem debet enodare. Unde primus Pastor pastoribus dicit: Parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos reddere rationem de ea quae in vobis est [spe] fides (I Petr. III) .

TIT. XIV. De virtute eloquii per citharam.

Dum Saulem spiritus malus invaderet, cithara David ejus insaniam temperavit (I Reg. XVI) . Quia cum sensus potentum per elationem in furorem vertitur, dignum est ut elocutionis nostrae tranquillitate quasi citharae dulcedine ad salutem revocetur. Durus adamas incisionem ferri non recipit, sed leni hircorum sanguine mollescit. Blandis enim dives exhortationibus placandus est, quia dura vulnera per lenia fomenta mollescunt, et furor insanorum medico blandiente sanatur.

TIT. XV. Quid vita saecularium bene viventium, licet non sit excellens, est tamen secura.

Lot qui ardentem Sodomam reliquit, Segor parvam [Col. 0707C] civitatem inveniens, mox nequaquam ad cacumen montis ascendit (Gen. XIV) . Ardentem Sodomam fugere est illicita carnis incendia devitare; cacumen montis conscendere, celsitudinem vitae perfectae arripere. Sed quia sunt multi qui scelera quaedam deserunt, sed ad perfectionem montis nondum ascendunt, in medio inveniunt Segor, id est bonam vitam saecularium, in qua salvent animas suas. Haec enim vita etsi non sit virtutibus mira, est tamen a suppliciis secura.

TIT. XVI. Quomodo nobis sit facies per humilitatem velanda exemplo Eliae.

Elias, ut vocem Dei secum loquentis audiret, in ostio speluncae suae stat et velat faciem (III Reg. XIX) , quia cum vox intelligentiae supernae fit in mente, [Col. 0707D] totus homo jam intra speluncam non est, quia mente carnis curam non possidet, sed stat in ostio, quia mortalitatis miserias exire meditatur. Sed tali necesse est ut faciem velet, quia quanto ad altiora intelligenda levamur, tanto nos submissius per humilitatem poenitentiae premere debemus, ne plus sapere quam oporteat conemur.

TIT. XVII. Quod avaritia apud Deum et sanctam Ecclesiam non sit quaerenda.

Laban in furore insequens Jacob, qui ejus filias uxores acceperat, apud eum idola sua quaerit (Gen. XXXI) , quia, dum mundus in membris suis insequens Christum, qui Ecclesiam in sponsam accepit, apud eam avaritiam quaesivit (quae est idolorum servitus), Deum ipsum de avaritia tentavit. Quam apud eum [Col. 0708A] non inventam filia sessione poenitentiae operuit, ut nec apud eam inveniatur.

TIT. XVIII. Sal discretionis, non mel adulationis nec voluptatis, esse sacris adhibendum.

Nec quidquam fermenti aut mellis adolebitur in sacrificiis; sed in omni sacrificio offeres sal (Levit. II) . Mel in sacrificio prohibetur offerri, quia nihil voluptuosum et suave hujus mundi apud Deum placet, nihil quod non habeat aliquid mordacis veritatis. Unde paschalis agnus cum lactucis agrestibus et amaris manducabatur. Sal vero in omni sacrificio offertur, quia sale rationis et discretionis omnia debent condiri.

TIT. XIX. De schismate vitando.

[Col. 0708B] Si altare feceris, non aedificabis illud de sectis lapidibus (Exod. XX) . Quia divisus ab unitate et a societate superna per odium, in corpore suo non recipit Christum, nec in talibus potest sacrificium Deo acceptabile offerri. Unde addit: Si enim super eo levaveris cultrum, polluetur, id est macula maligna et ignita polluetur.

TIT. XX. De superfluitate verborum et rerum vitanda.

Non plantabis lucum et omnem arborem juxta altare (Deut. XVI) . Et ad Gedeonem: Nemus quod circa aram est succide (Judic. VI) . Nemus juxta altare plantari prohibetur, quia infructuosi sermones circa Dominica dicta non sunt admittendi.

TIT. XXI. Quomodo sol justitiae ad auxilium bonorum nunc quoque stet. Et quod daemones in morte magis sint molesti.

[Col. 0708C]

Cum fieret bellum contra quinque reges, sol et luna steterunt (Josue X) , quia, dum pugnamus contra quinque sensus, non deserit nos sol justitiae, qui ait- Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Quinque reges confugiunt ad speluncam corporis, sed pugnante Jesu, id est praedicante Evangelium, et Dei verbo ingrediente in nobis, intra speluncam corporis omnes interficiuntur pariter.

Abraham cum ad occasum solis sacrificium offeret, insistentes aves pertulit (Gen. XV) ; quia circa finem vitae quod in ara crucis offerimus, immundi spiritus conantur magis maculare. Quas ne illud raperent jussus abigit, cum immundis cogitationibus [Col. 0708D] illud non sinit foedari quod mens utiliter offerre Deo se putat.

TIT. XXII. Quam aquam sapientiae auferre conentur daemones.

Puteos quos Abraham fodit Allophyli terrae congerie replent (Gen. XXVI) : quia iis qui in divinae Scripturae abditis sensibus ad alta penetrant immundi spiritus terrenas cogitationes ingerunt, et quasi inventam divinae scientiae aquam tollunt.

TIT. XXIII. De consilio dando et pede figendo.

Dare stulto consilium charitatis est sapienti ostentationis, ipsi sapientiae temeritatis. Vitae praesentis fluctus trahit quem levat. Valde autem demens est qui in unda volvitur et plantam figere conatur.

TIT. XXIV. De egressu animae a Deo, et de revocatione ejusdem ad eumdem.

[Col. 0709A]

Egressa est Dina ut videret mulieres regionis (Gen. XXXIV) . Egreditur anima per aures, per oculos, ut ludat cum filiabus perditionis. Hanc Dominus revocat dicens: Revertere, revertere, Sunamitis, etc. (Cant. VI) . Quater dicit, revertere. Ac si dicat: Revertere a meis, quia mirabilia sunt; a tuis, quia prava sunt; a te, quia omnis caro fenum; ad me, quia summum bonum ego sum. Sic ergo Deus vertit faciem a me, quia illi obverti tergum. Ideo, inquit, ut intueamur te, quasi dicat: Non potes me videre, nisi prius intueamur te. Nescio quid maculae habes in facie; turpis es, alienam imaginem portas. Munda ergo eam ut intueamur te.

TIT. XXV. Quid sit affligi in palea, luto et latere, et Pharaoni civitates construere.

[Col. 0709B]

Pharao filios Israel affligit in palea, luto et latere (Exod. I et V) . Palea carnalis delectatio. Lutum fit ex pulvere et aqua. Hoc fit, dum mala voluntas jungitur actioni. Ex his lateres producuntur, dum prava opera in duritiam pravae consuetudinis decoquuntur. Ex his aedificatur Ramesses, quae commotio tineae interpretatur, et haec est avaritia; quae etiam Phiton, qui interpretatur os abyssi, id est inferni vel omnium vitiorum; avaritia enim radix est omnium malorum, et Heliopolis, quae interpretatur civitas solis, quae est bona opera propter vanam gloriam, quae est hypocrisis, construere. Istas tres civitates construit qui cupiditatem et mendacium et hypocrisim subintroducit.

TIT. XXVI. De primis, mediis et novissimis.

[Col. 0709C]

Fili, memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccle. VII) . Sunt prima, media, novissima: Primo pudor, secundo dolor, tertio timor, qui caeteris validior ad resistendum peccato. Pudor de multitudine, de qualibet mundi consolatione consilium sumit; timor non invenit solatium. Fili, ergo cogita unde veneris, erubesce ubi sis, ingemisce quo vadis, et time novissima pluraliter. Haec sunt mors corporalis, districtio judicialis, poena infernalis. Mors corporalis dura, quia quae quis possidet cum amore, non relinquit sine dolore. Examinatio formidabilis, ubi tremunt angeli atque archangeli. Ubi enim concutietur cedrus Libani, quid faciet vingula fumi vel [Col. 0709D] deserti. Quando vix justus salvabitur, impius ubi parebit? (I Petr. IV.) Poena periculosa, ubi vermis qui non moritur, et ignis qui non exstinguitur (Isa. LXVI) . Mors autem provenit infirmitate, necessitate, efferitate. Prima fit nec arte nec viribus, secunda sica, tertia in gloriandi cura. Unde ostendisti mihi tribulationes multas quantitate, malas qualitate. Districtio judicii fit tribus modis: Per revelationem peccatorum hic non confessorum. Non ergo hic erubesce confiteri. Per confusionem, sed est confusio adducens aliorum gloriam, et est confusio adducens proprium peccatum, qua scilicet impeditur confessio. Confusio de aliena gloria est qua peccator punitur, videns gloriam sanctorum et dicens: Nos insensati vitam illorum aestimabamus insaniam, etc. [Col. 0710A] Ecce quomodo computati sunt inter filios Dei (Sap. V) . Contra has confusiones, primum remedium contritio cordis, secundum confessio oris, tertium afflictio carnis. Hi sunt tres fontes quibus lavatur anima: contritio per anxietatem, confessio per humilitatem, afflictio per asperitatem. Primus est qui irrigat terrae superficiem; secundus, qui positus est extra urbem; tertius, super quem Jesus sedit. Sequitur poena infernalis, in qua tetra corrosio per vermes, et dira exustio per ignem, quia illic vermis non moritur, et ignis non exstinguitur (Isa. LXVI) . Ex his duobus nascitur desperatio: Primo, roditur conscientia; secundo, cremantur corpora, tertio, cumulatur miseria. Primum punit peccatum cogitationis, secundum reatum locutionis, tertium usum [Col. 0710B] operationis. Haec sunt novissima. Sed magna Dei pietas, quae contra viam erroris propositam, viam veritatis praedicat, errantem filium revocat, perseverantem pie flagellat.

TIT. XXVII. Quid sit in spelunca duplici sepeliri.

Abraham conjugem mortuam in spelunca duplici sepelivit (Gen. XXIII) , quia viator animam suam a mundi actibus mortuam, sub bonae operationis et contemplationis regimine abscondit. Activa enim sepulcrum est, ut quae a pravis operibus mortuos sepelit, sed contemplativa perfectius tegit: quae a cunctis mundi desideriis (susceptos in intimis) funditus dividit, quales erant de quibus Paulus ait: Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in gloria (Coloss. III) .

TIT. XXVIII. Quid sit ab Jezabel ad speluncam fugere, et Dominum in spiritu leni agnoscere.

[Col. 0710C]

Elias Jezabel fugiens, in spelunca absconditur (III Reg. XIX) : quia nonnunquam animus turpitudinem declinat, sed ad deserendam carnis mansionem nondum animatur. Concupiscentiam fugit, sed in spelunca latitat, quia non roboratur ad tolerantiam passionum. Unde illi divina voce per increpationem dicitur: Quid hic agis, Elia? (ibid.) Quasi dicat: Non ad hoc factus es, ut sub latebra carnis moram tibi facias, sed ad contemplandam speciem Creatoris, Surge ergo, sta in ostio speluncae (ibid.) . Surge; id est ne terrae inhaereas, ad superiora erigere; quae sursum sunt quaere. Sta perseverantia, [Col. 0710D] sta patientia, sta paratus per desiderium exeundi, sta fixus per obedientiam sustinendi. In ostio speluncae, ut nec ingrediaris per concupiscentiam, nec egrediaris per patientiam. Ecce pertransibit Dominus spiritus grandis et fortis, subvertens montes et conterens petras. Non in spiritu Dominus; et post spiritum commotio. Non in commotione Dominus; et post commotionem ignis. Non in igne Dominus; et post ignem sibilus aurae lenis (ibid.) . Ecce praeambulos Dei, spiritum, commotionem, ignem. Spiritus est terror aeterni judicii, qui si in cor peccatoris impegerit, montes superbiae dejicit, petras duritiae dissolvit. Sed hic nequaquam Deus esse dicitur, quoniam anima quam adhuc timor afficit perditionis, charitatis dulcedinem nondum sentit. Post spiritum commotio sequitur, [Col. 0711A] quia terrore judicii mens mota, compunctionis amore inflammatur. Postremo igni sibilus aurae lenis succedit, quia post longa compunctionis incendia, purgata mens, afflata Spiritu sancto consolationis refrigerium sentit. In quo sibilo nequaquam Dominus inesse negatur, quia nimirum illa sola mens dulcedinem percipit, quae post laborem poenitentiae et anxietatem, consolationis refrigerio percepto in spe propagationis divinae requiescit.

TIT. XXIX. Quomodo melior sit iniquitas viri, quam mulier benefaciens.

Melior est iniquitas viri quam benefaciens mulier (Eccli. XLII) . In interiori homine quiddam est ad coelestia et superna intendens, et hoc sapientia dicitur; et rursus quiddam ad transitoria et caduca [Col. 0711B] respiciens, et prudentia vocatur. Et dividit se haec vis animae in duo, in sursum et deorsum. Sursum in sapientiam, deorsum in prudentiam; sursum in masculum, deorsum in feminam, ut masculus superior sit et regat, et femina inferior et regatur. Caput mulieris vir; caput viri Christus; caput Christi Deus (Ephes. V) . Prudentiam sapientia regat. Sapientia vero verbum est. Verbum autem ab ipso est cujus est. Prudentia, quasi mulier curam domus agens, circa ea quae carnis sunt stringitur. Sapientia Dei, quasi vir in longinqua sagacitatem suam mittens vel extendens, per amplitudinem spiritualis contemplationis evagatur. Mulier igitur aliquando bene, aliquando male facit. Male facit quando prudentia vel per pigritiam ligata carnem suam negligit, vel [Col. 0711C] per sollicitudinem distracta ad quaerenda superflua se effundit. Bene autem facit, quando quae necessaria sunt quaerit, et commoda carnis suae, quoniam ei causa ipsius commissa est. Vir similiter aliquando bene, aliquando inique agit. Bene quando sapientia sursum intendit, appetens et desiderans solummodo quae beneplacita sunt Domino. Inique cum gustu interni saporis roborata non solum superflua resecat, sed etiam necessaria. Vidisti hominem necessaria causa sui studiose perquirentem; hic erat mulier benefaciens. Vidisti rursus hominem instinctu vel intuitu supernae remunerationis carnem suam affligentem; hic erat vir inique agens. Sic enim iniquitas est quando quod debitum est illi subtrahis, sed tamen melior est iniquitas viri quam [Col. 0711D] mulier benefaciens. Melior qui per coeleste desiderium accensus carnem suam in subtrahendo necessaria affligit, quam qui per carnalem affectum resolutus, desideriis ipsius per omnia commoda satisfacere contendit. Multum ergo distat ab iniquitate viri malefaciens mulier. Sed nec benefaciens mulier iniquitati ejus potest aequari. Quando enim bene facit mulier, virtus non est, quando male, culpa. Iniquitas autem viri desiderium justitiae, bonitas perfectio gloriae. Si ergo vir iniquus est ad justitiam, et mulier bona est ad naturam, melior est profecto iniquitas viri, quam benefaciens mulier, quia si natura bona est in conditione, justitia melior in retributione.

TIT. XXX. De fuga quam suadet nobis Scripturae et de pane quem ministrat.

[Col. 0712A]

Qui habitatis terram austri, cum panibus occurrite fugienti (Isai. XXI) . Multorum opere nobis fugam persuadet sacra Scriptura. Quid autem debemus fugere, quomodo, et quando? Tres sunt qui movent bellum contra nos: diabolus, caro et mundus. Diabolus ducit contra nos agmina vitiorum, caro malorum desideriorum, mundus prosperorum et adversorum. Felicius esset pugnare et vincere, sed infirmo expedit magis fugere et salvari, quam male pugnare et superari. Vitia igitur fugimus quando peccandi occasionem declinamus, ut in luxuria carnis spe intimae contemplationis desideria fugimus, quando illorum irritationem cavemus, ne oleum in [Col. 0712B] ignem projiciamus et exardescat, quantum valet. Prospera et adversa fugimus, quando nec etiam ea quae delectant requirimus per cupiditatem, timentes dissolvi, nec in ea quae cruciant jactamur, frangi metuentes. Diximus quid et quomodo fugiendum. Nunc quando dicat Veritas. Videte ne fiat fuga vestra hieme vel Sabbato (Matth. XXIV) . Hiems vias aut gelu exasperat, aut pluvia lubricas facit. Hiems est torpor imminentis mortis, quando membra dolor carnis constringit passione et robur dissolvit compassione. Sabbatum tempus est post mortem, quando ab hac vita eductis operandi facultas tollitur. Si ergo vis fugere venturam iram, fuge, dum sanus es; quoniam in morte fuga gravis est post mortem impossibilis. Ne autem deficias in via, [Col. 0712C] habitantes terram austri, si te fugientem viderint, occurrent tibi cum panibus ut reficiaris. In austro splendor et calor; splendor cogitationis, calor dilectionis. Terram austri inhabitant qui in cogitatione et dilectione veritatis pausant. Isti abundant in panibus verbi Dei. Occurrunt fugientibus compassione, consolatione reficiunt. Iste panis cum sit unus, diversa specie proponitur. Aliquando enim subcinericius, aliquando hordeaceus, aliquando triticeus nominatur. Elias fugiens, in deserto subcinericio pane reficitur. Filii Jerusalem qui pacem inhabitant adipe frumenti satiantur; qui super fenum recumbunt, hordeaceum comedunt. Panis sub cinere refectio sub vilitate. Sacra Scriptura vilitatem habens in specie litterae, et dulcedinem servans in profunditate [Col. 0712D] spiritualis intelligentiae, panis est sub cinere. Vis ut ostendam tibi panem subcinericium? Rachelem et Liam de concubitu unius viri Jacob legis contendere. Magna ibi species vilitatis, magnus cumulus cineris, et acervus terrenitatis. Revolve cinerem, scrutare intus: panis ibi latet, refectio abscondita est. Duas sorores duas vitas, activam scilicet et contemplativam, intellige. Utraque pro amplexu viri contendit; altera ut utilitatem habeat actionis, altera ut jucunditatem percipiat contemplationis. Ecce invenisti panem sub cinere. Vis adhuc panem videre sub cinere? Vides foris infirmitatem Domini nascentis, vagientis, plorantis augustias cunarum, vincula fasciarum. Totum hoc cinis est, [Col. 0713A] terrenum et infirmum; sub hoc cinere latuit Verbum, refectio angelorum et hominum. Esurientem vides et sitientem, flentem et patientem, compatientem et moventem. Haec omnia quid fuerunt nisi cinis, indicia corruptionis, signa mortalitatis et latuit sub his virtus divinitatis: quam qui revolvere potuit, satiari meruit. Ecce quomodo Scriptura panem subcinericium apponit. Vides alibi eloquium sacrum secundum litterae superficiem durum, quasi paleam tenacem habens, ut vix ad medullam spiritualis intelligentiae penetrari possit. Hic est hordeum. Palea quidem cum labore excutitur, sed si ad interiora pervenis dulcedinem invenis satiativam. Invenis alibi sacram Scripturam, et lenitate verborum et suavitate intellectus blandientem. Hic est triticeus [Col. 0713B] in quo mentibus suaviter nutriendis dulcis refectio praeparatur. Inter ista tria genera panis subcinericius laborantibus proponitur, ut eos reficiat semetipsos despicientes per exemplum humilitatis et abjectionis, hordeaceus servis, qui studiosiori exercitatione fortia et obscura loca Scripturae quasi excussa palea detegentes, ad medullam spiritualis intelligentiae gustandam perveniunt; filiis triticeus, ut in suavitate aeternae dulcedinis reficiantur ad exsultationem.

TIT. XXXI. De triplici basi in Scriptura. Et de Samsone ejusque aenigmate.

Tres sunt species basium in Scripturis; aenea, argentea, aurea (Judic. XIV) . Prima fortitudinem, secunda cum fortitudine claritatem, tertia cum fortitudine [Col. 0713C] et claritate habet fulgorem. Fortitudinem in opere, claritatem in sermone, fulgorem in mente, quia in his tribus patientiam servat, quam basis indicat aenea; claram veritatem, quam basis argentea; et conscientiae fulgorem, quam basis aurea; quae virtutum structuram portat omnium. His tribus usus est Moyses.

Si non arassetis in vitula mea, non invenissetis propositionem meam (Jud. XIV) . Vitula est caro lasciva, propositio, obscura locutio. Samson, qui sol eorum dicitur, typum tenet Solis justitiae; illius sodales, typum studentium sapientiae. Dicit ergo: Si non arassetis in vitula mea, etc. Ac si dicat: Nisi caro restringatur et fiat sobria, mens nequaquam se valeret [Col. 0713D] erigere ad coelestia. In vitula aratur, cum caro mortificatur. Invenitur problema, cum coelestium arcanorum aperitur contemplatio. Sodales igitur Samsonis vitulam diligenter exarant, ut aenigma propositionis intelligant, quia veritatis amici Jesu Christi discipuli carnem sobrie macerant, corpus attenuant, ut obscura scientiae intelligant, et arcana scientiae penetrare valeant. Est igitur magni momenti abstinentia, qua purgantur vitia, impetratur venia, possidetur gratia, reparatur innocentia, arcana patefiunt coelestia. Abstinentia vero quadrifaria est, vitiorum, ciborum, negotiorum immundorum et desideriorum. De his in Zacharia: Jejunium quarti et jejunium quinti, et jejunium septimi et jejunium decimi erit domui Judae [Col. 0714A] in gaudium et laetitiam et in solemnitates praeclaras, etc. (Zach. VIII) .

TIT. XXXII. De caesarie Absalonis.

Tondebatur Absalon semel in anno, quia gravabat eum caesaries; et tunc crines ponderabantur ducentis siclis pondere publico (II Reg. XIV) . Appetitus carnis caesariem nutrit et producit, quia cogitationum superflua nutrit: quae caesaries gravat mentem dum deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) . Qui tonsus semel in anno ducentis siclis ponderat, quando in omni spatio vitae suae cupiditatibus saeculi renuntiat, et hoc in fine. Tunc enim ab iis quae possidet spoliatur, quando morte ultima terrenis separatur. Ponderat autem plus terra quam coelum; plus amant esse in domo lutea [Col. 0714B] quam in non manu facta in coelis, in transitoria quam aeterna. Et hoc pondere publico non sanctuarii. Audi pondus sanctuarii, pondus Pauli. Cupio dissolvi et esse cum Christo (Philip. I) . Audi pondus publicum. Vae habitantibus in terra (Apoc. VIII) . Non qui corpore, sed qui corde habitant.

TIT. XXXIII. De bonis bonorum cum Domino natis, et terriculis malorum.

Manna de coelo descendit, gaudeant esurientes, De coelo vinea dedit fructum suum (Zach. VIII) : laetentur sitientes. Oleum effusum est (Cant. I) ; exsultent aegrotantes. Exspectatio gentium venit (Genes. XLIX) , resipiscant errantes. Lapis de monte praecisus est (Dan. II) , timeant superbientes. Factus est fons patens domui David in ablutionem peccatoris (Zach. XIII) : redeant praevaricantes. A Domino factum est istud, et est mirabile oculis nostris (Psal. CXVII) . Non est Deus sicut Deus noster; qui facit mirabilis solus (Psal. LXXI) .

TIT. XXXIV. De unguento descendente a Christo in oram, etc., id est in electos ejus.

A barba Aaron descendit unguentum in oram vestimenti (Psal. CXXXII) , qui a Christo (qui est mons fortitudinis, quod interpretatur Aaron ) in quo est plenitudo gratiae, descendit in suos, dum gratia (Joan. I) quae est in barba ejus, descendit in apostolos qui per barbam, quae significat fortitudinem, notantur, et ab eis usque ad minores, qui sunt in ora vestimenti, pervenit.

TIT. XXXV. De puero nato et oppresso, moraliter ad simulatam religionem applicito.

Puer natus est nobis (Isa. IX) . Vos, inquam, martyres, pueri vobis et in vobis nati, quia timorem Domini concepistis et parturivistis spiritum salutis, Vigila, o mater, super curam recens nati, donec formetur vitae spiritus in eo qui natus est tibi, quia quo recentior est, eo facilius perire potest tibi, qui nunquam peribit sibi. Vigila, inquam, memor, quoniam aemula tua dormiens, oppressit filium qui natus erat (III Reg. III) . Quid est enim aemula nisi carnalis anima, quae spiritum exstinguit? Tangit autem negligentia hujusmodi homines, qui cum religionis amiserint fervorem, ipsius tamen sibi arrogant nomen et gloriam. Inde contentiones carnalium [Col. 0715A] contra spirituales etiam in capitulis quibus noster Salomon invisibiliter judex praesidet. Filius meus, inquiunt carnales, vivit; tuus mortuus est (III Reg. III) : dum scilicet aemulantur sibi religionis auctoritatem; cujus consuetudines judicant pro sua libidine. Et revera mater vult dare aemulae vivum et integrum, non invidens ei gloriam, dummodo habeat veritatem. Sed illa: Nec mihi, inquit, nec tibi sit, sed dividatur (ibid.) . Quia sanctitatis cupit sibi retinere honorem, aliis relinquere laborem. Sed non errat qui judicat, etsi aliquandiu dissimulet. Gladius Salomonis matrem invenit cui adjudicat indivisum, sicut affectum charitatis, sic et effectum potestatis; sicut fervorem operandi, sic favorem operandi. Vos itaque, fratres, in quibus fides per dilectionem [Col. 0715B] operans nata est de Spiritu sancto, custodite eam. Poscite nutricem tanquam parvulum Jesum, donec formetur nobis puer, qui natus est nobis, qui non solum nascendo, sed vivendo et moriendo formam cui imprimitur tradidit nobis.

TIT. XXXVI. De daemonum et vanarum cogitationum a sacrificio mentis abactione.

In sacrificio Abram animalium caeterorum corpora dividuntur, avium non dividuntur (Gen. XV) . Dum per diversa desideria carnales dividuntur, ut animalia sunt divisi; dumque spirituales unitatis vinculum tenent, ut volucres, indivisi. Supra corpora divisa volucres descendunt, quia in divisione carnalium desideriorum daemones sibi pastum quaerunt. [Col. 0715C] Sunt et aliae volucres importunae, cogitationes, quae in orationis sacrificio se ingerunt et hostiam maculant; sed Abram eas abigit, quia manu sanctae discretionis intus fugat et immundos spiritus et vanas cogitationes. Difficilius inde abiguntur muscae quae cito redeunt quam volucres. Unde non tam gravis est accessus volucrum quam importunitas muscarum, nec tam difficilis est saepe abactio daemonum quam cogitationum. Resistite enim diabolo, et fugiet vobis; resistite cogitationibus: nisi cauti et muniti fuerimus mox redibunt iterum.

TIT. XXXVII. De rationis et sensualitatis officiis in figura Abrahae et Sarae.

Abraham tribus angelis extra ostium occurrit; [Col. 0715D] Sara post ostium subsistit (Gen. XVIII) . Quia spiritualis noster intellectus debet in cognitione Trinitatis carnem excedere. Cura vero carnis foris non apparet, sed quasi post tergum viri sub discretione spiritus solis necessariis intenta audit promissiones Dei, et irridet, dum dicitur ut de se non praesumat. Subridens corripitur; correpta jam anus fecundatur, quia confidentiam sui deserens contra spem ex promittente accepit quod se habituram humana ratione dubitavit. Unde qui nascitur Isaac, id est risus dicitur, quia mens fidens in Deo gaudium parit. Cura ergo carnis metas necessitatis non excedat, nec in eo quod moderate exsequitur de se praesumat.

TIT. XXXVIII. De lignis frustra quaerentibus sibi regem et de malis monachis praesidem.

[Col. 0716A]

Lignis silvarum quaerentibus olivam in regem dixerunt ei: Impera nobis. Quae respondit eis: Nunquid possum deserere pinguedinem meam, qua dii utuntur et homines, et venire ut inter ligna promoveat? (Judic. IX.) Quia negligentibus religiosis professione, sed sterilibus operatione, dicit Spiritus sanctus, qui per olivam notatur: Pinguedo, quam praefero, in spiritualibus et me quaerentibus comparet; vos autem, quia estis steriles, indigni estis gratia mea. Eisdem venientibus ad ficum, id est legem, dicit eadem lex in Isaia: Excaeca cor populi hujus (Isa. VI) . Et ut id perficere lex intelligatur, ostendit Dominus, dicens: Homo quidam plantavit vineam (Luc. XX) , et in ea ficum plantavit, id est Christus fecit gentem Judaicam et dedit ei legem. Unde et Jeremias: Vidit bonas valde et malas valde ficus (Jer. XXIV) . Observantiae carnales ficus malae valde sunt; intelligentiae spirituales valde bonae sunt. Veniunt etiam ad vitem, id est Christum; sed quae conventio Christi ad Belial? (II Cor. VI.) Ac dicat Christus: Ego factus sum obediens Patri usque ad mortem (Philip. II) . Vos autem Belial estis, id est absque jugo, et ideo non potestis mihi associari. Repulsi ab his tribus: a Spiritu sancto, ab intellectu legis, et Jesu Christo; veniunt ad rhamnum, id est Antichristum. Nam sicut rhamnus prius mollis est in herba, postea densos et acutos aculeos profert, sic Antichristus in principio blandietur, post crudeliter [Col. 0716C] persequetur. Erit enim coluber in via. cerastes in semita mordens (Gen. XLIX) . Hic invitat eos, ut sub umbra sua requiescant, id est desideria hujus mundi appetant, et in operibus carnis quiescant. Sin minus egrediatur ignis de Rhamno (Judic. IX) , scilicet percusso Antichristo: qui devorabit non solum simplices, sed etiam cedros Libani (ibid.) , id est majores et minores ejus asseclas.

TIT. XXXIX. Quod Christus sit ros et pluvia, coelum Trinitas beata, nubes prophetae.

Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum (Isa. XLV) . Ros de coelo descendit in terram sine sonitu, pluvia de nubibus cum strepitu. Christus est ros, Christus est pluvia. In hac vita Christus est ros [Col. 0716D] gratiae, in gremio misericordiae peccatores collocando. In die judicii erit pluvia, super impios cum strepitu saeviendo. Christus est ros. O peccator, ad spem ascende. Christus est pluvia: O superbe, a tribunali cordis tui descende. Rorate, coeli, desuper. Coelum Pater et Filius et Spiritus sanctus, trinus et unus. Rorent ergo coeli. Quasi dicat: Pater ut Filius ad nos veniat cooperetur, et Spiritus sanctus ut Filius nos redimat. Nubes pluant justum. Nubes sunt prophetae. In his nubibus ligatus et suspensus justus, quia in verbis prophetarum ante incarnationem clausus est Christus. Sed rogat genus humanum ut nubes pluant justum, quia tempus faciendi ut ante conspectum gentium revelet justitiam suam in nubibus pluviam.

TIT. XL. Quomodo ad Deum redeant compuncti, mendici, devoti et contemplativi.

[Col. 0717A]

Praevaricatores, redite ad cor (Psal. XLVIII) . Compuncti mendici, devoti contemplativi vocantur. Compuncti procumbunt ad pedes rigantes eos lacrymis, et pro commissis clamantis: Tibi soli peccavi (Psal. L) ; propitius esto mihi peccatori (Luc. VII) . Hi, cum Maria nostra Magdalene pro menstruis vitiorum ad pedes provoluti audiunt: Dimissa sunt vobis peccata multa (ibid.) . His redimit humilis satisfactio quae commisit superba transgressio, et experitur supernae dulcedinis clementiam. Daemonium a compuncto ejicitur. Egredietur, inquit, diabolus ante pedes ejus (Habac. III) . Ut ad pedes fiant mortui viventes, proscripti haeredes terreni coelestes. Ad manus accedunt [Col. 0717B] mendici, qui, licet de peccatis veniam sint adepti, sentiunt tamen se impotentes ad continendum et bene operandum, et ideo petunt et accipiunt gratiam. Ecce ostendit cui a rege benigno aurea virga clementiae protenditur (Esther. IV) : Aperis tu manum tuam et imples omne animal benedictione (Psal. CXLIV) . Circa pectus versantur et assistunt devoti. Hi sunt qui innocenter vixerunt, vel poenitendo crimina terserunt, nec ad pedes procumbere dicuntur, quia jam inundati, nec ad caput pertingunt, quia nondum contemplativi sunt, in quodam medio profectu pietatis operibus vacantes, et temporalia ac spiritualia indigentibus ministrantes. Scientiam hujus actionis et gratiam ministerit hujus non habent a seipsis, sed ab ipso fonte vivo hauriunt, a [Col. 0717C] pectore scilicet Jesu qui est spirituale sacrarium coelestis armarii in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II) . Tales debent esse praelati assistentes praetorio Jesu, id est lectioni sacrae Scripturae, in quo sedes est sapientiae, suscipientes et sugentes pacem de sinu Christi, populis eam annuntiaturi, ibi haurientes ad exemplum Joannis copiosam ubertatem doctrinae spiritualis, ut plenius infusi possint effundere stillicidia stillantia super terram, ut Domino dante benignitatem terra nostra det, et fructum suum reddat in tempore suo. Haurire et propinare oportet. Quod non fit discurrendo saeculariter, sed conservando spiritualiter, et meditando diligenter quoniam non eructabit qui non manducavit. Aliud est oscitare de inanitate [Col. 0717D] aliud eructare de plenitudine. A divinis ergo jejuniis nihil saporum annuntiabit, sed neque potest a se quidquam habere quia non potest homo quidquam habere a se, nisi fuerit ei datum desuper. Accedunt ad caput contemplativi vel justificati. Caput Christi Deus: Isti qui per Dei gratiam meritorum privilegio se super se levant cum Apostolo quae non licet homini loqui audientes (II Cor. XII) . Igitur compuncti ad pedes, delictorum obtinent indulgentiam, mendici ad manus, continendi a malo et bene operandi efficaciam, devoti ad pectus, ad instructionem subditorum moralem scientiam, contemplativi ad caput, sanctiorem de coelestibus indulgentiam. Timidi et ob crimina quodammodo incrudeli, veniae [Col. 0718A] cum Thoma locum inveniunt in vulneribus et fixuris clavorum. Divites fluxu sanguinis laborantes ad fimbriam sanitatis gratiam. Sic Christus homo factus pro nobis stat in medio Ecclesiae, paratus omnibus subvenire. Accedamus ergo ad eum ne dicatur nobis: Medius vestrum stat quem vos nescitis (Joan. I) . Judaei eum viderunt in quem non crediderunt. Nos ipsum fide operante per dilectionem videamus, ne sedentem aliquando timeamus. Sedens enim judicabit. Unde throni positi sunt et libri aperti: et Antiquus dierum sedit. Praeoccupemus ergo in confessione faciem (Psal. XCIV) , judicaturi, nosmetipsos judicantes. Si enim, juxta Apostolum, nos judicaverimus, non utique judicabimur (I Cor. XI) .

TIT. XLI. De officio Moysi, id est legistatoris; Aaron id est sacerdotis, et Samuelis, id est prophetae applicando monachis.

[Col. 0718B]

Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus (Psal. XCVIII) . Noverimus quoddam templum Dei vivum si Apostolo Dei de eo scribenti credimus. Templum Dei, inquit, sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) . Nequaquam credendum est hoc templum Dei sine sacerdotibus vel absque iis qui invocant Dei nomen debere esse, sed ut Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus. Quaeramus qui sunt isti Moyses et Aaron et Samuel. Per Moysen lex data est; per Aaron sacerdotium institutum; Samueli donum prophetiae concessum. Officium igitur Moysi facienda praecipere, omittenda prohibere. Officium Aaron, ad ea quae Moyses mandat [Col. 0718C] Domini implorare auxilium, et de transgressionibus oratione et oblatione Deum verum reddere propitium. Officium Samuelis est praedicere quod praemium sperare valeant legis exsecutores; et quam poenam exspectent legis praevaricatores. Si ergo videris aliquem nuper de saeculo venientem ac meditatione occupatum, ut de praeteritis delictis satisfaciat, de futuris se cautum custodiat, tractare quomodo vultum moderari oporteat, habitumque ac gestum componere, et definire quid et quantum comedendum, quantum sit vigilandum, et quomodo resistat irae, contradicat gulae, conculcet superbiam, exstinguat luxuriam, quam promptus esse debeat ad obediendum, et patiens ad sustinendum, scias Moysen [Col. 0718D] in eo (qui hujusmodi corde est) surrexit et quasi quamdam novam legem condere. Si item videris eum corpus nuditate et frigore affligere, carnem attendere labore et verbere, mactare multiplices hostias in ara exteriori, et hausto prius igne ad ipsam non sine vituli sanguine in sancta sanctorum introire mactatoque superbiae vitulo prius cum multis aliis hostiis mactatis in exteriore, in ara interiori consuescit offerre Deo gemitus, suspiria, preces et lacrymas, non dubites in eo Aaron novum sacerdotium inchoare. Ara quidem exterior, sensus carnalis est; ara vero interior affectus. In ara ergo interiori gemitus et lacrymae offeruntur, et ea quae cordis affectus commovent, sicut in ara exteriori, [Col. 0719A] vigiliae, jejunia, labor, et caetera quae ad sensum carnis pertinent. De hoc autem altari ignis hauritur cum ad interiora transitur, quia de afflictione corporis, doloris vis ad cor transmittitur: unde postmodum compunctionis incensum inflammatur. Ut autem sacerdotii officium plenius cognoscatur, duo sunt quae ad ipsum praecipue pertinent: populum in lege Domini instituere, et pro populo Dominum verum placare, quorum unum Moyses, alterum Aaron exsequitur. Unde dicitur: Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus, et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus. In Samuele donum prophetiae eminet. Cur ergo inter eos qui invocant, non potius inter eos qui prophetizant quam inter eos qui invocant? Samuel libenter prophetizat, et illi libenter Deum invocant [Col. 0719B] inter quos prophetizat. Novi prophetia Samuelis est facere, vere invocare, et incitare orantes. Quanto enim quis frequentius cogitaverit quae praemia justis in coelo, quae tormenta pravis sint reposita in inferno, tanto verius Deum invocat et attentius orat. Sed si desinit Samuel prophetare, sacerdotes desinunt invocare et orare, quia quanto fit futurorum contemplatio rarior, tanto redit oratio tepidior, et surgit invocatio tardior. Ut ergo Moyses discretus sit in praeceptione, ut Aaron devotus permaneat in oratione, necesse est ut Samuel subtilis et diligens perseveret in contemplatione. Ut igitur ea quae diffusius diximus ad compendium revocemus, ad Moysen pertinet quod faciendum est prudenter discernere, ad Aaron spectat ad ea quae per nos non [Col. 0719C] possumus divinum auxilium implorare; Samueli incumbit quid ex re qualibet utilitatis et periculi provenire possit caute providere. Per Moysen igitur discretio, per Aaron devotio, per Samuelem intelligitur circumspectio. Discretionis namque est mores componere, devotionis Deo supplicare; circumspectionis vero de superventuris providere. Si igitur deprehenderis vitam tuam in opere discretam, in oratione devotam, in circumspectione providam, poteris et tunc cum propheta dicere: Moyses et Aaron, etc. Nam cum ad sacerdotes pertineat populum praeceptis informare et Deum precibus placare, manifestum est eos sine discretione et devotione, quasi sine Moyse et Aaron, sacerdotii sui officium non posse implere. Quos dum Samuel facit de futuris [Col. 0719D] timidos, reddit eos in oratione devotos, et in Dei invocatione assiduos.

TIT. XLII. De septem fluminibus Aegypti, id est vitiis mundi, et de musca, id est anima illis infecta, et de sibilo Dei quo ab illis avellitur. Et de ape, id est hypocrita, etiam a Domino abacta, et de duplici terra, bona et mala.

In illa die sibilabit Dominus musca quae est in extremo fluminum Aegypti, et api quae est in terra Assur, et venient et requiescent omnes in torrentibus vallium, et in cavernis petrarum (Isa. VII) . Aegyptus est mundus tenebris erroris peccati ignorantiae involutus. In Aegypto septem sunt flumina ex uno fonte; in mundo septem vitia ex una radice superbiae. Initium omnis peccati superbia. Quae quamvis ex uno fonte sint, [Col. 0720A] diversi tamen sunt coloris, et diverso modo perniciem ingerunt. Primum flumen inanis gloria, nitidum est, quodam nitore superducto placens, sed subito in se trahens incautos et demergens; secundum flumen invidia lividum est, quadam horrenda profunditate suspectum; tertium ira, fervidum et turbulentum; quartum tristitia, tetrum et nubilum, omnino periculosum; quintum avaritia, Scylla vel Charybdis rapax, omnia trahens ad se, deglutiens et absorbens; sextum gula, quaedam vorago, et barathrum foedas generans ex se exhalationes et corruptelas; septimum luxuria, luteum et viscosum. Musca igitur est anima nostra, inquieta, sordida et impudica quae discurrendo hunc pungit, illum maculat, alium veneno malitiae corrumpit, sicut musca, inquieta, [Col. 0720B] sordida et lasciva, ita molesta omnibus et exosa ubicunque insidet, pungit vel maculat. Et haec movens de fonte superbiae, et per omnia flumina discurrens pervenit ad flumen luxuriae quod est extremum flumen Aegypti hujus. Postquam pertransierit omnia flumina vitiorum, capitur musca nostra, delectatur, sordescit et ita implicatur ut non minis, non promissis, non verberibus, non praedicatione vel exhortatione possit inde moveri, facilius occidi posset quam avelli, nec certe avellitur unquam nisi sibilo Dei. Sibilus iste dulcis, suavis lenis est inspiratio Spiritus sancti. Si igitur muscae pius Dominus sibilare dignatur et compunctionis gratiam infundere, in flumine non poterit detineri. Gratias Deo qui nec tales muscas a sua misericordia repulit, [Col. 0720C] miseretur omnium et nihil odit eorum quae fecit quia benignus est et misericors, etc. Sibilat etiam api quae est in terra Assur. Assur enim interpretatur elatus. Hic est diabolus superbiae caput; hujus terra est maledicta. Est autem alia terra benedicta: Unde: Benedixisti, Domine, terram tuam (Psal. LXXXIV) . Deus mandat nubibus suis ut pluant in eam, et ipsa imbrem suscipiens germinat herbam virentem devotionis quae bonis aquis alitur. Terra vero maledicta producit spinas et tribulos. Unde: Maledicta terra in opere tuo, etc. (Gen. III) . Haec est terra Assur. In hac morantur apes, id est hypocritae, qui sicut apes mel in ore, sed aculeum habent in cauda, de quibus Dominus sic conqueritur: Circumdederunt [Col. 0720D] me sicut apes (Psal. CVII) . Veniunt Judaei cum Herodianis dicentes: Magister, scimus quia verax es, etc. (Matth. XXII) . Ecce quomodo componant favos et mella congregent, sed quia capere quaerunt in sermone, aculeum habent in cauda, de quibus propheta: Qui loquuntur pacem cum proximo suo (Psal. XXVII) . Ecce mel in ore; mala autem in cordibus eorum, ecce aculeus in cauda. Apes ergo habitans in terra Assur est hypocrita, totis desideriis habitans in mundo. Si ergo huic et muscae sibilet Deus, venient passibus fidei et amoris, et requiescent in cavernis petrarum, melius quam in extremo fluminum Aegypti vel terra Assur, quia tribulatio et angustia in omnem animam operantis malum (Rom. II) . Illius enim quietis extrema luctus occupat.

TIT. XLIII. Quae servi, quae mercenarii, et quae filii offerre debeant Deo.

[Col. 0721A]

Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum (Psal. XXVIII) . Sicut in lege alia est hostia principum, alia sacerdotum, alia pauperum, sic alia convenit filio, alia servo, alia mercenario. Servo sufficit pro terrore gehennae de malis poenitere; mercedis causa mercenario a malis abstinere; filio parum est pro patre Domino animam ponere. Pertinet ad servos itaque poenitentia, ad mercenarios abstinentia, filiis congruit patientia. Si quis igitur tanquam ovis ad occisionem ducitur et coram tondente se non aperit os suum, inter filios numeratur, qui offerunt filios arietum. Servo, qui non sufficit ad tantam hostiam, sufficit offerre turturem vel columbam, [Col. 0721B] plangendo et gemendo quasi columbino cantu satisfacere. Mercenarius, quamvis petulantiae et dilectionis haedum mactat, ne mercedem amittat, ad holocaustum Agni immaculati non facile pertingit. Si ergo ad adoptionem filiorum suspiratis, patientiae agnos afferte Domino. Non autem agnos, sed filios arietum dicit, quod idem est, ut quoties perfecta opera habere desideramus, ad Dominici gregis duces prophetas et apostolos recurramus, et si qualia habemus desideria, talia et dicta facta geminantes imitari et nutrire studemus, filios arietum immolamus. Afferte igitur, aut Domino afferte, bis ponitur afferte, ut hostia duplicetur, pro gemina stola. Pro stola corporis afferte Domino hostiam bonae actionis, pro stola mentis, hostiam piae devotionis. Qui hostiam [Col. 0721C] non duplicat, duplici contritione conteretur. Dictum enim est: Nolite timere eos qui corpus occidunt, animae non habent quid faciant (Matth. X) . Et ideo ipsi sunt Domini terra, non Domini: Illum timete, illi munera afferte qui potest et animam mittere in gehennam (ibid.) . Afferte Domino corpora, afferte Deo spiritum. Primum Deo, quia dominatur in aeternitate; secundo Domino, quia dominatur in tempore. Domino quia cui vult donat temporalia bona vel mala; Domino iterum, quia qui placuerit, dabit aeterna praemia vel tormenta. Et nota congruam verborum distinctionem. Afferte Domino, filii Dei. Sicut Deus bonitatem sonat, ita Dominus potestatem. Satis ex hac distinctione innuit quod filii sumus, [Col. 0721D] servitium debitum exhibemus, debitum est beneficium. Afferte Domino gloriam et honorem. In primo versu bis ponitur afferte. Primo propter nos, secundo propter proximos. Primo ad meritum, secundo ad exemplum. Et quia proximi alii boni alii mali, afferte Domino gloriam, et hoc propter bonos, afferte gloriam nomini ejus propter malos. Si boni videntes opera vestra bona, quod scilicet filios arietum offertis, et opera mansuetudinis habetis, Deum laudant et in eis operari student, obtulistis Domino gloriam et honorem. Laudibus enim glorificatur Deus, operibus honoratur. Propter bonos ergo afferte Domino gloriam, afferte Deo gloriam et honorem. Propter malos, qui mutari nolunt, nomini ejus, ut solum quod reprehendant non inveniant. In bonis ergo Domino [Col. 0722A] obtulisti, non solum gloriam, sed honorem, qui laudando glorificant, operando honorantur, in malis saltem gloriam nomini ejus, qui ejus disciplinam laudant, quamvis non custodiant.

TIT. XLIV. Quid sit adorare in atrio Domini.

Adorate Dominum in atrio sancto ejus (Psal. XXVIII) . Superius hostias offerre praecipimur; hic intus adorare jubemur. Prius ne intremus vacui; secundo, ne stemus otiosi. Si claustrum cum voto professionis et abrenuntiatione tui ipsius ingressus es, atrium cum hostiis intrasti. Si autem ibi instituta regulae conservasti, et subjecti omni humanae creaturae propter Deum, non solum bonis et modestis, sed etiam dyscolis, non solum majoribus, sed etiam minoribus, per omnia obedistis, humiliter in atrio Domini adoratis. [Col. 0722B] Adorare enim est totum corpus etiam usque ad pedes et infima scilicet membra prosternere. Cum hostiis ergo intrate inchoantes arctam viam et ingredientes angustam portam. Ingressi adorate in habitu religionis, voto professionis, et institutis regulae, in domo disciplinae omnibus obedite.

TIT. XLV. De cedris Libani confractis in bono religioso, et de duplici vitulo.

Vox Domini confringentis cedros: et confringet Dominus cedros Libani, etc. (Psal. XXVIII) . Difficile est et quasi impossibile camelum per foramen acus transire, cor tumidum superbia obedientiae angusta penetrare; sed apud homines, non apud Deum, qui quaecunque voluit fecit, non solum in coelo, sed etiam in terra, id est non solum in illis quorum cor est intelligentia lucidum [Col. 0722C] directum in coelum, et mens firma in terra, sed in mari et omnibus abyssis (Psal. CXXXIV) , videlicet qui habent cor amarum et instabile ut mare; animum tenebrosum ut abyssum, fecit quod voluit, qui ad aspectum suum et vocis tonitruum contrivit omnes montes arrogantiae, incurvavit colles superbiae, et deposuit potentes de sede, quia vox confringentis cedros et etiam cedros Libani. Aliae sunt cedri aliorum montium. Libanus decandidatio interpretatur. Decandidatio autem sanctorum est justificatio. Unde Joannes: Byssinum enim sunt sanctificationes justorum (Apoc. XIX) . Unde vox justi: Super nivem dealbabor (Psal. L) . Et Domini: Si fuerint peccata vestra [ut coccinum] (Isa. I) . Cum talis decandidatio [Col. 0722D] creverit in montem, et attolli coeperit super alios: cum se scilicet quisquam magnum putaverit et caeteris sanctiorem, natam scias cedrum in Libano. Si autem nuper de saeculo venisti, et super hoc adhuc pro litteris tuis vel pecuniis te jactas et extollis per nobilitatem generis vel pro habiti honoris dignitate, talium elationes cedri quaedam sunt, sed Libani non sunt, quia de vanitatis nigredine non de sanctitatis candidatione surgunt. Quod si in principio bonae conversationis tuae, saecularium pomparum cedri minuuntur, vox Domini est confringentis cedros. Et si forte postmodum, ut fieri solet, post instituta opera, quasi de perfecta institutione surgant quaedam magnarum elationum cedri, addet Dominus et illas confringere, quia confringet Dominus cedros [Col. 0723A] Libani. Idcirco pro illis praesens non futurum ponit, dicens, confringentis cedros, dum cedros vero Libani futurum ponit, et confringet cedros Libani. Additur: Et comminuet eos ut vitulum Libani (Psal. XXVIII) . Vere haec est mutatio dexterae Excelsi (Psal. LXXVI) , comminuere rigorem cedri ad similitudinem vituli Libani, et quaelibet tumida corda inclinare ad humilitatis Christi imaginem. Quomodo prius contritus est propter scelera nostra, Vitulus ille singularis veniens a Libano de monte umbroso et condenso, id est a supremo coelo ubi splendet candor lucis aeternae? Quomodo, inquam, comminutus est? Qui cum in forma Dei esset, humiliatur immensitate attritionis, quia tormento crucis nihil acerbius, morte nihil ignominiosius. Audiat quomodo inclinari [Col. 0723B] debeat qui se ut vitulum Libani comminui desiderat, asperrima et vilissima, sponte sua, etiam sine culpa sustineat. Ille venit facere voluntatem Patris sui, et tu fac praelati tui. Ecce invenimus vitulum quem in holocaustum Domini mactare debemus, nihil ita flagrat Domino quam si mactetur vitulus propriae voluntatis. Sed interest utrum sit de Libano an de Carmelo. Vitulum in pascuis Carmeli nutriunt, qui in rebus carnalibus voluntatem suam adhuc non deserunt. Vitulum in Libani vertice pascit, qui voluntatem suam in rebus spiritualibus sequitur. Is autem qui lautiores cibos et vestem molliorem quam caeteri, petit, vitulum impinguat de feno Carmeli. Qui abstinere a concessis volens, fugit comedere quod caeteri, et usurpat sibi habitum hispidiorem, [Col. 0723C] vitulum suum nutrit in pascuis Libani. Uterque pascua quaerit vitulo suo, sed unus de Carmelo, alius de monte Libano. Quidquid enim propter violentiam mentis vel teneritatem carnis agitur, ad Carmelum pertinet, quia molle vel tenerum interpretatur; quidquid quasi pro sanctitate supra ordinis institutum vel praelati consilium praesumitur, inter armenta Libani annumeratur. Sed vae vobis qui confiditis in vinculo Samariae (Amos. VI) , servientes tanto studio voluntati propriae. In Judaeam venistis, ubi mactatur Domino vitulus propriae voluntatis. Ad quid descendistis ad Samariam, ubi vitulus pro Deo adoratur, propriam voluntatem custodientes et descendentes. An nescitis quod Judaei [Col. 0723D] non coutuntur Samaritanis! Prius a saeculo venientes propriam voluntatem damnaveratis. Nunc quaeritis de Judaeis Samaritani effici. Si in Judaea es, vitulum Deo in sacrificio interficis; si in Samaria, vitulo tuo servis. Si enim carnis curam in desideriis facis, vitulum de feno Carmeli pascis. Omnis enim caro fenum (Isa. XL) . Vide autem quomodo lex hujus vituli carnes comminuat et flammis in cinerem dirigat. Prius mactatur, cum obedientiae amore singularitas abdicatur. In frusta dividitur, cum quaeque singularitatis opera distinguuntur, quousque omnis arrogantiae voluntas sopiatur solo cogitationis cinere inde remanente, quo conscientia ex recordatione humiliata confundatur magisque vereatur

TIT. XLVI. De duplici igne, et multiplici puritate per tres pueros figurata.

[Col. 0724A]

Vox Domini intercidentis flammam ignis, vox Domini concutientis desertum (Psal. XXVIII) . Alius est ignis quem venit Dominus mittere in terram; alius quem venit exstinguere. Primum de coelo veniens secum attulit; secundum invenit. Omnis amor ignis, sed non omnis bonus. Amor igitur bonus ignis bonus, quem Dominus venit mittere in terram ut ardeat (Lev. X) . Amor libidinis malus quam venit exstinguere. Unde per Moysen ignem alienum prohibet offerre super altare suum: de suo praecipit ut semper ardeat in altari suo; flammam alieni semper exstinguit. Unde Angelus Domini descendit et excussit flammam ignis (Dan. III) . In pueris autem exstinguitur, qui a puritate dicuntur. [Col. 0724B] Est autem alia puritas cordis, alia oris, alia actionis. In corde simplicitas, in ore veritas, in opere sinceritas. Hos tres pueros habemus cum sanctum est quod meditamur, verum quod loquimur, justum quod operamur. Felix nimium et Deo grata horum trium puerorum societas, propter unam puritati concordiam, in voluntate, sermone, actione. Videt ergo rex Babylonis et invidet, et eos adorare statuam aeream desiderat, dum eos ex sua sanctitate in superbiam erigi suadet. Statuam enim auream adorare est super haec studiis operam dare et deservire. Qui cum eos videt despicere, flammas parat ut quos per gloriam elationis non potest superare, per flammam occidat libidinis. Flamma enim accenditur quando caro nostra ardore libidinis inflammatur. [Col. 0724C] Ab angelo autem Domini flamma excutitur, et medium fornacis quasi ventum roris flantem effecit, dum intima cordis flante Spiritu sancto coelesti rore perfundit, et refrigerata conscientia puerorum linguam in laudem Creatoris convertit. Quibus liberatis Chaldaeos flamma consumit, quia insidiantes innocentiae, invidiae ac gehennae ardor exurit.

TIT. XLVII. De proprietatibus cervi imitandis.

Vox Domini praeparantis cervos, et revelabit condensa, etc. (Psal. XXVIII) . Cervus animal velox, timidum, serpentibus inimicum. In agilitate pedum, velocitas denotatur actionum. Vis videre cervum alacriter currentem? Viam, inquit, mandatorum tuorum cucurri (Psal. CXVIII) . Vis videre vocem praeparantis [Col. 0724D] ad cervinam velocitatem? Sic currite ut comprehendatis (I Cor. IX) . Vis audire vocem mentis ad cervinam formidinem? Beatus homo qui semper est pavidus (Prov. XXVIII) . Quia sapiens in omnibus metuit (Eccli. XVIII) . Vis audire vocem moventis cervum ad serpentinam interfectionem? Mortificate membra vestra quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, etc. (Colos. III) . Tria itaque haec ad cervum videntur pertinere: viam mandatorum velociter percurrere, daemonum insidias suspectas habere, venena vitiorum audaciter destruere. Actio igitur expedita, pavida, et justa cervos facit, quia inquantum expedita, velocitatem tribuit; inquantum pavida, utiliter pavidum quia cautum reddit; inquantum justa, vitiorum venena exstinguit. Multi [Col. 0725A] in eo quod velociter currunt, serpentes non occidunt, sed nutriunt, quia in eo quod fortiter agunt, superbia et vana gloria et alii serpentes convalescunt. Alii in bonis operibus bonam intentionem habent et serpentina vitiorum venena mortificare student, sed dum modum et tempus servare nesciunt, in daemonum insidias quasi venantium laqueos incidunt. Est ergo vox praeparantis cervos, juxta illud: Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in justitia et in timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II) . Et illud: Servite Domino in timore (Psal. II) . Ut igitur ad cervorum numerum pertineant, oportet eos et velociter currere, et caute timere. Talibus cervis sic praeparatis revelabit condensa Scripturarum, profunda allegoriarum, opaca sacramentorum [Col. 0725B] mysteria, mysteriorum secreta. Dabitque in montibus condensis et umbrosis requiescere, ubi contra venatorum insidias latebras reperient, et contra solis aestus refrigerium accipient. Quanto enim altius Scripturarum intelligentiam perceperint, tanto securius et quietius quasi in condensis latitabunt, et in umbrosis quiescent.

TIT. XLVIII. Quae a dextris et quae a sinistris Dei stent, et quid sit charitatis varietate vestiri.

Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato: circumamicta varietate (Psal. XLIV) . Dominus virtutum, ut ait psalmista, ipse est Rex gloriae (Psal. XXIII) . Hinc dicit David: Astitit Regina, etc. Merito regina virtutum charitas dici creditur, quia virtus virtutis nomen amittit, quaecunque charitati non famulatur. A sinistris [Col. 0725C] Dei sunt bona temporalia; a dextris aeterna. A dextris ergo charitas dicitur stare, quia bonis aeternis, non temporalibus munitur. In solis namque illis charitas regnat, quos amor aeternorum inflammat. Astitit ergo regina charitas, sed a dextris et in vestitu deaurato. Summi Regis oculis vult placere, quae tam pretiosas vestes vult habere. Probatio charitatis exhibitio est operis. Opera bona ejus vestimenta sunt, In vestitu, inquit, deaurato. In vestitu opera justitiae, in auro intellige claritatem sapientiae. Vestimenta igitur aurea, opera sunt discreta. Fortassis tu agis omnia fortiter, minime tamen suaviter, quia non sapienter. Ideoque vestimenta quidem habes, claritatem sapientiae non habes, quia Sapientia attingit [Col. 0725D] a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII) , a fine inchoationis usque ad finem consummationis. Tu fortiter inchoas, tepide consummas. Cnr? Quia non disponis omnia suaviter, nec scis operari sapienter. Incipis, curris, festinas, lassaris, deciperis. Non dicam ad finem, sed nec ad medium pertingis. Procedit ergo charitas, imo assistit, quae nunquam, a Dei dextris recedit, in vestitu deaurato, circumamicta varietate. Decet sane utpote reginam multiplicem vestem habere et variam. Tu nescio quis semper vis esse in contemplatione, nescis ut audio, vestiri varietate. Alius quaerit assidue esse in oratione, nec animadvertit quod charitas ornari vult varietate. Quisquis uno quolibet pretioso quo delectatur in opere, sic [Col. 0726A] ornari cupit, ut alium aeque utilem aspernetur; charitatis ornatum non habet quae vestitur varietate.

TIT. XLIX. De opprobrio et contemptu.

Aufer a me opprobrium et contemptum (Psal. CXVIII) . Opprobrium est culpa, contemptus poena. Culpa iniquitas, poena mortalitas. Propter iniquitatem factus sum exprobrabilis; propter mortalitatem, contemptibilis. Abominabilem me facit concupiscentia, vilem miseria. Aufer a me opprobrium, etc. Si facis me justum, aufer a me opprobrium, aufer contemptum.

TIT. L. De extremo terrae unde producuntur nubes, fulgura et pluviae.

Producens nubes ab extremo terrae, fulgura in pluviam [Col. 0726B] fecit, etc. (Psal. CXXXIV) . Terrae nostrae extrema peccata infima et opera abjecta. A tali extremitate nubes producitur; quia ex turpitudinis nostrae recordatione caligo confusionis generatur. Nubes hujusmodi dum mentem obnubilat contra concupiscentiae aestus quasi contra solis ardores refrigerium praestat. Nam qui peccasse se meminit, et se peccasse erubescit, quanto magis de praeterito dolet, tanto de futuro se cautiorem reddit. Fulgura in pluviam fecit. Ante fulgura nubes producitur; post fulgura pluvia sequitur. Nubes caligo confusionis; fulgura, terror majestatis; pluvia fetus compunctionis. Dispensata ergo divina pietate, prius ob mentis oculos turpitudinis nostrae memoria reducitur, post, mens recordatione divini terroris formidine concutitur; [Col. 0726C] tandem, inter confusionem et formidinem deprehensa et diu fatigata in fletu compungitur. Nubem super me aspexi, quotiescunque confusio faciei meae cooperuit me (Psal. XLIII) : fulgura excipio quando terrores Domini militant adversus me; pluvia descendit, quoties potui lectum meum rigare lacrymis.

TIT. LI. De primogenitis Aegypti.

Qui percussit primogenita Aegypti, ab homine usque ad pecus (Psal. CXXXIV) . Primogenita Aegypti sunt diabolicae elationes et humanae praesumptiones. Alii superbiunt de rebus temporalibus, alii intumescunt in rebus spiritualibus. Vere brutus et animalis est sensus, quando ad imaginem Dei factus amens ex his intumescit quae communia sunt cum pecoribus. [Col. 0726D] Alii igitur superbiunt de vanitate; alii de sanctitate. Superbia vanitatis est primogenitum pecoris. Arrogantia sanctitatis est primogenitum hominis. Aegyptus autem erroris tenebrae. Talia generant primogenita. Flante autem divini Spiritus aura, percutiuntur primogenita Aegypti ab homine usque ad pecus, quia flante spiritu timoris Domini dejicitur omnis tumor elationis.

TIT. LII. De vulva, liberis, et uberibus.

Quid dabis eis? Da eis vulvam absque liberis et ubera arentia. Vulva est studiositas, semen, veritas, bona voluntas. Ad hoc debes legere, propter hoc oportet intelligere, ut studeas adimplere. Vulvam habes, desiderium discendi habes. Si veritatem conceptam [Col. 0727A] amas et opere perficis, liberos nutris. Qui sunt hi liberi? Affectus boni et ordinati. Quid enim docet divina Scriptura nisi amare religionem, servare unitatem, habere charitatem? Sed multos video studiosos, paucos religiosos. Amant lectionem non religionem, imo amore lectionis in odium incidunt religionis. In his impletur quod dicitur: Dabo eis vulvam absque liberis. Doctores et praedicatores esse volentes, et primas cathedras et salutationes ambientes in populo, sed dantur eis ubera, id est verba arentia. Sermo debet esse ad hortandum sive ad exponendum obscura lucidus, ad persuadendum utilis, quod haec sunt quasi ubera duo, unum expositionis, alterum exhortationis. Haec multi accipiunt tumentia quidem, sed arentia; apprehendunt scientiam [Col. 0727B] quae inflat, carent charitate quae aedificat; quorum ubera per scientiam tument, sed arentia sunt, quia dulcedinem spiritus non habent. Et videmus hodie permultos habere linguam magniloquam, raros melliloquam.

TIT. LIII. De uberibus sponso attributis.

Meliora sunt ubera tua vino (Cant. I) . Duo sunt ubera sponsi, videlicet ingenitae mansuetudinis et longanimitatis quibus patienter exspectat delinquentem, et clementer recipit poenitentem. Gemina est ista dulcedo suavitatis in pectore Domini Jesu; longanimitas in exspectando, et in donando facilitas. Vis videre longanimitatis, uber? Audi Apostolum: An divitias bonitatis et longanimitatis et patientiae ejus contemnis? An ignoras quod benignitas ejus [Col. 0727C] ad poenitentiam te adducit? (Rom. II.) Ad hoc siquidem diu suspendit sententiam ultionis in contemnentem, ut quandoque gratiam remissionis infundat poenitenti. Non vult enim mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) . Accipe exemplum et de altero ubere quod est remittendi facilitas. Legitur enim de ipsa: Quacunque hora peccator ingemuerit (ibid.) . Legitur etiam: Derelinquat, inquit, impius viam suam: et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, ei miserebitur ejus, et ad Deum nostrum, quoniam multus est ad ignoscendum (Isa. LV) . Pulchre David utrumque paucis comprehendit, dicens: Longanimis et multum misericors (Psal. CII) .

TIT. LIV. De gratiarum actione pudica et mera ad Deum ut ad fontem unde omnia bona, referenda.

[Col. 0727D]

Origo fluminum et fontium, mare virtutum et scientiarum Dominus Jesus, quia juxta Annae canticum: Deus scientiarum Dominus est (I Reg. II) , dans casta consilia, justa judicia, recta desideria. illius fontis rivuli sunt cordis munditia, carnis continentia, oris puritas. Ex isto fonte manant ut ad locum unde exeunt flumina gratiarum revertantur, ut iterum fluant (Eccle. I) . Remittatur itaque ad suum principium coeleste profluvium. Spirituales rivi proprio fonte sine fraude et sine intermissione reddantur, ut arva mentium rigare non desinant, et iterum uberibus refundantur. Qualiter? inquis. Audi Apostolum: In omnibus gratias agentes (Ephes. V) , ut [Col. 0728A] quidquid sapientiae, quidquid virtutis habes et gratiae, totum Dei virtuti et Dei ascribas sapientiae. Sed non omnis gratiarum actio Deo est accepta, sed quae pudica est et mera. Pudica dixerim propter eos qui de malis suis gloriantes cum furtum vel homicidium vel adulterium fecerint, Deo gratias dicere solent, quasi Deus more eorum laetetur, cum malefecerint, et exsultet ut ipsi in rebus pessimis. Audiet quia talis est: Existimasti inique quod ero tui similis? etc. (Psal. XL.) Mera vero dixerim, propter hypocritas; qui Deum quidem de bonis suis verbo tenus glorificantes dolose agunt, in conspectu Dei invenitur iniquitas eorum ad odium. Primi mala sua impie Deo; secundi bona Dei fraudulenter intorquent sibi. Quorum vox est: Labia nostra a nobis [Col. 0728B] sunt (Psal. XI) . Sed quid lingua tua nisi calamus scribae? (Psal. XLIV.) Et hoc ipsum mutuo accepisti a te repetendum cum usura. Si inventus fueris ad opus impiger, ad referendum fidelis, pro labore mercedem accipies et audies. Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multum te constituam, etc. (Matth. XXV) . Sin minus, vocaberis servus nequam et piger. Non laus calami est, sed laudabilis est illo bene exarata Scriptura; nec gloria linguae aut labiorum, sermo bonus, sed mentis, et qui eam dedit Dei.

TIT. LV. De funiculo triplici.

Funiculus triplex (qui difficile rumpitur [Eccle. IV] ) ad extrahendas animas de carcere diaboli, et ad regna coelestia post retrahendas, est recte servire, [Col. 0728C] utiliter proferre, et efficaciter adimplere.

TIT. LVI. Oratio funebris et lamentatio de morte prudentis amici et religiosi.

Multam moeror tristitiam imperat (Job VI) . In statera mea tristitia exsuperat, et calamitas quam patior, tanquam ignis, triste pectus adurit. Interiora depascitur clausus dolor, latius serpit, et saevit acrius. Quid mihi et laetitiae, qui in amaritudine sum? Vis doloris omnem abducit laetitiam. Indignatio Domini ebibit spiritum meum, subtracto quem diligebat anima mea, simul quia cor meum dereliquit me. Quo mihi avulsus es? quo mihi raptus e manibus, homo unanimis, homo secundum cor meum? Amarissima separatio, et quam non [Col. 0728D] posset nisi mors efficere. Opus mortis est tam horrendum divortium, totius suavitatis inimica mors, unum rapiendo, duos furiosa perimit. Mitius enim me privares, o austera mors, vitae usu, quam fructu; sine quo ipsa vita gravior quam mors est. Nam carnis frater, si charos amisit, chariores invenit. In me transierunt, o mors, irae tuae, super me confirmatus est furor tuus, qui elongasti a me amicum et proximum. Erat ambobus grata praesentia, dulce consortium, suave colloquium; sed tantas utriusque delicias ego perdidi; tu super mutasti et quidem in mutatis retributio multa ad omnem locum quo emerserit respicio; ad charum ubi consueveram, et non est. Heu! quantum istic ingemisco, sicut homo sine adjutorio, quem posthac consulam in [Col. 0729A] ambiguis! cui fidam in adversis? Quis nostra portabit onera? quis imminentia propulsabit pericula? Porro super nivem multiplicatur mihi et dolor. Vivam? Quousque vivam? Et si multum vivam, in amaritudine vivam, in moerore vivam, in luctu vivam, non parcam mihi, et juvabo manum Domini? Etenim manus Domini tetigit me (Job XIX) , cum succidit illum, nec enim dixit mihi se succisuram quam plantarat vineam. Ego illic portio misera in luto jacens, truncata parte sui et meliori. Frustraque dicitur mihi: Ne senseris. Sentio enim vel invitus, quia nec fortitudo lapidum fortitudo mea (neque enim mihi cornea fibra) nec caro mea aenea est. Sentio prorsus et doleo: Et dolor meus in conspectu meo semper. In virga indignationis suae percussit [Col. 0729B] me Dominus; digne pro meritis, dure pro viribus. Etenim dextera manus mea, lumen oculorum meorum, pectus meum lingua mea truncata sunt. In ipso quidem operabar, providebam, sentiebam, loquebar; quippe cujus os meditabatur sapientiam et lingua loquebatur judicium. Nunc ille, uti spero, pro meritis sempiterna fruitur gloria, et ego pro commeritis in hac communi derelictus sum miseria. Dixi.

TIT. LVII. De venatore et laqueo animarum, et de verbo aspero ad monachos.

Ipse liberavit me de laqueo venantium, et a verbo aspero (Psal. XCX) . Ex quo homo positus in honore non intellexit: comparatus est jumentis insipientibus et similis factus illis (Psal. XLVIII) : et tetendit ei [Col. 0729C] venator diabolus callidissimus et nequissimus laqueo. Et silvestribus et omnino bestialibus saecularibus loco aperto satis laqueos expandit, ut quos facile capiendos non dubitat: Vobis autem qui tanquam cervi prudentiores, serpentes necatis, et perfugere desideratis ad fontem vivum, subtiliores occultat laqueos, ideo vos, o novellae plantationes, qui nondum habetis exercitatos sensus cordis vestri, nolite abundare in sensu vestro; sed humiliamini sub potenti manu pastoris vestri, acquiescite consiliis ejus qui melius novit versutias venatoris illius, ne versutus venator, vos tanquam rudes et incautos decipiat. Sed venatores jam et bestias novimus. Quis sit laqueus audiamus. Dic nobis, B. Paule tu qui non ignoras astutias ejus quis sit iste laquens. [Col. 0729D] Qui volunt, inquint, divites fieri, incidunt in tentationem et laqueum diaboli (I Tim. VI) . Ergo laqueus diaboli sunt divitiae hujus mundi. Heu me, quam pauci sint qui volunt ab isto laqueo liberari! Quam multi sunt, qui dolent quod parum sunt irretiti! Vos autem qui reliquistis omnia et secuti estis eum qui non habet ubi caput reclinet (Matth. XIX; Luc. IX) , exsultate et dicite: Ipse liberavit me de laqueo venantium, et a verbo aspero. Bestia, si non times laqueum, time malleum, verbam scilicet asperum: Ite, inquit, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) . Durum est poenitere, ut qui audiunt poenitentiam agite (Matth. III) , dicant: Durus est hic sermo (Joan. VI) . Sed si hoc verbum asperum recogitaverint, invenient [Col. 0730A] quod jugum Domini suave, et onus ejus leve (Matth. XI) . Vos autem pennati, quorum ante oculos frustra jacitur rete (Prov. I) , quidquid in vobis est bestiae mactate, corium detrahite, ne quando venator capta bestia clamat: tolle, tolle, infige verubus, infer prunis, infer caldariis. Si enim liberati fueritis a laqueo non timebitis a verbo aspero. Praetiosiorem igitur habere paupertatem vestram divitiis hujus saeculi, et de labore vestro Christum pascite et vestite; ut in die illa gratias agendo exsultetis et dicatis: Ipse liberavit me de laqueo venantium, et a verbo aspero.

TIT. LVIII. De quatuor generibus ovium, et de caula earum ac carnis custodia quadruplici.

Nos populus pascuae ejus, et oves manus ejus (Psal. XCIV) . Quatuor sunt genera ovium. Infirmae, fetae, vagae, validae. Hae sunt incipientes, proficientes, errantes, perfectae. Unaquaeque indiget proprio pastu: incipientes eruditione, ut ulterius proficiant; proficientes admonitione, ut ad summum perveniant; errantes correctione, ut peccatum abjiciant; validae exhortatione, ut coronae inserviant. His quasi caulae quaedam claustralis debetur observatio: quae quodammodo quadrangula est, sicut claustrum, ut singuli a suis proprietatibus non exclusi sint, finibus suis contenti. In primo latere erit subjectio scholastica, ut nascatur humilitas; in secundo, lectio moralis ut acuatur subtilitas; in tertio correctio spiritualis, ut evellatur iniquitas; in quarto, meditatio spiritualis, ut cognoscatur veritas. [Col. 0730C] Demum canis necessarius est, id est vigilantia pastorisque custodia quadrifida, ut sicut canis latratu lupos et latrones fugat, sic praelatus comminatione diabolum et vitia propinquare vetet. Sicut canis propria lingua se sibi medicum praestat, sic, si excesserit, linguae confessione se curet, sicut canis venaticus feram a longe praesentit, ita virtute fidei vitam post mortem speret; et sicut canis domino suo fideliter adhaeret, sic ab unitate fidei se usque ad mortem non separet.

TIT. LIX. De panibus Salomonis, et duplici amore, pravo et bono.

Tres sunt panes Salomonis: Contemptus mundi, et sui, et amor Dei. Primum proponit in Ecclesiaste, [Col. 0730D] secundum in parabolis, tertium in canticorum Canticis. Quia enim duo sunt mala, quae sola maxime militant adversus animam, vanus scilicet amor mundi, et superfluus amor sui, pessimi utrique duo isti priores sibi obviare noscuntur. Quia vero unum solum summum bonum, quo frui et quod amplecti desiderat sponsa, Deus scilicet sponsus est, hic in tertio, id est canticis frangi dignoscitur. In primo igitur, ad refectionem nostri docemur hujus mundi contemnere vanitatem; in secundo cognoscere et sequi veritatem, sequi scilicet Agnum quocunque ierit; in tertio, veritate frui et ad ipsum pervenire: et hic est fructus amborum priorum. Cum tertium istum sumpserit panem qui de via venit amicus, unde murmuret non habebit. Sed quis franget? [Col. 0731A] Adest paterfamilias cognoscendus Dominus in panis fractione (Luc. XXIV) , pauper et inops ad eum pulset, quia aperit et nemini claudit.

TIT. LX. De triplici unguento bonorum.

Tria sunt unguentorum genera: contritionis, devotionis, pietatis. Primum pungitivum, dolorem faciens; secundum temperativum, dolorem leniens; tertium sanativum, morbum expellens. Primum conficit anima multis criminibus irretita, quando incipit cogitare vias suas, ut colligat, congerat, et conterat in mortariolo conscientiae suae multas et varias species peccatorum, et mire aestuans peccatoris olla simul omnia coquit igne quodam doloris et poenitentiae, ut possit dicere: Concaluit cor meum intra me, et in meditatione mea exardescet ignis (Psal. XXXVIII) . Secundum conficit anima multis virtutum beneficiis accensa, cum sancta devotio beneficia Dei cum laetitia et gratiarum actione recolit, illa in vasculo pectoris pistillo crebrae meditationis conterit, et igne sancti desiderii concoquit, et deinde oleo laetitiae impinguat, et tunc psallit et intelligit in via immaculata, ut possit dicere: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) . Tertium sibi conficit pia hominis anima de necessitatibus pauperum, de perturbationibus tristium, de culpis delinquentium, postremo de omnibus hominum aerumnis, et si sint inimici, quia jucundus Deo homo qui miseretur et commodat (Psal. CXI) , pronus compati, subvenire paratus ignosceret facilis, irasci difficilis et ulcisci. Sic omnibus omnia factus fit sibi [Col. 0731C] tanquam vas perditum, ut caeteris sit praesto et occurrere et succurrere. Mortuus denique sibi, ut vivat, omnibus speciebus ditare curat, et impinguare, perfundens praedictas proximorum inopias quasi quodam aromate, oleo misericordiae, et decoquens charitatis ardore, ut de hujuscemodi fratre, in congregatione sanctorum digito ostenso dicatur: Hic est fratrum amator populi Israel; hic multum orat pro populo, et universa sancta civitate (II Mach. XV) . Primo unguento pedes Jesu, secundo caput, tertio totum corpus a bonis mulieribus ungitur. Jesus dicitur caput et sponsus; corpus et sponsa dicitur Ecclesia. In qua boni et mali: pectus boni, pedes mali; corpus boni et mali; caput vero Deus. Mulier igitur, [Col. 0731D] id est anima peccatrix pedes istos ungit (Luc. VII) , malitiam in mortariolo cordis terendo: Anima justificata caput ungit, de collatis ipsi beneficiis capiti suo, id est Deo non sibi attribuens gratias agendo. Ipsum Jesum, id est totum corpus ungit pia mulier, charitatem suam usque ad inimicos corporaliter et spiritualiter exercendo. Primum quamvis pedibus tanquam extremis membris offeratur, non est tamen vile, cum de eo dictum sit: Et domus impleta est ex odore unguenti (Joan. XII) . Est enim odor vitae ad vitam. Quamvis poenitens in Ecclesia totum dicitur, ut non solum ad terrenam, sed ad coelestem etiam Ecclesiam attingat odor poenitentis; teste enim veritate gaudium fit inter angelos super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) . Hujus [Col. 0732A] ungenti species in propriis hortulis invenimus. Quis enim de proprio suo ad manum non habeat iniquitates et peccata, si non dissimulat? Si autem aromata, beneficia scilicet Dei, procul et de ultimis finibus ea accepit, quia: Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est (Jac. I) . Hoc unguentum est sacrificium de quo dicitur: Sacrificium laudis honorificabit me (Psal. XLIX) . Non est igitur pauperis hoc unguentum: de quo nimirum quia tangi caput illud venerandum non ducit indignum, judicat honoris esse insigne. His duobus tertium praefertur; sanativum enim est de quo dicatur a Domino: Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) . Unde eo non tantum pedes, nec tantum caput, sed et totum ungitur corpus. [Col. 0732B] Primum itaque bonum, secundum melius, tertium optimum. Quia discipulo dicente: Ut quid perditio haec (Joan. XII) ? dictum est a Domino: Quid molesti estis huic mulieri? Opus bonum operata est in me (ibid.) . Potest tamen dici quod hoc unguentum priora designet. Cum enim qui prodesse multis posse putatur, soli tamen sibi vivit, et ad pedes in recordatione peccatorum sedens, ad caput in recordatione beneficiorum proficit, ut caeteris prosit et praesit vocatur: quid aliud dicitur nisi, ut quid perditio haec? Potuit unguentum istud venundari multo et dari pauperibus. Hujusmodi autem renuente onus, et Domino congaudente in tali vocatione dicitur: Quid molesti estis huic mulieri? Opus bonum, etc. Quasi dicat: Non vir, ut putatis, qui possit [Col. 0732C] mittere manus ad fortia; sed mulier stet in hoc bono, donec convalescat ad melius.

TIT. LXI. De quatuor unguentis in quorum odore currit sponsa.

Curremus in odore unguentorum tuorum, etc. (Cant. I) . Quatuor sunt unguenta in quorum odore nostra sponsa currit: primum sapientiae, secundum justitiae, tertium sanctificationis, quartum redemptionis. Haec quatuor factus est a Deo sponsus homini, dicente Apostolo: Qui factus est nobis a Deo sapientia, justitia, sanctificatio et redemptio (I Cor. I) . Sapientia in praedicatione, justitia in absolutione peccatorum, sanctificatio in conversatione quam cum peccatoribus habuit, redemptio in passione quam pro peccatoribus sustulit. Vides quadrifariam [Col. 0732D] unctionem.

TIT. LXII. De quadruplici Dei in nos beneficio, illuminationis, justificationis, doctrinae et redemptionis.

Sedebas in tenebris et umbra mortis per ignorantiam veritatis vinctus delictorum catenis, et descendit ad te veritatis Doctor, umbramque depellit ignorantiae tuae, luce sapientiae suae. Per justitiam deinde quae est ex fide, solvens funes peccatorum, gratis justificans peccatores et in his duobus Dominus solvit compeditos, Dominus illuminat caecos. Addidit sanctificationem, qua sancte inter peccatores vivens tradidit formam vitae et viae qua homo rediret ad patriam. Adjungit et redemptionem, [Col. 0733A] eum tradidit in mortem animam suam et de proprio latere protulit pretium sanctificationis, quo Patrem placaret, ut cognosceres quod apud Deum est misericordia, et copiosa apud eum redemptio (Psal. CXXIX) .

TIT. LXIII. De tribus sagittis expetendis.

Tres sunt sagittae: timor, sermo Dei, et charitas. Primam postulat qui dicit: Confige timore tuo carnes meas (Psal. CXVIII) . De secunda Apostolus: Penetrabilior est omni gladio ancipiti, pertingens usque ad divisionem animae et spiritus (Hebr. IV) . Tertia vulnerata est quae dicebat: Stipate me malis quoniam amore langueo (Cant. II) . Prima sagitta transfodiuntur delectationes carnis, secunda interficiuntur vitia animae, tertia excutitur omne vitium [Col. 0733B] vel noxium ab ipsa anima: tangitur illa pax Dei quae exsuperat omnem sensum (Philipp. IV) , quae facit ut jam non delectet, in quo carnalis sit sensus.

TIT. LXIV. De quatuor tentationibus conversi ad Dominum.

Non timebis a timore nocturno, a sagitta volante in tenebris, a negotio perambulante in die, et daemonio meridiano (Psal. XC) . His tanguntur quatuor genera tentationum quae sensit et sentit qui conversus est ad Dominum: Timor nocturnus, sagitta volans in die, negotium perambulans in tenebris, et daemonium meridianum. Nam primordia conversi primus exagitat timor de terrore vitae et austeritate insuetae disciplinae. Unde dicitur: Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in timore, et praepara animam [Col. 0733C] tuam ad tentationem (Eccli. II) . Hic timor dicitur nocturnus, vel quia nox designare solet adversa, vel quoniam propter quod adversa aggredimur nondum revelatur. Si enim dies ille luceret. cujus lumine labores et praemia viderentur, timor nullus esset laborum prae desiderio praemiorum, quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) . Sed quia nox est, ideo tentamur a timore nocturno pro his quae videntur adversa telerandis. Primo igitur intrantibus orandum est et vigilandum contra hanc tentationem, ne subito praeoccupati a pusillanimitate spiritus et tempestate nocturna, bono coepto resiliant. Hac autem superata, [Col. 0733D] armandum est contra sagittam volantem in die, quae est inanis gloriae fama: quae quidem volat, quia levis; et ideo in die, quia ex operibus lucis. Sed haec facile superatur tanquam inanis gloriae aura. Tertio a negotio perambulante in tenebris. Die, id est ab hypocrisi timendum est, et ideo procurandum ei qui non curat laudes, ne appetat divitias et dignitates, circumventus: a negotio perambulante, tam in die quam in tenebris quod est hypocrisis. Haec enim negotiatur omni tempore, formam retinens pietatis, et ad se occultam virtutem vindicans ad emendos honores et praelaturas. Hoc negotium perambulat in die, quia speciem habet virtutis et simulat virtutem; re autem ipsa est in tenebris, quia in tenebris habitatio ejus abscondit quod est, et quod non est [Col. 0734A] mentitur. Qui autem superaverit hujusmodi favores et honores, postremo tentatur a daemonio meridiano; ab eo qui transfigurat se in meridianum, id est in angelum lucis, cum sit vere daemonium et angelus tenebrarum. Hinc dolum suspicans Josue non prius amicum angelum recepit quam esse amicum novit (Josue V) . Discipuli quoque Dominum super mare ambulantem dum procellis agitarentur videntes, Domini virtutem et misericordiam per apertam suspicionem deprimunt, putantes eum phantasma (Matth. XIV) . Unde et quarta vigilia noctis venit; quarto loco contra istam tentationem vigilare suadens. Tu autem, o homo conversus, juxta prophetam: Non timebis a timore nocturno a sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu et [Col. 0734B] daemonio meridiano (Pspl. VC) . Si veritas Domini circumdat te scuto suae protectionis et bonae voluntatis.

TIT. LXV. De duplici impetu spiritus et carnis.

Fulminis impetus laetificat civitatem Dei, etc. (Psal. XLV) . Duo sunt impetus, unus spiritus, et alter carnis: Primus beatorum, secundus malorum: Impetus carnis ad odium, ad iram, ad exteriorem gloriam et voluptatem animum impellit; impetus spiritus ad charitatem, ad patientiam, ad aeternorum fidem, et ad contritionis lacrymas pertrahit mentem. Unde necesse est magna cura considerare qui nos impetus ducat a cogitatione nostra. Nam dum per impetum impellimur amare terrena, ultionem de inimico quaerere, temporalia non ad necessitatem, sed ad voluptatem et superfluitatem postulare, impetus est carnis. [Col. 0734C] Econtra amare coelestia, ignoscere nos offendentibus, amare inimicos propter Deum, temporalia ad usum necessitatis quaerere impetus est spiritus. Hinc de sanctis animalibus dicitur: Ubi erat impetus spiritus gradiebantur (Ezech. I) . Et quia sic ad bona tendunt ut ad mala non redeant, recte subditur: Non revertebantur dum ambularent (ibid.) . Quia ab Aegypto egressus, ad ollas Aegypti mente non debet reverti. Ab eodem autem propheta dicitur, quod ibant et revertebantur in similitudinem fulguris coruscantis (ibid.) . Quia duplex est gressus justi, de malo ad bonum, in quo gressu non debet esse retrogradus, et de bono active ad bonum contemplative, a qua sit regressus ad activam in similitudinem [Col. 0734D] fulguris coruscantis, percutiendo vitia et ad Dei amorem inflammando; fulgur enim percutit et incendit.

TIT. LXVI. De tribus filiabus Job.

Sunt Job tres filiae: Dies, Cassia, et tertia Cornustibii nomine. Quae figurans genus humanum a Christo conditum, redemptum et reassumptum: fuit enim Dies in prima conditione, quia in innocentia creatum est; die autem innocentiae per peccatum finito, et in moeroris nocte absconso; secundo in redemptione fit Cassia; amarum siquidem est sicut cassia, per confessionem et corporis macerationem a vitio redimi. Ergo ut ad salutem revocetur, amarum ei poculum dandum est, sed odoriferum per virtutis fragrantiam ex gratia Redemptoris. Quia vero tertio [Col. 0735A] in re assumptione carnis per resurrectionem Christi, naturam nostram renovatam, in aeterna laude assumemus, Cornustibii nomine tertia filia vocatur: in quo nomine laetantium cantus exprimitur. Ibi enim Conditor noster laudum suarum veraces cantus accipit, qui genus humanum condendo diem, et redimendo cassiam, et assumendo cornustibium fecit. Qui enim lux et dies fuimus conditi, et sumus Cassia redempti, erimus quandoque Cornustibii in exaltatione aeternae laudis assumpti.

TIT. LXVII. De ostio et fenestris arcae Noe.

Duo sunt exitus arcae Noe: Alter per fenestras, alter per ostium. Fenestra significat exitum per cogitationem; ostium, exitum per operationem; ostium deorsum, fenestra sursum est, quia actio ad [Col. 0735B] corpus, cogitatio pertinet ad animam. Hinc et aves emissae sunt per fenestram; homines et bestiae per ostium, quod clausit et aperuit Dominus. Sed fenestram homo aperuit, quia gravius est opere et cogitatione quam sola cogitatione peccare.

TIT. LXVIII. De quatuor modis exeundi per operationem et totidem per cogitationem.

Quatuor modis exitur per operationem: Primo ad usum voluptatis, et haec sunt animalia immunda: secundo ad usum necessitatis haec quidem animalia, sed munda; tertio ad curam regiminis ex praecepto obedientiae, et hi sunt filii Noe, qui exiens obtulit sacrificium; quarto ad eamdem ex ambitione caeteros despiciendo, et hi similes erant Cham qui patris [Col. 0735C] verenda derisit. Quatuor modis per cogitationem. Primo considerando quid ex se sit, secundo quid ex dono Creatoris, tertio quomodo Deus creaturis utatur, tribus his loquens vocibus: Accipe, redde, fuge. Accipe beneficium, redde debitum, fuge supplicium. Prima vox est famulantis, secunda monentis, tertia minantis. Prima voce dicit terra, aqua, aer, ignis: Accipe me in beneficium; secunda: Bedde pro beneficio laudem; tertia: A me deglutieris, combureris, absorberis, submergeris. Qui enim beneficia Dei accipit, nec gratias refert, merito haec patietur. Quarto modo per cogitationem exitur, dum cogitatur non necessitatis subsidium, sed libidinis oblectamentum: et hi similes sunt Evae, quae [Col. 0735D] vidit lignum quod pulchrum esset, etc., et corvo, quia ad arcam conscientiae non rediit. Primi tres similes sunt columbae, quae praemissa primo rediit, et nihil reportavit; secundo rediit et attulit ramum olivae; tertio non rediit ad arcam, sed mansit in loco a Deo aquis purgato. Ex prima consideratione adducit contemptum mundi, quia, contempto mundo aquis diluvii, id est voluptatis cooperto, ad arcam rediit; ex secunda laudem Dei quia ramum olivae in signum pacis attulit. Pax autem gloriae Dei conjungitur, cum ab angelis canitur: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax, etc. (Luc. II) . Ex tertia amorem pariter et timorem Dei, quia ab eo nec voluit nec ausa est amplius discedere; ex quarta vero, si redire contingat incentivum adducat libidinis.

TIT. LXIX. De duabus zonis in Veteri Testamento.

[Col. 0736A]

Duas zonas legimus Veteris Testamenti. Quarum zona pellicea renes cingit, zona aurea mamillas stringit. Elias cinctus zona pellicea circa renes, est timor carnem restringens a libidine. Zona aurea circa mamillas, amor virtutis cor compescens a libidinosa voluptate. Zona timoris, quae non veniam dilatat, sed poenam cingit. Zona aurea ubi latens voluptas in corde castratur. Qui viderit, inquit, mulierem ad concupiscendum eam, etc. (Matth. V) . Zona praecinctus est pellicea, qui crucifigit carnem cum vitiis et concupiscentiis qui dicit: Confige timore tuo, etc. (Psal. CXVII) . Zona aurea strictus est, cujus cor non polluit cogitatio foeda, qui pepigit foedus cum oculis, ut ne cogitet quidem de virgine (Job XXXI) . Utrumque postulabat qui dicebat: Ure renes meos et cor meum (Psal. XXV) . Carnem a fluxu libidinis, mentem a passione voluptatis. Zona pellicea si rumpatur, filo et acu resarcitur; filum in acu eleemosyna est, quam in manu exercet cum acu, id est cum poenitentia quae pungit.

TIT. LXX. De quatuor montibus.

Quatuor sunt genera montium: Montes Gelboe, ubi gladius Saul repellitur: hi sunt viri fortes in Ecclesia, in quibus insidiae diaboli repelluntur; montes Israel, qui multum extenduntur; hi sunt apostoli quorum sonus in omnem terram exivit; montes Samariae, qui in aera eriguntur: hi sunt haeretici, qui ponunt in coelum os suum; quarti montes saeculi, de quibus propheta: Contriti sunt [Col. 0736C] montes saeculi (Habac. III) ; sunt divites et potentes mundi, quorum potentiae multis modis conteruntur.

TIT. LXXI. De quatuor vinculis Pharaonis et quatuor vestimentis noxiis.

Quatuor sunt vincula Pharaonis, quibus alligat animam: Luxuria in fetore, superbia in furore, invidia in livore, avaritia in fervore. Et ut haec mulier non differat a mulieribus Aegyptiacis, quatuor ei induit vestes similes propriis: Malum malae intentionis incitamentum, per deliberationem: malum malae operationis offendiculum per exhibitionem; malum malae consuetudinis ergastulum, per ostensionem; malum malae exspectationis periculum, per desperationem. Hanc cum sponsus his vinculis [Col. 0736D] cupit levare, ait: Solve vincula colli tui, captiva filia Sion (Isa. LII) . Tunc ad ejus vocem si sponsa dicat; Deus in adjutorium meum intende (Psal. LXIX) , praesto sponsus disrumpit vincula singulis opponens contraria: Puritatem corporalis munditiae, contra luxuriam; gratiam spiritualis innocentiae, contra superbiam; veritatem liberalis eloquentiae, contra invidiam; frequentationem operantis justitiae, contra avaritiam. Quibus dum liberata est, gratias agit. dicens: Dirupisti vincula mea (Psal. CXV) : Benedictus Deus in donis suis.

TIT. LXXII. De vestimentis contra noxias vestes.

Sponsus pro benedicto attrahens vestes Aegyptiacas, contrarias adhibet: primam, sanctum piae devotionis affectum in desiderio contra malum [Col. 0737A] malae intentionis incitamentum; secundam, sanctum sacrae religionis profectum in exercitio, contra malae operationis offendiculum; tertiam, sanctum consummatae virtutis effectum in jugi studio, contra malum malae consuetudinis ergastulum; quartam, sanctum aeternae beatitudinis fructum jure haereditario, contra malum malae exspectationis periculum. Quibus ornata dicit sponsa: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) . Gloria Patri, et Filio et Spiritui sancto. Mox sponsus tenens ejus dexteram, in cubiculum matris suae deduxit eam, et benigne supponens capiti laevam, dextera amplexatus est, dicens: Tota speciosa, sponsa es [pulchra, es amica], amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) .

TIT. LXXIII. De duobus calcaribus.

[Col. 0737B]

Duo sunt calcaria quibus Balaam propheta urget asinam suam: Pudor, ne temporaliter polluatur; timor, ne aeternaliter crucietur.

TIT. LXXIV. De dispositione domus quadruplicis.

Dispone domui tuae, quia morte morieris et non vives (Isa. XXXVIII) . Familiaris fuit haec admonitio et semel facta Ezechiae; generalis est et quotidiana ad quamlibet fidelem animam; specialis et annua in hoc tempore Quadragesimae. Ezechiae superbienti et non aegrotanti dicitur ut disponat domui suae, providendo sibi successorem, quia, nisi poenituerit, morte moreretur. Generaliter ad unumquemque nostrum clamat Spiritus sanctus: Dispone domui tuae, quia nisi disposueris, morte animae morieris, et [Col. 0737C] post mortem aeternam non vives, id est denuo ad vitam non revocaberis. Specialiter autem unicuique nostrum dicitur in hoc tempore Quadragesimae: Dispone domui tuae ad recipiendum Christum, ad manducandum carnem ejus et sanguinem digne, quia, si indigne sumpseris, morte morieris, judicium tibi manducans. Hoc enim tempore mundanda et disponenda est domus: quod est parasceve Paschae. Sed videndum cui patrifamilias et de qua domo loquatur. Sane quatuor domus leguntur: Domus daemonis, domus hominis, domus animi, domus Dei. Domus daemonis sunt filii diffidentiae, de qua dicitur: Revertar in domum meam unde exivi (Matth. XII) . Sed quia ille paterfamilias induratus tanquam lapis est, ad eum non dirigitur sermo vel admonitio. [Col. 0737D] Domus autem hominis est manufacta et visibilis, domus animi creatura est rationabilis, domus Domini regnatura est in aeternum. Domum suam homo inhabitat, animus dispensat, Dominus illuminat. De domo hominis dictum est a villico iniquitatis: Ut cum amotus fuero a villicatione, recipiant me in domum suam (Luc. XVI) . De hujus dispositione non dicitur: Dispone domui tuae, cum potius dicatur: Exi (quod inquit Deus ad Abraham) de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui (Gen. XII) . Domus animi homo ipse, cui credita custodia, mandata est disciplina. De qua dicitur: Tria ejiciunt de domo hominem: fumus, stillicidium, mala uxor (Prov. XXVII) , id est peccatum ignorantiae [Col. 0738A] suggestionis et propriae conscientiae. Hujusmodi in domo sua rationem non permittunt dominari, sed cogunt ancillari. Domus autem Dei est animus. Unde: Sapientia aedificavit sibi domum (Prov. IX) . Et ita mirum in modum animus est domus Dei et hominis. Istum vero patremfamilias admonere de dispositione domus suae, superfluum est. Quis enim adjuvit spiritum Domini? Animo ergo dicitur: Dispone domui tuae. Quaerat ergo Scripturas, et inveniet ad dispositionem deputatos clientes, alios exteriores, et ad exteriora deputatos; alios interiores qui semper assistunt vultui ejus. Exteriores sunt quinque sensus corporis. Horum dispositionem saepe in pluribusque locis docet Scriptura: Averte, inquit, oculos meos ne videant vanitatem (Psal. CXVIII) . [Col. 0738B] Prohibe linguam tuam a malo (Psal. XXXIII) Obtura aures tuas, ne audiant contra proximum. Comprime nares, ne quaerant peregrinis odoribus delectari. Claude manus, ne accipiant munera. Super innocentem injice pedes in compedes sapientiae, ne currant ad effundendum sanguinem. Interiores clientes sunt quatuor: Gaudium, dolor, spes, timor. Pro janitore dolor, pro dapifero gaudium, pro pincerna spes, pro cubiculario timor. Legitur enim de timore: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX) . Hic custodit duas portas, et in medio earum est ostiolum: quae clauduntur muscis ad suavitatem unguenti intro irruere quaerentibus. Prima porta est carere visione Dei; altera ignis qui non exstinguitur. Ostiolum vermis conscientiae, qui non moritur (Isa. LXVI) . Irruentibus igitur hostibus obviet timor et dicat, nequaquam intrabitis ne forte propter vos careat visione Dei, et igne crucietur aeterno, ne propria conscientia teste et accusante pereat.

TIT. LXXV. De duabus tribubus sacerdotalibus.

Duae sunt tribus, Levi et Judae ex quibus sacerdotes sumuntur, Aaron et Christus, et eorum successio. Quod qualiter conveniat ex nominum interpretatione poterit conjectari.

TIT. LXXVI De quadruplici sacerdotum officio

Quadripartitum est officium sacerdotale: Vivam carnis hostiam immolare: quod Leviticum est; virtutum charismata Deo offerre: quod est aromata incendere: et filiorum Aaron est; cum fervore [Col. 0738D] martyrii coelum intrare: quod est introire cum sanguine in Sancta sanctorum; gratiarum et precum vota coelo transfundere: quod est panem et vinum Deo offerre.

TIT. LXXVII. De tribus panibus quibus alimur.

Panes quibus alimur in hac vita tres sunt: Purgatorius cum amaritudine, quem mulier Sareptana ministrat in fame (III Reg. VII) ; consolatorius cum dulcedine quem angelus apponit quiescenti in umbra (III Reg. XIX) ; solidus cum fortitudine, qui perducit ad montem Dei Horeb (ibid.) .

TIT. LXXVIII. De tribus rivis e corpore Domini.

Tres rivi salutis fluxerunt a corpore Jesu: verbum doloris, in quo confessio; sanguis aspersionis, [Col. 0739A] in quo afflictio; aqua emundationis, in qua compunctio.

TIT. LXXIX. De tribus piscinis Scripturae

Piscinae tres inveniuntur in Scriptura: vetustas erroris, quae est post duos muros; sensualitas carnis, in quam descendebant languidi; perspicacitas rationis, quae est in via agri fullonis. In his adaquantur oves et holocausta lavantur.

TIT. LXXX. De tribus fomentis ignis

Fomenta ignis tria in nobis: Stipula cogitationis immundae, fenum locutionis pravae, lignum operationis illicitae. Haec ad ignem nos nutriunt, nisi superioribus fontibus exstinguantur.

TIT. LXXXI. De tribus contemplantium fenestris.

Contemplativorum fenestrae tres sunt: originaria, [Col. 0739B] quae est versus orientem; gubernatricia, quae vergit ad austrum; consummatricia, quae respicit ad occidentem.

TIT. LXXXII. De quatuor fontibus paradisi

Quatuor fontes irrigant hortum Domini: reatus proprii deploratio, quae circuit terram Aethiopiae; excessionis fraternae compassio, quae vadit contra Assyrios; indultae gratiae consideratio, quae medium intersecat Babylonis; desideriosa charitatis affectio, quae circuit omnem terram Ejulath. Hi fontes habent irriguum inferius atque superius, habentes aquas maris, fontis et nivis.

TIT. LXXXIII. De tribus ostiis ad vitam.

Ostia per quae transitur ad vitam tria sunt: Fidei [Col. 0739C] veritas, postquam Sara ridet; spei firmitas, quae est in latere arcae; charitatis soliditas, quam observat cherubim cum flammeo gladio.

TIT. LXXXIV. De triplici vino in scypho Domini.

Triforme est vinum in scypho Domini: rubicundum in longanimitate sanctorum, quod laetificat Isaac in aegritudine; album in remuneratione justorum, quo inebriatur Noe; nigrum et acidum in damnatione pravorum, quod Jesus gustavit, sed noluit bibere.

TIT. LXXXV. De triplici sacerdotum veste.

Vestis qua sacerdos uti debet triplex est: Exterioris operis grossitudo, qua induitur Aaron coram populo, spiritualis sanctimoniae habitudo, quam apud se Rebecca abscondit: et ea utitur Aaron in [Col. 0739D] tabernaculo; contemplativae dulcedinis pulchritudo, quae inconsutilis est: et ea utitur Jesus.

TIT. LXXXVI. De tribus religiosorum tunicis.

Tunicae quibus vestimur tres sunt: castigativa corporis edomatio, quae pellicea est, et induit Adam; constantis perseverantiae longitudo, qua dilectus agnoscitur Joseph; remuneratricis gratiae largitudo, qua vestitur Jesus.

TIT. LXXXVII. De sex alis Seraphin.

Seraphin, sex alae uni sunt: duae pedales, pudor de praeteritis, et metus de futuris; laterales duae quibus volat, timor deprimens, et spes sustollens; capitaneae duae, humilitas provehens, et charitas perficiens.

TIT. LXXXVIII. De duobus soliis Domini.

[Col. 0740A]

Solia duo Deus habet: angelicam substantiam, quae est solium excelsum; et humanam naturam, quae est solium elevatum.

TIT. LXXXIX. De quatuor pennis animalium

Quatuor animalibus quatuor sunt pennae: timor et poenitentia, quae corpus velant; amor et spes, quae sibi junguntur et volant.

TIT. XC. De sex alis animalium novae legis

Animalibus novae legis sex alae insunt: naturalis suggestio, legalis institutio, prophetalis assertio, evangelica sanctio, apostolica jussio, Ecclesiastica consuetudo.

TIT. XCI. De duplici domo Dei.

Duae sunt domus Dei: exterior rerum ministra [Col. 0740B] curiositas, quae est tabernaculum super quod apparet Gloria Domini et recedit; Deo vacans et serviens devota simplicitas, quae templum est, et de eo non movetur.

TIT. XCII. De duplici arca veteris legis.

Duae sunt arcae in veteri lege: textus historiae litteralis, quae habet in se homines et jumenta; et sensus conscientiae spiritualis, quae habet manna et virgam Aaron.

TIT. XCIII. De triplici curru in Scripturis.

In Scriptura inveniuntur tres currus: Elatio potentiae temporalis, cujus auriga est tumor praesumptionis et audaciae, habens equum robur propriae confidentiae. Rotae ejus praeceps mobilitas vanitatis, [Col. 0740C] et felix successio prosperitatis, hic est currus Pharaonis in quo moritur Rechab. Sequitur altitudo conversionis et vitae; auriga ejus sermo commonitionis divinae, habens equum votum perseverantiae. Rotae ejus horrenda terribilitas tormentorum, et mira delectabilitas praemiorum. Hic est currus in quo legit cum Philippo eunuchus (Act. VIII) . Sequitur celsitudo contemplationis et gratiae; auriga cujus est amor coelestis patriae, habens equum beatitudinis. Rotae sunt improbatio gloriae mundialis, et divinae reverentia majestatis: hic est currus igneus in quo Elias rapitur in coelum (IV Reg. II) .

TIT. XCIV. De fluviis in quibus balneant peccatores.

Fluvii quibus se peccatores lavant duo sunt: Fluxus corruptionis et lasciviae, pestis adulationis et [Col. 0740D] fallaciae, qui sunt Abana et Pharohar fluvii Damasci (IV Reg. V) .

TIT. XCV. De fluviis in quibus lavantur justi.

Quibus justi se balneant duo sunt: invectio correctionis et contumeliae, suavitas consolationis et gratiae, qui sunt Jor et Dan fluvii Judeae.

TIT. XCVI. De quatuor fidelium canticis.

Cantica fidelium quatuor sunt: victoriae quod canitur submerso Pharaone; adhortationis, quod terram pomissionis concinunt intraturi, laetitiae, quod de susceptione filii cantat Anna, fortitudinis, quod David cantat de manu Saulis ereptus (I Reg. II) .

TIT. XCVII. De pedibus et equis quibus inniti debemus

Duo sunt pedes quibus uti debemus: natura et [Col. 0741A] consuetudo. Equi quibus ad coelum evehimur tres sunt: dolor ex poenitudine, cujus ungulas coluber mordet, hujus sella est de veniae perceptione praesumptio; frenum et chamus, solatia Scripturarum et exemplaria veterum; calcaria quibus urgetur, de reatus enormitate confusio, de poenae consideratione formido, fovea, desperatio. Sequitur fervor ex religione, cui super sedet Mardochaeus in veste regia, hujus sella temperans discretionis gravitas, frenum et chamus suspecta conditio carnis suae, et utilis emensio perseverantiae. Calcaria exercendae honestatis cupiditas, et fraternae commoditatis aviditas; fovea in quam praeceps ire potest, est intemperantia. Sequitur desiderium ex amore, cui datur fortitudo, et circumdatur binnitus. Calcaria, fluxa [Col. 0741B] labilitas praesentium, stabilis aeternitas futurorum, ductor, affectuositas videndi Deum, fovea, indiscretio.

TIT. XCVIII. De tribus speluncis in Scripturis.

Speluncae in libris sanctis inveniuntur tres: perversa impietas voluntatis, quae est latronum in qua Saul purgat ventrem; solida firmitas aequanimitatis, quae fit in altari, et est unius cubiti; exercitium geminae pietatis. Haec est spelunca duplex, in qua prophetae sepeliuntur.

TIT. XCIX. De tribus coelis ad quos rapimur.

Coeli ad quos rapimur tres sunt: Dignitas ecclesiasticae puritatis, ad quam rapitur Paulus; contemplatio coelestium, ad quam rapitur Ezechiel in Spiritu, dicens: Aperti sunt coeli, et vidi visiones Dei (Ezech. I) . Summae incircumscriptio Deitatis, ad quam rapiuntur electorum animae.

TIT. C. De sex civitatibus refugii.

Sex sunt refugii civitates: interdictae praevaricationis cautio, sequendae praeceptionis obeditio, propitiandae Divinitatis ambitio: hae sunt in terra Chanaan; mundanae fabricae consideratio; urbis tyrannicae jugis inspectio, et supereminentis verbi Dei cognitio: hae sunt trans Jordanem, et sunt de sorte Levitica

TIT. CI. De triplici paradiso.

Paradisorum tria sunt genera: voluptuosa dulcedo visibilium, quae irrigatur sicut hortus deliciarum; sincera puritas spiritualium, quae in se conservat [Col. 0741D] hominem; deliciosa veritas super coelestium, ubi Paulus audit arcana verba quae non licet homini fari (II Cor. XII) .

TIT. CII. De quatuor aliis montibus.

Montium genera quatuor sunt: montes Gelboe, ubi abjicitur clypeus Saulus; montes Samariae, qui nimis eriguntur; montes Armeniae, super quos arca Noe requievit; montes Israel, qui expandunt ramos suos.

TIT. CIII. De duobus nos ab instituto devocantibus.

Quae nos devocant a proposito nostro duo sunt: rubor incepti operis, et desperatio exsequendae virtutis. Hi Rechab et Banaa, qui occidunt Isboseth in stratu suo (II Reg. IV) .

TIT. CIV. De quatuor nuditatis nostrae palliis.

[Col. 0742A]

Pallia quibus nostra nuditas operitur, quatuor sunt: vetustas erroris et nequitiae, quae est perizoma verendorum; novitas conversationis et vitae, qua Rebecca descendens camelo operuit vultum suum; integritas coelestis sanctimoniae, quam Elias reliquit Eliseo, et qua divisit Jordanem; claritas immortalitatis aeternae: quod est pallium sapphirinum, quo in die festo utitur Mardochaeus.

TIT. CV. De tribus hostibus quibus tradimur.

Hostes quibus tradimur tres sunt: immundorum desideriorum impuritas, qui sunt quasi mures rodentes posteriora; corporalium passionum obscenitas, quae sunt quasi locustae more scorpii percutientes; rationis et sensus obstinata perversitas, qui [Col. 0742B] sunt serpentes igniti.

TIT. CVI. De quatuor latronibus rerum nostrarum.

Latrones qui nobis optima quaeque furantur quatuor sunt: hebetati intellectus socordia, tollens nobis scientiam veritatis. Hic latro apud Psalmistam dicitur: negotium in tenebris (Psal. XC) Indomitae carnis lascivia rapiens meritum integritatis, et daemonium dicitur meridianum (ibid.) ; favoralis jactantia tollens plenitudinem sanctitatis, et dicitur sagitta volans in die (ibid.) ; vitae hujus amor et appetentia rapiens praemium aeternitatis, et dicitur timor nocturnus (ibid.) . Hi sunt latrones Syriae.

TIT. CVII. De tribus osculis.

Oscula tria sunt: reconciliatorium, quo duo pedes Domini misericordia et justitia tanguntur; [Col. 0742C] remuneratorium quo duae manus opus creatricis justitiae, et nodus gubernationis complectuntur; contemplatorium, quod sumitur ad os et verbum Dei, atque hominem unitate miranda connectit. Possunt quoque dici naturale, quando spontanea voluntate ducimur ad bonum; doctrinale, quando admonitione alterius invitamur ad Deum; gratiosum, quando inspiratione trahimur ad bene agendum.

TIT. CVIII. De triplici in Scripturis virga.

Virgae tres sunt: virga Moysi, quae dividit mare Rubrum; virga Aaron, quae confert sacerdotium; virga David pastoralis, propulsans adversarium.

TIT. CIX. De cibo triplici Israelitarum.

Cibi Israel tres sunt: Azyma scientiae saecularis in exitu de Aegypto, manna intelligentiae in deserto, [Col. 0742D] palma victoriae triumphalis in promissionis regno.

TIT. CX. De tribus liberatis et tribus ad sacerdotium assumptis.

Tres ex omni populo liberantur: Noe, Daniel et Jacob. Tres in sacerdotium assumuntur, Moyses, Aaron et Samuel.

TIT. CXI. De gladio et arcu quibus Dominus nos partem suam tulit de manu Amorrhaei.

Pars tua sumus, Domine, quam tulisti de manu Amorrhaei in gladio et arcu tuo. Gladius tuus sermo vivus et efficax, arcus tuus incarnatio tua. Ibi enim velut curvato sapientiae ligno, et pio quodammodo nervus carnis extensus, et humanitas ineffabiliter aucta cognoscitur. Pars ergo tua sumus et populus [Col. 0743A] acquisitionis tuae, quam acquisivisti verbo praedicationis tuae et mysterio incarnationis.

TIT. CXII. De circumcisionis mysterio.

In circumcisione nec nervus rumpitur, nec os comminuitur, ut robustissima quaeque et firmissima ferventur illaesa. Aperitur autem cutis, amputatur caro et sanguis effunditur, ut illecebrosa mollities castigetur. In carne quidem peccatum quod in ea manet intellige. Porro in cute operimentum est, in sanguine vero incentivum. Haec igitur vera circumcisio spiritu non littera, si velamen excusationis et dissimulationis per compunctionem cordis et confessionem oris amoveas, si peccati consuetudinem correctione conversationis abscindas, si denique, ut necessarium est, occasiones quoque peccati [Col. 0743B] et fomitem fugias concupiscentiarum.

TIT. CXIII. De mystica aquarum divisione.

Usque hodie in civibus Babylonis aquarum effusio, id est confusio cogitationum, terram facit inanem et vacuam. Dum enim fluitat circa carnem cogitatio universa, nullum ex ea sperare est fructum salutis. Dividantur ergo aquae ab aquis, quatenus anima quaeque, ut dictum est, partem sibi vindicet sollicitudinis aut meditationis. Sane inferiores certis limitibus coerceantur, certis contineantur alveis, necessitatis terminos non excedant. Proinde superiores copiosius dilatentur. Ex hoc sane dat Dominus benedictionem, et terra nostra dabit fructum suum.

TIT. CXIV. De desiderio unde spirituales carnalesve censendi sunt homines juxta benedictionem Jacob et Esau.

[Col. 0743C]

Cum in populo Dei carnales alii sint, alii spiritales, nec illi tamen aeternorum nec isti careant omnino temporalium desiderio, in eo sane distant, quod plus alia alii appetunt, et secundum ea quae praeferunt aut spiritales aut carnales judicantur. Hinc est quod, in benedictionibus Jacob et Esau, et ros coeli et terrae et pinguedo nominantur, sed non eodem ordine in utroque: Det tibi Deus de rore coeli et de pinguedine terrae (Gen. XXVII) , abundantiam, ait Isaac ad Jacob. Ad Esau vero inquit: In pinguedine terrae, et in rore coeli desuper erit benedictio tua (ibid.) . Quid autem singuli praeferant, [Col. 0743D] a studiis eorum et sollicitudinibus animadvertenti innotescat facile.

TIT. CXV. De tabernaculis, atriis et domibus quid differunt.

Tria sunt mansionum genera: tabernacula, atria, et domus. In tabernaculis sunt omnes justi in carne viventes et laborantes, quia tabernacula laborantium sunt et militantium. Tabernaculum vero habet tectum, sed fundamento caret, et portabile est, quia justi in praesentibus non sunt fundati, sed inquirunt civitatem desursum fundamenta habentem. Fides etiam eorum, quae est fundamentum, non est in terrenis, sed in Domino. Tectum habet, id est munimentum gratiae et protectionem. Atria sunt domui vicina amplitudinem habentia. In illis [Col. 0744A] sunt animae sanctae corporibus exutae, quae in latitudine sunt, deposita carnis angustia. Atria habent fundamentum, sed non tectum, quia animae quae in amore Dei sunt non ruunt. Unde: Stantes erant pedes nostri in atriis tuis (Psal. CXXI) . Sed non habent tectum, adhuc sperantes augmentum; quod non erit nisi in resurrectione corporum suorum. Post ipsam sane resurrectionem cum angelis erunt in domo, quae habet fundamentum et tectum. Fundamentum est stabilitas aeternae beatitudinis tectum consummatio et perfectio ipsius.

TIT. CXVI. Duo clementium esse ubera.

Duo sunt clementium ubera: compassio de qua fluit lac consolationis, quo nutriuntur infirmi; congratulatio, [Col. 0744B] unde fluit lac adhortationis, quo sustentantur validi.

TIT. CXVII. De pedibus, id est sensibus nostris lavandis.

Qui lotus est non indiget nisi ut pedes lavet (Joan. XIII) . Pedes sunt corporis sensus qui ferunt nos extra nos, maculantur in nobis. Porta visus ad mulierem, et ibi maculatur: indiget lavari; auditus ad detractionem, gustus ad crapulam, et sic de caeteris. Qui igitur lotus est in baptismo et post maculatus, pedes istos lavari curet; aliter cum Deo partem non habet. Dixit enim Petro: Si non lavero te, non habebis partem mecum (ibid.)

TIT. CXVIII. De duobus denariis erogandis.

Stabularius duos accipit denarios, dum praedicator [Col. 0744C] ac pastor et doctrinam habet qua instruat, et vitam qua provocet.

TIT. CXIX. De pastoribus omnium, de mercenariis et lupis

Pastores sunt qui oves diligunt. Hi custodiunt in prosperitate, defendunt in adversitate. Mercenarii sunt qui oves custodiunt lucri gratia. Lupi sunt qui carnes comedunt, non custodiunt; non defendunt, sed occidunt. Primi salvant subditis quod sunt et habent. Secundi ipsos custodiunt non bona ipsorum. Peccantque quod subditos a peccatis ideo tantum cohibent, ut bona ipsorum auferant. Tertii ipsos occidunt, et bona ipsorum rapiunt. Primi salutem quaerunt, secundi lucrum, tertii per materiam [Col. 0744D] et licentiam peccandi, quam tribuunt, occidunt.

TIT. CXX. De quad ruplici cruce et crucifixionis causa ac fine.

In cruce Christi est gloriatio, in cruce Simonis coactio, in cruce dextri latronis consolatio, in cruce sinistri confusio. In cruce Christi poena sine culpa, et post poenam glorificatio. In cruce Simonis culpa cum poena, et post poenam laudis captatio. In cruce dextri latronis poena pro culpa, et post culpam remissio. In cruce sinistra, poena pro culpa, et post poenam damnatio. Dicunt quidam quando patiuntur: Si meruissemus, non erubesceremus. Vah, oculi qui non vident. Imo si pro culpa pateris, erubesce; si sine culpa, gloriare. Latro magis vis esse quam [Col. 0745A] Christus; et sinister, ut fias blasphemator, non confessor.

TIT. CXXI. Mons Oliveti cur sit mons trium luminum dictus, et cur Trinitatem figuret, et de triplici lumine in nobis.

Mons Oliveti dicebatur olim mons trium luminum: Ex parte templi habens lumen lucernae ex adverso; ex altera parte lumen orientis solis; in seipso lumen olivae. Mons iste Divinitas, scilicet lumen lucernae paternae Filius, qui est lux vera illuminans omnem hominem venientem in hunc mundum, et lumen orientis solis, Pater. Unde oriens est nomen ejus (Zach. VI) : cujus radiis mons illuminatur. Tertium lumen, quod est Oliveti, est Spiritus sanctus. Unde unctio dicitur: Unctio ejus, inquit apostolus, docet [Col. 0745B] vos de omnibus (I Joan. II) . Similiter in nobis est triplex lumen, naturae, gratiae, doctrinae. Primum commune bonis et malis, quia omnes ad imaginem et similitudinem Dei; secundum solis bonis, qui secundum imaginem et similitudinem, ad quam facti sunt, vivunt; tertium illis tantum, qui prae caeteris acceperunt cognitionem divinae legis et veritatis.

TIT. CXXII. De januis tribus et ostiis disciplinae adversario claudendis.

Exemplo discipulorum, licet non propter metum Judaeorum, tamen propter metum peccatorum congregatos vos admoneo et exhortor: Claudite januas vestras. Quid enim prodest si non exitis ad inimicos vestros, si eos ad vos intrare permittitis? Sive de caulis ad lupum ovis exeat, sive ad eam lupus intret, [Col. 0745C] mors similis est. Propterea sobrii estote et vigilate in orationibus, quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit quaerens quem devoret. Cui resistite fortes in fide (I Petr. V) , et claudite januas vestras super vos. In hac enim domo disciplinae tres sunt januae. Prima observantia est regularis, ut silentium, abstinentia, et caetera ejusmodi; quae si fuerint laxatae aut apertae, intrant loquacitas, crapula, et caetera vitia, illis opposita; patetque locus dissensioni, nec habet pacem. Secunda quinque sunt sensus per quos commercium est inter mundum et animam. Hanc si aperueris mors intrat quasi per fenestras. Tertia est voluntas, per hanc apertam omne malum et solum, per clausam omne [Col. 0745D] bonum et solum intrat ad illam. Haec est nimirum janua de qua propheta: Porta haec clausu erit et aperietur, et vir non transiet per eam, quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per eam (Ezech. XLIV) . Itaque ut breviter dicamus, tria sunt claustra in quae ad discipulos suos clausis januis intrat Christus: Primum corporis, quod est exterius; secundum animae, quod est interius; tertium spiritus, quod est intimum. Habet unumquodque januas suas. Primum observantias quasdam et traditiones majorum; secundum, oblectamenta sensus corporis; tertium, praesumptionem propriae voluntatis. His apertis semper diabolus intrat per eas, Christus non nisi per clausas recipitur, receptus pacem loquitur. Pax vobis (Joan. XX) , inquit, et in [Col. 0746A] primo inter virum et fratrem suum; in secundo, inter animam et spiritum; in tertio, inter spiritum et Deum. De his tribus claustris Isaias: Vade, populus meus, intra in cubicula tua; claude super te ostia et abscondere modicum ad momentum, donec pertranseat indignatio mea (Isa. XXVI) . In primo cubiculo sive claustro, quoniam, scriptum est, monstrum est monachus in urbe; abscondit carnem a tumultu vitae saecularis; in secundo, ab ipsa carne animam, ne curam ejus perficiat in desideriis; in tertio, etiam a semetipso spiritum, ne eum reperiat praesumptio propriae voluntatis. De hoc Dominus: Cum oraveris intra in cubiculum tuum, et clauso ostio ora Patrem tuum in abscondito (Matth. VI) . Primum fuga hujus saeculi facit et cura disciplinae et regulae, [Col. 0746B] et in eo proximus aedificatur, et caro crucifigitur, et concupiscentia oculorum moritur, fallacemque recipit dispensationem. Secundum contemptus voluptatis, in quo homo seipsum moderatur, anima sepelitur, carnis concupiscentia moritur, et vix ullam recipit dispensationem. Tertium perficit amor Dei, in quo Deus honoratur, spiritus resurgit, superbia vitae moritur, et prorsus nullam dispensationem recipit.

TIT. CXXIII. De arantis allegorico officio.

Bubulcus qui in bobus arat, debet habere duo. vocis suavitatem, qua mulceat laborem bonum operantium; et aculeum pungentem, quo torporem excutiat pigritantium.

TIT. CXXIV. De triplici modo et fine faciendi.

Ea quae agimus, vel in lumine vultus hominum [Col. 0746C] facimus, ut hominibus placeamus; vel in lumine vultus nostri, ut bene nos facere quod malum est credamus; vel in lumine vultus Dei, ut ipsi soli quidquid boni in nobis est humiliter ascribamus.

TIT. CXXV. Quod mors tripliciter est pretiosa.

Pretiosam mortem aliquando facit vita, ut in confessoribus, aliquando causa, ut in martyribus, aliquando vita et causa, ut in plerisque.

TIT. CXXVI. De iis quae in fronte praeferimus.

In fronte aliquando lepram, aliquando thau, aliquando laminam auream gerimus. Lepram luxuriantes et petulantes; thau poenitentes; laminam auream, gloriose Deo viventes, dum sic lux nostra lucet coram hominibus, ut glorificent Patrem qui in [Col. 0746D] coelis est (Matth. V) .

TIT. CXXVII. De funiculis quibus trahimur.

In mundo isto inter paradisum et infernum constituti, a diversis ad diversa trahimur et diversis funiculis. A Patre luminum ad gloriam coeli, triplici funiculo, fidei, spei et charitatis. A patre tenebrarum ad tenebras exteriores, funiculo triplici, incredulitatis, desperationis et odii. Primo postulat trahi cui ceciderunt funes in praeclaris (Psal. XV) , et qui dicit: Trahe me post te (Cant. I) . De secundo dicitur: Vae qui trahitis funem in funiculo iniquitatis, et facitis longam vestem! (Isai. V.)

TIT. CXXVIII. De contemplativo ad activum comparato per palmam masculam et femellam.

Palma quae dactylos generat, praetendens amplexus [Col. 0747A] speciem, inclinat ramos suos arbori palmae, quam marem vocant et ab illo recepta femina expetiti concubitus gratia sese in priorem statum mox redigit. Sic spiritualis contemplativus sentiens se fructum aeternae vitae generasse, per activam se inclinat minoribus, ex quibus postquam praedicationis fructum receperit, iterum ad contemplationem revertitur.

TIT. CXXIX. De culcitra, cervicali et coopertorio conscientiae.

Sit animae beatae culcitra conscientiae suae puritas, sit cervical aut capitale tranquillitas, coopertorium securitas, et in hoc strato delectabiliter dormiat et feliciter requiescat.

TIT. CXXX. De diversitate eorum qui praesunt et eorum quibus praesunt.

[Col. 0747B]

Scire, posse, et velle praeesse, charitatis est si velint prodesse; superbiae, si nolint. Scire, posse et nolle, humilitatis est, si renuunt; inertiae, si omnino desistunt. Nec scire, nec posse, sed velle, ambitiosae cupiditatis est, vel stultitiae. Nec scire, nec posse, nec velle, discretionis est et ad hoc coelitus datae prudentiae. Quatuor ex his, id est stultitia, inertia, cupiditas et superbia negligentiam generant. Reliqua vero quatuor, id est prudentia, discretio, humilitas et charitas, si nutrita fuerint, negligentiam eliminant. Ad prudentiam quidem pertinet consilium, ad discretionem judicium, ad humilitatem custodia, ad charitatem diligentia. Consilium prudentiae separat malos a bonis, judicium discretionis [Col. 0747C] eligit quae meliora sunt, humilitatis custodia, damna vitat virtutum, diligentia, periculum. In his negligentia locum non habet. Illos vero qui prudentiae oculos apertos habent, caligine tamen stultitiae, quia a bono opere inertes torpent, quod per cupiditatem ad voluptuosa distrahuntur, et per superbiam humilibus non condescendunt, negligentia possidet. Per stultitiam intrat negligentia; per inertiam manet. Cupiditatis desiderio pascitur, per superbiam regnat. Audiat negligens pastor quid sibi a diligenti pastore dicitur: Bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis (Joan. X) . Ponit qui per ostium intrans inter linguas adulantium et detrahentium medius incedit omnium, omnibus se subdens, [Col. 0747D] et pusillanimes consolatur et confortat, superbis resistit. Talis potest dicere: Cognosco oves meas et cognoscunt me meae (ibid.) . Cognoscunt oves malae pastorem increpantem, consolantem bonae. Cognoscit pastor oves mores et actus earum diligenter inspiciendo. Unde dictum est: Vultum pecoris diligenter considera, per confessionem corda, per circumspectionem opera. Addit Dominus: Et vocem meam audiunt (ibid.) . Tres sunt voces pastoris, suavis, dulcis, alta. Suavis ad infirmum, dulcis ad morientem, ad surdum pertinet alta. Infirmatur qui tentatur, moritur qui desperat, surdus est qui non audit. Sed infirmus suavem audit vocem consolationis, desperans dulcedinem obsecrationis, surdus asperitatem increpationis. Et sequuntur me [Col. 0748A] meae (ibid.) . Quem? illum qui praecedit. Quo? ad vitam, si diligens, ad mortem, si negligens, quia si caecus caeco ducatum praestat, ambo in foveam cadunt (Matth. XV) . Quomodo praecedit? vita et doctrina. Sic fiet unum ovile et unus pastor (Joan. X) . Unus in se et unus cum grege. Unus in se, ut quod docet verbis impleat operibus; unus, ut non mutetur prosperis vel adversis; unus cum grege, ut a subditis non dividatur per pretiosiorem cibum vel habitum, dum fit unus per compassionem infirmis, per dispensationem cum delicatis, ut dicat cum Apostolo: Omnia omnibus factus sum (I Cor IX) , non fugientes ea quae praecipiunt, non imponentes onera gravia, quae nec digito volunt movere (Matth. XXIII) . Talis est pastor negligens, qui et mercenarius dicitur. Tales sunt [Col. 0748B] qui prava agunt, et reprehendi nolunt. Libet, inquit Gregorius, ut cum licenter etiam illicita faciunt, nemo subditorum contradicat, cunctis se existimant amplius sapere, quibus se vident amplius posse. Hoc amant, videri sapientes, et esse potentes. Haec est causa angelicae et humanae ruinae. Angelus cum vellet esse potentior, ruit; homo cum sapientior, desipuit. Tres autem sunt species negligentiarum praelatorum. Prima est eorum qui bene vivunt, et subditos male vivere permittunt. Secunda est qui male vivunt, et subditos bene vivere cogunt Tertia est qui male vivunt, et subditos male vivere volunt. Primi similes Heli, cujus filii cum mulieribus quae observabant ad ostium tabernaculi dormiebant; qui venientes in Silo sacrificare non permittebant, sed [Col. 0748C] antequam incendebatur ad opus sacrificii carnem crudam rapiebant (I Reg. II) . Quasi filii Heli sunt qui sub praelatis bene viventibus dormiunt, vel realiter cum carnis desideriis se conjungunt. Illos qui veniunt in Silo, ne sacrificent impediunt, cum noviter conversos, verbo et exemplo retrahunt a bono. Accipiendi adipem jus sacerdoti non permittunt, quia exstincto igne charitatis dulcedinem cordis bonae actioni non infundunt. Carnem crudam non coctam quaerunt, quia tribulationis ignem fugientes, paupertati et labori se subtrahunt. In camino enim paupertatis decoqui solent vitia carnis, carnem crudam ideo desiderant, ut quando, quam, et quantam volunt sibi coquant. Tales sunt qui id claustro quasi [Col. 0748D] in Silo nil faciunt, nisi quod, vel quando vel quantum volunt.

TIT. CXXXI. De praelatorum constantia et duritia.

Tanta constantia debet inesse bonis pastoribus et fortitudo, ut nec laudibus nec blanditiis a veritate flectantur, nec conviciis moveantur. Quod ostendit Dominus dicens ad Prophetam: Ut adamantem et ut silicem dedi faciem tuam (Ezech. III) . Lapidis utriusque duritia magna est, sed unus, id est adamas, in pretio habetur; alter pedibus conculcatur. Est ergo sicut adamas pastor Ecclesiae quando laudatur ab hominibus et honoratur, nec tamen laude vel adulatione a recto deflectitur. Est etiam duritia boni pastoris sicut duritia silicis, quando pro justitia despicitur et conculcatur et indigne a malis tractatur [Col. 0749A] nec tamen deficit vel lassatur, sed invicta virtute in defensione justitiae perseverat. Horum nihil habent mercenarii intendentes non propulsandis damnis animarum, sed acquisitioni rerum temporalium; non resistentes lupis, sed insudantes lucris. Duo autem sunt genera luporum, scilicet visibilium et invisibilium. Visibiles sunt homines, invisibiles daemones. Illi damna inferunt, isti vitia inferunt vel suggerunt. Boni pastores contra primos officio, contra secundos doctrina, se et orationem opponunt. Nos itaque, fratres, ut id irreprehensibiliter efficiamus, castigemus corpus nostrum et in servitute redigamus; ne forte, cum aliis praedicaverimus, ipsi reprobi efficiamur. Respondeant opera coram Deo et coram hominibus, ut utilis, grata, dulcis, sit praedicatio [Col. 0749B] nostra, ut oves nostrae libenter audiant vocem nostram, et nos praecedentes per semitam justitiae alacrius subsequantur. Ad hoc vigilate, intendite, et laborate, fratres, quatenus pro labore pastoralis officii mercedem recipiatis aeternam. largiente pastore aeterno Domino nostro.

TIT. CXXXII. De triplici oleo, et de fide ac charitate.

Oleum aliud effusionis, aliud puritatis, aliud exsultationis. Oleum effusionis, verbum praedicationis, quo boni et mali bonis et malis participant; oleum puritatis, quo lucernae operum igne divini amoris debent ardere: quod bene sequitur primum oleum, quia post perceptionem divini verbi, accedit homo ad bene operandum. Oleum exsultationis est charitas, [Col. 0749C] qua ita accenditur, ut non nisi quae Dei sunt diligat, et non glorietur nisi in Deo suo. Primum oleum est verbum praedicationis, secundum devotio charitatis, tertium dilectio charitatis. Sed olei effusione videndum est ne retineamus quae effundenda sunt, et retinenda effundamus. Quiddam in nobis est quod nostrum est, quiddam quod non est nostrum, sed proximorum. Si effundimus quod nostrum est, stulti et vani sumus; si retinuerimus aliena, fraudulenti. Nostra sunt sine quibus nemo salvatur, fides, spes, charitas. Haec non sic sunt effundenda, ut pro aliis in nobis amittantur. Fides facit servos, qua creduntur inferni poenae; spes mercenarios, qua merces exoptatur; charitas filios, qua bonitas Dei [Col. 0749D] Patris amatur. Fides facit animam ancillam, spes concubinam, charitas sponsam. Fides dicit: Sic est, time; spes: Habebis; charitas dat gloriam Deo. Fides est bonorum et malorum scientia aut saltem credulitas; spes adipiscendi commodi et vitandi incommodi fiducia. Charitas est utriusque gratia. Haec recipienda sunt, ut praeservemur, conservemur, salvemur. Fides praeservat a peccato, spes conservat in bono, charitas salvat in beatitudine. Alia sunt in nobis data a Deo quae sunt proximorum, ut sermo scientiae, genera linguarum et caetera Dei dona. Ista sunt effundenda; sed retinemus ea quandoque tepide, trepide, invidiose. Tepide, dum de auditorum diffidimus intelligentia; trepide, dum de nobis ipsis desperamus, credentes quod auditoribus non possumus sufficere, cum debeamus [Col. 0750A] potius cogitare quod nos non sumus qui loquimur, sed spiritus Patris; invidiose, proximum non amantes. In primo fides destruitur, in secundo spes reprobatur, in tertio charitas damnatur. Non ergo retineamus quae aliorum sunt, ne fraudulenti simus. Sed si effundatur, cavendum est ne effundatur temere vel incaute, ne sanctum detur canibus, et ne ambitiose, ne propter commodum temporale. Ecce quomodo retinenda sunt et effundenda gratuita sancti Spiritus dona, et si ita nostra aliis impertimus, ipse sua operabitur in nobis. Oleum autem tres habet proprietates: pascit enim, lucet, ungit. Ita oleum verbi Dei, id est charitas, se pascit, proximo lucet, Deum ungit. Et per eam bene ordinatam olei effusionem, adolescentulae dilexerunt te, Jesu [Col. 0750B] Christe, animarum sponse, quia oleum effusum nomen tuum (Cant. I) .

TIT. CXXXIII. De quadruplici siti restringenda per totidem flumina paradisi.

Quatuor sunt flumina paradisi contra quatuor genera sitis: Prima sitis est rerum praesentium, sitiens pecuniam; secunda malitiae in deliciis exaestuans; tertia justitiae, a peccato redire et bonum facere cupiens; quarta est praesentiae Domini, eam habens et adhuc sitiens. Prima est cadentium, secunda jacentium, tertia resurgentium, quarta regnantium. Contra primam bibe Phison qui interpretatur os pupillae, ut extendas pupillam ad interiora bona, et statim exteriora vilescent. Incanduit sitis tua ad malitiam, ut doceas linguam loqui mendacium, [Col. 0750C] et inique agere labores, veni ad Geon, qui interpretatur pectus: in pectore sapientia notatur. Unde sine pectore dicuntur qui quasi insani sunt. Bibe ergo sapientiam, quia sapientia vincit malitiam. Jam explosisti sitim divitiarum, jam ferum malitiae virus deferbuit, jam sitim justitiae concepisti, ut in perpetuo pastu nutrias sitim justitiae, veni ad Tigrim. Tigris dicitur quasi theogris, id est Dei gressus, hoc est humilitas. Hoc gressu venit in virginem, ambulavit super terram, ascendit in crucem. Et cum sint tres gradus humilitatis, ultimum elegit, scilicet subjici minori. Humilitas Christiana est proposita velut jugum quo comprimamur. Bibe ergo Tigrim Dei gressum, id est humilitatem, ut de siti justitiae venias ad sitim praesentiae Dei, quando satiabit te ne esurias, accendet [Col. 0750D] ne fastidias; tunc bibes Euphratem qui interpretatur frugifer, ut in agro divinae praesentiae frugem colligas omnis laetitiae, et ita divina visio erit frugifera, ut semper ex gaudio nascantur gaudia. Bene vero Phison circuit terram Hevilath, Geon Aethiopiam, Tigris vadet circa Assyrios (Gen. II) , quia et oris confessio dolentes relevat, et sapientia nigros dealbat, et humilitas superbis repugnat, de Euphrate autem siletur, per quam regionem labatur, quia bona alterius jure nobis inexplicabilia sunt.

TIT. CXXXIV. De iis quibus conservatur virtus.

Tria sunt quibus conservatur virtus patientia, humilitas, charitas. His armari debet miles Christi, patientiam habens quasi scutum, quod ferat et circumferat [Col. 0751A] contra omnia adversa; humilitatem, qua conservet interiora praecordia; charitatem quasi lanceam, per quam sicut dicit Apostolus omnibus omnia factus (I Cor. IX) , belligeretur bellum Domini. Oportet etiam ut habeat galeam salutis, quae est spes, caput et principale mentis muniens et conservans. Habeat quoque gladium verbum Dei, et equum boni desiderii.

TIT. CXXXV. De triplici longanimitate.

Triplex est longanimitas: Dei ad hominem, hominis ad Deum, hominis ad hominem. Prima est exspectatio qua Deus longanimiter exspectat hominis conversionem; secunda est sustinentia illa qua justus infatigabiliter Dei exspectat repromissionem; tertia est qua spiritualis pater praeoccupatum in [Col. 0751B] aliquo filium in spiritu lenitatis instruens aequanimiter ejus exspectat repromissionem. Est ergo longanimitas longa per patientiam exspectatio; non prolixitate rei, sed voti. De hac duplici longanimitate hominis ad Deum et ad hominem dicitur: Vae illis qui perdiderunt sustinentiam! (Eccli. II.)

TIT. CXXXVI. De orationis multiplici modo.

Triplex est oratio: Vocis sine devotione, de qua Apostolus: Si orem, inquit, lingua mea, sine fructu est (I Cor. XIV) . Devotionis sine voce, de qua Dominus: Intra in cubiculum et clauso ostio ora Patrem tuum (Matth. VI) . De quo ostio dicitur: Pone, Domine, [Col. 0752A] custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis (Psal. CIV) . Sic oranti Dominus ait: Quid clamas ad me? (Exod. XIV.) Vocis cum devotione, quando ex sensu vocis, suscitatur affectus devotionis: Unde: Cantate Domino, psalmum dicite ei (Psal. LXVII) . Est et quarta devotionis cum voce, quando ex intimo cordis affectu prorumpit in vocem laudis et orationis. Unde: Exsultavit cor meum in Domino, etc. (I Reg. II.)

TIT. CXXXVII. De tribus bene faciendi gratiis.

Bene faciendi tres sunt gratiae, praeveniens, cooperans et subsequens. Prima dat voluntatem, secunda facultatem, tertia perseverantiam: quas in Scripturis frumenti, vini, et olei nominibus autumo appellari.

TIT. CXXXVIII. Qui plenus sit gratiae et veritatis.

[Col. 0752B]

Plenum gratiae et veritatis (Joan. I) . Est gratia sine veritate, popularis gratia. Fallax, inquit, gratia et vana est pulchritudo (Prov. XXXI) . Et est veritas sine gratia, quando parit odium. Est gratia cum veritate, gratia verorum. Est et veritas cum gratia, grata veritas. Plenum ergo se gratia veritatis, et gratiae veritate exhibuit, qui nec gratiae humanae discretionis veritatem, nec veritatis humanae gratiam requirens, gratiam ad hominum salutem postposuit.

LIBER QUINTUS. TRACTATUUM MORALIUM FRAGMENTA, EPISTOLAE, ETC.

[Col. 0751]

TIT. I. De reparatione nominum per duplicem Trinitatem divinarum personarum et virtutum theologicarum.

[Col. 0751C]

Lapsum naturae nostrae reparavit illa beata Trinitas, memor misericordiae suae, et non immemor culpae nostrae. Missus venit a Patre Dei Filius, et dedit fidem. Post Filium Spiritus missus charitatem contulit, et per haec duo, per fidem et charitatem, facta est redeundi spes ad Patrem. Et haec est trinitas, fides, spes, charitas, per quam velut per tridentem de limo profundi ad amissam beatitudinem incommutabilis trinitas mutabilem et lapsam trinitatem reduxit, fides quidem illuminavit rationem, spes erexit memoriam, charitas purgavit voluntatem. Cum igitur venit Dei Filius, tanquam bonus medicus dedit praecepta, quibus servatis salus amissa restitueretur: [Col. 0751D] ut praeceptis faceret fidem, exhibuit signa; ut eorumdem praeceptorum utilitatem ostenderet, promisit beatitudinem. Est ergo fides alia praeceptorum, alia signorum, alia promissorum, id est qua credimus in Deum, quod est eum diligere; qua credimus Deum, id est ipsum omnia scire et posse; et qua credimus Deo, quod est quod quidquid promittit [Col. 0752C] veraciter complet. Similiter spes triplex, et procedit de praedicta triplici fide. Nam de fide praeceptorum oritur spes veniae; de fide signorum, spes gratiae; de fide promissorum, spes gloriae. Charitas inde ternario numero colligitur: De corde puro, conscientia bona, fide non ficta (I Tim. I) . Puritatem debemus proximo, conscientiam nobis, fidem Deo. Puritas autem est ut quidquid agitur aut ad utilitatem proximi aut ad honorem Dei fiat. Haec maxime proximo debet exhiberi, Deo enim manifesti sumus. Conscientiam bonam in nobis duo faciunt, poenitentia et continentia. Quando per poenitentiam commissa punimus, per continentiam punienda non committimus, et hanc debemus nobis. Post haec fides non ficta, quae Deo vigilanter est exhibenda, [Col. 0752D] ut nec propter nos, nec propter proximum minus exsequamur obedientiam mandatorum Dei. Dicitur autem non ficta ad differentiam mortuae, quae est sine operibus. Est igitur Trinitas creatrix, Pater, et Filius, et Spiritus S. Ex qua cecidit creata trinitas, memoria, ratio, voluntas; trinitas per quam cecidit, suggestio, delectatio, consensus; trinitas in quam cecidit, impotentia caecitas, immunditia. Trinitas, [Col. 0753A] quae cecidit in singulis habet tripartitum casum. Memoria cecidit in tres species cogitationis affectuosas, quae sunt in necessariis, utputa edendi, bibendi et similibus; onerosas, quae sunt in duris rerum administrationibus, ut acquirendi, servandi, etc.; et otiosas, dum cogitat equum currere, vel avem volare. Ratio in triplicem ignorantiam boni et mali, veri et falsi, commodi et incommodi; voluntas, in concupiscentiam carnis, concupiscentiam oculorum et ambitionem vitae. Est trinitas per quam resurgit, fides, spes, charitas. Fides, praeceptorum et signorum; spes, veniae, gratiae, gloriae. Charitas de corde puro, conscientia bona et fide non ficta.

TIT. II. In hypocrisi quae sint mala.

Hypocrisis malum subtile, virus latens, fur custodiens, [Col. 0753B] aerugo consumens, tinea demoliens, pestilentia cavenda, quae de remediis creat morbos, conficit de medicina languorem, sanctitatem vertit in crimen, placationem facit reatum, de virtute vitium, de mercede dispendium, de remissione peccatum. Quis sum ego ut effundam spiritum coram Patribus meis et senioribus Israel? Docere magistros, arguere seniores, imperare majoribus, superbi spiritus est et de seipso praesumentis. Vos enim estis sal terrae (Matth. V) , filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) . Sed quis ego? Opprobrium hominum et abjectio plebis (Psal. XXI) . Angariati tamen portare crucem istam dicitis servo vestro: Fac hoc, et facio.

TIT. III. De triplici cognitione ex visione Dei.

Prima scientia nascitur ex Dei visione, qui est [Col. 0753C] fons et origo omnis scientiae quam homo habet qui Deum cernit. Unde ei triplex nascitur visio et cognitio: Prima est Dei qui cernitur, secunda, ipsius qui cernit; tertia, caeterorum quae in Deo, cui praesentia sunt, cernuntur, id est intelliguntur. Sicut in speculo trina visio administratur, qua ipsum speculum, qua nos et qua quidquid adest videmus. Nam videndo Deum, abdita rerum etiam ipsius inferni intuemur. Eritque tunc electis trina visio: Corporalis, qua corpora cernentur; spiritualis qua similitudines corporum videbuntur in spiritu, non fallaci phantasia: qua visione fruuntur spiritus justorum post exitum; et intellectualis, qua puro mentis intuitu Deum intuentur, suas animas, et angelicas [Col. 0753D] virtutes.

TIT. IV. De duodecim virtutum gradibus.

Duodecim sunt gradus quibus sancti per iter virtutum conscendunt. Unde: Ibunt de virtute in virtutem, ut videant Deum deorum in Sion (Psal. LXXXIII) . Quorum primus est confessio. Ideo in visione Joannis primus ponitur Judas qui interpretatur confessio (Apoc. VII) . Qui enim post peccata converti desiderat, necesse est ut primo confiteatur peccata sua. Quia vero deflet mala, Deum quem offenderat illi placabilem facit, et oculos misericordiae Dei ad se convertit, juxta quod dicitur: Convertimini ad me, et ego convertar ad vos (Zach. I) . Ruben post Judam ponitur, qui interpretatur filius visionis, quando et peccator per confessionem a Deo respicitur. Et quia [Col. 0754A] per poenitentiam consecutus est ex Dei respectu misericordiam, necesse est ne relabatur, ut contra omnia vitia et tentationes armetur, et voluptates a se carnis praecidat. Tertio sequitur Gad, qui accinctus interpretatur. Tironis est accingi: qui postquam vitia domuerit, beatus esse incipit. Unde in ordine quartus ponitur Aser, qui beatus interpretatur, ut ascendens jam beatus factus ad aliorum etiam profectus se extendat, et per misericordiam condonando laedentibus, condolendo peccatoribus, subveniendo egentibus dilatetur. Unde post Aser Nephthalim sequitur, qui interpretatur dilatatio. Cumque suae et aliorum saluti bene prospexerit, omnium peccatorum et eorum quae mundi sunt debet oblivisci, solum Deum sequens: ideoque post Nephthalim ponitur Manasses, [Col. 0754B] qui interpretatur oblitus. Hunc autem pro se et pro aliis vere exaudit Deus. Unde septimo loco invenitur Simeon, qui exauditio interpretatur: talisque factus additur bonis et perfectis. Unde sequitur Levi, qui additus interpretatur; et merito jam a Deo mercedem consequitur. Unde post eum ponitur Issachar, qui merces interpretatur. Sed interpretationem hujus nominis clarius videbimus, si ea quae mater Lia eo nascente dixit, ponamus: Reddidit, inquit, Dominus mercedem mihi, quia dedi ancillam, et ideo appellavit nomen ejus Issachar, id est merces (Gen. XXX) . Caro nostra debet esse ancilla nostra, vir noster Deus noster. Viro ancillam damus, si carnem nostram Dei servitio subjicimus, si eam vigilare et abstinere compellimus. Issachar Liae [Col. 0754C] datur, quia animae carnem domanti et vitia exstinguenti merces datur ut virtutibus ditetur: et ideo post Issachar Zabulon ponitur, qui habitaculum fortitudinis interpretatur. Quis est fortis sicut Deus noster? Dominus, inquit propheta, fortis et potens praelio (Psal. XXIII) . Habitaculum igitur fortitudinis est habitatio Dei. In illo enim habitat Deus in quo sunt fides, spes, charitas, castitas et caeterae virtutes; quia vero per operationem virtutum augentur praemia meritorum, subsequitur Joseph qui augmentum interpretatur. Benjamin in ultimo ponitur et supremus, qui interpretatur filius dexterae. Dextera namque patris filius dicitur: ad quam sancti ponentur filii facti dexterae, cum ab hac vita subtracti in [Col. 0754D] coelestibus sedibus collocabuntur, ubi nihil est sinistrum, sed totum dextrum et in dextera. Istarum tribuum numerus centum quadraginta quatuor millia qui sunt duodecies duodena millia quia qui fidem et opera sequuntur apostolorum, in isto signatorum et beatorum computabuntur numero.

TIT. V. De triplici bonorum conversione.

Bonorum alii trahuntur, alii ducuntur, alii rapiuntur. Primi dicunt: Trahe me post te (Cant. I) . Secundi: Introduxit me rex in cellaria sua (Cant. II) . Tertiorum vox est cum Apostolo: Raptus sum usque ad tertium coelum (II Cor. XII) . Primi sunt felices, qui in patientia sua possident animas suas (Luc. XXI) . Secundi feliciores, qui ex voluntate sua confitentur ei. Tertii felicissimi, qui in profundissima Dei jam [Col. 0755A] misericordia proprii arbitrii sepulta voluntate in divitias gloriae in spiritu ardoris rapiuntur. Beatus qui in omnibus his gradibus Deum ducem habet, qui est vita, veritas et via (Joan. XIV) . Via in exemplum, veritas in promisso, vita in praemio.

TIT. VI. De tribus montibus in quos ascendit Dominus.

Tres sunt montes in quos ascendit Dominus. In primo transfiguratus est, et videtur gloria ejus. In secundum ascendit docere. In tertium ascendit solus orare. Ascendamus ergo in primum ad eum, formantes in cordibus nostris patriarcharum, prophetarum, apostolorum, martyrum, confessorum et virginum multiplices mansiones, ut cognita dulcedine domus Dei et gloria ejus dicamus: Bonum est nos hic esse (Matth. XVII) . Eligentes autem illic esse ut viam discamus, [Col. 0755B] ascendamus alium montem in quo docet et scalam erigit octo distinctam interscalaribus, cujus summitas coelos tangit. Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) . In hunc montem ubi dicere poteris Domino Jesu: Verba vitae aeternae habes (Joan. VI) , non gravabimur ascendere si primum montem gloriae ejus jugi meditatione ascendimus. Sic enim audies. Et quo eam scitis, propter ascensionem primam et viam scitis (Joan. XIV) , propter secundam. In primo itaque transfiguratus est ut scires quo tenderes, id est gloriam ejus quam tibi promittit. In secundo verba vitae locutus est, ut scires qua pervenires. Oravit in tertio, ut eundi et perveniendi bonam obtineas voluntatem, et studium adhibeas diligens.

TIT. VII. De duplici scandalo et instrumento ejus.

[Col. 0755C]

Duplex est scandalum. Primum exterius, de quo Dominus: Vae per quem scandalum venit (Matth. XVIII) . Secundum interius, et ipsum triplex. Primum oculi, secundum manus, tertium pedis. Si ergo oculus vel manus vel pes scandalizat te (Matth. V) , qui noster dicitur, et tunc sinister cum petit contraria, retrahit ad mala, intentionem tuam vel a bonis operibus ad contraria, vel a via sanctae conversationis, qua per gradus scalae Jacob de virtute in virtutem ascenderes, ad profundum inferni detrahit; hunc oculum, manum et pedem erue et abscinde, a te declinando, et projice abs te dereliquendo.

TIT. VIII. De duabus clavibus coeli.

Duae sunt claves januae paradisi: charitas et patientia. [Col. 0755D] Primum est charitas amplectenda. Et quia qui Deum vult diligere, tentationibus exponitur, adhibenda est patientia. Haec sunt cherubim ac gladius versatilis et flammeus posita ad custodiam paradisi. Cherubim interpretatur plenitudo scientiae: at plenitudo legis juxta Apostolum, charitas (Rom. XIII) . Per gladium flammeum et versatilem intelligitur tribulatio: quae tunc gladius, cum dividit; flammeus dicitur cum incendit; versatilis, quia transitorius. Si ergo vis coelum intrare, ista duo scias necessaria, quia et sine charitate nihil possumus, et per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum Dei (Act. XIV) . Claves enim sunt paradisi charitas et patientia, sine quibus non intratur, et [Col. 0756A] inter nos et paradisum positae sunt, ut non nisi per illas nos intrare posse sciamus.

TIT. IX. De triplici statu fidelis animae.

Tres sunt status fidelis animae. Sub primo est captiva, sub secundo est libera, sub tertio est beata. Captiva servitute peccati opprimitur; libera sub duce justitia praeliatur; beata perfruitione gaudii laetatur. Captivae dicitur: Revertere, revertere, Sunamitis, ut de captiva efficiaris libera (Cant. VI) . Liberae dicitur: Viriliter age et confortetur cor tuum et sustine, Dominum (Psal. XXVI) , ut de libera efficiaris beata. Beatae dicitur: Cantate Domino in Sion. Jubilate ei in voce exsultationis (Psal. XLVIII) . Sub primo est ancilla, et timet. Sub secundo filia, et diligit. Sub tertio amica et complectitur.

TIT. X. De tribus animae inimicis.

[Col. 0756B]

Tres sunt populi qui fideli animae inimicantur: Primi sunt homines saeculi, qui a bono retrahunt, de quibus Dominus: Si dextera manus tua scandalizat te, abscinde eam et projice abs te (Matth. V) . Secundi sunt desideria carnis, quae mala suggerunt, de quibus Petrus apostolus: Obsecro vos abstinere a carnalibus desideriis quae militant adversus animam (I Petr. II) . Tertii sunt cogitationes, quae peccare cogunt, de quibus Job: Dissipatae sunt cogitationes meae torquentes cor meum (Job XXVII) . Primus populus est amicus saeculi, et inimicus Dei, juxta illud: Amicus saeculi inimicus Dei constituetur (Jac. IV) . Secundus amicus carnis, et inimicus hominis. Unde: Inimici hominis domestici ejus (Matth. X) . Tertius [Col. 0756C] amicus mentis et inimicus quietis. Unde: Muscae morientes perdunt suavitatem unguenti (Eccle. X) . Hos populos oblivisci praecipitur filiae dum dicitur: Et obliviscere populum tuum (Psal. XLIV) .

TIT. XI. De tribus hominis patribus.

Tres sunt hominis patres: Primus gignit, secundus rapit, tertius requirit. Primus gignit ad vitam carnis, secundus rapit ad poenam mortis, tertius requirit ad gaudium aeternitatis. Primus pater est homo, secundus diabolus, tertius Deus. De primo: Crescite et multiplicamini (Gen. I) . De secundo: Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII) . De tertio: Pater noster, qui es in coelis (Matth. VI) . Sub primo carnaliter vivimus, sub secundo mortaliter delinquimus, [Col. 0756D] sub tertio feliciter regnamus. Et monet tertius ut relinquatur primus, nec imitetur secundus. Duorum priorum patrum domum praecipitur filiae oblivisci cum dicitur, et domum patris tui (Psal. XLIV) .

TIT. XII. De quatuor ab anima superandis, et triplici ejus decore.

Quatuor superat fidelis anima: Mundum, carnem, mentem, diabolum. Bella mundi sunt forinseca, carnis domestica, mentis intestina, diaboli fraudulenta. O quam difficile acquiritur victoria, ubi tanta est resistentium turba? Verum in victoria concupiscit rex decorem victricis animae. Qui triplex est: In voce quia pulchra loquitur; in facie, quia bona operatur; in corde, quia sancta meditatur. Et ideo dicit ei: Tota pulchra es, amica mea, et macula non [Col. 0757A] est in te (Cant. IV) . Et ideo surge de labore ad requiem, de mundo ad gloriam, de certamine ad praemium et veni in thalamum nuptialem, in quo eris sponsa cum ipso sine fine.

TIT. XIII. De tribus quae insunt poenitentiae.

In poenitentia tria sunt: Dolor praeteriti, custodia futuri, satisfactio delicti. Dolor culpam placat, satisfactio vitium satiat, custodia sanitatem conservat. Haec tria sic compensanda sunt, ut sit dolor plenus, custodia perfecta, satisfactio condigna.

TIT. XIV. De duplici oleo, Dei scilicet et mundi.

Duplex est oleum. Habet enim oleum Deus, habet oleum et mundus. Oleo Dei vasa deficiunt, oleum mundi in vasis deficit. Oleum Dei dulcedo est aeternorum, [Col. 0757B] oleum mundi, delectatio praesentium. Illa sufficit, ista deficit. Unde vasa stultarum virginum vacua esse dicuntur (Matth. XXV) ; vasa viduae sapientis plena (IV Reg. IV) . Vasa corda sunt, oleum gaudium.

TIT. XV. De pace et bello triplici.

Triplex est pax, scilicet ad Deum, ad seipsum, ad proximum. Quandiu homo ad Deum pacem tenuit, suam pacem et nullam in carne sua contradictionem invenit. Nunc autem si voluerit pacem habere cum Deo, et per hoc secum, pax primo proponitur proximi, ut totus placatus sit, et extra secum proximo per fraternam charitatem, et in se, per concupiscentiam bonam, et supra se, per gratiam divinam. Propter hoc dum offertur hostia salutaris qua nos [Col. 0757C] Deo reconciliari oportet, prius proximis osculum pacis offerimus, ut hac praemissa quae inter nos est pace, illam quae ad Deum est obtinere mereamur. Quando pro defunctis offertur, pax non datur, quoniam ab hac vita subtracti, humanae conversationis pacem tenere vel exhibere non possunt. Ideo illa sola quae ad Deum est quaeritur. Viventes autem per pacem proximi, quaerere debent pacem Dei. Per pacem Dei, pacem sui, non illam quae est animae ad mundum, quae est suaviter viventium, sed illam quae est inter animam et spiritum, per illam quae est inter spiritum et Deum. Nam vera pax quia invenitur tempore otii sapientia, non est in terra suaviter viventium (Job XVIII) . Est enim quaedam pax inter animam et mundum, suaviter viventium et [Col. 0757D] male; et alia inter animam et spiritum, suaviter viventium et bene; et tertia inter spiritum et Deum, feliciter viventium et beate. Similiter est bellum inter animam et mundum, non suaviter viventium et male, et inter animam et spiritum non suaviter viventium et bene, et inter spiritum et Deum, infeliciter viventium et male.

TIT. XVI. De tribus modis unum est.

Trinitate una universitas rerum subsistit. Est unum quod nec ab alio est, nec secundum aliud, ut natura creatrix. Est unum quod ab uno et secundum unum, ut rationalis creatura a Deo similis Deo. Est unum quod ab uno secundum duo, hoc est ab uno per unum, ut corporea natura. Primum exemplar [Col. 0758A] est tantum, non exemplum; secundum exemplar et exemplum; tertium exemplum tantum.

TIT. XVII. De triplici genere quaerentium Deum et sapientiam.

Tripartitum est genus quaerentium Deum. Alii quaerunt et inveniunt, sed non retinent, quia non quaerunt ut habeant, sed vendant; alii quaerunt et inveniunt et retinent. Primis dicitur: Quaeretis me et non invenietis, et in peccato vestro moriemini (Joan. VII) . Secundis dicitur: Ego sum, et injecerunt manus, et tenuerunt eum (Joan. XVIII) . Et tertiis dixit: Avete, et accesserunt et tenuerunt pedes ejus (Matth. XXVIII) . Primi quaerentes nullo modo inveniunt. Secundi vivum inveniunt et occidunt. Tertii mortuum quaerunt, et vivum inveniunt. Sic alii sapientiam [Col. 0758B] inveniunt, sed non diligunt, quia ad lucrum et laudem humanam eam prostituunt. Isti Christum vivum inveniunt et occidunt, quia ex hoc in eis sapientia moritur, quod ejus dulcedine nullo amoris sensu perfruuntur. Alii mortuam quaerunt et vivam inveniunt, quia dum eam ad hujus vitae usum non appetunt, verius intus ad illius dulcedinem pertingunt.

TIT. XVIII. De tribus aedificantibus super fundamentum fidei, et tribus superaedificatis.

Tria sunt genera hominum aedificantium super fundamentum fidei. Sunt qui amant solum Deum. Hi superaedificant aurum in amore virtutis, argentum in cognitione veritatis, lapides pretiosos in fulgore boni operis. Sunt qui amant praeter Deum, [Col. 0758C] non tamen contra Deum, nec plus quam Deum. In his fundamentum manet, quoniam amor non destruitur. Sed tamen quia ex affectu eorum quae amantur quaedam contrahitur corruptio, superaedificant ligna per peccatum illiciti operis, fenum per delictum delectationis, stipulam per culpam illicitae cogitationis. Sunt qui amant quaedam contra Deum; et in his fundamentum destruitur, quia amor Dei non potest esse ubi non est solus vel summus. Igitur ad primos pertinet laudari et salvari; ad secundos, corripi et liberari: ad tertios, argui et damnari.

TIT. XIX. De quatuor humilitatem conferentibus.

Quatuor sunt quae conferunt veram humilitatem: vilitas corporis, assiduitas subjectionis, comparatio melioris, suspectum Dei judicium.

TIT. XX. De triplici fratrum cohabitatione.

[Col. 0758D]

Tripliciter habitant fratres in unum: loco tantum, loco et animo, animo tantum. Loco tantum habitare in unum, poena est; animo non loco, bonitas; animo et loco, felicitas.

TIT. XXI. De pastore, ove et lupo.

Tria sunt: pastor, ovis et lupus. Primus et ultimus in ovem mediam respiciunt; alter ut custodiat, alter ut rapiat. Unde de primo dicitur: Oculi ejus in pauperem respiciunt; palpebrae ejus interrogant filios hominum (Psal. X) . De secundo: Insidiatur ut rapiat pauperem, etc. (Psal. IX) . Ovis in medio pauper est; pastor Deus, lupus diabolus. Omne autem judicium procedit ab ove, tumida deseritur, timida [Col. 0759A] visitatur. Deseritur ne praesumat; visitatur ne desperet. Ideo ne declines a servo tuo (Psal. XXVI) . Cum pastor elongat, lupus appropinquat; cum pastor redit, lupus fugit.

TIT. XXII. De conscientia et fama.

Duo sunt: conscientia et fama. Conscientia Deum habet in vase; fama lumen in lampade. Propter conscientiam ingredimur; propter famam egredimur. Intus reficimur salute propria; foris aedificatione aliena. Intus cupio dissolvi et esse cum Christo (Philipp. I) ; foris manere in carne necessarium judico propter vos (ibid.) . Conscientia irriguum superius; fama, irriguum inferius. Ad conscientiam meditatio, ad famam praedicatio. Ad conscientiam silentium, ad famam verbum. Per silentium seminas agrum [Col. 0759B] tuum, per verbum agrum proximi tui.

TIT. XXIII. De tribus exemplis Dei ad vitam, et tribus diaboli ad mortem.

Tribus exemplis nobis Christus viam ostendit qua eum sequi debemus. Similiter diabolus, tria proponit quibus praecipitantur qui eum sequuntur. Via ad Deum sursum ardua, arcta, et in longum sublimis. Iter ad diabolum, est deorsum latum, breve, et in profundum et ad praecipitium facile. Ideo Christus nobis exemplum paupertatis reliquit, ut exonerati sarcina terrenorum leves ascendamus per arduam. Unde dicitur: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos; filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet (Matth. VIII) . Ideo divitias in hoc mundo habere noluit ut simus expediti, et dedit exemplum [Col. 0759C] humilitatis, ut modici sine difficultate transeamus per arduum. Unde dicit: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) . Ideo gloriam sprevit in exemplum patientiae, ne deficiamus in longum. Unde: Cum percuteretur non repercussit, cum occideretur sustinuit (I Petr. II) . Ergo prima est discenda paupertas, ut abjiciamus quod gravat, in quo est peccandi occasio; et quia paupertas despicitur, sequitur humilitas, quia ipsa etiam vilitas propter Deum amatur, et quia vir qui vilis est sine reverentia laeditur, necessaria est post humilitatem patientia, qua adversa propter Deum tolerentur fortiter. Paupertas levem facit et expeditum, humilitas modicum, patientia fortem et robustum. Econtrario [Col. 0759D] diabolus suos primo onerat divitiarum pondere, ut deorsum prosternat; secundo per superbiam inflat, ut per latum incedant; tertio per impatientiam frangit, ut cito deficiant.

TIT. XXIV. De coeli, terrae et inferni habitatoribus peculiaribus, et de tribus dantibus in singulis testimonium.

Tria loca, coelum, terra, infernus, habent singula habitatores suos. Coelum solos bonos, infernus solos malos, terra malos mistos et bonos: Tres sunt qui testimonium dant in coelo: Pater et Filius et Spiritus sanctus. Tres in terra: spiritus, aqua et sanguis (I Joan. V) . Tres in inferno, vermis qui non moritur, quo roditur conscientia; ignis qui non exstinguitur quo cremantur corpora; tertium desperatio, [Col. 0760A] quae in eo intelligitur quod dicitur non exstinguitur, non moritur (Isa. LXVI) . His qui in coelo sunt datur testimonium beatitudinis; qui in terra, justificationis; qui in inferno damnationis. Primum testimonium gloriae, secundum gratiae, tertium irae.

TIT. XXV. De triplici labore hominis, et triplici ejus remedio.

Triplici loco laborat genus humanum: principio, medio, fine, id est nativitate, vita, morte. Nativitas erat immunda, vita perversa, mors periculosa. Venit ergo medicus coelestis; et contra hunc triplicem morbum triplex attulit remedium. Natus enim est, vixit, obiit. Ejus nativitas purgavit nostram; ejus vita instruxit nostram; ejus mors destruxit nostram.

TIT. XXVI. De tribus panibus quibus reficiendus est superveniens amicus.

[Col. 0760B]

Tribus panibus reficiendus est superveniens amicus. Primus panis est continentia, qua restringitur corpus ne per mortiferas delectationes effluat. Secundus, humilitas, qua instruitur anima, ne de ipsa corporis sui continentia superbiat. Tertius, charitatis fervor, quo accenditur spiritus ut utrumque, id est corpus et animam in castitate et humilitate custodiat perseveranter. His tribus virtutibus reficitur homo Dei et roboratur, ut, secundum Apostolum, in die adventus Domini sit integer spiritus anima et corpus (I Thess. V) . Hi panes quoties deficiunt a Deo quaerendi sunt. Merito autem tres quaeruntur, quia tres reficiendi sunt; anima tanquam vir; caro tanquam [Col. 0760C] uxor; spiritus velut utriusque vernaculus. Et nota quod non ait da, sed accommoda (Luc. XI) , quia fructum ejusdem gratiae non sibi, sed Deo debet semper acceptum referre.

TIT. XXVII. Quatuor modis orationem fieri.

Quatuor modis fit oratio. Primo verecundo affectu. Hic fit cum nondum peccator per se audet accedere, sed quaerit in Ecclesia sanctum virum qui sit vel in ora vestimenti Domini sicut fimbria, per quam habeat accessum. Hujus orationis tenuit figuram evangelica mulier, quae patiens fluxum sanguinis ait: Si tetigero fimbriam vestimenti ejus sana ero (Matth. IX) . Secundo oratio fit puro affectu, quando peccator jam per se accedit, et ore proprio confitetur. [Col. 0760D] Hujus typum tenuit peccatrix Maria quae pedes Domini lacrymis rigavit et capillis tersit (Luc. VII) , auditque: Dimissa sunt tibi peccata tua (ibid.) . Tertio oratio effunditur amplo affectu, quando fit non solum pro se, sed pro aliis, sicut oraverunt apostoli pro mulieris Chananaeae filia. Quarto oratio fit cum cordis fiducia sine aliqua haesitatione promitur. Talem fecit Dominus quando Lazarum suscitavit. Has orationum species, id est verecundam, puram, amplam et non haesitantem nuncupat aliis nominibus Apostolus dicens: Obsecro primum omnium fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones pro omnibus hominibus (I Tim. II) . Nam obsecrationes verecundo, orationes puro, postulationes amplo, gratiarum actiones non haesitanti fiunt affectu.

TIT. XXVIII. Duobus modis impediri orationem peccatoris ne exaudiatur.

[Col. 0761A]

Duobus modis impeditur oratio peccatoris, dum vel nulla luce illustratur, vel nimia obruitur. Nulla luce illustratur, quando peccata sua nec videt nec confitetur. Econtrario nimia luce obruitur, quando ea tanta videt, ut de remissione desperet. Temperanda est ergo lux ut peccata sua videat peccator et confiteatur, oretque cum spe veniae pro ipsis ut remittantur.

TIT. XXIX. De tribus vitiis per tres equos in Apocalypsi praesignatis, et de innocentia per equum album.

Haec tria vitia, superbia, luxuria, hypocrisis sunt tres equi Apocalypsis rufus, niger, pallidus (Apoc. VI) . Ruffus portat sessorem suum, spiritum scilicet, hominis ad bella, lites, et iras; niger ad luxuriam, crapulam, ebrietatem; pallidus ad hypocrisim et simulationem. Ruffus per loca dura et aspera; niger, per immunda et fetida; pallidus per ardua et excelsa. Equus albus est innocentia. Super hunc qui ascendit, exit vincens ut vincat. Triplex autem est hic equus propter tres partes innocentiae. Unde et pluraliter dicit Habacuc: Qui ascendis super equos tuos, etc. (Habac. III.)

TIT. XXX. De tribus dissolutionibus et tribus cinctoriis hominum.

Tres sunt dissolutiones quae penitus hominem dissolvunt, et animam cum corpore penitus interire faciunt, avaritia, luxuria, superbia. Avaritia generans [Col. 0761C] invidiam, trahens hominem extra se per evagationem, ut vadat transitoriis consolari. Luxuria proferens immunditiam, premens hominem infra se per pollutionem, ut eat in vitiis delectari. Superbia pariens injustitiam, rapiens eum extra se per elationem, ut pergat in potestate gloriari. Haec tria tres merentur maledictiones. Prima est: Maledictus est qui speravit in multitudine divitiarum suarum (Psal. LI) . Secunda: Maledictus homo qui confidit in homine (Jer. XVII) . Prima dissolutio, id est avaritia tribus nocet amore: pecuniae, honoris ambitione, damnationis affectione. Et inde tria perdimus: amorem in Christo et Creatore, exspectationem coelestis gloriae, obedientiam divinae potentiae. Secunda, id est luxuria, etiam tribus nocet: cutis nitore, vestis [Col. 0761D] splendore, et exquisito ciborum sapore. Per haec tria perdimus primam stolam que deberetur in morte, incorruptionem futuram in corpore, refectionem divinae praesentiae. Tertia quoque, id est superbia, tribus nocet, immunda cogitatione, superflua locutione, impura operatione. Per haec tria perdimus: mentis simplicitatem, linguae vel vocis mediocritatem manuum puritatem. Prima dissolutio a bono multos dimovit, secunda complures ad malum promovit, tertia infinitos in mortem demovit.

His opponuntur tria cinctoria: Primum est memoria mortis corporeae. Haec est zona pellieea qua cingebatur Joannes et qua utuntur eremitae, quae tribus patet indiciis, dolore, pallore, torpore, cum [Col. 0762A] meminit mortis corporeae. Hoc cinctorium tria confert, minus superbire, neminem odire, magna non ambire. Hoc enim superbum humiliat, odientem placat, cupidum replet et satiat. Secundum cinctorium probabilitas et decor pudicitiae. Balteus quo cingebatur Aaron iturus ad Deum, quo utuntur sacerdotes et levitae studentes castitati: quod tribus patet indiciis, laetitia intus in corde, fiducia foris in ore, munditia exterius in corpore. Confert hoc cinctorium tria: gravitatem in vultu, mediocritatem in habitu, maturitatem in incessu. Pudicitia enim intus corde fundata his bonis est extrinsecus ornata. Tertium cinctorium est amor religionis et justitiae. Zona aurea qua Joannes in Apocalypsi praecinctus est ad mamillas. Quo utitur Jesus studens omnium [Col. 0762B] integritati. Tribusque patet indiciis: Cautione praevaricationis in providentia, obeditione praeceptionis in patientia, attentione divinae cognitionis in constantia. Hoc cinctorium tria confert: Humilitatem in prosperis, soliditatem in adversis, mediocritatem in cunctis. Per hoc enim justitia unicuique quod suum est reddit. Primum cinctorium manus ad praelium pugiles informat, secundum vires viribus accumulat, tertium victorem praemiis exornat. Joannes quia primum habuit, scilicet mortis memoriam, morti occurrere non formidat. Petrus quia secundum habuit, dictum est ei: Caro et sanguis non revelavit tibi (Matth. XVI) . Christus quia principaliter tertium habuit, stans ad monumentum Lazari confitenter ait: Gratias ago tibi, quoniam audisti me (Joan. XI) . [Col. 0762C] Primum cinctorium hominem a malo separat, quo David Goliam peremit; secundum virtutibus corroborat, quo carens Absalon ab hostibus se non exemit. Tertium religioni consociat, quo Christus genus humanum solus redemit.

TIT. XXXI. De praeconiis B. Joannis. Baptistae viro innovato et perseveranti applicandis.

Ex praeconialibus titulis plurimi sicut B. Joanni historialiter, ita viro renascenti et perseveranti, moraliter non incongrue possunt adaptari. Hi autem sunt, miraculum in conceptione, gaudium in nativitate, sublimitas in conversatione, humilitas in confessione, veritas in praedicatione, constantia in morte. Cum enim de veteri Adam per timorem Dei, qui quasi quidem signifer coelestis militiae mentes ad [Col. 0762D] Deum solet convertere, ac a malo deterrere, ac ut praevaricatores ad cor redeant efficere, aliquis fit novus homo, et de terreno coelestis et spiritualis. Quid aliud quam quadam nova conceptione mutatur in ventrem Ecclesiae et concipitur? Et in hac conceptione est gaudendum. Digitus enim Dei est hic subtiliter operans, suaviter renovans, salubriter immutans. Fit autem tribus in unum concurrentibus: cogitatione, quia in spiritu et mente; voluntate, quae non est sine merito; stabilitate propositi, quae non sine justitia. Sequitur gaudium in nativitate. Nativitas duplex est: prima ex patre diabolo, cujus vita perversa, mors ad utrumque consequens periculosa; secunda ex patre Deo, cujus vita religiosa, [Col. 0763A] mors ad utrumque consequens pretiosa. Fit autem haec nativitas tribus, fide firma, spe certa, charitate robusta. Sequitur sublimitas in conversatione, quae fit habitu, actione, sermone. Caveamus in habitu conspici notabiles, in actione reprehensibiles, in sermone contemptibiles. Sit habitus noster in mediocritate, actio in integritate, sermo in veritate. Sequitur humilitas in confessione. Qui stat videat ne cadat per superbiam. Fit autem praedicta confessio tribus. Si minoribus confiteatur se non majorem, aequalibus minorem, majoribus obedientem, minoribus socium, aequalibus amicum, majoribus filium. Sequitur veritas in praedicatione, quae fit tribus, fidelitate, utilitate, humilitate. Verumtamen debet esse fidele et verum, nebula simulationis non decipiens; [Col. 0763B] utile auditores ad aedificationem erudiens; humile, per altitudinem eloquentiae non intumescens. Sequitur constantia in morte. Nam qui in finem perseveraverit, hic salvus erit (Matth. X) . Quod fit tribus cum quis in necessitate fidem negandi positus divitias oblatas spernit, honoris potentiam contemnit, tormenta libens suffert, recogitans apud se quod Scriptura dicit: Vincenti dabo edere de ligno vitae quod est in paradiso Dei mei (Apoc. II) . Constans enim eligit pugnare ut vincat; laborare, ut quiescat; mori, ut vivat. Quis ergo dubitat eum esse Joannem in quo sunt haec? utique in eo est gratia Dei: quod interpretatur Joannes.

TIT. XXXII. Quomodo sobrie, pie et juste vivamus.

Sobrie et pie et juste vivamus in hoc saeculo (Tit. II) . Sobrie nobis, juste proximo, pie Deo. Sobrie in duobus, in cavenda voluptate carnis, et curiositate saeculi. Unde Dominus: Attendite, ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate, et curis hujus vitae (Luc. XXI) . Ecce compedes quae crapulam, id est carnis curam stringunt et angustant, et carcer qui curiositates saeculi claudit et obfirmat. Qui primum vincit, in carne ambulans non secundum carnem militat; qui secundum vincit, dicere potest: Conversatio nostra in coelis est (Philipp. III) . Juste item in duobus, ut nemini noceas, omnibus prodesse velis. Unde quod tibi non vis, alii non facias (Tob. IV) ; et quaecunque vultis ut faciant vobis homines, eadem facite illis (Matth. VII) . Pie quantum ad fidem, quae [Col. 0763D] in duobus consistit: in justificatione qua in praesenti nos justificat, et in beatificatione qua in futuro nos beatificat. Hanc fidem a nobis exigit Deus, ut credamus nos ab ipso justificandos per misericordiam, beatificandos per veritatem. Promisit enim justos beatificare. Unde quos justificabit hos et glorificabit (Rom. VIII) . Et Dominus: Si terrena dixi vobis et non creditis, quomodo si coelestia vobis dixero credetis? (Joan. III.) Terrena justificatio fit in praesenti, coelestis beatificatio in futuro. Sobrie ergo vivamus, ut bonam conscientiam habeamus; juste, ut proximis prodesse possimus. Unde sapientia quae desursum est (Jac. III) , primum pudica est, deinde pacifica, pie ut Deum diligamus; haec enim omnia propter Deum agenda sunt.

TIT. XXXIII. De quatuor vocationibus et duabus electionibus.

[Col. 0764A]

Multi sunt vocati; pauci vero electi (Matth. X) . Quatuor sunt vocationes, duae electiones. Prima vocatio est naturae de utero ad lucem; de qua propheta: Dominus vocavit me ab utero (Isa. XLIX) . Secunda gratiae, de qua Apostolus: Videte, fratres, vocationem vestram, quia non multi nobiles (II Cor. I) . Et quos praedestinavit, hos et vocavit (Rom. VIII) . Tertia solutionis, de qua idem Apostolus: Sequor ad bravium supernae vocationis in Christo Jesu (Philipp. III) . Inde et dies mortis dictus est vocationis. Quarta retributionis, de qua Propheta: Advocavit coelum desursum, et terram discernere populum suum (Psal. XLIX) . Multi ergo vocati sunt, pauci vero electi. [Col. 0764B] Multi vocati ad fidem, pauci electi ad justificationem. Multi vocati ad laborem, pauci electi ad requiem. Multi vocati ad judicium, pauci electi ad regnum.

TIT. XXXIV. Quomodo in electis suis thronum suum ponat Deus.

Veni, electa mea, et ponam in te thronum meum. Aliud est Deum in electis suis ponere thronum suum, aliud electos ponere in throno. Illud est justificare, hoc beatificare. Justificare per fidem, beatificare per speciem. Per fidem enim Christus habitat in cordibus nostris; et quia Christus est Dei virtus et Dei sapientia, anima justi efficitur sedes et thronus sapientiae. Vocat ergo Deus electam, primo de errore ad fidem; secundo de fide ad speciem, praedestinatione electam. Vocat ad fidem electam ex omni carne et assumptam. [Col. 0764C] Primo vocat ut in ea thronum ponat; secundo, ut eam in thronum constituat, quia primo vocat ut inhabitans et fide cor ejus mundans justificet; secundo, ut justificatam et assumptam glorificet.

TIT. XXXV. De tribus quae sunt in matrimonio et de triplici fornicatione, et ejus remedio.

Cum gustasset architriclinus, etc. (Joan. II) . Tria sunt in conjugio. Sacramentum religionis, de quo Apostolus: Sacramentum hoc dico magnum, etc. (Ephes. V.) Officium purgationis; unde: Maledictus qui non reliquerit semen super terram. Remedium fornicationis; unde: Unusquisque habeat suam uxorem propter fornicationem (I Cor. VII) . Fornicatio autem triplex est. Lubrica opere, phantastica cogitatione. [Col. 0764D] Unde: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est in corde suo (Matth. V) . Apostatica discessione, quando a via sanctae conversationis reditur ad saeculum et vomitum. Unde: Perdidisti omnes qui fornicantur abste (Psal. LXXII) . Hanc triplicem Osee breviter comprehendit: Fornicatio, inquit, et vinum et ebrietas auferunt cor (Ose. IV) . Fornicationem apostaticam vinum, phantasticam ebrietatem, lubricam vocans fornicationem. Huic triplici fornicationi triplex apponitur remedium. Desponsatio, de qua in Osee Dominus: Sponsabo te mihi in misericordia; sponsabo te mihi in justitia, sponsabo te mihi in fide (Ose. II) . In misericordia reconciliationis, in justitia confoederationis, in fide tori nuptialis. Hanc ab se longe fornicantem [Col. 0765A] Dominus ad se vocans, sola misericordia sibi reconciliat, reconciliatam justificat, et justificatam interno quodam gustu suae dulcedinis velut quadam pignoris arrha sibi facit confoederatam et sui desiderii aestu flagrantem, tandem de exsilio hujus peregrinationis eripiens, in thalamum ipsam absorbentis gloriae introducit et amplexu suo glorificat. Triplex igitur est desponsatio: in misericordia, in justitia, in fide; quae in fide conjungit sponsum et sponsam; quae in misericordia, Christum et Ecclesiam; quae in justitia, Deum et animam. Prima est legitima, secunda mystica, tertia spiritualis. Legitima lubricae fornicationis, mystica phantasticae, spiritualis apostaticae remedium est. Nam unicuique suam propter fornicationen habere permittitur, et Ecclesia a [Col. 0765B] Christo suo electa de fornicatione eximitur. Christiana vero amica post diuturnam incontinentiam ad priorem virum suum revertens et illi castro amore inhaerens, cum eo unus spiritus efficitur. In figura triplicis desponsationis apud Judaeos in nuptiis parabatur triclinium, id est trium lectorum thalamus discubitorius ex tris et κλίνη cline, quod est lectus, dicitur quibus magister convivii vocatus architriclinus praesidebat. Thalamus autem est locus complectentium se amore conjugali. In primo lecto sunt sponsus et sponsa; in secundo, Christus et Ecclesia; in tertio, Deus et anima. Primus legitimus, secundus mysticus, tertius spiritualis, imo primus est ille lectus materialis, secundus uterus virginalis, de quo Propheta inquit: tanquam sponsus procedens de thalamo [Col. 0765C] suo (Psal. XVIII) . Tertius mens sincera devota et fidelis. Unde Apostolus: Timeo ne sicut serpens seduxit Evam astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri, et excedant a simplicitate, quae est in Christo Jesu (II Cor. XI) .

TIT. XXXVI. Quod persecutio fit tribus de causis et quatuor gladiis.

Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) . Alii propter injustitiam, alii propter falsam et simulatam justitiam, alii propter veram justitiam persecutionem patiuntur. Primi sunt iniqui, secundi hypocritae, tertii electi. Fit autem persecutio quadruplici gladio: poenae, linguae, humanae perturbationis et diabolicae suggestionis. De prima dicitur: [Col. 0765D] Tribulatio an gladius? (Rom. VIII.) De secunda: Lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI) . De tertia: Tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II) . De quarta: A gladio maligno eripe me (Psal. CXLIII) . His quatuor gladiis opponuntur duo gladii ecclesiasticae defensionis. Unde Petrus: Ecce duo gladii hic (Luc. XXII) . Et Dominus: Satis est (ibid.) .

TIT. XXXVII. Ad quae docenda missi sunt Filius et Spiritus sanctus.

Venit hora et nunc est, in qua veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate (Joan. IV) . Spiritus est Deus, qui docet eos qui adorant in spiritu et veritate. Nam ad docendum tria quaedam missus est Filius et Spiritus sanctus: quem, ubi et quomodo. Quem? Deum. Ubi? In Spiritu. Quomodo? in veritate. [Col. 0766A] Sunt qui Deum non adorant, sed daemonia; sunt qui Deum adorant, sed non in spiritu; sunt qui in spiritu Deum adorant, sed non in veritate. Sunt qui Deum adorant et in spiritu et veritate. Primi sunt gentiles vel avari, secundi Judaei, tertii hypocritae vel haeretici, quarti Catholici et electi. In primis est religio profana, in secundis vana, in tertiis falsa, in quartis vera. Hanc ultimam docet Filius veritas, Spiritus sanctus; quam religionem beatus Jacobus dicit esse mundam et immaculatam (Jac. I) : mundam, sine ruga deauratae intentionis; immaculatam, sine veneno perversitatis.

TIT. XXXVIII. Quid sit Deum diligere «ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute;» et quae tria diverso gradu diligi possint.

[Col. 0766B] Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. (Deut. VI) . Qui mundum propter Deum diligit, et totum cogitatum suum qui ex mundi sollicitudine gignitur jactat in Dominum, hic Deum toto corde diligit. Qui se propter Deum diligit, ut cui vivere Christus est, et mori lucrum; qui dicere potest: Vivo, jam non ego; vivit autem in me Christus (Gal. II) , Deum tota anima, id est tota vita diligit. Et hoc duobus modis: vel in se Deum, vel se in Deo diligendo. At qui gustata dulcedine suavitatis Dei, ipsum propter ipsum diligit, jamque unus cum Deo spiritus est, tota virtute Deum diligit. Tria quippe sunt quae hoc gradu diligi possunt, quamvis unum solum amore sit dignum: mundus, homo, Deus. Potest enim quis mundum diligere propter mundum, mundum propter [Col. 0766C] seipsum, mundum propter Deum. Sed quia omnis et solus effectus bonus est cujus causa bona est; bene profecto diligit qui diligit propter Deum; nihil enim praeter Deum bene diligitur. In corde autem, cogitatio; in anima, vita; in mente, intellectus notatur. Ille ergo diligit Deum toto corde, tota anima, tota mente qui extra Deum nihil cogitat, affectat et sapit.

TIT. XXXIX. De fide, quos et per quos salvet aut non salvet tam nunc quam olim.

Fides tua te salvum fecit (Luc. VIII) . Aliquando salvum fecit hominem sua fides et non alterius, ut hydropicum Pharisaeis Dominum observantibus. Aliquando alterius et non sua, ut paralyticum quibusdam [Col. 0766D] per tegulas eum submittentibus. Quorum fidem ut audivit ait: Remittuntur tibi peccata tua (Luc. V) . Aliquando et sua et alterius, ut filiam Chananaeae, apostolis pro ea rogantibus (Matth. XV) . Aliquando nec sua nec alterius sed sola gratia, ut caecum a nativitate, qui nec peccavit, ut caecus nasceretur, sed ut manifestaretur gratia Dei (Joan. IX) . Multos hodie sola gratia, ut Paulum; fides alterius, ut pueros; fides sua, ut Cornelium et justos. Quosdam nec sua fides, quam vivam non habent, nec alterius, salvos facit, ut damnandos. Nam sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI) .

TIT. XL. De quadruplici pace claustrali

Stetit Jesus in medio discipulorum et dixit eis: Pax vobis (Luc. XXIV) . Discipuli congregati erant propter [Col. 0767A] metum Judaeorum. Nos congregati sumus in claustro propter metum daemoniorum, cum eis congredi timuimus in campo saeculi, confugimus ad munitionem claustri, ubi, si volumus ut ingrediatur ad nos Jesus, et dicat: Pax vobis, sicut dixit discipulis veniens ad eos clausis jam januis, claudamus januas. Quatuor autem sunt differentiae pacis multum necessariae religiosis. Est enim pax extra, pax inter, pax intra, pax supra. Pax extra, ad saeculum; pax inter, pax inter fratres; pax intra, ad seipsum; pax supra, ad Deum. Prima bona, secunda melior, tertia optima, quarta excellentissima. Qui has adipisci desiderat, quatuor sibi claustra constituat et ostia singulorum diligenter claudat. Primum est claustrum materiale, secundum disciplinae, [Col. 0767B] tertium spirituale, id est virtutis, quartum contemplationis et dilectionis divinae. Claustrum materiale si custodiatur et claudatur, acquiritur frequenter pax ad saeculum. Claustrum disciplinae si circumseratur, pax inter fratres conservatur. Claustro enim disciplinae compositio omnium motuum corporis comprehenditur. Si itaque ori silentium imponatur a murmure, a detractione, a vaniloquio, a stultiloquio, et falsiloquio; si manus cohibeatur a malo, pes vero ab eo quo non licite eatur, retrahitur; claustrum disciplinae custoditu, pax fraterna per quam inter fratres Deus possidetur. Sed adhuc oportet progredi ad pacem quae intra nos est. Multi foris cum hominibus et inter se intus cum fratribus pacem habent; sed vitiorum tumultu vastantur intra [Col. 0767C] se. Verum sicut nihil prodest sanitas foris in cute, si interiora humorum peste corrumpuntur, sic non valet pax cum hominibus cui deest pax interna secum et cum angelis. Juxta Apostolum enim spectaculum facti sumus et angelis et hominibus (I Cor. IV) , bonis et malis non hominibus tantum. Boni considerant ut juvent et allevent; mali ut impugnent et illudant. Sed homines casum nostrum et statum extra et intus; angeli extra, intus, et intra nos vident. Ideo est necessaria pax foris et intus ad homines; sed multo magis intra nos, ad nos et ad angelos. Unde Salomon: Omni custodia serva cor tuum (Prov. IV) . Sunt qui haec materialia claustra tanta diligentia claudunt, ut nulli extraneo ingressus [Col. 0767D] pateat vel egressus, nullum signum contra disciplinam foris erumpat, qui interiora negligentes, intus depasci daemoniacis morsibus non expavescunt, ii quidem pereunt nisi maculam cordis digna lavent satisfactione. Restat pax suprema quae est ad Deum; restat et claustrum omnium altissimum. In quod cum quis ingressus fuerit, securus in Deo, et Deus delectabitur et requiescet in eo. In quo abscondit suos in abscondito faciei suae a conturbatione hominum (Psal. XXX) , id est in congregatione sui: quae pax multis abscondita, vix paucis revelata est.

TIT. XLI. De castelli etymo morali.

Intravit Jesus in quoddam castellum (Luc. X) . Castellum est anima, vallum patientia, turris nomen Domini, fossae profunditas vera humilitas, portae [Col. 0768A] sensus corporei, arma opera virtutum, vigiles et propugnatores sensus spirituales. Quorum alii vigilant per morum circumspectionem, alii pugnant per vitiorum expulsionem, alii pausant per internam coelestium contemplationem. Cibus est sacra Scriptura, potus facilior intelligentia; principes, quatuor virtutes, prudentia, justitia, fortitudo, temperantia.

TIT. XLII. De filio prodigo et de panibus tribus illi ut amico de via venienti commodandis.

Amice, commoda mihi tres panes (Luc. XI) . Amicus est qui loquitur amico et pro amico. Amicus noster de via veniens filius prodigus est, qui de regione longinqua rediens tribus panibus reficiendus est. Ait enim patri: Da mihi portionem quae me contingit [Col. 0768B] (Luc. XV) . Qua accepta peregre profectus est in regionem longinquam, agens iter sine fine, laborem sine requie, motum sine stabilitate, cursum sine perventione. Fuit autem portio triplex: Memoria, ratio, voluntas. Memoria iis quae solius Dei erant intendebat. Ratio perspicaci oculo eorum profunditatem discutiebat. Voluntas terrena triumphans, coelestia appetebat. Memoria res veras summatim perstringebat. Ratio quid bonum, quid melius, quid optimum discutiebat. Voluntas quod optimum singulariter eligebat. Hac ergo accepta substantia filius elongavit se a patre fugiens tribus noctibus. Primae noctis iter est, quo Deum creatorem deseruit; secundae, quo praeter Deum aliud appetit; tertiae, quo extra Deum in alienis quievit. Primo a Deo recedens [Col. 0768C] vadit ad se. Secundo descendens sub se delectatur in carne. Tertio tractus extra se delectatur in rerum specie. Primo vadit de virtute gloriari, secundo in vitiis delectari, tertio in transitoriis consolari. Sic igitur consummato itinere, in primo anno bona memoriae dilapidavit tribus modis: per cogitationes affectuosas, onerosas, et otiosas. Affectuosas, per rei famularis occupationem; onerosas, per rerum extrinsecarum sollicitudinem; otiosas, per rerum quae ad rem non pertinent evagationem. Secundo autem anno bona rationis dissipavit tribus modis; recipiens malum pro bono, falsum pro vero, noxium pro commodo. Malum pro bono, quia perdidit ethicam; falsum pro vero, quia perdidit logicam; [Col. 0768D] noxium pro commodo, quia perdidit physicam. Tertio anno bona voluntatis dissipavit vivendo luxuriose, per incendium ignis occulti, per evagationem exterioris oculi, per ambitionem labentis saeculi, id est per luxuriam in fetore, per superbiam in furore, per avaritiam in fervore. Postquam omnia consumpserat, facta est fames in terra illa, et coepit egere. Quarto anno ad se reversus ait: Surgam et ibo ad patrem (ibid.) . Primo recompensat damna rationis per fidem, damna memoriae per spem, voluntatis per charitatem. Fides rationem illuminavit tribus modis: praeceptis, signis, promissis. Spes tribus modis memoriam roboravit: venia, gratia, gloria. Charitas voluntatem tribus modis reparavit: dilectione naturali qua diligit proximum naturali et rationali qua [Col. 0769A] seipsum; spirituali qua diligit Deum. Redit ergo per contrarium tribus diebus, ut quibus gradibus adolevit morbida pestis, eisdem limitibus redeat sanitas. Primo ergo reversionis die divertit ad amicum, ut prandeat apud eum. Sed in regione longinqua quem inveniet amicum? Ipse sibi proximus est et amicus, ad se igitur conversus, in se non invenit quod ponat ante se, nisi peccata; dolet et gemit aliumque petit amicum scilicet sacerdotem, et dicit ei: Amice, commoda mihi tres panes; impone modum poenitentiae. Ille surgens dat ei quotquot habet necessarios (Luc. XI) . Panem scilicet amoris, laboris, doloris. Secundo die ad alium descendit amicum ad exempla Patrum per frequentiam Scripturarum. Qui tres panes ei proponunt: panem veniae, gratiae, gloriae. [Col. 0769B] Manducavit homo ergo et saturatus est nimis. Tertio die venit ad patrem suum, Deum misericordem et pium, qui tres vitulos proposuit ei tenerrimos: vitulum novellum, vitulum raptum de armento, vitulum saginatum. Manducavit ergo et satiatus est nimis. Prima ergo reversio est de alienis ad propria; secunda, de malis ad bona; tertia, de transitoriis ad aeterna.

TIT. XLIII. Quod quilibet similis B. Petro apostolo secundum etymon trium nominum ejus liberabitur de manu hostili.

Nunc scio vere quia misit Dominus angelum suum, et eripuit me de manu Herodis (Act. XII) . Vox ejus est qui trinominis est, scilicet Petrus. Primum enim dictus est Simon, id est obediens: deinde Bar-Jona, [Col. 0769C] id est filius columbae, scilicet humilitas; tertio Petrus, id est firmus. Si talis fueris, eripieris de omni exspectatione plebis Judaeorum (Act. XII) . Omni, id est triplici. Exspectatio enim haec in tribus consistit, in vinculo carnis, in concupiscentia oculorum, in superbia vitae. Carnis vinculum ligat, concupiscentia oculorum coinquinat, superbia vitae devorat. Carnis vinculum comparatur limo, oculorum concupiscentia luto, vitae superbia tempestatis profundo. Plus est limus quam lutum. Lutum enim etsi coinquinat, non tamen est tenax; a limo autem evolvi facile nemo potest, quia caro sic ligat spiritum ut vix etiam bonus velit ab ea separari, sed superindui. De profundo habes: Non me demergat tempestas aquae, neque [Col. 0769D] urgeat super me puteus os suum (Psal. LXVIII) . Sed et claustralis, si trinominis fuerit per obedientiam, humilitatem, et firmitatem, poterit evadere primam et secundam custodiam et portam ferream. Prima custodia est consuetudo carnis; secunda impetus tentationis; tertia species veritatis. Carnis consuetudo ligat, impetus suffocat, species veritatis cruciat. Durum est a comessationibus venire ad legumina, a pulvinaribus ad stramen, vertere amurcam in oleum, paleam in granum, truncum in vitulum. Sic difficile converti ad Dominum. Is vitulus cornua producit et ungulas, qui totus Deo in holocaustum offertur. Haec est vere mutatio dexterae Excelsi (Psal. LXVII) : quam nullus nisi per obedientiam transit. Sed cum transieris hanc custodiam, restat [Col. 0770A] impetus tentationis. Quando videt fratrem omnem rigoris ordinem servantem, et dicit: Quid exspectat hic, nisi mortem abbatis? hic vellet abbas esse, et ita invidet et detrahit: haec est pessima custodia, certe si non fueris filius humilitatis, non transibis hanc custodiam. Audi quid responsum est Antonio, quaerenti enim ut sibi ostenderentur omnes tentationes; et cum ostensae essent dicenti: Domine, quis unquam poterit hos laqueos transire? responsum est: Humilitas. Si quis hujus tentationis impetum transierit: restat ei porta ferrea, id est species veritatis: quam nemo potest transire nisi fuerit Petrus. Ad custodiendum autem Petrum positi quatuor erant quaterniones (Act. XXII) ; unus supra, alius infra: unus ante, alius retro. Inferius est carnis sollicitudo; [Col. 0770B] quae sub specie veritatis sic fratrem alloquitur. Frater audi quid dicat Apostolus: Sicut virga ita cibus debet dari jumento: non cuilibet id subtrahi unde chorda citharae rumpatur, in qua debet cum fratribus cantare. Sed cibi claustralium salubres non sunt. Caseus in universum malus est; ova in carnem cito convertibilia, legumina inflativa, aqua frigida. Quaere alios cibos. Ecce quomodo sub specie veritatis decipit. Hic te fratri, quod Dominus Petro dixit respondere oportet. Vade retro. Satana (Matth. XVI) . Panis et aqua, vita beata. Tu vis me facere discipulum Galeni, non Augustini; et medicum, non canonicum. Superbia vero quaternio superior sic eum aggreditur. Frater, tu bonus orator es, religiosus, litteratus es, nobilis nobilitate generis facilem ingressum [Col. 0770C] habes ad curiam regis, plus potes prodesse uno verbo quam omnes alii, et ideo debes praeesse. Ecce quomodo sub specie veritatis decipit. Dic ergo quod Petro Dominus: Vade retro, Satana. Melius est mihi imitari Christum humilia quaerentem, quam diabolum ad aquilonem sedem ponere volentem. Accedit posterior quaternio, et per recordationem praeteritorum quod parentes reliquerit pauperes, quibus esset providendum, quod locum ubi fuerunt pedes Domini debuerit visitare prius et limina sanctorum; sub hac specie veri decipere molitur. Dic ergo ei quod Petro dictum est: Vade retro, Satana. Vis me facere circumcellionem? Non vidi justum derelictum a Domino, etc. (Psal. XXXVI) . Ecce si sic eris [Col. 0770D] trinominis Simon Bar-Jona et Petrus, poteris transire primam et secundam custodiam, et portam ferream, ibique quaterniones contemnere, et gratias agendo dicere: Nunc scio vere quia misit Dominus angelum suum, etc. (Act. XII) .

TIT. XLIV. De B. Mariae semper virginis praeconiis.

Qui beatae virginis habent memoriam, felices sunt. Feliciores tamen angeli, qui ejus habent praesentiam cujus speciem concupivit Omnipotens, et posuit in ea thronum suum. De quo historia: Fecit Salomon thronum grandem (III Reg. X) . Salomon trinominis. Salvator enim noster prius Salomon, id est pacificus est nobis in hoc exsilio, amabilis, pius, corrector morum: ideo rex; Ecclesiastes, id est concionator, erit in judicio, terribilis injustis, et distinctor meritorum, [Col. 0771A] ideoque rex; Idida, id est gloriosus in regno, admirabilis et distributor praemiorum; ideoque rex. Hic fecit thronum, id est uterum Virginis, in quo sedet illa majestas quae nutu concutit orbem. Iste thronus est sicut sol in conspectu Dei. Ex quo vox illa: Ecce nova facio omnia (Apoc. XXI) . Per hoc enim vetera innovantur. Fecit, inquam, thronum grandem de ebore. Ebur frigidum, forte et candidum est: quid autem grandius ea quae magnitudinem divinitatis intra sui ventris conclusit arcanum? Vestivit eum auro (Isai. XLVII) , id est, totam virginem tota divinitatis indivisibiliter pleniori gratia superfudit. Sequitur fulvo nimis (ibid.) , quia cum insit creaturis quatuor modis, bonis et malis per essentiam; bonis per operationem; eis quos [Col. 0771B] futurorum cognitione nobilitat, per illuminationem; matri inest soli per identitatem. Habitat enim in angelis, sed non cum angelis, cum quibus non est ejusdem essentiae. In virgine autem habitat et cum ea. Unde Angelus: Dominus tecum (Luc. I) . Sequitur: Per septem gradus ascendebatur ad eum (III Reg. X) . Elige meditari quae sancta sunt; quia perversae cogitationes a Deo separant, et primum gradum ascendisti. Insuesce linguam tuam bene loqui; et substitisti ad secundum. Juste quod justum est operare; et tertium ascendere meruisti. Relinque mundum et quae ejus sunt; et ad quartum cacumen evolasti. Persevera; et sextum viriliter tenuisti, ut jam ad illam gloriam aspires in qua regione angelorum gloriosam reverberat [Col. 0771C] dignitatem. Sequitur: In posterioribus est rotundum, quia finis ejus, quae per posteriora illa intelligitur est gloriosa; quae sicut rotundum non habet initium nec finem. Sequitur: Duodecim stabat super gradus, quia duodecim apostoli praemisso modo in gradibus stantes, reginam non sine stupore minantur, et dicunt; Quae est ita quae ascendit etc. (Cant. VIII.) Sequitur: Duae manus tenebant hinc et inde sedile (III Reg. X) , id est activam et contemplativam vitam. Si enim recorderis quomodo filium lactaverit, et omnes sustinuerit vagientis pueri actiones, intelliges eam in activa plurimum ministrasse. Si autem audias quomodo omnia verba ejus conferebat in corde suo (Luc. II) , contemplativam [Col. 0771D] in ea vitam cognosces. Sequitur: Duo leones stabant juxta brachiola (III Reg. X) . Hi sunt Gabriel et Joannes: quorum alter dextrae, alter sinistrae virginis est custos deputatus. Gabriel mentem; Joannes carnem servavit. Et bene leones propter altissimae vocis rugitum: quorum unus, Ave, gratia plena (Luc. I) . Alter: In principio erat verbum (Joan. I) , clamando, talia orbi nuntiaverunt, ut de eorum operatione quidquid dicitur sit quasi mutum. Nobis itaque virgo, cujus pulchritudinem sol et luna mirantur, subveni clamantibus: Revertere, revertere, Sunamitis (Cant. IV) ut intuamur te, ter benedictam et super. Revertere primo per naturam. Nunquid quia ita sublimata es, ideo nostrae mortalitatis oblita? nequaquam domina. Nosti in quo discrimine [Col. 0772A] nos reliqueris, ubi jaceant tui, quantum delinquant servi tui. Tantae ergo misericordiae non congruit tantam miseriam oblivisci, quia etsi te subtrahit gloria, revocat tamen natura. Non es ita impassibilis ut sis incompassibilis, et ideo non ita memoraris gloriae Dei solius, ut misericordiam non habeas. Revertere secundo per potentiam: Quia fecit in te magna qui potens est. Quid tibi negabitur, quae Theophilum de ipsis faucibus diaboli eruisti? Quomodo illa potestas tuae potentiae poterit obsistere, quae de carne tua carnis suae suscepit originem? Accedis ad illud reconciliationis altare, non solum rogans sed et imperans. Moneat ac moveat ergo te natura, moneat potentia, quia quanto potentior tanto misericordior esse debes. Revertere tertio per [Col. 0772B] amorem. Scio, domina, quod benignissima es et amore nos amas invincibili; quos in te et per te filius tuus et Deus tuus summa dilectione dilexit. Quis scit quoties restringas iram judicis, cujus justitiae virtus a facie deitatis egreditur? Revertere quarto per singularitatem. In manibus tuis sunt thesauri misericordiae Dei. Absit ut cesset manus tua; neque enim tua gloria minuitur, sed augetur, cum poenitentes ad veniam, justificati assumuntur ad gloriam. Revertere ergo Sunamitis, id est despecta, quae fabri uxores appellata; cujus animam pertransit gladius (Luc. II) . Ad quid? ut intueamur te. Summa gloria est te post Deum videre, tibique adhaerere, et in tua protectione commorari. Audivit nos quam filius nihil negans honorat.

TIT. XLV. De praelio per auxilium angelorum contra diabolos a nobis gerendo.

[Col. 0772C]

Factum est praelium magnum in coelo. Michael et angeli ejus praeliabantur cum dracone, etc. (Apoc. XII) . Coelum electorum est Ecclesia; in quo ab initio Christianae fidei usque in finem saeculi fit illud praelium magnum, de quo Apostolus: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) . Ad hoc bellum nos accingit qui ait: Adversarius vester diabolus circuit quaerens quem devoret, cui resistite fortes in fide (I Petr. V) . Hoc autem bellum non solum nostrum, sed etiam angelorum dicitur. Unde: In tempore illo consurget Michael [Col. 0772D] princeps magnus; qui stat profiliis populi tui, etc. (Dan. XII) . Item: Immittet in isto praelio Angelus Domini in circuitu timentium eum et eripiet eos (Psal. XXXIII) . Omnes enim juxta apostolum, sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I) . Erigamus ergo arma securi, quia fortissimos nostrae patriae et invictos adjutores habemus. Unde sequitur: Profectus est de coelo ad terram ille draco magnus, serpens antiquus, diabolus et Satan (Apoc. XII) . Draco, propter malitiam; magnus propter immanitatem; serpens, propter occultas insidias; antiquus, propter diuturnitatem. Hic quotidie de coelo in terram cadit, cum ab electorum cordibus expulsus, [Col. 0773A] deorsum fluens (quod sonat diabolus) reprobos in terra sapientes invadit. Quibus sibi subjectis contra eos quos deseruit accusationem retorquet. Unde et Satan dicitur, quia id nomen adversarius interpretatur. Utinam et de nobis non dicatur quod sequitur: Et non est inventus amplius eorum locus in coelo (Apoc. XII) . Multi enim abeunt retro post professionem, in quibus diabolus ponit locum suum et sedem.

TIT. XLVI. De misericordia et fide purgantibus peccata.

Per misericordiam et fidem purgantur peccata (Prov. XV) . Id ait Salomon teneris et delicatis. Si enim lacrymas non habent, horrent labores, nesciunt ferre tribulationes, quomodo a fide se excusabunt [Col. 0773B] et misericordia? Quid misericordia suavius? quid fide jucundius? Haec oleum melius, illa lumen oculis. Haec ungit affectus, illa sensus illuminat et dirigit ut eas ad lumen a tenebris, quia misericordia sua impendens reddit debita; fides etiam gratis sine operibus indulgentiam impetrat. De misericordia dicitur: Date eleemosynam; et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI) . De secundo: Vade. Fides tua te salvum fecit (Luc. VIII) . Unde haec duo merito junguntur.

TIT. XLVII. De inevitabili judicio Dei quam sit tremendum, nisi ad misericordiam confugerimus.

Oculi Domini contemplantur bonos et malos in omni loco (Prov. XV) . Oculos hominum timuisti, oculos Altissimi non expavisti, de quo propheta: Ecce tu, [Col. 0773C] Domine, tu cognovisti omnia novissima et antiqua (Psal. CXXXVIII) . Neque ab oriente, neque ab occidente neque a desertis montium locus est fugiendi, quoniam Deus judex est; et ita non usurpat sibi judicium cum sit Deus; corrumpi non potest, quia justus est; ei resisti non potest, quia fortis est, impetuose non judicat, quia patiens est. Vidit opera tua et excursus flagitiorum tuorum, et comminuit iram suam; coelum non fulminavit, aqua non submersit, non absorbuit tellus. Et cum omnis terra sit plena gloria Dei, in gloriam ejus tuam miseriam evomuisti, nec reveritus es praesentem Deum et coram tanta munditia tuam immunditiam exercere. Ipse autem inquit: Ego autem tanquam non videns. [Col. 0773D] Nunquid alicui ministrorum suorum qui judices sunt irae ejus in hoc ipsum constituti, revelavit ignominiam tuam? Ecce videt et tacet ne judicat. Videt neque judicat; videt et videre dissimulat. Vocat, et non audis; promittit, et contemnis; minatur, nec metuis. Thezaurisas tibi iram in die irae (Rom. II) . Licet autem multum sit patiens, nec irascatur per singulos dies oculus ejus, sed peccantibus parcat, est tamen judex justus et fortis. Nunquid qui ita tacuit semper tacebit? An non legisti quia ad judicium veniet, patientiam abjiciens, humilitatem nesciens, ignorans misericordiam? Attendisti patienter tacentem; attende et impatienter loquentem. Sicut, inquit, parturiens loquar (Isa. XLII) . Vidisti dissimulantem, videas et ob quaecunque [Col. 0774A] minima minantem. Vestigia, inquit, pedum meorum dinumerasti (Job XIII) . Quis locus erit spei, cum venerit judex, qui stetit sub judice, praecinentibus tubis, clamantibus accusatoribus, ardentibus elementis? Ad cujus fugiemus auxilium, cum ignis, coelum et terram furialibus miscebit incendiis? Veniet iste cum potestate et majestate, non cum dulcedine et humilitate quia illic justitia plena est dextera ejus (Psal. XLVII) : qui hic misericordiam seminavit et sparsit. Tunc ille misericors oculus non parcet, nec miserebitur; sed percutiet et occidet. Peccatores autem quid? Videntes turbabuntur timore horribili, sed corrigibili: Audientes illud horrendum tonitruum: Ite, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV) . Quis ergo es tu qui contemnis [Col. 0774B] divitias bonitatis et patientiae Dei? Scias juxta Apostolum quod non evasisti judicium Dei (Rom. II) . Aspice ergo prius abundantiam peccatorum tuorum, secundo negligentiam, tertio in his Dei patientiam, quarto ad ejus misericordiam oculos attolle. Licet peccaveris, neglexeris, et patientiam ad iram provocaveris, paratus est misereri, cum volueris reverti. Adnitere, abolere et tegere peccata tua, et projicere in profundum maris; nec erit mora inter confitentem et remittentem, quia benignus et misericors est. Sunt homines faciles ad iram, difficiles ad misericordiam, ac pedibus suis devolutos non solum loqui, sed vel respicere dedignantes. Non sic Dominus Jesus. Libentius loquitur mecum quam cum eo quem invenio, quoties quaero. Occurrit cum [Col. 0774C] panibus fugienti; ubique pius, ubique dulcis, ubique cum magna multitudine dulcedinis suae. Non facit supercilium, oculos non obliquat; sed occurrit revertenti; in amplexus ruit, jubet perferri stolam primam, dari in manum annulum, occidere vitulum saginatum in remissionem peccatorum, cum symphonia reduci ad superna gaudia. Vides quam longa patientia, quam velox in Deo misericordia: Longanimis, ait sanctus, et multum misericors (Psal. CII) . Absit ergo ut tanta misericordia abutatur ambulando in passione desiderii sui, sicut gentes quae ignorant Deum! Vos qui corpus Christi aut consecratis aut ministratis, Christi corpori electi servire, ut cum imperatore sedeatis. Qua mente, qua conscientia [Col. 0774D] acceditis, ad sancta sanctorum quorum vita notabilis, fama contemptibilis, sermo habetur reprehensibilis? Verumtamen si aliquis tale aliquid in cubiculo conscientiae complicavit, displiceat illud, et per confessionem deleat, et per poenitentiam abluat; et ego eidem, nati nobis pueri (si tamen ei natus fuerit, ipsumque in pelvi cordis habentem aquam igne charitatis calidam susceperit) misericordiam repromitto qua nascetur in eo lux mundi, nec miseris misericordiam negabit, misericorditer natus misericors et miserator Dominus

TIT. XLVIII. De oculo lucerna corporis moraliter, id est de praelato.

Lucerna corporis tuis est oculus tuus (Matth. VI) . Hic est lumen Ecclesiae praelatus. Si simplex et sine [Col. 0775A] macula fuerit, totum corpus Ecclesiae bene regitur. Si nequam, si fornicator, si avarus, totum corpus tenebrosum erit; non ait nequam, sed tenebrosum. Quia non omnes ejus nequitiam imitantur, quamvis tenebris involvantur, quia eorum lucerna exstincta est. Necesse est ergo ut oculus sacerdos vel episcopus sine macula sit, ut de ejus moribus omnia membra illuminentur.

TIT. XLIX. De exitu Christi a Patre et reditu ad Patrem, et sapientiae a corde et ad cor.

Exivi a Patre et veni in mundum; iterum relinquo mundum et vado ad Patrem (Joan. XVI) . Primus exitus sapientiae est a sinu Patris, ad cor hominis secundus, dum induta voce per eos egreditur et venit ad aurem, ubi se exspolians per auditum cordi illabitur, [Col. 0775B] ut iterum mundum relinquens per cordis contemplationem ad Patrem revertatur. In corde radicat, in homine pullulat, in aure torculatur, et iterum in cordis apotheca recipitur. Vox est vestimentum sapientiae. Unde scriptum est: Lingua sapientium ornat scientiam (Prov. XV) . Quae non egreditur nisi induta, nec egreditur nisi exuta.

TIT. L. De quatuor in electione apostolorum notandis.

Non vos me elegistis, sed ego elegi vos et posui vos ut eatis et fructum afferatis, et fructus vester maneat (Joan. XV) . His verbis quatuor nota: dignitatem, ubi dicit, elegi vos; officium, ut eatis; cautelam, et fructum afferatis; constantiam, et fructus vester maneant. Est dignitas in electione. Magnum enim est quod elegit qui non fallitur, dum elegit; majusque [Col. 0775C] electum est opus ad quod elegit; maximum, quod in electos praeelegit, est autem sensus: non vos me elegistis, id est nullo genere electionis elegistis, sed ego vos omni, sunt enim tres modi eligendi. Primus est electio, quando de multitudine malorum et bonorum eliguntur boni, ut de acervo granum, de torculari oleum: quo genere electi sunt filii Israel ex omni ratione in populum peculiarem. Secundus subelectio, qua de bonis eliguntur meliores, quomodo elegit filios Levi ad servitium tabernaculi. Tertius modus est praeelectio, qua de melioribus optimi eliguntur: quo genere elegit Aaron filios in sacerdotes. Ad hunc itaque modum: Primo vos elegit per aquam et spiritum ab uberibus infidelitatis. [Col. 0775D] Subelegit cum in sortem sanctorum vocavit; et in ordinem clericatus promovens characteristica quadam tonsura capitis a minoribus fidelibus segregavit. Praeelegit autem cum posuit vos super capita hominum dispensatores familiae suae, ut detis illi cibum in tempore suo. Magnum itaque quod elegit, majus quod subelegit, maximum quod praeelegit. Quantum enim quod ad elevationem manuum vestrarum, capita regum inclinantur omnes confitentur vos patres. Reges et regna munera offerunt, intercessores exspectant. Sed vae illis qui cum fuerint lapides sanctuarii, dispersi sunt in capite platearum (Thren. IV) . Vae piscatoribus animarum, si inter malos pisces foris projiciantur. Vae operariis Dominicae messis, si sicut palea sunt arsuri. Sequitur officium [Col. 0776A] in ambulatione. Posui, inquit, vos ut eatis. Quatuor sunt hominum positiones. Prima jacentium, quorum pars omnis quiescit. Hi sunt mali in mundo jacentes qui totam spem suam ponunt in incerto divitiarum, aut quorum Deus venter est (Philipp. III) , nec ponunt Deum adjutorem suum (Psal. LI) ; qui dicunt: Anima, habes multa bona reposita in annos plurimos. Quiesce, comede, bibe, epulare (Luc. XII) . Qui tales sunt prostrati jacent. Secunda est sedentium, quorum inferiores partes jacent, superiores laborant. Hi sunt boni conjugati, qui bene utuntur licitis, partimque Deo, partim serviunt saeculo. Tertia est stantium. Hi sunt contemplativi quorum omnis pars laborat erigens se, cum naturaliter ad ima referatur, quorum conversatio in coelis est (Philipp. III) ; [Col. 0776B] cum Deo pacem ponunt, in terra pressuras habent quibus vivere Christus est et mori lucrum (Philipp. I) . Quarta est ambulantium, quibus ex motu augetur labor. Hi sunt praelati, quibus imcumbit inter caetera hominum genera discurrere, et nunc his, nunc illis, nunc aliis, increpationem, exhortationem, concussionem tanquam annonam verbi Dei erogare. Ambulans Jesus juxta mare Galilaeae ut daret exemplum ait: Ite in orbem, etc. Electi ergo estis ut eatis. Ergo vobis periculosum est sedere, peremptorium jacere. Ite ergo excitare jacentes, et dicite: Surge qui dormis, etc. (Ephes. V) , ne fur repente veniat et effodiat domum tuam. Si autem gravi somno pressus ad manum tangentis non evigilaverit, clama, ne cesses (Isa. LVIII) , quia et Dominus magna voce [Col. 0776C] suscitavit mortuum quatriduanum, adhibe minas quarum punctionibus lethargicus excitetur. Dura punctio si dicatur: Ignis non exstinguetur, vermis non morietur; ibi erit fletus et stridor dentium (Marc. IX) . Ab his transite ad sedentes; exhortantes eos ut proficiscantur: et dicite: Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus dum recordaremur tui Jerusalem (Psal. CXXXVI) . Porrige manum pauperi, ne oblivioni detur dextera tua; si stare non valuerit, nutanti appone manum et dic: Surgite postquam sederitis qui manducatis panem doloris (ibid.) . Ab his transeundum ad stantes, quibus necessaria consolatio. State, dicatis eis, in viis vestris, viriliter agite et confortetur cor vestrum, et sustinete Dominum [Col. 0776D] (Psal. XXVI) , qui sedebitis super duodecim sedes judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) , ambulate nunc in via mandatorum Dei: hic est labor officii vestri.

Sequitur de cautela in fructificatione: Et fructum, inquit, afferatis. Tres sunt fructus: trigesimus, sexagesimus, centesimus; subditorum, praelatorum, virginum. Non sufficit praelato bonum esse nisi, quantum in ipso est, etiam alios bonos faciat. Non sine causa dictum reor: Et lucerna ardentes in manibus vestris (Luc. XII) . Subditis sufficit lucerna una in manu, quia pro se tantum rationem sunt reddituri. Praelatis non sufficit nisi utraque manu lucernam ferant. Inde cum dominus papa ordinat sacerdotem facit cum qui ordinatur in utraque manu ardentem [Col. 0777A] tenere cereum, ordinato praesignans quod de cura sui suorumque summo Pastori rationem praestabit.

Sequitur constantia in continuatione: Et fructus, inquit, vester maneat, id est perseveret. Finis enim, id est victoria, non pugna coronat. Unde praeceptum est caudam cum capite offerre. Ad hoc etiam data est sacerdotibus tunica altaris. Ecce quot graduum culmen ascendistis, tot rationum vinculis alligati estis. Quis enim tot vinculis alligatur quot sacerdos, cum induitur ministraturus? Primo amictu fauces ligat: inde muciis conductis sub axellis pectus stringit. Tertio renes sub cinctorio arctat; ac si dicatur ei: Stringe fauces, id est pone custodiam ori tuo; stringe pectus, id est cogitationes malae non ascendant in corde tuo; stringe renes, id [Col. 0777B] est crucifige carnem tuam cum vitiis et concupiscentiis. Orate autem illum sine quo nihil potestis, ut sicut vos elegit, ita juvet, ut fructum afferatis, et fructus vester maneat. Amen.

TIT. LI. De duplici nativitate, etc.

Omne quod natum est ex Deo vincit mundum (I Joan. V) . Duae sunt nativitates: una ex Deo, altera ex mundo. In quo quatuor nota, concupiscentiam carnalem, affluentiam temporalem, rationem naturalem, et gratiam spiritualem. Concupiscentia carnis concordat cum mundo, sequitur eum et pacem habet cum eo, quoniam duo prima facile simul currunt. Ratio naturalis dissentit, resistit mundo et cum eo pugnat; sed vincitur, et ita fit homo natus, in mundo existendo; cum autem ex Deo donatur [Col. 0777C] gratia spiritualis, ratio quae prius sola duobus non poterat resistere, juvatur, et vincitur mundus et concupiscentia refrenatur. Gratia autem Dei est, juxta Apostolum, per fidem Jesu Christi super omnes qui credunt in eum, potestate filios Dei fieri, qui nati sunt ex Deo vincunt mundum (I Joan. II) . natura repugnat, fides vincit, pax regnat. Nunc videndum est qui vincant, duae sunt hominum species, quae mundum triumphant. Tertia vincitur a mundo. Hinc sunt Maria, Martha, Lazarus in una domo. Maria optimam partem elegit (Luc. X) , quia nemo tutius, facilius, celerius, mundum vincit quam qui ipsum totum deserit, despicit. Qui autem mundana tractat, pietatisque actione ministrat, et erga plurima turbatur, sicut Martha, laboriose, periculose, [Col. 0777D] diuque pugnat; sed gloriose triumphat. Hostem ergo Maria declinat sapienter, Martha aggreditur fortiter. Vincit fuga Maria, Martha pugna. Lazarus vero, qui nec declinat nec pugnat oneratus terrenae affluentiae aggere, in concupiscentia carnis sepelitur, absente virtute, id est Christo. Nam, ut inquit Martha ad Jesum: Domine, si fuisses hic, frater meus non fuisset mortuus (Joan. XI) . Nunc quinam vincat et quibus videndum est. Mundum, inquit, vincit (I Joan. II) . Mundi nomine tria comprehendit. prudentiam carnis, quae est inimica Deo; sapientiam saeculi, quae est stultitia apud Deum; praesumptionem spiritus, quae est apostatae a Deo. Haec vincuntur castitate, humilitate, charitate. Prudentia carnis [Col. 0778A] animam exhortatur, dicens: Anima, habes multa bona posita in annos plurimos, quiesce, comede, bibe, epulare (Luc. XII) . Hanc exsuperat temperantia, quae castigat corpus et sub anima in servitutem redigit et facit membra corporis arma justitiae Deo. Sapientia hujus saeculi quaerit quae sua sunt, quod sibi utile est tantummodo curat. Hanc conculcat charitas, quae non quaerit sua sed quae Jesu Christi (I Cor. XIII) ; non quid sibi, sed quid aliis utile pensat. Praesumptio spiritus, dum aliis quaerit praeesse, Deo dedignatur subesse. Super hanc elevatur humilitas, quae ut Deo melius possit subjici, nulli vult praefici. Omne ergo quod natum est ex Deo vincit mundum (I Joan. V) , id est carnis prudentiam, saeculi sapientiam, et spiritus praesumptionem: castitate, charitate, [Col. 0778B] humilitate.

TIT. LII. De tribus coelis, terris et testimoniis in eis, iterum aliter.

Tres sunt qui testimonium dant in coelo (I Joan. V) . Tres sunt coeli, tres terrae, tria testimonia. Primum coelum Deus. In hoc plenae et summae perfectionis testimonium dat potentia, sapientia, benignitas, Pater, filius et Spiritus sanctus, et hi tres proprie et principaliter unum sunt (ibid.) , ex quo omnia, in quo omnia, per quem omnia. Secundum coelum Angeli. Unde Rorate coeli desuper (Isa. XLV) , in quo testimonium dant felicitatis, virtus, veritas, charitas, et hi tres unum, quoniam ex uno unum sunt, de potentia Dei virtus, de sapientia veritas, de benignitate [Col. 0778C] charitas. Coelum tertium spirituales viri qui enarrant gloriam Dei; in quibus dant testimonium justificationis, fides, spes, charitas. Et hi tres ideo unum, quia ex uno. Fides de sapientia illuminat ad veritatem; ignis de Spiritu sancto inflammat ad charitatem: et per haec duo spem habemus perveniendi ad Patrem.

Prima terra est populus poenitens, terra sancta, in hac testimonium remissionis dant spiritus, aqua, et sanguis, id est compunctio, confessio, remissio. Spiritus sanctus scrutans corda et renes, dum de peccato, justitia et judicio peccatorum arguit, nimirum poenitentia pungit. Ideo spiritus illam significat quam dat. Aqua significat confessionem, quia in [Col. 0778D] confessione peccata lavantur; quam saepe manifestant rivi oculorum. Bona est confessio oris, melior oculorum, optima operum. Spiritum ergo compunctionis, aquam intellige confessionis. Sequitur sanguis remissionis, sine sanguine enim non fit remissio. Et hi tres unum, quia ab uno a quo omne datum optimum (Jac. I) . Terra autem media in opere Adae maledicta: quae scinditur vomere comminationis, perfunditur rore promissionis, spinas et tribulos germinans: tres habet testes perditionis: concupiscentiam carnis, concupiscentiam oculorum, superbiam vitae. Terra ultima damnationis aeternae habet testes ignem inexstinguibilem, vermem immortalem, vel damnatorum carnem incorruptibilem; et ex his desperationem. Quia si substantialis ignis vel vermis [Col. 0779A] esset terminabilis, posset quoque poena esse temporalis.

TIT. LIII. De tribus donis Dei in homine.

Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I) . Tria sunt dona Dei in homine: Primum naturae, quo subsistit; secundum gratiae, quo eum meretur; tertium gloriae, quo cum eo glorificatur. Omnia tamen sunt gratiae. Per prima dona naturae homines sumus; per dona gratiae, justi; per dona gloriae erimus beati. Per prima, liberi a peccato creati; per secunda, de peccato liberati; per tertia, contra peccatum confirmati. Dona naturae, memoria, ratio, voluntas; quibus praestamus brutis animalibus. Dona gratiae, fides, spes, charitas: quibus daemones superamus. [Col. 0779B] Dona gloriae aeterna et vera felicitas, felix et aeterna veritas, vera et felix aeternitas: quibus angelis aequamur. In donis naturae et gratiae quaedam sunt minima, quaedam media, quaedam magna. Prima sunt corporis pulchritudo, sanitas, et caetera, cum illis quae ad corpus sustentandum pertinent: quae si non abundant non obest, sed saepe prodest. Secunda sunt animae, sicut ratio, mens, voluntas: quae si vigent prosunt quidem saepe ad salutem, sed nunquam nisi eis bene utamur. Tertia dona sunt bonus usus istarum dotium, quae virtutes dicuntur. Sine primis bene interdum utimur; caeteris sine secundis raro; nunquam sine tertiis. Omne bonum est a Deo. Bonis bene utitur virtus, abutitur vitium. Haec bona vel dona aliquando a Deo descendunt ad [Col. 0779C] hominem, et tunc munera sunt; aliquando ab homine ascendunt ad Deum; et tunc merita. Aliquando homo ascendit ad dona, et tunc praemia sunt et fructus laboris. Itaque Dei dona sunt, prima, secunda, tertia: munera, merita, praemia. Munera et merita ascendunt ad praemia, et nos ascendimus ad ea. Omnia tamen a Deo descendunt, quia omnia ejus dona sunt. De munere ascendimus ad meritum, de merito ad praemium. Munus est simplex donum; meritum donum super donum, descendens a Patre luminum. Ex ipso enim donum, ex dono meritum, ex merito praemium: et Deus ipse per primum venit ad te. In secundo laborat tecum; in tertio requiescis in ipso. Itaque Deus est donum tuum; totumque [Col. 0779D] bonum tuum est donum ejus, descendens a Patre luminum. Tu divisiones accipis, ipse non dividitur, participas ipsum in te, quia semper integer et idem manet in se: Apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio (ibid.) , Unde in te variatur, qui in se non mutatur.

TIT. LIV. De triplici forma mundi: et de triplici vetustate et ejus remediis.

Nolite conformari huic saeculo; sed reformamini in novitate sensus vestri, ut probetis quae sit voluntas Dei bona, et beneplacita et perfecta (Rom. XII) . Mundus triformis est: Prima forma nobis congratulatur flore prosperitatis per delectationem; secunda qua nos deosculatur honore dignitatis per praelationem; tertia qua nos amplexatur amore potestatis per [Col. 0780A] dominationem. Per primam nos fatigat, per secundam vincit, per tertiam victos ligat. Sunt autem oscula mundi similia osculis Judae. Judas Christum osculo tradidit in manus Judaeorum; mundus, sequaces sui in potestate daemoniorum. Judas dixit Judaeis: Quemcunque osculatus fuero, ipse est; tenete eum (Matth. XXVI) . Mundus dicit diabolo et angelis ejus: Quemcunque osculatus fuero, ipse est, damnate eum. Salubri ergo consilio monet nos Apostolus: Nolite conformari huic saeculo (Rom. XII) , sed cur? quia triformis est, et tribus modis illi conformamur: per delectationem prosperitatis in luxuriam, per ambitionem dignitatis in superbiam, per abusionem potestatis in violentiam. Prosperitas emollit, dignitas extollit, potentia in ruinam compellit. [Col. 0780B] Haec sunt vitia quae prius evellit, dicens: Nolite conformari huic saeculo. Quasi dicat: Declinate a malo. Secundo virtutes inserit, subjungens: Sed reformamini in novitate (ibid.) . Quasi dicat: Et facite bonum: Cum dicit in novitate, vetustatem notat praecessisse, quae triplex est: Prima est in corde, carnis desideria per cogitationem: secunda est in ore, arrogantia per locutionem; tertia in opere, flagitia per exhibitionem. Si non esset vetustas in corde, non dixisset: Renovamini in spiritu mentis vestrae (Ephes. IV) . Si non esset arrogantia in ore, non diceret: Ut omne os obstruatur et subditus fiat omnis mundus Deo (Rom. III) . Si non esset in opere, non diceret: Exhibuistis membra vestra servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem, etc. (Rom. VI) . [Col. 0780C] Ecce triformis vetustas in imagine veteris hominis, quam sicut portavimus, portemus imaginem coelestis (I Cor. II) , quae triformis est: amor aequitatis in corde, contra carnis desideria, confessio humilitatis in ore contra arrogantiam, innocentia simplicitatis in opere contra flagitia.

TIT. LV. De triplici proprietate lapidis et amoris, et de bono et malo pastore.

Dixit Dominus Petro: Petre, amas me? (Joan. XXI.) Tres sunt proprietates lapidis: Sunt enim solidi, asperi, aedificio apti. Solidi eos designant qui non cedunt vitiis; asperi, eos qui aspere vivunt; aedificio apti, eos qui virtutibus proficiunt. Ille ergo Petrus est qui vitiis non cedit, aspere vivit, virtutibus [Col. 0780D] proficit. Tria quoque considerantur in amore, ut proximum non negligat, seipsum diligat, Deum in partem (quia bonus est) eligat; proximum diligat, plusquam proximum se, Deum plusquam se. Cui hae proprietates lapidis et amoris sunt, se esse Petrum vere fatetur. Tertio dicit Dominus: Pasce oves meas (ibid.) . Forma pasce, doctrina pasce, oratione sancta pasce. Petrus factus pastor boni pastoris prosequitur formam tribus modis; pascit servos correctione in virga poenitentiae, pascit mercenarios consolans mercede justitiae, pascit filios erudiens gratia obedientiae. Pastores autem malis aliis designantur proprietatibus. Sunt enim lapides duri, sicci, gelidi. Duri crudelitate, carentes spiritu mansuetudinis; sicci ariditate, non habentes humorem [Col. 0781A] gratiae; gelidi, igne Spiritus sancti non calentes. Hi, dicente ter Domino: Amas me, non vere respondere possunt; Amo te aut me. Proximum enim talis odit ex malitia, seipsum ob pigritiam negligit, ex avaritia Deum non colit: In proximum nocens ex despectu; in se pestilens ex defectu; in Deum praesumens ex contemptu. Hi audientes: Pasce oves meas, pascunt eas perverse tribus modis: Operis forma, docentes male vivere per transgressionem facti; verbi doctrina, docentes caute fallere per abusionem facti; orationis opere, docentes causas agere per contemplationem nummi. Praelati ergo mali sic pascunt oves Christi pro se, imo sic depascunt, vellus abstrahunt, lac bibunt, carnes corrodunt. Considerans autem quod pastor a pascendo [Col. 0781B] dicitur, ne sit pastor vel nomine tantum, ex toto negligit gregem, et omni studio pascit ventrem, idque modis tribus. Suavi ciborum sapore condito, ut bene sapiat gustui; delectabili odore aromatico, ut bene redoleat odoratui; desiderabili nitore mirifico, ut placeat aspectui. Ecce Nabuzardam coquus Pharaonis, qui muros dejecit Jerusalem. Gulositas enim corpus animam et mentem, quasi civitatem quamdam destruit.

TIT. LVI. De optima parte eligenda.

Maria optimam partem elegit (Luc. X) . Optimum dicitur excessu duorum. Bona est castitas conjugalis; melior, continentia vidualis; optima, pudicitia virginalis.

TIT. LVII. Quomodo succingi deceat ad viam, accingi ad praelium, et praecingi ad mensam, et de zona qua cingamur.

[Col. 0781C]

Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII) . Succingimur ituri, accingimur praeliaturi, praecinguntur ministraturi. Haec tria tribus debentur in ecclesiasticis disciplinis, viae, pugnae, mensae. Viae cursum, pugnae conflictum, mensae ministerium. Via est operum, pugna est hostium, mensa sacramentorum. Succingi ergo debemus ad viam cingulo patientiae, accingi ad pugnam gladio poenitentiae, praecingi ad mensam linteo continentiae. Spectat quod dicitur Petro: Alius te cinget (Joan. XXI) ad cingulum patientiae. Ad poenitentiae pugnam: Qui non habet gladium, [Col. 0781D] vendat tunicam et emat gladium (Luc. XXII) , id est relinquat conversationem mundi, et assumat poenitentiae fructum. Ad linteum continentiae feminalia linea Aaron et filiorum ejus. Haec tria scilicet, cursum in via, bellum et ministerium, Paulus et in se exhibuit et alios docuit. Cucurrit enim, dicens: Curro non quasi in incertum (I Cor. IX) ; et: cursum: consummavi (II Tim. IV) . Currere docuit, dicens: Sic currite ut comprehendatis (I Cor. IX) . Pugnavit, dicens: Sic pugno non quasi aerem verberans (ibid.) ; et item: Bonum certamen certavi, etc. (II Tim. IV) . Pugnare docuit, dicens: Omnis qui in agone contendit ab omnibus se abstinet (I Cor. IX) . Ministravit, dicens: Ministri Christi sunt et ego (II Cor. XI) . Ministrare docuit, dicens: Ut non vituperetur [Col. 0782A] ministerium nostrum (II Cor. IX) . Succincti igitur ad viam a quatuor ejus impedimentis caveamus. Est enim via aspera, ruinosa, clivosa, lutosa. Aspera, lapidibus laborum; ruinosa, vallibus defectuum; clivosa, collibus successuum; lutosa, paludibus voluptatum. Lapidibus offendimur, ruinis cadimus, paludibus demergimur. Accede ad pugnam et accingere gladio tuo super femur tuum (Psal, XLIV) : Militia est enim vita hominis super terram (Job VII) . Pugna haec hostium est superabilium, licet immortalium. Hi triplicem contra aciem instruunt. Prima est suggestionum, secunda occasionum, tertia occupationum. Suggestionum impugnat, occasionibus expugnat, occupationibus ligat. Suggestiones turbant affectus, et advocant in auxilium delectationes [Col. 0782B] et consensum: quibus vincit et non vincitur nisi occurratur, acies prima. Occasiones sensus impediunt et considerantur ex loco, tempore, et persona. Locus solitarius praebet audaciam; tempus nocturnum, confidentiam; persona luxuriosa et impudica ansam. Haec sunt fugienda, ut non vincat acies secunda. Occupationes actus confundunt, et consistunt circa duos actus, scilicet publicos, ut sunt administrationes extrinsecae praelatorum, abbatum et consimilium: et actus privatos, ut scribere, pingere et hujusmodi. Haec si quis inoffenso pede pertransit, de tertia turma triumphat. Prima acie videlicet suggestionum, victa est turma (Gen. XXXII) ; secunda, id est, occasionum, capta est Dina (Gen. XXXIV) ; tertia, quae est occupationum, corrupta [Col. 0782C] est Thamar soror Absalonis ab Ammon (II Reg. XIII) . Per viam et pugnam vocaris ad mensam (quae est sacramentorum) cui quoniam ministraturus accedis, sint lumbi tui praecincti linteo continentiae; nam per linum munditia carnis, per lumbos luxuria designatur. Ad hanc lumborum restrictionem tria haec verba vim suam legimus accommodare, ut jubeamur succingi, accingi et praecingi. Succincti lumbos vestros in veritate (Ephes. VI) : ait Apostolus: Et Dominus ad Job: De turbine accinge sicut vir lumbos tuos (Job XL) . Et in Evangelio: Sint lumbi vestri praecincti. Hoc linteum continentiae significat lumbare illud lineum prophetae quod primo posuit super carnem suam; inde tulit et posuit in flumen Euphrate, [Col. 0782D] cumque reverteretur ut tolleret, computruerat ut nulli usui aptum esset (Jer. XIII) . Lumbare super carnem est continentia refrenans eam: ponitur in flumen, quando relaxatur in fluxa saeculi voluptate. In ea computrescit, quando inter carnales delicias continentia dissolvitur et perit. Nullique usui est jam lumbare aptum, quia neque Deo neque hominibus acceptum. Hoc lumbare significat zona pellicea Joannis et Eliae. Nam uterque zonam pelliceam super lumbos legitur habuisse. Duo sunt lumbi, voluptas permissa et illicita. Permissa in conjugatis; illicita in solutis et devotis. Praecingendus est lumbus conjugatorum, ne ad aliam accedant; solutorum, ne aliquam tangant nisi ducant, devotorum ne tangant vel ducant. Hi praecingi maxime debent, ut qui serviunt [Col. 0783A] Domini mensae. Mundamini inquit qui fertis vasa Domini (Isa. LII) . Huic mensae qui ministrant praecingant se zona Joannis et Eliae, id est continentia, quam quidem habuerunt et habent, ut virgines perpetuo continentes. Quidam prius non habuerunt, sed nunc habent, ut poenitentes; quidam nec habuerunt nec habent, ut in luxuria permanentes. Qui tenet teneat, quia beatus qui tenebit; qui non habuit, emat; qui perdidit, redimat. Praesto est venditor qui corium suum exposuit ad vendendum, et de proprio non de alieno largas in cruce fecit corrigias. Et pretium hujus zonae modicum erit: duo tantum denarii, oratio et jejunium. Hoc genus daemoniorum, inquit idem venditor, non ejicitur nisi in oratione et jejunio (Marc. IX) . Hi autem denarii [Col. 0783B] probi non falsi sint, quia qui reprobam pecuniam solvit, non se liberat. Nummorum autem probitas in tribus consistit. Materia, pondere, figura. Materia est charitas, quae auro comparatur; pondus spes, quae a terrenis sublevat; figura fides, quae signum crucis frontibus nostris imprimit. Hanc monetam dicit Apostolus valere, dicens: Omnia opera vestra in charitate fiant (Rom. XVI) . Et quod extra hanc materiam fabricata sit falsa ostendit, dicens: Si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas; et si tradidero corpus meum ita ut ardeam; charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) . Sine figura fidei non est vera. Impossibile est, ait idem Apostolus, sine fide placere Deo (Hebr. XI) . Si ergo unum defuerit a jejunio et oratione tua, crimen [Col. 0783C] falsae monetae incurris, quod est vivorum exustio. Si enim falsam monetam Deo obtuleris, perpetuis ignibus concremaberis. Vide ergo ut oratio tua dirigatur in conspectu Domini, et jejunium tuum sit acceptum. Alia est oratio Tullii, alia Pharisaei, alia publicani, Tullii demulcet, Pharisaei exacerbat. Non sum (inquit) sicut caeteri hominum, etc. (Luc. XVIII) . Justi impetrat; quae si sit assidua multum valet. Sit jejunium tuum quod eligat Deus, non sicut faciunt hypocritae tristes ut appareant jejunantes; sed unge caput, id est, mentem oleo laetitiae, lava faciem lacrymis poenitentiae (Matth. VI) . Sed est zona pellicea quam juberis redimere, sic formanda. Primo separanda a carne per votum, ut incidatur gladio quem venit Dominus mittere in terram: Quo separantur [Col. 0783D] quique a domo, filius a patre, filia a matre, nurus a socru (Matth. X) . Secundo aspergenda sale per metum, ne corrumpatur, quia sal vermes fugat, et timor Domini expellit peccatum. Tertio exsiccanda sole per desiderium, ne dissolvatur, quia sol exsiccat, et desiderium inflammat. Quarto ungenda oleo per gaudium, ne frigescat, quia gaudium conscientiae laetum et hilarem facit. Gloria, inquit, Apostolus nostra haec est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Quinto radenda ferro per zelum ne sordeat, quia zelus etiam in aliis libidinis perimit sordes. Sexto coloranda est minio, per bonum testimonium, quia testimonium bonae famae coloratum et acceptabilem hominibus facit. Hac ergo zona de corrigia [Col. 0784A] carnis crucifixi, duobus jam dictis denariis sic empta, si praecinxeris lumbos tuos, secure ministrabis in mensa Domini.

TIT. LVIII. De surditate, morte et paupertate triplici.

Surdi audiunt, mortui surgunt, pauperes evangelizantur (Matth. XI) . Surditas tribus modis provenit. Mors tribus modis invalescit. Paupertas in tribus consistit. Surditas provenit ab ineunte nativitate, ab accidenti infirmitate, a deficiente aetate: haec autem surditas est naturalis. Est alia spiritualis, quae in eo comprobatur quod tribus modis locutus est Deus, nec eum audivimus. Locutus est lege naturae, figura Scripturae, verbo rei venturae. Lex naturae locuta est in corde, scripta in opere: verbum rei in homine. [Col. 0784B] Ab hac triplici surditate Dominus nos triplici excitat vocatione, ter vociferans: Venite, venite, venite, Prima vocatio: Venite, filii audite me (Psal. XXXIII) . Secunda: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) . Tertia: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV) . Prima vocatio surditatis nostrae solvit torporem; secunda auribus audiendi reparat vigorem; tertia, audita conservat per tenorem. Mors tribus invalescit: necessitate, infirmitate, efferitate. Naturaliter scilicet per senium, accidentaliter per febrem, crudeliter per venenum et ferrum. Similiter mors spiritualis tribus modis invaluit per affirmationem, per dubitationem, per negationem. Dominus affirmavit, dicens: Quacunque hora comederis morte [Col. 0784C] morieris (Gen. III) . Mulier dubitavit, dicens: Ne forte moriamur (ibid.) . Diabolus negavit, dicens: Nequaquam moriemini (ibid.) . Est igitur mors triplex: pravi consensus, pravi operis, pravae consuetudinis. Primae mortis causa est quod Adam abivit in consilio impiorum (Psal. I) . Secunda quod stetit in via peccatorum (ibid.) . Tertia quod sedit in cathedra pestilentiae (ibid.) , corrumpens alios per exemplum. Dominus ab hac triplici morte tribus modis nos suscitavit, compunctione, confessione, afflictione, ut sit compunctio per amaritudinem spiritus contribulati; confessio in veritate sermonis prolati; afflictio in asperitate corporis macerati. Paupertas in tribus consistit, quia alia est simulatoria, alia necessaria, alia [Col. 0784D] voluntaria. Simulatoria in hypocritis; necessaria, in egenis; voluntaria, in electis. Prima infert damnationem, secunda expiationem, tertia remunerationem. Sustinentes paupertatem necessariam consolatur Dominus per prophetam: Noli, inquit, timere; non confunderis, paupercula, tempestate concussa (Isa. LIV) . Unde patet quod evadit damnationem, non tamen meretur coronam. Unde subdit: Excoxi te, sed quasi non argentum (ibid.) . Voluntaria vero primam habet coronam. Haec est in spiritu. Simulatoria est ex voluntate, sed non ex veritate: ideo nec in spiritu. Voluntas autem sine spiritu est sicut corpus sine anima, quod cadit, putrescit, solvitur in pulverem. Dum autem homo humiliatur in spiritu suo, ut de se in nullo praesumat, incipit deficere [Col. 0785A] ejus spiritus et Deo adhaeret et tunc unus spiritus cum eo efficitur; spiritus siquidem voluntatem ejus aspirat et implet, et voluntas sic effecta spiritualis solet dici spiritus: et haec est paupertas spiritu, id est, voluntate spirituali. Similiter est possessio triplex: alia perniciosa in avaris, alia otiosa in conversis tepide, alia onerosa in devotis. De perniciosa dicit Apostolus: Omnes qui volunt divites fieri, incidunt in tentationes diaboli (I Tim. VI) . Otiosa in illis qui nil habentes exterius, multas sibi interius proponunt possessiones, tanquam somniantes. De onerosa: Non potestis Deo servire et mammonae etc. (Matth. VI) .

De tribus tristibus fugiendis aut in gaudium convertendis.

[Col. 0785B] Tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI) . Tristitia quae vertitur in gaudium triplex est. Nam praeterita peccata damnat, praesentia dijudicat, occurrentia vitat; damnat per poenitentiam, dijudicat per discretionem, vitat per providentiam. Ex poenitentia de praeteritis assequitur veniam, ex discretione de praesentibus tutelam, ex providentia de futuris cautelam. Praeterita delentur per veniam, quasi non fuerint; praesentia vincuntur per displicentiam, ut nil nocere possint; futura excluduntur per cautelam, ut nunquam sint.

TIT. LIX. Cur ter dictum: «Pasce oves meas.»

Pasce oves meas (Joan. XXI) . Ter dictum est, quasi dicat: Pasce servos, pasce mercenarios, pasce filios. Servos corriges virga directionis; mercenarios, consolans [Col. 0785C] mercede justitiae; filios, erudiens gratia obedientiae: adjungens modum in correctione, abundantiam in consolatione, suavitatem in persuasione.

TIT. LX. De refectione spirituali, et de arbore paradisi et fermento veteri.

Expurgate retus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi (I Cor. V) . Ad epulas divinas et ad refectionem animae nos invitat Apostolus: ad quas invitata sponsa Dei, umbram quam desideraverat se accepisse gaudens, dicebat: Sub umbra illius quem desideraveram sedi; et fructus ejus dulcis gutturi meo (Cant. II) . Est enim in medio paradisi arbor vitae, dans umbram, folium, fructum. Paradisus iste conventus est religiosorum, congregatio monachorum. [Col. 0785D] Sumus et nos, si tamen congregati sumus corde, et non solo corpore, ad glorificandum Deum. Si enim dissentio est in mentibus, nihil prodest corporibus congregari; nam potius dissensio dicendi sumus quam congregatio. Quod si datum fuerit desuper ab eo qui facit unius moris habitare in domo, illud donum perquam jucundum, quod est habitare scilicet fratres in unum, in dilectione, charitate et unitate, tunc vere paradisus, id est hortus voluptatis Dei sumus, in quo Deus congaudet et delectatur, tuncque habitat in nobis. In medio talis paradisi est arbor vitae, id est Christus dans vitam. Quod ipse promisit: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Quia ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine [Col. 0786A] meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) . Arbor ista, id est Christus, dat umbram, folium, fructum: Umbram protectionis, folium praeceptionis, fructum aeternae retributionis. Dat umbram, nos in circuitu protegendo; a dorso, peccata praeterita condonando; a facie, ab imminentibus malis custodiendo; a dextris, protegendo ne nos prospera extollant; a sinistris, ne adversa conturbent. Post umbram sequitur folium praeceptionis, qua retrahit a malo et trahit ad bonum. Quod est: Fac bonum et declina a malo (Psal. CII) . Post umbram et folium est fructus retributionis, in qua satiabitur in bonis desiderium nostrum (Prov. XIII) . Sedet igitur sponsa sub Dei umbra divinae protectionis, folium ipsius praeceptionis per obedientiam recipiendo, et per spem fructum [Col. 0786B] aeternae retributionis exspectando. Sedet autem super fenum cum quinque millibus in deserto a Domino saturandis, id est super quinque sensus corporis, carnem, quae feno significatur, domando, aut sedet super scabellum, quo mundus notatur, ipsum et ejus desideria comprimendo; aut cum Rachele super idola Laban, diaboli fallacias reprimendo. Isti sunt tres homines pessimi, vetus fermentum illud miserae animae conficientes. A quo nos Apostolus praecipit expurgari, dicens: Expurgate vetus fermentum. Hoc vetus fermentum consistit in tribus - in voluptate, vana gloria, superbia. Diabolus superbiam dat, mundus apponit vanam gloriam, caro miscet voluptatem: et simul faciunt vetus fermentum, id est veterem hominem. Prima [Col. 0786C] pars hujus fermenti est mala, secunda pejor, tertia pessima. Beatus, qui abjicit superbiam diaboli; perfectior, qui vanam gloriam mundi; perfectissimus, qui carnis domuerit voluptatem. Samson leonem vicit, et Philisthaeos debellavit; sed eum uxoris frangit mollities. Leo est diabolus, qui circuit tanquam leo rugiens, quaerens quem devoret. Philisthaei sunt mundus et saecularis vita. Uxor est caro. Samson leonem occidit, dum quilibet spiritualis diabolo abrenuntiat. Philisthaeos vincit qui mundanam vitam respuit; sed ab uxore decipitur dum a carne superatur. Dormit in gremio uxoris, qui carnis curam facit in desideriis. Tunc insurgunt Allophyli, veniuntque spiritus maligni, capillos incidunt, [Col. 0786D] id est virtutes tollunt, oculos eruunt, id est lumen Christi auferunt, et ad molam, id est in circuitu rerum labentium ponunt, ut sit inter illos de quibus dicitur: In circuitu impii ambulant (Psal. XI) Ecce quod deducit prima pars fermenti voluptas carnis. Videamus quo et aliae duae infectiones, vana gloria et superbia pertrahunt. Istae enim duae sunt duae filiae Lot, quae ipsum, postquam Sodomam exivit, uxorem reliquit et Segor, pusillam civitatem in qua salvari poterat, ad cacumina montis sequuntur, et ipsum inebriant; qui ebrius filios generat, qui non intrant in Ecclesiam Dei. Lot iste monachum notat, qui Sodomae flammas, et uxoris, id est carnis, quae retrospexit, ac etiam licitam saecularium vitam, in qua potuisset [Col. 0787A] salvari, deserit, et ad cacumen perfectionis monasticae professionis ascendit. Sed in perfectionis statu duae filiae de patre quasi de se generant filios, id est talia opera quae non intrant in Ecclesiam Dei. Ecce quo pertrahant secunda et tertia pars fermenti. Nos itaque, fratres, ne per carnem oculos et lumen Christi perdamus, per superbiam et vanam gloriam a coelesti gloria excludamur, expurgemus vetus fermentum, superbiam per humilitatem domando, et vanam gloriam per puritatem rectae actionis abjiciendo, et voluptatem carnis per abstinentiam mortificando, ut simus nova conspersio, novus panis absque fermento, qui datur populo exeunti de Aegypto, qui apponitur Eliae fugienti malam Jezabel reginam (III Reg. XIX) . Mala regina est caro, quae, carnalibus [Col. 0787B] desideriis dedita, virtutes quaerit occidere et illis dominari. Haec persequitur Eliam et quemlibet spiritualem qui concupiscit adversus spiritum. Elias hanc fugit, concupiscentiam ejus relinquendo. Venit in Bersabee Juda ad confessionem, ubi est puteus gratiae septiformis Spiritus, et dimittit ibi puerum suum, relinquit in confessione puerilem sensum et puerilia opera cum apostolo evacuans quae erant parvuli, abit in desertum, id est mundi contemptum; dormit sub umbra juniperi, id est quiescit a vitiis; sub duris poenitentiae operibus vigilat, et panem subcinericium manducat, quia dum quiescit a vitiis, duris premitur poenitentiae spinis, et dum vigilat, dura ei proponuntur et aspera. Panis enim subcinericius est vita poenitentiae. In pane enim vita, in cinere [Col. 0787C] notatur poenitentia. Post primum somnum dormit, et iterum vigilans ambulat ad montem Dei Horeb. Primus somnus est pausa a vitiis; secundus, quo requiescunt sancti a laboribus suis in Domino mortui, et perveniunt ad celsitudinem gloriae in fortitudine panis subcinericii, id est vitae poenitentialis, qua se pro peccatis affligunt. Hic panis est proprie monachorum. Ipsis enim non indicuntur, nisi dura et aspera. Panis proponitur cum cinere, id est vita cum poenitentia, qua macerare seipsos debent per sacrificium cordis contriti et sacrificium carnis mortificatae, ut perveniant ad sacrificium corporis Christi. Quod ut assequantur, praecedat sacrificium humilitatis in mente, afflictionis in carne, ut habeatur [Col. 0787D] devotio in vivi Agni immolatione. Etenim Pascha nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) . Qui immolatur quia ipse est Agnus qui decima die tolli, quarta decima praecipitur immolari. Quid non crudus, non aqua coctus, sed igne assus editur? (Exod. XII.) In denario sumitur propter Decalogum Veteris Testamenti; et in quaternario propter quatuor Evangelia Agnus ergo qui tollit peccata mundi (Joan. I) , decima luna tollitur, quia in Veteri Testamento venturus praedicitur, et in quarta decima immolatur, quia in Novo Testamento crucifigitur. Hic a tribus generibus hominum tripliciter manducatur. Manducatur enim crudus, aqua coctus, igni assus. Primum genus hominum infideles erant, secundum, stulti fideles; tertium, boni fideles. Infideles crudum, stulti fideles [Col. 0788A] aqua coctum, boni fideles igni assum. Crudus manducatur, dum purus homo creditur; aqua coctus, dum creditur etiam Deus; sed quomodo de Virgine nasci, et Deus homo fieri potuit per humanam sapientiam discutitur. Tunc enim coquitur in aqua, dum investigatur humana sapientia. Igni autem assus comeditur, cum Deus et homo passus creditur, et igne Spiritus sancti conceptus et natus. Agnus enim assus Christus est passus. Infideles enim quasi crudum sine sapore glutiunt, qui Christum purum hominem sentiunt; stulti fideles aqua coctum accipiunt, quia humana eum sapientia investigare praesumunt, et boni fideles agnum assum sibi incorporant, qui Christum Deum et hominem Spiritus sancti operatione fideliter edentes, corpus ejus et [Col. 0788B] sanguinem devote suscipiunt.

TIT. LXI. De triplici transmigratione et nube.

Viri Galilaei quid statis aspicientes in coelum? Hic Jesus qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet, etc. (Act. I.) Galilaea transmigratio interpretatur. Haec triplex est: alia enim est in carne, alia in poenitentia, alia in charitate. Transmigratio in carne triplex, à bono statu in delectationem peccati, a delectatione in operationem, ab operatione in consuetudinem. Transmigratio quoque in poenitentia triplex est: a peccato in cordis contritionem, a contritione in oris confessionem, a confessione in operis satisfactionem. Transmigratio in charitate itidem triplex est; a bono dolore poenitentiae in jucunditatem justitiae; [Col. 0788C] a bono opere justitiae in spem et fidem gloriae; a contemplatione fidei et spei ad contemplationem rei. Bona est quidem poenitentia; sed quandiu secum loquitur in amaritudine sua non est jucunda; cum vero coeperit operari, ut jam timor peccatorum absumatur a desiderio aeternorum, mox a bono doloris transmigrat in bonum jucunditatis. Prima igitur transmigratio in charitate est a bono poenitentiae in bonum jucundum justitiae; secunda, a bono opere justitiae in contemplationem fidei et spei; tertia a contemplatione fidei et spei in contemplationem rei. Primi horum omnium transmigratores sunt carnales, quia in carne sunt et secundum carnem ambulant. Secundi sunt rationales, qui in carne sunt sed secundum carnem non ambulant. Tertii [Col. 0788D] mere spirituales, quorum conversatio in coelis est (Philipp. III) . Istis duobus posterioribus transmigratoribus dicitur: Viri Galilaei, etc. Isti enim Deum vident ascendentem; sed aliter primi, aliter secundi: quia dupliciter ascendit Deus, in voce tubae et in jubilo. Poenitentibus ascendit in voce tubae charitativis in jubilo. In tuba ascendit poenitentibus, quando timore Dei horribiliter intonante peccator resipiscit. In jubilo ascendit charitativis tribus modis: Jubilus enim alius in corde, alius in ore, alius in opere. In corde jubilat qui conceptam laetitiam voce non potest exprimere, nec tamen potest vocem reprimere. In ore jubilat qui subtilia de Deo cogitans in ipso anhelat proficere, et cogitur deficere, In opere jubilat qui ad diligendum Deum tota virtute [Col. 0789A] suspirat, cum hoc in praesenti plane facere nequeat; nam in visione fidei non quantum in visione Dei diligitur. Hos modos innuit Psalmista, dicens: Jubilate Deo, omnis terra; cantate, exsulate, et psallite (Psal. XCVII) . Cantate jubilo oris, exsultate jubilo cordis, psallite jubilo operis. In charitate ergo ascendit Deus in jubilo ad amplectendum. Eum Galilaeus verus aspicit, ut eum jubilare faciat ascendens Deus in nube. Nubes alia bona, alia mala. Mala triplex est: Prima voluptatis, secunda iniquitatis, tertia phantasiae. Prima est lutosa, quia hominem foedat; secunda fumosa, quia unde voluptates postponit, avaritiam autem et caeteras nequitias tenet, deterior efficitur, et quasi fumus oculum, ita excaecat rationem; in tertia vero nube, scilicet [Col. 0789B] phantasiae, ii qui nubem voluptatis et iniquitatis evaserunt in orationibus perturbantur. Contra has nubes Dominus ascendit in bona nube. Et haec triplex est: alia tonitrui, alia pluviae, alia diei. Prima horrida, secunda humida, tertia lucida. Horrida terret, humida rigat, lucida illuminat, ostendendo quantum sit justis repositum praemium, ut perseverantiam exspectent. Contra ergo triplicem malam nubem in triplici nube Dominus ascendit. Dum igitur, vir Galilaeus, transmigrans in charitate, Deum ascendentem contemplatur, quia non plene capit evanescentem ab oculo cordis sui, dolet et tristatur. Et ecce duo viri astiterunt in vestibus albis qui charitatem consolantur. Hi sunt spes et fides: spes promissorum, fides gloriae. Qui inquiunt: O [Col. 0789C] charitas, quid hic desperando stas? crede Deum velle, scire, et posse quod promisit dare. Dicit fides: Spera te glorificandam. Dicit spes: Vere enim ita veniet tibi dare gloriam quemadmodum vidisti eum ascendentem in coelum. Nos itaque, fratres, de mala Galilaea transmigremus ad bonam, relinquentes nubes contrarias, ascendamus ad Deum in bonis nubibus, ut cum ille qui ascendit in judicium advenerit, eam nobis gloriam tribuat quam promisit.

TIT. LXII. De tabula poenitentiae, de alis columbae et corvi, labroque aeneo quod fecit Moyses de speculis mulierum.

Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) . Haec est secunda tabula post naufragium, qua per mare [Col. 0789D] hujus mundi natamus, ne pereamus. Haec est una ala (nam altera est oratio) qua columba ab arca cordis sui volat ad olivam cordis misericordiae Dei, et inde reportat ad arcam Noe, id est hominis in periculo constituti, ramum divinae miserationis. Corvus, cujus vox non est poenitentiae gemitum dare, pro cantu praesentis laetitiae, potius cras cras, ab arca alis falsae spei et adulationis, ad cadaver evolat putridae voluptatis, nec ad arcam sui cordis revertitur, ut poeniteat et lavetur a putredine cadaveris et carnis mortuae in proposito. Sic labro aeneo quod Moyses fecit de speculis mulierum, quae excubabant in ostio tabernaculi (Exod. XXXVIII) , ut sacerdotes ingressuri Sancta sanctorum in eo prius lavarentur (Evod. XXX) , Moyses legem designat. Labrum [Col. 0790A] aeneum est poenitentia dura: specula divina praecepta, mulieres excubantes in ostio tabernaculi, sanctae animae sunt, quae quandiu in hac vita sunt, quia aeternum tabernaculum ingredi nequeunt, amore continuo aditum regni observant. Mulieres istae habent specula mandatorum, in quibus dum se semper aspiciunt, foeditatis suae maculas deprehendunt et corrigunt; et quid in se coelesti viro vel placeat vel displiceat agnoscunt, et quasi remittentes vultus ex reddita imagine componunt. Moyses itaque de speculis mulierum quae excubabant ad ostium tabernaculi facit labrum sacerdotibus ad lavandum, quia lex Dei lavacrum peccatorum exhibet, per quod sanctae animae aditum supernae patriae exspectantes, per considerationem divinorum mandatorum, suas [Col. 0790B] maculas et videbant et emendabant. Dum enim lex divina David ex divino mandato peccatum recognoscentem, et emendantem nobis proponit, quid aliud quam Moyses labrum ablutionis de speculis illius facit? Nos itaque sumus, fratres, sacerdotes illi qui sacra bonorum operum vobis et aliis dare debemus. Nobis autem ingressuris Sancta sanctorum, internae scilicet habitationis aditum, proponitur labrum de speculis mulierum, poenitentia scilicet per exemplum antiquorum Patrum. Si igitur volumus ingredi, prius in hoc lavacro lavemus maculas cordis: quod nobis facit Moyses, id est, lex illa quae dixit: Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. V) : ut sic beati efficiamur ad videndum Deum, qui vivit et regnat. Amen.

TIT. LXIII. De contemnendo mundo et laqueis ejus.

[Col. 0790C]

Nolite diligere mundum neque ea quae in mundo sunt, quoniam omne quod est in mundo concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae (I Joan. II) . Pulchritudinem animae, fratres, secundum quam creati sumus ad imaginem et similitudinem Dei, mundus non mundat, sed maculat; dumque imagini, qua super nos signatum est lumen vultus Domini (Psal. IV) , terrestris vultus imaginem mundus superducit, imaginem suam deturpatam Deus abjicit; et tunc hostis diabolus animam coinquinatam per mundum, eam, mundi laqueis ligat, captivat, et suffocat. Inimicus enim Dei constituitur qui voluerit esse amicus mundi hujus, per quem diabolo capitur [Col. 0790D] homo, et ejus Domino subjugatur. A dilectione igitur mundi volens nos retrahere B. Joannes evangelista, et ejus laqueos ostendere, ait: Nolite diligere mundum: quia nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI) Deo et mundo. Alter enim ad vitam, alter trahit ad laqueos mortis. Unde subdit: Quia omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est, concupiscentia oculorum, et superbia vitae (I Joan. II) . Isti sunt tres laquei: Primus concupiscentia carnis; secundus, concupiscentia oculorum; tertius, superbia vitae. Istorum quem non tenuerit primus, capit secundus; et qui per gratiam Dei a duobus prioribus se excusserit, vix transiliet tertium. Concupiscentia carnis est voluptas quam per motum illicitum caro appetit, ut gulositas, ebrietas, luxuria. Per hunc laqueum tanto [Col. 0791A] citius mundus ligat quanto vicinius carni mentem apponit, tantoque periculosior quanto vicinior. Adam per gulam, Lot per ebrietatem, Salomon per luxuriam stravit. Gulositati igitur, quae captivitatis nostrae fuit initium, per abstinentiam occurramus; ebrietati, per sobrietatem; luxuriae, per carnis macerationem. Multi autem sunt quos per carnis vitia non tenet diabolus, sed per concupiscentiam oculorum cupiditatis laqueum trahit. Hi primum laqueum evadentes, secundo capiuntur qui dicitur concupiscentia oculorum. Per oculos enim dum aurum et argentum et caetera concupiscit, mors ad animam per fenestras intrat, et captivam eam in exterioribus ligat. Super hunc ridebitur et dicetur: Ecce homo qui non posuit Deum adjutorem suum, etc. (Psal. LI.) [Col. 0791B] Huic laqueo si occurrat consideratio Creatoris, qui creatura debet pretiosior videri, cavendum est a tertio, qui saevit per omnes. Sunt qui carnem domant, mundum respuunt: sed dum quasi de perfectione superbiunt, tertio-tenentur superbia vitae. Hoc vitium primum est recedentibus: ultimum redeuntibus. Hoc est proprium diaboli; et ideo magis cavendum. Hoc est una de filiabus Lot, quae ipsum etiam in cacumine montis stravit. His tribus laqueis capitur quicunque capitur, quia in his omnia vitia includuntur. Aut enim exterioribus, quae in mundo; aut vicinioribus, quae in carne; aut interioribus, quae in corde sunt, homo ligatur: ultimus enim laqueus intra nos latet: secundus extra nos latet vel tenditur; primus juxta nos paratus. His tribus tentatus [Col. 0791C] est primus homo et victus (Gen. III) . His tribus tentatus est et vicit secundus homo. His tribus tentatur et, si vult, adjuvatur et vincit omnis homo. Contra gulae vitium, quod est laqueus carnis, Christus desertum petit et jejunat, respondens tentatori, quod non in solo pane vivit homo (Matth. IV) . Contra concupiscentiam rerum exteriorum, Deum creaturis praeponendum ait. Contra superbiam, qua suasit tentator, ut deorsum se mitteret, sicut et in caeteris ad Scripturae testimonia confugit: Deum tuum adorabis et illi soli servies (ibid.) . Christi ergo exemplo qui nos docuit vincere, in his tentati ad Scripturae defensionem curramus. Et quia tempore abstinentiae magis tentamur, magis etiam resistamus, et in deserto [Col. 0791D] monasticae professionis, ubi dimisso principe vanitatis, in Judaea confessionis cum Elia jejunamus a cibis, jejunemus a vitiis ut post victoriam et hic angelos recipiamus ministros in adjutorium, et in futuro ad gloriam, ubi gloriae libertatem recipiemus. Est enim triplex libertas: naturae, gratiae, et gloriae. Prima fuit in paradiso in omnibus; secunda in mundo, in quibusdam; tertia in bonis, tantum in coelo. In paradiso fuit libertas collata a necessitate peccati et poenae; in mundo, a necessitate peccati non poenae; in coelo, ab utroque. Libertas igitur naturae a necessitate fuit in paradiso, quando nulla ante primum peccatum necessitas patiendi vel peccandi incumbebat homini. Libertas gratiae a peccato in mundo, quia per Christum recipimus peccatorum [Col. 0792A] remissionem: sub quorum jugo ut servi tenebamur. Libertas gloriae inerit coelo, quia tunc ab omni peccato et poena liberati, in coelesti beatitudine gaudebimus. Sed in his omnibus, si Filius vos liberaverit, vere liberi eritis (Joan. VIII) , dicit Dominus, qui vivit et regnat. Amen.

TIT. LXIV. De multiplici luctatione fidelium in hoc mundo.

Non est nobis colluctatio, etc. (Ephes. VI) . Multiplex est luctatio fideli homini in hoc mundo. Pugnat enim contra carnem, pugnat contra hominem, pugnat contra diabolum. Contra carnem, sicut dicit Apostolus: Caro concupiscit adversus spiritum (Gal. V) . Et idem: Video legem in membris meis repugnantem legi mentis meae (Rom. VII) . Pugnat contra homines [Col. 0792B] impios, de quibus Dominus: Si me persecuti sunt, et vos persequentur (Joan. XV) . Considerat enim peccator justum, et quaerit mortificare eum. Habet tertium inimicum, eo asperiorem quo callidiorem, de quo Apostolus: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem (supra tantum), sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) . Primus itaque hostis, scilicet caro, nocet illicitos motus incitando; secundus scilicet tyrannus, tribulationes inferendo; tertius, scilicet diabolus, tentationes suggerendo. Primus vincendus est jejuniis, vigiliis, laboribus, carnem domando. Hoc docebat Apostolus verbo et exemplo: verbo dicens: Mortificate membra vestra quae sunt super [Col. 0792C] terram (Col. III.) , quia non sumus debitores carni ut secundum carnem vivamus (Rom. VIII) . Exemplo: Castigo, inquit, corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX) . Secundus autem hostis vincendus est patiendo, dicente Apostolo: Non vos defendentes, charissimi (Rom. XII) . Et Domino dicente: Diligite inimicos vestros (Luc. VI) . Et: Si quis percusserit te in maxillam unam, praebe ei et alteram (Matth. V) . Tertius quoque hostis repellendus est non consentiendo, dicente Apostolo: Nolite locum dare diabolo (Ephes. IV) . Quotcunque vitiorum sagittas ille in te direxerit, tot contra eas de sanctae Scripturae armario munimentorum clypeos tibi oppone. Si adulterii furtive jaculo te conatur ferire, clypeum quo tibi [Col. 0792D] praescribitur: Non moechaberis (Exod. XX) ; vel quo cavetur: Non furtum facies (ibid.) , illi oppone. Sed ut primum vincamus, carnis nos delectatione exuamus, quia qui in carne sunt Deo placere non possunt. Si enim secundum carnem vixeritis moriemini (Rom. VIII) . Ut vero secundum lucremur, faciamus quod dicit Apostolus: Si inimicus tuus esurierit, ciba illum (Rom. XII) : verbo scilicet Dei, ut ores pro persequentibus, et benedicas tibi maledicentibus. Hoc autem faciens: Carbones ignis congeres super caput ejus (Ibid.) , id est, ignem charitatis super mentem ejus. Ut a tertio non vincaris, habites in adjutorio Altissimi (Psal. XC) , quia qui in eo habitat, non commovebitur (ibid.) . Sic ergo et primum hostem vincere, et secundum lucrari, et a tertio ne vincamur, [Col. 0793A] debemus sub alis defensionis ejus consurgere, qui sicut gallina a facie milvi congregat pullos suos sub alias (Matth. XXIII) , et quasi perdix fovet filios quos non peperit; quasi aquila provocat eos ad volandum.

TIT. LXV. De multiplici ingressu Christi.

Ingressus Jesus in templum coepit ejicere vendentes et ementes, etc. (Luc. II) . Ingressus Dei mei, regis mei, qui est in sancto, plures sunt, divino docente eloquio: In civitatem, in castellum, in domum, in templum. De primo: Ingrediente Domino sanctam civitatem (Matth. XI) . De secundo: Cum ingrederetur in quoddam castellum, occurrerunt ei decem viri leprosi (Luc. XVII) . De tertio: Ingressus est in domum Pharisaei (Luc. VII) . De quarto: Ingressus Jesus in [Col. 0793B] templum, et caetera, quae praemisimus. In civitatem ingressus est sicut rex: in castellum, sicut propugnator; in domum, sicut pater familias; in templum, sicut sacerdos. Quod ipse sit rex, propugnator, et paterfamilias pagina docet sancta. De primo Isaias: Dominus rex noster veniet et salvabit nos (Isa. XXXV) . De secundo: Mitte nobis salvatorem et propugnatorem, etc. (Isa. IX) . De tertio: Simile est regnum coelorum homini patrifamilias, etc. (Matth. XX) . De quarto: Tu es sacerdos in aeternum, etc. (Psal. CIX) . Regi diadema, propugnatori arma, patrifamilias alimentorum distributio, sacerdoti sacramentorum convenit exhibitio. Videamus itaque cum propheta regem gloria et honore coronatum (Psal. VIII) . Intelligamus propugnatorem, propheta petente; Apprehende [Col. 0793C] arma et scutum (Psal. XXXIV) . Advertamus patremfamilias quinque vel septem panibus turbas reficientem (Matth. XIV) . Recolamus sacerdotem semetipsum sacrificantem (Isa. LIII) . Rex in diademate se praebet admirabilem, propugnator in armis se praestat formidabilem, sacerdos in sacrificio se reddit acceptabilem. Rex coronatus sedet in throno divinitatis; propugnator expugnaturus adversarium stat in propugnaculo crucis; paterfamilias esurientes impleturus bonis, vocem suam dat in plateis; sacerdos ingreditur in templum oblaturus Deo sacrificium laudis. Duo sunt templa, alterum Salomonis, alterum Salvatoris. Templum Salomonis auro, lignis et lapidibus construitur; templum Salvatoris [Col. 0793D] justis hominibus. Tria sunt templa Salvatoris. Templum enim ejus est corpus quod assumpsit de Virgine, templum ejus est quisque fidelis, templum ejus est Ecclesia universalis. De primo dictum est: Solvite templum hoc (Joan. II) . De secundo: Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus, etc. (I Cor. II) . De tertio: Ecce venit ad templum sanctum suum, etc. (Malach. III) . In quo quid facturus sit ostendit cum paulo post subdit: Et purgavit filios Levi (Ibid.) . Filii Levi ministri sunt altaris, et dispensatores ministeriorum Dei, quos evangelica lectione purgasse quodammodo perhibetur, cum de templo vendentes et ementes ejecit, ideo scilicet ne ministri altaris attendentes lucra, eorum corrumperentur exemplo. Quo praefiguratur et discretio quae de bonis [Col. 0794A] et de malis fiet in judicio. Sicut enim vendentes et ementes ejecti sunt de templo, sic reprobi de medio justorum tollentur, quando Dominus veniet judicare vivos et mortuos.

TIT. LXVI. De verbo Dei misso in villam, castellum et civitatem; et quid differant.

Verbum Dei aliquando mittitur ad villam: aliquando ad castellum, aliquando ad civitatem. In qua figura Jesus in villa Galilaeae aquam in vinum convertit (Joan. II) . Inde in castello illo celebre miraculum fecit (Joan. XI) . Post in civitate ab Hebraeis mysticis obsequiis honoratur (Matth. XXI) . Villa est propriis tantum vestita colonis, nullo munita vallo. Haec est anima naturalibus tantum virtutibus pollens, nullo humilitatis vallo, vel ex gratia superadditae [Col. 0794B] virtutis roborata. Castellum quod vallo munitur vel muro; sed ad latitudinem urbis non extenditur; est anima vallo poenitentiae et humilitatis vel muro obedientiae non voluntate munita: quae nondum charitate dilatatur sed angustatur timore. Civitas praesidiis plurimis vallata, largo sinu et numeroso populo sub juris aequitate et justitia vivente dilatatur et colitur. Haec est anima quae diversis honestatis praesidiis, charitate dilatatur, et copioso et ordinato virtutum agmine habitatur. Venit ergo sermo divinus ad villam, ut aqua in vinum mutetur, id est de rusticitatis insipido sapore ad virtutum fervorem valletur, ne ab irruentibus hostibus diruatur. Venit ad castellum, ut suscitato mortuo, et etiam solutis timorum institiis, spem libertatis a peccatorum vinculis solutis injiceret. [Col. 0794C] Venit ad civitatem ut conservetur ipsa, et idem sermo ibidem honorificentius habetur, ne pulcherrimi voluntariae obedientiae muri diversis antiquorum exemplis roborati, furtive ab insidiantibus fodiantur. In villa ergo obruitur cito, in castello roboratur subito, in civitate honoratur continuo.

TIT. LXVII. De lumine vultus divini, de attributis Trinitati, et virtutibus animae.

Vultus Patris est potentia Filii; sapientia Spiritus sancti, benignitas. Lumen vultus est memoria, intellectus voluntas. De memoria cecidit homo in oblivionem; de intellectu in ignorantiam; de voluntate in rectitudinis abusionem. Sed Deus misit Filium suum qui attulit fidem, spem, charitatem. [Col. 0794D] Quibus haec imago, hic vultus signatur super nos, id est rationi imprimitur. Fides pellit oblivionem, memoriam restituendo; spes ignorantiam fugat, intellectum purgando; charitas rectitudinis abusionem exstinguit, voluntatem relevando. Vultus itaque Trinitatis in charitate, est potentia, sapientia, benignitas. Per potentiam cuncta creavit: per sapientiam cuncta disposuit: per benignitatem cuncta gubernat et fovet. Sed quia ad vultum videndum accedere non possumus, habemus lumen, id est imaginem et similitudinem. Per imaginem ipsum apprehendimus, id est, per memoriam, intellectum, et voluntatem. Per similitudinem eum nobis exprimimus, id est, per fidem, spem, et charitatem, etc.

TIT. LXVIII. De seminante in spiritu vel carne.

[Col. 0795A]

Alius est qui seminat, aliud in quo seminatur. Anima seminat; sed si in spiritu, metet de spiritu vitam. Fructus enim spiritus est gaudium et pax, etc. (Gal. V) . Si in carne, metet corruptionem. Fructus enim carnis luxuria: avaritia, etc. (ibid.) . Anima ergo est quae seminat vel in carne vel in spiritu; corpus sequela est ad quodcunque delegaverit ipsum; anima dux ad veritatem, si eam sequi velit.

TIT. LXIX. De duplici captura piscium.

Rumpitur rete prae multitudine piscium in prima piscatione. In secunda multi pisces capiuntur, et rete non rumpitur, quia et hic in prima vocatione cum electis tot reprobi intrant Ecclesiam, qui ipsam haeresibus scindunt; et in futuro soli electi intrabunt, [Col. 0795B] qui in pacis auctore in dissolubile vinculum pacis habebunt. In prima elabitur piscis, quia novit Dominus etiam inter persequentium scandala suos servare. In secunda autem eliguntur boni in vasis; mali autem ejiciuntur foras.

TIT. LXX. De lavandis et plicandis retibus.

Exemplo Petri in littore sedentis, praedicatori lavanda prius et inde tergenda sunt retia (Luc. V) : quia post praedicationem lavare debet pulverem peccati, si quem forte ex ipsa praedicatione contraxit doctor, et inde ea plicare, id est quae docuit adimplere.

TIT. LXXI. De piscibus in verbo Domini capiendis.

Per totam noctem laborantes Apostoli nihil capiunt; Petrus autem in verbo Christi laxat et capit [Col. 0795C] (Luc. V) , quia frustra praedicator vocis jaculum mittit nisi verbo gratiae fuerint laxata retia.

TIT. LXXII. De negotiatione claustralium.

Negotiamini dum venio (Luc. XIX) . Venit Dominus in obitu uniuscujusque, vel gratus remunerator, vel terribilis damnator. Nihil morte certius. Vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam (Matth. XXV) . Cum dixerint: pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus (Prov. XXIX) . Ut autem semper vigilemus, ac diem illam calamitatis et miseriae vitemus, paterfamilias quinque regiones ad negotiandum destinavit, in quibus quasi per nundinas cursitando inutilia rejiciant, quae utilia sunt colligant; et tanquam prudentes negotiatores sibi sarcinas [Col. 0795D] referant. Quarum haec nomina: Regio dissimilitudinis, praesens vita, quam quidam nimium amantes dissimiles facti sunt a Deo, et jumentis comparati descenderunt ad locum mortis. Unde exclamat Propheta: Homo, cum in honore esset, etc. (Psal. XXXXVIII) . In hac prudenter negotiatur, qui si vel parum mundus arrisit, pensando discernit quam fallax vita brevis et incerta, quam vilia et nullius momenti temporalia. Regio australis claustrum vel eremus, in qua Christus suos abscondit a contradictione linguarum, postmodum admisturus consortio angelorum. Per austrum quippe in Scripturis sanctis Spiritus sanctus, et per australem plagam spiritualium bonorum designatur conversatio. Claustralis vero paradisus ad suavem spirantis austri [Col. 0796A] clementiam quasi tot floribus vernat quot virtutibus abundat. Regio expiationis, locus non homini, sed Deo notus; in quo sunt animae quorumdam, qui salvandi sunt, quibus conferunt sacrificia et eleemosynae. Sed in hac plaga bonus negotiator vendibilem superat sarcinam, cum induit affectum compatiendi. Regio gehennalis carcer est damnatorum, de quo et in quo nulla patet redemptio. Est etiam alius carcer mundus iste, in quo tenemur exsules, et captivi; sed ad tempus. Mundus itaque carcer est captivorum, infernus damnatorum. Res mira, severa, et non sine tonitruo timoris audienda. Ad plagam istam recurrendum est consideratione subtili, quoties diabolus mala suggerit, ut homo sic cohibeatur a peccato, et negotietur sibi odium peccati. [Col. 0796B] Regio supercoelestis, mater nostra est Jerusalem. in hanc regionem colligat sibi dulcissima, scilicet amorem Dei. Has quinque regiones perlustrare debemus; de quarum singulis singulas referamus sarcinas. De regione dissimilitudinis, contemptum mundi: de regione australi formam bene vivendi, de regione expiationis affectum compatiendi; de regione inferorum, odium peccati; de regione supercoelesti, amorem Dei,

TIT. LXXIII. De tribus Christianae perfectionis statibus.

Dominus dicit: Ecce ego hodie et cras daemonia ejicio, et sanitates perficio; et tertia die consummor (Luc. XIII) . Et Apostolus: Donec occurramus omnes in virum perfectum (Ephes. IV) . Tres status Christianae [Col. 0796C] perfectionis in his notantur: unus in futuro, ubi triumphabimus; duo in praesenti, ubi meremur. Primus in poenitentia, secundus in justitia, tertius in gloria. In primo daemonia ejicit; in secundo sanitatem perficit, cum per misericordiam juste vivere facit; in tertio consummabit, cum nos coronabit: quos in sua passione, dormitione, et evigilatione, ostendit. In cruce patiens de diabolo triumphavit, in sepulcro quievit, in resurrectione exsultavit. Ita nos poenitentia qua diabolum vincimus, cruciat; justitia qua a malis quiescimus, tranquillat; vita aeterna, ubi Deus videbitur, jucundabit. Hinc primus horum trium status agit de poenitentia. Cujus vox: Miserere mei, Deus (Psal. L) . Secundus de misericordia [Col. 0796D] et judicio, cujus vox est: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C) . Tertius de vita aeterna, cujus vox: Omnis spiritus laudet Dominum (Psal. CL) . Hinc in Veteri Testamento tres praecipue festivitates celebrantur, Paschae, Pentecostes, Scenopegiae. In prima comedebant lactucas agrestes, et spicas igni tostas offerebant; per quae significantur carnis mortificatio et poenitentiae amaritudo. In Pentecoste novi panes de novis frugibus offeruntur; per quod intelligitur status justitiae per quam in novitate vitae ambulamus. In scenopegia de cunctis frugibus anni offerebatur; per quod status gloriae: quando venient cum exsultatione portantes manipulos suos (Psal. CXXV) . Haec sunt opera Samaritani; qui prius vinum, inde oleum fudit, postea [Col. 0797A] ait: Vade, sanus factus es (Joan. V) . In vino fervor poenitentiae, in oleo lenitas justitiae; in tertio significatur perfectio.

TIT. LXXIV. De quadruplici tristitia et gaudio.

Tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI) . Quadripartita est tristitia. Prima est pressurae, de qua dicitur: Mulier cum parit tristitiam habet, ita et vos nunc tristitiam habetis (ibid.) . Secunda est poenitentiae. Unde: Gaudeo quia tristati estis ad paenitentiam. Et: Quae secundum Deum est tristitia paenitentiam in salutem stabilem operatur (II Cor. VII) . Tertia est desperationis. Unde: Saeculi tristitia mortem operatur (ibid.) . Quarta damnationis. Unde: Ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. VIII) . Gaudium similiter quadripartitum est. Primum dissolutionis. [Col. 0797B] Unde: Vae vobis qui ridetis (Luc. VI) . Secundum praesumptionis. Unde: Laetantur cum wale fecerint; et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) . Tertium est conscientiae, de quo: Gaudemus, inquit, in tribulationibus nostris (Coloss. I) . Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Quartum pacis et gloriae. Ergo tristitia pressurae convertetur in gaudium conscientiae. Tristitia poenitentiae operatur gaudium pacis et gloriae. Gaudium vero dissolutionis nonnunquam vertitur in tristitiam diffidentiae. At tristitia desperationis consummatur in tristitiam damnationis; gaudium vero conscientiae, in gaudium lucis gloriae.

TIT. LXXXV. De triplicis regni aquisitione.

Primum quaerite regnum Dei et justitiam ejus [Col. 0797C] (Matth. VI) . Triplex est regnum, potentiae, gratiae, gloriae. De primo dicitur: Regnum tuum regnum omnium saeculorum (Psal. CXLIV) . De secundo: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII) . De tertio: Regnum meum non est de hoc mundo (Joan. XVIII) . Regnum potentiae est in omni creatura, regnum gratiae in praesenti Ecclesia, regnum gloriae in vita aeterna. Regnum potentiae tripliciter quaeritur: Per superbiam, per fraudem, et per hypocrisim. Per superbiam, ut ipse qui est rex inter omnes filios superbiae: Sedebo, inquit, ad aquilonem, et ero similis Altissimo (Isa. XIV) . Imitantur autem illum qui sunt ex parte ejus; per fraudem, ut Herodes; per hypocrisim, ut Antichristus, et omnes hypocritae cum [Col. 0797D] illo. Regnum autem gratiae et gloriae quaeritur per poenitentiam et confessionem, ut latroni in cruce qui per violentiam illud rapuit. Sunt qui hoc duplex regnum Dei nequaquam quaerunt, sed lucrum saeculi. Alii non primo regnum Dei quaerunt, sed rerum lucrum et usum. Alii utrumque quaerunt, sed primo lucrum saeculi. Alii primo regnum Dei. Primi sunt carnales, secundi sunt singulares, tertii sunt animales, quarti spirituales. Propter primos qui nunquam regnum Dei quaerunt dicitur, quaerite. Propter eos qui primo aliud quaerunt, subdit, primum regnum. Propter eos qui regnum saeculi quaerunt, adjungit, Dei. Propter eos qui non Dei, sed saeculi vel suam justitiam quaerunt, addit, et justitiam ejus. Est enim justitia ad saeculum, est ad seipsum, est ad [Col. 0798A] Deum. Justitiam ad saeculum quaerit qui humano vult justificari judicio, et terrenis anteponit coelestia, ita ut illa sumat ad usum necessitatis, non ad fructum utilitatis. Hic dum unicuique reddit quod suum est, necessitati temporalia, utilitati aeterna, per iter justitiae festinat ad regnum gloriae; et ut quaedam summa comprehendatur; alii neque regnum quaerunt Dei, neque justitiam ejus, ut carnales; alii regnum Dei quaerunt, sed non ejus justitiam, ut singulares; alii regnum Dei et justitiam ejus quaerunt, sed non primum, ut animales; alii primum, et regnum Dei, et ejus justitiam quaerunt, ut spirituales.

TIT. LXXVI. De triplici statu animae, et de ratione paenitentiae faciendae.

[Col. 0798B] Tres sunt status animae: in corpore, seposito corpore, et recepto corpore. Primus datus est ad agendam poenitentiam. Reliqui duo ad habendam requiem vel poenam, prout gessit in corpore sive bonum sive malum (II Cor. V) . Ad agendam vero poenitentiam tria sunt necessaria: tempus, locus et corpus. Quod tempus est necessarium dicit Apostolus: Ecce nunc tempus acceptabile, etc. (II Cor. VI) . Similiter et de loco et de corpore idem dicit: Omnes oportet nos manifestari ante tribunal Domini ut referat quisque propria corporis prout gessit (II Cor. V) . Sed de hoc loco loquitur Scriptura, dicens: Si ascenderit super te spiritus potestatem habens, locum tuum ne deseras (Eccl. X) . Porro tempus in [Col. 0798C] tria dividitur in praeteritum: in praesens, in futurum. Horum nullum perdit quisquis recte poenitentiam agit. Nam praeteritum quidem quod perdiderat restaurat, dum in amaritudine animae suae omnes annos suos recogitat. Praesens autem tenet per exercitium operis, futurum vero per constantiam boni propositi. De peccato loquitur Apostolus cum dicit: Redimentes tempus quoniam dies mali sunt (Ephes. V) . Ad praesentis vero temporis operationem hortatur nos, dicens; Dum tempus habemus operemur bonum ad omnes (Gal. VI) . Futuri autem nos monet Dominus cum dicit: Qui perseveravit usque in finem, hic salvus erit (Math. X) . Corpus quoque necessarium est ad agendam poenitentiam. In corpore enim possumus mala pati pro expurgandis commissis [Col. 0798D] delictis, et bona operari pro adipiscendis aeternae vitae praemiis. Quae autem anima corpore caret, quomodo dignos fructus poenitentiae agere valeret? Et notandum quod poenitentia, quae per corpus geritur, brevis est et levis. Brevis, quia per corporis mortem breviatur: levis, quia per societatem corporis fertur facilius. Gravis siquidem esset poenitentia, si eam solus animus portaret. Cum vero et ipse et corpus ejus partitur pondus, quanto magis corpus inde oneratur, tanto amplius animus exoneratur. Locus etiam poenitendi non quidem necessarius, sed utilis, est locus Ecclesiae. Tempus autem est tempus vitae poenitentis; nam quisquis dum in corpore vivit poenitentiam agere negligit, nullum in futuro salutis remedium habere poterit.

TIT. LXXVII. Quae ad orationis puritatem sint necessaria.

[Col. 0799A]

Ad hoc ut oratio sit pura, tria videntur mihi necessaria quibus orationis intentio firmiter est affigenda. Considerare namque debet is qui orat quid petit, et propter quid petit, et ipsum quem petit. in eo autem quod petit duo debet attendere: ut secundum Deum sit quod postulet, et ut hoc ipsum in summo desiderio habeat. Verbi gratia: si mortem inimici, si laesionem seu dejectionem proximi orando quis petierit, non est secundum Deum talis oratio; cum ipse praecipiat et dicat: Diligite inimicos vestros, benefacite iis qui oderunt vos, Orate pro persequentibus et calumniantibus vos (Matth. V) . Si remissionem peccatorum, si Spiritus sancti gratiam, [Col. 0799B] si virtutem atque sapientiam, si fidem, veritatem, justitiam, humilitatem, patientiam, mansuetudinem, et caetera spiritualia charismata quaesierit, et ea vehementer cogitando affectaverit; haec secundum Deum est oratio, et haec vere meretur exaudiri. De hujusmodi orationibus loquitur per Isaiam Dominus: Antequam clament ego exaudiam (Isa. LXV) . Sunt et alia quae cum desunt, et petuntur a Deo, dantur. Et possunt esse vel non esse a Deo, quantum duntaxat interest finis ad quem referuntur. Ut corporis sanitas, pecuniae, caeterarumque rerum affluentia. Quae etsi a Deo sint, non tamen sunt magni pendenda, nec ex desiderio possidenda. Similiter et in ipso quem petit debet duo considerare, bonitatem, quae gratis velit, et majestatem, quae [Col. 0799C] plene possit dare quicquid petitur. Sed in seipso qui petit debet nihilominus duo attendere, id est, ut pro suis meritis nil se accepturum putet, et ut de Dei misericordia tantum quidquid rogaverit se impetraturum speret. Tunc ergo dicitur cor purum, quando haec tria quae dicta sunt cogitat. Qui in hac puritate et intensione cordis oraverit exaudiri se sciat, quia sicut testatur Petrus apostolus: In veritate comperi quia non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente, qui timet eum et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) .

TIT. LXXVIII. De suscitato a morte animae.

Mors animae est oblivio. De qua morte suscitatus hoc modo agnoscitur. Per memoriam sentit, per [Col. 0799D] obedientiam audit, per intelligentiam videt, per circumspectionem olfacit, et gustat per dilectionem.

TIT. LXXIX. De quatuor voluntatibus hominis.

Quatuor sunt genera voluntatis humanae: Sicca in reprobis et terrenis, quorum corda nullo rore gratiae perfunduntur; Recta in inchoantibus, quae vitae pristinae obliquitatem relinquentes ad boni operis rectitudinem mutatione voluntatis assurgunt; devota in proficientibus, qui usu orationis assiduae in amorem bene agendi coelitus eriguntur; perfecta consummatis, qui pene nil aliud nisi Deum cogitantes, in ipso totius desiderii sui finem reponunt. Inter siccam et rectam voluntatem quoddam firmamentum est, ut qui volunt transire non possint, perversa scilicet intentio inter rectam et devotam, [Col. 0800A] inolita male agendi consuetudo; inter devotam et perfectam, corporalis refectio. Quae tria dum quasi lapides duri in via nostri corporis se opponunt, ne de virtute in virtutem ascendamus, impediunt.

TIT. LXXX. De quatuor quibus servimus

Quatuor sunt quorum in hac vita obsequiis deservimus: Caro, mundus, diabolus, Deus. Carni militamus gulae illecebris serviendo, luxuriae stimulis obsequendo; mundo militamus avaritiae aestibus anhelando, honoris altitudinem affectando; diabolo militamus, bonorum profectibus iuvidendo, et contra Deum superbiae spiritu intumescendo; Deo militamus pietatis operibus humiliter insistendo, potestates aerias virtute spiritus oppugnando. Habent et singuli principes isti donativa propria. Caro suis [Col. 0800B] tironibus elargitur momentaneam voluntatem, mundus transitoriam sublimitatem, diabolus captivitatem perpetuam, Deus interminabilem felicitatem. Haec sola praeponderat.

TIT. LXXXI. De titillationum carnis causis.

Motus et titillatio carnis nostrae tribus ex causis contingit. Ex praecedenti cogitatione deformes et illicitas imagines intro trahendo in quarum retractione turpiter commovetur. Ex ventris plenitudine, quia cum venter ciborum cumulositate distenditur, caro lasciviens admodum luxuria concitatur. Ex maligni spiritus impugnatione, quia quo justos superare se minus posse considerat, eo per carnis titillationem eos gravius impugnat.

TIT. LXXXII. Quomodo ascendendum de convalle et deserto, et quod triplex desertum.

[Col. 0800C]

De convalle plorationis ascensuri semper ad altiora tendere et anhelare debemus. Est enim quasi quoddam desertum via ista mortalis, de qua dicitur: Terra deserta, invia, etc. (Psal. LXII) . Sed triformis est species desertorum. Est quippe desertum momentanea vanitas, quam despicere vitae moderatione debemus; de quo deserto ascendere nos oportet sicut dicitur: Quae est ista quae ascendit per desertum deliciis affluens, innixa super dilectum suum? (Cant. VIII.) Deliciis affluimus cum virtutibus abundamus, super dilectum innitimur, cum Deo ascribimus quidquid boni operamur. Est aliud desertum [Col. 0800D] Christianae simplicitatis, humilitas, vocata desertum, quia fere nullus est Christianus, qui studeat istud bonum plene operari. Per hoc desertum necesse est ut ascendamus. Unde dicitur: Quae est ista quae ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae, thuris, etc. (Cant. III.) Sicut virgula fumi ex aromatibus ascendimus, cum virtutum studio et disciplina exercitati proximos ad bene agendi similitudinem incitamus. Est aliud quoque desertum, innocentiae purioris simplicitas vel integritas: ad hoc debemus ascendere, quia ad veram medicinam, ut simus sancti corpore et spiritu debemus anhelare. Ascendamus ergo de deserto momentaneae vanitatis, per desertum humillimae simplicitatis, ad desertum integerrimae puritatis.

TIT. LXXXIII. De sagittis quibus utitur Dominus.

[Col. 0801A]

Dominus noster habet proprias sagittas quibus hostes suos vulnerat, et in brachio virtutis impugnat. Sunt autem tres sagittae quibus hostes sauciantur. Stimulus amissae pecuniae, quia valde tristatur dum instrumenta vivendi, et satellites voluptatum et divitias amisisse reminiscitur. Sequitur pestis corporalis molestiae, quae ut ejus vias ex animi potestate sopiat, eum quem ad peccatum festinare considerat, per corporis contritionem flagellat. Sequitur malleus infernalis memoriae, quia cum se homo, undique circumseptum pondere poenarum corporalium pensat, etiam ad illam quae fine caret angustiam oculos convertens, horribilem gehennae fornacem timida secum consideratione pertractat.

TIT. LXXXIV. De ebrietatis vino.

[Col. 0801B]

Non uno eodemque modo omnes qui ebrii sunt inebriantur. Aliud est vinum malitiae, quod effluit de vite nequitiae, et a diabolo initium habuit, qui amaritudines peccati et mortes humano generi propinavit: quo inebriantur iniqui consimiles Holopherni. Aliud est vinum molestiae, quod emanat de labrusca conditionis humanae, quae de suo acetum iniquitatis apposuit. Hoc vino quisquis inebriatur, non injuste, sed merito peccati sui a Deo poenam pati comprobatur. Aliud est vinum gratiae, quod ex botro cypri, id est ex Conditoris largitate discurrit. Et hoc est mustum quo sponsi filii inebriantur; quod mittitur etiam in utres novos.

TIT. LXXXV. De gradibus bonae condescensionis.

[Col. 0801C]

Septem gradus descensionis habet humilitas, abdicationem rerum, exemplo apostolorum, abjectionem vestium, sicut Elias et Joannes Baptista; compassionis et cooperationis exercitium, ut Paulus; dejectionem in prosperis, ad modum David pauperis regis; patientiam in adversis, sicut Job et Tobias, proprium abhorrere consilium et propriae voluntatis affectum.

TIT. LXXXVI. De quinque contra peccatum praeliis.

Praelia virtutis quibus arma peccati expugnantur sunt haec: Plena peccati cognitio, quae expellit tenebras voluptatis; poenitentialis afflictio, contra dulcedinem carnalitatis; humilis et vera confessio contra [Col. 0801D] venenum iniquitatis quod potavimus; sufficiens et digna correctio, contra imitationem pristinae voluptatis; perseverantiae plena successio, ut perfecta subrogetur custodia sanitatis.

TIT. LXXXVII. De diversitate gradientium ad Deum.

Non omnes uniformiter gradiuntur ad Deum. Quidam tardo et pigro passu, sicut illi qui terrenorum curis impliciti vix aliquando respirant aut respiciunt, ut Dei recordentur. Quidam modesto incessu, sicut ii qui Dei servitio mancipati sunt, et Deo quidem serviunt, sed tamen erga seipsos indulgentiores existunt. Et alii veloci et rapido cursu properant, sicut ii qui super carnem suam se intuentes et se et transitoria contemnentes, celeriter proficiscuntur ad [Col. 0802A] Deum, hoc solummodo cupientes, in pace quiescere in idipsum.

TIT. LXXXVIII. De triplici praelatorum timore.

Trifarius est timor praelatorum: Ne audientium animos exquisitorum verborum apparatus commoveat, ne interni judicis oculos immoderati usus offendant, ne justitiae retributio in praesenti eis fiat.

TIT. LXXXIX. De triplici sanctorum dolore.

Triformis est sanctorum dolor, quia distant de paradiso, quia detinentur in exsilio, qui differuntur a regno.

TIT. XC. Quae sint in Christo montium monte.

Mons coagulatus, mons pinguis, etc. (Psal. LXVII) . In monte montium Christo fuerunt haec duo: coagulum [Col. 0802B] passionis, et pinguedo sanctitatis. Item vitulus novellus, vitulus de armento, vitulus saginatus.

TIT. XCI. De variis portis.

Portas suas habet mundus quibus stulte ingredi nititur ad Deum. Quae sunt corrupta sensualitas, et incesta cupiditas. Unde est: Appropinquaverunt usque ad portas mortis (Psal. CVI) . Portae inferi sunt caeca dispensatio et dura obstinatio: Portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) . Portae coeli sunt humilis potentia, quae est porta ferrea ducens ad vitam, et amoris concordia, quae est porta orientalis.

TIT. XCII. De tribus lucernis.

[Col. 0802C] Tres sunt lucernae: Regula disciplinae in Christo, quae accenditur ut dragma perdita inveniatur; forma veritatis, quae posita est in Evangelio super candelabrum; scientiae puritas in corde bono, quae illuminatur a Domino.

TIT. XCIII. De modis quibus interrogat Deus.

Tribus modis interrogat nos Deus: Promulgatione praecepti, ut nota nobis obedientia fiat; injectione flagelli, ut patientia nostra proximis innotescat; revelatione secreti, ut se nobis virtus humilitatis aperiat.

TIT. XCIV. De adversitati opponendis.

Adversitati tria sunt opponenda: Electorum agones et angustiae, quas patiuntur qui pie vivunt; redemptoris afflictiones et molestiae, quas ei saevissimi [Col. 0802D] principes intulerunt; dispositio moderatricis justitiae, cujus altitudinem quasi virgae Joseph summitatem non discutere, sed adorare debemus. Haec sunt illa tria ostia, vectes et termini, quibus Dominus circumdat mare iniquitatis humanae (Job XXXVIII) .

TIT. XCV. De tribus postulandis ab electis.

Electi tria postulant quae fiant pro tempore futuro, quod in eis mortale est a vita penitus absorberi, perennis gloriae compensatione ditari, Deum insatiabiliter sicuti est contemplari.

TIT. XCVI. De tribus frustra optatis.

Reprobi tria optare dicuntur: Voluptatem corpoream sibi ad sufficientiam cumulari, momentaneam [Col. 0803A] gloriam ad beatitudinem suffragari, mores suos et opera nullo post se judicio reprobari.

TIT. XCVII. De tribus agendis Christiano.

Imitator Christi debet tria agere: Simplicis innocentiae sensum tenere, ut cum Christo puer efficiatur; abjectum et humilem habitum amare, ut infantiae Christi vilibus pannis involvatur; in disciplina simpliciter ambulare, ut cum Christo positus in praesepio inveniatur: cujus beati Spiritus visione satiantur et dulcedine inebriantur.

TIT. XCVIII. De Christi attributis.

Christus quandoque dicitur germen seu radix, juxta illud: In die illa radix Jesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur (Isa. XI) . Quandoque lignum vel truncus, ut ibi: Sapientia [Col. 0803B] est lignum vitae (Prov. III) . Quandoque flos, ut: Ego sum flos campi (Cant. II) . Fructus quandoque, ut supradictum est. Levatus est Christus in crucem, juxta illud: Cum exaltatus fuero a terra omnia traham ad meipsum (Joan. XII) . Exaltatus fuit a terra in resurectione, juxta illud: Propter quod exaltavit illum Deus, etc. (Philipp. II) . Exaltatus fuit in ascensione, juxta illud: Elevata est magnificentia tua super coelos (Psal. VIII) . Exaltatus in apostolorum praedicatione, juxta iliud: Exaltabor in gentibus et exaltabor in terra (Psal. XLIV) .

TIT. XCIX. De differentia surgendi, exsurgendi, resurgendi, insurgendi, assurgendi, et consurgendi.

Surgimus a sede, exsurgimus a somno, resurgimus a morte, insurgimus ad vindictam, assurgimus [Col. 0803C] ad honorem, consurgimus ad auxilium.

TIT. C. De conditionibus fumi in peccatore.

Fumus oritur ex igne, ascendit et evanescit. Haec tria habet peccator sive peccatrix. Oritur enim ex flamma concupiscentiae, juxta illud: Ascendit ignis in ira ejus (Psal. XVII) . Ascendit juxta illud: Vidi impium superexaltatum (Psal. XXXVI) . Evanescit juxta illud. Et transivi et ecce non erat (ibid.) . Sed cum fumus duobus modis deficiat; defecit enim a nativitate, quandoque per claritatem diffunditur et deficit, quandoque penitus evanescit. Uno tantum modo peccator deficit. Defecit enim a peccato quando non potest peccare absorptus in gehennam.

TIT. CI. De funiculi significationibus.

[Col. 0803D] Funiculus dicuntur virtutes, juxta illud: Funiculus triplex difficile rumpitur (Eccle. IV) . Funiculus etiam dicuntur peccata, juxta illud: Funes peccatorum circumplexi sunt me (Psal. CXVIII) . Dicuntur etiam bona temporalia. Unde dicitur: Vae vobis qui trahitis populum in funiculis iniquitatis! (Isa. V.) Funiculus etiam dicitur forma, gratia, sive haereditas. Unde Psalmista: Funes ceciderunt mihi in praeclaris (Psal. XV) .

TIT. CII. De fide et fidei intelligentia.

Aliud est fides, aliud est intelligentia fidei. Ad fidem tenentur etiam laici, ut credant articulos fidei, scilicet nativitatem, passionem, etc. Ad intelligentiam fidei tenentur majores, ut praelati; illi enim tenentur habere et fidem et fidei intelligentiam.

TIT. CIII. Bonum quadrupliciter dici.

[Col. 0804A]

Bonum quadrupliciter accipitur, dicitur enim bonum essentialiter, ut Deus; denominative, ut quaelibet creatura dicitur bona, quia a summo bono est, juxta illud: Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I) ; usu, ut equus dicitur bonus, quia ejus bonus usus est; effectu, ut justitia et caeterae virtutes quia faciunt bonum. Deus autem dicitur tripliciter bonus. In sua natura; bonitas enim ejus est ipsa deitas; et ipse est bonus in se et per se. Dicitur item bonus, quia dat, et quia facit bona.

TIT. CIV. De differentia inter logicum et theologum Et de triplici intellectu.

Haec differentia est inter logicum et theologum, quod logicus prius intelligit quam credat, theologus [Col. 0804B] vero prius credit, post intelligit, juxta illud: Credite et intelligetis, licet, secundum quosdam, intellectus debeat praecedere fidem. Ad hoc etiam ut fides actu habeatur de aliquo, primum, oportet scire quod ipsum sit, secundo credere, tertio intelligere quid ipsum sit: quod plene erit in patria. Intellectum vero alius est purus, quo comprehenditur forma et subjectum; alius purior quo comprehendimus angelicam naturam; alius purissimus, quo contemplamur quodammodo divinam naturam. Primus dicitur cor imum, secundus medium, tertius altum.

TIT. CV. De triplici similitudine.

Similitudinum alia est aequalitatis, alia imitationis, alia contrarietatis. Prima convenit Filio Dei. Unde dicitur: Non rapinam arbitratus est esse aequalem [Col. 0804C] Deo (Philipp. II) . Secunda convenit homini; est enim creatus ad imaginem Dei. Tertia convenit diabolo; cum enim Deus sit auctor et principium bonorum, diabolus a simili per contrarium est auctor omnium malorum. Prima licet sit optima nulli est appetenda; quam quia homo voluit habere, cecidit in peccatum. Cum etiam esset servus, noluit habere dominum, sed credens suggestioni diaboli dicentis: In quacunque hora comederitis eritis sicut dii, scientes bonum et malum (Gen. III) : voluit aequari Deo per scientiam, et ita cum Filius sapientia sit Patris, fuit ei quasi occasio ruinae, quare congruum fuit ut a Filio redimeretur. Unde Jonas in persona Filii loquens ait: Propter me orta est tempestas, [Col. 0804D] projicite me in mare (Jon. I) . Jonas Christum significat; mare mundum. Propter Christum autem occasionaliter orta est tempestas in mundo, cum homo suggestione daemonis voluit superbe aequari Deo. Fuit ergo necessarium ut ipse in mare, id est in mundum mitteretur, et sedaret tempestatem, id est reformaret pacem inter Deum et hominem.

TIT. CVI. De triplici baptismate.

Triplex est baptismus fluminis, flaminis, et sanguinis. Fluminis in aqua, flaminis in poenitentia, sanguinis in martyrio. Non quod baptismus sit nisi in aqua, sed quia illa supplent vicem baptismi. Unde illud Evangelio sic est supplendum vel exponendum: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei, id est, nisi quis renatus [Col. 0805A] fuerit ex illa scilicet virtute qua regenerantur illi, qui baptizantur ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit, etc.

TIT. CVII. De quadruplici mutatione.

Quadrupliciter fit mutatio. Est enim mutatio divina, physica, magica, moralis. Mutatio Divina duplex est: altera alternationis, altera transsubstantiationis. Mutatio alternitatis fuit in Cana Galilaeae, ubi de aqua factum est vinum, quia mutata sunt substantialia, natura manente. Mutatio transsubstantiationis fit in eucharistia. Panis enim et vinum transsubstantiantur in carnem et sanguinem Christi. Mutatio physica, id est naturalis, fit cum de aqua fit glacies, de glacie crystallus. Mutatio magica fuit quando Magi Pharaonis mutaverunt [Col. 0805B] virgas in serpentes. Mutatio moralis est, secundum quam philosophi aut poetae dicunt quosdam mutatos in sues, ut socios Ulyssis, utpote in luxuriosos; quemdam in cervum, ut Acteonem, qui omnia sua expendit in venatione, Lycaonem in lupum, propter ferocitatem.

TIT. CVIII. De multiplici debito.

Multipliciter dicitur debitum. Est enim debitum commissi, omissi, meriti, congrui, voti, praecepti, promissi. Ratione commissi, sacerdos debet cantare missam. Ratione omissi, monachus debet vapulare, si delinquat in ordine. Ratione meriti quilibet retribuere amico suo beneficium acceptum. Ratione congrui debet esse miles, qui est aptus ad ferenda arma. Ratione voti, ille qui vovit se non cognoscere uxorem [Col. 0805C] suam in Quadragesima, debet illud observare. Ratione praecepti debemus habere dilectionem Christi et proximi. Ratione promissi, Deus debet nobis vitam aeternam, observemus ejus praecepta.

TIT. CIX. De affectione exspectantis Deum.

Homines Deum exspectantes debent esse suspensi, quando veniet; dubii an ipsos deserat, hilares et devoti, diligentius adornati, terrena aspernantes, in eo nuptialem praesentiam, familiarem gratiam, liberalem munificentiam, summopere desiderantes.

TIT. CX. De tribus nuptiis, et de variis verbis Dei.

Tres sunt species nuptiarum. Prima reconciliationis per fidem, in qua sunt tria fercula, peccatorum [Col. 0805D] ablutio, gratiae consecutio, naturae reformatio; secunda adoptionis per spem, in qua sunt etiam tria: eloquii Divini consolatio, alimoniae coelestis communio, dulcedinis internae praelibatio. Tertia glorificationis perfectae per charitatem cujus haec tria fercula sunt: aeterna incorruptio, vera glorificatio, perpetua Dei visio. Verba consolationis Dei sunt ablutio culpae, restitutio gratiae, exilii evasio, consecutio regni, consortium Divinitatis, adeptio aeternitatis.

TIT. CXI. De tribus armis fidelium.

Arma fidelium sunt tria. Sapientia, plenitudo, quae est David, de qua sententiarum lapides emittuntur; patientiae fortitudo, quae est baculus, quo luporum rabies propulsatur; charitatis amplitudo, [Col. 0806A] quae est pera David, de qua orationes proferuntur.

TIT. CXII. De tribus praelato necessariis.

Tria sunt praelatis necessaria: Via fidei, doctrinae sinceritas, ut inhabitent in eadem regione. Studiosa bene operandi sedulitas, ut vigilias cum pastoribus celebrent. De salute subditorum diligens curiositas, ut custodiant et conservent gregem suum.

TIT. CXIII. De tribus speciebus poenitentiae.

Tres sunt species poenitentiae: Simulatoria et infructuosa, cujus exemplum est in Esau et falsis credulis; et desperata, sicut in Cain et Juda: utilis et consummata, sicut in Maria Magdalena et Zachaeo. Cujus partes sunt quinque, contritio in corde, confessio in ore, maceratio in carne, correctio in opere, perseverantia in virtute.

TIT. CXIV. De tribus mirabiliter mutatis.

[Col. 0806B]

Tria sunt mirabiliter mutata: sublimitas in humilitatem, quando Verbum carnem assumpsit; contemptibilitas in majestatem, quando se homo Deus coram discipulis transfiguravit; mutabilitas in aeternitatem, quando Christus post resurrectionem coelum regnaturus ascendit.

TIT. CXV. De tribus impedientibus poenitentiam.

Tria sunt quae poenitentiam obruunt. Anxietas nimia, doloris exactio ad mensuram innocentis, indignitas inferentis.

TIT. CXVI. De triplici ascensu Domini.

Triformis ascensus Domini: Victoriosus quo ascendit super aera; spiritualis, quo ascendit super [Col. 0806C] coelos coelorum; gloriosus, quo ascendit super pennas ventorum.

TIT. CXVII. De regni coelorum acquisitione.

Regnum coelorum alii violenter rapiunt, ut pauperes spiritu. Alii merentur, ut illi qui faciunt amicos de mammona iniquitatis. Alii furantur, ut mulier quae tetigit furtim vestimenti Dominici fimbriam. Alii ad ipsum compelluntur, ut pauperes saeculi.

TIT. CXVIII. De instrumentis vindictae Dominicae.

Tria sunt quibus Deus vindictam exercet in hostes: Lavacri salutaris remedium, quod obruit diabolos velut mare Rubrum occidit Aegyptios; poenitentiae condignae exercitium, quae velut sulphur peccati [Col. 0806D] fetores interimit; districtionis extremae judicium, quod obduratos velut ignis ad vocem Eliae involvit idololatras.

TIT. CXIX. De triplici lecto animae.

Lectus animae tripartitus est quo pausat: Gravitas debilitatis compositione quam sibi languidus jam sanatus substernit; tranquillitas quietae conscientiae in qua, fugiente David, statua ejus punitur (I Reg. XIX) . Hoc est, cui duae fulturae supponuntur, de praeterito securitatis et fiduciae ampliatio, de futuro remunerationis et praemii certitudo. Cervical quod supponitur capiti, est divinae et familiaris gratiae largitudo. Lectus tertius, humilitas inanis gloriae; quae est lectus floridus, quem LX fortes ambiunt (Cant. III) .

TIT. CXX. De duobus fluviis quibus se lavant peccatores, et quibus justi.

[Col. 0807A]

Fluvii quibus se peccatores lavant duo sunt: fluxus compositionis et lasciviae, item pestis adulationis et fallaciae. Qui sunt Abana et Pharphar, fluvii Damasci (IV Reg. V) , Fluvii quoque quibus justi se balneant duo sunt: invectio compositionis et contumeliae, suavitas consolationis et gratiae qui sunt Core et Datan, filii Levi.

TIT. CXXI. De quatuor herbis aut floribus in horto Dominico crescentibus.

Quatuor species sunt herbarum in horto Domini: Puritas corporalis munditiae quae est quasi lilium; Gratia specialis innocentiae, quae est quasi hyssopus; Veritas libera eloquentiae, quae est quasi viola; [Col. 0807B] justitia operationis continuae, quae est quasi rosa.

TIT. CXXII. De tribus paradisis.

Paradisorum genera tria sunt: Voluptuosa dulcedo visibilium, quae irrigatur sicut hortus deliciarum; sincera puritas spiritualium, quae in se conservat hominem; deliciosa veritas supercoelestium, ubi Paulus audit arcana verba quae non licet homini fari (II Cor. XII) .

TIT. CXXIII. De rerum nostrarum furibus.

Latrones qui nobis optima quaeque furantur, quatuor sunt: Hebetatio intellectus, discordia tollens nobis scientiam veritatis. Hic latro apud Psalmistam vocatur negotium in tenebris (Psal. XC) . Indomitae carnis lascivia, rapiens meritum integritatis, et daemonium dicitur meridianum (ibid.) . Favorabilis [Col. 0807C] jactantia, tollens plenitudinem sanctitatis, et dicitur sagitta volans in die (ibid.) . Vitae hujus amor et appetentia rapiens praemium aeternitatis, et dicitur timor nocturnus (ibid.) . Hi sunt latrones sine intermissione insidiantes.

TIT. CXXIV. De tribus panibus.

Tres sunt panes quos de via veniens quaerit amicus, charitas, humilitas, continentia.

TIT. CXXV. De assumptione et decem praeconiis Mariae semper Virginis.

Assumpta est Maria in coelum. Felix dies et praeteritis diebus felicior, in qua Virgo virginum, Sancta sanctorum, misericordiae mater assumitur, in qua cella aromatica, paradisus deliciarum, angelorum [Col. 0807D] gloria ad regalis solii celsitudinem sublimatur. Haec est Domina nostra, haec est Virgo quae singulari privilegio comitantibus angelicis choris hodie ad dexteram filii pervenit. Nam universorum Rex et ejus Filius et Dominus coelorum cum tota coelesti curia huic hodie occurrit, dicens: Tota pulchra es amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) . Hodie Domina nostra insigni circumdata corona, ostendit angelicae dignitati suae celsitudinis privilegia, in quibus totius paradisi gloriatur curia. Primum privilegium est quod sine sorde et sine viro concepit. In hoc enim immunem se in conceptu ostendit, ab illo praescripto prophetico: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea (Psal. L) . Secundum privilegium quod sine [Col. 0808A] dolore peperit. Ubi maledictionem illam quae primae muliere data fuerat superavit. In dolore paries filium, etc. (Gen. III) . Nam quam homo non deflorat, non torquetur, nec laborat, etc. Tertium quod virgo et mater fuit, ubi natura cursum suum mutavit et admirando expavit. Nam miratur quod virgo pura parit filium. Nullo enim naturae pacto ibi fecunditas praedicatur, ubi integra virginitas conservatur. Quartum quod integre et perfecte omnia novit; qualiter enim aliquid potuit ignorare quae omnia scientem scivit; in qua tota divinitatis plenitudo corporaliter habitavit? Quintum, quod Deum genuit. Sextum quod sine dolore mortis abiit; tantum enim a dolore mortis facta est extranea, quantum a corruptione fuerat aliena. Septimum quod cum corpore [Col. 0808B] suo (quantum credimus) in coelo vivit. Licet enim B. Hieronymus hic opiniones ponat, non tamen factum abnuit; sed rationis astutae tota fidei nostrae colla submisit, in qua dicimus non impossibile Deo esse ut illud divinitatis habitaculum singulare corruptioni non subjaceat vel vermibus. Qui enim trium puerorum vestimenta in camino ignis illaesa servavit, corpus matris propriae incorruptum servare et voluit et potuit. Octavum quod angelicam sublimitatem transcendit. Nonum quod ad dexteram Filii singulariter sedet Psalmista testante: Astitit regina a dextris tuis, etc. (Psal. XLIV) . Decimum est generale quo pertexitur ora chlamydis, quod Nec primam similem visa est, nec habere sequentem.

TIT. CXXVI. De triplici gaudio.

[Col. 0808C] Intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV.) . Triplex est gaudium. Est gaudium saeculi, est gaudium tuum, est gaudium Domini tui. Primum est de terrena affluentia, secundum de bona conscientia, tertium de aeternitatis experientia. Non igitur exeas in gaudium saeculi, non remaneas in gaudio tuo, sed intres in gaudium Domini tui. Primum enim exterius est, medium quidem intra te, sed tertium multo interius. Ad primum exitur, ad secundum venire incipitur, ad tertium pervenitur. Ad primum exivit homo cum cecidit de paradiso, ad secundum venire incipit, cnm per fidem reconciliatus est Deo. Tunc autem ad tertium perveniet, cum videndo ipsum sicuti est in aeternum fruetur ipso. Primum [Col. 0808D] est simplum, secundum centuplum, tertium vita aeterna. Qui autem renuntiaverit omnibus quae possidet, centuplum accipiet, et in futuro vitam possidebit aeternam.

TIT. CXXVII. De exaltatione Dei in nobis per cor altum, latum et profundum.

Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus (Psal. LXIII.) . Tribus modis exaltatur Deus. Drimo per id quod habet de nobis, per naturae scilicet humanae conditionem, in qua exaltatus est super coelos coelorum, secundo, per id per quod habitat in nobis, per fidem videlicet, et dilectionem: quia qui amplius diligit, amplius diligendus invenitur; tertio, per id per quod capitur a nobis, utpote per cognitionem, quia quanto magis crescit in nobis [Col. 0809A] ejus cognitio, tanto major invenitur ejus eminentia, instar montis qui quanto magis ab eo elongaris, tanto minor apparet; quanto vero magis appropinques, tanto major et altior videtur. Est autem cor profundum, et latum, et altum. Profundum desperatione, latum dilectione, altum contemplatione. Si ergo vis ut Deus qui in se exaltari non potest, in te exaltetur, a profundo cordis accede ad latum per fidem et dilectionem, et de lato ad altum per cognitionem, et exaltabitur Deus in nobis, quia quanto magis humani cordis affectio ab inferiorum suspensa desiderio in amorem aeternorum promovetur, tanto charitas Dei de maximis major, et de summis altior virtutibus apud ipsum exaltatur.

TIT. CXXVIII. De triplici promotione hominis.

[Col. 0809B] Euge, serve bone et fidelis! quia supra pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam (Matth XXV) . Tres sunt promotiones: Prima est in virtutibus, secunda in administrationibus, tertia in praemiis. Prima meritorum, secunda stipendiorum, tertia praemiorum. Prima meritoria, secunda dispensatoria, tertia remuneratoria. Prima interius operatur, secunda exterius, tertia interius et exterius. Prima quippe bonum facit, secunda fidelem comprobat, tertia beatum constituit. Prima supra seipsum, secunda supra proximum, tertia supra hominem simul et angelum. Nescitis, inquit Apostolus, quia angelos judicabimus (I Cor. VI) . Unde dicitur: Euge, serve bone et fidelis, quia supra pauca fuisti fidelis, etc. [Col. 0809C] Haec prima promotio bona est in propriis. Haec secunda fidelis in commissis, bona in conscientia, fidelis in providentia. Quia super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam. Haec autem tertia beata est in praemiis; unde additur: Intra in gaudium Domini tui.

TIT. CXXIX. Esse ex Deo, a Deo et de Deo.

Qui ex Deo est verba Dei audit (Joan. VIII) . Aliud est esse ex Deo, aliud a Deo, aliud de Deo. Ex Deo esse est ex eo habere existentiam; a Deo, ipsi conformari per gratiam et justitiam; de Deo, deitatis habere naturam. Nihil de Deo est, nisi Deus; nullus a Deo, nisi electus. Ex Deo, tam electus quam reprobus; sed de Deo nihil, nisi Deus: solus enim Deus deitatis habet naturam. Electi conformantur ei per justitiam, [Col. 0810A] ex Deo habent omnia existentiam, ex quo et in quo et per quem omnia sunt. Unde non secundum gratiam ex Deo sunt omnia, sed secundum existentiam, quia multa quae sunt ex Deo per naturam conditionis; ex diabolo sunt per malitiam imitationis. Unde Dominus: Vos, inquit, ex patre diabolo estis, etc. (Joan III) . Qui ergo naturam subsistendi et formam vivendi ac vincendi ex Deo habent, ii ex Deo omnino sunt; et ipsi verba Dei audiunt non solo auditu auris, sed et cordis et operis. In auditu autem operis est obedientia; nam qui audit solo auditu auris, audit negligenter; qui auditu cordis, intelligenter; qui auditu operis, obedienter.

TIT. CXXX. De pastoris boni officio.

Ego sum pastor bonus, etc. (Joan. X) . Qui habet [Col. 0810B] pastoris nomen, sic gerat officium, ut habeat et meritum: ut non tantum sit bonus nomine, sed bonus actu, bonus et pastu sibi et gregi. Quos pascit verbo informet exemplo. Pro qua duplici bonitate, duplici, secundum Apostolum, habeatur dignus honore (I Tim. V) . Potest enim quis esse bonus et non pastor, et pastor et non bonus, et nec bonus nec pastor, et simul bonus et pastor. Sed bonus sit oportet, qui bonus pastor, hic ergo duplici bono praeditus: altero suas oves cognoscit, altero a suis ovibus cognoscitur. Nam haud bonus pastor esset, si uno abundaret, et non altero; utpote si vel non cognosceret oves suas, vel non cognosceretur ab eis. Pastorum quippe alii cognoscunt oves suas, sed non [Col. 0810C] cognoscuntur a suis. Alii cognoscuntur a suis, sed non cognoscunt suas. Alii neque cognoscuntur a suis, nec cognoscunt suas. Alii et cognoscunt suas, et cognoscuntur a suis. Primum fit cum praelati subditis necessariam exhibent providentiam et debitam ab ipsis non accipiunt obedientiam; secundum, cum praelatis debita solvitur obedientia, nec ab ipsis necessaria subditis impenditur providentia; tertium, cum nec illi providentiam neque isti largiuntur obedientiam; quartum fit cum et illi providentiam, et isti obedientiam exsolvunt debitam. Sic etenim pastor ovem cognoscit, si ejus necessitati sicut notae sive commissae diligenter providet. Ovis pastorem agnoscit, si ejus voci non ut alienae, sed ut domesticae incunctanter obedit.

LIBER SEXTUS. ADNOTATIONES ELUCIDATORIAE IN SCRIPTURAM, TRACTATUUM MORALIUM FRAGMENTA, ETC.

[Col. 0809]

TIT. I. De quadruplici potestate Christo data, et quadruplici statu creaturarum.

[Col. 0809D]

Data est mihi omnis potestas, etc. (Matth. XXVIII) . Magno et inaestimabili gaudio mens nostra potest hilarescere, si quam eminenti gratia natura humana de morte translata sit ad gloriam curet attendere. [Col. 0810D] Duplo enim amplius exaltata est quae cecidit, si attendas de quo statu ceciderit, et ad quem ascenderit. Lapsus enim est de animali et mortali ad mortuum. Primus enim homo factus est in animam viventem, id est, vitam animalem; et si animalem, etiam mortalem. Et corpus mortuum est propter [Col. 0811A] peccata. Reparatio autem facta est de mortuo ad immortale et spirituale; quia secundus homo in spiritum vivificantem, hoc est, quidquid mortale inerat immortalitate absorbente. Tres autem in homine gradus constituo: mortalem, mortuum, immortalem. Mortuum peccatum dejecit de medio ad infimum, gratia erexit de infimo ad summum, ut non sit regressus de mortuo ad statum primi hominis animalem, sed magis fiat ascensus ad vitam secundi immortalem. Quatuor autem rationalis creaturae status esse discernuntur. Primus, creaturae miserae et mortalis; secundus, creaturae beatae sed mortalis; tertius, creaturae miserae licet immortalis; quartus, creaturae beatae et immortalis. In primo consistit creatura misera et mortalis; in secundo, creatura beata et [Col. 0811B] mortalis; in tertio, creatura misera et immortalis; in quarto, creatura beata et immortalis. Primus status, creatura mortalis et misera, est homo injustus: propter conditionem mortalis, propter pravam voluntatem et peccatum miserrimus. Nam peccatum hominem facit miserum, ut merito ei dicatur: Miserere animae tuae, placens Deo (Eccli. XXX) . Quasi dicatur: Miserere, licet misera est, quia beata esse potest. Secundus, creatura beata et mortalis, homo justus, mortalis ex jure conditionis, beatus ex habitu justitiae. David enim dicit beatitudinem esse illius hominis cui Deus accepto fert justitiam. Nam beatus justus vir cui non imputavit Dominus injustitiam. In hoc enim: beati sunt pauperes spiritu, beati mites (Matth. V) , et caeteri. Tertius, creatura misera et immortalis, apostatae sunt angeli habentes miseriam immortalem, velut creatura quae immortaliter est miseriae deputata. Est enim immortalis propter aevum naturae indissolubilis, misera vero propter nequitiam malitiae insolubilis. Tria autem sunt quae concurrunt ad ejus miseriam: cruciatus invidiae, quo ex alieno successu scilicet hominis justi, tabescit invidia; tormentum conscientiae, quae, acerbissima dissectione in semetipsam cujus culpa talis facta est, nova rabie grassatur; imminentis terror gehennae, quae ipsos excutiat. Quartus status est creatura beata et immortalis, angelicus spiritus, quae contemplatione Creatoris beata, perennitate vitae et immortalis. In primo ergo statu, creatura misera et mortalis, [Col. 0811D] est homo injustus. In secundo, creatura beata et mortalis, homo justus. In tertio, creatura misera et immortalis, spiritus apostaticus. In quarto, creatura beata et immortalis, angelicus spiritus. Homo quoque quadripartitae creaturae statui congruit. Quadripartita est potestas, quae Christo glorificato data est. Accepit enim potestatem justificandi, quae creaturam mortalem et miseram, beatam faceret, et vivificandi, qua beatam et mortalem, beatam et immortalem constitueret, et judicandi, qua beatam immortalem a misera et mortali discerneret, et glorificandi, qua discretam judicio, gloriosam et immortalem efficeret. De prima dicitur: Filius habet potestatem dimittendi peccata (Matth., XI) . De secunda: Potestatem habeo ponendi animam meam [Col. 0812A] (Joan. X) . De tertia: Timete eum qui potestatem habet corpus et animam mittere in gehennam (Matth. X) . De quarta: Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti ei, det illis vitam aeternam (Joan. XVII) . Prima quidem a misera et mortali tollit impietatem; secunda a misera et mortali excludit immortalitatem; tertia discretae a misera et immortali quae mutari non potest, commutandi in melius donat possibilitatem; quarta jam assumptae in gloriam, lucis inacessibilis exhibet claritatem. Prima ergo sanat interius, secunda exterius. Illa culpam amovens, haec poenam, eam quae ex peccato accidit corporaliter, non illam quae post corpus imminet aeternaliter. Nam ab hac tertia quae sequitur, potestas judiciaria discernit alios ad eam per [Col. 0812B] hanc mortalitatis poenam nascendo, alios item ab ea quasi instanti pariter eximendo. Optimum ergo et justum est, ut omne genuflectatur coelestium, terrestrium, et infernorum, in nomine Jesu (Philip. II) . Quem propter passionem videmus gloria et honore coronatum: coelestium, propter potestatem glorificandi; terrestrium, propter potestatem justificandi; infernorum, propter potestatem judicandi mortuorum et vivorum. Propter potestatem vivificandi, creatura misera vel injusta et mortalis amplectetur et diligat potestatem justificandi. Creatura justa et mortalis praestoletur fideliter potestatem vivificandi. Creatura misera et immortalis, experiatur potestatem judicandi. Creatura beata et immortalis [Col. 0812C] perfruatur feliciter potestate glorificandi.

TIT. II. De silentio animae contemplativae.

Factum est silentium in coelo quasi media hora (Apoc. VIII) . Est silentium quod est contemplatio. Coelum est anima justi. Unde: Coelum sedes mea est (Isa. LXVI) ; et: Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII) . Cum igitur quies contemplativae vitae agitur in mente, silentium fit in coelo: quae quia in praesenti non est perfecta, non hora, sed media hora fieri perhibetur.

TIT. III. De ubere maternae affectionis.

Gaudete cum gaudentibus, flete cum flentibus (Rom. XII) . Materni breviter exprimuntur affectus, quia nec dolere nec gaudere parvuli absque ea quae genuit [Col. 0812D] possunt. Habet enim duo ubera, ex quibus duplex filiis lac porrigit. Primum uber est congratulatio, secundum compassio. Primum lac exhortatio, secundum consolatio. Ex ubere itaque congratulationis pastor bonus producit lac exhortationis proficientibus; ex ubere compassionis porrigit lac consolationis pusillanimis ex vi tentationis concussis. Quanti sunt hodie qui Christi opprobria, sputa, clavos, lanceam, crucem, mortem denique in fornace avaritiae conflant, et pretium universitatis in marsupiis suis includere festinant, et cum sint de patrimonio Christi crucifixi, nimium incrassati, impinguati, dilatati, non compatiuntur super contritione Joseph? Sed quae mater est ubera habet et non cessat de ubere congratulationis lac exhortationis, [Col. 0813A] et de ubere compassionis lac exprimere consolationis. Gaudere scilicet cum gaudentibus, et flere cum flentibus.

TIT. IV. Responsum a triplici spiritu accipi.

Responsum accepit Simeon a Spiritu sancto (Luc. II) . Aliquando homo accipit responsum a Spiritu sancto, aliquando a spiritu malo, aliquando a spiritu suo. Quando accipit a spiritu malo, semper deluditur; quando a spiritu suo, saepe decipitur; quando a Spiritu sancto nunquam fallitur. Spiritus malus semper deludit, spiritus hominis saepe decipit, Spiritus sanctus semper bene docet et instruit. Nam quoties dat responsum, reddit veritati testimonium, sponsorque et testis de seipso facit judicium. Spiritus, inquit, scrutatur verba Dei (I Cor. II) . Dat ergo [Col. 0813B] Spiritus sanctus responsum per inspirationem, quam suggerit: testimonium per gratiam quam infundit; judicium per discretionem quam tribuit. Quia vero multae sunt suggestiones, et non facile credendum est omni spiritui, gratia cujusdam optimi saporis bono spiritui testimonium reddit. Ipse, inquit, Spiritus testimonium reddit spiritui nostro (Rom. VIII) . Quoniam ipsum gustum a carnis affectionibus, scientia judicandi discrevit. Spiritus enim omnia judicat (I Cor. II) , attingens a fine usque ad finem fortiter (Sap. VIII) . Aspiratio ergo judicat, gratia commendat, scientia discretionis examinat. Quicunque his fulcitur auctoritatibus et circumstantiis, huic secure assentias.

TIT. V. De infirmo, causa morbi, medico et remedio morbi.

[Col. 0813C]

Infelix homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) Hic quatuor consideranda: infirmus, causa morbi, medicus et remedium. Medicus Deus, infirmus homo, causa morbi amor mundi, remedium amor Dei. Horum differentia haec est: Amor mundi in principio dulcis, in fine amarus nimis; amor Dei ab amaritudine incipit, finitur in dulcedinem magnam. Unde architriclinus sponso: Omnis homo primum bonum vinum ponit; sed cum inebriati fuerint, tunc id quod deterius est, etc. (Joan. II) .

TIT. VI. De triplici edicto, et de Moyse in fiscella clauso, per allegoriam ad Christum.

[Col. 0813D] Exiit edictum a Caesare Augusto, etc. (Luc. II) . Tria sunt edicta: Primum ad liberationem, secundum ad purgationem, tertium ad salvationem. Primum exivit a sapientia, secundum a potentia, tertium a gloria. Nisi sapientia exiret, potentia non salvaret nos, nec gloria vivificaret. Exivit filius qui diu latuit. Sicut Scriptura ait, Moyses latuit tribus mensibus in domo patris (Exod. II) , Christus tribus temporibus in sinu Patris: ante diluvium, post diluvium, post legem. Ut exeat texitur fiscella scirpea. Fiscella est Maria; scirpea, fragili ex carne sine nodo culpae. Recens in aqua rore gratiae, pice et bitumine linitur ne dissolvatur, neve aqua intret. Duo sunt mala hominis: unum carnis, alterum spiritus, luxuria et superbia. Contra luxuriam [Col. 0814A] adhibetur bitumen virginitatis, contra superbiam pix humilitatis; et ideo aqua libidinis non potest influere, quia carnem claudit bitumen, nec superbia potest dissolvere, quia pix sigillat mentem. Audi vocem bituminis: Quoniam virum non cognosco (Luc. I) . Audi picem liquentem: Ecce ancilla Domini; fiat mihi secundum verbum tuum (ibid.) . Valida fiscella interius omne bonum continet: exterius nullum malum accedit. In tali vase venit in Aegyptum hujus mundi Dominus.

TIT. VII. De vigiliis, somnis, quando et a quibus surgendum.

Hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII) . Tria ponit: horam, somnum, et surgere. Fuerunt [Col. 0814B] quasi cujusdam noctis tenebrosae vigiliae tres. Prima in paradiso, in qua diabolus tribus modis tentat et superat: per avaritiam, per vanam gloriam, per gulam. Secunda in lege naturali, in quibus sunt tria quibus victus homo desperat: hostis instantia per suggestionem, malignitas carnis per concupiscentiam et titillationem fragilitatis, mentis ignorantia per alienationem veritatis. Tertia in lege scripta Moysi, in qua tria sunt, per quae moriens homo exspirat: abusio corporalium, quam faciebant in manna, dicentes: Revertamur ad ollas carnium; transgressio spiritualium mandatorum, dum facti sunt praevaricatores, obstinatio malorum cordium, saepe etenim correpti pejores sunt facti. Tres similiter sunt species somni: Prima qua dormitat per [Col. 0814C] cogitationem, tribus modis: immunditia, cum res turpes revolvit; superbia, cum in proximum se erigit; concupiscentia, cum res proximi concupiscit. Secunda qua dormit per locutionem, tribus modis: sermone supervacuo, detractorio, adulatorio. Tertia qua soporatur per operationem tribus modis: opero simulatorio, impio, impudico. Dicit igitur: Hora est jam nos de somno surgere. Post tres vigilias noctis sequitur quarta vigilia; quae est ab incarnatione Domini usque ad finem saeculi. Post quam nox non est, sed dies perpetua: Nox enim praecessit; dies autem appropinquavit (Rom. XIII) . Quarta vigilia noctis qua Dominus venit super aquas, tripartita est, tribus principaliter horis distincta. Prima hora, [Col. 0814D] tempore martyrum, obstrepentibus haereticis; secunda, tempore confessorum, pullulantibus hypocritis; tertia erit cum refrigescet charitas multorum. In his et in illis sicut per tres vigilias dormitavimus, dormivimus et soporati sumus. Sic quarta vigilia, tribus modis oppositis, de somno surgimus, trium vigilantium intentione; qui sunt spiritualis puritas, contra immunditiam; spiritualis paupertas contra concupiscentiam; oris custodia contra linguae vitium: idque tribus modis: ostium ut sit circumstantiae, contra sermonem supervacuum; laus ex amore, contra detractorium; veritas in ore, contra adulatorium: Tribus modis etiam vigilare excitamur in operis exhibitione, per tres monitores: qui sunt veritas actualis contra opus simulatorium, pietas [Col. 0815A] maternalis contra impium, sinceritas corporalis contra impudicum.

TIT. VIII. De triplici jugo suavi et onere levi, obedientiae et inobedientiae.

Jugum meum suave est, et onus meum leve est (Matth. XI) . Jugum vel onus suave est triforme. Primum timoris gehennae, secundum regularis disciplinae, tertium dilectionis et gratiae. Primum sustinent qui tantum timore gehennalis poenae manus suas coercent a prava operatione; secundum portant qui timore temporalis poenae et amore praesentis commodi, corda sua reservant a prava cogitatione; tertium, illi qui sola Dei dilectione declinant a malo et faciunt bonum. Primi sunt servi, secundi mercenarii, tertii sunt filii. Primum servos [Col. 0815B] excitat, secundum mercenarios confortat, tertium filios corroborat, quia primi initiant, secundi proficiunt, tertii perseverant. Sicut autem obedientiae, ita et inobedientiae, triforme est jugum. Primum iniquitatis et malitiae quae est luxuria, in quo Salomon subjugatur; secundum prosperitatis et abundantiae, in quo dives purpuratur; tertium afflictionis et miseriae, in quo Ochozias, postquam cecidit per cancellos, consuluit Beelzebub deum Accaron (IV Reg. I) .

TIT. IX. De triplici divinae gratiae operatione.

Quid habes quod non accepisti? (I Cor. IV.) Crearis, sanaris, salvaris. Qui recte sapiunt, hanc triplicem divinae gratiae confitentur operationem. [Col. 0815C] Prima est formatio, secunda reformatio, tertia consummatio. Primo in Deo Christo formamur, secundo per ipsum reformamur, tandem per ipsum et cum ipso consummabimur. Siquidem quod non erat in illo creari oportuit; quod erat et deformatum erat, per formam reformari, et membra non nisi a capite perfici; quod erit cum occurremus in virum perfectum et mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV) . Quando apparebit Christus vita nostra tunc et nos apparebimus cum ipso in gloria (Coloss. III) . Creatio ergo fit sine nobis; consummatio de nobis: neutra a nobis. Sola reformatio quodammodo fit nobiscum, propter consensum voluntarium. Unde reputatur inter merita, quae sunt jejunia nostra, vigiliae, opera misericordiae, et caetera virtutum exercitia, quibus [Col. 0815D] constat nostrum interiorem hominem renovari de die in diem.

TIT. X. De equi boni conditionibus.

Equus nobis exactiori diligentia perquiratur, quem ipsa pulchritudo commendet aspectu; post omni vitio mundum, inspectio diligens approbet; feratur per planum, nec sessorem qualibet inaequalitate concutiat, nec celeritatem retardet aequalitas. Nec pes aliquo reversus unquam cespite offendat. Non sit opus eum vel freno cohibere, vel urgere calcaribus, qui tanta facilitate cuilibet mancipetur obsequio, ut omnem sessoris explorare videatur affectum. Denique tanta progressus ejus suavitate procedat, ut qui insidet non incedere sed labi videatur, non se tam equo vehi, quam navicula subvehi [Col. 0816A] arbitretur. Quae omnia corpori, quo tanquam equo utitur anima, applicari moraliter possunt.

TIT. XI. Qualis sit rector erga subditos.

Curandum est ut rectorem subditis et matrem pietas, et patrem exhibeat disciplina. Et inter haec sollicita circumspectione providendum ne aut districtio rigida, aut pietas sit remissa, ut insit et juste consulens misericordia, et pie saeviens disciplina. Hinc semivivo vinum et oleum adhibetur, ut per vinum mordeantur vulnera, per oleum foveantur, et sit in vino morsus severitatis, et in oleo mollities pietatis, fiatque ex utroque temperamentum quoddam. Quo videlicet nec multa asperitate exulcerentur subditi, nec nimia lenitate solvantur. Unde in arca foederis cum tabulis virga simul et manna est quia cum [Col. 0816B] Scripturae sacrae scientia in arca pectoris sicut est virga districtionis, sic et manna dulcedinis. Hinc David: Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt (Psal. XXII) . Virga enim percutimur, baculo sustentamur. Sit ergo districtio virgae quae feriat; sit et consolatio baculi quae sustentet; sit amor, sed non emolliens; sit rigor, sed non exasperans; sit zelus non immoderate saeviens, et pietas non plusquam expediat parcens.

TIT. XII. De galli et praedicatoris consimili officio.

Gallus priusquam cantet, alas excutit et se feriens vigilantiorem reddit, quia praedicator prius se bonis actionibus exercet, ne in semetipso torpens opere, alios excitet voce, ut quod locuturi sunt, opere clament et voce, et sic caeteros ad vigilias vocent. Hi [Col. 0816C] profundiori hora noctis valentiores et productiores circa matutinum leniorem vocem reddunt; quia iniquis alta voce terrores intonant, luci propinquantibus blanda de praemiis proferunt.

TIT. XIII. De quatuor considerandis.

Quatuor consideranda occurrunt: ut consideres te, quae sub te, quae circa te, quae supra te. A te tua consideratio inchoet, ne frustra extendaris in alia te neglecto. Quid enim tibi prodest si universum mundum lucrareris, teipsum perderes? Si sapiens sis, totum tibi conducet ad sapientiam; si tibi non fueris, et noveris omnia mysteria, lata terrae, alta coeli, profunda maris, si te nescieris, eris similis aedificanti sine fundamento, ruinam non structuram faciens. [Col. 0816D] Sapiens sibi sapiens erit, et bibet de fonte fidei ipse primus. A te proinde tua consideratio inchoet, et in te finiatur; quocunque evagetur ad te revocaveris eam cum salutis fructu. Sume exemplum de summo omnium Patre, Verbum suum et emittente et retinente. Verbum tuum est consideratio tua, sic exeat ut te non deserat. Et haec tua consideratio in tria dividitur, uti consideres quid, quis, et qualis sis, quam benignus et mansuetus et similia. Homo juxta philosophos est animal rationale et mortale. Haec duo consideranti, is tibi fructus occurrit, ut mortale quod in te est rationale humiliet; et rursus rationale mortale confortet: et neutrum neglectum erit bonum. Circumspecte considerato quid sis, natura occurrit qua es homo. Percunctanti quis? [Col. 0817A] Personae nomen occurrit, quia es vel monachus simplex, vel pastor, vel episcopus. Quid ad te horum principaliter pertinet, sive quod nactus sive quod natus? Hoc ergo consideres maxime quod maxime es. Nec modo quod natus, sed qualiter natus. Nudus egressus es de utero matris. Nunquid infulatus? Si consideres qualis sis, occurrit homo dolens, quia homo sis, erubescens quod nudus, quod natus sis plorans, murmurans quod sis natus ad laborem non ad honorem. Ita tibi sume formam tam de conditione originis quam de sacramento redemptionis, quia auctor naturae summa imaque consociat in sui persona; lumen Verbumque temperat. Tu altus sedens, non alta sapiens sis, sed humilia de te sentiens humilibus consentias. Proinde si consideres quantus [Col. 0817B] sis, cogita et qualis, et maxime monstruosa res est grandissimus animus et infirmus, sedes prima et ima, vana lingua et magniloqua, et manus otiosa, sermo multus, et fructus nullus; vultus gravis, et actus levis; ingens auctoritas, et nutans stabilitas. Considerandum ergo quid sis, ut te in te teneas, non ambulans in magnis neque in mirabilibus super te, neque sub te in profundum, quia locus medius est tuus, et virtus est ut qui fis sentiens, non decus tuum, sed ministerium datum consideres. Propheta cum similiter elevaretur audivit: Ut evellas et destruas, et aedifices et plantes (Jer. I) . Rustica res, in sudoris autem schemate quidam labor spiritualis non honor expressus est. Ut enim rusticum facias opus, prophetae sarculo opus est, non sceptro. Attendas [Col. 0817C] regimini non imperaturus, sed vitia exstirpaturus. Illius tenore contentus, curam haereditabit et operam, non gloriam; sed et duritias pro blanditiis. Cathedra episcopalis specula est; inde superintendens sonans episcopi nomen, officium significat non dominium. Tertiae considerationi adjiciendum, qualis sis in condonandis injuriis, qualis in ulciscendis, quam in utroque providus loci et modi observator, qualis in prosperis, qualis in adversis, qualiter constans in propriis injuriis, condolens in alienis. Magnus est qui incidens in adversa, non excidit vel parum a sapientia; major qui cum praesens felicitas sibi arrisit, illi non arrisit. Facilius enim contraria fortuna quam prospera sapientia retinetur.

TIT. XIV. De tribus supplicationibus, seu rogationibus principalibus.

[Col. 0817D]

Tres sunt principales processiones: Prima in Purificatione beatae Mariae cum cereis ac lucernis; secunda in ramis Palmarum, cum floribus et palmis; tertia circa Ascensionem Domini, cum crucibus et vexillis. In duobus autem consistit purificationis nostrae festum: in emundanda conscientia propter Deum, et fama propter proximum. Conscientia a manifestis et occultis. Unde: Amplius lava me, Domine, ab iniquitate mea, etc. (Psal. L) . Ecce de manifestis. Et: Ab occultis meis munda me (Psal. XVIII) . Ecce de occultis. Fama quoque mundanda et protegenda a vera et falsa infamia. In his opus est lucerna, id est prudentia multa quae in secretioribus et obscuris, [Col. 0818A] peccata quibus caeci facti sumus quaerat, inveniat et purget, ut sic illuminatus dicat: Lumen ad revelationem gentium, etc. (Luc. II) . Purificati autem facimus secundam cum floribus et palmis. Arbores prius folia, deinde flores, et tandem producunt fructus. In folio initium boni, in flore promissio primi, in fructu perceptio. In floribus praecedimus, si bonis initiis spe praemii ad aeternitatis fructum tendimus. Palma non nisi centenaria fructificat, significatque palma victoriam. Centesimus fructus vitam aeternam significat. Palmam portat in palma, qui in bonis de diabolo triumphat, et aeternae vitae fructum exspectat. Sequitur processio in crucibus et vexillis. In cruce carnis afflictio, in vexillis mentis elevatio; crucibus vexilla addimus cum ex carnis [Col. 0818B] maceratione ad cordis magnificentiam proficimus. Prima processio fit de domo in templum, secunda de vico in civitatem, tertia de terra in coelum. Domus est mansio usibus destinata propriis; templum, domus divinis dedicata. Conscientia ergo immunda domus est, munda templum, et ita prima processio, ab immunda incipiens conscientia, in ipsius munditiam terminatur. Vicus vero habitatio immunita. Secunda ergo processio a pusillanimitate spiritus et tempestate, modo ejusdem terminatur securitate. Ultima fit de terra ad coelum: de loco afflictionis et miseriae ad locum jucunditatis et gloriae. In prima processione, hinc adsunt puer et puella, inde senex et vidua. In puero lacrymae et moeror, in puella pudor, in sene tremor, in vidua notatur dolor. Eget [Col. 0818C] omnino purificationis nostrae festum talibus cultoribus ex recordatione peccatorum lacrymantibus, erubescentibus, trementibus et dolentibus. Nam talium est circumducere processionem cum immolatione in templo vociferationis. In secunda processione, hinc videre est discipulorum coetus, inde utriusque sexus turbam, quae convenerat ad diem festum. Recipit haec pueros, adolescentes, aetate maturos. In primis virtutis inchoatio, in secundis promotio, in tertiis notatur perfectio. Cum his oportet procedere qui vult sanctam ingredi civitatem. Ultima processio recipit solos perfectos, hinc viros angelicos descendentes et Galilaeos sursum intendentes: medium Jesum a terra sublevatum, a nube [Col. 0818D] susceptum, et in coelum assumptum. Primi sunt boni doctores; secundi boni auditores; tertii eos qui ex his et illis in coelum recipiuntur designant. In secunda processione opus est aut turture aut columba; uterque gemitum pro cantu habet. In cantu turturis gemitum pro peccatis; unde solitudinem amat. In cantu columbae notamus gemitum pro dilectione patriae: unde congregationem amat. Hoc opus in processione expiationis. In secunda pullo et asina quae sunt minora subselliorum et clitellatorum genera. In asina humilitas, in pullo humiliatio. Humilitas qua quisque intus vilescit sibi in oculis Dei; humiliatio ejus effectus, quasi exterius se abjicit in oculis proximi; multi enim sunt exterius abjecti qui vere humiles non sunt. Hi in pullo, non in asino sedent. [Col. 0819A] Alii infirmitatem suam agnoscunt; sed dum foris humilia erubescunt, asinam, non pullum habent. Dominus non nisi in his subselliis sedet, quia: Ad quem respiciam, nisi ad pauperculum et contritum spiritu, et trementem sermones meos? (Isa. LXVI.) In tertia fit processio in tuba et cymbalo. Cymbalum est jubilationis, tuba admirationis. Cymbalum a quacunque parte percutiatur idipsum resonat. Multiplex percussio, simplex resonantia, ut et nos quomodocunque et ubicunque feriamur, non nisi in cymbalis benesonantibus et jubilationis, solam Dei laudem resonemus, intendentes in tubam admirationis.

TIT. XV. Forma exordiendi sermonis.

In auribus tam prudentium, tamque venerabilium personarum quemlibet mihi timeo usurpare sermonem, [Col. 0819B] qui nihil penes me nisi conscientiam habeo peccatricem, minorem scientiam et eloquentiam imperfectam, cui opportunius esset silere quam loqui, pasci quam pascere, aures vobis potius exhibere quam linguam. Sed quis sum qui mandatis Domini mei audeam obsistere? Multa de me mihi fiducia; verum ad sanctitatem praecipientis et ad merita vestra convertor, cui necesse est obedire ex regula; idque sine mora. Nam os meum obedientiae necessitas aperit, utinamque illud merita vestra adimpleant gratia ejus, qui ait: Aperi [Dilata] os tuum, et ego implebo illud! (Psal. LXXX.)

TIT. XVI. Ad pastores et praelatos sermo de officio pastorali.

[Col. 0819C] Videte, fratres, ministerium vestrum, judicate judicium Domini, quia judices saeculi positi estis, non criminum ad occidendum, sed vulnerum ad sanandum. Videte languidum in manibus vestris, quem vobis misericors ille Samaritanus commisit: pro quo pretium ab eodem accepistis ne de vestro constet curatio ejus. Habetis duos nummos in duplici Testamento: Veteris monetae unum, novae alterum; ut Veteri emantur medicamenta quae mordent; Novo, quae fovent. Prima ad putrida purganda; secunda ad viva confirmanda. Hi sunt duo gladii quos Petrus parat in passione Domini. Primus est increpatio; secundus exhortatio. Unus quo ab Ecclesia putrida membra resecantur; alter quo sana a vulneribus defensantur. Hoc Petrus vobis reliquit, ut vitia hominum [Col. 0819D] feriatis; sed cum fervore Petri, haeredes ejus et imitatores esse velitis. Christus in oculis vestris crucifigitur, et vos gladium in vagina habetis? Quid Christianus, nisi corpus Christi, cum ipse dicat: Quod uni ex minimis istis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Quid pigri? quid timidi estis? Forte quia non statis sicut Phinees, iram Domini non placatis ut cesset quassatio. Forte quia discubuistis ad ollam Pharaonis, sagimen diligitis, pigrum est vobis ad bellum surgere. Forte quia lac diligitis et lanam, non oves pascitis, sed vosmetipsos, et fugitis veniente lupo, quia de ovibus non curatis. Saltem si lac ovium comeditis, carnem servate. Si fructum pro custodia quaeritis, ipsas tamen oves non occidatis. An non occiditis? Si eis iniquitatem suam non [Col. 0820A] annuntiatis, sanguinem, inquit Dominus, de manu tua requiram (Ezech. III) . Bonus pastor Christus etiam carnem suam ovibus dedit edendam, ut eas reficeret, et vos quomodo pretium pro gratia accipientes et lupi facti, ipsas oves necatis? Vae pastoribus malis, qui pascunt semetipsos non oves, qui sicut mercenarii, videntes lupum venientem, fugiunt non mutando locum, sed subtrahendo auxilium. Si ergo pastores estis vigilate super gregem vestrum. Ascendite ex adverso, et date vos murum pro domo Israel. Et quasi boni canes, latrate circum caulas Ecclesiae vocibus confidentiae, ut timeant laniatores lupi, et oves securae permaneant, et vos, pro bona custodia, pretium condignum accipere mereamini.

TIT. XVII. De verbi Dei efficacia.

[Col. 0820B]

Vivus est sermo Domini et efficax, etc. (Hebr. IV.) Sermo Domini vivus est et multiplex, quia loquitur per homines, loquitur et per se: per homines multos, per se unum. Videamus magnum sacramentum. Verbum Dei humana carne vestitum semel visibile apparuit: quotidie idipsum, iterata voce, conditum ad nos venit. Humanitatem Christi mali non solum videre, sed etiam occidere potuerunt. Quotidie sermonem Dei mali audiunt et contemnunt. Quemadmodum autem illi non occidissent, si cognovissent; ita isti nequaquam verba Dei audita contemnerent, si virtutem eorum interno sapore gustarent. Sermo Dei vivus est, quia in eo vita est et cor vivificat. [Col. 0820C] Quod foris est transit, quod intus mutabilitatem non recipit. Vivus est ergo, quia non mutatur; efficax, quia non deficit. Non fallitur judicio promissio ejus, oblivione non moritur, nec intentione mutatur. Operatio ejus difficultate non vincitur, judicium ambiguitate non fallitur. Veraciter permittit, fortiter facit, subtiliter discernit. Vivus est ut credas; efficax ut speres. Penetrabilis in judiciis; vivus in praeceptis et prohibitionibus: efficax in promissis et comminationibus. Penetrabilis in judiciis et damnationibus: penetrabilior omni gladio ancipiti. Hominis gladius non nisi hominis corpus incidit: ideoque anceps non est: dicitur enim anceps, qui utraque parte secat, quia potest animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X) . Sive utrumque dijudicat, incidit, [Col. 0820D] et discernit: pertingens usque ad divisionem animae et spiritus, dum sacrum eloquium nobis quae inter carnalia de fide repugnantia habeatur ostendit: compagum quoque et medullarum, quod explanatur cum subditur cogitationum et intentionum. Primum est foris super omnia quasi cutis; deinde delectatio quasi caro; inde cogitationes quasi ossa; tandem intentio quasi medulla. Sicut autem cutis carnem tegit, sic opera delectationem; et sicut ossa carnem fulciunt, sic cogitationes desideria pascunt, et sicut medullae ossibus interiores sunt, sic in cogitationibus latent intentiones. Cogitationes compages vocantur, quia sicut compago vinculum est quod medium extrema conjungit, ita cogitationes quia ex desideriis nascuntur, et desideria gignunt, quodammodo [Col. 0821A] utraque, haec nutriendo, illa gignendo, conjungunt. Et bene post divisionem animae et spiritus, id est carnalium voluntatum, divisio compagum, id est cogitationum bonarum et malarum, quasi perplexior et difficilior est posita; postremo quasi discretor intentionum. His omnibus secreta est merito in extremo medullarum divisio posita. Hic autem sermo Dei dijudicando penetrat intus per sapientiam suam secreta nostra subtiliter intelligendo; foris per doctrinam suam utiliter nos illuminando, eadem faciendo intelligere. Quia ergo vivus est, credamus eum vera promittere; quia efficax, speremus eum promissa perficere; quia penetrabilis et falli non potest, offendisse eum doleamus, et de reliquo offendere eum caveamus.

TIT. XVIII. De Pharisaicis sui admiratoribus, et hypocritis occultis detractoribus.

[Col. 0821B]

Pharisaica jactantia cunctos quidam homines quod superiores se et meliores existimant, despiciunt, venientes ad eos sub vestimentis ovium, intus autem lupi rapaces sunt: sed et pulices mordaces, imo tineae demolientes bonorum vitam, cum palam non audeant, in occulto corrrodunt; si clamorem invectionis non possunt, saltem susurrium detractionis emittunt. Quid hujusmodi prodest tanta in suo victu parcitas, et in vestitu asperitas illa, et notabilis vilitas, in vigiliis, in jejuniis, in totius denique vitae suae singularitate quaedam austerior conversatio, nisi forte opera sua faciunt ut videantur ab hominibus? (Matth. IX.) Sed dicit Christus: Amen, dico [Col. 0821C] vobis, receperunt mercedem suam (ibid.) . Tales, juxta Apostolum, in hac vita tantum sperantes, miserabiliores sunt omnibus hominibus (I Cor. XV) . In hac vita tantum in Christo sperat, qui de Christi servitio tantum temporalem gloriam quaerit. Miser talis homuncio, qui tanto labore et industria studet non esse, vel potius non videri sicut caeteri hominum: minus acceptus, imo cruciandus gravius quam quilibet hominum. Siccine non invenitur hypocritis via, ut ita dicam, utcunque tolerabilior ad infernum! cur saltem illam, qua multi incedunt, viam latam quae ducit ad mortem non eligunt, ut velut de gaudio et non de luctu ad luctum transirent? O quam felicius est illis: quorum non est respectus morti eorum, [Col. 0821D] et firmamentum in plaga eorum: qui in labore hominum non sunt, et cum hominibus non flagellabuntur! (Psal. LXXII.) Qui etsi peccatores, et pro temporalibus gaudiis perpetuis cruciatibus addicti, saltem abundantes in saeculo obtinuerunt divitias. Vae portantibus crucem, non sicut Salvator suam; sed sicut Cyrenaeus alienam. Vae citharoedis citharizantibus non velut illi de Apocalypsi in citharis suis, sed vere, ut hypocritae, in alienis. Vae semel et vae iterum pauperibus superbis, portantibus crucem Christi, non sequentibus Christum! qui cujus passionibus participantur, humilitatem sectari negligunt. Duplici contritione conteruntur qui hujusmodi sunt. Quia hic pro temporali gloria se affligunt, et in futuro pro interna superbia ad aeterna supplicia [Col. 0822A] protrahentur. Laborant cum Christo, sed non cum Christo regnabunt; sequuntur Christum in simulata tristitia, non tamen Christum consequentur in gloria. De torrente in via bibunt, sed non exaltabunt caput. In via lugent, sed non consolabuntur in patria: et merito. Quid enim facit superbia sub pannis humilitatis Christi? Nunquid non habet quo se palliet humana malitia, nisi unde involuta fuit infantia Salvatoris? et quomodo inter praesepium Domini simulans arrogantia se coarcta, et pro vagitibus innocentiae malum murmurat detractionis? An non illi superbissimi in psalmo quorum prodiit ex adipe iniquitas eorum, multo citius sint redempti ab iniquitate et impietate, quam isti qui latent sub sanctitate aliena? (Psal. LXXII.) Certe minus est impius confitens [Col. 0822B] impietatem quam mentiens sanctitatem, quia mendacium addens geminat impietatem.

TIT. XIX. De incremento seminis jacti in terram, id est fidei et caeterarum virtutum.

Sic est regnum Dei quemadmodum si homo jaciat semen in terram, et dormiat et exsurgat nocte et die et semen germinet, et increscat dum nescit ille. Ultro enim terra fructificat; primum herbam, deinde spicam, postea plenum frumentum in spica. Et cum ex se produxerit fructus, statim mittit falcem, quoniam adest messis (Marc. IV) . In cordis ascensione quidam gradus sunt de quibus ait psalmista: Ambulabunt de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) . Unde Job: Per singulos gradus meos pronuntiabo illum (Job XXXI) . Is quippe per singulos gradus suos pronuntiat, qui [Col. 0822C] propter incrementa virtutum quae accipit ei qui dedit laudem reddit. Et non solum de virtute in virtutem gradus sunt, sed unaquaeque virtus quasi quibusdam gradibus augetur et per incrementa perficitur. Est enim aliud virtutis exordium, aliud profectus, aliud perfectio. Si ipsa fides quibusdam gradibus ad perfectionem non deduceretur, apostoli non dixissent: Adauge in nobis fidem (Luc. XVII) . Et alius, an crederet requisitus, non respondisset: Credo, Domine: adjuva incredulitatem meam (Marc. IX) . Si enim incredulitatem se habere noverat, quomodo credebat? Sed quia fides meritorum gradibus crescit, uno atque eodem tempore is qui non plene crediderat, simul et credebat, et incredulus erat. Hos [Col. 0822D] itaque gradus sub messis nomine, Marcus noster describit dicens: Sic est regnum Dei, etc. Semen homo jacit in terram, cum bonam intentionem cordi suo inserit. Posteaque dormit, id est in spe boni operis quiescit; nocte exsurgit ac die, quia inter prospera et adversa non deficit semen, germinat et crescit ille, quia et cum adhuc incrementa sua mereri non valet, virtus semel concepta ad provectum ducitur; et ultro terra fructificat, quia praeveniente se gratia mens hominis spontanee ad fructum boni operis surgit. Sed haec eadem terra primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum producit in spica. Ipsa enim invocatio boni operis instar herbae teneritudinem habet, et ad spicam pervenit, cum virtus percepta ad perfectum operis [Col. 0823A] pertrahit. Plerumque frumentum in spica fructificat, cum virtus ad robustum et perfectum opus perficit. Producto fructu, omnipotens Deus falcem mittit, et messem suam desecat, quia cum unusquisque ad perfecta opera produxerit temporalem vitam suam, per emissam sententiam incidit, ut granum suum ad horreum coeleste perducat. Cum igitur desideria bona concipimus, semen vitae in terram mittimus: cum opera recta concipimus, herba sumus; cum ad perfectum boni operis conficimus, ad spicam pervenimus; cum ipsius operis perfectione solidamur, plenum frumentum in spica proferimus. Petrus herba fuit. Cum autem ancillae verba timuit, viriditas adhuc erat in mente, quia Christum omnium redemptorem credebat, sed flexibilis pede conculcabatur [Col. 0823B] timoris. In spicam suam excreverat, cum eum quem confiteri timuerat in Galilaea, viventem videbat. Ad plenum granum in spica pervenerat, quando, veniente desuper spiritu, ita roboratus est ut vires persequentium caesus despiceret, et Deum inter flagella praedicaret.

TIT. XX. De hydriis vacuis et plenis.

Hydriae aliquando sunt vacuae, aliquando plenae. Plenae autem aliquando veneno, aliquando aqua vel vino. Vacuae sunt cum pro inani gloria vel terreno commodo fiunt. Plena veneno, si cum rancore animi vel murmure; aqua cum ex timore: siquidem per aquam quidam timor intelligitur. Unde Salomon: Timor Domini fons vitae (Prov. XIV) . Vino plenae sunt, cum timor vertitur in amorem, cum charitas [Col. 0823C] timorem excludit. Ut vacuae sint vel veneno plenae, non vult Dominus; ut aqua impleantur jubet; ut aqua in vinum vertatur facit.

TIT. XXI. De pigro, de luctante et vincente.

Tres sunt: piger, luctans, vincens. De primo dicitur: Abscondit piger manus suas sub axilla (Prov. XIX) . Luctans audit: Viriliter agite (Psal. XXX) . Et vincenti clamat Dominus: Vincenti dabo edere de igno vitae, quod est in paradiso Dei mei (Apoc. II) . Pigro ergo est primo consolandum, secundo condolendum, pugnanti metuendum, vincenti congaudendum. Primus habet manus ligatas, secundus exertas, tertius quietas. Primus insanus sine vulnere, secundus sanus cum vulnere, tertius sanus ab omni vulnere. [Col. 0823D] Primus dormit sine spe, secundus vigilat in spe, tertius gaudet in re. Piger tenet silentium a bono, secundus a malo, tertius ab incommodo. Incommodum dico nocivum corpori et animae, id est peccata et peccati poenam. Hoc silentium erit in vita beata, ubi servus liber erit a domino suo. In hac enim vita non est servus liber a Domino, quia licet per poenitentiam relinquat peccatum peccator, impugnatio tamen peccati adhuc insistit.

TIT. XXII. De nocte, cursu ac itineribus ejus.

Nox in suo cursu medium iter haberet (Sap. XIII) . Nox ignorantia boni. Cursus noctis est ad defendendum tempus bonitatis. Tria sunt itinera noctis: Primum, ex ignorantia boni errare; secundum, post cognitum bonum errorem diligere; tertium, in errore [Col. 0824A] perseverare. Cum itaque venit Christus, medium silentium tenebant omnia, mox in suo cursu medium iter tenebat, quia homines a bono silebant et errorem diligebant.

TIT. XXIII. De multiplici acceptione Eucharistiae corporis Dominici.

Qui semel datus est mundo in forma carnis, is cunctis diebus aut horis datur fidelibus in specie panis, scilicet in esu sacramenti sui, sed saepius et in cunctis horis devotis datur in gustu spiritus sui. Primum ad redemptionem, secundum ad sanctificationem, tertium ad consolationem. Primum exigit ut fides sit recta, secundum ut conscientia sit pura, tertium ut devotio sit pura et prompta. Hoc mentem elevat, ut gratiae occurrat; cor aperit, ut excipiat; affectum dilatat, [Col. 0824B] ut plurimum inde plus capiat.

TIT. XXIV. De praeparamentis ad Purificationem Mariae digne celebrandam.

Sint lumbi vestri praecincti, etc. (Luc. XII) . Lumbi nostri sint praecincti, ut Purificationem Mariae aemulemur, ut sint lucernae ardentes in manibus nostris, ut gaudium Simeonis lumen in manibus, portantis etiam visibili signo in nobis praesentemus. Simus casto corpore, et mundo corde, ut Purificationem Virginis expressius colamus. Simus ardentes devotione, lucentes opere, ut cum Simeone Christum portemus in manibus. Sit lucerna in corde sit in manu, sit in ore. Lucerna in corde luceat in nobis, in manu aliis, in ore proximo. Lucerna in corde puritas est fidei; lucerna in manu, exemplum operis; [Col. 0824C] lucerna in ore, sermo aedificationis. Non solum coram hominibus nos lucere necesse est per orationem, et coram Deo per intentionem, sed etiam coram angelis per operationem. Lucerna nostra coram angelis est pura devotio, cum in conspectu angelorum psallimus sapienter, vel oramus ardenter. Lucerna coram Deo, simplex intentio, ut ei soli placeamus cui nos probavimus. Quod autem fides lucerna sit, testatur Salomon: Non exstinguetur in nocte lucerna ejus (Prov. XXXI) , id est non deficiet in tentatione fides ejus. Quod opus bonum lucerna sit, ostendit Dominus: Luceat lux vestra, etc. (Matth. V) . Quod Domini sermo lucerna sit ostendit David: Lucerna pedibus meis verbum [Col. 0824D] tuum (Psal. CXVIII) . Quod oratio lucerna sit Salomon notat: Lucerna Domini spiraculum vitae hominis, quae investigat omnia secreta ventris (Prov. XX) . Lumen namque quod nobis orantibus vel psallentibus desuper aperitur spiraculum est vitae, in quo suaviter respiramus. Quod autem dicatur investigare secreta ventris, id est mentis, non illud esse putandum quod Dominus comminatur se scrutaturum esse in lucernis; istud namque causa cum sit illuminantis, illud judicii est exquirentis. Nam et aliter investigat secreta ventris potio medici, aliter gladius carnificis. De intentione dicitur: Lucerna corporis tui est oculus tuus (Matth. VI) . Nobis ergo, quibus ardent tot lucernae, cum exstincta fuerit lucerna hujus vitae, orietur lux inexstinguibilis [Col. 0825A] vitae, et quasi fulgor meridianus consurget nobis ad vesperam. Et cum nos consumptos putaveris, oriemur ut lucifer, et tenebrae erunt sicut meridies.

TIT. XXV. De triplici descriptione ad conjugium, ad continentiam, et ad virginitatem.

Ut describeretur universus orbis, etc. (Luc. II) . Triplex est descriptio: Alii ad conjugium, alii ad continentiam, alii describuntur ad virginitatem. In his tribus est tota descriptio Christi: qui non est in aliqua istarum, non est Christi, sed potius ad censum diaboli pertinet. Conjugium comparatur tapetibus, quae super terram extenduntur. Continentia est cortina dependens in pariete. Virginitas regium mantile supra quod fercula ponuntur. Primum est sub pedibus regis, secundum in conspectu, tertium [Col. 0825B] juxta regem vel circa. Primum ad usum, secundum ad delectationem, tertium ad dignitatem. Primum in terra terrae pulvere obfuscatur, secundum supra terram coronatur, tertium coelestia imitatur. In conjugio est vinculum spiritus propter societatem, usus carnis propter prolem, moderatio carnalis consortii propter suscipiendum corpus Christi et orationem. Fornicatio est ignis comburens, conjugium ignis calefaciens, virginitas ignis lucens, et levitate se ad alta acuens ac agens. Nostrum igitur est aut perire incendio, aut evadere remedio.

TIT. XXVI. De vocatione Lazari in sepulcro, moraliter alludendo primo ad hoc quod «abyssus abyssum invocat;» deinde de tertia decima mansione Judaeorum in deserto, et quae sequuntur.

[Col. 0825C] Lazare, veni foras (Joan. XXI) . In hac vocatione videndum est quis vocat, quem vocat, et quomodo vocat. Haec enim tria in omni vocatione sunt attendenda: qualitas vocantis, vocati et vocandi, id est vocans, vocatum et vocatio. Historialiter Christus Lazarum materialem de sepulcro vocavit materiali. Spiritualiter abyssus vocat abyssum: Abyssus Dei, abyssum hominis; abyssus sapientiae, abyssum ignorantiae; abyssus misericordiae, abyssum miseriae. Venit enim sapientia Dei ad ignorantiam nostram, venit misericordia Dei ad miseriam nostram, venit Christus sublimis ad limum nostrum, excelsus ad profundum nostrum, et infixus est in limo profundi, ut nos erueret de profundo. Abyssus Christus est, [Col. 0825D] quia incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus (Rom. XI) . Unde Ego latitudo, etc. (Jer. XVII) . Abyssus etiam cor hominis pravum et inscrutabile. Et quis cognoscet illud? (ibid.) Unde et Jonas sub persona Christi in passione: Abyssus vallavit me, pelagus operuit caput meum (Jon. II) . Abyssus igitur superior vocat inferiorem; Christus hominem, dicens: Lazare, veni foras. Quasi dicat: Abysse malitiae Adam, abysse ignorantiae, abysse miseriae, veni foras. Sed unde et quo de sepulcro, imo de sepulcris? Omne enim peccatum sepulcrum est: ergo quot peccata, tot sepulcra. Dimitte mortuos sepetire mortuos suos (Luc. IX) . Mortuus mortuum sepelit, cum peccator peccatorem adulationibus pascit. In sepulcris concupiscentiae mortui sunt et [Col. 0826A] sepulti quibus dedit Dominus desideria cordis eorum. Decima tertia mansione in exitu de Aegypto murmuravit populus contra Dominum suum et Moysen, reversi enim sunt corde in Aegyptum ad ollas carnium, caepas, allia et pepones. Nam tertius decimus numerus, primus a duodecimo doctrinae apostolorum, transgressionem notat. Inde Christus tertia decima transgrediens, tertia decima passus est, ad vesperam fecit pro nobis sacrificium vespertinum, ut de vespere mortis duceret nos ad matutinum vitae. In hujusmodi sepulcris fetebat quatriduanus. Prima dies mortis nativitas carnalis; quia homo nascitur ad laborem, repletus multis miseriis. Unde: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) Secunda transgressio legis naturalis; tertia scriptae [Col. 0826B] legis; quarta datae gratiae. Ecce jam fetet. Hunc tamen vocat de abyssis terrae. Unde: De abyssis terrae iterum reduxisti me (Ps. LXX) . Primo in corpore, iterum in anima. Primo de peccato originali; iterum de actuali. Primo in te capite nostro, cum naturam nostram de morte suscitasti; iterum in membris, cum nos morte peccati liberasti. Semel in spe, iterum in re de abyssis terrae ad abyssum coeli reduxisti. Tres autem sunt abyssi vitae, prima profunda, secunda profundior, tertia profundissima. Peccatum in cogitatione, operatione, consuetudine. Mortuus in domo, in porta, fetens in sepulcris. Ab hac triplici abysso postulat liberari Propheta: Non me demergat, inquit, tempestas aquae, per iniquam cogitationem, [Col. 0826C] neque absorbeat me profundum, per pravam operationem, neque urgeat super me puteus os suum, per obstinatam consuetudinem (Psal. LXVIII) . Lazare, veni foras. Qua? per me, quia ego sum via (Joan. XIV) . Quo? ad me, quia ego sum patria. Veni per me hominem, ad me Deum. Unde vocatur? de peccatis. Qua? per Christum hominem ad Christum Deum. Vocat igitur abyssum de abyssis, et per abyssum.

TIT. XXVII. Quod multiplici ratione Maria dicatur virga, et Christus flos ejus.

Virgo Dei genitrix virga est, flos filius ejus. Perquam convenienter, fratres charissimi, dicitur virga, beata virgo Maria. Est enim virga recta, virga erecta, et in coelum usque porrecta. Virga gracilis, virga fragilis, virga flexibilis, virga frondosa, virga [Col. 0826D] florigera, virga fructifera: Recta per fidem, erecta per spem, porrecta per longanimitatem, per humilitatem gracilis, per mansuetudinem flexibilis, per virginalem conceptionem florigera, per partum salutis fructifera. Gracilis, per abjectionem sui, fragilis per despectionem mundi, flexibilis per compassionem proximi, frondosa per gratiam devotionis, florigera per gratiam virginitatis, fructifera per praerogativam fecunditatis. Praerogativa fecunditatis fuit quia talis taliter talem genuit. Qualis? virgo concepit, virgo peperit, virgo permansit. Qualiter? Angelo nuntiante, Spiritu sancto operante, virtute Altissimi obumbrante. Qualem? Sanctum sanctorum, Regem saeculorum, Dominum angelorum, Regem denique regum, et Dominum dominorum, unicum Virginis [Col. 0827A] matris, unigenitum Dei Patris, Deum et Dominum majestatis. Virgo Dei genitrix, virga est; flos filius, ejus, quam bene quam recte dicitur flos? quia ex virga virgine producitur. Quid flore tenuius? Quid flore tenerius? Quid ad tactum lenius? Quid ad ferendum levius? Quid flore speciosius? Quid flore fragrantius? Quid flore fructuosius attendimus? In flore itaque est mellificatio, ex flore fructificatio, ex flore favus et fructus. In favo mel et cera, in fructu potus et esca. Si parva sunt ista, addo quod et in flore medicamenta. Quid flore tenuimus cum astringitur? Quid tenerius cum atteritur? Quid lenius cum attrectatur? Quid levius cum portatur? Quid speciosius cum aspicitur? Quid fragrantius cum odoratur? Quid utilius si effectus attendantur? Septem [Col. 0827B] itaque sunt quae in flore miramur: tenuitatem, teneritatem, lenitatem, levitatem, pulchritudinem, fragrantiam, utilitatem. Ex his itaque collige, Virginis ille filius qualis invenitur ab illis quibus in florem vertitur. Nam qui incredulis et praevaricatoribus est lapis offensionis, et petra scandali (I Petr. II) , flos est spe et amore inhaerentibus. Illis flos igitur imitabilis specie et utilitate singularis; flos in quo est filius Virginis, flos tenuis ad indignationem, tener ad miserationem, mansuetudine lenis, levis dominatione, pulcher per dominationem, pulcher per moderationem, fragrans per repromissionem, utilis per remunerationem. Est ergo tenuis in flagellis, tener in misericordiis, lenis in donis, levis in praeceptis, pulcher in exemplis, fragrans promissis, fructuosus [Col. 0827C] in praemiis. Hic flos factus est nobis medicina; ex illo enim mel et cera, in ipso potus et esca. Medicina in redemptione, potus et esca in justificatione, mel et cera in glorificatione. Ex hac medicina sanitas sempiternae incorruptibilitatis, ex ejus esca refectio internae sanitatis, ex ejus potu ebrietas aeternae fecunditatis. De illius esca et cera, splendor summae claritatis. In ejus melle dulcedo indeficientis felicitatis.

TIT. XXVIII. De matre et puero in Aegyptum profugis moraliter, et persecutione puerorum sanctorum Innocentium.

Accipe puerum et matrem ejus, et fuge in Aegyptum (Matth. II) . Mater munditia est cordis, puer veritas, [Col. 0827D] quia de tali matre nascitur intelligentia, veritas, cognitio sui et Dei. Haec est plena intelligentia et plena sapientia. Vis scire quod de tali matre talis filius riatur, cognitio scilicet Dei de cordis munditia? Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) , id est cognoscent. Puritas cordis est terra quae in perpetuum stat. Quia quod purum est, corruptionem ignorat, et sic perire nescit. Hujus terrae fructus, veritas, quia veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV) . Nato tali puero, Herodes turbatur, et omnis Hierosolyma cum illo, quia puerum qui natus est, non vult crescere, imo omnes pueros vult occidere. Herodes est superbia. Hierosolyma regnum ejus. Diligit Christus parvulos Judaeos, amat Hierosolyma magnos Judaeos. Judaeos confitentes [Col. 0828A] interpretatur. Vis scir equales confessores Herodes habeat rex superbus? Non sum, inquit, ut caeteri homines raptores, etc. (Luc. XVIII) . Talium Hierosolyma turbatur cum eo. Vis audire quales habeat Christus? Ego sum, inquit, minimus apostolorum, etc. (I Cor. XV) . Excelsus Dominus humiliata respicit (Psal. CXXXVII) , parvulos quaerit. Sinite, inquit, parvulos venire ad me, etc. (Matth. XIX) . Superbus Herodes humilia despicit, ambulans in magnis, et mirabilibus super se parvulos Christi quaerit occidere a bimatu et infra. Humilis confessio minimum facit Judaeum et parvulum: inquantum humilis est parvulum; inquantum confessio, Judaeum. Sed alia est confessio criminis, alia laudis. Tu forte mala tantum in te invenis, erubescis confiteri: [Col. 0828B] illa bona aliqua comprehendit, et haec de Dei munere cognoscens, gratias agit. Uterque pro humili confessione Judaeus et parvulus, sed tu anniculus: ille bimus. Qui enim pro peccatis Domino confitentur, ad primum annum perveniunt; qui pro donis, secundum attingunt. Confessio itaque criminis facit anniculos; laudis, bimos. Herodes igitur, qui Judaeos magnos et tumidos, non ad laudandum Deum, sed ad lapidandum Stephanum promptos, non solum primum, sed et secundum piae vel humilis confessionis annum transgredientes diligit. Parvulos quos Christus diligit usque ad mortem persequitur a bimatu, et infra; et ipsum puerum, scilicet ipsam veritatem cordis mundati. Herodes puerum persequitur, cum ex accepta veritatis [Col. 0828C] intelligentia, spiritu elationis animus impugnatur. Multi enim cum veritatis intelligentiam accipiunt, altiora seipsis quaerentes se deserunt. Nunc de mysterio Incarnationis et Trinitatis, nunc de secretis coelestibus, et Spiritus sancti charismatibus disputant; et dum supra se rimantur, suae infirmitatis nescii, se esse homines obliviscuntur. Qui ergo hanc Herodianam impietatem cupit evadere, angeli consilio obediat. Accipe, inquit, puerum, et matrem ejus, et fuge in Aegyptum. Aegyptus tenebrae interpretatur. Ad tenebras igitur nostras considerandas ire praecipimur, quando per spiritum superbiae impugnamur. Est autem puer aliquando apud Aegyptum, aliquando invenitur in Judaea: apud Aegyptum est quando docet me quantae sint tenebrae meae, instruens [Col. 0828D] me vera cognoscere de meipso; apud Judaeam est quando ostendit mihi quae sit claritas sapientiae suae, erudiens me vera de Deo. In Aegypto dat cognitionem mei; et in Judaea, Dei, quia Notus in Judaea Deus (Psal. LXXV) . Accipe puerum et matrem ejus, cum utroque fuge. Si Herodem non evitas, puer occiditur, quia si superbiam non declinas, veritatis lux exstinguitur. Si cum utroque non pergis, intus non eris. Si pristinos errores, praeteritas delectationes, ad memoriam reducis, in Aegyptum quidem venisti et moraris in ea, in tenebris tuis considerandis occupatus; sed quia sine puritate huc venisti, raperis in turpem delectationem; sed quia veritas tecum non est, cadis cito in errorem. [Col. 0829A] Si enim antiquas voluptatis vias per concupiscentiam respicis, sine Virgine matre pergis. Si mala tua excusas vel mala esse dissimulas, sine puero in Aegypto moraris. Fuge, ergo et cum utroque esto ibi usque dum dicam tibi. Non ante tempus redeas, sed neque ultra quam satis est moreris. Nam si mala tua nimis attendas, cito te in desperationis foveam praecipitas; si ante tempus vel ultra modum de Dei misericordia confidis, te nihilominus in praesumptionem erigis. Cum igitur ex nimia consideratione tenebrarum tuarum tanquam ex multa mora Aegypti in desperationem traheris, et a tristitia absorberis, angeli Satanae consilium sequeris. Hoc ipsum si ex Judeae facias inhabitatione, per inanem laetitiam ad vanam gloriam et spem rapies. [Col. 0829B] Si igitur discretus es, non solum fugias, sed esto ibi usque dum dicam tibi, ut ait Angelus magni consilii: Surgens ergo Joseph fugit in Aegyptum cum matre et puero, et erat ibi usque ad obitum Herodis, usque dum diceretur ei: Revertere in terram Israel, defuncti enim sunt qui quaerebant animam pueri, etc. Et nota quod nocte fugit. Nox autem propter tenebras significare quandoque solet ignorantiam; quandoque propter frigus tristitiam. Nocte igitur ad Aegyptum tendit, qui pristini erroris sui vias cum gravi moerore respicit. Qui enim conscientiae suae tenebras cum alacritate intuetur, in Aegyptum clara die revertitur. O quanta impudentia, peccata prae oculis habere et non gemere, erubescenda [Col. 0829C] tueri et non erubescere, dolenda videre et minime dolere! De nocte quidem ire disponebat qui dicebat: Recogitabo annos meos in amaritudine animae meae (Isa. XXXVIII) . Qui recogitat in jucunditate animae suae, sibi, o Domine, non tibi recogitat annos anteactae vitae suae. Recogita illi annos tuos in amaritudine animae tuae, non in dulcedine, ut nocte fugias in Aegyptum, quia eo amplius dulcescat tibi bonitas Dei, quo magis tibi amarescit iniquitas tua; et quo plus displicet injustitia, tanto plus placeat Dei misericordia. Utile enim est fugere ad Aegyptum et infirmitatis nostrae tenebras inspicere, ne animus intumescat. Sed forte dices: Tenebrae conculcabunt me si in Aegyptum iero, ideoque audi: Nox nocti indicat scientiam (Psal. XVIII) . Tantum ergo puer [Col. 0829D] Jesus, et mater sit tecum, fiducialiter ibi et vere dicere poteris: Si ambulavero in medio umbrae mortis, non timebo mala (Psal. CXXXVII) , quoniam puer Jesus et mater Virgo, et cordis munditia, et veritatis intelligentia mecum est, quinimo et nox facta est illuminatio mea in deliciis meis. O bone Jesu! quantae qualesque misericordiae divinae, dum nox vertitur in diem, tenebrae in lucem, amaritudo in jucunditatem, ignorantia in scientiam? Fugit quoque Joseph in Aegyptum, et erat ibi usque ad obitum Herodis. Obitus Herodis, defectus est elationis. Si in Aegyptum vadis et in ea moraris, quando infirmitatis tuae tenebras agnoscis, omnis profecto arrogantia deficit. Defuncto Herode tempus est revertendi in terram Israel. Israel vir videns Deum [Col. 0830A] interpretatur. Ille Israel est cujus mens in contemplatione levatur. Ego vir videns paupertatem meam (Thren. III) ; usque hodie, quia nihil nisi tenebras video, in Aegypto sum, qui vero per contemplationem gloriam Dei intuetur, in terra Israel moratur, quia si quis sapientiam loquitur inter perfectos, et quae corde contemplatur ore confitetur, in Judaea conversatur. In Aegypto quisque est per considerationem sui; in terra Israel per contemplationem Dei; in Judaea per aedificationem proximi.

TIT. XXIX. De sacramentorum diversitate.

Sacramentorum alia consistunt in rebus, ut aqua aspersionis; alia in factis ut signaculum crucis, tunsio pectoris, expansio manuum; alia in verbis, ut responsoria; alia in jubilis et gestu, ut aquae [Col. 0830B] aspersio exemplo Elisei mittentis sal in aquam, ut amari fontes dulcorarentur. Innuit autem aqua poenitentiam de praeteritis, sal discretionem de futuris: quae duo juncta amaram conscientiam in dulcedinem vertunt, illusiones et infestationes daemonum pellunt. Signaculum crucis, virtus est passionis Christi; tunsio pectoris expulsionem malae cogitationis; expansio manuum charitatem notat; Responsorium, bonam operationem. Alleluia praesentem laetitiam. Jubilus futuram significat.

TIT. XXX. De saucio, vulneribus ejus, et medico et medicamentis, et operibus misericordiae.

Homo in peccatis jacens aegrotus est, vitia vulnera, Deus medicus, dona Spiritus sancti antidota, [Col. 0830C] virtutes sanitates, beatitudines gaudia. Per dona Spiritus sancti vitia sanantur, sanus virtutibus operatur, operans gaudiis muneratur. Sex autem sunt opera misericordiae, esurientem pascere, sitientem potare, hospitem colligere, nudum vestire, infirmum visitare, ad carceratum et inclusum venire; septimum, ut in Tobia legitur (Tob. I) , mortuum sepelire.

TIT. XXXI. De duabus portis summe vel bonis vel malis.

Duae sunt portae, amor et timor. Quae cum bonae sunt, omnem bonum efficiunt. Per timorem enim mala caventur, per amorem bona exercentur. Cum vero malae, omnium malorum causa sunt. Per timorem enim malum a bono reciditur, et per amorem [Col. 0830D] malum mala fiunt. Portae igitur sunt per quas mors et vita ingrediuntur. Mors, quando ad malum aperiuntur; vita, quando ad bonum reserantur.

TIT. XXXII. De quadruplici timore.

Quatuor sunt timores: servilis, mundanus, initialis, filialis. Primus pro evitanda poena abstinet a malo, retenta voluntate mala; secundus pro evitanda poena abstinet a malo, obtenta voluntate bona; tertius pro evitanda poena a pravo opere abstinet, et pravas cogitationes resecat; quartus bono firmiter adhaeret, illud amittere nolens. Primus hominibus placere quaerit, poenam quae ab hominibus infertur, non reatum conscientiae timens: secundus hominibus placere non quaerens, tametsi displicere metuens, tam mendax est in veritate neganda, [Col. 0831A] quam fallax alter in veritate tegenda, uterque in veritate offendit; tertius, quia poenam quam Deus qui cor inspicit comminatur declinare vult, ei displicere metuit; quartus Deo placere volens, destinatum bonum timet, id est non vult amittere.

TIT. XXXIII. De triplici vitio, triplici peccato, et triplici remedio.

Triplex vitium, triplex peccatum, triplex remedium: Impotentia, ignorantia, concupiscentia; tria virtute hominis interioris vitia, dum consensum alliciunt, transeunt in peccata, quorum alia per infirmitatem, alia per errorem, alia ex sosa ( sic ) perversa voluntate ultro committimus, triplex vero remedium in divinis constitutionibus, comminationibus et promissionibus, intelligimus. Unde: Omne caput languidum, [Col. 0831B] et omne cor moerens! A planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas (Isa. I) , ecce mala innata. Vulnus et livor et plaga tumens, etc., ecce mala illata. Prima intrinsecus, secunda extrinsecus. Ad cumulum autem malorum sequitur contemptus remediorum. Non est, inquit, circumligata, nec curata medicamine, nec fota oleo, etc. Ecce quantis malis premimur. Ergo disce, o homo! et si ab homine dedignaris, ab eo saltem qui docet hominem scientiam, tantam miseriam, quod scilicet de interioribus timere, de exterioribus debeas formidare, ut ardentius medici remedia quaeras, et diligas ligamenta, scilicet divinarum institutionum, curamenta comminationum, fomenta promissionum. Omne, inquit medicus in propheta, caput languidum, [Col. 0831C] etc. Caput, id est liberum arbitrium, quia sicut caput corpori praeeminet, ita liberum arbitrium omni occasioni praesidet. Isto nihil dignius, quia incommutabili aeternitati prae caeteris vicinius accedit, ejus in se imaginem expressius gerit, quia nulla culpa, vel miseria, non dicam destrui, sed nec minui potest; et sicut superiorem non habet, nec habere potest, sic liberum arbitrium dominium non patitur nec pati potest, quia violentiam illi inferre, nec Creatorem decet, nec creatura potest. Totus si infernus, totusque mundus, et militiae coelestis in unum conjuret exercitus, unus ex libero arbitrio consensus in qualibet re invito extorqueri non valet. Hoc itaque caput in homine languidum dicitur, quia ad amorem bonum torpet. Capitis languorem [Col. 0831D] ostendebat, qui dicebat: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) . Quid enim boni facere potest ex seipso, quando nec dicere potest Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) . Nihil ergo languidius eo quod ad quodlibet bonum etiam minimum minime convalescere potest, quia: Non est volentis neque currentis, sed miserentis Dei (Rom. IX) . Voluntati enim ejus quis potest resistere? Unde sicut admiranda arbitrii dignitas est, ab ullo cogi non posse; sic miseranda infirmitas, in seipso ad omne opus bonum torpere. Sequitur: Omne cor moerens, etc. Ex corde consilium de occulto eruitur, et in secreto invenitur, et ex eo bona intentio procedit, quoniam per consilium vita nostra depravata [Col. 0832A] corrigitur. Nam mors et vita ex ipso procedit, quoniam si ex consilio intentio bona depravatur, quid juvat bonorum operum prolem gignere, et eam per pravam intentionem necare? Quidam in ipso proposito ex mala intentione opera corrumpunt, alii post exercitia virtutem per vanam laudem a bona intentione evanescunt. Primi abortivos faciunt parere; secundi natos vel adultos occidunt. Nonne satius non parere quam dormiendo partum opprimere, vel ex consilio necare? Melior est sterilis quae non parit, quam filiorum necatrix sine misericordia. Quid enim ossa arida sine anima, nisi fortia opera sine intentione bona? Et haec ab virtutum merito et retributione frustrata, sed vaticinante filio hominis ingressus est spiritus in ea, et revixerunt. [Col. 0832B] Quia ergo ex consilio intentio accipit ut bona sit, quasi de corde spiritus procedit qui ad corporis vivificationem exiens, se per virtutum opera diffundit, ut nostrum sit quod dicitur: Consilium custodiet te, et prudentia servabit te (Prov. II) . Hoc autem cor in tenebris ignorantiae positum erat, modo in discernenda quantitate, dicendo majus malum esse minus, et e converso; modo in examinanda qualitate, dicendo malum bonum et econverso; non judicando scilicet inter noctem et noctem, ut a malis pejora, et a pejoribus pessima dijudicet, nec inter diem et diem, ut a bonis meliora, a melioribus optima separet; nec omnem noctem, ut quodcunque vitium digna examinatione penset; nec omnem [Col. 0832C] diem, juxta Apostolum, ut unamquamque virtutem juxta propriam dignitatem aestimet. Haec enim sunt quinque talenta quae imprimuntur cogitationi, lucranda ex eis alia quinque, si imprimantur et affectui, ut quae cognoscit, efficaciter diligendo duplicet. Alioquin melius est viam veritatis non agnoscere, quam post agnitam retrorsum abire (II Petr. II) . Diligenda avide debemus diligere, et contraria debemus odire. Nec huc ascendisse sufficit, nisi ulterius ascenderimus, scilicet ut in malis, pejora majori odio persequamur, in bonis meliora altiori dilectione complectamur. Et de secundo ad tertium, ut de melioribus optima eligamus, ex deterioribus pessima maxime contemnamus. Et quia possumus haec tria facere in dilectione bonorum, et contrariorum reprobatione, [Col. 0832D] contrarium modum minime servare studeamus, sed per quartum et quintum ascendamus, ut in omni bono vel malo odii vel amoris congruam mensuram servemus. Sed in his omnibus cor moeret, et ex moerore caligat. Moeror namque lacrymas fundit: lacrymae oculos caligare faciunt. Recte ergo cor moeret, quia ad omne consilium rationis cor hebet. Vere moeret; et moerere debet, quia malum diligimus, quod dum consilium patitur, sicut non ignorat, ita nec dissimulat. Quanto enim evidentius per consilium cognoscit malum quod patitur, tanto amplius moeret et suis pravitatibus indignatur, quia qui apponit scientiam, apponit et dolorem (Eccle. I) . Si igitur cor habemus, non omni consilio destituti sumus, tantum malum dissimulare non debemus. [Col. 0833A] debet dolor noster acrius nos urgere interius, apparere exterius, intus ad remedium, foris ad exemplum. Nam moeror est dolor acrius intus saeviens, et in lacrymas foris erumpens. Si ergo columba seducta et non habens cor non sumus, si absque prudentia et sine consilio non existimus, probemus in opere quam vere doleamus in corde, appareat exterius quid patiamur interius. Sequitur: A planta pedis, etc. Pes notat carnale desiderium, quia sicut pes in imo jacet et a pedibus totum corpus circumfertur, ita carnale desiderium in infimis adhaeret, et a carnalibus desideriis animus exagitatur, et circumfertur, quandiu enim homo vagus et profugus vivit super terram, tandiu post concupiscentias suas abiens repletus miseriis et nunquam [Col. 0833B] in eodem statu permanet, quaerens apprehendere quod concupiscit et effugere quod odit. Nunc hoc, nunc illud amat: quae prius amaverat, iterum despicit et fastidit. Sed cur dicimus fastidire, qui, Scriptura teste, cursum in amaritudine consummant. Omnia, inquit, flumina intrant in mare (Eccle. I) , hoc est omnem delectationem carnalem in amaritudinem terminari, omne flumen, et omnis dulcis aqua dum mare intrat, in amaram mutatur aquam, quia extrema gaudii luctus occupat, et risus dolore miscebitur (Prov. XIV) . Et mare non redundat (Eccle. I) , quia divina aequitas in omni percussione sua quam ad ultionem vel correctionem fert, modum servat, justitiae metas non excedit. Malitiae nostrae meritum, miseriae nostrae quantitas non exsuperat. A pede [Col. 0833C] igitur usque ad verticem non est sanitas, et sic pes cum toto corpore dolet, quia concupiscentiae malum undique fervet, et dolorem in singulis membris propria infirmitas extorquet. Quid enim infirmius quam non posse plene resistere in quibus erubescimus? Mente consentire legi Dei, et in lege Dei captivari, et vinci? Haec igitur sunt tria vitia: languor capitis, moeror cordis, dolor infirmi corporis. Qui defectus nostri ab interioribus surgunt. Per languorem capitis intelligimus debilitatem liberi arbitrii ad bonum; per infirmitatem corporis, inquietudinem desiderii ad malum; per moerorem cordis, caliginem, ambiguitatem judicii ad utrumque discernendum. In languore, in impotentia boni, in vexatione infirmitatis, in concupiscentia mali, in nubilo moeroris [Col. 0833D] ignorantia boni et mali.

Secundum hoc genus triplex vitiorum, triplex est genus peccatorum. Unde sequitur: Vulnus, livor, plaga tumens. Alia enim sunt quae incidimus per infirmitatem, alia per errorem, alia per iniquitatem. Vulnus est peccatum quod committitur per infirmitatem. Quid enim contritio exterius aperta sine tumore, nisi culpa manifesta sine elatione, cum humiliatione et confusione? Talia per infirmitatem quodammodo inviti committimus; nulla enim magis erubescimus magisque damnamus. Livor est peccatum ignorantiae; nam sicut contritio pelli obtenditur, et ne sanies profluat, pelle, qua tegitur, prohibetur, sic ignorantiae peccata ne in apertum prodeant, [Col. 0834A] sub ambiguitatis suae umbraculo se velant, et, ne per confessionis aperturam putredo suae corruptionis erumpat, falsae opinionis velamento se palliat. Plaga tumens est peccatum malitiae, quia neque per infirmitatem, neque per ignorantiam, sed per solam malam voluntatem tumor contemptus Dei committitur. Haec tria sunt peccata, in Patrem, in Filium et in Spiritum sanctum. Vel per haec tria intelligemus mortuum extra domum, in domo, et in tumulo, scilicet cogitationis peccatum, actionis et consuetudinis. Vulnus in tumorem versum, est peccatum consuetudine obductum; vulnus apertum, peccatum per actionem manifestum; livor sub pelle putrescens, peccatum in cogitatione latens. Vel per vulnus quod est sine tumore, peccatum; [Col. 0834B] quod accusamus non defendimus; per livorem, illud quod per hypocrisim tegimus; per plagam tumentem, quod per contumaciam defendimus. Tribus itaque modis peccati contritio aperitur, tribus obducitur; tribus inflatur: aperitur in modum vulneris, obducitur in modum livoris, inflatur in modum plagae tumentis. Sed peccati vulnus aliter patet homini in seipso, aliter proximo, aliter Deo; sibi per cognitionem, proximo per actionem, Deo per confessionem. Quantum enim in nobis est, illud Deo abscondimus quod coram eo per confessionem damnare nolumus. Tribus item modis absconditur ad livoris similitudinem. Pelle obducitur aliter nobis, aliter Dei oculis, aliter proximi. Nobis per errorem, Deo per taciturnitatem, proximo per simulationem. [Col. 0834C] Similiter tribus modis intumescit, dum more plagae tumentis distenditur: in seipso putrescit per malitiam, coram proximo per imprudentiam, circa Deum intumescit per contumaciam. Per malitiam, homo destruit seipsum, per imprudentiam destruit vel perimit proximum, per contumaciam impugnat Deum.

Huic triplici malo, triplex remedium additur. In ligamentis, curamentis, fomentis, licet quaelibet ad tria mala posse referri videantur. Plagam tumentem respiciunt in praesenti eloquio, cum dicit circumligata, curata, fota. Intelligimus autem ligamenta in mandatis, curamenta in minis, fomenta in promissis. Triplex est autem vinculum mandatorum. [Col. 0834D] Primo trahimur, secundo retrahimur, tertio astringimur. Vinculum attrahens, praeceptiones sunt, quae sunt eorum quae fieri oportet: quibus saepe urgemur eo quod bonorum operum gressus sine difficultate non dirigamus. Quae sunt: Diliges Dominum Deum tuum, etc. (Deut. VI) . Vinculum retrahens, sunt prohibitiones, quae sunt eorum, quae fieri non licet: quibus tamen saepe inde retrahimur quod per desiderium properamus. Quae sunt: Non occides, etc. (ibid.) Vinculum constringens, sunt admonitiones, quibus cordium fluxum ligamus, cum voluntates etiam a licitis restringimus. Quae sunt: Si vis perfectus esse vade et vende, etc. (Matth. XIX) . Triplex est curationum genus in divinis comminationibus. Est comminatio correctionis, reprobationis, [Col. 0835A] damnationis. De prima dicitur: Flagellat omnem filium quem recipit (Hebr. XII) . De secunda: Indurabo cor Pharaonis (Exod. VII) . Et: Quem vult indurat (Rom. IX) . Et: Addam correctiones vestras in septuplum, propter peccata vestra (Levit. XXVI) . Et: Conteram superbiam duritiae (ibid.) . De tertia dicet sinistris: Ite in ignem aeternum (Matth. XXV) . Vermis non morietur, etc. (Isa. LXVI) . Amarus hic succus herbarum, sed ad desiccandos vitiorum humores efficacissimus. Nimis effrenatus est qui non studet concupiscentias temperare vel refrenare, etsi attendat in electis mala septempliciter puniri; alios propter peccata in reprobum sensum dari et quosdam in supplicium aeternum. Triplex est olei species in divinis promissionibus. Prima promissio [Col. 0835B] veniae, secunda gratiae, tertia gloriae. Quia non solum delictorum veniam, nec etiam solum gratiam, sed et gloriam dabit misericors et miserator Dominus. Ad primam pertinet: Si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur (Isa. I) . Ad secundam pertinet: Divisiones gratiarum sunt (I Cor. XII) . Ad tertiam: Alia gloria coelestium, alia terrestrium, etc. (I Cor. XV) . Prima ad vulnera medenda in usum unctionis fovet salubrius. Secunda ad luminaria concinnanda in usum luminis ardet clarius. Tertia ad cibaria condienda in usum refectionis sapit dulcius, quia est oleum laetitiae, participatio gloriae. Hae species olei sunt contra triplicem dolorem. Si doles ex vulnere criminis, et conscientia peccatorum te urget acerbius; accipe unctionem olei propositae [Col. 0835C] veniae, et recipe consolationem, ad illam vocem: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) . Convertimini a viis vestris pessimis (Ezech. XXXIII) . Et: Quare moriemini, domus Israel? (Ezech. XVIII.) Quae est tam immanis contritionis et poenitentiae amaritudo, quam lenire non possit hujus divinae unctionis infusio. Si doles ex infirmitate et defectu tuo, inungere oleo promissae gratiae, et accipe ab eo qui dat omnibus affluenter, et nemini improperat (Jac. I) . Si, inquit, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester coelestis dabit spiritum bonum petentibus se? etc. (Luc. XI) . Hoc induc vasis inanibus ex praecepto, quia non novit deficere, nisi cum vasa vacua defuerint quae [Col. 0835D] possent impleri. Si doles de tribulationibus, habes oleum gloriae, unde fatigationem levans, dolorem mitiges ab illo pretioso unguentario qui dicit: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, etc. (Rom. VIII) . Primam unctionem Samaritanus infundebat ei qui incidit in latrones, et ea peccatrix mulier sanavit vulnera sua. Secundam accepit qui dicebat: Gratia Dei sum, id quod sum, etc. (I Cor. XIII) . Haec non debet esse vacua, quae exemplo et verbo docuit. Exemplo: Et gratia ejus in me vacua non fuit (ibid.) . Verbo: Videte, inquit, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis (II Cor. VI) . Tertia prudentes virgines, intrantes in gaudium Domini sui, et ad nuptias Agni recubantes abundant (Matth. XXV) . Habemus ergo tres olei species, utiles et necessarias: [Col. 0836A] Primam, contra triplicem contritionem vulneris, livoris plagae tumentis; secundam, contra triplicem dolorem moesti cordis, languidi capitis, aegroti corporis; tertiam, contra triplicem fatigationem etiam sani corporis, videlicet laboris, egestatis, persecutionis. Oleum habes divinae misericordiae, in quo foveas vulnera peccatorum; oleum gratiae, in quo mitiges vitiorum morbos; oleum gloriae, in quo lenias fatigationes certaminum. Primum est ergo sanare vulnera peccatorum, secundum curare morbos vitiorum, tertium lenire fatigationum dolores. In peccatorum medelam habemus oleum misericordiae, confectionem illam propheticam ex prima olei specie confectam: Beati quorum remissae sunt iniquitates (Psal. XXXI) . Mirabile unguentum illud [Col. 0836B] quod non solum de infirmo sanum, sed etiam de misero facit beatum. Contra vitiorum morbos accipe aliam confectionem ex oleo gratiae: Beatus vir cujus Deus adjutor est (Psal. LXXXIII) ; et: Beatus quem tu erudieris, Domine (Psal. XLIII) ; et: Beatus qui confidit in Domino, etc. (Psal. II) . Beatus, inquam, quem Dominus adjuvat, et erudit, et protegit: adjuvat ad bonum, defendit contra malum, erudit ad utrumque discernendum. Adjuvare, erudire, defendere totum est gratiae. Primum est igitur contra defectum fortitudinis, secundum contra defectum veritatis, tertium contra defectum virtutis. Omnia contra defectum boni naturalis. Primum contra debilitatem languidi capitis, secundum contra caliginem moerentis cordis, tertium contra infirmi anxietatem corporis. [Col. 0836C] Habemus adhuc tertiam olei speciem ex promissione gratiae contra triplicem corporis jam convalescentis defatigationem. Contra fatigationem habes illud: Labores manuum tuarum, quia manducabis: Beatus es et bene tibi erit (Matth. V) ; contra afflictionem egestatis, illud: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (ibid.) ; contra tribulationem persecutionis, illud: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum (ibid.) . Quis inter tot tribulationum certamina non modo non doleat, verumetiam exhilarescat, cum Scripturae attestatione addiscat de quo haesitare non audeat, quoniam Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus [Col. 0836D] fuerit accipiet coronam vitae (Jac. I) ! hoc est, quo apostoli ibant gaudentes a conspectu consilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V) . Ergo tertia olei species facit de tribulatione gaudentis [gandentes?], cum speret [sperent] in certamine, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, etc. (Isa. LXIV; I Cor. II) . Studeamus ergo ex his secundum suam quisque utilitatem et virtutem infirma nostra fovere, ne illa divinae increpationis arguamur sententia: Vulnus et livor, et plaga tumens non est circumligata, nec curata medicamine, neque fota oleo, etc. (Isa. I) .

TIT. XXXIV. De publicani justificatione.

Tribus virtutibus in domum suam rediit justificatus: obedientia, qua se dixit servum; justitia, quam [Col. 0837A] misericordia facit; charitate in filio, quam Deus in seipso gignit. Dicit enim tria: Domine, miserere [Vulg. Deus, propitius esto] mihi peccatori. In eo quod Domine clamat, servum se dicit; in eo quod miserere vociferat, misericordia se justum facit; in eo quod se peccatorem accusat, Deus ex impio filium gignit.

TIT. XXXV. De consilio impiorum in quatuor.

Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, etc. (Psal. I) . In quatuor consilium impiorum consistit: malitia, astutia, audacia, imprudentia. Malitia ad mandandum in cogitatione; astutia ad ordinandum in deliberatione; audacia ad peragendum mala in operatione; imprudentia ad iterationem in consuetudine. Hi peccatorem ducunt ad sepeliendum. Sed [Col. 0837B] si Jesus tangit loculum peccati mortalis per misericordiam, stant portitores.

TIT. XXXVI. De consilio piorum, etc.

Consilium piorum consistit in quatuor: In innocentia, quae privat fetore vitiorum; providentia, quae dotat odore proximarum virtutum; constantia, quae confirmat honore virtutum receptarum; reverentia, quae exornat decore retributionum.

TIT. XXXVII. De tribus salutationum in Evangelio generibus.

Tria salutationum in Evangelio genera invenimus: angelus Virginem salutavit, Virgo Elizabeth salutavit, Dominus post resurrectionem discipulos salutavit. Cum enim videmus eos qui in sterilitate senuerunt, montana professionis ascendendo, fervorem poenitentiae [Col. 0837C] quasi quemdam filium concipere, vel in verbo Dei voce salutationis gratiam remissionis offerre debemus. Quos in sanctitate et castitate Deo servire videmus, invitando ad meliora, benedictionis fecunditatem necessario permittimus. Quos sanos in conclavi remotioris vitae positos ad imitationis apostolicae fastigium tendere conspicimus, illis pacis geminae soliditatem, cum etiam in suo corpore quaedam praeludia sentiunt, vice vocis ministerio spondemus. Alios vero qui in via saeculi positi sunt, in eodem Evangelio salutare prohibemur, quia nullam salutem saeculo inhaerentes merentur.

TIT. XXXVIII. De quatuor augentibus gratiam devotionis et religionis.

[Col. 0837D] Quatuor sunt quae nostrae gratiam devotionis adaugent: Memoria peccatorum, quae hominem apud se reddit humilem; recordatio peccati, quae illum ad bene agendum sollicitat; consideratio peregrinationis, quae illum hortatur visibilia contemnere; desiderium vitae perennis, quod, hominem invitans ad perfectum, cogit eum cum terrenis affectibus voluptatis imitationem suspendere.

TIT. XXXIX. De tribus quibus nos erudit Dominus.

Tribus modis nos erudit Dominus: indulti beneficii largitate, quae duritiam mentis emollit et excitat ad amorem; illati damni et verbi severitate, quae praestans intellectum auditui nobis timorem incutit; contemptus publica utilitate, quae, implens facies nostras ignominia, parit nobis verecundiam ut Deum [Col. 0838A] quaeramus et ejus nomen: cujus hic est puer Aegyptius, quem lassum ab Amalecita derelictum adinvenit David et cibo refecit (I Reg. XXXIX) .

TIT. XL. De tribus nobis prohibitis, et tribus nobis licitis.

Tria nobis prohibentur: male cogitare, male dicere, male facere. Quia in male cogitando vel immunditia est, cum res olidae revolvuntur; vel superbia, cum animus super proximum erigitur; vel ambitio, cum res vel honor illicite concupiscitur. Necesse est malae cogitationi istorum qui semper volunt maledicere, ut sit sermo vel supervacuus ratione carens et utilitate; vel detractorius, superna bona invida et odiosa corrosione diminuens; vel adulatorius caput alterius falsa olei delinitione demulcens. [Col. 0838B] In male faciendo opus est vel simulatorium, cum aliud intendimus et aliud demonstramus; vel impium, cum proximos laedimus; vel impudicum, cum nos sordidamus. Per contrarium, ut bene cogitare, bene loqui, bene facere, eadem possunt notari. Triformis esse debet nostrae laudis oblatio: affectuosa, ut mens concordet voci; fructuosa, ut aedificationem pariat intuenti; gratiosa, ut placeat conditori, qui gratis dedit.

TIT. XLI. Poenitentiae tria necessaria.

Tria sunt necessaria poenitentiae: Abstinentia, per quam carnis superbia domatur; lectio, cujus fructu reformandus in vigore animus saginatur; oratio, cujus munimine virtutes ex anima proteguntur.

TIT. XLII. De tribus in quibus obnoxii Deo sumus.

[Col. 0838C]

Tria sunt in quibus obnoxii Deo sumus: Signaculum naturae, quo ad similitudinem Dei facti sumus; talentum fidei, quod per bonum opus Deo integrum resignare debemus; titulus per confessionem, quo ad serviendum Deo sponsionis vinculis alligamur.

TIT. XLIII. De triplici via ad mortem.

Trifaria ratione dividuntur viae ad mortem: Alia aerumnosa pauperibus, qui divite animo intumescentes ab inopia temporali ad aeternam transferuntur; alia laboriosa in amaris, qui diversarum curarum angustiis districti obliviscuntur Dei, et ita ab his angustiis ad aeterna referuntur; deliciosa in [Col. 0838D] divitibus, qui post dulcedines momentaneas sempiternam inveniunt amaritudinem.

TIT. XLIV. De triplici via arcta.

Triplex est arcta via quae ducit ad vitam: Sanguinolenta in martyribus, qui in sanguine Agni lavantes corpora sua, altitudinis solium attingunt; purpurea in confessoribus, qui in sua cruce vestigia diversae passionis per abstinentiam expresserunt; lactea in virginibus, quae puritatis angelicae candidatum in se consecrantes, ad complexum inde sponsi virtutum evolaverunt.

TIT. XLV. De tribus in quibus Christum imitari debemus.

Tria sunt quae, nobis in Christo expressa, nos Christiani a Christo dicti exercere debemus: Improbare [Col. 0839A] saeculi vanitatem, quia et Jesus, ne rex fleret, aufugit a turbis; exercere patientiam, quia et ipse agnus occisus est; habere geminam charitatem, quia Christus etiam pro inimicis oravit.

TIT. XLVI. Quod impii quatuor modis dicuntur filii.

Quatuor modis impii dicuntur filii: alieni, Belial, iniquitatis, malitiae. Filii alieni sunt, qui mentiuntur; filii Belial, qui non cognoscunt Deum; iniquitatis filii sunt genimina viperarum; malitiae filii, Chanaan, et non Juda.

TIT. XLVII. De tribulationis triplici bono.

Tribulatio tria confert: exercitium ne virtutis amor otii tepore frigescat; probationem, ut nostrae constantiae fortitudo ad exemplum hominibus innotescat; praemium, ut juxta tribulationem immensum [Col. 0839B] gloriae pondus accipiat.

TIT. XLVIII. De triplici electorum exercitio.

Triforme est exercitium electorum: austeritas jejuniorum, qua excolitur terra, ut fructum ferat; assiduitas lectionum, qua reficitur, ut pinguescat; instantia orationis, qua confirmatur mens ut ad coelestium appetitum fortius assurgat.

TIT. XLIX. De tribus in nobis principibus.

Tres sunt in nobis principes, quos in nobis mori necesse est, ut Christus vivat: Prudentia saecularium, quae est Joseph; eloquentia spiritualium, quae est Moyses; copia temporalium, quae est Josue.

TIT. L. De tribus calicibus a Domino propinatis.

Tres sunt calices quos Dominus propinat nobis: poenitentiae et doloris, qui est plenus misto ( f. musto]; [Col. 0839C] poenitentiae et laboris, quem bibit Joannes; benevolentiae et amoris, qui est inebrians et praeclarus.

TIT. LI. De tribus vestimentis electorum.

Tria sunt vestimenta communia electis Dei: Coelestis sapientia, quae est ephod et caput operit; perseverans justitia, quae poderis est, et totum corpus induit; carnalis continentia, quae lumbos cingit.

TIT. LII. De tribus puellis pervertentibus sensum.

Tres sunt puellae, quae pervertunt sensum nostrum: Teneritudo carnis, quae est Dalila Samsonis; oculus curiositatis mundialis gloriae, quae est Jezabel, et Naboth occidit; diffidentia futurae vitae, quae est filia Herodis, et caput Joannis aufert in [Col. 0839D] disco.

TIT. LIII. De quadruplici sacerdotum officio.

Quadripartitum est officium sacerdotis: Vivam carnis suae hostiam immolare, quod est Leviticum; virtutum charisma Deo offerre, quod est aromata incendere, et filiorum Aaron est; cum fervore martyrii coelum intrare, quod est introire sancta sanctorum; gratiae et precum vota coelo transfundere, quod est panem et vinum Deo offerre.

TIT. LIV. De tribus generibus hominum quibus mare hujus saeculi pervium est.

Tribus generibus hominum hoc mare magnum, praesens scilicet saeculum, est pervium ut transeant liberati: qui tres esse dicuntur. Noe, Daniel et Job. In Noe qui arcam rexit ne periret diluvio, rectorum [Col. 0840A] formam intelligo; in Daniele, viro desideriorum abstinentiae et castimoniae, debito soli Deo, vacantem poenitentiae et continentiae ordinem; in Job substantiam hujus mundi bene dispensantem in convivio, fidelem populum terrena fide possidentem. Primus navi, secundus ponte, tertius vado pertransit. Conjugatorum ordo mare magnum vado pertransit, laboriosum, periculosum et longum iter habens, praesertim diebus istis, quibus malitia nimis involvit [invaluit?], inter undas hujus saeculi voragines vitiorum et criminalium foveas declinare. Continentium ordo ponte pertransit: quod iter brevius est et facilius, sed non prorsus securum. Timendum enim est periculum triplex, ne forte aequare se alteri, aut respicere retro, aut certe in medio ponte stare quis velit. Nullas ex his [Col. 0840B] tribus augustiis angustia patitur pontis; angusta enim est via quae ducit ad vitam (Matth. VII) . Contra primum periculum oremus ut non veniat nobis pes superbiae, quoniam ibi ceciderunt qui oderunt iniquitatem. Nam et ejus qui mittens manum ad aratrum aspicit retro, statim pelagus operit caput; sed et qui stare voluerit, non quidem relinquens ordinem, sed non perficiens, cadat necesse est, ab his qui sequuntur impulsus et eversus. Necesse enim est e duobus, aut proficere aut deficere. In hac autem angusta pontis semita confidendum est; composita enim est lignis, ut qui eis inniti voluerint non labatur pes eorum. Haec est poena corporis, et paupertas vitae mundialis, humilitas obedientiae; nam et per multas tribulationes oportet nos intrare in regnum [Col. 0840C] Dei (Act. XIV) ; et: Qui volunt divites fieri, incident in tentationem et in laqueum diaboli (I Tim. VI) . Et quem adeo exturbavit inobedientia suo recto tramite, per obedientiam rediit. His rite compositis trina maris declinasti pericula: concupiscentiam carnis, concupiscentiam oculorum, et superbiam vitae. Porro praelati descendunt mare in navibus facientes operationem in aquis multis (Psal. CVI) . Neque certa pontis aut vadis semita coarctantur, ut libere possint discurrere, et occurrere singulis; et ut oportet dirigere pontis et vadi semitam ordinate gradientes, pericula investigare ac declinare. Ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssos (ibid.) ; nunc tractantes sublimia, et horribilia loca dijudicantes. [Col. 0840D] Sed quae poterit navis inveniri quae tam immanes fluctus sine discrimine sustineat? Haec est fortis, ut mors dilectio (Cant. VIII) . Quia, juxta quod alibi habes: Aquae multae non poterunt exstinguere charitatem (ibid.) . His tribus compacta est lateribus, ut sit, juxta Apostolum, charitas de corde puro, conscientia bona, fide non ficta (I Tim. I) ; ut magis prodesse quam praeesse desiderem, intentionem habentes bonam, ut forma facti gregis incipiant facere et docere, et magistram sequentemque regulam, quaecunque discipulis docuerunt esse contraria verbo, factis indicent non agenda, ne subditus submurmurare possit et dicere: Medice, cura teipsum (Luc. IV) ; ut secure respondere exprobrantibus sibi valeant: Quis ex vobis arguet me de peccato? (Joan. VIII.) Si non de veniali, saltem de criminali. Fidem quoque non fictam, ut qualis praelatus in conversatione, talis sit in occulta cogitatione; non foris humilis, intus elatus, de sua virtute vel sapientia confidens, quae est ficti fides. His convenienter aptatur trina Petri interrogatio: Amas me? amas me? amas me? quod est dicere, amas me de corde puro, conscientia bona, et fide non ficta.

TIT. LV. De quintuplici obedientia.

Quinquepartita debet esse obedientia: recta, ut non sit contra Deum; voluntaria, quia Deus non approbat coacta servitia; pura, quia debet esse intentio sincera: Si enim oculus fuerit simplex, totum corpus lucidum erit (Luc. XI) ; discreta, ne quid nimis: qui enim recte offert si non recte dividit, peccat; [Col. 0841B] firma, ut non desistat: Qui enim perseveraverit salvabitur (Matth. XXIV) .

TIT. LVI. De triplici bono quod nobis indicat Propheta.

Triplex est bonum quod omnis propheta indicat: facere judicium et justitiam, et ambulare rectum cum Domino. Facere justitiam reddendo unicuique quod suum est, prioribus obedientiam, minoribus doctrinam, amicis laetitiam, inimicis patientiam; facere etiam judicium, aliud in se, aliud in proximum, aliud in Deum. In se debet esse severum. Si enim nos dijudicaremus, non utique judicaremur (I Cor. X) . Pium in proximum, ut sive misericorditer obsecres, sive zelo increpes, utrumque facias in spiritu lenitatis. In Deum sit purum et verum. Considerans [Col. 0841C] enim seipsum, judicia Dei attendere debet in simplicitate cordis et puritate, dicens in confessione: Omnia opera Dei bona valde. Sit ergo homo in se districtus judex, per intellectum veritatis; pius in proximum per affectum charitatis; purus in Deum per consensum voluntatis. Postquam vero fecerit homo judicium et justitiam, necessaria est ei vigilantia, ne laxetur per torporem, vel corruat per clationem, ut sollicitus ambulet cum Deo suo subditus ei, et orans eum.

TIT. LVII. De triplici animarum statu.

Triplex est status sanctarum animarum. Primus est in corpore corruptibili, secundus sine corpore, tertius in corpore jam glorificato. Primus in militia, [Col. 0841D] secundus in requie, tertius in beatitudine. Primus in tabernaculis, secundus in atriis, tertius in domo Dei. Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum (Psal. LXXXIII.) Multo magis atria concupiscibilia, juxta illud: Melior est dies una in atriis tuis super millia (ibid.) . Concupiscit et deficit anima mea in atria Domini (ibid.) . Sed quoniam in ipsis atriis aliquis defectus est: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te (ibid.) . Laetatus sum, inquit alibi, in his quae dicta sunt mihi; In domum Domini ibimus (Psal. CXXI) . In primis est Ecclesia non sine macula et ruga. Si enim dixerimus quod peccatum non habemus, ipsi nos seducimus; et veritas in nobis non est (II Joan. I) . In secundis est sine macula. Sine macula sunt, inquit, [Col. 0842A] ante thronum Dei (Apoc. XIV) . Nondum tamen sine ruga. Adeo enim riget in eis desiderium domus Dei in qua vestiantur duplicibus, ut necdum illorum recta intentio tendat in Deum; sed quodammodo retrahatur et rugam faciat cum desiderio inclinati clament: Vindica, Domine, sanguinem servorum tuorum qui effusus est (Apoc. XIX) . Non tanquam vindictae cupidi, sed desiderio resurgendi: quod differendum est usque ad diem judicii. In tertiis vero exhibet Dominus Ecclesiam sine macula et sine ruga (Ephes. V) . In tabernaculo habitat justitiam operans; in atrio sine macula ingrediens. Unde Prophetae quaerenti: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in monte sancto tuo? (Psal. XIX) respondetur: Qui ingreditur sine macula, et operatur [Col. 0842B] justitiam (ibid.) . Quasi dicat: Hic requiescet in monte sancto tuo qui operatur justitiam, et qui ingreditur sine macula. In habitaculo igitur semper inest macula aliqua vetustatis et ruga alicujus necessitatis. In atrio removetur peccati macula, remanente, ut dictum est, aliqua constrictionis ruga, dum accipiunt tantum singulas stolas, sed non vestiuntur duplicibus donec recipiant corpora et impleatur numerus fratrum, donc vestiamur et nos pariter, sicut de patriarchis ait apostolus: Deo pro nobis melius aliquid disponente (Heb. XI) , ut non sine nobis consummarentur. In domo aufertur penitus et macula et ruga, quando extenditur coelum sicut pellis et dilatatur (Psal. CIII) , ut nec minima in eis inveniatur macula aut ruga. Tripliciter autem serviemus Deo, videntes [Col. 0842C] eum in omnibus creaturis, habentes eum in nobisipsis, cognoscentes eum in semetipso trinum et unum, et gloriam sine aenigmate mundi cordis oculo intuentes. Unde mensuram plenam et confertam et supereffluentem dabunt in sinum vestrum (Luc. VI) . Plenam in universitate creaturarum, confertam in interiori, supereffluentem in ipso Deo. Quomodo videndus fit in creaturis, et habendus in nobis, possumus vel ex parte cognoscere. Cognitio enim illa mirabilis confortata est facta, et non possumus ad eam.

TIT. LVIII. De triplici coelestis verbi auditore.

Tres legimus coelestis verbi auditores pigros, activos, contemplativos. Pigri audiunt et audita contemnunt. [Col. 0842D] Activi audiunt et auditis obediunt. Contemplativi audiunt et in amplexu obdormiunt. Pigri torpent, activi laborant, contemplativi quiescunt. De pigro scriptum est: Abscondit manus suas sub axilla (Prov. XIX) ; de activo: Labores manuum tuarum quia manducabis: beatus es et bene tibi erit (Psal. CXXVII) , de contemplativo: Quis dabit mihi pennas sicut columbae: et volabo et requiescam? (Psal. LIV.) Pigri sunt debiles, activi fortes, contemplativi vacantes. Est autem triplex pigrorum debilitas: quia sunt in oculis caeci, in manibus contracti, in pedibus claudi. Caeci, quia vident et non intelligunt; contracti, quia congregant et non distribuunt; claudi, quia ad intimam erroris lasciviam declinantes, rectam viam salutis non arripiunt. Pigri torpent Deo, non [Col. 0843A] saeculo; quia multis laboribus thesaurizant sibi divitias saeculi. Activi nec Deo nec saeculo, quia thesaurizant sibi divitias coeli et beatitudinem Dei. Contemplativi non Deo cui vacant, sed saeculo, quod contemnunt.

TIT. LIX. De triplici vita hominis.

Tripliciter dicitur vita hominis: vita naturae, qua vita vivit homo; vita gratiae, qua vivit Christus in hominis corde; vita culpae, qua vivit peccatum in homine. Duae sunt a Deo, tertia ab homine. De omnibus dicit David: Deus, vitam meam annuntiavi tibi (Psal. LV) . Nam et illas quae naturae et gratiae sunt, Deo annuntiat, dum eas se a Deo confitetur habere; tertiam quae est peccati, dum eam confitetur cum Apostolo, ut non mentiatur. Vita gratiae est super [Col. 0843B] terram, vita naturae in terra; vita culpae subtus terram. De prima Apostolus: Nostra conversatio in coelis est (Philipp. III) . De secunda Job: Homo nascitur ad laborem (Job V) . De tertia Dominus: Qui male agit odit lucem (Joan. III) . Et Joan.: Qui odit fratrem suum in tenebris est (Joan. II) .

TIT. LX. De tribus mansionibus hominum.

Tres sunt mansiones: coelestis, terrestris, infernalis. In media constitutis dat creaturis Creator bonus optionem, ut quod voluerint eligant, quod eligerint meritis acquirant. Mansio in qua sumus in medio constituta sursum habet coelum, deorsum infernum. Inferni mansio plusquam possit dici dura est et aspera. Ibi vermis qui non moritur, ignis qui non exstinguitur. Ibi miser in miseriis non subsistit, [Col. 0843C] quoniam non est homini cor, non sensus, quo malorum et dolorum infinitas calamitates exprimere possit. Coeli vero mansionem sapientia ponit mensam, panem vitae et intellectus. Vinum miscet quod laetificat cor hominis, ut bibant in jucunditate, et inebrientur ab ubertate domus, ut non esuriant, neque sitiant amplius, quando Dominus transiens ministrabit illis et manifestabit seipsum illis. Nos ergo, fratres, in terrestri mansione inter istas mansiones constituti, sursum erigamur ad coelestem. Nam beatus qui ad coenam Agni vocatus est (Apoc. XIX) . Beatus qui manducabit panem in regno coelorum (Luc. XIV) . Et quia ad hoc vocati sumus hic positi, beatitudinem illam haereditate possideamus. Festinemus ingredi [Col. 0843D] in illam requiem; sed quia non intrabit in eam aliquid coinquinatum et immundum, totum studium nostrum sit circa nostri purificationem, uti purificati cum filio virginis in illud sublime templum non manufactum praesentari et Domino sisti mereamur. Mater Domini purgatorios agebat dies quae illis non indigebat, Dominus circumcidebatur, in quo nullum erat delictum. Nos maculosi et turpes agamus purgatorios dies, mundemus conscientias, purgemus ora, tempus quod superest purgationi deputemus. Patet animabus nostris purgandis et lavandis fons divinae pietatis in ablutione pectoris et menstruatae.

TIT. LXI. De triplici virginitate.

Triplex est virginitas: Prima in carne, mente [Col. 0844A] corrupta; secunda in mente, carnis violato pudore; tertia in mente et corpore. Prima est ancilla, secunda adolescentula, tertia sponsa. Prima est fatua, quae mente prostituta caste vivit in carne, timore vel laude humana; secunda est prudens, quae post amissam virginitatem carnis prudenter repetit virginitatem mentis, per omnia se subdens divinis praeceptis; tertia est fidelis, quae corruptionem carnis aut mentis non incurrit, sed in amore sponsi fideliter permansit. Prima damnatur, secunda muneratur, tertia coronatur. Qui sponsus voce suavissima ait: Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) .

TIT. LXII. De tribus quae desponsata recipit.

Tria recipit desponsata: Monile in pectore, annulum [Col. 0844B] in digito, dotem in jure haereditario. Monili pectus munitur, annulo manus ornatur, dote conjugium consummatur. In pectore ratio, cum qua versatur cogitatio; in manu operatio; in dote utriusque remuneratio. Per monile, quod ex auro et gemmis cum labore fabricatur, nota coelestis sapientia quae diversis disciplinis illustratur. Ut enim ait Scriptura, Sapientia desursum est (Jac. III) . Primum quidem pudica, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens. Haec cum difficultate acquiritur, quia disciplinatis tantum mentibus infunditur. Non enim in malevolam animam intrabit sapientia (Sap. I) . Haec ergo acquisita pectus munit ne secreta sinus aperiantur, ne tenere mammae sponsae aura adulationis flante laedantur, ne suggestio immittatur, qua [Col. 0844C] ratio obnubiletur, cogitatio casta prostituatur; sed tota integra et sigillo sapientiae undique munita, digna efficitur laude sponsi dicentis: Quam pulchrae sunt mammae tuae, soror mea, sponsa. Pulchriora sunt ubera tua vino (Cant. IV) . Per annulum sine quo nulla desponsatur, Spiritus sancti pignus accipitur, sine quo coelestis sponsi amplexibus nemo jungitur: qui omnem operationem quae per manus signatur, ornat et diligit, ut dicere possit: Manus meae dis illaverunt myrrham probatissimam; digiti mei pleni sunt myrrha (Cant. V) . Tantis ornamentis decorata et muneribus pignorata, dote coelesti efficitur digna, quae est aeterna remuneratio. Spe et amore cujus, fidelis anima spirituali viro desponsatur, de quo [Col. 0844D] dicitur: Vir oriens nomen ejus (Zach. VI) .

TIT. LXIII. De tribus Christi gestatoribus.

Tres leguntur principaliter portatores Jesu: Beata Maria concipiens in utero; Simeon offerens in ulnis, Joseph portans in humeris. Significant tres ordines electorum: Maria praedicatores, Simeon bonos operatores, Joseph fidei defensores. Qui enim verbum Dei praedicant, quasi Christum in utero portant ut cum aliis vel alios pariant. Unde Paulus: Filioli mei, quos iterum parturio donec Christus formetur in vobis (Gal. IV) . Qui vero porrigit panem esurienti, et caetera facit misericordiae opera, recte videtur Christum in ulnis portare quibus dicturus est in judicio: Quod uni ex minimis istis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Qui autem laboribus pro Christo [Col. 0845A] fatigantur, qui persecutionem propter justitiam patiuntur, Jesum in humeris portare dicuntur; unde: Qui vult venire post me, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me (Luc. IX) .

TIT. LXIV. Praedicatori tria necessaria.

Tria solent in praedicatore requiri: sanctitas conversationis, perfectio scientiae, eloquentia ad gratiam, ut sermo sit sanctus, sit prudens, sit illustris. Sanctitas, quia cujus vita despicitur, restat ut ejus praedicatio contemnatur. Quare, inquit Dominus, tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? (Psal. XLIX.) Perfectio scientiae, ut habeat unde praeferat de thesauro suo nova et vetera; eloquentia, ut habeat secundum scientiam quid dicat, secundum eloquentiam quomodo dicat, ut sententiarum [Col. 0845B] excellentiae sermonis elegantia respondeat, et verborum dignitas rerum majestati; et quasi quodam concentu res et verba concurrant, ut sic triplici et ita omni acceptione sermo ejus sit dignus. Unde: Fidelis sermo et omni acceptione dignus (I Tim. I) .

TIT. LXV. De tribus quibus nocet luxuria.

Tribus luxuria nocet: Cutis nitore, vestis decore, exquisito ciborum sapore.

TIT. LXVI. De tribus in quibus confessio.

In tribus consistit confessio: In crebris gemitibus, in multis singultibus, in irriguis fletibus. Ut sint gemitus in pectore, singultus in gutture, fletus in facie.

TIT. LXVII. De tribus in quibus contritio.

[Col. 0845C] Tribus conficitur cordis contritio: A pudore, a timore, a dolore. A pudore, quia turpiter egit; a dolore, quia Deum offendit; a timore, quia impunitum non transibit. Primo pudet deliquisse, secundo dolet offendisse, tertio timet.

TIT. LXVIII. De tribus silentiis ante gratiam.

Tria gratiam praecesserunt silentia. Primum fuit caecum et surdum, secundum surdum, tertium mutum. Primum ante legem, quando nec per se homo videbat mortem, nec ab alio audiebat; et ideo remedium non quaerebat. Secundum sub lege, quando videbat morbum per legem, nec tamen audiebat per prophetas, nec remedium flagitabat per gratiam. Tertium in prophetis, quando et videbat morbum et [Col. 0845D] per prophetas audiebat; sed ad veniam remedium non confitebatur nec postulabat. In gratia omne silentium abiit, quoniam cum summum silentium tenerent omnia (Sap. XVIII) , id est, ultimum silentium esset in omnibus, et nox, id est, diabolus vel nox in peccatorum tenebris, medium iter perageret, omnipotens Sermo venit (ibid) . In quo qui videbant morbum, audiebant et remedium praesens habebant, coeperunt et intus morbum per cognitionem cognoscere, et amore cordis audire, et oris confessione medico supplicare.

TIT. LXIX. De tribus silentiis aliis.

Triplex est silentium: cordis, oris, operis. Corde silet, qui dicenda nunquam concipiens, nunquam intus in corde loquitur. Ore silet, qui etsi concipiat, [Col. 0846A] magno tamen silentii vigore extra in ore restringit. Opere silet, qui licet concipiat, licet proferat, tamen usque ad effectum non pervenit. Qui prava in corde concipiendo silet bonus est. Qui intus silentium rumpit, licet linguam exterius comprimit, malus. Qui corde rumpit et lingua, deterior; qui corde, lingua et opere, pessimus. Hic enim effrenate concepta, non solum effrenatius loquitur; verum etiam effrenatissime operatur. De illo dicitur: Qui dimittit aquam caput est jurgiorum (Prov. XVII) . Aquam dimittere est fluxum linguae ad actum perducere; et est caput jurgiorum, quia ibi propinatur origo discordiae.

TIT. LXX. De quatuor vigiliis vitae nostrae.

Quatuor vigiliae vitae humanae, tanquam cujusdam noctis tenebrosae, sunt quatuor status. Prima noctis [Col. 0846B] vigilia in claustro paradisi; secunda, post peccatum in lege naturali; tertia, sub peccato in lege Moysi; quarta, in Christi lege sub gratia. In his omnibus contra hominem est diabolus. In primo statu diabolus cum homine pugnat et eum superat, quia homo virtutis arma abjecit; in secundo nulla est pugna, quia homo subjugatus per desperationem victus jacet; cum victori fomes peccati comes accessit; in tertio moriens expirat, quia per mandatum legis mors revixit. In quarta autem vigilia hujus noctis venit Dominus ambulans super mare; et sedenti homini in tenebris et in umbra mortis lux orta est ei (Luc. I) : et clamans voce magna in persona Lazari, unicuique jacenti in morte ait: Veni foras (Matth. XI) . Revixit itaque homo, et cum diabolo [Col. 0846C] iterum pugnat et vincit, quoniam libero arbitrio gratia accessit. In primo male pugnat per negligentiam; in secundo repugnat per ignorantiam; in tertio, necatur per superbiam; in quarto, suscitatur, pugnat et vincit per gratiam.

TIT. LXXI. De triplici odore vitae.

Triformis est odor vitae: non delinquere, quod agit timor servilis; nolle delinquere, quod operatur filialis; non posse delinquere, quod confert gloria perennis. Primi sunt servi, secundi filii, tertii beati.

TIT. LXXII. De tribus gradibus superbiae et humilitatis.

Tres sunt gradus superbiae, et tres gradus humilitatis. [Col. 0846D] Primus gradus superbiae est aliquem existimare quod habet a se habere; secundus, cum bonum quod habet suis meritis se accepisse gloriatur; tertius, quando contemptis reliquis, singulariter appetit videri, nec se putat parem posse habere. Primi vox est: Labia nostra a nobis sunt (Psal. II) . Secundi: Gratias ago tibi, quia non sum sicut caeteri homines (Luc. XVIII) , tertii vero: Ponam sedem meam in aquilone (Isai. XIV) . Et hic est summus, quo primus homo noluit Deo subesse, credens verbis serpentis: Eritis sicut dii. Hic autem summus superbiae gradus summo humilitatis gradu curandus fuit. Primus enim est suo subdi superiori: et hic est sufficiens; secundus, suo submitti pari et socio, et hic est abundans tertius, suo submitti inferiori: et hic est [Col. 0847A] omnis et superabundans. De quo ad Joannem Christus: Sic decet nos implere omnem justitiam (Matth. III) , id est, superabundantem humilitatem. Primus humiliter, secundus humilius, tertius obtinetur humillime. Quo superiori genere humilitatis, Deus qui est super omnia, factus est homo inter omnia, superbiae summum hominis gradum curavit, ut juxta morbum morbi salutis cresceret medicina. Erubesce igitur tu homo, qui nec tuo consentis supponi majori cum Deus omnibus major suo pro te non dedignatur subjici inferiori. O quam damnanda superbia! Creaturae suae creator subjicitur, et contra Creatorem suum creatura superbit. Sed quia omnis qui se exaltat, in gehenna humiliabitur, humiliare homo sub potenti manu Dei (I Petr. V) , ut te exaltet in [Col. 0847B] tempore tribulationis illius ubi erit ignis qui non exstinguitur et vermis qui non moritur, ipso praestante qui, etc.

TIT. LXXIII. De tribus cinctoriis.

Tria sunt cinctoria quae nos stringunt et cohibent: Memoria mortis, decor pudicitiae, amor religiosus. Prima est zona pellicea qua cingebatur Joannes; secunda, balteus quo Aaron ad Deum accedens; tertia, zona aurea, quo similis Filio hominis et vestitus podere praecinctus est in Apocalypsi ad mamillas. Primo cinctorio, cincti sunt eremitae studentes asperitati; secundo sacerdotes studentes castitati; tertio, cives angelici insistentes charitati. Unde zona dicitur aurea.

TIT. LXXIV. De tribus castris, etc.

[Col. 0847C] Tria sunt castra: praedicantium, continentium, conjugatorum. Primi contra haereticos, secundi contra seipsos, tertii pugnant contra ea quae mundus dat, quia mundi sunt cogitatores, et ad invicem sibi placere coguntur.

TIT. LXXV. De duplici compunctione.

Duae sunt compunctiones: una nascitur per timorem, altera per amorem. Prima timero supplicii, secunda venit amore praemii. Unde in tabernaculo duo altaria fiunt: unum exterius, alterum interius. Unde in atrio aliud ante arcam. Unum quod aere, alterum quod auro vestitur. In primo carnes, in secundo incensum crematur. Altaria corda sunt in quibus vel ex timore peccatorum, ignis ardet compunctionis, [Col. 0847D] et caro consumitur ardore pravi operis; vel ex amore coelestium ab igne charitatis ascendit thymiama orationis. Multi enim sunt qui, dum supplicia metuunt, quotidie fletibus incendunt vitia igne compunctionis. Sunt alii qui a peccatis liberi, amoris flamma in lacrymas compunctionis inardescunt, et cum fraternis civibus regem in decore suo videre concupiscunt. Primum altare est exterius, ut videantur opera bona et glorificetur Deus (Matth. V) ; secundum ante arcam intus, ut ab eo solo qui intus videt retributio exspectetur. Et notandum quod inter hoc altare et arcam velum et interpositum. Arca ille est in quo sunt reconditi omnes thesauri sapientiae et scientiae. Velum est coelum. Arca igitur intra velum, Redemptor noster est in coelo. Altare autem velum est, [Col. 0848A] quia electorum corda quae per sanctum desiderium amore ardent, adhuc relevata facie quod desiderant videre nequeunt. Quousque ergo in atrio populi extra sumus, in altari compunctionis crememus per timorem carnes vitiorum. Si intus sumus ante velum antequam scilicet intremus coelum, per compunctionis amorem nil terrenum flere debemus, solus nobis ipse sufficiat qui fecit omnia, transcendamus per desiderium omnia, non tam timore poenarum nec memoria vitiorum quam amoris flamma succensi, ardeamus cum lacrymis in odore virtutum sicut illa quae ascendit per desiderium sicut virgula fumi ex aromatibus, etc. (Cant. III) .

TIT. LXXVI. De triplici hominis acceptione.

Tribus modis hominem Scriptura appellat: Per [Col. 0848B] naturam, ut Faciamus hominem (Gen. I) ; per culpam, ut Vos sicut homines moriemini (Psal. LXXXI) ; per infirmitatem, ut Maledictus qui confidit in homine (Jer. XVII) .

TIT LXXVII. De triplici somni acceptione.

Tribus modis somnus in Scriptura accipitur: Pro morte carnis. Unde Apostolus: Nolo vos ignorare de dormientibus (Thess. I) . Pro negligentia peccati. Unde idem: Hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII) . Pro quiete et vitae desideriis. Pro quo somno dormivit Jacob, ponens caput in lapide (Gen. XXVIII) .

TIT. LXXVIII. De duplici respectu Dei.

Duplex est Dei respectus: Hic per misericordiam, quo respicit poenitentes; in futuro per justitiam, [Col. 0848C] quo reprobos damnabit. Unde: Oculi tui in me, et non subsistam (Job VII) . Et quia ibi non est respectus misericordiae, praemittit, Nec aspiciet me visus hominis (ibid.) , id est Christi, quia quoque illinc huc non revertitur quisquam ad emendationem, idem praemisit: Et non revertetur oculus meus ut videat bona (ibid.) , quia etiam hinc illuc cito transit dicendo; Memento, Domine, quia ventus est vita mea (Prov. XVIII) , orat hic se per misericordiam respici. Sed quia Deus non parcit si tibi parcis, audi quid Job idem dicat: Ego non parcam ori meo (Job VII) . Ori suo parcit qui confiteri malum erubescit. Justus autem qui in principio sermonis accusator est sui (Prov. XVIII) , ori suo non parcit, quia districti judicis [Col. 0848D] praeveniens verbum, contra se propriae confessionis verbo saevit; sicut Psalmista: Praeoccupemus, inquit, faciem ejus in confessione (Psal. XCIV) .

TIT. LXXIX. De quatuor modis peccandi.

Quatuor modis peccata perpetrantur in corde: totidem consummantur in opere. In corde suggestione, per adversarium; delectatione, per carnem; consensu, per spiritum; defensionis audacia per elationem, cum culpa terrere mentem debuit, extollit. His quatuor ictibus primi hominis rectitudinem antiqui hostis fregit. Nam serpens suasit, Eva delectata est. Adam consensit, requisitus ubi esset, culpam confiteri per audaciam noluit. Hoc in homine quotidie agitur. Diabolus tanquam serpens tortuosus et lubricus suadet; caro sicut Eva delectatur; spiritus [Col. 0849A] velut Adam praepositus consentit per carnis delectationem a sua rectitudine inclinatus: qui tanquam requisitus Adam, per audaciam defensionis nequius obduratur. His quatuor consummatur. In opere prius latens culpa agitur, postmodum sine confusione ante oculos hominum aperitur, in consuetudinem ducitur, ad extremum spe falsa vel desperatione misera nutritur. Hos modos Job deplorat dicens: Quare non in vulva mortuus sum? Egressus ex utero non statim perii? Quare exceptus genibus? Quare lactatus uberibus? (Job III.) Mortuus esset in vulva si se moriturum in ipsa suggestione cognosceret. Sic de caeteris. Sciendum tamen quod tres primi modi faciliter corriguntur: quartus nunquam. Unde Dominus puellam in domo (Luc. VIII) ; juvenem [Col. 0849B] extra portam (Luc. VII) : quatriduanum Lazarum suscitat (Joan. XI) . Puella in domo peccator est in occulto: juvenis qui extra portam ducitur est cum peccati culpa aperitur; sepulturae vero aggere premitur, qui usu consuetudinis pressus gravatur. Hos tamen miseratus Dominus ad vitam per poenitentiam advocat. Quartus autem a Domino nuntiatur, non suscitatur, quia peccatum desperationis nec in hoc saeculo nec in futuro dimittitur (Luc. XII) , imo is qui mortuum nuntiat audit. Dimitte mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII) .

TIT. LXXX. De triplici adventu Dei.

Tres sunt adventus Dei, ad homines, in homines, contra homines. Non sunt tam desiderabiles primus et ultimus quam medius, quo sapientia Dei in hominem [Col. 0849C] veniens facit ibi mansionem, aedificans domum, scindens columnas septem, ut faciat sibi sedem (Prov. IX) . Domus est homo, sedes anima, septem columnae praeparamenta sedis. Justitia, inquit, et judicium praeparatio sedis tuae (Psal. LXVIII) . Justitia virtus est cuique quod suum est tribuens, superiori, inferiori, aequali. Superiori obedientiam et reverentiam: quarum altera corporis, altera cordis est. Aequali consilium quo instruatur ignorantia, et auxilium quo juvetur infirmitas, non solum in verbo et officio, sed etiam exemplo quo provocetur ad meliora, et oratione qua juvetur a Domino. Inferiori custodiam, qua cavere possit peccatum futurum: et disciplinam qua puniatur admissum. Si ergo [Col. 0849D] superiori reddis devotionem et obedientiam, aequali consilium et auxilium, inferiori subdito custodiam et disciplinam, vel tibi ipsi qui habes corpus tuum subditum, ut non regnent in eo peccata, et faciat fructus dignos poenitentiae, veniet in te Dominus.

TIT. LXXXI. De anima cur Christi sit sponsa.

Quatuor sunt propter quae anima dicitur sponsa: Dona gratiarum, quibus subarrhata est in baptismate; castus amor, quo illi sociata in ungendo chrismate; proles virtutum, quibus fecundata est divini verbi dogmate; torus quietus, quo in aeternum est ei socianda omni procul aenigmate. Arrharum vero quaedam est communis, quaedam specialis. Communis quadrifarie est, qua nati sumus. sentimus, sopimus, discernimus. Specialis similiter quadrifaria: [Col. 0850A] qua regnaturi sumus praeveniente misericordia; remissionem consecuti subsequenti intelligentia; virtutibus exornati, superabundante gratia, spe certa beati, perseverante constantia.

TIT. LXXXII. De quincupertito gulae vitio.

Quinque partitum est gulae vitium. Aliquando in digentiae tempus praevenitur in aliquibus; et ii similes Jonathae in gustu mellis. Aliquando hora non praevenitur, sed cibos lautiores quaerunt; et ii similes populo judaico in eremo: qui despecto manna carnes petiit. Aliquando quaelibet sumenda praeparati accuratius poscunt, et ii similes filiis Heli, qui carnes non coctas de more, sed crudas accuratius praeparandas extorquent. Aliquando qualitati et tempori congruunt, sed mensuram excedunt. Unde [Col. 0850B] dicitur: Haec fuit iniquitas sororis tuae Sodomae: superbia vitae saturitas panis et abundantia (Ezech. XVI) . Aliquando abjectus est cibus et aestu desiderii deterius peccatur, et ii similes Esau qui lentis esca primogenita vendidit. Neque enim cibus sed appetitus vitium est. Unde et hic per lenticulam primatum amisit, et Elias carnes edendo virtutem corporis servavit; et diabolus primum hominem non in carne, sed in pomo (Gen. III) ; et secundum, in pane tentavit (Matth. IV) .

TIT. LXXXIII. De tribus sacerdotum vitiis.

Tria sunt vitia quibus frequenter diverse sacerdotes delinquunt. Cupiditas, incontinentia, negligentia. Cupiditate peccant qui pro obtinendis temporalibus commodis divina officia celebrant; in quorum [Col. 0850C] intentione non est amor Dei, sed temporalis lucri. His dicit Dominus per Amos: Ideo audivi et projeci festivitates vestras, et non capiam odorem sacrificiorum vestrorum (Amos. V) . Quia non possunt esse odorifera et delectabilia sacrificia Deo, quae quisque facit in eis quaerendo non honorem Dei, sed sua lucra. Quod si dicat: Deo in hoc servio licet commodum consequar, dicitur ei: Nemo potest duobus dominis servire, etc. Non potestis Deo servire et mammonae (Matth. VI) . Tales constituunt Dagon juxta arcam (I Reg. XII) : dum per divina officia quae faciunt pecuniam congregare intendunt. Talibus et Dagon auferetur, et ipsi percutiuntur in posterioribus, quia et ipsa temporalia subtrahuntur, et poena [Col. 0850D] aeterna mulctantur. Secundum autem vitium incontinentiam quanto odio insequatur Apostolus docendo quod violatorem templi Dei disperdet Deus (I Cor. III) , notum est. Haec vero duo vitia propter tertium, id est negligentiam accidunt, cum ita sunt in subditis et in se negligentes ut non suscitentur ad custodiam Sion et ad depascendum terram Assur in gladio sicut dicit Dominus per prophetam: Suscitabimus super eum septem pastores et octo primates homines, et pascent terram Assur gladio (Mich. V) . Per septem pastores et octo primates universi praelati intelliguntur, qui debent esse septem et octo, id est Novo et Veteri Testamento instructi. Suscitabo pastores, id est animarum custodes utroque Testamento, ut sciant proferre de thesauro suo nova et [Col. 0851A] vetera. Vigilanter debent custodire Sion, id est Ecclesiam, et viriliter resistere Assur impugnanti populum Dei, id est diabolo, quia sicut olim Assur populum Dei, ita quotidie nunc diabolus populum persequitur Christianum. Et debent pascere terram Assur in gladio Spiritus, quod est verbum Dei ut illos qui sunt subjecti diabolo per amorem terrenorum, pabulo sacrae doctrinae tanquam gladio bis acuto, hinc per timorem gehennae terrendo, illinc amore coelestis patriae provocando, revocent a malis per terrorem tormentorum, et ad bonum per dulcedinem praemiorum. Tales nos oportet esse charissimi, prudentes et exercitatos in sacris Scripturis, et suscitatos et accinctos gladii acumine super gregem nobis commissum, ut refrenata cupiditate temporalium [Col. 0851B] solis coelestibus intendamus, servata continentia carnis, mundi apparentes in conspectu Dei et hominum, abjecta negligentia, diligenter curam adhibeamus ad custodiam non solum aliarum, sed et nostrarum animarum, ut non sit vox nostra. Posuerunt me custodem vineis (Cant. I) . Vineam meam, id est domum meam non custodivi. Recepturi praemia digna pro laboribus nostris, praestante Domino qui vivit et regnat, etc.

TIT. LXXXIV. De tribus in quibus consistit salus.

In tribus salus aeterna consistit. Primum est abrenuntiare saeculo et jungere se Deo; secundum, terrena contemnere et aeterna quaerere; tertium, vitia calcare, et virtutibus operam dare. Hoc triduo in holocaustum immolatur vacca trima, aries, taurus. [Col. 0851C] Hoc triduo Dominus turmae se in eremo sustinentis per miserationem suam miseretur. Hoc triduo de vitiis ad virtutes, de luce ad tenebras transit Hebraeus. Primo die deserit Pharaonem conjunctus Deo; secundo, servilia opera luti et lateris, desiderans libertatem; tertio, de Aegypto exiens tendit ad terram promissionis. De primo dicitur: Mihi adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) ; de secundo: Quae sursum sunt quaerite (Colos. III) ; de tertio, Educ de custodia animam meam (Psal. CXLI) .

TIT. LXXXV. De triplici damno ferendo.

Tribus modis damnum infertur homini: a daemone, a proximo, a carne. Daemon insidiatur charitati, proximus possessioni, caro pudicitiae. Quod Isaias breviter [Col. 0851D] sic coloravit: Ibi habuit foveam ericius, et enutrivit catulos suos; congregati sunt multi, cubavit lamia et invenit sibi requiem (Isa. XXXIV) . Babylon homo filius confusionis, quem confundit delectatio culpae, amaritudo poenae, singularitas vitae. In hoc sunt tria mala Babylonis, tria genera confusionis. Nunc de singulis. Ericius piger, spinosus, inter operculum latens suae pellis, est diabolus piger in effectu ne quis currat ad poenitentiam, opertus spinis ne recipiat gloriam vel gratiam; quem latebra perditionis celat, ne veniat ad misericordiam. Piger est ericius, quia diabolus nullas contra hominem habet vires, nisi se homo ei sponte mancipet. Formica est contra leonem resistentem. Contra formicas consentientes leo. Vis videre formicam? Domine, mit e nos in porcos (Marc. V) . Hic [Col. 0852A] Domino gladium tribuit, ut occidat; in principio facilis ut repellatur. Si invaluerit figens radicem, non exstirpatur, nisi clamet Jesus voce magna. Unde dum parvulus est hostis, cave ne nequitia erigatur in semine. Sed si piger repellitur, spinas submittit. Hae sunt multiplices nocendi machinae. Plantat diabolus radicem peccati: quae nisi mox avellatur, pullulat et nascitur arbor culpae. Per oculum expanduntur rami nequitiae; per linguam hujus arboris sentit homo, et delectationis colligit fructum in aeternam damnationem. Ericius igitur est pigritia imbecillitatis, spina fallaciae, pellis latebra. Per spinam praecipitat in aperta mala; per pellem in occulta. Hic habet foveam, id est in confusis mentibus mansionem, et nutrit catulos latrantes, id est vitia. [Col. 0852B] Post ericium sunt milvi, quia post diabolum est proximi malignitas, quia cum maledicit et malefacit nobis, rostro et unguibus discerpit. Sed si ericium et milvum evadimus, sequitur lamia. Lamia humanam faciem habet, corpus habet bestiale. Haec est caro, hic est domesticus hostis. Hic primus vincendus, in nobis contra nos habens radices, pugnans blandiendo quasi rationale pro necessariis, et succumbendo quasi bestiale pro superfluis. Hic invenit requiem cum carnis curam facit in desideriis. Haec tria sunt bella Babylonis: tentatio daemonis, proximi calumnia, carnis fornax. Contra ista increpat vultus Dei, et pereunt; blanditur et percutit. Blanditur patienter exspectando, increpat correctione flagellando, percutit juste damnando.

TIT. LXXXVI. De triplici adventu Domini.

[Col. 0852C]

Primus adventus in nube, secundus in rore, tertius in fulmine. In primo occultus, in secundo manifestus ex parte, in tertio ex toto. In primo venit occultus agnus ad aram, in secundo sponsus ad amicam, in tertio ferrum ad culpam. Hi sunt tres descensus, praesentiae, clementiae, vindictae. De primo dicitur: Inclina coelos et descende (Psal. XVII) . De secundo: Descendi in hortum meum (Cant. VI) . De tertio: Descendamus et confundamus labia eorum (Gen. XI) .

TIT. LXXXVII. De via carnis et spiritus.

Duae sunt viae: una carnis, altera spiritus. Una separat a Domino, altera revocat ad Dominum. Una visibilis, altera invisibilis. In prima mundi [Col. 0852D] amatores spatiantur; in secunda mundi contemptores requiescunt. Primi sunt Hebraei secundum carnem, qui sic transeunt per bona temporalia ut aeterna mala incurrant; secundi Hebraei secundum spiritum, qui per ista transeunt ad aeterna bona.

TIT. LXXXVIII. Sapientiam quinque modis concupisci.

Quinque modis sapientia concupiscitur. Quidam discunt ut sciant: quod est curiositas; quidam, ut scientes appareant: quod est vanitas; alii, ut vendant et lucrentur: quod est Simoniaca pravitas; alii ut alios aedificent: quod est laudata charitas; alii, ut aedificentur: quod est pia humilitas. Tres superiores sine fructu in concupiscendo abundant. [Col. 0853A] Hi colligunt manna, sed putrescit in ore eorum. Duo posteriores fructum metunt.

TIT. LXXXIX. De tribus cognationibus.

Tres cognationes sunt: Naturae, gratiae, gloriae. In prima sumus conditi nobilis Dei creatura; in secunda renati, nova in Christo creatura; in tertia, translati, perfecta in Domino creatura. Per primam in animalibus excellimus, per secundam carnem superamus, per tertiam mortem vincimus.

TIT. XC. De tribus inobedientiae comitibus, et tribus obedientiae bonis.

Inobedientia tres comites habet: Imprudentiam, quantum ad seipsam; irreverentiam, quantum ad Deum; contumeliam, quantum ad proximum. Ut autem scias dignitatem obedientiae, adverte quod [Col. 0853B] extra Bethaniam, quae interpretatur domus obedientiae, nec lacryma poenitentis, nec studium bonae operationis, nec otium sanctae contemplationis Deo placere invenitur. In Bethania quatriduanus suscitatur; ibidem in domo Simonis Maria ab onere peccatorum exoneratur. Postremo a Bethania in Jerusalem, id est visionem pacis venitur, quia per obedientiam ovis centesima humeris pii Patris ad regem reportatur. Per obedientiam drachma inventa in thesaurum regis absconditur. Per obedientiam regina austri ad verum Salomonem dicitur. Per obedientiam Bersabee ad amplexum veri sponsi repraesentatur.

TIT. XCI. De tribus in cruce animadvertendis.

Tria notemus in cruce Christiana: nobilitatem, [Col. 0853C] sapientiam, religionem. Unde titulus litteris Latinis, Graecis et Hebraicis inscribitur. In Latino notatur nobilitas, qua praecedebant Romani; in Graeco, sapientia, quam ipsi requirunt; in Hebraico, religio, ex qua Judaei, qui petunt signa, procedunt.

TIT. XCII. De tribus imitatori Christi agendis.

Imitator Christi tria debet agere: Simplicis innocentiae sensum tenere, ut cum Christo puer efficiatur; abjectum et humilem habitum amare, ut infantiae Christi pannis vilibus involvatur; in disciplina simpliciter ambulare, ut cum Christo in praesepe positus inveniatur.

TIT. XCIII. De tribus piscinis, diaboli, mundi, et Dei, et earum porticibus.

[Col. 0853D] Tres sunt piscinae: una diaboli, altera mundi, tertia Dei. Prima confusio dicitur, et cruciat lethaliter; secunda, contritio, et lavat potentialiter; tertia, compunctio, et abluit salubriter. De prima dicitur: Mittentur in stagnum ignis ardentis et sulphuris (Apoc. XIX) ; de secunda: Quid tibi vis in via Aegypti, ut bibas aquam turbidam? (Jer. II.) . De tertia: In die illa erit fons patens domui David, etc. (Zach. XIII) . Prima habet quinque porticus poenarum tenebras: in prima habet stridorem dentium; in secunda, ignem inexstinguibilem; in tertia, vermem non moriturum; in quarta, frigus nimium; in quinta, desperationem. Secunda quoque piscina quinque habet porticus: prima est negligentia et in ista jacet Saul cum inobedientibus; secunda curiositas [Col. 0854A] mundi, et in hac Jezabel cum curiosis mulieribus; tertia contemptus proximi: et in hac dives epulo cum omnibus avaris, quarta profundum malitiae: et in ea Arius et Caiphas cum aliis malitiosis; quinta desperatio veniae: in qua Cain et Judas cum reliquis desperantibus. In prima audiunt: Maledictus qui opera Dei facit negligenter (Jer. XLVIII) ; in secunda: Ascendit mors per fenestras nostras (Jer. IX) ; in tertia: Qui non diligit manet in morte (Joan. III) ; in quarta: In malevolam animam non intrabit sapientia (Sap. I) ; in quinta: Qui peccaverit in Spiritum sanctum non remittetur ei, neque in hoc saeculo neque in futuro (Luc. XII) . Tertia piscina quinque porticus habet: Prima est timor supplicii: et in ipsa jacent poenitentes; [Col. 0854B] secunda, dolor exsilii praesentis: in qua jacent lugentes et justitiam esurientes; tertia, compassio proximi: in qua misericordes; quarta, amor praemii: in qua mundi corde; quinta, amor conjugii: in qua pacifici. In his quanquam habeatur virtutum sanitas, quia tamen in praesenti non habetur ad plenum, multitudo dicitur jacere languentium: hi exspectant ut descendat angelus; a quo mota aqua compunctionis (Joan. V) , languor venialium vel mortalium descendentis Spiritus sancti gratia tergatur, et sanetur ab omni labe unus, ille scilicet tantum qui charitatis servat unitatem.

TIT. XCIV. De triplici materia gaudii animae.

Triplex est materia gaudii sponsae Christi animae fidelis: Prima est a gloria sponsi; secunda, a desponsationis [Col. 0854C] suae reverentia; tertia, a dotis magnificentia. Laus autem sponsi multiplex est. A forma quia speciosus est prae filiis hominum (Psal. XLIV) ; a genere, quia descendens a patre luminum (Jac. I) ; a divitiis, quia Domini est terra et plenitudo ejus, etc. (Psal. XXIII) ; a potentia, quia non potest vinci; a sapientia, quia non potest falli; a justitia, quia non potest corrumpi; a certitudine scientiae, quia non potest vitari. Est admirabilis bonitate vitae, consiliarius utilitate doctrinae, Deus singularitate potentiae, fortis proprietate victoriae, Pater futuri saeculi donis gratiae, Princeps pacis, felicitate gloriae: Non est similis tui in diis, Domine; et non est secundum opera tua (Psal. XXXV) . Primo igitur felix est sponsa tali conjugio. [Col. 0854D] Sindonem fecit et vendidit, etc. Reverentia vero desponsationis triplex: prima sacramentorum vitae; secunda, mandatorum justitiae; tertia, consiliorum disciplinae. Primo eam despondit lavando eam sacramentis; secundo, eam despondit induendo praeceptis; tertio, eam despondit ornando eam exercitiis. Quam lotam, vestitam, honoratam sponsus recipiet, ut cognoscatur in gentibus ejus, juxta illud: Deus in gentibus ejus cognoscetur cum susceperit eam (Psal. XLVII) . In gradibus, clericis, laicis, praelatis, subditis, eremitis, mundi contemptoribus. Praelatis debetur sacramentorum reverentia; subditis, praeceptorum obedientia; mundi contemptoribus, consiliorum exercitia. Ad praelatos pertinent salutis sacramenta, ordinationes et dispensationes mandatorum. [Col. 0855A] Sacer igitur debet esse qui sacrat, ordinatus qui ordinat, justus qui mandata vitae ministrat, discretus et humanus qui vitam alienam librat, et hominum mores dispensat. Taliter sponsata dotis recipit magnificentiam. Merito igitur gaudet sponsa primo per gloriam sponsi felix; secundo, per dispensationis reverentiam felicior; tertio propter dotis magnificentiam felicissima, ut bene ei dicatur: Laetare, Jerusalem, etc.

TIT. XCV. De tribus florum et animarum dotibus.

Tria in flore considerantur: gratus aspectus, suavis tactus et odor jucundus. Quid autem anima spirituali intellectu purificata gratius videtur? quid spiritualibus amplexibus suavius stringitur? quid [Col. 0855B] odoratu talis animae jucundius sentitur? In qua nihil sibi vindicans superbia tumidum, non offendit aspectum; nihil invidia rubiginosum inducens, non exasperat tactum; nihil luxuria marcidum immittens, non conturbat olfactum; sed tota viret intus, floret praesentibus, fructificat absentibus: viret intus per bonam conscientiam, floret praesentibus per bonum exemplum, fructificat absentibus per bonam operationem.

TIT. XCVI. De ingressu verbi Dei.

Quatuor modis sermo divinus ad humanam animam ingreditur. Intrat ad primam induratam et propria malitia caecatam, cum virga ut puniatur, rigidus et crudelis, damnans ipsam ac dicens: Tollatur impius ne videat gloriam Dei (Isa. XXVI) . Intrat [Col. 0855C] ad secundam lapsam et propria conscientia perterritam cum parabola, ut reparetur; terribilis sed salutaris, eam invitans curando ac dicens: Fili, ne differas converti ad Dominum de die in diem (Eccli. V) . Intrat ad tertiam justificatam et pro sui probatione flagellatam, cum sententia, consolatorius et amatorius, ipsi animae dicens: Beatus vir qui suffert tentationem; quoniam cum probatus fuerit accipiet coronam vitae quam repromisit Deus diligentibus se, etc. (Jac. I) . Intrat ad quartam emeritam et coelesti remuneratione dignam, cum gratia, ut remuneretur, gratus atque festivus eam invitans ad praemium et dicens: Propera, columba mea, formosa mea, et veni (Cant. II) . In figura hujus mystici sermonis Moyses [Col. 0855D] rigidus verbis, in manu ferens virgam durissimae contritionis, in conspectu obdurati graditur Pharaonis. In figura secundi terribilis, sed salutaris, Nathan propheta ad David prostratum et propriae conscientiae reatu constrictum, cum parabola correctionis ingressus, reprehendendo dejectum relevavit, et errore relicto, justitiae restituit. In figura tertii amabilis et consolatorii, Isaias propheta ad regem Ezechiam justum quidem, sed ad sui probationem corporali debilitate aegrotantem, cum sententia divinae consolationis ingressus, jam probatum, jam patientia eruditum sanavit, et de manu regis Assur protegere repromisit. In figura quarti grati et festivi Gabriel angelus aspectu jucundus, habitu decorus, sermone placidus, ad Mariam ingressus [Col. 0856A] est, eam venerabiliter salutavit fructumque coelestem quasi suae virginitatis praemium repromisit, dicens: Ecce concipies in utero, et paries filium, etc. (Luc. I) .

TIT. XCVII. De tribus donis corpori humano et totidem spiritui in conditione collatis.

Tria in conditione invenimus divinae dilectionis incentiva, corpori collata: panem, solem, aerem; cibum vescenti, lucem cernenti, flatum spiranti. Porro spiritui tria: dignitatem, scientiam, veritatem. Dignitas geminum possidet donum; naturae praerogativam, et donationis potentiam. Scientia quoque duplex: hanc ipsam sciens dignitatem vel aliam nobis inesse et a nobis non esse. At virtus bifaria est, auctorem quaerere, et invento inseparabiliter [Col. 0856B] inhaerere. Dignitas sine scientia non proderit; scientia vero etiam obest, si virtus non affuerit.

TIT. XCVIII. De tribus in redemptione hominis ipsum ad dilectionem Dei incitantibus.

Tria in redemptione sunt dilectionis incitamenta: tempus, modus, fructus. In tempore tria considerantur: Corruptio naturae, transgressio legis, plenitudo malitiae. In modo quoque tria, quia exinanivit se usque ad hominem, descendit usque ad crucem, passus est usque ad mortem. In fructu item tria: perfecta veritas, quae ignorantiam abjecit; consummata charitas, quae concupiscentiam abstulit; secura aeternitas, quae oblivionem removit. In tempore igitur est consummatio mali; in modo, [Col. 0856C] exinanitio Dei; in fructu, de illo repletio nostri. Quis concipere posset quantae miserationis fuit exterminare malitiam, delere culpam, informare naturam? quantae humanitatis, Dominum Majestatis in carne mortem tolerare, in cruce pati? quantae dignationis exstiterit, caecatae rationi refundere plenitudinem lucis, foedatae voluntati multitudinem pacis, turbatae memoriae continuationem clarae aeternitatis?

TIT. XCIX. De quadruplici dilectione.

Quatuor sunt genera dilectionis: In primo amat se homo propter seipsum; in secundo propter se, Deum; in tertio, Deum propter Deum; in quarto, se propter Deum. Primus modus carnalis et servorum [Col. 0856D] est, de quo dicitur: Nemo unquam carnem suam odio habet (Ephes. V) . Secundus animalis et mercenariorum, de quo: Confitebitur ei, cum benefeceris ei (Psal. XLVIII) . Tertio spiritualis et filiorum, de quo: Confitemini Domino quoniam bonus (Psal. CXVII) . Qui Domino confitetur, non solum quoniam bonus est, hic vere diligit Deum propter Deum, non propter se; quartus intellectualis et angelorum: de quo: Mihi vivere Christus est, et mori lucrum (Phil. I) .

TIT. C. De septem gradibus confessionis.

Septem sunt gradus confessionis: Cognitio peccati, poenitentia, cordis dolor, oris confessio, carnis maceratio, operis correctio, et bonitatis perseverantia. Tres intus et tres foris, septimus intus et foris [Col. 0857A] prospicit. Ut igitur vera sit et fructuosa confessio, primo gradu necessaria est cognitio peccati, in qua tria necessaria sunt: ut videas quid egeris, quantis scilicet contumeliis affeceris corpus tuum, possidens vas tuum ad immunditiam et vilitatem, non in sanctificatione et honore; secundo, quid merueris, considerans ignem scilicet illum qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) , et caetera mala quae in poenalibus locis cumulantur et crescunt; tertio, inspicias quid amiseris, bona certe illa quae oculus non vidit, etc. (I Cor. II) . Horum consideratione perterritus transi ad secundum gradum, qui est poenitentia, et ipsa triformis est: ut poeniteat te quod in luto faecis et miseriae peccati diutius jacuisti, poenitentiam agas, corpus conteras, et furibundo carnis [Col. 0857B] asello incentivorum semina subtrahens, poenitenda non admittas amplius, ne vulnus vulnere geminans frequenter confringas ossa animae tuae. Sic cognoscens et poenitens transvola ad tertium gradum qui est dolor cordis. Et hic triplex: acer, acrior, acerrimus. Acer dolor, quia Creatorem offendisti, cujus legem cum coelestia et terrestria conservent in tanta republica Dei, tu solus peregrinus es, imperatoriae majestatis dexteram contemnens. Acrior, quia cum Creatore Patrem etiam ad iram provocasti, qui tibi ministrat siderum cursus et fructuum ubertatem. Acerrimus, qui pertranseat animam, quod beneficium contempseris ejus qui dolorem crucis sustinuit, ne dolorem amplius sustineres inferni. Sic in interiori homine justitiae generatae surculus [Col. 0857C] erumpat in arborem, et quod conscientia tenet, lingua loquatur, ut ascendas ad quartum gradum, qui est oris confessio. Quae debet tripliciter fieri: pure, humiliter, fideliter. Pure, ut nihil subticeas, sed omnem putredinem evomas vitiorum; humiliter, ut quod in ore, sit in corde. Nam utrique reges, David et Saul dixerunt: Peccavi, sed Saul audivit: Transtulit Dominus regnum tuum a te, et dabit illud aemulo tuo (I Reg. XV) . David autem: Transtulit Dominus peccatum tuum, et non morieris (II Reg. XII) . Quia confessio Saulis, quae in ore fuit, non fuit in corde; et humilitas quae in ore David exstitit, in corde radicavit. Fideliter, ut in fide Ecclesiae credat sibi peccata dimitti, quia Cain et Judas pure et humiliter confessi sunt, sed non fideliter, quia alter [Col. 0857D] desperans ad laqueum cucurrit, alter illud grande scelus evomuit: Major est iniquitas mea quam ut veniam merear (Gen. IV) . Sequitur quintus gradus. Maceratio carnis, quae jejuniis et vigiliis attenuanda est, ne nova prurigine ad voluptuosam vitam revolet. Haec quoque tripliciter fiat: licenter, quia quod fit sine licentia, vanae gloriae deputabitur non mercedi; occultae, ut nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua (Matth. VI) ; discrete, ut fiat pro corporis capacitate. Sic illuminatus procedit ad sextum, qui est correctio operis, ut omnes sensuales motus frenis continentiae refrenans, veniat ad septimum gradum, qui est perseverantia bonitatis. Et in hoc septimo vocabit te Dominus cum Moyse de medio [Col. 0858A] caliginis, et in ipsam divinitatis turbam interiores oculos infiget. Hanc perseverantiam faciunt exspectatio praemiorum, poenarum recordatio, primitiae spiritus et donum coeleste. Pro hac septemplici confessione in tribus gradibus dicitur: Corde creditur ad justitiam (Rom. X) , in aliis tribus, Oris confessio fit ad salutem (ibid.) . Septimus currit per omnes gradus. Hanc confessionem quatuor impediunt: Pudor, quo quae commisimus, erubescimus confiteri. Huic tripliciter obviandum est, consideratione rationis, quae confiteri monet; reverentia intuentis Dei, quem nil latet; majoris confusionis comparatione, quoniam in futuro cuncta crimina omnibus patebunt. Secundo timor, qui plerosque opprimit ne gravi poena percellantur et eam ferre non possint. [Col. 0858B] Huic similiter tribus occurrendum est: considerando quam gravis sit poena gehennae, quam longa et infructuosa; econtrario quod poenitentia praesens levis, momentanea fructuosa. Vere qui timent pruinam, irruet super eos nix (Job VI) . Tertio spes, quae multos obruit, dum praesentia cupientes conscientias aperire nolunt, ne si quales sunt hominibus apparerent, ad nulla praesentia bona conscenderent. Contra quam inculcandum est bona hujus saeculi quam incerta et momentanea, futura quam sint certa et aeterna. Quarto desperatio multos interimit, quia metuunt ne possint continere. Contra hanc vigor confessionis, gratia humilitatis, et confirmationis illius est aperienda constantia.

TIT. CI. Quod hodie tripliciter dicatur.

[Col. 0858C] Hodie tribus modis dicitur, quia aliud est transitorium. Unde: Si fenum quod hodie viret et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit, etc. (Matth. VI) . Aliud reciprocum. Unde Apostolus: Adhortamini invicem per singulos dies donec Hodie cognominatur (Hebr. III) . Aliud aeternum. Unde: Ego hodie genui te (Psal. II) .

TIT. CII. De triplici hominum statu, et triplici oblatione eidem facienda.

Tres sunt status hominis: Primus poenitentiae, secundus justitiae, tertius vitae aeternae. Et secundum tres istos status tria debemus offerre sacrificia. In primo statu sacrificium compunctionis; in secundo, bonae operationis; in tertio, laudis et jubilationis. [Col. 0858D] Hoc triplici sacrificio offerre nos Deo jubemur cum dicitur: Sacrificate sacrificium justitiae, et sperate in Domino (Psal. IV) . Initium enim justitiae est compunctio, profectus ejus operatio, bona consummatio ipsius, laus vitae aeternae. Unumquodque istorum suam habet pinguedinem. Primum butyrum humilitatis secundum oleum discretionis, tertium, balsamum charitatis.

TIT. CIII. De tribus testimonium perhibentibus in coelo, et totidem in terra, et totidem in inferno: rursum.

Tres sunt qui testimonium dant in coelo. Pater et Filius et Spiritus sanctus. Tres in terra Spiritus, aqua, et sanguis (I Joan. V) . Similiter in inferno: ut in Isaia legimus: Vermis eorum non morietur, [Col. 0859A] et ignis eorum non exstinguetur (Isa. LXVI) . Duo mala sunt ignis et vermis; altero roditur conscientia, altero concremantur corpora. Tertium additur desperatio, quae in eo utique intelligitur quod dicitur: Non morietur, et non exstinguetur. His qui in coelo sunt datur testimonium beatitudinis; his qui in terra, justificationis; his qui in inferno sunt, damnationis. Primum est gloriae, secundum gratiae, tertium irae.

TIT. CIV. Quomodo Spiritus sanctus arguat mundum.

Spiritus sanctus arguet mundum de peccato (Joan. XVI) , quod dissimulat; de justitia quam non ordinat, dum sibi non Deo eam dat; de judicio quod inique usurpat, dum tam de se quam de aliis temere judicat.

TIT. CV. De nomine Christiano, etc.

[Col. 0859B]

Christiani a Christo nomen acceperunt; et opus est ut sicut haeredes sunt nominis, ita sint imitatores sanctitatis. Tria ergo sunt quae in Christo nobis expressa plenis viribus exercere debemus: videlicet improbare vivaciter saeculi vanitatem, quia et Christus ne rex constitueretur a turbis aufugit; exercere viriliter patientiam, quia et Jesus sicut agnus occisus est; et veraciter habere geminam charitatem, quia Jesus pro inimicis oravit.

TIT. CVI. De septem gradibus humilitatis.

Septem gradus descensionis habet humilitas: abdicationem rerum, exemplo apostolorum; abjectionem vestium, sicut Elias et Joannes; corporis exercitium, [Col. 0859C] ut habuit Paulus; dejectionem in prosperis, ad morem David pauperis et regis; patientiam in adversis, sicut Job et Tobias; et proprium abhorrere consilium et proprium voluntatis affectum.

TIT. CVII. De armis virtutis et nequitiae.

Arma virtutis, quibus arma nequitiae expugnantur sunt haec: plena peccati cognitio, quae expellit tenebras voluptatis; poenitentialis afflictio contra venenum iniquitatis; sufficiens et digna correctio in mutatione pristinae voluntatis; perseverantiae plena successio, ut perfecta subrogetur custodia sanitatis.

TIT. CVIII. De tribus poenitentiae necessariis.

[Col. 0859D] Necessaria sunt poenitentiae tria haec: Abstinentia, per quam carnis superbia edomatur; lectio, cujus fructu reformandus in vigorem animus saginatur; oratio, cujus munimine et tutela virtutum examina proteguntur.

TIT. CIX. Quae tria habeat humilitas.

Humilitatis virtus haec habet tria: Superiori subdi, ut ad ejus aequalitatem nulla ambitione vel invidia rapiatur. Aequali non praeferri, ne illicito appetitu superior velle fieri videatur. Minori subdi potius quam praeponi, ut ex hoc humilitatis gratia comprobetur.

TIT. CX. De inaequalitate gradientium ad Deum.

Non omnes uniformiter gradiuntur ad Deum. Quidam lento passu, sicut ii qui terrenorum curis impliciti [Col. 0860A] vix aliquando respirant ut Dei recordentur: quidam modesto incessu, sicut ii qui Domini servitio mancipati Deo quidem serviunt, et tamen erga seipsos indulgentiores existunt; alii veloci, id est rapido cursu, sicut ii qui super carnem suam intuentes, et sic transitoria contemnentes, celeriter proficiscuntur ad Deum: hoc solummodo cupientes in pace quiescere in idipsum.

TIT. CXI. De tribus quae electos manent.

Electos tria in futuro manent: interna satietas, aeterna jucunditas, jucunda voluptas. De his dicitur: Et justi epulentur et exsultent in conspectu Dei, et delectentur in laetitia (Psal. LXVII) .

TIT. CXII. De triplici electorum desiderio.

Triforme est desiderium electorum: unanimiter [Col. 0860B] habitare in Domino. Unde est: Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae (Psal. XXVI) . Victoriam obtinere de mundo. Unde est: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) Praesentialiter frui Deo. Unde est et illud: Desiderium habens dissolvi et esse cum Christo (Phil. I) .

TIT. CXIII. De triplici praelatorum timore.

Trifarius est praelatorum timor: Ne audientium animos exquisitior apparatus verborum commoveat, ne interni judicis oculos immoderatior usus offendat, ne justitiae retributio in praesenti eis fiat.

TIT. CXIV. De tribus vitulis Domino immolandis.

Vituli quos Domino immolare debemus tres sunt. [Col. 0860C] novae conversationis affectus, quasi vitulus novellus, cornua producens et ungulas; sacrae religionis profectus, qui est vitulus tenerrimus de armento: consummatae virtutis effectus, qui est vitulus saginatus.

TIT. CXV. De quadruplici pressura hominis.

Quadriformis est pressura nostra: corruptibilis carnis angustiae, quae sunt dolores mortis; temporalium pressurarum molestiae, quae sunt torrentes iniquitatis; occulti hostis latentes insidiae, quae sunt dolores inferni; deceptoriae facies mundanae gloriae, quae sunt laquei mortis.

TIT. CXVI. De fumo, igne, et caligine respectu Dei.

Fumus est ab ira Dei (Psal. XVII) , quia in consideratione [Col. 0860D] irae Dei electi compunguntur; ignis a facie ejus, quia per cognitionem et praesentiam ejus ad amorem accenduntur; caligo sub pedibus ejus, quia per districtum illius examen reprobus desperationis nebulis obscuratur.

TIT. CXVII. Quomodo Deus ambulet, volet, et nobiscum habitet.

Ambulat Dominus super pennas ventorum (Psal. CIII) , cum electi ejus dulcedinem vel tenuiter attingunt. Volat, cum de incircumscripta ejus substantia nihil percipiunt. Unde est: Fuge, dilecti mi (Cant. VIII) . Ponit Dominus tenebras profunditatis et altitudinis latibulum suae divinitatis: in sole manifestationis et laboris, tabernaculum suae carnis; in luce puritatis et sanctimoniae, habitaculum mansionis suae.

TIT. CXVIII. De portis mundi, inferi, coeli.

[Col. 0861A]

Portas duas mundas habet, quibus ingredimur ad eum, quae sunt corrupta sensualitas et incesta cupiditas. Unde est: Appropinquaverunt usque ad portas mortis (Psal. CVI) . Portae inferi, caeca desperatio et dura obstinatio. Unde est: Portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) . Portae coeli: humilis patientia, quae est porta ferrea ducens ad civitatem; et amoris concordia, quae est porta orientalis.

TIT. CXIX. De quadruplici retributione.

Genera retributionis sunt quatuor: duo in hoc saeculo, et duo in futuro. Retributio prosperitatis et abundantia impiorum. Unde est: Receperunt mercedem suam (Matth. VI) . Damnationis et ignominiae eorum; familiaritatis et gratiae justorum; dulcedinis [Col. 0861B] et amoris et gloriae. Duo autem sunt quae remunerantur: justitia operis, et puritas cordis.

TIT. CXX. De tribus lucernis.

Tres sunt lucernae: regula disciplinae in Christo, quae ascenditur ut drachma perdita inveniatur; forma veritatis in Evangelio, quae ponitur super candelabrum; scientiae puritas in corde bono, quae illuminatur a Domino.

TIT. CXXI. De triplici semine

Triforme est semen. Primum veritatis et justitiae, quod in terram jactum facit semen centuplum; secundum iniquitatis et perfidiae, quod est genimen viperarum; tertium erroris et malitiae, quod est semen Chanaan et non Juda.

TIT. CXXII. Quod sapientia Dei est ut perdix, gallina, et aquila erga pullos, id est auditores.

[Col. 0861C]

Sapientia Dei quasi perdix fovet filios quos non peperit, quasi gallina congregat pullos sub alis, quasi aquila provocat pullos ad volandum.

TIT. CXXIII. De triplici veste bonorum.

Trifaria est vestis nostra: poenitentialis anxietas, quae est vestis viduitatis; religiosa maturitas, quae est vestis jucunditatis; sincera integritas, quae est vestis virginitatis.

TIT. CXXIV. De veste Esau et pelliculis haedorum.

Vestes Esau: honestas vitae et maturitas disciplinae. Pelliculae haedorum abjectio noxiae vetustatis, et mortificatio propriae voluntatis. Cibi, hilaris obedientia [Col. 0861D] et humilis abstinentia. Pater tangit filium, apposita probationis manu; osculatur, secretae inspirationis instinctu; benedicit, religionis profectu.

TIT. CXXV. De tribus ad puritatem necessariis.

Tria sunt necessaria puritati: integritas actionis, simplicitas intentionis, tranquillitas devotionis.

TIT. CXXVI. De tribus bonis quae confert puritas.

Puritas tria confert: Spiritum libertatis, gaudium sinceritatis, firmitudinem charitatis.

TIT. CXXVII. Quod reprobi sunt fumus, pulvis, cera.

Reprobi sunt aliquando sicut fumus, quia in sua altitudine evanescunt; aliquando sicut pulvis, quia nullum charitatis humorem proferunt; aliquando sicut cera, quia ad calorem, id est impulsum tentationis facile liquescunt.

TIT. CXXVIII. De portis triplicibus.

[Col. 0862A]

Portae Sion sunt Ecclesiae sacramenta, sine quibus Ecclesiam non intramus. Portae justitiae sunt virtutes mediae, quas temporaliter exercemus. Portae aeternales sunt praecipue virtutes quas etiam in futuro habituri simus.

TIT. CXXIX. Religiosos in tribus obnoxios esse Deo.

Tria sunt in quibus obnoxii sumus Deo: signaculum naturae, quod ad similitudinem Dei facti sumus; talentum fidei, quod per bonum opus Deo integrum resignare debemus; titulus professionis, quod ad serviendum Deo sponsionis vinculis alligamur.

TIT. CXXX. Tribus modis nos interrogat Deus.

Tribus modis nos interrogat Deus: promulgatione [Col. 0862B] praecepti, ut nostra obedientia nota fiat; invectione flagelli, ut patientia nostra proximis innotescat; revelatione secreti, ut se nobis virtus humilitatis aperiat.

TIT. CXXXI. De tribus bonis tribulationis.

Tribulatio tria confert: exercitium, ne virtus amoris otii tepore frigescat; probationem, ut nostrae constantiae fortitudo ad exemplum hominibus innotescat; praemium, ut juxta tribulationis modum immensum gloriae pondus accipiat.

TIT. CXXXII. De tribus adversitati opponendis.

Adversitate tria sunt opponenda: electorum agones et angustiae, quas patiuntur qui pie vivunt; Redemptoris afflictiones et molestiae, quas ei saevissimi principes intulerunt; dispositio moderatricis justitiae, [Col. 0862C] cujus altitudinem quasi virgae Joseph summitatem non discutere, sed adorare debemus. Haec sunt illa tria: ostia, vectes, termini, quibus Dominus circumdat mare saeculi (Job XXXVIII) .

TIT. CXXXIII. De triplici exercitatione electorum.

Triforme est exercitium electorum: austeritas jejuniorum, qua excolitur terra carnis, ut fructum ferat; assiduitas lectionum, qua reficitur animus, ut homo interior pinguescat; instantia orationum, qua mens ad coelestium appetitum assurgit.

TIT. CXXXIV. De tribus mirabilibus in Maria.

Auctor mirabilium Deus tria quaedam mirabilia operatus est in Maria: integritatem munditiae mirabiliter suscitavit, ut arca testamenti auro purissimo [Col. 0862D] tegeretur; puritatem virginalem potentialiter fecundavit, ut rubus ardens non combureretur; ima summis ineffabiliter copulavit, ut, scala Jacob mediante, terrena coelestibus unirentur.

TIT. CXXXV. De bonis fecunditatis Mariae.

Tria nobis contulit Mariae fecunditas: avertit jugum captivitatis antiquae; remisit iram indignationis divinae; delevit notum iniquitatis humanae.

TIT. CXXXVI. De tribus quae praestolantur electi, et de tribus quae optant reprobi.

Electi tria praestolantur in futuro: quod in eis mortale est a vita penitus absorberi, perennis gloriae compensatione ditari, Deum sicuti est insatiabiliter contemplari. Reprobi tria optare dicuntur: voluptatem corpoream sibi ad sufficientiam cumulari, [Col. 0863A] momentaneam gloriam ad beatitudinem suffragari, mores suos et opera nullo posse judicio reprobari.

TIT. CXXXVII. Quod quadruplices sint exspectantes Deum, et quid ab eo sperent iterum.

Homines Deum exspectantes debent esse suspensi; quando veniat dubii quid eis deferat, hilares, devoti, diligentius adornati, tria sperantes in eo: nuptialem praesentiam, familiarem gratiam, liberalem munificentiam.

TIT. CXXXVIII. De tribus nuptiis spiritualibus.

Tres sunt species nuptiarum: primae reconciliationis per fidem, in quibus sunt tria fercula: peccatorum ablutio, gratiae consecutio, naturae reformatio; secundae adoptionis per spem, in quibus eloquii divini est consolatio, alimoniae coelestis communio, [Col. 0863B] dulcedinis internae praelibatio; tertiae glorificationis perfectae per charitatem, quarum fercula sunt aeterna incorruptio, vera glorificatio, perennis Dei visio.

TIT. CXXXIX. De ternis fidelium armis.

Arma fidelium terna sunt: sapientiae plenitudo, quae est funda David, de qua sententiarum lapides emittuntur; patientiae fortitudo, quae est baculus, quo luporum rabies repulsatur; charitatis amplitudo, quae est pera David, de qua orationes proferuntur.

TIT. CXL. De tribus praelato necessariis.

Tria praelatis necessaria sunt: viva fidei et doctrinae sinceritas, ut inhabitent in eadem regione; [Col. 0863C] studiosa bene operandi sedulitas, ut vigilias cum pastoribus celebrent; de salute subditorum diligens curiositas, ut a lupis gregem suum custodiant.

TIT. CXLI. De poenitentiae speciebus et partibus.

Tres sunt species poenitentiae: simulatoria et infructuosa, cujus exemplum est in Esau et in Saul; crudelis et desperata, sicut in Cain et Juda; utilis et consummata, sicut in Magdalena et Zachaeo. Cujus partes sunt quinque: Contritio in corde, confessio in ore, maceratio in carne, correctio in opere, perseverantia in virtute.

TIT. CXLII. De triplici mutatione.

Tria sunt genera mutationum: sublimitas in humilitatem, quando Verbum carnem assumpsit; contemptibilitas in majestatem, quando se homo Deus [Col. 0863D] coram discipulis transfiguravit; mutabilitas in aeternitatem, quando resurgens coelum regnaturus ascendit.

TIT. CXLIII. De triplici impiorum refugio.

Triforme est impiorum refugium: deceptricis documentum fallaciae, quae est Phiton; saecularis munimentum potentiae, quae est Ramesse; simulatricis figura justitiae, quae est civitas solis. Has jubet Pharao aedificari.

De quinque torrentibus .

Quinque sunt torrentes: crudelitatis et malitiae, quae est Cison apud quem Jabin occiditur; philosophalis eloquentiae: hic est Cedron ultra quem [Col. 0864A] Jesus egreditur; passionis et angustiae: hic est via, de quo dicitur Jesus bibisse; coelestis sapientiae, apud quem Elias pascitur; jucunditatis et laetitiae, quo in coelis potantur electi. Cison interpretatur eorum duritia; Cedron, id est cedrorum, et est genitivus Graecis.

TIT. CXLIV. De quadruplici specie terrae.

Species terrae quadriformis est: flos et viriditas temporalium bonorum, quae irrigatur sicut paradisus; utilis vita et conversatio electorum, de qua oritur panis vitae: amoenitas coelestium mansionum, quae fluit lacte et melle; situs gehennalium locorum, quae est terra, miseriae et tenebrarum.

TIT. CXLV. De quadruplici deserto.

Quadruplex est genus deserti: invia mundani [Col. 0864B] exsilii solitudo, de qua David: In terra deserta, invia, et inaquosa (Psal. LXII) ; disciplinae Christianae difficilis altitudo, in qua peregrinantur filii Israel; coelestis Jerusalem delectabilis amplitudo, in qua relinquuntur oves nonaginta novem; gehennalis miseriae terribilis habitudo, quae est desertum solitudinis.

TIT. CXLVI. De quadruplici curru.

Quatuor sunt species curruum: elationis et dominii, in quo submergitur Pharao; humilitatis et studii, in quo sedet eunuchus reginae Candacis; devotionis et obsequii, in quo sedens Joseph occurrit patri; amoris et desiderii, in quo rapitur Elias.

TIT. CXLVII. De triplici ascensu Domini.

Triformis ascensus domini: Victoriosus, quo [Col. 0864C] ascendit super occasum; speciosus, quo ascendit super coelos coelorum; gloriosus, quo ascendit super pennas ventorum.

TIT. CXLVIII. De acquisitione regni coelorum.

Regnum coelorum alii violenter rapiunt, ut pauperes spiritu; alii mercantur, ut illi qui faciunt amicos de mammona iniquitatis (Luc. XVI) ; alii furantur, ut mulier quae clam tetigit fimbriam vestimenti Dominici; alii compelluntur ipsum intrare, ut pauperes saeculi.

TIT. CXLIX. De iis quae pretiosam faciunt mortem.

Pretiosam mortem aliquando facit vita, ut in confessoribus; aliquando causa ut in martyribus; aliquando vita et causa, ut in plerisque post sanctam [Col. 0864D] vitam coronatis martyrio.

TIT. CL. De quadruplici visitatione Dei.

Modis quatuor visitat nos Deus: Exhibitione praecepti, praeceptum enim aliud carnale, aliud spirituale; asperitate flagelli, cujus modi sunt quinque, ut ab iniquitate corrigat, ne quis de collata virtute superbiat, ut virtus hominibus innotescat, ut alios cujus exemplo compescat, ut corona cumuletur et crescat; novitate miraculi, quod visibile et invisibile; inspiratione subtili.

TIT. CLI. De quatuor virginibus ducendis.

Quatuor virgines sunt quas in conjugium sociare debemus. Eloquentia philosophalis, quae est Zelpha [Col. 0865A] ancilla Jacob; sententia judicialis, quae per Balam designatur; innocentia actualis, quae Lia potest dici; contemplatio spiritualis, quae Rachel intelligitur.

TIT. CLII. De tribus candelabris.

Candelabra in Scripturis reperiuntur tria: legalis obscuritas, quae sphaerulas habet et lilia; prophetalis subtilitas, quae habet duas olivas in cacumine suo, et Evangelica veritas, quae habet in medio sui similem Filio hominis.

TIT. CLIII. De tribus munitionibus animae.

Munitiones quibus anima vallatur tres sunt: sedula circumspectio, quae est sepes; sanctorum intercessio, quae est vallum firmissimum; divina protectio, quae est murus protegens ab incursu hostium.

TIT. CLIV. De tribus spem roborantibus.

[Col. 0865B]

Spem nostram triplex ratio discutit et roborat: humilitas collatae sapientiae, quae est ovum in aqua coquere; firmitas constantis sapientiae, quod est ovum igne assare; virilitas inspirationis occultae, quod est ovum in sartagine frigere.

TIT. CLV. De tribus quibus Deus vincit hostes.

Tribus sunt quibus Deus exercet vindictam in hostes nostros: lavacri salutaris remedium, quod velut mare Rubrum occidit Aegyptios; poenitentiae condignae exercitium, quae velut sulphur peccatores interimit; districtionis extremae judicium, quod velut ignis ad vocem Eliae idololatras involvit.

TIT. CLVI. De triplici lecto animae.

[Col. 0865C] Lectus animae quo pausat tripartitus est: gravitas debilitatis corporeae, quam sibi languidus sanatus substernit, tranquillitas quietae conscientiae, in qua fugiente David statua ponitur. Hic est cui duae culcitrae supponuntur: de praeterito securitatis et fiduciae amplitudo; de futuro remunerationis et praemii certitudo. Cervical quod supponitur capiti, divinae familiaritatis et gratiae largitudo. Lectus tertius humilitas superioris gloriae, quae est lectus floridus, quem sexaginta fortes ambiunt (Cant. III) .

TIT. CLVII. De tribus vitrinis.

Vitrinae per quas solis radius infunditur, tres sunt. Charitatis integritas, per quam peccati remissio se infundit: humilitatis puritas, per quam [Col. 0865D] Mariae gratia coelestis illapsa est; intellectus subtilitas, per quam radius sapientiae cor illustrat.

TIT. CLVIII. De septem lampadibus mentis.

Septem lampades thronum electae mentis illuminant: Charismata sancti Spiritus, quae plenius propheta prosequitur (Isa. II) , quae dum oleum gloriae vinumque timoris et infirmitatis coelesti igne consumunt, lumen veritatis incessabiliter administrant.

TIT. CLIX. De triplici edulio apposito.

Quod nobis apponitur ad edendum trifarium est [Col. 0866A] carnis edulium: haedus de capris in fructu poenitentiae, quem Jacob obtulit patri suo Isaac, ut benediceretur; vitulus de armento in actu justitiae, quem Abraham expendit in cibum angelorum; vitulus saginatus in cumulo gloriae, quem pater recepto filio prodigo dicitur mactasse.

TIT. CLX. De triplici horto animarum.

Triplex est hortus in quo electae animae spatiantur: molestia corruptibilis vitae, quae est hortus nucum, in quo Susanna lavatur: amoenitas jucunditatis supernae quae est hortus deliciarum, in quo ponitur Adam ut operetur et ipsum custodiat; dulcedo et suavitas visionis divinae, quae est hortus conclusus, in quo Joseph statuit sibi monumentum in petra excisum. Munda quoque conscientia pro [Col. 0866B] sui diversitate hos in se suscipit hortos.

TIT. CLXI. De tribus mensis appositis.

Esuriei nostrae mensae tres apponuntur: legis et Evangelii sacramentum, in quo sumuntur sapientiae dapes; Catholicae institutionis mysterium, ubi accipitur pars piscis assi, et favus mellis; aeternae satietatis arcanum, quod intra velum est, et continet panes propositionis et vitae.

TIT. CLXII. De tribus thesauris faciendis.

Thesauri quos thesaurizare debemus tres sunt, desiderium pietatis in corde, qui absconditur in agro ut ematur; doctrina veritatis in ore, quae est thesaurus nivis et grandinis; assiduitas perseverans in [Col. 0866C] homine, quae habet frumentum et hordeum et oleum et mel. Hi sunt thesauri Magorum, qui aurum, thus et myrrham nato Domino obtulerunt.

TIT. CLXIII. De quatuor differentiis panum.

Quatuor differentiae panum in Scripturis reperiuntur, quibus diversae generis humani deplorantur miseriae: panis coctus in stercore humano, bovino, cinere, et clibano. Quibus diversi affectus mentis humanae exprimuntur.

TIT. CLXIV. De voto tribus altaribus imponendo

Altaria quibus vota superponere debemus tria sunt: Divinarum sanctionum expletio, quod fit de lignis setim in deserto; beatorum multiplex advocatio, quod fit de lapidibus quos ferrum non [Col. 0866D] tetigit; Redemptoris humilis incarnatio, quod fit de terra.

TIT. CLXV. De tribus puellis sensum nostrum evertentibus, de quibus ut de aliis multis prolixius habitum est supra.

Puellae quae avertunt sensum nostrum, tres sunt: teneritudo carnis nostrae, quae est Dalila, quae Samsonis oculos eruit; amoenitas mundialis gloriae, quae est Jezabel, quae Nabot occidit; diffidentia futurae vitae, quae est filia Herodiadis, quae caput prophetae sustulit.

LIBER SEPTIMUS. DE DIVERSIS.

[Col. 0867]

TIT. I. De ecclesiarum et aedium sanctarum spirituali ornatu.

[Col. 0867A]

Lectulus noster floridus, tigna domorum nostrarum cedrina, laquearia cypressina (Cant. I) . Domus sunt varii fidelium conventus; tigna, quae ad munitionem valent praelati, quorum verbo et exemplo sustentantur. Haec sunt cedrina, cujus odor serpentes fugat, quia virtute verbi venenata dogmata, cogitationes, opera solent expellere. Laquearia quae ad decorem tantum pertinent, ii sunt qui Ecclesiam virtutibus adornare potius noverunt quam reformare. Haec tignis debent affigi, quia qui in Ecclesia moribus splendere desiderant, summorum Patrum dictis et exemplis tota mente inhaereant. Suntque cypressina. Cypressi autem venustatem comae ventorum impulsu [Col. 0867B] non deponunt, constantiam eorum exprimentes qui sanctam Ecclesiam altioribus virtutum ornatibus velut laquearia decorant.

TIT. II. De aedificatione templi sive Ecclesiae morali ex ligno, auro et lapide.

Templum Salomonis ex triplici materia; Ecclesia ex tribus constat ordinibus. Triplex materia: aurum, ligna, lapides: lapis praelatis, aurum contemplativis, lignum confertur activis. Ligni ut pars sursum erigatur, pars deorsum demittitur. Activi, ut colesti gloria potiantur, piis actibus in terra occupantur. Aurum quod invenit homo abscondit: et de contemplativis dicitur; Abscondes eos in abscondito faciei [Col. 0867C] tuae, a conturbatione hominum (Psal. XXX) . In lapide qui scriptus est digito Dei, tria sunt: Scriptura, ignis, duritia. In praelato debent esse doctrina, dilectio, correctio. Scriptura notat doctrinam, duritia correctionem, ignis dilectionem. Nec dilectio sine correctione, nec correctio utilis est sine dilectione. Utrumque necessarium; plus tamen amandum amari quam timeri. Quod mystice Salomon docet in base templi quae praelatis aptatur, ubi cum cherubin bovem pariter sculpsit et leonem. In cherubim scientia: in bove mansuetudo, in leone terror innuitur. Scientia pertinet ad doctrinam, mansuetudo ad charitatem, terror ad correctionem. Virtutem doctrina parit, charitas fovet, correctio conservat. Doctrina instruit ignorantes, charitas consolatur pusillanimes, [Col. 0867D] correctio comprimit contumaces. Sicut templum Salomonis ex triplici materia, sic ex tribus ordinibus constat Christi Ecclesia. Unde haec tria conveniunt praelato doctrina, ne caecus caeco ducatum praebeat; charitas, ut congaudeat veritati; correctio, ut vitiosis non consentiat. Praelatus cum Noe regit arcam in diluvio. Contemplativus cum Daniele orat ad fenestram [Col. 0868A] orientalem in coenaculo. Activus cum Job universis necessitatem patientibus pio subvenit auxilio. Praelatus est in agro ut seminet verbum Dei, contemplativus in lecto ut suavitate Dei fruatur; activus in pistrino, ut sollicitetur et turbetur erga plurima pro amore Dei. Et qui horum trium ordinum Christus erat forma futurus, cui conformarentur, seipsum proposuit, ut verus magister prius fecit, postea docuit (Act. I) . Ut devotus contemplatur ascendit in montem salus orare, ut sedulus minister non venit ministrari, sed ministrare. Ipse quoque in templo corporis sui triplicem hanc materiam praesentavit. Non tantum enim Salomonis templum, templum Ecclesiae, sed et corporis Christi templum signat, de quo ait: Solvite templum hoc, etc. (Joan. II) . Et hoc templum constat auro, ligno, lapide. Unde legitur: Nascitur ibi aurum terrae illius optimum, ibique invenitur bdellium (quae, ut Plinius ait, arbor est odorifera) et lapis onychinus (Gen. II) . Terra illa est beata Virgo; caetera Christum signant, qui constat deitate, carne, anima. Lapis congruit divinitati propter immutabilitatem, aurum animae propter tribulationem quam sustinuit, lignum carni, propter infirmitatem. De primo dicitur: Ego sum Deus, et non mutor (Mal. III) . De secundo: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XVI) . De tertio: Ego sum vermis et non homo (Psal. XXI) . Secundum divinitatem miracula operatus est; secundum animam nobis compassus est; secundum carnem tormenta passus est. De primo leo, quia [Col. 0868C] fortis; de secundo gallina, quia multum misericors est; de tertio agnus, quia multum mansuetus et mitis. Horum, scilicet leonis, gallinae et agni, id est verbi, carnis et animae facta est conjunctio, quando Deus et homo convenerunt in unum, ut miro commercio fieret excelsus humilis, incognitus visibilis, ἀθάνατος , id est immortalis, passibilis et mortalis.

TIT. III. De templo Salomonis allegorice.

In templo Salomonis, quod generalem significat Ecclesiam, quae in coelis et in terris subsistit, tria notanda occurrunt. Porticus sive atrium ante templum, ipsum templum et oraculum quod dicitur sancta sanctorum. Erantque tria ostia: porticus, templi, et oraculi (III Reg. VI) . Porticus ante templum [Col. 0868D] figuram gerit eorum qui fuerunt tempore legis ante Christi adventum. Templum notat integrum Christum caput, scilicet et membra ipsum subsequentia. Oraculum significat quod utrisque dantur interioris regni coelestis gaudia. Ostium porticus sermo propheticus qui solis radios primum percipit. Ostium domus ipse est Christus, qui ait: Ego sum [Col. 0869A] ostium (Joan. X) . Oraculi aditus regni aditus coelestis. In templo sunt fenestrae obliquae, id est intus latiores. Hi sunt doctores Ecclesiae qui praedicatione lumen quod acceperunt aliis infundunt; intus latiores, quia quod exterius praedicant, intus magis in opere tenent. Vel extra quod recipiunt lumen, parvum est ejus comparatione quod intus in spe gloriae tenent.

TIT. IV. De eodem.

Super pariotem templi sunt tria tabulata (III Reg. VI) : Primum habebat latitudinis septem cubitos, secundum sex, tertium quinque. Hi sunt tres ordines in Ecclesia: conjugatorum, continentium, virginum; vel laicorum, clericorum, monachorum. [Col. 0869B] Primum et secundum in terrenam conversationem amplius, tertium caeteris strictius. Vel primum coenaculum praesentem signat Ecclesiae statum; secundum, statum post hanc vitam notat animarum; tertium autem monstrat duplicem animarum et corporum post judicium gloriam. Ostium erat in latere templi, a quo per cocleam intus per parietem erat ascensus in medium tabulatum; et a medio ad tertium, in quo Dominicum corpus notatur. In cujus latere ostium factum est, dum in cruce unus militum lancea latus ejus aperuit, et exivit sanguis et aqua (Joan. XIX) . Aqua qua in baptismo abluimur, sanguis quo in calice sancto consecramur. Per hoc ergo ostium ascensus fit ad [Col. 0869C] medium et tertium tabulatum; quia per fidem et mysteria Redemptoris de praesenti saeculo et Ecclesiae conversione ad requiem animarum post mortem, et rursus post judicium ad requiem animarum ad immortalitatem ascendimus corporum quasi in tertium tabulatum. Intus hoc autem iter sit per cocleam, quia invisibiliter fit. Nullus nisi qui Domino duce per haec ad coelestia scandit agnoscit: et si qui foris sunt tantum ibi celebrationes intuentur sacramentorum. Hoc tabulatum in Evangelio dicitur pinnaculum, ubi tentatur a diabolo Dominus. Habebant autem singula tabulata in circuitu latera, ne ab his quispiam residens deorsum laberetur: quae quotidianam virtutem divinae protectionis vel humilitatis custodiam, qua in bonorum operum arce custodimur, [Col. 0869D] notant, ne in malis dum a Deo deserimur, vel in bonis dum a nobis extollimur, ad infima cadamus: sicut Ozias qui de cancello cecidit, in quem separatus a domo David ascendit. Quia et si mali ascensum bonae actionis tenent, quia tamen unitatem domus David non habent, quasi fatiscentibus laterum praesidiis, ad vitiorum declivia labuntur, dum divino destituti auxilio, proprio fastu intereunt. Haec latera jubet Moyses in omni domo fieri dicens: Si aedificaveris domum novam, facies murum tecti per circuitum, ne effundatur sanguis in domo tua; et sis reus alio labente (Deut. XXII) . Si aedificas novam conversationem, adhibenda est humilitatis custodia, ne in ipsa per superbiam cadens, sis reus et tui et proximi quem exemplo occidisti.

TIT. V. De eodem.

[Col. 0870A]

Operuit parietem domus a pavimento usque ad summitatem parietum, et usque ad laquearia intrinsecus lignis cedrinis (III Reg. VI) . Lapides parietis facti sunt lapides vivi, qui super fundamentum quod est Christus, crescunt in habitaculum Dei, juncti caemento charitatis, supportantes invicem alter alterius onera in timore Dei. Hi intus vestiuntur cedro. Cedrus autem est arbor imputrescibilis, odore et aspectu jucunda, serpentes fugans et perimens accensa. Tales enim sunt sancti, qui per patientiam insuperabiles, fama et operibus alti, diaboli astutias exterminantes, igne divini amori accensi, a pavimento domus usque ad summitatem parietum cedro operiuntur, hoc est ab initio fidei usque ad consummationem [Col. 0870B] boni operis, et usque ad laquearia, id est ad ingressum coelestis patriae. Laquearia tria fuerunt: primum in primo tabulatu, secundum in secundo, tertium in tertio. Laquearia ergo justos intelligimus, vel illos qui in praesenti Ecclesia, vel illos qui in futuro statu animarum, vel post judicium animarum et corporum; qui Ecclesiam Dei ornant, et positi in superiori parte domus vel hic vel in futuro, orationibus protegunt. Usque ergo ad superiora laquearia lapis in pariete vestitur, qui usque ad ingressum eorum qui sunt in requie in fidei firmitate perdurat. Ipsi quoque parietes sicut et pavimentum, quod pretioso lapide super lapidem tabulis abiegnis, et super tabulas laminis aureis dicitur stratum, post [Col. 0870C] cedrum auro operiuntur, ut sanctorum omnis vita notetur expressa. Lapides enim vivi, tam in pariete quam fundamento, sunt sancti fortitudine fidei in unitate conglutinati. Tabulae cedrinae sive abiegnae sunt sancti altitudine sui terrena spernentes, et ad summa tendentes virtute patientiae, et odore virtutum daemones fugantes. Aureae laminae sunt supereminentes scientiae charitatem habentes, quae marmori et lignis superponuntur, quia sicut aurum aliis metallis, ita charitas caeteris supereminet virtutibus: Quae tria breviter notat Apostolus dicens: In Christo nec circumcisio, neque praeputium valet; sed fides quae per dilectionem operatur (Gal. V) . Fidei namque invictae lapis figuram tenet; cedrus, actionis odoriferae: aurum, transcendentis omnia dilectionis. [Col. 0870D] Vestitur lapideus paries tabulis cedrinis, cum fides ornatur operibus, ne sit otiosa vel mortua. Adduntur laminae aureae, ut fides et opus Dei dilectione splendeat et proximi, ut in omni opere solus Deus quaeratur. Unde quia lex in lapide scripta, et doctrina Evangelii per lignum crucis est confirmata, ideo illo populus lapide signabatur in praeputio; nos signo crucis consecramur in fronte. Possunt quoque nec incongrue lapides parietis sive pavimenti, fideles in lege signare; tabulae cedrinae, Novi Testamenti justos indicare. Et quia utrosque una supernae retributionis manet gloria, lapidibus et lignis lumina additur aurea; quae aeternae retributionis fulgorem designat.

TIT. VI. De eodem.

Aedificavit quoque parietem quo dividitur oraculum [Col. 0871A] a templo, non usque ad laquearia pertingens; sed in inferiori parte habebat aperturam per totum, quasi januam per quam ab altari thymiamatis, quod erat ante ostium oraculi, accensus Domini fumus incensorum intravit oraculum arcamque perfudit (III Reg. VI) . Prior itaque domus, in quam semper introibant sacerdotes sacrificiorum officia celebrantes, praesens est Ecclesia, ubi quotidie piis insistentes operibus, sacrificia laudis Deo offerimus. Interior vero domus, promissa nobis vita in coelis, ubi arca foederis et cherubim, ubi Christus, in quo solo habemus apud Patrem pacis foedus, et beatorum angelorum solemnitas agitur, in quam semel introeunt in anno non sine sanguine. Paries qui utramque domum ab invicem dividit, claustra sunt coeli, [Col. 0871B] quorum apertionem quotidie suspiramus, et donec aperiantur nobis et intrare liceat pulsamus. Quae et si ante resolutionem corporum intrare non permittimur, apertam tamen in inferioribus habemus januam divinae pietatis, qua orationum et eleemosynarum, jejuniorum caeterorumque bonorum operum incensum et thymiamata ab altari cordis praemittimus. Hoc altare prope ostium est oraculi, significans illas in sancta sanctorum ad aures Christi orationum voces per januam divinae misericordiae praemitti: qui quidem sola carne detenti, omni desiderio ad superiora suspensi, quanto coelesti patriae viciniores, tanto a Deo citius quae poscunt accipiunt. Sciendum autem quod omnes clavi, quibus in toto templo laminae figebantur, aurei erant pondere [Col. 0871C] singuli quinquaginta siclorum. Hi sunt praecepta charitatis, vel promissa beatitudinis, quibus ne deficiamus continemur. Hi quinquaginta siclis ponderantur, quia verba coelestia remissionem peccati, gratiam scilicet et requiem aeternam promittunt: quae omnia in Scripturis isto modo significantur. Isti sunt clavi dilectionis. Sunt et alii clavi timoris, quibus incipientes illecebras vitiorum et carnis mortificant, illi scilicet sermones virtutis quibus carnem crucifigimus cum vitiis et concupiscentiis, de quibus dicitur: Confige timore tuo carnes meas: a judiciis enim tuis timui (Psal. CXVIII) . Qui rursus proficiens de clavis dicit: Mihi adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) . Fecit in oraculo duo cherubim de [Col. 0871D] olivarum. In cherubim angelica ministratio, quam in laude Creatoris, In mutua charitate, et ea quae ad homines extendunt, notatur. Nam quod duabus alis tangunt utrumque parietem et amplectuntur; quod extendunt alas super arcam, quasi ad volandum, eos ad laudem Dei omne bonum referre et ad divinum obsequium exprimit paratos esse. Quod autem de olivarum lignis facta sunt, virtutes angelicas gratia, scilicet ne unquam ab amore Dei arescant, exprimit esse unctas. Isti in oraculo positi facies habent ad exteriorem domum, quia in gloria positi non ab hac peregrinatione eripi, et ad suum consortium desiderant pervenire. Vel duo cherubim duo sunt testamenta quae et duos parietes tangunt, dum utrique populo dantur, et se tangunt, [Col. 0872A] dum in altero sit alterum, ac ipsum Christum tanquam pari concordia venerantur.

TIT. VII. De eodem.

In ingressu oraculi fecit duo ostiola de lignis olivarum (III Reg. VI) . Haec sunt dilectio Dei et proximi; quia januam vitae non sive dilectione quisquam ingreditur. Haec sunt de lignis olivarum ut operibus misericordiae luceant. In introitu quoque templi duo ostia de lignis abiegnis; unumquodque duplex et seipsum aperiebatur continens. Sicut ingressus oraculi ingressus regni vocat; sic ingressus templi primordia conversionis quo Ecclesiam intramus. Iste ad fidem, ille ad spem. Ista sunt dilectio Dei et proximi quae se continent: et una non est sine altera. Et unumquodque duplex propter fidei operationem: [Col. 0872B] quod non sunt ostiola oraculi quia in ea videbimus quae credimus, et nullo labore indigebimus ubi laborum praemia recipiemus. In parietibus et ostiis sculpsit cherubim, palmas et anaglypha et varias picturas. Cherubim facit quando in eis puritatem angelicae castitatis docet imitari; palmas, cum memoriam aeternae retributionis eorum mentibus infigit, picturas varias quasi de pariete proeminentes, cum multifarias virtutum operationes ex eis imminentes tribuit. Verbi gratia, misericordiae viscera, humilitatem et patientiam, etc. Et notandum quod de lapidibus foris dolatis aedificata est domus; quia dum aedificaretur domus, non est auditus malleus neque securis in domo. Hic enim tundimur adversitatibus et disciplinis exercemur; ut illic locis juxta meritum [Col. 0872C] congruis castigatione cessante disponamur, imo spiritu impleti Deo copulemur. Notandum praeterea quod ingredi volentibus templum primo in atrio inveniebatur mare, id est lavacrum ad lavandum. Ex quo a duodecim bobus fundebatur aqua. Inde in eodem atrio in ingressum templi erat altare in quo immolabantur carnes. In templo autem juxta ostium oraculi altare aureum in quo adolebatur thymiama. In oraculo autem post velum erat arca sub alis cherubim. In his notatur ut qui vult Sancta sanctorum intrare, id est coelum, ubi est Christus, et angelorum gloriam: prius se lavet per poenitentiam et in altare holocaustorum mortificet carnem, et proficiens in altari thymiamatis, praemittat perfectionis opera, [Col. 0872D] postque mereatur ad Sancta sanctorum ingressum.

TIT. VIII. De eodem.

Salomon in basibus luteris, in templo imaginem cherubim leonis et bovis fecit depingi (III Reg. VII) . Bases in templo summi sacerdotes in Ecclesia, qui sollicitudem regiminis accipiunt, quasi bases separatae, ut onus portent. Cherubim plenitudo est scientiae: quae bene basibus imprimitur, quoniam decet ut summi sacerdotes plenitudine scientiae repleantur. Per leonem terror veritatis; per bovem patientia mansuetudinis. Igitur in basibus nec leones sine bobus, nec boves sine leonibus imprimuntur, quia in sacerdotibus debet esse mansuetudo et ira, ut in furore sciant iram temperare, et in mansuetudine excitare.

TIT. IX. De cereo et quae in eo sunt mystice.

[Col. 0873A]

Cereus est Christus. Tria namque in cereo sunt: cera, lignum, ignis. Cera mirabiliter non coitu, sed ex diversa florum amoenitate colligitur. Haec circumponitur ligno. Lignum vero igne accenditur ut luceat. Cera ergo carnem illam significat, quae opera Spiritus sancti sine coitu concepta est de Virgine; lignum cera indutum est, anima Christi carne vestita. Ignis quo lucet est ipsa divinitas. Vel cereus est fides et operatio. Nam cereus lumen habet, et cera fit apum magno labore, in quo operatio notatur. Lumen est ipsa fides, quae operationem illuminat. Haec duo debemus Christo puero offerre, ut ipse, verum lumen ortum ad illuminationem gentium, accendat in nobis lumen fidei, et seipso lumine bonum [Col. 0873B] nobis datum opus aeterna mercede remuneretur.

TIT. X. De horis canonicis in quibus fit Dominicae passionis commemoratio. Et primo de hora prima.

Prima hora qua Dominus consputus, illusus, alapis caesus, opprobriis affectus, Pilato propter nos astitit ligatus, et qua redivivus stans in littore in captura piscium magnorum et multorum a quibus retia rupta non sunt, mellitum convictum cum discipulis celebrans, Ecclesiam, qualis in resurrectione mortuorum futura est, significavit. Ante omnem igitur curam corporis, primam horam diei offeremus Creatori nostro et Redemptori, qui passus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram (Rom. IV) . Quaerendum enim primum [Col. 0873C] regnum Dei: et caetera adjicientur nobis (Matth. VI) ; quia et in lege jubet Dominus omne sibi primogenitum offerri (Exod. XIII) .

TIT. XI. De hora tertia canonica.

Hora tertia duplici ratione splendet insignis, quoniam hac Jesus spinis coronatus et crucifixus illis linguis Judaeorum est, quorum dentes arma et sagittae, et lingua est gladius acutus, qui, Pilato judicante dimitti, firmaverunt sibi sermonem nequam (Psal. LXIII) , clamantes; Tolle! et: Crucifige eum! (Marc. XV; Luc. XXIII.) Et quia Spiritus sanctus qui in remissionem peccatorum non fuerat datus antequam Jesus esset clarificatus, super nascentem Ecclesiam in igneis linguis sub horam tertiam [Col. 0873D] effusus est.

TIT. XII. De hora nona canonica.

Hora nona jure in laudem Domini celebratur, quando clamans Jesus magna voce emisit spiritum, (Matth. XXVII) , et latrone admisso in paradisum, venia quamvis sero veraciter tamen poenitentibus dedicatur, et qua recisso velo legis et prophetarum, coepimus revelata facie gloriam Domini contemplari, et perforato latere Christi formandae Ecclesiae profluxerunt elementa, sanguis ejus quo redimimur, et aqua qua abluimur. Hujus ergo horae nobis celebrandae quadruplex est ratio.

TIT. XIII. De Vespertina et matutina.

Vespertinae et matutinae laudis sacrificium magnis est sacramentis dedicatum. Vespere et mane jugiter [Col. 0874A] in lege jubetur offerri holocaustum. Vespere Dominus panem et vinum assumens et in veritate sui corporis et sanguinis repraesentans, propriis portatur in manibus, testamentum suis scripsit haeredibus, humilitatem et charitatem lavando pedes discipulorum commendans, et post jam moriturus solemnitate longi sermonis amicis et filiolis ultimum valedixit. Item in vespere apparens vivus, in fractione panis agnoscitur, et haesitantia discipulorum corda injecto igne charitatis succendit. In matutino negantem Petrum galli cantus redarguit, Dominus respicit; et negator ad poenitentiae lacrymas confugit. Nuntiata resurrectione Domini a sanctis mulieribus, tristitia fidelium in gaudium convertitur, quia qui erat mortuus, vivum se ostendit, et tangi dignatur et adorari. [Col. 0874B] Et nota quod, cum caeterarum partes horarum septenae sint, id est versus, Deus in adjutorium, cum gloria, hymnus, psalmi, lectio et oratio completiva, his horis octava additur, canticum scilicet de Evangelio, quia cantatur pro octava in beatitudine resurrectionis, qua insignitae sunt juxta sensum Evangelii, Vespere, inquit, Sabbati quae lucescit in prima Sabbati, etc. (Matth. XXVIII) .

TIT. XIV. De hora completorii.

Hora completorii nobis illud commemorat de passione Domini, quod, egresso Juda, coepit Dominus pavere et taedere, et factus in agonia prolixius orare et guttis sanguinei sudoris torcular solus calcans, in futuro sanguinem martyrum pro se fundendum [Col. 0874C] praesignat. Itemque de resurrectione ejus: quod postquam fecerat pacem inter Deum et homines, legatus fidelis rediens evangelizavit nobis, stans in medio discipulorum et dicens: Pax vobis (Joan. XX) .

TIT. XV. De vigiliis nocturnis canonicis.

Vigilias nocturnas de quibus Propheta: Media, inquit, nocte surgebam ad confitendum tibi (Psal. CXVIII) evangelicae gratiae claritas instituit. Nam nocte media Dominus nascitur. Idem, ut Samson, quondam obsessus media nocte, confractis inferni portis surrexit a mortuis, media nocte venturus asseritur in similitudinem Aegyptii temporis, quando Pascha celebratum est, et exterminator venit, Dominus super tabernacula transiit, et in typum nostrarum frontium [Col. 0874D] postes sanguine agni consecrati sunt. «Unde reor, inquit beatus Hieronymus, traditionem apostolicam permansisse, ut die vigiliarum Paschae ante noctis medium dimittere non liceat populos exspectantes adventum Christi, et postquam advenerit illud tempus, securitate praesumpta festum diem cunctos agere.»

TIT. XVI. De oratione ante lectiones.

Lectiones oratione praevenimus, quia rogare debemus Dominum messis ut mittat operarios in messem, et aperiat cor nostrum in lege sua et in praeceptis, ne semen verbi quo audituri sumus, aut volucres comedant, aut spinae suffocent, aut duritia petrae frustrata radice supplantet.

TIT. XVII. De benedictione ab lecturo ante lectionem petenda.

[Col. 0875A]

Lecturus, benedictionem petens, significat quod nemo, nisi missus, officium praedicandi usurpare debet: Qnomodo enim, inquit Apostolus, praedicabunt nisi mittantur? (Rom. X.) Quod autem in fine dicit: Tu autem, Domine, miserere nostri, innuit quod officium praedicandi sine pulvere vel levis culpae difficulter possit peragi; et quod quia pedes evangelizantis quasi per terram ambulant et sordidantur, misericordia indiget, ut in hac parte lavetur, etiam si totus sit mundus. Quod Deo gratias succinit chorus, non ad precem lectoris, sed totam lectionem respicit. Gratias enim agimus quod doctrinae suae panem nobis frangit, ne fame verbi Dei pereamus. [Col. 0875B] Nam ad lectiones, quarum in fine Tu autem, etc., non dicitur, scilicet ad capitula horarum, quia verbum Dei est in quo vivit omnis homo, Deo gratias similiter succlamamus.

TIT. XVIII. De campanarum significatione.

Campanae sicut et legales tubae, sanctos Ecclesiae praedicatores significant, qui ad Sion montem et civitatem sanctam Jerusalem et futurum Dei judicium populum invitant et praeparant, sensumque auditoris surdi ad audiendum magnitudinem rei, magnitudine dicendi flectere contendunt. Duritia metalli fortitudinem mentis, plectrum ferreum quo sonus eliditur, constantiam sermonis imitatur: Ecce dedi, ait Dominus. frontem tuam duriorem frontibus eorum; et ut adamantem et silicem faciem tuam (Ezech. III) . Fugiens [Col. 0875C] quoque terrenam habitationem et dicens: Nostra conversatio in coelis est (Philipp. III) ; sursum cor suspendat, pendensque de turre fortitudinis, quae constat contra faciem inimici, speculatorem se noverit positum domui Israel. Gestet autem lignum crucis in capite mentis, funem exinde colligatum, id est vinculum charitatis, usque ad infirmos fratres, quasi ad terram porrigat: quo commonitus personare et os suum dilatare non cesset, dicens: Charitas Christi urget nos (II Cor. V) . Item custos super muros Jerusalem constitutus (Isa. LXII) non taceat instans opportune et importune, iis qui dormiunt in lectis eburneis (Amos. VI) , nocte ebrii sunt et lasciviunt in stratis suis, et illi qui nocte dormiunt [Col. 0875D] et nocte ebrii sunt, ad laudem Dei quasi violenter excitentur, ne usque ad matutinum, id est tremendum Dei judicium somno consepulti pereant. Trinum autem solemnis diei classicum, id est matutinum, vespertinum, et quod ad missae pulsatur initium, sic imitetur evangelicus praedicatorum chorus ut semper praedicet lamentationes praesentis vitae, carmen futurae, et vae gehennalis irae.

TIT. XIX. De Dominicis Adventus et earum officiis.

Primus adventus in persona commemoratur antiquae Ecclesiae, id est, in III Dominica. Secundus adventus exspectantibus et desiderantibus jam instare denuntiatur propheticis et apostolicis tubis. Ideo vero secundus adventus duabus Dominicis declamatur, quia primum adventum sola quae praecessit, [Col. 0876A] incarnationem Domini promissam exspectavit; secunda tam praecedens quam subsequens audivit. Illa propheticis tantum, haec propheticis et apostolicis edocta praeconiis. Quapropter in secunda propheticum personat officium populus Sion; in tertia apostolicum: Gaudete in Domino semper (Philipp. IV) .

Quarta Dominica quae diem nativitatis novissimam respicit, tempus illud commemorat quo impraegnato jam et tumido utero virginis, prope erat Dominus; et calceans se in corpore Virginis Dominus corrigiam suae ligabat incarnationis quam se Joannes non posse solvere confitetur (Joan. I) . Ideoque dicitur Dominica vacans: quae ita vacat officio ut nulli sanctorum, qui omnes officiales ejus sunt, [Col. 0876B] hanc regis Christi ligaturam corrigiae solvere, id est sanctae incarnationis mysterium denudare fuerit creditum, sed solummodo stans Idumaea illa, id est gentilitas, quae promissum audierat: In Idumaeam extendam calceamentum meum (Psal. LIX) : et respiciens illud tempus quo rex qui hoc promiserat egressus de sinu Patris in utero calceabatur, et insolubilem sanctae incarnationis corrigiam suis circumdans gressibus, et videns neminem mysterii hujus habere investigationis officium, tantum orandi innuit officium clamans in Introitu: Memento nostri, Domine, in beneplacito tuo (Psal. CV) , id est Filio in quo tibi bene complacuit solo ex millibus populi tui; visita nos in salutari tuo (ibid.) , eodem scilicet Filio instar medici aegrum dignatione gratuita [Col. 0876C] visitantis.

TIT. XX. De primae Dominicae Adventus officio.

Prima vero Dominica ad primum spectans adventum, hujus intentionis habet officium, ut iis quibus necdum venit Dominus, id est qui fidem non receperunt incarnationis, adveniat tanta salus ut levent ad Deum animam suam, et confidentes in Domino non erubescant, neque irrideant inimici, id est daemones; sed vias suas eis demonstret et semitas doceat: quas ut ambulent demonstrat Apostolus, dicens: Scientes quia hora est, etc. (Rom. XIII) .

TIT. XXI. De secundae Dominicae Adventus officio.

In secunda autem Dominica parvulo et pupillo [Col. 0876D] filio peregrina matre nato; qui Patrem nunquam vidit, quem, matre narrante, in coelum abiisse audiens, sicut cervus ad fontes, patris absentiam plorans, praesentiam desiderat, et gemitibus et precibus coelum pulsat, et commiserescens mater secundi adventus officium canit, desideranti Patris reditum imminere denuntians, consolatur et dicit: Populus Sion: ecce Dominus veniet ad salvandas gentes, et auditam faciet Dominus gloriam vocis suae, qua dicet: Venite, benedicti Patris mei, etc. (Matth. XXV) . In laetitia, inquit, cordis vestri: quae tanta erit ut levare debeamus corda nostra. Unde et in Collecta precamur: Excita, Domine, corda nostra, id est leva et exhilara ad praeparandas unigeniti tui vias. In tertia quoque Dominica hoc idem vox [Col. 0877A] clamat Apostolica, ut et si quis dilaceretur, persecutiones sustineat, et pro dilatione Patris gemat, gaudeat in tribulationibus; et iterum gaudeat reposita in coelis, propter hoc, multa mercede, nihilque sollicitus sit, quia Dominus prope est ad remunerandum, tantum modestia ejus nota sit omnibus hominibus; et petitiones innotescant apud Deum (Philipp. IV) . Et nota quod hoc tempore diaconus et subdiaconus non utuntur dalmatica et tunica, quia subdiaconus tanquam lex ante incarnationem carebat ornatu Evangelii; diaconus tanquam ipsum Evangelium latuerit, cujus claritas quanta sit nondum apparuit ante sacramenta incarnationis, passionis et resurrectionis. Utuntur autem casulis, quas lecturi exuunt maxime protestantes illam [Col. 0877B] suam non esse vestem; sed propter Dominicae diei vel alicujus reverentiam festi se accipere accommodato, ut inopem atque indecenter consolentur exspoliationem. Eadem de causa Gloria in excelsis (Luc. II) : et Ite missa est intermittitur, quod illud tempus significat quo adhuc exspectabatur gaudium pacis, et quo nunc solliciti praestolamur consummationem nostrae salutis.

TIT. XXII. De duabus missis in nocte Natalis Domini et de una in die.

Duae missae noctis Nativitatis fiunt, ut Ecclesia in honorem nativitatis, qua Deus Pater ex secreto suae substantiae illum genuit, primam missam ordinaret et in memoriam ejus qua per uterum Virginis benedictus Filius ante incarnationem credebatur [Col. 0877C] venturus, secundam succinerent. Tertia vero fit in die, qua eum non venturum sed venisse exsultans, venisse proclamat: Puer natus est nobis (Isa. IX) . Ad hoc enim officium primae missae aeternam ejus genituram exprimit, et officium secundae sedem temporalem futuram et officium tertiae ipsam factam esse manifeste demonstrant. Quod autem duae lectiones in his missis leguntur, id significat quod per duo cherubim qui se invicem aspiciunt versis vultibus per propitiatorium, incarnatus Dominus designatur vel figuratur. In hac ergo solemnitate in omni missa leguntur duae Lectiones: una de Veteri Testamento, altera de Novo, ut, dum Vetus hoc faciendum denuntiat, quod Novum clamat factum, quasi cherubim invicem se aspiciant: et dum [Col. 0877D] dispensationis Christi mysterium concorditer narrant, vultus in propitiatorium vertant, et quasi inter se incarnatum Dominum videant. Cherubim itaque in propitiatorium versis vultibus se respicere, est duas Lectiones ex duobus Testamentis, propheticam qua venturam, et evangelicam lectionem qua propitiatorium nostrum jam incarnatum Verbum praedicatur, concordibus testimoniis et uno eodemque sensu respicere.

TIT. XXIII. Quod Alleluia, in Septuagesima non canatur, et quare.

Antiquae auctoritatis et dignitatis canticum Alleluia tempore Septuagesimae de ore tollitur sanctae Ecclesiae. Quidquid enim sempiterna musica, gloriaque [Col. 0878A] Patris de corde ipsius aeterni musici nata, cujus est etiam psalterium et cithara: Sicut dicitur ei: Exsurge, gloria mea, psalterium et cithara (Psal. LVI) , Jesus scilicet Christus, de aeterna jucunditate suis auditoribus exhibuit, quorum beati oculi qui viderunt et aures quae audierunt: quidquid, inquam, de coelestibus gaudiis ore suo Dominus Jesus praedicavit, Alleluia nostrum est; novum canticum, laus suavis. Hoc autem neque veteres sancti Patres videre. Unde: Multi reges et prophetae voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt; et audire quae vos auditis, et non audierunt (Luc. X) . Neque nos quandiu peregrinamur a Domino in corpore videre possumus vel audire. Cum itaque plorabilem antiquae Ecclesiae nondum redemptae statum commemoramus [Col. 0878B] nostrumque incolatum, quia prolongatus est, deplangimus, pulchro ordine Alleluia de ore nostro tollitur, quia per illud Alleluia significatur, quod nondum illis advenerat, et a nobis recessit, et ablatus est sponsus a filiis. Die vero resurrectionis quando nova soboles renascitur, et claritate replentur agni novelli, qui venerunt ad fontes, nova Ecclesia, nova tot mundo nuntiat gaudia hoc nomine. Alleluia.

TIT. XXIV. De Septuagesimae ratione et paschali laetitia.

Septuagesimam nominamus septem Dominicas sequentes. In quarum prima miser homo a paradisi felicitate, a Creatoris facie projectus, clamat: Circumdederunt me gemitus mortis (Psal. XVII) . In [Col. 0878C] septima a Septuagesima Dominica redeunti de peregrinatione hac et de convalle lacrymarum dicitur: Laetare, Jerusalem. Ideo autem Septuagesimam vocamus, quia hoc idem officiis innuitur quod significatum est illa septuagenaria captivitate populi Dei, qui realiter sedit et flevit super flumina Babylonis. Non enim dicitur Septuagesima a septuaginta diebus qui terminantur ad Sabbatum, quo albae ponuntur, cum nihil indignius sit quam captivitatem eo numero signari intra quem dies resurrectionis occurrit, nobilitas anni, decus mensium, aurora dierum: quo victo captivatore, Dominus victor surgens suos omnes liberavit. Hoc idem dicitur de Sexagesima, Quinquagesima, Quadragesima.

TIT. XXV. De Sexagesimae officio.

[Col. 0878D]

In Sexagesima ille quem circumdederunt dolores mortis (Psal. XVII) suam miseriam considerans, jam incipit clamare ad liberationem, dicens: Exsurge, quare obdormis, Domine (Psal. XLIII) . Unde et Redemptor calamitatis ejus misertus: Exiit seminare semen (Matth. XIII) bonum in terram cordis ejus, et est statio ad Sanctum Paulum digna satis causa. Exsurgens enim ad vocem orantis miseri qui dormire videbatur, seminator verbi Dei, sapientiae coelestis aratores suos conducit sanctos apostolos, et praecipue sanctum Paulum qui plus omnibus laboravit, operarium utilem, ducem verbi et vere seminatorem verborum, per quem omnes entes cognoverunt [Col. 0879A] gratiam Dei quam ad gentes misit, et acuto vomere linguae suae corda dura proscindens, fidei et morum semen copiosum effudit. Unde sacerdos ingressus, in Collecta celebrem doctoris gentium memoriam facit. Amplius ad hoc sequens Epistola pertinet, qua idem fortissimus coelestis agricola et operarius veros labores suos enumerat et pericula quibus illum affecerunt qui Domini sui fines invaserunt et arari non permittebant, qui rebellantes Dominatori universae terrae aratrum ejus confregerunt et boves jugularunt innocuos. Disseminato verbo doctoris, in Graduali canit: Jam sciant gentes quoniam nomen tibi, Deus; et qui repulerunt positi sunt ut rota; quod surgentes in his quae retro sunt, id est in carnalibus, cadunt in anterioribus, [Col. 0879B] id est in intellectualibus; et quemadmodum ante faciem venti, sic disperierunt flante spiritu irae Dei. In Tractu gratias agit seminatori quod commota terra et conturbata, id est universi peccatores qui. culturas suas exsecrabiles advertentes, commoti sunt ad poenitentiam, et per significationem praedicationis incipientes timere, fugiunt a facie arcus, id est divini judicii: in quo duobus Testamentis quasi duobus cornibus inflexis, rebelles divini verbi damnationis sententia ferientur. Lecto evangelio orat in Offerenda: Perfice gressus meos (Psal. CXVIII) . Timendum est enim ne susceptum semen verbi Dei, si ceciderit secus viam, id est in exterioribus vacantes, diripiatur a volucribus immundorum spirituum, vel a spinosis divitiis suffocetur, vel sine humore [Col. 0879C] charitatis arescat, et sic non perficiantur gressus nostri. In ipsa vero Offerenda postulantur misericordiae Dei, ut Deus custodiat semen suum sicut pupillam ne compungatur a suffocantibus spinis (Luc. VIII) ; protegat sub umbra alarum, ne siccetur ab ardoribus solis, id est aestuantis avaritiae; eripiat ab impio, ne auferat verbum de cordibus nostris, ut dicat bona terra afferens fructum in patientia: Ego autem in justitia apparebo conspectui tuo (Psal. XVI) . Quod et communio. Canitur: Introibo, inquit, ad altare Dei (Psal. XLII) . Semen enim Dei terram nostram in qua crevit quod mutabile est sursum vehit secum in horrea coeli, quia, cum terra simus, nisi verbo Dei, quod est Christus, portemur, in coelum [Col. 0879D] non ascendimus, sicut ipse ait: Nemo ascendit in coelum, nisi, (Joan. III) etc. Cum quo et per quem sublevati portantes manipulos justitiae laetificabimur, Deo renovante juventutem nostram, vigore novitatis aeternae.

TIT. XXVI. De Quinquagesimae officio.

In Quinquagesima, is qui, calamitatem suam considerans, in superiori Dominica de profundis clamaverat ad Dominum ut exsurgeret et non repelleret eum usque in finem, videns captivitatem suam, et diabolum omnem contra ipsum vitiorum movere exercitum, a quo omnis qui pie vult vivere persecutiotionem patitur (II Tim. III) : et audiens sibi dictum: Fili, si vis converti ad Dominum, praepara animam quam ad tentationes (Eccli. II) ; adjutoris Dei implorat [Col. 0880A] protectionem, dicens: Esto mihi in Deum protectorem, (Psal. XXX) etc. Et quoniam nihil sine ipso valet, cum neque currentis neque volentis sed ipsius miserentis sit, ut videat per se caecus et faciat bonum, hoc idem in Collecta orat; et Domino dicenti sibi in Evangelio: Quid vis faciam tibi? (Marc. X.) respondet: Domine, ut videam (ibid.) . Apostolus quoque ad illuminationem ejusdem caeci in Epistola curam recipit, dum cunctis charismatibus excellentiorem viam demonstrat, id est charitatem, Si linguis, inquit, hominum loquar et angelorum; charitatem autem non habeam, factus sum sicut aes sonans aut cymbalum tinniens (I Cor. XIII) . Haec est enim cordis lumen et oculus, quo qui caret caecus est, et in tenebris ambulat et nescit quo eat. Nam et caecum [Col. 0880B] illuminare coepit Deus genus humanum, dando fidem filiis Israel. Hoc primum collyrio inunxit ejus oculos, dicens: Diliges Dominum Deum tuum, etc. (Matth. XXII.) Ad hanc illuminationem nota fit per Graduale in gentibus virtus illuminatoris. Propter hanc etiam dicitur in Tractu: Intrate in conspectu ejus; quasi dicatur: Accedite et illuminamini (Psal. XXXIII) . Propter hanc quoque et in Offertorio gratias agimus, dicentes: Benedictus, etc. Quia vero non satis est illuminationem scientiae percepisse; nisi abjiciamus carnalia desideria, congrue illorum exemplo terremur de quibus dicimus in communione: Manducaverunt et saturati sunt (Psal. LXXVII) .

TIT. XXVII. De quadragesimae officio

In quadragesima quasi ex persona Liberatoris [Col. 0880C] dicentis se invocanti: Ecce adsum, clamat Ecclesia in officio. Invocabit me et ego exaudiam, etc. Unde in omnibus quae sequuntur, Christum jejunantem tentatoris insidias superasse, super aspidem et basiliscum ambulasse, leonem et draconem conculcasse narrat, victoriam eamdem nobis corpori ejusdem capitis repromittens. Sed quoniam Scriptura prophetarum hoc dicentium, usque ad adventum Christi et passionis ipsius tempus clausa fuit, quia tenebrosa aqua in nubibus aeris, id est occulta scientia in prophetis, donec Agnus Dei, solus dignus solvere librum, significata ejus in passione sua complendo aperiret propheticas voces, idcirco ab hac Dominica vela depensa ducuntur ante sanctae [Col. 0880D] Ecclesiae altaria, ut populus non videat sancta sanctorum donec in hebdomada ante Pascha, depositione velorum eadem reveletur significatio, quae facta est per hoc quod velum templi scissum est, tradente Domino spiritum.

TIT. XXVIII. De die cinerum in Capite jejunii

In Capite jejunii neque cineribus caput aspergere, neque nudis pedibus ambulare opus esset, si omnes lugendi scientiam haberemus, cunctisque illud aequaliter saperet quod propheta exprobrans: Cecidit, inquit, corona capitis nostri: vae nobis quia peccavimus! (Thren. V) , et omnibus esset in promptu facere illud: Scindite corda vestra et non vestimenta vestra (Joel. II) . Nunc autem maxima pars nostrum sponte non meminit qualem ornatum capitis, id est [Col. 0881A] cordis, Deum offendendo perdidit. Neque possunt facile corda tepida scindi, nisi extrinsecis adjuvemur ornamentis. Ut igitur meminerimus quod pulvis sumus, quod nos esse pater noster oblitus fuit, quando projecit Deum coronam suam, et exinde sensit nuditatem suam, cinere capita aspergimus, imas partes nudamus, hoc habitu confitentes quod non dii nec de coelo sumus, sed homines, et de terra habuimus principium; et quod per peccata gloria nostra spoliati, et inter hostes nudi constituti, ornatu gloriae Dei indigemus.

TIT. XXIX. De poenitentia incipienda eadem die.

In Capite jejunii cinis et cilicium, quae sunt arma poenitentium, nobis proponuntur. In cilicio memoria peccatorum pungentium, ut peccatum nos non [Col. 0881B] delectet, sed pungat et feriat, et ad puniendum admoneat: ideo fit de pilis caprarum quae pro peccato solebant offerri. Cinis significat quod aedificium diaboli prius in nobis male constructum debet esse combustum, et ardorem peccati in nobis refriguisse. Unde immundus in lege qui lavabatur aqua non plene mundabatur usque ad vesperam, id est donec fervor defecisset. Cinis autem ille non sine causa fieri solet de sarmento, non passim de quibuslibet lignis. Sarmenta in vite pretiosiora sunt quibuslibet lignis silvestribus, quod fructifera sunt et pretiosum fructum afferunt. Infructuosa vero sarmenta sunt caeteris viliora, quia in nullam fabricam conveniunt, sed in ignem ut ardeant. Ita et Christiani a Christo vite praecisi tanto gravius puniuntur, quanto amplioribus [Col. 0881C] Dei beneficiis sunt abusi.

TIT. XXX. De secundae dominicae officio vacante:

Secunda Dominica Quadragesimae vacat, nec habet officium nisi mutuatur ab alio, notans quod post imploratum et praestitum nobis divinum auxilium, propriis vacamus officiis, curam carnis non facientes in desideriis, sed a vitiis vacantes etiam a propriis usibus, ut hoc non nobis sed Dei nostri attribuamus miserationi, quoniam in mutato Introitu rogamus reminisci miserationum suarum, ne unquam dominentur nostri inimici; et in Graduali, ut de necessitatibus nos eruat. Ad te, Domine, levavi, animam meam (Psal. XXIV) , Miserere mei secundum eloquium, etc. (Psal. CXVIII) . In Offertorio, itemque [Col. 0881D] in Communione: Intellige clamorem meum (Psal. V) . Quae ideo de jejunii die mutuata sunt, quia mali desiderii passiones, quae per daemoniosam Chananaeae filiam designantur, pro qua tanquam pro qualibet peccatrice anima clamat magna illa mulier Ecclesia mater, non ejiciuntur, nisi in oratione et jejunio.

TIT. XXXI. De Dominica tertia quadragesimae.

In tertia Dominica solummodo divinis intenta jam liberata Ecclesia habet oculos, in Introitu dicens ad Dominum: Oculi mei ad Dominum (Psal. XXIV) . Et in Tractn gratulabunda: Ad te levavi animam meam (Psal. LXXXV) , gaudens quod in Evangelio immundus spiritus exierit ab ea, et fortior Christus superveniens fortis diaboli vasa, id est homines quos in [Col. 0882A] pace possidebat, et arma distribuit (Luc. XI) . Ideoque in Offertorio praedicat judicia Domini recta, quod ejecto a se daemone rursus ad illum de quo exierat, id est populum judaicum, permissus sit reverti. In Communione gratulatur quod tanquam passer invenit sibi domum, et ut turtur nidum (Psal. LXXXIII) , ut cum beatis sit qui habitant in domo Domini, et qui in saecula saeculorum laudabunt te, vel tanquam post sex dierum opus Sabbatum celebrantes.

TIT. XXXII. De Dominica «Laetare,» quae est quarta.

Dominica qua Laetare, Jerusalem, in Introitu cantatur, a Septuagesima Sabbatum mundi, id est requiem significat in qua electorum animae deposito [Col. 0882B] carnis onere, velut post bella victrices depositis armis feriatae laetantur; et singulis stolis, id est beatitudine animae muneratae resurrectionem in qua binam animarum et corporum gloriam recipient, praestolantur. Illic Jerusalem, quae sursum est mater omnium, laetatur, et diem festum gerens pro numerositate filiorum de hujus saeculi peregrinatione redeuntium, repositas effundit epulas, et lacteas ex suis uberibus maternae consolationis effundit delicias. In hujus consolationis praeconio gratulabunda Spiritus sancti allocutio prophetali ore ad eam praemittitur. Laetare, Jerusalem, etc. Et consolatio quae hic canitur; satiemini ab uberibus consolationis ejus. In Collecta poscitur quae est consolatio libertatis Dei: quam in Epistola supponit Apostolus: Illa, [Col. 0882C] inquit, quae sursum est Jerusalem, libera est (Gal. IV) , ipsa est pax in virtute, et abundantia in turribus (Psal. CXXI) . De qua in Graduali canimus: Laetantes in his quae dicta sunt (Psal. CXXI) , nobis a sanctis apostolis et doctoribus nostris, in domum Domini ibimus (ibid.) . Ad quam cum venerimus complebitur quod in Tractu dicitur: Non commovebitur in aeternum qui habitat in Jerusalem (Psal. LXXIV) . Cum ablata fuerit virga, id est potestas peccatorum, quam etsi ad tempus dimittit ad probationem, non relinquet Dominus super terram justorum. Hujus quoque laetitiae est illud vitale sanctorum convivium, quo Dominus in Evangelio de quinque panibus et duobus piscibus satiat quinque millia hominum, [Col. 0882D] id est quo de Pauli, Moysi et prophetarum libris crescente copia divinae benedictionis inter ora comedentium, id est inter studia tractantium affatim reficitur mundus, quondam a scientia Dei jejunus, et affluentia dictorum repletis armariis lassi convivae assistimus. Hoc convivium divinae cognitionis hic incipit; perficietur in illius sabbati, de quo loquimur, perenni gloria. Unde Apostolus: Nunc ex parte cognoscimus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Unde in Offertorio convivas laetantes in epulis laudum, ipsumque convivii patrem benedixit ex Sion, qui habitat in Jerusalem, ut ex praesenti Ecclesia, quae dicitur Sion, id est, specula, in qua videmus nunc per speculum, laudem Domini personare incipientes, [Col. 0883A] perficiamus in ea in qua habitat ipse coelesti Jerusalem; quae secundum Communionis mysticum sensum adhuc aedificatur ut civitas de vivis et electis lapidibus, inquam, ascenderunt tribus Domini, nobiles tribus, regales tribus, sacerdotales tribus.

TIT. XXXIII. De Dominica in Passione.

Ostenso superioribus Dominicis septem, quomodo a valle lacrymarum et plorationis ascendatur ad civitatem deliciarum et glorificationis, Dominicae Passionis inchoatur celebritas, ut quanta haec divinae miserationis magnitudine obtineatur, prae omnium oculis efferatur, et piis fidelium mentibus ingerantur vulnera et cuncta mortis insignia, quae pertulit pro cunctis unica salus Deus et homo Christus, Unigenitus Patris. Nam prodeuntia vexilla crucis et fulgidum [Col. 0883B] ejus mysterium, acetum, fel, arundinem, clavos, et lanceam perforati corporis tam in nocturnis quam in diurnis semper meditamur canticis. Sicque fiunt comae capitis Ecclesiae, id est cogitationes cordis, quasi purpura regis intincta canalibus, dum passionem Redemptoris authenticis meditatur Scripturis, id est pretiosis purpurae tincturis quae per ora prophetarum et apostolorum, velut per quosdam canales Spiritu sancto conficiente perfluxerunt. Ipse qui jusserat filiis Israel: Si quando exibitis ad bellum vel habebitis dies festos, clangetis tubis super holocaustis et pacificis nostris (Num. X) . Ipse Rex noster, exiturus ad bellum passionis contra diabolum principem mundi, ipse summus sacerdos noster, habiturus epulum corporis et sanguinis sui, [Col. 0883C] cum discipulis celebraturus festum suae sanctae resurrectionis, clangit tuba tanti miraculi resuscitati Lazari, quo et corda piorum ad credendum animaret. Unde et ei cum palmis et laudibus obviam procedunt; et hostes turbati, pontifices scilicet et Pharisaei, collegerunt consilium adversus Jesum, dicentes: Quid facimus? quia hic homo tanta signa facit; si dimittimus eum sic, omnes credent in eum (Joan. XI) . Et quia ab hac hora cogitabant quomodo eum tenerent, jam non palam ambulabat coram eis: sed cum tulissent lapides ut jacerent in eum, abscondit se et exivit de templo (Joan. VIII) , futurus pontifex futurorum bonorum, sicut in Epistola invenitur, non illis qui sicut in Tractu, saepe expugnaverunt ipsum [Col. 0883D] ex juventute ejus, id est primordiis in sanguine Abel justi, et iterum expugnaverunt occidendo prophetas et lapidando qui ad ipsos missi sunt. Nos cum capite secedentes, vocem laetitiae et laudis supprimere incipimus, Gloriam patri in quibusdam subtrahentes (licet brevibus) versiculis: Quia Gloria sanctae Trinitatis, propria laus est. Unde capitis nostri solitudinem et silentium non palam ambulantis, dum non dicitur, significat.

TIT. XXXIV. De Sabbato in ramis Palmarum.

Sabbato ante Palmas vacat, quoniam Dominus papa eleemosynam dat. Hoc est illud Sabbatum quando Dominus in Bethaniam venit, et in domo Lazari quem suscitaverat coenat, ubi Maria Magdalena [Col. 0884A] pedes ejus lavit et capillis tersit (Luc. VII) , sicut refert Evangelista: Ante sex dies Paschae, inquit (Joan. XII) , etc. Ibi celebri mysterio commendatum est odoriferum opus eleemosynae. Maria, id est Ecclesia, pedes Domini, id est pauperes tanquam extrema membra Christi, capillis, qui corpori superfluunt, tergit, id est divitiis quae divitibus superabundant sustentat. Ut igitur dominus papa celebrem cum Maria Domino coenam exhibeat, hoc Sabbato eleemosynam dat; atque ita circa pedes Domini occupatur.

TIT. XXXV. De Dominica in ramis Palmarum.

Dominica in ramis Palmarum qua Dominus Jerusalem passurus intravit, illa luna decima exstitit, quia praeceptum erat in lege, ut decima die tolleretur [Col. 0884B] agnus, et in quarta decima servaretur immolandus. Et nota quod Moyses in virga decem plagis Pharaonem et Aegyptum percussit: quibus quidem affligitur, sed donec immoletur agnus non vincitur, quia Christus in legis disciplina tanquam in virga decem praeceptis quasi decem plagis suo captivatori repugnare jubet populo Dei, quem diabolus in libertate paradisi conditum in Aegypto hujus mundi captivum tenuit; sed sicut Pharao decem plagis non adeo vincitur ut filios Israel dimitteret, sic et diabolus decem praeceptorum observatione non adeo superatus est, ut homo in paradisum rediret. At ubi Agnus Dei Christus immolatus est in morte primogenitum Pharaonis, id est originale peccatum deletum est et in mari Rubro baptismi Christi sanguine rubentis, [Col. 0884C] actualia quoque peccata cum illo altero penitus absorpta sunt, Dei populo liberato. Luna ergo decima Christus, verus Agnus praecepto Patris obediens, in civitatem Jerusalem cum ramis palmarum acceptus, passurus recipitur. Et ideo post processionem palmarum ejus passio legitur. Haec autem processio praesignat quae utilitas sit in sanguine ipsius, et quis fructus passionis ex illa misericordia, in cujus multitudine benedictus advenit. A monte enim Olivarum primum duos in castellum quod contra eos erat praemittit, ut asinam et pullum illic alligatum solventes sibi adducerent; ascensurus enim erat gloria et honore propter passionem, coronatus ad dexteram Patris, qui est Deus pacis, fons et origo luminis, [Col. 0884D] mons Olivarum, pater misericordiarum, et inde dando dona hominibus missurus est apostolos qui, ligandi et solvendi potestate accepta, asinam et pullum, id est utrumque populum ab errore et onere peccati absolverent, et in adducto sibi humano genere per fidem sedens, ipsum in coelestem Jerusalem induceret, turbis angelorum cum laude occurrentibus, palmarumque victorias cum ramis olivarum, quae sunt pacis insignia sublevantibus. Hoc non debet uno actu cum Dominicali computari, nec enim Dominicae resurrectionis laetitiam commemoramus, qua hoc nobis significavit quod in Galilaeam, id est transmigrationem ad videndum Dominum cum apostolis debeamus exire, ut non simus vetusti, sed in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) . Unde semper [Col. 0885A] in hujusmodi processione praelatos nostros praeeuntes quasi Dominum in Galilaeam sequimur, et locum quo suprema statione processionem terminamus recte Galilaeam nominamus. Unde etiam in his processionibus, ut et gratulemur matri Virgini in resurrectione unigeniti ejus jam non morituri, in cujus passione animam gladius transiit, una statione decantando quod ei sit proprium ejus memoriam facimus etiam diversorio ejus quod in claustro ipsi consuevit esse provisum, eaque salutata processionem pro consueto postperagimus. Prima autem palmarum non laetitiam resurrectionis, sed sacramentum praefert fructus Dominicae passionis, quo illa, sicut praedictum est, ultima Domini processio figuratur. Quia ergo processio palmarum sacramentum [Col. 0885B] est fructus illius passionis Domini, et hac die obediens Patri, calicem passionis bibere venit, recte cum eisdem cum quibus est exceptus palmarum ramis prius legitur passio Domini, et sequitur totum officium de passione, in qua in summa hominis humilitate Deus illuditur, conspuitur, dorsum dat percutientibus, orat pro inimicis, et caetera, obediens Patri patienter fert, quae nobis imitanda Paulus in Epistola proponit manifeste, dicens: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu, etc. (Philip. II.)

TIT. XXXVI. De feria tertia post ramos Palmarum.

Post palmas tertia feria legendam passionem praecurrit illa Lectio, qua consilia cogitantium de morte Christi ostenduntur sic dicentium. Venite, mittamus [Col. 0885C] lignum in panem ejus (Jerem. XI) . Per hos enim dies usque ad quartam feriam studia eorum magis fervescebant, sed timebant ne forte tumultus fieret in populo. Sicut enim superbissimus Aman, erecta cruce quam paraverat Mardochaeo, opportunitatem quaerebat, qua regi de illo suggereret ut apprehenderetur et appenderetur, sic diabolus, inito consilio in domo sua, id est in cordibus Judaeorum, dicendo: Venite, mittamus lignum in panem ejus, quaerebat opportunitatem tradendi Jesum potestati Romanae. Ultionem ergo videmus ejus in eodem ligno transfixi. Nos vero Judaei sumus cum Esther, id est Ecclesia, liberati, ut in Epistola dicitur: et ideo Gloriari nos oportet in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) . quae a poena reorum sublimata est in [Col. 0885D] fronte imperatoris. Caetera quae sequuntur, verba sunt agonizantis Christi, et suam resurrectionem exorantis.

De feria quarta ejusdem hebdomadae sanctae.

Feria quarta quando abiit Judas et pactus est Judaeis tradere caput Ecclesiae, ipsa ejus passionem audit, qua, positis genibus, prolixius orasse in agonia factus memoratur, et sudorem ejus decurrentem sicut guttas sanguinis, contremiscit, et tantorum miraculorum contemplatrix, perinde ac si attonita repentino clamore concrepat: In nomine Domini omne genu flectatur (Philipp. II) : percutiens terrifico clamore humana corda, ut nullus stare audeat rigidus et elatus, cum videt hominum et angelorum Dominum procidisse, et in sudore [Col. 0886A] vultus sui agonizare. Dicto autem cum clamore Introitu, protinus Isaias desiderantissimus hujus Dominicae passionis exspectator, quasi praesens accurrit, lectoris voce nos ad videndum agonem illum excitat dicens: Dicite filiae Sion: Ecce Salvator tuus venit (Isa. LXII) . Et ut ostendat opus passionis cui intendebat, et mercedem gloriae qua coronandus erat, subdit: Ecce merces ejus cum eo et opus illius coram illo (ibid.) . Cujus etiam habitum admirans. Quis est, inquit, iste qui venit de Edom, id est de sanguineis et de terrenis Judaeis, vestibus, id est membris, quae sunt indumenta Deitatis, tinctis purpura sanguinis de Bosra (Isa. LXIII) , quae interpretatur firma, id est de civitate Jerusalem quam suo auxilio magis quam muris Deus firmaverat. Cui cum respondisset: [Col. 0886B] Ego qui loquor justitiam (ibid.) , rursus interrogat; si loqueris justitiam, quare rubrum est indumentum tuum pressura crucis? Torcutar, inquit, calcavi solus (ibid.) pro omnibus. His auditis, chorus sciens Domini sui agonem in persona sua orat in Graduali, dicens. Ne avertas, etc. Altera autem Lectione pronuntiata, audiens eum non habentem speciem neque decorem, despectum et novissimum virorum, vulneratum propter iniquitates nostras (Isa. LIII) , et caetera quae ibi narrantur, fit quod non alia die excepta sexta feria in Sabbatis Quatuor Temporum, ut non Alleluia quod per dies Pentecostes fit, non Graduale, sed Tractus sequatur. Musicus enim ille qui dixit: Cantavimus vobis et non saltastis; lamentavimus et non plorastis (Luc. VII) , [Col. 0886C] cujus lamentationi Graduale, quasi ploratio poenitentiae, et cantationi Alleluia quasi saltatio respondet. In illa locutione ablatus a nobis auditur, et ideo non Alleluia gaudii, non Graduale cujuslibet luctus, sed Tractus multis moeroris sequitur. Quod enim tractus magis quam gradus luctui congruat inde ostenditur, quod non Alleluia ut gradus, sed pro Alleluia gradus quadragesimalibus diebus, quibus mortem per invidiam mundum intrasse lugemus, canitur. Fit autem ut prima Lectione tantum cum Parasceve fiat in omnibus, ad majorem luctum exprimendum, quod quarta tantum venditus cum discipulis habebatur, Parasceve autem penitus ablatus crucifigitur.

TIT. XXXVII. De officio in Coena Domini, praecipue de chrismate tunc instituto.

[Col. 0886D]

Inter tristes horas, quibus capita, id est initia praecidimus, et fines earum sub silentio abscondimus, solemnitatis diei Coenae Domini missa celebris et solemnior exsultat; sicut medias inter nebulas sol interdum subrutilat. Causa haec est, quia enim die hac verum sacrificium ipse summus Sacerdos, ipse hostia contradidit, sacrificiique ritum instituit, accipiens panem et calicem, dicensque: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI) ; Et: Hic est sanguis meus (ibid.) , seque ipsum agnus typicus Deo primus offerens, Novum Testamentum suis haeredibus sanguine suo conscripsit, recte in medio tristitiae quae per omnes horas notatur, missa tanquam in die institutionis suae [Col. 0887A] solemnem concentum, taetumque ministrorum altaris meretur ornatum; et ne quid sancto sacrificio venustatis desit, Gloria in excelsis Deo (Luc. II) cantatur, et pontificis omnis ornatus perficitur. Inde est quod hac die papa oleum benedicit, chrisma conficit, poenitentes restituit, significans summum Pontificem oleo misericordiae poenitentibus peccata quasi quaedam vincula solvere, chrismate vero non solum consolatoris, sed et tutoris vicem exhibere. Est enim chrisma oleum cum balsamo, hoc est Spiritus sanctus consolator et tutor. Olim ungebantur soli reges et sacerdotes, in quo futurus rex summus et sacerdos Christus praefigurabatur. Sed postquam per se venit a Deo Patre unctus prae participibus suis, non soli reges et sacerdotes, sed omnis Ecclesia chrismatis [Col. 0887B] unctione consecratur, quod in confirmatione a solis dabatur episcopis: ut patet ex illa Lectione qua in Actibus apostolorum per manum Pauli datus est baptizatis Spiritus sanctus (Act. XIX) , et in Samariam missi sunt Petrus et Joannes ut baptizati acciperent Spiritum sanctum (Act. VIII) . Unde datur intelligi quod solis pontificibus apostolorum vicariis id liceat. Verum propter occasionem transitus mortis, ne propter absentiam episcopi baptizati sine quacunque unctione migrent, Sylvester papa instituit, ut presbyteri baptizatum simul liniant, sed in vertice non in fronte. Nec dicas: Quid prodest mysterium confirmationis (quasi non de fonte totum suscipiamus) adjectione novi generis? Non ita est intelligendum. Nam quid prodest parvulo magnam [Col. 0887C] haereditatem providere et tutorem non dare? Paracletus itaque non regeneratis in Christo consolator et custos et tutor est: consolatur enim oleo misericordiae peccata relaxando, virtutes conferendo, et bona promittendo; tuetur autem odore balsami inimicos fugando et in bono confirmando. Hoc chrismate in frontibus nostris ex sanguine veri Agni tanquam utroque poste signamur, ut exterminator diabolus in animam et corpus nostrum jus nullum nocendi habeat. Qui verum Pharaonem fugientes, et per mare baptismi ad Deum tendentes, submerso Pharaone, in voce exsultationis et confessionis paschalis agni convivium celebremus in domibus nostris, dicentes: Pascha nostrum immolatus est Christus: [Col. 0887D] itaque epulemur (I Cor. V) . Quod autem ampulla cum chrismate, antequam veniat ad altare, in medio tantum apparet, significat Christum, cujus corporis sacramentum tunc est institutum, plenitudinem Spiritus sancti continentem, initium suum, quod scilicet de Virgine natus sit; et finem, quod videlicet per mortem suam mortem destrueret, occulisse antequam ad altare crucis veniret; medium tantum apparebat, id est miracula quae in medio inter initium et finem faciebat, in quibus quod esset Deus comprobabatur. In ipso autem altari crucis initium ejus et finis apparuit, ut jam dicatur: Vere filius Dei erat iste (Marc. XV) . Quod autem hostia ministris altaris visibilis salutatur, caeteris invisibilis et operta, significat quod post Pascha testibus [Col. 0888A] suae resurrectionis visibilem se praebuit. Quod autem a caeteris invisibilis salutatur, significat quod Christus in coelum unde venerat rediens, sicut dicit: Exivi a Patre, et veni in mundum: et iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem (Joan. XVI) , a nobis corporaliter non videtur, quam tamen quotidie venerando salutamus.

TIT. XXXVIII. De mysterio in lotione pedum.

Duplici, scilicet morali et historico sensu Dominus nos instruit, dum surgens a coena ponit vestimenta, et praecinctus linteo, et aqua in pelvim fusa pedes lavit discipulorum. Nam historice dans exemplum, ut quemadmodum fecit et nos faciamus, nostram superbiam deprimit. Quomodo enim, cum simus pulvis et cinis, non erubescamus in contemptum nostri [Col. 0888B] similium rigidam cervicem et staturam erigere, quando audivimus Creatorem coeli et terrae, flexis genibus, ad solum, lavandis discipulorum pedibus incurvatum esse? Hic quoque moraliter pietatis sacramentum est, quod Christus surrexerat a coena paternae gloriae, deposuerat purpuram sui imperii, seipsum exinaniens, et terrena carne quasi linteo, cujus materia de terra oritur, praecinctus, fudit aquam baptismi vel poenitentiae, vel sanguinem suum velut aquam in pelvim; atque cum illum in remissionem peccatorum sumimus, quotidie lavat pedes nostros, id est actus, quamvis semel loti per baptismum toti sumus mundi per fidem, quos si hoc modo lavare contemnimus, non habebimus partem cum illo. Nisi enim, inquit, manducaveritis carnem [Col. 0888C] Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis, etc. (Joan. VI.) Convenienter praemittitur huic lectioni evangelicae, apostolica: qua cum dicitur Convenientibus vobis, etc. (I Cor. XI) qualiter hoc sacramento lavemur ostenditur, ut prius probet seipsum homo, et sic edat (ibid.) . A sordibus enim nulla re melius purificamur, quam ut odientes peccata nostra ad hanc mensam pure accedamus. Hoc etiam opere Ecclesiarum praelatis more regum gentium dominari prohibuit et ministrari, sed in morem servorum lavare pedes et illis ministrare. Ubi autem subditi similes bestiis fiunt, praelatos eis dominari vetus est auctoritas. Ubi homines sunt rationabiliter vivendo, etiam si pulvere venialium pedes foedaverint, evangelicus homo non [Col. 0888D] praelatum se noverit, sed se ad lavandos pedes, et porrigendum osculum humiliter se illis submittat.

TIT. XXXIX. De duplici mandato perficiendo.

In ipso autem die coenae Domini duo mandata consuevit homo facere, pauperum videlicet et congregationis: In primo, Maria suscipiens Christum in Bethania, ad convivium surrexit a coena et accipiens libram unguenti, unxit pedes Jesu, et capillis tersit, et domus impleta est ex odore unguenti. Haec mulier typum gessit Ecclesiae, quae pedes Domini ungens, id est pauperes eleemosynis refovens, capillis tergit, dum eos superfluis reficit. Hoc ergo mandatum est Ecclesiae obsequium; ideoque omnis congregatio pedes lavat pauperum, quae veluti Maria [Col. 0889A] Christum in Bethaniam ad coenam invitat, dum pauperes in quibus Christus, in domo obedientiae charitatis officium exhibendo recipit, surgens a coena, quasi jejunium frangens, fert libram unguenti, dum surgens a mensa post modicum gustum intentionem gerit eleemosynae Christum redolentis. Hoc mandatum pauperum dicitur Ecclesiae; mandatum autem congregationis Christi. Ideoque in primo tota congregatio; in secundo soli praelati vice Christi deserviunt. Pulchre autem Ecclesia suo mandato Dominum suum praevenit, ut, antequam Christus pedes discipulorum lavet, ipsi discipuli Christi pedes, id est pauperum lavent, et eleemosynae unguento ungant, ut domus, in qua Christus, hora qua per praelatos nostros pedes laverat, impleatur ex odore hujus [Col. 0889B] unguenti.

TIT. XL. De officio trium noctium, videlicet in coena Domini, in Parasceve, et sabbato sequenti.

In nocte Coenae Domini, quando traditur Christus, et nocte Parasceves, quando crucifigitur, et nocte Sabbati quae est in sepulcro: canonici et monachi in usitato ordine novem Lectionibus vigilias celebrant, et in tenebris consummant, obsequia triduanae Christi mortis insinuantes, et ipsas vigilias luctui mortis Christi deputari ostendentes, quae parum aut nihil ab officio mortuorum distent. Ideoque in omnibus horis capita praecidimus, et fines sub silentio abscondimus, quia ipse qui est initium et finis, α et ω , per hos dies a nobis ablatus est, in manus peccatorum traditus, et inter iniquos projectus. Gloria Patri [Col. 0889C] omnino subtrahitur propter hoc ipsum quod in quibusdam locis a Dominica de Passione coepit subtrahi, quia ex tunc Christus coepit ad mortem inquiri. Quod candelae finitis singulis psalmis aut lectionibus, singulae exstinguuntur, factum Judaeorum repraesentat, qui singulos prophetas solem nasciturum praecedentes, et prophetico sermone lucentes impletis prophetiae officiis occiderunt. Illa autem quae suo lumine Evangelium cum legeretur illustravit, ultima non major caeteris exstinguitur: dum Christus qui evangelizavit quasi unus ex prophetis reputatus, ultimus est occisus, et hic exstinctus profundas illis erroris et perfidiae tenebras reliquit. Unde crucifixo Domino tenebrae factae sunt per universam terram (Luc. XXIII) .

TIT. XLI. De ignis exstincti mystica recuperatione per dictum tempus.

[Col. 0889D]

Amisso igne ad lapidem Christum per eosdem tres dies confugimus ut eo percusso ignem occultum eliciamus, vel crystallinum lapidem soli objicientes escam subjicimus, ut mediante crystallo aspectu solis carbones exstincti reviviscant. Lapis percussus ignem emittit, dum Christus lapis angularis verbere crucis percussus, Spiritum sanctum nobis effudit: quod in oratione benedictionis ejusdem ignis satis ostenditur. Crystallus autem medius inter solem et exstinctos carbones, mediator Dei et homi num est, homo Christus Jesus (I Tim. II) , qui inter Deum et exstinctos homines medius interveniens, a [Col. 0890A] Deo Patre per seipsum nobis ignem ingerit, quem ut ipse testatur, venit mittere ut ardeat (Luc. XII) . Si ergo lumen Christi amisimus peccando, ad novi ignis benedictionem solemni processione exeamus extra castra improperium ejus portantes, credentes in eum quem in se Judaei a praesenti vita exstinxerunt.

TIT. XLII. De incrementis tristitiae Ecclesiae, immi nente Dominica passione.

Deinde, imminente vespera, majora tristitiae sequuntur incrementa, altaria spoliantur, campanae conticescunt, omnes horas praeter nocturnas triste silentium absorbet, altare nudatur, dum Christus illud utique altare quod de terra fieri a Moyse praecipitur, nostrae menti praesentatur, sine specie et decore, ut cum propheta eum propter nos exspoliatum [Col. 0890B] videntes, dicamus: Ecce vidimus eum non habentem speciem neque decorem. Vere languores nostros ipse tulit (Isa. LIII.) , etc., ipse speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) , seipsum exinanivit, nudatus omni honore, non solo divino, sed dum conspuitur, et alia patitur, etiam humano. Hoc autem altare hispidis ramusculis aqua et vino lavatur, dum Christus asperis flagellis aquam ablutionis et vinum redemptionis nobis propinasse creditur. Campanis silentium indicimus, notantes sanctos Christi praecones, qui charitatis igne decocti, et divina institutione formati, in protectione Dei coeli tanquam in turre fortitudinis commanentes, quadam supernae dilectionis chorda commoventur, ut tota die et nocte non cessent laudare nomen Domini, scilicet sanctos [Col. 0890C] apostolos, non solum tunc conticuisse, sed etiam fugisse. Unde illa vehemens campana Petrus, cujus vox dicentis: Tu es Christus, Filius Dei vivi (Matth. XVI) , in omnem terram exivit, tunc non solum reprimitur, sed fugit, et negando rauca sonat. His ergo signis cessantibus, Christum torcular calcantem, solumque in ligno crucis extenso corpore tympanizantem, ligneo malleolo in tabula suspenso et personantem, populum ad Ecclesiam invitantem significamus. Hoc quoque silentium apostolorum Horarum silentium notat. Nocturnae vero non solum sub silentio, sed magis sonora voce decantantur, quia tempus aliud per diem, per noctem aliud notatur. Nam diurnis horis praesentiam significamus Dominicae passionis; nocturnis autem priora, per quae futuram [Col. 0890D] eamdem passionem prophetae aperte pronuntiaverunt, quinque non tacentes occisi sunt. Nobis eorum voces protendentibus candelae exstinguuntur: quarum ultima quae exstinguitur ad canticum Evangelii, ipsum Dominum qui evangelizans occisus est significat, ut eo exstincto jam pro morte tristes in die sileamus.

TIT. XLIII. De Parasceve quare sit dolore potius quam gaudio celebranda; et de poenitentia tunc agenda, et de Passione secundum Joannem.

Die Parasceve, gloriari nos oportet in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) , et in gratia tanti pretii quod pro nostra redemptione datum est, ipsam cum pura mente et devota adorare et venerari [Col. 0891A] Verum cur a missarum celebratione vocamus, et a publicis cessamus gaudiis, cum passio Dominica quae hac die peracta est, principium sit nostrae salutis ac consummatio? Nam sicut unius martyris dies qua per passionem ad gloriam transmigravit, nobis festiva est, quia pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV) , haec dies, qua martyrum et sanctorum omnium Rex, omnibus sanctis antiquis et novis per mortem suam paradisum aperuit et inferni claustra confregit, merito majoribus gaudiis honoretur. Sed hanc gloriam et exsultationem nostram, quaedam dolorosa nimium obnubilant, quia nostri causa imperiosa sanctae Trinitatis charitas hominem tantae reverentiae qui cum Deo verbo una est persona, hominem innocentem morti nihil debentem, [Col. 0891B] morti addixit, sicut Apostolus dicit: Qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) . Non igitur debemus ita gaudere de gratia traditi vel de charitate morientis, ut non doleamus quod tanto Domino tormentorum causa fuimus, et ideo a sacrificii gaudiis cessamus. Siquidem non dolere ingratitudinis, sed ultra gaudere dignoscitur esse crudelitatis. Hac ergo tristi die contristemur ad poenitentiam, ferrum lanceae Dominicae pertranseat animam nostram, clavi manuum et pedum carnem nostram transfigant, crux nostram suspendat concupiscentiam, compatiamur ut conregnemus. Hodie non sacrificemus dum nobis hostia de manibus tollitur; non sacrificent amici, [Col. 0891C] dum trucidant inimici, differatur usque in diem illum quo tantus victor resurgens, suam nobis victoriam nuntiabit: profundum interim teneamus silentium moerori amicum, et interiorem penetrantes solitudinem, solventesque cum Moyse calceamentum de pedibus, audiamus illum tanquam de medio rubi dicentem: Videns vidi afflictionem populi mei, et descendi liberare eum (Exod. III) . Nunc enim quasi in rubo spinis inhaeret, clavis confixus, spinis coronatus, crucisque arbustum guttis sanguineis quasi rubentibus pullulat mortis, ut, sicut ait Prudentius:

. . . . tristes purgentur sanguine culpae,
Quem contorta rubus densis cruciatibus edit.
(PRUDENT. Apoth. vers. 69, 70, Patrolog. tom. LIX.)
[Col. 0891D] Hac die legitur Passio secundum Joannem, et quia ultimus scripsit, et praesens, sicut notus pontifici, caeteris non audentibus adesse, interfuit: cui virgini matrem Virginem Dominus virgo commendavit.

TIT. XLIV. De gustato vino felle misto.

Quod cum acetum felle mistum gustasset, noluit bibere, reprobationem notat vineae suae gentis Judaicae, de qua exspectavit ut faceret uvam, et fecit labruscam, tandem miscuit amaritudinem; qua gustata modice per triduum deinceps de genimine vitis illius bibere non curavit. Resurgens enim a mortuis, jam non moritur (Rom. VI) .

TIT. XLV. De chlamide purpurea seu coccinea.

[Col. 0892A]

Chlamyde quod coccinea ignei coloris qui in tabernaculo offertur, et veste sacerdotis bis tincta legitur circumdatus geminam dilectionem significat qua obediens Patri propter nimiam charitatem suam pro nobis calicem bibit passionis, ut et nos sequentes vestigia ejus, gemina hac veste discretionis fulgeamus, et quidquid offerimus quasi ignitum et bene coloratum coram divinis placeat obtutibus.

TIT. XLVI. De arundine Christo in manum data

Arundinem accipere ab illudentibus non recusavit, ut sacrilegium scriberet Judaeorum, et animalia venenata interficeret, et ostenderet quod virgam in manu, id est animam in potestate haberet, ut volens poneret et resumeret, et sicut virga Moysi [Col. 0892B] versa in colubrum, id est in mortem, quae per colubrum venit, colubros Aegyptiorum, id est mortes assumeret peccatorum, et iterum in virgam, id est in potestatem rediret pristinam.

TIT. XLVII. De spinea corona et colaphis, et quod Domini non franguntur crura et de sanguine et aqua de latere ejus profluentibus.

Spineam autem gestat coronam, ut innotescat quod peccata nostra ipse portavit. Illusus colaphizatur, fortissimus praebens humilitatis exemplum, ut collum, homo erubescat erigere et superbire, tot conviciis humiliato Deo et omnium Domino. Ejus non franguntur cruca, et universae viae ejus inter tot passiones rectae erant, quatenus in tribulatione [Col. 0892C] non deficiamus, sed firmi perseveremus. De latere ejus non solus sanguis, sed etiam aqua manavit, ut esset unde a peccatis lavaremur. Aqua enim tantum sordes corporis lavare poterat, quae sanguini, qui est pretium redemptionis, juncta virtutem sumpsit ad abluendas peccatorum invisibiles sordes: ut comparetur vera similitudine Rubro mari, per quod salvatus populus Israel transivit, Pharaone submerso cum curribus et equitibus suis; nam fugientes Aegyptum hujus saeculi, mundatos in terram repromissionis transmittit, diabolum persequentem penitus absorbet cum praeteritis actibus et pompis ejus, et ut de latere ipsius morientis nasceretur Ecclesia, sicut de costa Adae dormientis formata est Eva.

TIT. XLVIII. De precibus quae tunc pro omnibus fiunt.

[Col. 0892D]

Hac die pro statu Ecclesiae, gradibus, dignitatibus et ordinibus solemnes fiunt orationes, quia orans pro omnibus summus pontifex stetit juxta aram templi habens thuribulum, etc. Juxta scilicet aram crucis habens aureum immaculati corporis thuribulum in conspectu Dei pendens in cruce sustulit, in quo orationis incensum Patri adolevit. Recte ergo et nos cum illo communes orationes offerimus quod juxta illud additum est, et data sunt incensa multa. Pro Judaeis autem genua non flectimus, quia caecitas quae contigit Israel, nullius orationis manu potest depelli; tamen oramus utcunque, quia hoc futurum est sed genua non flectimus, quia enim divinis judiciis [Col. 0893A] occurrere non possumus, vehementem orationem non intendimus.

TIT. XLIX. De triplici aqua, quae in Christo profluxit lacrymante, sudante et jam mortuo.

Triplicem aquam et triplicem sanguinem suum nobis apposuit Christus. Plorat super Lazarum et super sanctam civitatem Jerusalem; et haec est aqua pura. Sudanti imminente hora passionis, non tam ab oculis quam a toto corpore manat aqua cum sanguine mista, et haec sanguinei coloris. Tertia est quae pariter cum sanguine de ejus latere fluxit. Vere poenitens primam habet si in spiritu humilitatis et in animo contrito maculas suorum diluit peccatorum. Sic enim largiente Domino, pellem mutabis [Col. 0893B] Aethiopis, lamentando dolens inveteratas litteras mortis. Secundam aquam habes, si in sudore vultus tui labore poenitentiae corpus dissolvis et concupiscentiae flammam restringis. Jam vero si perfecte coeperis usque ad devotionem tui, in divinam profluere contemplationem tertiam a latere Domini aquam ebibisti.

TIT. L. De triplici dedicatione templi.

Triplex templi dedicatio legitur: Prima in autumno sub Salomone; secunda in vere sub Zorobabel; tertia in hieme sub Juda Machabaeo. Salomon enim aedificavit templum, et septima die mensis septimi dedicavit. Quod Nabuchodonosor destruxit, et post septuaginta annos sub Zorobabel, tertia die duodecimi mensis est dedicatum. Ipsum quoque postea [Col. 0893C] cum destruxisset Antiochus, Judas Machabaeus illud mense nono dedicavit. Triplex ergo dedicatio, triplicem notat in Ecclesia ordinem: conjugalem, vidualem, virginalem. Primo tricesimus, secundo sexagesimus, tertio est centesimus fructus. Isti sunt tres viri qui salvantur, Daniel, Noe et Job. Daniel quiescit in lecto, Noe laborat in molendino, Job nuptias celebrat in domo. Unusquisque etiam Deo tripliciter dedicatur, id est possessio Dei efficitur: Primo, per baptismi regenerationem; secundo, per poenitentiae satisfactionem; tertio, per peccatorum confessionem; Templum enim sanctum est, quod estis vos (II Cor. VI) , dedicandum illis tribus dedicatoribus. Dedicet Salomon domum quietis, Zorobabel [Col. 0893D] satisfactionis, Judas confessionis. Nullum Deus habet habitaculum nisi vel in quietis, vel in poenitentibus, vel in confitentibus. Quies pertinet ad pacem, poenitentia ad humilitatem, confessio ad timorem. Dedicat ergo Salomon quietem in pace, Zorobabel poenitentiam in humilitate, Judas confessionem in timore; Salomon in justo, Zorobabel in justificato, Judas in justificando. Ut hic triplex in tabernaculo funiculus dedicetur, triplici fundamento fundatur. Pax nostra in bonitate, ne sit simulatoria; satisfactio in disciplina, ne sit erronea; confessio in scientia, ne sit fatua. In his tribus postulabat fundari qui dicebat: Bonitatem et disciplinam et scientiam doce me (Psal. CXVIII) ; bonitatem, ne pax mea sit ficta; disciplinam, ne aberret satisfactio scientiam, [Col. 0894A] ne infatuetur confessio. Nunquam congruentior est scientia quam circa confessionem.

TIT. LI. De quinque in quibus consistit templi dedicatio moraliter explicatis.

Quinque sunt, ut arbitror, in quibus consistit templi dedicatio: aspersio aquae, cui tria miscentur, sal, cinis et vinum; inscriptio in pavimento alphabeti; unctio chrismatis in duodecim locis; illuminatio duodena; Benedictio episcopalis cuncta concludens. Aspersio profusio poenitentiae est et lamenti, habens cinerem, salem et vinum. Sal timor. Unde in omni sacrificio sal per omnes gradus comitatur. In omnibus enim sacrificiis quae offert Christianus, debet esset timor ante oculos ejus. Cinis est memoria circumeuntis humanitatis. Vita enim nostra [Col. 0894B] est quasi linea circumducta ad idem rediens, a pulvere enim punctum incipiens, et per defectus naturales progrediens, circulariter ad pulverem revertitur. Hanc periodum inevitabilem fecit manus Domini impellentis nos cum ait: Terra es et in terram ibis (Eccle. III) . Vinum est memoria Dominicae passionis, quae ad resolvendum in lacrymas hominem, dum eum pro se morte turpissima condemnatum recolit, valde accommoda est. Inscriptio rigor est ordinis nostri, qui nobis a sanctis Patribus traditus est. Gemina est inscriptio, quia et in tabulis cordis, et in pavimento corporis indelebiliter scribi debet ab angulo in angulum. Cor autem angulosum dicitur dolosun. Hic autem duos angulos, cor humile et cor altum vocamus, Cor humile, cum quis mente [Col. 0894C] quae in se sunt abjectissima considerat; cor altum, cum quae sursum sunt altissima contemplatur. Vel ab angulo in angulum, ut a capite usque ad pedes, divinorum institutione informetur, vel a principio usque in finem. Unctio duodena, est apostolica institutio. Nunc itaque aspersi per poenitentiam, inscripti per disciplinam, uncti per gratiam, illuminati per operationem, extremam benedictionem exspectetis. Scitis enim cui credidistis: et certi estis quoniam apponet justus Judex illam vobis dare benedictionem, qua electos in suum regnum vocare dignabitur, dicens: Venite, benedicti Patris mei, etc. (Matth. XXV) .

TIT. LII. De lotione pedum in coena: aliter.

Transiturus Christus de mundo ad Patrem celebravit [Col. 0894D] mandatum, posuit vestimenta, praecinxit se linteo, misit aquam in pelvim, factum hoc plenum est mysteriis, redundat sacramentis. Christus vestimentum deposuit, cum, purpuram regiae dignitatis relinquens, seipsum exinanivit, et linteo servilis formae contra diabolum pugnaturus se praecinxit. Misit aquam in pelvim, dum pretiosum sanguinem in terram effudit, in illam, inquam, terram quae aperuit os suum, et suscepit sanguinem Abel effusum de manu Cain, id est sanguinem Christi de manu Judaeorum, id est in Ecclesiam, et in unamquamque fidelem animam. Diu vacua fuit pelvis ista, diu arida et inaquosa terra ista, et anima nostra sicut terra sine aqua. Venit Christus, effudit [Col. 0895A] aquam in pelvim, pretiosum sanguinem in terram; si tamen pelvis sumus. Pelvis duo habet: concavitatem et sonoritatem. Concavitas est intus, sonoritas exterius, sic et nos debemus evacuare nos a vitiis sono confessionis, ut aquam de latere Christi suscipiamus lavantem maculas peccatorum. Extersit linteo, id est carne. Ipse enim peccata nostra in carne sua portavit. Sed quid est quod solos pedes lavat hic discipulis, quia ex ea parte qua terram tangere in necessariis compelluntur sine peccato esse non possunt, et ideo in perfectis soli pedes lavantur, id est venialia; nos autem miseri quod non tantum cogitando, sed et operando et consuescendo peccamus, cum Petro dicamus: Domine, non tantum pedes, sed et manus et caput (Joan. XXIII) . [Col. 0895B] Lava pedes cogitationum, manus operationum, caput consuetudinis.

TIT. LIII. De purificatione triplici, et sex hydriis.

Erant ibi sex hydriae positae secundum purificationem Judaeorum (Joan. II) . Tres sunt purificationes aptae purificandis veris Judaeis, in primis Judaeis: Primae, reconciliationis, quibus a mala servitute in bonos servos reconciliamur; secundae, adoptionis, quibus in filios adoptamur, et tertiae, glorificationis quibus haeredes Dei, cohaeredes autem Christi efficimur. Sex autem ponendae sunt hydriae: Prima hydria, id est purgatio, est in compunctione. In quacunque enim hora peccator conversus fuerit, omnium iniquitatum ejus non recordabor (Ezech. XVIII) . Secunda [Col. 0895C] est confessio: omnia enim in confessione lavantur. Unde: Dic tu prior iniquitates tuas, et Dominus deponet eas (Isa. XXXIII) . Tertia eleemosynarum largitio: Date eleemosynam et omnia munda sunt vobis (Luc. XI) . Quarta injuriarum remissio: Dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) . Quinta carnis afflictio: Afflictus et humilitatus sum nimis, etc. (Psal. XXXVII) . Sexta obedientia sermonis Dei: Vos mundi estis propter sermonem quem locutus sum vobis (Joan. XV) . Istae hydriae illis sunt vacuae qui nullo Dei timore ad poenitentiae lamenta consurgunt. Hos jubet Jesus impleri aqua, id est divino timore. Timor enim Domini, aqua vitae; etsi minus sapida, tamen hominem refrigefaciens noxis desideriis aestuantem. [Col. 0895D] Aqua ista est quae ignita jacula inimici valet exstinguere. Aqua semper ima petit, et timor ad inferiora descendit, et inferna loca pavida mente perlustrat. Ejus enim vox est: Vadam ad portas inferi (Isa. XXXVIII) . Sed divina virtute mutatur in vinum, quia charitas foras mittit timorem (Joan. IV) . Dicuntur autem lapideae non per duritiam, sed per stabilitatem; capiunt singulae metretas binas vel ternas, quia duplex est timor, ne scilicet contingat detrudi in infernum, et ne ab aeterna gloria excludi. Sed qui miserunt manum ad fortia, non timebunt domui suae a frigoribus nivis (Prov. XXXI) , id est ne vino spirituali fraudentur. In primis nuptiis per dictas hydrias purificatus transit ad secundas nuptias et purificationes, ut adoptetur et desinat esse servus, et [Col. 0896A] ex illis ad tertias, ut sedeat cum Patre ad mensam in regno suo; ad quas quoniam invitavit nos, simus interim similes hominibus exspectantibus dominum suum quando revertatur a nuptiis, ut cum venerit confestim aperiamus ei. Veniet enim exspectantibus se in veritate, tanquam revertens a nuptiis inebriatus vino charitatis, et immemor iniquitatum nostrarum. Veniet autem non exspectantibus, tanquam revertens a nuptiis, sed quasi potens crapulatus ac velut ebrius, immemor miserationum suarum quia quantum ad illos obliviscitur misereri Deus.

TIT. LIV. De quadruplici purificatione per Christum instituta, in die Purificationis.

Quatuor Christus purgationes peccatorum faciens, [Col. 0896B] purificat mundum, aqua, sanguine, spiritu et igni. Hic est, inquit Joannes, qui venit per aquam et sanguinem, Jesus Christus. Hic est qui baptizat in Spiritu sancto et igni (Matth. III) . Primum est contritio cordis, secundum afflictio corporis, tertium opus pietatis et fidei, quartum patientia in tribulatione. His quatuor diebus purgationis nostrae purgamur ut natum offeramus cum matre et suscipiamus cum Simeone. Unde et Christus aqua baptizavit, pedesque discipulorum lavit, dedicans baptismum lacrymarum quae de contritione profluunt cordis. Sanguinem fudit, ut et nos per mortificationem corporis participantes de ejus passione lavemus stolas nostras in sanguine Agni. Spiritum dedit: unde charitas proximi diffusa est in cordibus nostris [Col. 0896C] (Rom. V) , ut in nobis multitudinem operiat peccatorum (Jac. V) . Quae si minus perfecta est ut tot et tanta non valeat operire, admovet ignem conflator ille qui comburat filios Levi, et quidquid residuum est rubiginis, ignis excoquit praesentis et futurae tribulationis, ut tandem cantare possimus: Transivimus per ignem et aquam (Psal. LXV) , etc.

TIT. LV. De tribus tabernaculis, de quibus Petrus: «Faciamus hic tria tabernacula. »

Tria sunt tabernacula: Synagoga, Ecclesia, coelum. Primum Moysi, secundum Eliae, de quo Dominus: Elias venturus est: et ipse restituet omnia (Matth. XVII) . Tertium Christi tabernaculum: Primum [Col. 0896D] tabernaculum factum est, ut ait Apostolus, in quo erant candelabra (Hebr. IX) , scilicet patriarchae et prophetae, et mensa, lex, panes, cibi spirituales mandatorum; secundum post velamentum legis, in quo thuribulum sunt apostoli, cujus odor aliis mortis in mortem, aliis vitae in vitam (II Cor. II) . Urna habens manna, quae est Christi humanitas habens divinitatem, et virga aurea et virga Aaron quae floruit et nucem protulit amigdalinam, quae est Maria virgo quae Christum concepit et peperit contra naturam; tertium vero, in quod non manu factum, ut ait Apostolus, Jesus factus pontifex introivit (Hebr. IX) . Primum fuit in umbra et figura, secundum in figura et veritate, tertium in sola veritate. In primo ostenditur vita, in secundo datur, in tertio possidetur.

TIT. LVI. De passionis Dominicae voluntarie susceptae et crucis sublimitate et fructu.

[Col. 0897A]

Dixi, inquit Dominus: Ascendam in palmam et apprehendam fructus ejus (Cant. VII) . Quo verbo tria notantur: in dicto, proponentis arbitrium et voluntas qua passus est; in ascensu crucifixi sublimitas, qua per passionem exaltatus est; in apprehensione fructus, redemptionis demonstratur utilitas, quia non sine fructu passus est. Ascendit itaque crucem voluntate, triumphavit in ea potestate, fructum ex ea collegit pietate. Uno opere pariter et mundum irrisit, et diabolum peremit, et Christianum redemit. Dicant ergo qui redempti sunt, quos redemit de manu inimici Mihi absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi! (Gal. VI) . In qua tribus [Col. 0897B] tria fecit Dominus: Sapientia nequam infatuavit consilium, justitia destruxit eum qui mortis habebat imperium, misericordia liberavit capitivum. Et ideo merito in ea gloriatur, in ea liberatus, triumpho vivificatus, ministerio justificatus, exemplo confirmatus, munitus signo. Sic justae rationis consequentia postulat ut exemplum crucifixi ad justificationem suis imprimant moribus, qui signum crucis ad munimen suis imprimunt frontibus, ut ejus vivant lege cujus armantur fide; alioquin miles characterem regis fallaciter gestat, cujus praescriptum non observat; non recte se tuetur ejus signo, cujus non paret imperio, sicut inimici crucis luxuriantes contra pietatem crucis; qui ea non se tuebuntur, cum ministerio angelorum non hominum signabitur in frontibus [Col. 0897C] gementium et dolentium, ut discernantur salvendi a multitudine perditorum: quos et ille discernebat qui dicebat: Qui autem sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V) .

TIT. LVII. De sindone munda et corona spinea in passione Dominica.

Involvit Joseph corpus Jesu in sindone munda (Matth. XXVII) , quia in munda conscientia suscipiendus est Dominus et puro corde, quasi in monumento novo. Spinea corona regnum ex peccatoribus significavit.

TIT. LVIII. De obedientia, patientia, et perseverantia in passione Christi designatis.

Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II) . In [Col. 0897D] passione Christi tria virtutum insignia tanquam ad omnium aliorum inchoationem, persecutionem et consummationem declarata sunt. Prima, obedientia, qua usque ad mortem factus est obediens Patri (Philipp. II) ; secunda, patientia magna, quoniam doloribus et irrisoribus non succubuit; major, quoniam honoribus non cessit; maxima, quoniam pro persecutoribus oravit. De hac patientia dictum est: Os non comminuetis ex eo (Joan. XIX) ; quia sicut ossa corporis, sic patientia fortitudo totius religionis tertia, perseverantia, quoniam in cruce moritur, et non a se, sed ab alio deponitur. Obedientia ergo bellum in Christo adversus diabolum suscepit; patientia, perseverantia vicit. Ideoque si [Col. 0898A] vultis ejus sequi vestigia, ut quemadmodum ipse quem ducem in via elegistis ambulavit et vos ambuletis, propositum vobis certamen suscipite obedienter, quaerite patienter, perseverate feliciter. Omne namque opus bonum obedientia inchoat, patientia tolerat, perseverantia consummat, quia omnes currunt, sed unus accipit bravium (I Cor. IX) .

TIT. LIX. De triplici voluntate signanda in tristitia Christi usque ad mortem.

Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) .

In hac tristitia tria considerantur: voluntas Patris, voluntas spiritus, voluntas carnis. Voluntas Patris erat per Christi mortem humanum genus redimere. Voluntas spiritus erat eadem quae Patris. Voluntas carnis mortem refugiebat naturaliter, si tamen mutata voluntate Dei alioquando: Non mea, inquit, sed tua voluntas fiat (ibid.) .

TIT. LX. Quare prophetiae et Epistolae in officio divino dispari voce terminentur.

Prophetiae submissa, Epistolae elevata voce terminantur, quia in Veteri Testamento temporalia quibus graves erant manus Moysi promittebantur; in Novo autem spiritualia et aeterna, quae sursum sunt et nos vocant, promittuntur.

TIT. LXI. De tribus quae Dominum mori pro nobis voluntaria quadam coactione compulerunt.

Dominum Jesum subire mortis et crucis ignominiam tria quaedam praecipue, coactione voluntaria compulerunt; filialis et pura obedientia, qua prioris inobedientiae piaculum solveretur; compassibilis et communis miseria, quae illius justitiam inflexibilem [Col. 0898C] et virgam ferream ad misericordiam flecti optabant; et miseria illa et ponderosa et gravis, quae cervices hominum communis hostis potestate et mortis addictione premebat; publica et generalis, quae justos et injustos simili obligationis sententia pariter obligabat; continua et perennis, quae nisi per Christum redemptionis gratia fieret, irremediabilis captivitatis nexu omne genus hominum in damnationis voragine absorbebat. Porro tertium quod spontanee coegit in mortem, est celeberrima et solemnis victoria, cujus successu, inevitabilis diaboli et mortis potentia, in momento gloriose et efficaciter erat imminuenda.

TIT. LXII. De quadruplici traditione Christi.

Filius hominis tradetur (Matth. XXVI) . Traditionum [Col. 0898D] alia missionis vel permissionis, qua Pater tradit Filium; alia propitiationis, qua filius seipsum; alia proditionis, qua eum Judas summis pontificibus; alia damnationis, qua eum praeses flagellatum tradidit Judaeis. De prima: Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis tradidit eum (Rom. VIII) . De secunda: Qui dilexit nos et tradidit semetipsum pro nobis (Ephes. V) . De tertia: Ecce ascendimus Jerosolymam, et Filius hominis tradetur (Matth. XXII) . De quarta: Tradent eum gentibus ad illudendum (Luc. XVIII) , etc.

TIT. LXIII. De triplici effusione sanguinis Christi.

Triplicem sanguinem nobis fudit Dominus: de manibus, pedibus, latere. Hoc in cruce fecit pretium nostrum, in altari poculum, in exsilio viaticum [Col. 0899A] in exitu de Aegypto conductum, in coelo advocatum.

TIT. LXIV. De varia Christi apparitione variis facta, et in locis et modis; et de nostra apparitione.

Quomodo tertio die solemnitate ter repetita, tribus locis et tribus modis apparuit Christus? In stabulo tribus Magis, prima die; in baptismo paucis discipulis, secunda die; in convivio pluribus invitatis, tertia die. Prima apparitio facta est in loco vili, secunda in humili, tertia in sublimi. Haec apparitio prima facta magis per stellam in oraculo; secunda discipulis per vocem auditam in propatulo; tertia in conviviis per vinum factum in miraculo. In loco vili stella visa est sapientibus, ut sapientium sapientia destruatur. Vox in propatulo audita simplicibus, ut [Col. 0899B] simplicitas instruatur. Vinum in miraculo mistum anteponitur dubitantibus, ut infidelitas confundatur. De prima dicitur: Sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum (I Cor. III) . De secunda: Estote simplices sicut columbae (Matth. X) . De tertia: Omne quod non est ex fide peccatum est (Rom. XIV) . Apparuit autem tribus modis: In stabulo hominis filius; in baptismate Dei Filius et de Spiritu conceptus: quia dictum est: Hic est Filius meus dilectus (Matth. XVII) . Et super eum est Spiritus sancti visus. In convivio vero Deus quia hoc nemo posset facere nisi esset Deus cum eo. Prima apparitio in humanitate, qua verus homo; secunda in dignitate qua plus quam homo; tertia in potestate qua aequalis [Col. 0899C] Deo. Similiter et nos appareamus tribus locis et modis, incipientes in stabulo, proficientes in baptisimo, perseverantes in convivio. Adam apparuit, ut [Col. 0900A] jumentum in stabulo: Infixus sum, inquit, in limo profundi (Psal. LXVIII) . Naaman Syrus, et eunuchus Candacis reginae, in baptismo: Ecce aquam, inquit, Quis prohibet me baptizari (Act. VIII) . Stephanus in convivio. Ecce, inquit, video coelos apertos (Act. VII) . In primo clamat inferius: Sana animam meam, quia peccavi tibi (Psal. XL) . In secundo mundus orat: Amplius lava me, Domine (Psal. L) . In tertio famelicus: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Matth. VI) . In stabulo curamur ejus livore; in baptismo lavamur ejus cruore; in convivio inebriabimur ejus odore. De primo dicitur: Livore ejus sanati sumus (Isa. LIII) ; de secundo: Abluti estis, sanctificati estis (I Cor. VI) . De tertio: Curremus in odore unguentorum tuorum (Cant. I) . Stabulum est in fetore [Col. 0900B] peccatorum tuorum, baptismus in decore donorum, convivium in odore meritorum. Similiter tribus modis apparet, in conscientia, fama, justitia. Conscientia refertur ad stellam, fama ad vocem auditam. justitia ad vinum propinatum. Stella significat conscientiam lucidae cogitationis; vox, famam conversationis; vinum, justitiam gratae operationis. Conscientia latet in occulto, fama volat in publico, justitia patet in manifesto. De prima dicitur: Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae (II Cor. I) . De fama: Luceat lux vestra, (Matth. V) , etc. De tertia: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (ibid.) . Per conscientiam apparent saeculares populi, per famam, clerici regulares et monachi; per justitiam, saeculares. Primi apparent incedentes [Col. 0900C] lento incessu, secundi festino passu, tertii rapido cursu.

APPENDIX AD HUGONIS OPERA MYSTICA.

Sermones

Auctor incertus

[Col. 0899]

SERMONES CENTUM.

PRAEFATIO.

Cum, Scriptura teste, lucerna sit pedibus nostris verbum Dei et lumen semitis (Psal. CXVIII) , modis omnibus sacrae Scripturae ver bis legendis, meditandis, audiendis, dicendis scribendisque, prout licet, studium impendere debemus, praesertim, nos fratres charissimi, sociique claustrales, qui actionis turbationibus abrenuntiavimus, et solius praestandae contemplationis quieti nos mancipavimus. Cujus virtutis evidentissimum beata Maria, soror Marthae, nobis praebet exemplum, quae, sorore circa frequens ministerium satagente, secus pedes Domini, auribus intentis, sitiendo verba loquentis, optimam partem, Domino teste, legitur elegisse: cujus laudabilem mirabilemque virtutem multi contemnunt. Ex quibus nonnullos, qui [Col. 0901] intellectu sibi caelitus dato in Scripturis gaudia capere potuissent, ad tantam audimus vitiorum et morum foeditatem enormitatemque delapsos, ut anima eorum verbum Dei nauseante et spiritalem escam abominante, usque ad portas mortis appropinquarent, et inter Aegyptios magis quam inter Israelitas, interque cives Babylonis magis quam Jerusalem viderentur reputandi. Vidimus et alios, solertia sui studii, cooperante gratia Christi, ad tantam virtutum bonitatem, honestatemque morum de pravitate pervenisse, ut in ipsis luce clarius agnosceretur impletum quod scriptum est: « Misit Dominus verbum suum, et sanavit eos, et eripuit eos de interitionibus eorum (Psal. CVI) .» Omnes igitur ad legendum verbum Dei provocemur, sed eruditiores etiam ad loquendum, minus autem docti ad audiendum, ut et in nobis perficiatur quod scriptum est: « In doctrinis glorificate Dominum (Isa. XXIV) .» Et quoniam quaedam vobis de florentissimo divinae Scripturae agro documenta dudum collegi, visum est mihi in hoc sermone ea vobis proponere, ut in his etiam vestrum valeatis sensum exercere. Sciendum tamen est quod non omne tempus nostrum lectionibus debemus impendere, quia secundum Salomonem omnia tempus habent et suis spatiis transeunt universa (Eccle. V) . Est ergo et tempus legendi, et est tempus meditandi. Est tempus veritatem inquirendi ut erudiatur sensus, et est tempus virtutem exercendi ut sanetur affectus; et est tempus boni operis exhibendi ut adjuvetur proximus: Est tempus orandi, et est tempus cantandi, tempus divinis officiis assistendi, et tempus cuilibet rei necessariae intendendi. Ex quibus omnibus, velut apes mel de diversis floribus, debemus internae suavitatis dulcedinem nobis colligere, mellifluumque justitiae favum sancte vivendo consummare.

SERMO PRIMUS In Dedicatione ecclesiae historice.

[Col. 0901A]

Sanctificavit Dominus tabernaculum suum (Psal. XLV) . Habet, fratres charissimi, tabernaculum Domini, id est sancta Ecclesia, lapides suos; habet caementum, habet fundamentum, habet parietes, habet tectum, habet longitudinem, habet latitudinem, habet altitudinem, habet sanctuarium, habet chorum, habet navem, habet atrium, habet altare, habet turrim, habet signa sonantia, habet vitreas fenestras, habet dealbaturam interiorem et exteriorem, habet cereos duodecim, habet pontificem dedicantem. Omnia quae dicta sunt, plena sunt sacramentis et spiritualia praeferunt documenta. Singuli lapides sunt singuli fideles, quadri et firmi, quadri stabilitate [Col. 0901B] fidei, firmi virtute patiendi. Caementum est charitas, quae singulos coaptat, conjungit et vivificat; et ne per aliquam discordiam invicem discrepent, uniformiter aequat. Fundamentum sunt prophetae et apostoli, sicut scriptum est: Superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu (Ephes. II) . Parietes sunt contemplativi, Christi fundamento, quod superius est vicini, terrena deserentes, coelestibus adhaerentes. Tectum in hoc spirituali aedificio non sursum eminet, sed deorsum pendet: in hoc ab aedificio materiali diversum, et ab ipso talis dispositionis dissimili modo remotum. Tectum sunt activi, terrenis actionibus proximi, propter suam imperfectionem minus coelestibus intendentes, et necessitati [Col. 0901C] proximorum res terrenas administrantes. Longitudo sanctae Ecclesiae consideratur secundum diuturnitatem temporum; latitudo, secundum multitudinem populorum; altitudo, secundum differentiam meritorum. In longitudine enim porrigitur, dum secundum tria tempora, tempus naturalis legis, et tempus scriptae legis, et tempus gratiae a primo justo usque ad ultimum justum extenditur. In latitudinem distenditur, dum multorum populorum numerositate [Col. 0902A] dilatatur. In altitudinem erigitur, dum per differentiam minorum et majorum elevatur. Possumus dicere etiam quod longitudo sanctae Ecclesiae est ab oriente usque ad occidentem. Latitudo a septentrione usque ad meridiem. De longitudine dictum est: Venient ab Oriente et Occidente, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum (Matth. VIII) . De latitudine dictum est: Dicam aquiloni: Da; et austro: Noli prohibere (Isa. XLIII) . De utraque dictum est: Filii tui de longe venient, et filiae tuae de latere surgent (Isa. LX) . Altitudo etiam secundum gradus dignitatis consideratur. In altum enim erigitur, dum super laicos ordo sacerdotalis, et super sacerdotalem episcopalis, et super hunc archiepiscopalis, et super omnes denique papa episcopus [Col. 0902B] Romanorum collocatur. Sacrarium significat ordinem virginum; chorus, ordinem continentium; navis, ordinem conjugatorum. Strictius namque est sanctuarium quam chorus, et chorus quam navis, et pauciores sunt virgines quam continentes, et continentes quam conjugati. Sacratior est etiam locus sanctuarium quam chorus, et chorus quam navis. Sic dignior est chorus virginum quam ordo continentium, et dignior ordo continentium quam conjugatorum. Atrium sunt falsi Christiani, qui sunt sanctificati in eo quod baptizati; sed pleni sunt putredine cadaverum, quia sunt pleni corruptione vitiorum. De hoc atrio scriptum est: Atrium, quod foris est, noli metiri, quia projectum est, et datum gentibus (Apoc. XI) , quia falsi Christiani damnabuntur [Col. 0902C] cum gentibus, et dabuntur ad puniendum daemonibus. Altare Christus est, super quem non solum sacrificia bonorum operum, sed etiam orationum offerimus, dicentes - Per Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum, etc. Turris est nomen Domini, sicut scriptum est: Turris fortissima nomen Domini; ad eam fugiet justus et salvabitur (Prov. XVIII) . Signa sunt praedicatores, qui verba Dei loquuntur. Fenestrae vitreae sunt viri spirituales, [Col. 0903A] per quos nobis divina cognitio illucet. Interior dealbatura significat munditiam cordium; exterior, munditiam corporum. Duodecim cerei duodecim sunt apostoli, qui vexillum crucis, et fidem passionis Christi praedicaverunt per quatuor partes mundi. Habet ergo sancta Ecclesia singulos lapides per singulos fideles; caementum, per charitatem; fundamentum, per prophetas et apostolos; parietes per contemplativos, tectum per activos. Habet longitudinem per diuturnitatem temporum, latitudinem per multitudinem populorum, altitudinem per differentiam meritorum, sacrarium per ordinem virginum, chorum per ordinem continentium, navem per ordinem conjugatorum. Habet altare Christum; turrim per nomen Domini, signa per praedicatores. Habet [Col. 0903B] vitreas fenestras per viros spirituales, interiorem dealbaturam per munditiam cordium, exteriorem per munditiam corporum, duodecim cereos per duodecim apostolos. Sequitur pontifex, qui significat Christum, qui circuivit Ecclesiam suam, primum in tempore naturalis legis admonendo eam per patriarchas; deinde in tempore legis scriptae admonendo eam per prophetas. Deinde in tempore gratiae per semetipsum eam circuivit et introivit, foris eam erudiendo per doctrinam, intus sanctificando per gratiam. In primo circuitu dixit: Carnem cum sanguine non comedetis (Gen. IV) . In secundo dixit: Non occidetis (Exod. XX) . In tertio dixit: Qui irascitur fratri suo, reus est judicio (Matth. V) . Multi autem existimantur in hoc spirituali aedificio per sanctitatem [Col. 0903C] contineri, qui longe ab ipso per pravitatem sunt remoti. Extra ipsum sunt immundi, fornicarii, concubinarii, adulteri, incestuosi, ebriosi, feneratores, avari, fures, rapaces, odiosi, homicidae, mendaces, perjuri, et qui dicunt fratri suo, fatue (Matth. V) . Qui vident mulierem ad concupiscendum eam (ibid) . Nec ipsius sunt lapides, qui charitatis non sunt participes. Talem igitur vitam, fratres, agamus, ut Dei lapides esse possimus. Quod ipse praestare dignetur, qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

SERMO II. In Dedicatione ecclesiae tropologice.

Sanctificavit Dominus tabernaculum suum (Psal. XLV) . Tabernaculum Domini secundum sensum tropologicum est anima. Habet autem ipsa anima, quae tabernaculum Domini dicitur, lapides suos, caementum suum, et caetera, quae ad constructionem Ecclesiae pertinent, sicut ea in praecedenti sermone disposuimus. Lapides istius tabernaculi sunt singulae virtutes per exercitationem bene politae, et per immobilitatem contra vitia stabiles. Caementum est charitas, per quam caeterae virtutes complectuntur, uniuntur, aequantur et continentur. Fundamentum Christus est, sicut ait Apostolus: Fundamentum aliud nemo ponere potest praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III) . Habet parietes per contemplationem coelestium bonorum, per quam fundamento suo, id est Christo a terrenis affectibus [Col. 0904A] elongata vicinius inhaeret. Habet etiam tectum per bonam actionem, per quam indigentibus temporalia pro aeternis administrat. Habet longitudinem per fidem per quam cuncta quae Deus per se, per angelos, per homines fecit ab initio, vel facturus est usque in finem, vera esse credit. Habet altitudinem per spem, per quam erigitur a terrenis ad coelestia, a transitoriis ad aeterna, a visibilibus ad invisibilia, a corporalibus ad spiritualia. Habet latitudinem per charitatem, per quam dilatatur dextrorsum et sinistrorsum, dextrorsum ad amicos diligendos in Deo, sinistrorsum ad inimicos diligendos propter Deum. Habet sacrarium, per hoc quod facta est ad imaginem Dei. Sicut enim in aedificio Ecclesiae, sacrario nihil est dignius: sic in anima, [Col. 0904B] divina imagine nihil est sanctius, nihil nobilius, aut excellentius. Habet chorum, per hoc quod facta est ad similitudinem Dei. Sicut namque in Ecclesia post sacrarium chorus primus invenitur, sic in anima post divinam imaginem divina similitudo sublimior intelligitur. Habet navem suam per sensualitatem; sicut enim in navi Ecclesiae consistunt conjugati, sic in sensualitate continentur quinque sensus corporis nostri, qui bene dicuntur conjugati, quia in terrenis rebus habent, et per exercitationem cognitionis propagationem, et per experimentum naturale delectationis voluptatem. Habet atrium per carnem, in qua sunt quasi cadavera mortuorum originales fomites vitiorum. Habet altare cor suum, de quo scriptum est: Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies [Col. 0904C] (Psal. L) . Habet vitreas fenestras sensus spirituales, per quos radio veri Solis illustratur, et a caecitate ignorantiae suae liberatur. Habet turrim nomen Domini de qua scriptum: Turris fortissima nomen Domini, ad eam confugiet justus et salvabitur (Prov. XVII) . Habet signa per praedicationem, per quam ad cultum Dei convocat elongatos. Habet interiorem dealbaturam per munditiam cordis, exteriorem per munditiam corporis. Habet duodecim cereos, quibus illuminatur secundum doctrinam duodecim apostolorum, per quam ad fidem per bonam operationem eruditur. Habet pontificem sanctam Trinitatem. Circuit eam Pater per potentiam, Filius per sapientiam, Spiritus sanctus per benignitatem. [Col. 0904D] Pater per potentiam incutit timorem, Filius per sapientiam confert cognitionem, Spiritus sanctus per benignitatem confert consolationem. Pater dicit: Ego feci coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt. Ego angelis peccantibus non peperci. Ego Adam de paradiso projeci. Ego primordiale genus diluvio perdidi. Ego Sodomam et Gomorrham subverti. Ego Pharaonem cum exercitu suo submersi. Ego populum Israeliticum peccantem punivi: Mihi aperi ne sic faciam tibi. Filius dicit: Ego sum sapientia Dei, qui ex ore Altissimi prodivi. Ego attingo a fine usque ad finem fortiter. Ego sum sermo Dei vivus, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti: mihi aperi ne forte non parcam tibi. Spiritus sanctus dicit: Ego a Patre et Filio [Col. 0905A] procedo, amor utriusque, lapsorum sublevator, dolentium consolator: mihi aperi, si vis spirituali gaudio laetificari. Isti tamen tres sicut sunt unus Deus, sic sunt Pontifex unus. Sanctificat itaque Trinitas Ecclesiam istam intus et foris. Intus ab inquinamento spiritus, foris ab inquinamento carnis. Habet ergo Ecclesia ista, id est anima, lapides per virtutes, caementum per charitatem, fundamentum per Christum, parietes per contemplationem, tectum per bonam actionem, longitudinem per fidem, altitudinem per spem, latitudinem per charitatem, sacrarium per hoc quod facta est ad imaginem Dei, chorum per hoc quod facta est ad Dei similitudinem, navem per sensualitatem, atrium per carnem, altare per cor contritum. Habet et vitreas fenestras [Col. 0905B] per sensus spirituales, turrim per nomen, signa per praedicationem, interiorem dealbaturam per munditiam cordis, exteriorem per munditiam corporis, duodecim cereos per duodecim apostolorum doctrinam: Pontifex ejus est Trinitas sancta. Conetur igitur, fratres charissimi, unusquisque vestrum, conetur, inquam, ut, secundum ea quae supra dicta sunt, tabernaculum Dei fiat, ut in ipso dignetur Deus habitare. Magnus est enim honor, magna securitas, magna gloria Deum in se habere habitatorem. Providendum itaque nobis summopere est, ut tales simus intus et foris, intus per fidem, foris per bonam operationem, ut Dominus majestatis ad nos venire, et apud nos dignetur facere mansionem. Sed quia tales sine ejus gratia esse non possumus, ipsam incessanter [Col. 0905C] necesse est ut imploremus. Ipse namque dabit gratiam, et non solum gratiam, sed et gloriam: gratiam in via, gloriam in patria; gratiam in mundo, gloriam in coelo, gratiam in praesenti, gloriam in futuro; gratiam in itinere, gloriam in perventione; gratiam in tempore, gloriam in aeternitate; gratiam in justificatione, gloriam in beatitudine; gratiam in merito, gloriam in meriti praemio, in qua vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

SERMO III. Dedicatione Ecclesiae anagogice.

Lauda, Jerusalem, Dominum (Psal. CXLVII) . Jerusalem civitas sancta, et civitas Sancti, sancta Ecclesia est. quae sicut civitas aedificatur, et aedificata diversis ornamentis ornatur. Habet haec civitas sancta, [Col. 0905D] id est Ecclesia, lapides suos, murum suum, turres suas, aedificia sua, portas suas. Habet lapides, scilicet fideles, qui sicut per caementum lapis jungitur lapidi, sic per charitatem junguntur sibi. Habet murum per munimen virtutum, quibus ipsa contra vitia firmatur, ne vitia irruentia auferant illi spiritualia bona. Habet turres per illos qui sunt in contemplatione sublimes. Quasi namque turres in sancta Ecclesia levantur, dum perfecti quique, relictis terrenis, ad coelestia per contemplationem sublimantur. Habet aedificia minora, habet majora, habet maxima. Minora habet aedificia per vitam conjugatorum, majora per vitam continentium, maxima per vitam virginum. Vita namque conjugatorum [Col. 0906A] per terrenorum actionem et generandi voluptatem circa ima subsistit. Vita vero continentium per virtutum exercitationem, et bonorum operum exhibitionem ad altiora se subrigit. Vita vero virginum per cordis puritatem, et carnis integritatem ad coelestia se extollit. Habet aedificia lapidea, habet eburnea. Lapidea habet per illos qui sunt in fide firmi, eburnea per illos qui sunt castitate nitidi. Lapis namque per firmitatem significat fidem. Ebur vero per naturae frigiditatem significat castitatem. Habet portas diversas, per quas diversae nationis et conversationis homines a se dudum remotos inducit, et cives suos et domesticos facit. Habet portas, portam gregis, portam piscium, portam veterem, portam vallis, portam stercoris, portam fontis, portam [Col. 0906B] aquarum, portam equorum, portam judicialem. Quarum mysticam significationem vobis breviter, prout Dominus dedit, adnotabo. Porta gregis erat illa, ubi erat Probatica piscina, id est ovilis piscina, quia ibi abluebantur carnes ovium, quae in sacrificio ponebantur. Porta vero gregis, eo quod ovis innocens animal est, significat innocentiam. Per hanc itaque portam inducuntur nocentes et fiunt innocentes: nocentes per culpam, innocentes per justitiam. Per culpam foris, per justitiam intus. Foris lupi, intus oves. Lupi per rapacitatem, oves per simplicitatem. O quam bona porta, in qua talia fecit dextera Excelsi! Porta piscium vocabatur porta illa, per quam pisces de mari veniente inferebantur. Porta ista significat poenitentiam, quae [Col. 0906C] quasi unam columnam habet hinc per compunctionem cordis, alteram inde per confessionem oris; tectum vero desuper satisfactionem operis. Per istam vero invehuntur inquietudine saeculi praesentis agitati, sale scilicet amaricati, fetore corrupti, undositate elati, squammis veteris hominis hispidi, coeno carnalis delectationis polluti, a luce veri Solis alieni, rete beati Petri vel ejus vicem agentium de fluctibus mundanis educti, et in sanctam Jerusalem, id est Ecclesiam, squammis peccatorum detractis, inducti. Sunt tamen quidam, qui, ad similitudinem anguillarum, pelle veteris hominis se stringentes, luto vitiorum inhaerentes, vel saepe vel semper rete Dominicum effugiunt, et sursum ad lucem veritatis [Col. 0906D] non veniunt, ut ibi mortificentur sibi, vivificenturque et vivant Deo. Porta vetus charitas est. Sicut scriptum est: Charissimi, non mandatum novum scribo vobis, sed mandatum vetus, quod habuistis ab initio (I Joan. II) . Per hanc portam intrant, qui se de amore saeculi transferunt ad amorem Dei. Per hanc intravit beata Maria Magdalene, quae post tot et tanta carnis scandala facta est ex lebete phiala, de vase contumeliae in vas translata gloriae. Porta vallis, quae erat contra vallem Josaphat, significat humilitatem. Per hanc intrant illi, qui de superbia diaboli redeunt ad humilitatem Christi. Foris sublimes, intus humiles. Foris similes cedro, intus hyssopo: cedro per elationem, hyssopo per humilitatem. Per elationem aversi, per humilitatem conversi, [Col. 0907A] id est a Deo aversi ad Deum conversi. Porta stercoris, quae erat in inferiori parte civitatis, per quam purgationes eliminabantur, significat excommunicationem. Per hanc non inducuntur, sed ejiciuntur profani, qui sunt stercora per culpam et projiciuntur per vindictam; stercora proprio facto, projiciuntur verbo divino. Non enim decet ut accubet haedus cum agno, peccator cum justo, immundus cum mundo, adulter cum Christo, ne forte justus, provocatus exemplo peccatoris, extendat ad iniquitatem manus suas. Porta fontis dicta est, quia erat contra fontem Siloe. Siloe interpretatur missus, et significat Christum, quem misit Pater ad salutem generis humani. O quam bonus fons! Fons iste sapientiae Verbum Dei in excelsis, cujus rivulo [Col. 0907B] potantur sitibundi, satiantur famelici, revocantur abjecti, sanantur aegroti, reconciliantur inimici, liberantur captivi, justificantur impii, beatificantur miseri. Porta ergo Siloe fides est Christi. Qui extra hanc portam sunt, sunt infideles; qui intra sunt, sunt fideles. Infideles membra diaboli, fideles membra Christi. Membra diaboli diabolo unita, cum diabolo damnanda: unita per culpam, damnanda per poenam. Membra Christi Christo unita per fidem, cum Christo beatificanda per gloriam. Porta aquarum significat compunctionem. Qui hanc ingrediuntur, in hac abluuntur. Extra hanc sordidi, intra hanc mundi; extra nigri, intra candidi; extra haedi, intra agni. Porta equorum significat vitiorum refrenationem. Qui per hanc ingrediuntur, cohibent [Col. 0907C] freno temperantiae impetum irae, hiatum avaritiae, voracitatem gulae, fluxum luxuriae. Porta judicialis significat discretionem. Per hanc qui ingrediuntur, discernunt inter sanctum et profanum, mundum et immundum, verum et falsum, bonum et malum, justitiam et culpam, veritatem et mendacium, honestum et inhonestum. Habet itaque sancta Ecclesia murum per munimen virtutum, turres per illos qui sunt in contemplatione sublimes, diversa aedificia per diversa bene viventium merita, portas diversas per diversas gratiae coelestis operationes, portam gregis per innocentiam, portam piscium per poenitentiam, portam veterem per charitatem, portam vallis per humilitatem, portam stercoris per excommunicationem, [Col. 0907D] portam fontis per fidem, portam aquarum per compunctionem, portam equorum per vitiorum refrenationem, portam judicialem per discretionem. Beati qui ingrediuntur per portas istas. Studeamus, fratres charissimi, studeamus tam gloriosae civitatis cives esse, et in ipsa Domino Deo nostro sacrificium laudis immolare, offerentes illi vitulos labiorum nostrorum, qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

SERMO IV. In Nativitate beatae Mariae.

Ave, maris stella. Praesens saeculum, fratres charissimi, mare est. Ad similitudinem namque maris fatet, tumet, falsum est, et instabile. Fetet per [Col. 0908A] luxuriam, tumet per superbiam, instabile est per curiositatem. Oportet itaque, fratres charissimi, habere navem, et ea quae ad navem pertinent, si tam periculosum mare sine periculo transire volumus. Oportet nos habere navem, malum, velum, et duo ligna inter quae velum extenditur, superius et inferius cherucum quem gallum ventum observantem vocare possumus. Debemus habere chordas, remos, gubernaculum, anchoram, escam nobis necessariam. Rete etiam habeamus, ut aliquem piscem extrahere valeamus. Videte quid ista significent. Navis significat fidem, quae in Abraham, qui fuit prima credendi via, quasi in uno ligno initium cepit; et adhuc in Isaac et Jacob satis aucta fuit. Coepit autem postmodum dilatari navis ista secundum propagationem [Col. 0908B] decem tribuum. Numerus credentium quanto magis crevit, tanto magis navem fidei dilatavit. Deinde post transitum maris Rubri suscipientibus filiis Israel legem Dei, et in ipsis in terra promissionis postmodum multiplicatis amplius est dilatata. Deinde veniente Christo, et ipso pro genere humano passo, et in omni terra sono apostolicae praedicationis audito, postquam plenitudo gentium intrare coepit, multum navem istam dilatavit. In tempore autem Antichristi, refrigescente charitate multorum, falsis fidelibus exclusis, rursus in altum reducetur et constringetur, et sicut in Adam in prora fidei fuit primum lignum, sic ultimus justus in puppi ejus erit ultimum lignum.

Sane quicunque ab initio mare praesentis saeculi salubriter transfretaverunt, quicunque pericula ejus [Col. 0908C] evaserunt, quicunque ad portum salutis pervenerunt, omnes navi fidei navigaverunt, et transierunt.

Fide gratiorem hostiam Abel obtulit Deo quam Cain, per quam testimonium consecutus est esse justus, et per illam defunctus adhuc loquitur. Fide Henoch placuit Deo, et translatus est. Fide Noe aptavit arcam in salutem domus suae. Fide qui vocatus est Abraham obedivit exire in locum quem accepturus erat. Fide Sara sterilis accepit virtutem conceptionis. Fide Isaac singulos filiorum benedixit. Fide Joseph moriens de reversione in terram promissionis filiorum Israel memoratus est, et de ossibus suis illuc asportandis mandavit. Fide Moyses natus occultatus est. Fide se filium filiae Pharaonis negavit. Fide Pascha celebravit. Fide filii Israel [Col. 0908D] mare Rubrum transierunt. Fide muri Jericho corruerunt. Et quid adhuc dicam? Deficiet enim meridies narrantem de sanctis antiquis, qui per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones. Quorum alii obturaverunt ora leonum ut Daniel. Alii exstinxerunt impetum ignis ut tres pueri; convaluerunt de infirmitate, ut Job, Ezechias; fortes facti sunt in bello, ut Josue, Judas Machabaeus; acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos, ut per Eliam, et per Eliseum. Alii distenti sunt, non suscipientes a morte temporali per transgressionem legis redemptionem, sicut septem fratres qui in libro Machabaeorum passi leguntur. Alii lapidati sunt ut Jeremias in Aegypto, [Col. 0909A] Ezechiel in Babylone; secti sunt, ut Isaias; in occisione gladii mortui sunt, ut Urias, Josias, circuierunt in melotis, ut Elias, et alii eremicolae (Hebr. XI, 4-38) .

Et ii omnes, et multi alii fide pericula praesentis saeculi transierunt, eo quod testimonio fidei probati inventi sunt. Istius navis tabulae sunt sacrae Scripturae sententiae: et ad ejus fabricationem alias tabulas nobis tradit Vetus Testamentum. Alias Novum. Clavi, quibus istae tabulae compinguntur, id est, sententiae conjunguntur, auctoritates sunt sanctorum, quibus concordant ea quae continentur in serie duorum Testamentorum. Istae tabulae exciduntur per lectionem, dolantur per meditationem. Malus, qui in altum dirigitur, significat spem, per [Col. 0909B] quam levamur ad coelestia quaerenda et sapienda. Sicut scriptum est: Quae sursum sunt quaerite, non quae super terram; quae sursum sunt sapite, ubi Christus est in dextera Dei Patris (Coloss. III) . Velum charitas est, quae extenditur, antorsum, dextrorsum, sinistrorsum: Antorsum per desiderium futurorum, dextrorsum per dilectionem amicorum, sinistrorsum per dilectionem inimicorum. Duo ligna superius et inferius significant, rationem et sensualitatem: rationem superius, inferius sensualitatem. Debet charitas superius firmari per rationem, et immobiliter teneri; inferius vero per sensualitatem non solum teneri, sed et moveri, quia per eam debet in bona actione exerceri. Sic etiam fit in navi materiali, quia lignum superius non movetur, et lignum inferius [Col. 0909C] movetur. Galliculus significat discretionem spirituum. Ad hoc enim galliculus, vel aliud aliquid vice ejus malo superponitur, ut eo quis ventus vel unde spiret discernatur. De hoc itaque gallo, id est spirituum probatione scriptum est: Probate spiritus utrum ex Deo sint (I Joan. IV) . Et item: Alii datur discretio spirituum (I Cor. XII) . Chordae sunt virtutes, humilitas, patientia, compassio, modestia, castitas, continentia, constantia, mansuetudo, bonitas, prudentia, fortitudo, justitia, temperantia. Istae chordae, id est virtutes per exercitationem debent semper extendi ut per eam nostrae spei malus possit firmari. Nullum enim malus spei potest habere firmamentum, si exercitationem contingat deesse virtutum. Sequuntur remi, qui de navi emittuntur et in aquas [Col. 0909D] demittuntur, per quos bona opera significantur, quae de fide procedunt, et in aquas, id est in proximos, se extendunt. Aquae enim sunt populi, qui oriuntur per nativitatem, fluunt per mortalitatem, et effluunt per mortem. Debemus autem habere remos istos non solum a dextris, ut bona faciamus his qui nobis bene faciunt tantum, sed etiam a sinistris, ut benefaciamus et his qui nobis malefaciunt, sicut scriptum est: Benefacite his qui vos oderunt (Matth. V) ; et: Si esurierit inimicus tuus, ciba illum. Si sitit, potum da illi (Rom. XII) . Gubernaculum quo navis dirigitur, significat discretionem, quae nos in directum ducit, ne vel a dextris dissolvamur per prospera, vel a sinistris frangamur per adversa. Anchora nostra [Col. 0910A] humilitas est, quae ad ima demittitur, per quam navis nostra stabilitur, ne forte, flante vento, diabolicarum suggestionum, et turbante mare, cogitationum nostrarum navis nostra concutiatur et in profundum demergatur. Debet ergo navis fidei nostrae per humilitatem firmari et stabiliri, ut in tempore tentationis habeat firmum statum, quamvis habere non possit liberum cursum. Escam habere debemus per Scripturarum lectionem. Istam escam non appetunt mali, sicut scriptum est: Omnem escam abominata est anima eorum, et appropinquaverunt usque ad portas mortis (Psal. CVI) . Ista bonis tribuitur, sicut scriptum est: Misit verbum suum, et sanavit eos, et eripuit eos de interitionibus eorum (Psal. CVI) . Rete significat praedicationem. Istud rete debemus sine [Col. 0910B] cessatione exercere, et eo homines praesentis saeculi fluctibus submersos extrahere, et, squamis peccatorum detractis, Domino nostro Jesu Christo praeparare. Debemus quoque, more nautarum, celeusma cantare per divinae laudis modulationem, sicut Psalmista ait: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) . Post haec omnia necessarius est nobis ventus, qui significat Spiritus sancti aspirationem, ut per ipsam dirigamur ad portum quietis, ad medicum salutis, ad terram promissionis, ad domum aeternitatis. Debemus igitur, fratres charissimi, habere navem per fidem, malum per spem, velum per charitatem, galliculum per probationem spirituum, chordas per exercitationem virtutum, remos per exhibitionem bonorum operum, [Col. 0910C] gubernaculum per discretionem, anchoram per humilitatem, escam per Scripturarum meditationem et lectionem, rete per praedicationem, et celeusma debemus cantare per laudis Dei jubilationem. Dominus autem dabit ventum per sui spiritus aspirationem. Omne enim datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I) . Lumina sunt dona; Pater luminum actor, largitor, et distributor donorum. Donum optimum significat dona naturae; donum perfectum significat dona gratiae. Ipse itaque dabit nobis ventum prosperum, id est Spiritum sanctum, qui nobis dedit caetera bona: sive illa quae sunt per naturam, sive illa quae sunt nobis data per gratiam. Ut autem, fratres charissimi, mare istud salubriter transeamus, maris [Col. 0910D] stellam, id est beatam Mariam saepissime salutemus, et salutantes invocemus dicentes: Ave, maris Stella. More quoque nautarum, fundamus semper preces ad beatam Mariam, et ad ejus filium. Multa sunt enim impedimenta nostra sicut egregius versificator testatus est, dicens

Saevit mare, fremunt venti Fluctus surgunt turbulenti, Navis currit, sed currenti Tot occurrunt obvia. Hinc syrenae voluptatis Draco, canes, cum piratis Mortem pene desperatis, Haec intentant omnia. Post abyssos, nunc ad coelum Furens unda fert phaselum, Nutat malus, fluit velum, Nautae cessat opera. Contabescit in his malis Homo noster animalis; Tu nos mater spiritalis, Pereuntes libera. Jesu, sacri ventris fructus Nobis inter mundi fluctus, Sis via, dux, et conductus: Liber ad coelestia. Tene clavum, rege navem; Tu, procellam sedans gravem, Portum nobis det suavem Pro tua potentia. Ex te natus nobis datus, Qui Deus regnat beatus, Per immensa saecula. Amen.

SERMO V. In adventu Domini.

[Col. 0911B]

Paratus esto, Israel, in occursum Domini, quoniam venit. Sicut sacer est omnis, fratres charissimi, locus, inquantum est locus.: sic sacrum est omne tempus, inquantum est tempus. Dicimus tamen aliquando respectu alterius loci: Bonus aut malus est iste locus; et respectu alterius temporis: Bonum aut malum est illud tempus; quamvis propter locum et tempus non dicimus haec vel illa, sed propter loco et tempori accidentia. Sicut igitur alius locus dicitur minus sacer propter perpetratam culpam, et alius magis sacer propter operantem inibi gratiam: sic aliquod tempus minus sacrum dicitur propter factam in ipso aliquam iniquitatem, et aliquod magis sacrum [Col. 0911C] nominatur propter aliquam in ipso exercendam religionem. Omne tamen sacrum est tempus inquantum est tempus, et omnis locus sacer est inquantum est locus. Est itaque, fratres, modo tempus adventus Dominici, in quo debemus per aliquam spiritualem religionem praeparari. Tempus est, in quo venit Deus homo ad hominem pro homine redimendo, liberando, justificando, beatificando: Redimendo de culpa, liberando de poena, justificando per gratiam, beatificando per gloriam. In hoc itaque tam sacro tempore debemus in bono propensius exerceri, ut per ejus gratiam mereamur abundantius visitari. Certe si rex dignaretur ad nos venire, et nobiscum facere mansionem, diligenter et nos, et [Col. 0911D] nostra in ejus susceptionem praepararemus.

Studeamus ergo, fratres, qui adhuc foris forsitan servilibus operibus deservimus, studeamus domum cordis nostri intrare, fenestras ejus aperire, quid ibi deceat, et quid non deceat inspicere, telas aranearum deponere, scopis aream mundare, lutum et paleam ejicere, junco recenti, herbis odoriferis, floribus redolentibus mundatam tegere, cortinis variis parietes ornare, festivis vestibus nos induere, solemne convivium instaurare, et jucundis deinde cantibus in occursum ejus exsultare. Si extra nos fuimus servilibus operibus, id est peccatis intenti, revertamur ad cor nostrum, sicut propheta docet dicens: Redite, praevaricatores ad cor (Isa., LXIV) . Fenestrae hujus domus sunt sensus spirituales, per [Col. 0912A] quos divina cognitio nobis irradiat, et penetralia nostrae mentis illustrat. Has fenestras per diligentem circumspectionem aperiamus, ut quid ibi sit bonum, quid malum discernamus: bonum custodiamus, malum ejiciamus. Aranearum telae, quae tenues sunt, et in altum pendent, mentis humanae designant elationem. Alius elevatur propter nobilitatem generis, alius propter florem pulchritudinis, alius propter robur fortitudinis, alius propter cumulum possessionis, alius propter fastum potestatis, alius propter majorem sibi collatam praerogativam gratiae coelestis. Sed quisquis superbit, quasi telas aranearum inanes in altum texit. Deponamus, fratres, has telas per elationis depressionem, sicut Apostolus praecipit, dicens: Noli altum sapere, sed time (Rom. II) . Mundemus quoque aream cordis nostri, ejicientes paleam et lutum. Lutum inquinat, palea transvolat. Ideo lutum significat immunditiam, palea vanam gloriam. Ejiciamus hoc et illam per cordis compunctionem, et oris confessionem.

Denique quasi quodam junco tegamus aream cordis per satisfactionem poenitentiae, ne quid transactae terrenae et carnalis vitae in nobis appareat, sicut David dicit: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI) . Herbas quoque odoriferas, et flores redolentes habeamus per bonam opinionem, ut cum Apostolo dicere possimus: Christi bonus odor sumus Deo in omni loco (II Cor. II) . Variae cortinae sunt virtutes diversae. Has extendere debemus per virtutum exercitationem. [Col. 0912C] Cortina alia viridis, alia hyacinthina, alia crocea, alia nigra, alia rubra, alia candida. Viridis significat fidem, quia sicut in rebus de terra nascentibus viror primum sensui occurrit, ita fides omnium virtutum prima consistit. Prima dico ordine non dignitate. Omnes enim virtutes charitas dignitate praecedit, sine qua caeterae nihil prosunt. Hyacinthina spem coelestium designat, eo quod colorem coeli et aeris purioris in se demonstrat. Per crocei coloris cortinam charitas figuratur, eo quod croceus color flammam imitatur. Cortina nigra humilitatem insinuat, quae sibi nigredinem peccatorum suorum semper repraesentat; rubra patientiam, quae nonnunquam rubescit sanguine passionis; candida [Col. 0912D] designat munditiam, quae semper sine sorde candescit. Cultiores vestes, fratres, bona designant opera. Sicut namque pulchrae vestes homines foris coram hominibus decorant, sic bona opera sanctum et justum praedicant et commendant. Nihil ergo his vestibus circa nos gloriosius, nihil pretiosius, nihil laudabilius, nihil utilius. Istis studeamus indui, si in occursu Domini volumus esse gloriosi. Cibum debemus praeparare per frequentiorem et solertiorem sacrae Scripturae lectionem et meditationem. Per hunc cibum anima roboratur, per hunc impinguatur, per hunc in bono opere vires accipit, et illas ad perfectum sine defectu perducit. Sed et cantibus jucunditatem cordis in ejus adventu demonstrare debemus, sicut scriptum est: Benedicite, gentes, Deum [Col. 0913A] nostrum, et auditam facite vocem laudis ejus (Psal. LXV) .

Curemus ergo, curemus fenestras hujus domus aperire per mentis circumspectionem, telas aranearum deponere per elationis depressionem, aream scopare per criminis confessionem, junco tegere per poenitentiae satisfactionem, cortinas per parietes extendere per exercitationem virtutum, pretiosis vestibus indui per exhibitionem bonorum operum, escas praeparare per sacrae Scripturae lectionem et meditationem, cantu psallere per divinae laudis decantationem. Taliter curemus praeparari in occursum Domini, ut mereamur ab illo visitari, qui vivit et regnat Deus.

SERMO VI. In festo cujuslibet sancti.

Sacra Scriptura, laudem decantans justi in capite [Col. 0913B] libri, de ipso dicit: Erit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo (Psal. I) . Quaerendum est nobis, fratres charissimi, quae sunt istae aquae, quis decursus aquarum, quae radix ligni, quis stipes, qui rami, quis cortex, quae medulla, quae folia, qui flores, qui fructus. Aquae istae dona sunt gratiae, quibus Deus justum irrigat, ut crescat et fructum faciat. Decursus aquarum vices sunt aspirationum. Scriptum est enim: Spiritus ubi vult spirat, et nescis unde veniat et quo vadat (Joan. III) . Affluit nobis itaque Spiritus sanctus et defluit, accedit et recedit. Affluit ad nostram justificationem, defluit ad nostram humiliationem. Accedit ut crescamus, recedit ne superbiamus; ut crescamus virtute, ne [Col. 0913C] superbiamus de virtute propter gratiam abundantem. Fons Christus, flumina dona, quibus justus vegetatur, augmentatur, consummatur per perfectionem. Radix arboris hujus est fides, quae est origo et fundamentum aliarum virtutum, et radix bonorum operum. Per istam radicem justus in Deo plantatur, sine qua nullum fructum bonum profert. Sicut Apostolus ait: Sine fide enim impossibile est placere Deo (Hebr. II) . O quam bona radix ista, quam sumit initium boni, vita justi. Stipes designat spem supernorum bonorum, per quam erigimur et roboramur a transitoriis ad aeterna conscendentes. Rami charitatem insinuant, quae sursum erigitur per dilectionem Dei, et in latum extenditur per dilectionem [Col. 0913D] proximi. Medulla, quae intrinsecus latet occultam significat cordis intentionem; cortex qui patet, manifestam bonae conversationis superficiem. Intentio cordis ad solam spectat conscientiam; superficies vero conversationis etiam ad famam. Istam judicat solus Deus, illam etiam proximus. Propterea ista prodest tantum tibi, illa vero prodesse potest et alteri, si te tamen velit imitari. Folia quibus vestitur significant bonam actionem, per quam justus circumdatur et ornatur. Viror foliorum exprimit ejusdem actionis perseverantiam et perpetuitatem. Flores, propter suam redolentiam, significant bonam famam. Istos flores arbor illa frondosa et fructifera, quae in coelum comas extulit, dicens: Nostra conversatio in coelis est (Phil. III) . [Col. 0914A] istos, inquam, flores illa habebat et redolebat quando dicebat: Christi bonus odor sumus Deo in omni loco: (II Cor. II) . De his floribus scriptum est: Melius est nomen bonum, quam unguenta pretiosa (Eccle. VII) . De malis autem: Nomen impiorum putrescet (Prov. X) . Habet quoque fructum lignum istud, habet fructum extra, fructum intra, fructum supra. Intra in animo, extra coram proximo, supra in Deo. In animo per bonam conscientiam, coram proximo per doctrinam, in Deo per gloriam. Habet igitur lignum istud, justus videlicet secus salutarium decursus aquarum plantatus radicem per fidem, stipitem per spem, ramos per charitatem, medullam per intentionem, corticem per conversationis speciem, folia per bonam actionem, flores per bonam [Col. 0914B] opinionem; fructum, sicut superius dictum est, intus per conscientiam, foris per doctrinam, supra per gloriam. Talis fuit, fratres charissimi, justus iste. Beatus enim hic cujus hodie festa celebramus, cujus virtutes recitamus, cujus sanctitatem commendamus, cujus suffragium imploramus, illuminamur verbo, formamur exemplo, munimur patrocinio. Tales esse, fratres, laboremus, et imitemur Patrem filii, magistrum discipuli, dominum servi, milites ducis, oves pastoris. Sed quia nostris viribus talia facere non valemus, Dominum exoremus qui omnibus dat affluenter et non improperat (Jac. I) , ut flumine sapientiae suae, cujus impetus laetificat civitatem ejus (Psal. XLVII) , nostri cordis ariditatem irrigare dignetur, ut fluant de ventre mentis nostrae [Col. 0914C] flumina aquae vivae salientis in vitam aeternam (Joan. VII) . Per hanc enim aquam, si nostri cordis hortum irrigaverit, vegetabitur in nobis radix fidei, roborabitur stipes spei, erigentur et extendentur rami charitatis, producentur folia boni operis, flores bonae opinionis, fructus justificationis et glorificationis: justificationis in via, glorificationis in patria. Ad cujus patriae ingressum absterget Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum suorum (Apoc. XXI) . Et dabit quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae scilicet praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) , qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

SERMO VII. In festo Apostolorum.

[Col. 0914D] Qui sunt isti qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras? (Isa. LX.) Beatorum, fratres, apostolorum solemnia celebramus, in quorum praeconium, et laudem, et admirationem eorum dignitatem et excellentiam admiratus propheta, divinitus inspiratus, oraculo tali proclamavit, dicens: Qui sunt isti, etc. Hujus igitur oraculi verba tam praeclara tamque divina ad laudem et honorem et gloriam eorum de quibus dicta sunt, et ad vestram utilitatem quibus dicenda sunt, exponenda, prout Deus scientiarum Dominus dederit prompta devotione aggredimur, spe consummationem promittimus. Qui sunt isti, inquit, qui ut nubes volant, quia pulchre et convenienter, fratres charissimi, sancti [Col. 0915A] apostoli nubibus comparantur, et per nubes significantur. Sicut namque non solum ex sensu nostro, sed et ex verbis sanctorum colligimus, quatuor habent nubes proprietates, per quas beatorum apostolorum quatuor designantur principales virtutes. Nubes enim pluunt et protegunt, coruscant et volant. Sic apostoli pluunt et protegunt, coruscant et volant. Pluerunt quando in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrarum verba eorum (Psal. XVIII) . Pluunt per praedicationem, protegunt per intercessionem, per miracula coruscant, per contemplationem volant. Unusquisque pluit ubi praedicavit; pluit Thomas in India majori, Bartholomaeus in India minori, Simon et Judas in Perside, Philippus in Seythia, Matthaeus in Aethiopia, [Col. 0915B] Marcus in Alexandria, Joannes in Asia, Andreas in Achaia, Petrus in Cappadocia, Paulus in Graecia, Petrus et Paulus demum in Italia. Sic in principio gratiae multo sono praedicationis salutarium verborum pluviam effuderunt. Istam pluviam desiderabat Psalmista quando dicebat: Anima mea sicut terra sine aqua tibi (Psal. CXLII) . Suscepit itaque terra, id est genus humanum terrenis intentum supervenientem imbrem istum, et fecit fructum: fructum de quo scriptum est, fructum vero vitae aeternae (Joan. IV) . O quam bonae nubes istae, quarum imber terram sic inebriat, ut talem fructum faciat! Adhuc nubium istarum stillicidiis irrigamur salutaribus, quando eorum scripta legimus aut meditamur. Protegunt per intercessionem. Ipsi etenim se medios [Col. 0915C] inter Deum et nos ponunt, ne Deus facinora nostra per iram videat, et nos per districti judicii fervorem puniat. Sic Paulus nubes fuit, et gentes per eum conversas sibi commissas protexit, quando pro eis gratias agebat, et sine intermissione orabat. Adhuc quoque et ipse, et alii nos protegunt, quando pro salute nostra preces ad Deum fundunt. Miraculis coruscant, mortuos suscitando, leprosos mundando, caecos illuminando, et alios infirmos curando non solum in carne viventes, sed et nunc cum Christo regnantes. Volatus significat contemplationem. Nunquid non ille volaverat, qui dicebat: Nostra autem conversatio in coelis est? (Philipp. III.) Vere volaverunt qui usque ad coeli palatium cum Christo [Col. 0915D] regnantes conscenderunt. Nubes igitur sunt apostoli pluentes per praedicationem, protegentes per orationem, coruscantes per virtutem, volantes per contemplationem.

Et quasi columbae ad fenestras suas. Columba avis simplex est, nec intus habet iracundiam fellis, nec foris simulationem operis. Simplicitatem ergo veram significat. Fenestrae sensus corporis sunt, per quos egrediuntur interiora, et ingrediuntur exteriora. Sancti itaque apostoli quasi columbae ad fenestras suas esse dicuntur, quia columbinam simplicitatem in suis sensibus habuisse dignoscuntur. Sequitur versus de laude eorum: Candidiores nive, nitidiores lacte, etc. (Thren. IV) . Possumus per nivem, quae de coelo venit, et super omne candidum albet, virgines, [Col. 0916A] et per lae, quod de fecunditate carnis nascitur, conjugatos novi testamenti accipere; per ebur vero antiquum, eo quod elephas animal est castissimum, continentes veteris testamenti. Per sapphirum, eo quod coeli praetendat colorem, spirituales ejusdem testamenti viros recte possumus designare. Sancti autem apostoli candidiores sunt nive: nitidiores lacte, rubicundiores ebore antiquo, sapphiro pulchriores, quia et virgines novi testamenti, angelicam vitam honestate castitatis imitantes, et conjugatos legitime conviventes mirabili dignitate praecellunt; et continentes veteris testamenti, etiam martyrio rubentes, et spirituales viros, sive prophetas, excellentia singulari transcendunt: Multi, namque prophetae et reges veteris testamenti voluerunt videre [Col. 0916B] quae ipsi viderunt, et non viderunt: et audire quae illi audierunt, et non audierunt (Matth. XIII.) Unde Isaias, in spiritum contemplatus Christum colaphis caesum, spinis coronatum, cruce suspensum, ait: Vidimus eum, et non erat aspectus; desideravimus eum despectum et novissimum virorum, virum dolorum scientem infirmitatem (Isa. XXXIII) . In novo quoque testamento, martyres, confessores, virgines, et omnes denique sancti alii libenter Christum in carne vidissent, et ejus doctrinam salutarem audissent, si potuissent. Sed hoc privilegium apostolicae dignitati concessum est. Omnes ergo sanctos beati apostoli praecedunt, qui Christum in carne viderunt, et Spiritus sancti coelitus missi primitias acceperunt. Istos studeamus dignis praeconiis venerari, istos [Col. 0916C] bonis operibus imitari. Istorum exoremus regimine gubernari, istorum interventu patrocinari. Desideremus denique jungi eorum consortio, et eorum frui gaudio, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre, etc.

SERMO VIII. In festivitate cujuslibet sancti.

Israel germinabit quasi lilium. Unde canimus: Justus germinabit sicut lilium, et florebit in aeternum ante Dominum (Ose. XIV) . In rebus visibilibus si sit qui quaerat, tot possunt reperiri spiritualium rerum et invisibilium significationes, quot in ipsis videlicet visibilibus et corporalibus rebus inveniuntur proprietates, sive intus in natura, sive foris in forma. [Col. 0916D] Non solum namque ipsae res nobis sunt quasi ad cognoscendum et expetendum summum et aeternum bonum directiones et exhortationes; sed naturales earum qualitates et formales dispositiones. Homo quippe, quem Dominus docet scientiam, revocatur ad verum et immutabile bonum, non tantum intus per rationem et aspirationem, sed foris quoque per scripturam et creaturam. Prima lilii proprietas, quae sensibus nostris occurrit, viror est. Cernimus etiam lilium in erectum crescere, nec huc aut illuc erectionis suae statum inclinare. Medicinale est, et habet fibras in radice aptissime sibi conjunctas. Vestitur hasta baculi ejus foliis suis. Invenitur per ramusculos suos sursum, quando ad plenitudinem incrementi sui pertingit pluraliter discretum. Habet [Col. 0917A] florem sexifidum candidum, intus quibusdam granulis croceum, suave redolentem. Est etiam non solum erectum, sed et rectum. Haec omnia spiritualiter justo conveniunt. Viret justus, et crescit in erectum, et caetera quae jam disposuimus in ipso spiritualiter inveniuntur. Viror designat fidem, eo quod fides prima sit in virtutibus, sicut viror primum cernitur in rebus germinantibus, quod in superiori quodam sermone ostendimus. Erectio significat spem, per quam erigimur a praesenti saeculo nequam ad supernorum spirituum societatem, ad verae beatitudinis plenitudinem, ad aeterni Dei contemplationem sperandam, amandam, desiderandam, quaerendam et inveniendam. Medicinalis est per praedicationem; sicut namque medicinae diversis antidotis [Col. 0917B] et medicamentis diverse curantur aegritudines et infirmitates corporum: sic multiplici modo praedicationes aegritudines curantur animarum. Pharmaca et medicamenta sanant apostemata, verbum praedicationis expellit peccata. Habet quoque justus fibras [dossas] et radices intus unitas, dum concordat in ipso cogitatio cogitationi, sensus sensui, voluntas voluntati, affectio affectioni. Sic sibi concordat, nec de alio in aliud se transmutat, sicut econverso de stulto scriptum est: Stultus sicut luna mutatur (Eccli. XXVII) . Sicut enim luna modo est prima, modo secunda, modo tertia, et sine intermissione de uno statu transfertur in alium: ita stultus per carnalia desideria raptus alteratur, ut nunquam nec sibi nec alteri conveniens sed semper [Col. 0917C] dissidens inveniatur.

Et notandum quod folia lilii eriguntur, quia quidquid justus exterius exercet per actionem, sursum levatur per intentionem. Rectus, per justitiam, tribuit enim unicuique quod suum est, tribuit fideli quod fidelis est, infideli quod infidelis est, justo quod justi est, injusto quod injusti est, amico quod debet amico, inimico quod inimico, quae sunt Caesaris, Caesari, quae sunt Dei Deo (Matth. XXII) . Pluraliter ramusculos dividit per multiplicem Spiritus sancti gratiam. Dum enim diversis donis multipliciter perfunditur, ramos dividere non inconvenienter dicitur. Candidus est per munditiam: dum namque ab omni inquinamento mentis et spiritus purgatur; lilii candorem per munditiae decorem imitatur. [Col. 0917D] Sexifidus est per perfectionem: senarius etenim eo quod constat et perficitur ex partibus suis perfectionem significat. Partes senarii sunt unum, duo, tria, quae simul constituunt sex, et sive dicas sexies unum, sive ter duo, sive bis tria, senarium consummabis. Grana in flore croceum colorem praetendentia charitatem figurant. Croceus namque color rutilum flammae splendorem videtur prae se ferre, sicut jam alibi demonstravimus. Redolentia quoque bonam exprimit famam, sicut in aliis sermonibus dictum est. Ad formam itaque lilii justus viret per fidem, erigitur per spem, medetur per praedicationem, conjungitur sibi per unanimitatem, vestitur foliis suis per bonam actionem, rectus est per justitiam, [Col. 0918A] multiformiter discretus per multiplicem Spiritus sancti gratiam, candidus per munditiam, sexifidus per perfectionem, croceus per charitatem, redolens per bonam opinionem. Sunt et aliae lilii proprietates, sicut quod frigidae naturae esse dignoscitur, vitiorum exstinctionem insinuat, et quaedam aliae per quas virtutes et bona opera possunt figurari. Sed haec modo de proprietatibus lilii dixisse sufficiat. Notanda sunt quoque quatuor verba quae dicta sunt, germinabit, florebit in aeternum ante Dominum. In lilio, fratres, primum est germinare, extremum florere. Significat ergo germinare bonam inchoationem, florere consummationem. Quod vero ait in aeternum exprimit perpetuam justi in bono perseverantiam; quod dixit ante Dominum, intentionem [Col. 0918B] bonam. Germinat igitur justus bona inchoando, floret consummando, in aeternum perseverando, ante Dominum recta intentione bona sua faciendo. Studeamus, fratres, sic germinare, sic florere per merita et intercessionem justi, cujus hodie solemnia celebramus, ut in gloriam regni coelestis transferri mereamur, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui vivit et regnat, etc.

SERMO IX. n festivitate Conceptionis B. Virginis, sed magis in desponsatione cujuslibet animae fidelis.

Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) . Quis est, fratres, qui loquitur, et quae est ad quam loquitur? Loquitur amicus ad amicam, sponsus ad sponsam, immaculatus ad castam, incorruptus [Col. 0918C] ad integram, Deus ad animam et ad talem, qualis ista fuit cujus hodie solemnia celebramus, cujus castitatis irradiamur exemplis. Tota pulchra es. Pulchra es intus, pulchra foris. Intus in corde, foris in corpore. Intus rubicunda, foris candida, utrobique composita. Rubicunda per charitatem, candida per castitatem, composita per humilitatem. Tota ergo pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Totum quod in te est pulchrum est, et nihil inest tibi quod sit sordidum. In toto grata, in nullo ingrata, in toto places, in nullo displices. Tota pulchra es. Pulchra per naturam, pulchrior per gratiam, pulcherrima fies per gloriam. Quae et qualia putatis, fratres, ornamenta esse, quibus sponsa Dei, anima justi, sic possit decorari, ut sic debeat decor ejus [Col. 0918D] commendari? Legimus quod Assuerus rex fecerit puellas ad thalamum suum deductas ingenti diligentia praeparari, balneis lavari, unguentis deliniri, et omnibus quae decori conveniunt adornari (Esther. II) . Sic Deus imo multo amplius sponsam suam sibi praeparat, et omnibus quae spiritualem formam decorant ditat. Primum dat ei lavacrum per compunctionem et fletum peccaminum ut a sorde scelerum velut hyssopo aspersa mundificetur, et lota super nivem dealbetur. Unguenta sunt dona spiritualia, quibus post fletum delibuta a moeroris asperitate lenificatur. Sequuntur ornamenta, vestes, zona, annulus, muronula, pecten, peplum inaures, diadema, speculum, calceamenta. Vestes designant [Col. 0919A] virtutum et bonorum operum varietatem, quibus anima intus et foris coram Deo et proximo decoratur et honestatur. De hac multiplici varietate scriptum est: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumamicta varietate (Psal. XLIV) . Zona, qua lumbi praecinguntur, castitatem significat, qua fluxa luxuria carnis humanae refrenatur, sicut scriptum est: Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII) . Annulus exprimit fidem integram, per quam sponsa sponsum absentem diligit, et ad ejus speciem jugi desiderio pervenire concupiscit. Murenula, quae pectori affligitur, ne adulter manum inserat, castam praetendit dilectionem, quam diabolus violare non permittitur per aliquam pravam delectationem. Pecten, quia capillos ab invicem discernit, virtutem [Col. 0919B] figurat discretionis. Peplum, quod capillos ne fluant conservat, cogitationum sobrietatem et quietem insinuat. Inaures eo quod aurium ornamentum sunt, obedientiam exprimunt. Diadema figurat gloriam conscientiae, de qua scriptum est. Gloria nostra est testimonium conscientiae nostrae (I Cor. I) . Speculum significat Scripturarum lectionem, in qua anima quid in se bonum sit, quidve malum, quid honestum, quid inhonestum contemplatur. Calceamenta, quae munimenta sunt pedum, quibus per diversa loca movemur, praedicationem circumquaque delatam figurant.

Habet itaque sponsa ista lavacrum per compunctionem, unguenta per spiritualium donorum susceptionem, vestes per bonam actionem, zonam per [Col. 0919C] castitatem, annulum per fidem, murenulam per castam dilectionem, pectinem per discretionem, peplum per cogitationum quietem et sobrietatem, inaures per obedientiam, diadema per gloriam, speculum per lectionem, calceamenta per praedicationem. His omnibus adduntur plerumque lapides pretiosi, qui, propter suum fulgorem, miracula longe lateque coruscantia designant. O felix sponsa Dei, anima justi, quae talibus ornamentis decoratur, et ad thalamum aeterni regis praeparatur! Multa potest anima talis uti fiducia. Nonnunquam tamen contingit, ut donis ditata divinis, magno terrore divina contemplando judicia concutiatur, et multo motu formidinis afficiatur. Cujus exemplum rei nobis Esther historia [Col. 0919D] tribuit: Legimus namque quod Esther regem Assuerum contra basilicam in throno suo sedentem, virgam tenentem, ardentibus oculis furorem pectoris indicantem contemplata pene examinata sit, in tantum ut rege et ministris ejus coram consolantibus vix potuerit se levare (Esther. V) . Quid, fratres, in hac re Assuerus rex significat, nisi Deum? quid Esther, nisi animam? quid basilica, nisi divinitatem? quid thronus, nisi majestatem? quid virga, nisi potestatem? quid ardor oculorum nisi superni judicii figurat terrorem? Esther, regem supradicto modo intuita, expavefacta cecidit; et anima, Deum et districta Dei judicia contemplando, coram divina majestate contremiscit. Sed resumat vires, dona sibi collata, et consolationes factas consideret et dicat: [Col. 0920A] Etiam si occiderit me, in ipsum sperabo. Bonus enim est Dominus sperantibus in eum, animae quaerenti illum. Qui vivit et regnat, etc.

SERMO X. De timore Dei.

Deum time, et mandata ejus observa, hoc est omnis homo (Eccli. XII) . Multas et praeclaras, dilectissimi fratres, auctoritates in divinis invenimus Scripturis de timore Domini. Scriptum est enim: Beatus vir qui timet Dominum (Psal. CXI) ; et iterum: Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX) ; et: Qui sine timore est non potest justificari (Eccli. I) ; et: Quam magnus qui invenit sapientiam et scientiam, sed non super timentem Dominum (Eccli. XXV) . Sapientia dicitur cogitatio de coelestibus et divinis; scientia de [Col. 0920B] terrenis et humanis; et magnus praedicatur qui invenit vel alteram vel utramque. Quando namque, ut de inventore scientiae primum loquamur, et de minoribus ad majora conscendamus, quemlibet in logica peritum cernimus, magnum praedicamus. Certe si aliquem videremus doctum in grammatica sicut Priscianum, dialectica sicut Aristotelem, rhetorica sicut Tullium, diceremus: Magnus est iste. Si autem videremus eum doctum in mechanica, diceremus similiter: Magnus est iste. Si vero videremus eum eruditum in arithmetica, musica, geometria, astronomia sicut Boetium, vel quemlibet inventorem, vel translatorem artium, multo magis clamaremus: Magnus est iste. Si autem sciremus illum etiam in physica sapientem, ut Hippocratem vel Galenum, et [Col. 0920C] provectum in theorica saeculari ut Platonem, et Socratem, omnino clamaremus: Magnus est iste. Si quoque videremus istum taliter scientia saeculari doctum, sapientia divinae Scripturae peritissimum, doctum scilicet in Veteri et Novo Testamento, historia, allegoria, tropologia, anagoge, litterarum triplici sermone sicut Hieronymum, in ratiocinatione disertum sicut Augustinum, in moralitate sicut Gregorium, sapientem denique sicut Salomonem, omnibus modis proclamaremus: Magnus iste. Non tamen, fratres, major timente Dominum. Magnus namque qui invenit sapientiam et scientiam, sed non super timentem Dominum. Sapientia hic accipitur pro cognitione, quae facit quidem doctum sed [Col. 0920D] et justum, de qua scriptum est: Beatus homo qui invenit sapientiam (Prov. III) . Beatus namque qui sapientiam non tantum cognitione, sed etiam sapore justitiae invenit, quia per talem inventionem bonum internum sapere incipit. Sed et si iste talis inventor sapientiae pulcher esset ut Absalon, fortis ut Samson, velox ut Asael, probus ut Alexander, dives ut Croesus, potens ut Octavius Augustus, longaevus ut Henoch, nihil illi vel totum conferret nisi Deum timeret. Scriptum est enim de pulchritudine: Fallax gratia et vana est pulchritudo; mulier timens Deum ipsa laudabitur (Prov. XXXI) . De Sapientia autem et fortitudine et divitiis dicit Dominus talibus verbis per Hieremiam: Non glorietur sapiens in sapientia sua, nec fortis in fortitudine sua, nec dives [Col. 0921A] in divitiis suis, sed in hoc glorietur, si noscat quod ego sum Dominus (Jer. IX) .

Omnia denique quaecunque in praesenti saeculo percipi possunt, quam inutilia quam transitoria sint, ex multis Scripturarum locis colligimus. Solus ergo timens Deum ad beatitudinem festinat, si tamen sic timeat, ut a malo recedat, et faciat bonum. Sane duo sunt timores, unus servilis, alter filialis. Servilis servorum, filialis filiorum. Servilis habet formidinem, filialis amorem. Servilis de peccato perpetrato, filialis de dono accepto. Servilis de tormento sustinendo, filialis de praemio accipiendo. Servilis inchoantium, filialis perfectorum. Verum octo sunt, per quae excitamur et informamur ad timorem Dei, per tria prima ad timorem servilem, [Col. 0921B] per tria ultima ad timorem filialem, per duo media ad utrumque. Sunt autem haec: culpa, sententia, poena, creatura, scriptura, natura, gratia, gloria. Per culpam, sententiam et poenam incitamur ad timorem servilem. Per naturam, gratiam et gloriam ad timorem filialem; per creaturam et scripturam ad utrumque. Servilis habet formidinem poenae. Filialis habet amorem justitiae. Servilis aliquando cito transit; filialis, qui dicitur sanctus, permanet in saeculum saeculi. Excitamur itaque ad timorem servilem per culpam ex consideratione divinae sententiae; per sententiam vero excitamur ex aestimatione sequentis poenae. Dum enim timemus puniri per poenam, timemus etiam judicari per sententiam: et dum judicari per sententiam timemus, culpam, [Col. 0921C] quae causa est malorum perhorrescimus. Erit namque in damnatis secundum magnitudinem culpae pondus sententiae, miseria sequentis poenae. Sic abyssus abyssum invocat (Psal. XLI) . Abyssus culpae invocat abyssum sententiae, et abyssus sententiae invocat abyssum poenae. Et hoc in voce cataractarum tuarum, Domine (ibid.) , id est in testimonio praedicatorum tuorum. O quam profundae, quam latae, quam horrendae sunt abyssi istae. Profunditatem facit magnitudo, latitudinem multitudo, horrorem utriusque contemplatio. Poenam autem propter semetipsam formidamus. Sed quam pauci, qui oculos divertunt ad contemplationem timoris, et quam multi sunt, qui eos vertunt ad spectacula [Col. 0921D] vanitatis! De istis scriptum est: Cor sapientium ubi tristitia (Eccle. VII) ; de illis autem: Cor stultorum, ubi laetitia (ibid.) . Per tria quoque ultima naturam, gratiam, gloriam informamur ad timorem filialem. Est autem timor filialis, ut quem amas nolis offendere propter gloriam; sicut timor est servilis, ut quem times non audeas offendere propter poenam. Per naturam vocamur ad timorem filialem, quia dum naturae nostrae dignitatem consideramus ex magna dilectione timemus Deum offendere per culpam, qui nobis ex dilectione imprimere dignatus est imaginem et similitudinem suam.

Magnus namque honor, magna dignitas humanae conditionis, cui naturaliter indita est forma creatricis deitatis. Ad hunc eumdem quoque timorem [Col. 0922A] per considerationem gratiae ducimur, quia dum quod nobis impiis absque merito per gratiam contulit perpendimus, eum peccando ad iram provocare dedignamur. Sed et ex gloria futura, quae revelabitur in nobis, ad hunc timorem provocamur, quia dum audimus quod nobis promisit, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) , prae nimia dilectione jam timemus illum offendere, qui tanta voluit nobis promittere, et potest dare. Per duo etiam media, per creaturam et scripturam, ad utrumque timorem nonnunquam pervenimus. Ad timorem namque servilem per creaturam cogimur, quia dum ejus magnitudinem consideramus, immensam Creatoris majestatem formidamus; nec ignoramus omnipotentem [Col. 0922B] poenam inferre, si nos invenerit legis suae transgressores esse. Sic etiam ad hunc ipsum timorem per Scripturam impellimur, quia dum divinas comminationes in ipsa frequenter audimus, Dei praecepta transgredi pertimescimus. Per creaturam vero ad timorem filialem attingimus, quia dum tantam molem cernimus, Creatorem mirabilem, laudabilem, amabilem, et ex amore timendum judicamus. Sic quoque per Scripturam ad hunc castum timorem provehimur, dum in ea divina promissa meritum humanum transcendentia legimus, et promissorem amando timemus ne offendamus. Sunt igitur ista octo, quibus ad timorem Dei ascendamus, a minoribus incipientes, ad majora pervenientes: Culpa, sententia, poena, creatura, scriptura, natura, [Col. 0922C] gratia, gloria. Timeamus Deum, fratres, unusquisque secundum quod in se conspicit. Si in malo sumus, corrigamus errata; si in bono, melioremus incepta, et mandata ejus observemus. Quae sunt ista mandata? Dilectio Dei et proximi. Quantum debemus diligere Deum? Super omnia. Quantum proximum? Sicut nosmetipsos: beneficio, verbo, voto. In beneficio est opus bonum, in verbo sanum consilium, in voto pium desiderium. Timeamus ergo Deum, et mandata ejus observemus. Per haec igitur ad gloriam, sine his itur ad poenam. Hoc est, inquit, omnis homo. Si omnis homo est qui Deum timet, et mandata ejus observat, constat quod ille homo non est qui hoc non facit. Si enim cognoscit Deum [Col. 0922D] et mandata ejus, et non timet nec observat, contemptor est, et magis esse diabolus dicendus est quam homo. Si vero non cognoscit Deum et mandata ejus, caecus est, et magis bestia dicendus est quam homo. Si autem cognoscit, et timet et custodit, vere homo est, et tali nomine dignus appellari. Timeamus ergo Dominum et mandata ejus observemus, ut per talem viam perveniamus ad supernam patriam, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui vivit et regnat.

SERMO XI. De spirituali sanitate.

Sana me, Domine, et sanabor, salvum me fac, et salvus ero, quoniam laus mea tu es (Jer. XVII) . Fratres, qui sanari rogat, infirmum se esse demonstrat. [Col. 0923A] Sed quis est iste infirmus? Genus humanum, in cujus voce ista dicuntur infirmum: per peccatum originale et per multa actualia erat, et medicum quaerebat. Venit medicus, et sanatus est aegrotus. Duodecim autem sunt quae de sanatione humani generis nobis exponere proposuimus. Aegrotus, medicus, vulnera, medicina, vasa, antidota, diaeta, dispensatores, locus, tempus, sanitates, gaudia de ipsis sanitatibus recuperatis. Aegrotus iste genus est humanum, de cujus aegritudine Isaias testatus est dicens: Omne caput languidum, et omne cor moerens; a planta pedis usque ad verticem capitis non est in eo sanitas (Isa. I) . Vulnus, et livor, et plaga tumens non est circumligata, nec curata medicamine, neque fota oleo. Alius etiam alibi clamat: [Col. 0923B] Caput meum doleo. Alius: Ventrem meum doleo. Alius: Lumbi mei impleti sunt illusionibus (Psal. XXXVII) . Sic membra generis humani clamabant, et dolorem suae aegritudinis insinuabant. Sed, ut dictum est, venit medicus, et sanatus est aegrotus. Quis est iste medicus? Deus qui sanat contritos corde, et alligat contritiones eorum (Psal. CXLVI) . Vulnera sunt peccata originalia, quae quisque contraxit per ignorantiam in mente, per concupiscentiam in carne luxuriose vivendo, et actualia, quae commisit prave vivendo. Illa habet ex parentibus, ista ex propriis operibus. Illa habet ex alieno, ista ex suo. Medicina est gratia, quae duobus modis vulneribus nostris infunditur. Uno amaro, et altero dulci. Amaro per increpationem, dulci per consolationem. Increpatio [Col. 0923C] vinum, consolatio oleum. Vasa sunt sacramenta, in quibus, et per quae gratia spiritualis continetur et infertur, sicut aqua baptismi, oleum, chrisma, aqua benedicta, et caetera talia. Antidota sunt septem dona Spiritus sancti, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, spiritus timoris Domini, ut simus per timorem humiles, per pietatem misericordes, per scientiam discreti, per fortitudinem invicti, per consilinm providi, per intellectum cauti, per sapientiam maturi. Timor expellit elationem, pietas crudelitatem, scientia indiscretionem, fortitudo debilitatem, consilium improvidentiam, intellectus incautelam, sapientia stultitiam. O quam bona antidota, quibus tam mala curantur apostemata! [Col. 0923D] Diaeta est sacra Scriptura, quae diverso modo nobis apponitur, dum secundum diversam capacitatem audientium praedicatur. Nunc apponitur audientibus vel legentibus per historiam, nunc per allegoriam, nunc per tropologiam, nunc per anagogen, nunc quoque per auctoritatem Veteris Testamenti, nunc per auctoritatem Novi, nunc mysticis velaminibus involuta, nunc pura, nuda et aperta.

Talibus ergo modis et multis aliis nobis cibus iste spiritualis apponitur, ut per eum aeger noster confortetur et ad sanitatem reformetur. Recte autem Scriptura diaeta esse dicitur, quando quae in ea esse facienda legimus, facimus; quae cavenda cavemus. Sic enim in cibo praecepta medicorum facimus, quia [Col. 0924A] alia comedimus, alia vitamus. Dispensatores sunt sacerdotes, qui divina sacramenta tractant, et divinam nobis gratiam arcana summi largitoris distributione mirabiliter administrant. Qui servi summi medici sunt, et ad ejus arbitrium vasa et medicamenta illius tractare debent. Locus est mundus iste, in quem, quasi in quamdam infirmariam, de paradiso homo, post peccatum, delatus est, ut hic infirmitatem suam curare studeat, et sanitatem recipiat. Tempus quod Deus concessit homini, ut in eo sanitati restituatur, raesens saeculum est, quod in tria tempora dividitur, tempus naturalis legis, tempus scriptae legis, tempus gratiae. Tempus naturalis legis fuit ab Adam usque ad Moysen; tempus scriptae legis a Moyse usque ad Christum; tempus gratiae [Col. 0924B] a nativitate Christi usque ad finem mundi. Et notandum quod locus iste, in quo aeger sanatur, est asper, tempus longum, remedium efficax. Locus est asper ut praevaricator castigetur, tempus longum ne sanandus praeoccupetur, remedium efficax ut infirmus curetur. Sanitates sunt virtutes. Quando etenim homo per virtutes exercetur, et pelluntur vitia et ipse sanatur. Virtutes namque expellunt vitia, humilitas superbiam, charitas invidiam, pax iracundiam, laetitia acediam, largitas avaritiam, abstinentia gastrimargiam, castitas luxuriam. Virtutes itaque locum possidentes vitiorum sanitates sunt aegritudinum. Gaudia de sanitatibus recuperatis sunt beatitudines. Contristatur homo quando infirmatur, gaudet quando sanatur. Sic in praesenti saeculo [Col. 0924C] de infirmitate nostrae corruptionis dolemus; quando autem in resurrectione ad veram sanitatem consurgemus, in aeterna beatitudine adepta sanitate gaudebimus.

Homo igitur est aegrotus, Deus medicus, vitia vulnera, medicina gratia, vasa sacramenta, antidota Spiritus sancti dona, diaeta Scriptura, dispensatores sacerdotes, locus mundus, tempus praesens saeculum, virtutes sanitates, gaudia beatitudines: Sana me itaque, Domine, et sanabor; salvum me fac et salvus ero, quoniam laus mea tu es. Sana me de infirmitate, salvum me fac de perditione. Sana me de culpa, salvum me fac de poena. Sana me in tempore, salvum me fac in aeternitate, quia laus mea tu es in utroque, qui vivis et regnas.

SERMO XII. De spiritualibus montibus et arboribus Israel.

[Col. 0924D]

Montes Israel ramos vestros expandite, florete et fructum facite (Ezech. XXXVI) , Habent, fratres charissimi, loca suas significationes sicut tempora. Sicut enim per mane accipimus cognitionem veritatis, per meridiem amorem virtutis, per vesperam ignorantiam, per mediam noctem malitiam, per lucem justitiam, per tenebras culpam: sic accipimus per campum libertatem, per collem bonam actionem, per montem contemplationem, per coelum beatitudinem, per vallem vero iniquitatem, per abyssum desperationem, per infernum damnationem. Campus, in aequalitate constitutus tria habet [Col. 0925A] supra loca significantia: collem, montem, coelum; tria subtus: vallem, abyssum, infernum. Campus significat libertatem, quia sicut ille, qui in campo est, habet facultatem sine alicujus tumuli obviantia ante vel retro, dextrorsum vel sinistrorsum, vel quo placet divertendi: sic ille, qui vere liber est, habet potentiam quod magis placet faciendi. Collis, qui a planitie terrae modicum consurgit, bonam actionem exprimit, per quam a terrenis elevamur. Mons qui nubibus magis approximat, contemplationem designat, quae nos sursum levans ad visionem coelestium bonorum exaltat. Coelum autem, quia locus beatitudinis est, beatitudinem ipsam non inconvenienter insinuat. Vallis, quia ad inferiora se deprimit, significat iniquitatem, quae malos ad ima trahit. [Col. 0925B] Abyssus desperationem significat, in quam niqui de valle iniquitatis descendunt. Unde scriptum est: Impius, cum in profundum venerit peccatorum, contemnit (Prov. XVIII) . Infernus autem, quia locus est damnationis, damnationem significat. Montes Israel, etc. Montes Israel sunt justi contemplativi, qui, ramos suos, id est sanctas et fructuosas cogitationes, de radice fidei et stipe bonae voluntatis procedentes, expandunt per proximi dilectionem, et florent per bonam inchoationem, et fructum faciunt per consummationem, et folia producunt per bonam actionem.

Sane tria principaliter arborum genera mihi videntur in montibus Israel nasci, crescere, ramos expandere, florere, fructum facere, folia producere. [Col. 0925C] Prima olea sive oliva, secunda vitis, tertia ficulnea. Oliva significat misericordiam, quia sicut oleum alios excedit liquores: ita misericordia alias praecedit virtutes. Vitis significat sapientiam, quia vinum, modice sumptum, acuit ingenium. Ficulnea, quia dulces habet fructus, dulcedinem designat internam. Solet autem Patri assignari misericordia, Filio sapientia, Spiritui sancto dulcedo. Plantat itaque Pater olivam, Filius vitem, Spiritus sanctus ficulneam. Sciendum est tamen quod, licet faciamus talem discretionem in hujusmodi assignatione trium virtutum, nulla tamen est intelligenda divisio in operatione trium personarum. Istarum autem trium virtutum infructuositatem in reprobis propheta deplorans, dixit: [Col. 0925D] Ficus non florebit, et non erit germen in vineis. Mentietur opus olivae (Habac. III) . Significat itaque oliva misericordiam, vitis sapientiam, ficulnea dulcedinem internam. Sunt et aliae forsitan arbores in montibus Israel, per quas diversae figurantur virtutes, sicut per buxum propter virorem fides, per cedrum propter altitudinem spes, per pinum propter pinguedinem charitas, per spinam recta increpatio, per myrtum temperantia figuratur. Expandamus, fratres, ramos, floreamus, et fructum faciamus, ne Dominus nos infructuosos inveniat, et nos succidat et succendat. Jam enim securis ad radicem arboris posita est (Matth. III) . Fructificemus sicut oliva, vitis, ficulnea. Sunt namque quidam qui fructum faciunt amarissimum de quibus scriptum est: [Col. 0926A] Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile (Deut. XXXII) . Nos autem sicut oliva fructifera in domo Domini speremus in misericordia Dei (Psal. LI) . Qui vivit et regnat.

SERMO XIII. In anno novo.

Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit (Psal. XCVII) . Fecit Dominus mirabilia in creatione mundi, fecit mirabilia in redemptione generis humani. Fecit mirabilia in creatione mundi creando terrestria et coelestia, infima et summa, visibilia et invisibilia, corporalia et spiritualia. Fecit quoque mirabilia in rebus conditis. In elementis et elementatis, simplicibus et compositis, in causis et efficientiis, in naturis et formis, in figuris et coloribus, [Col. 0926B] in vegetatione germinantium, et fecunditate generantium. Fecit mirabilia in redemptione generis humani carnem assumendo, esuriendo, sitiendo, miracula faciendo, patiendo, moriendo, resurgendo, ascendendo, Spiritus sancti gratiam tribuendo, culpas condonando, impios justificando, miseros beatificando. Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit. Canticum est vita. Canticum novum, vita nova. Canticum vetus, vita vetus. Nova vita justitia, vetus vita culpa. Porro tribus modis distinguitur cantus, gravi, acuto, superacuto. Gravis significat vitam conjugatorum, acutus continentium, superacutus virginum. Qui bene vivit, bene cantat, qui male vivit male cantat, quia discordat. Ab hoc cantico discordant avari, fures, rapaces, [Col. 0926C] immundi, fornicatores, adulteri, molles, masculorum concubitores, perjuri, mendaces, homicidae. Ab hoc cantico discordant etiam multi qui sacris ordinibus sunt sublimati, qui in domibus eburneis debent habitare, id est castitatem servare sicut sunt subdiaconi, diaconi, praesbyteri, episcopi, archiepiscopi, et viri forsitan apostolici, canonici regulares, monachi, eremitae, reclusi Horum omnium nonnulli a laude divina discordant, quia, quamvis Christiani sint nomine, pagani tamen sunt conversatione; et quamvis rectam habeant de Deo fidem, tamen mortua est, quia non habent operationem. Discordant ergo a cantico laudis Dei, quia non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV) . Omnes tales canticum vetus cantant, quod magis significat tristitiam [Col. 0926D] quam gaudium.

De hujusmodi laudatoribus scriptum est: Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? Plenus sum. Holocausta arietum, et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum et agnorum et hircorum nolui. Cum veniretis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis meis? Ne afferatis ultra sacrificium frustra. Incensum abominatio est mihi. Neomeniam, et sabbatum, et festivitates alias non feram. Iniqui sunt coetus vestri. Kalendas vestras, et solemnitates vestras odivit anima mea; facta sunt mihi molesta; laboravi sustinens. Et cum extenderitis manus vestras avertam oculos meos a vobis; et cum [Col. 0927A] multiplicaveritis orationem, non exaudiam; manus enim vestrae sanguine plenae sunt, id est, peccato (Isa. I) . Et per Malachiam prophetam: Ecce ego projiciam vobis brachium, et dispergam super vultum vestrum stercus solemnitatum vestrarum, et assumet vos secum dixit Dominus (Malac. II) . Per alium quoque prophetam de talibus dicitur: Putabant se habere vasa cantici sicut David (Amos. VI) . Dum etenim subtilibus vocibus verba divinae laudis sibilant, et duplici aut triplici modulatione cantica sonant, vasa cantici se habere sicut David putant, quia se vere laudatores esse Dei existimant. Sed non placet vox, quia vita displicet. Nos ergo, fratres, cantemus Domino sicut praecepit Psalmista. Rex omnis terrae Deus, psallite sapienter (Psal. XLVI) . Quid sapienter? [Col. 0927B] Non simus pravis operibus dediti, non in psallendo verbis otiosis intenti, non vanis aspectibus curiosi, non risu dissoluti, non excursu et discursu vagi. Cantemus sicut quidam versificator dicit.

Omnibus his horis eadem vox cordis et oris.
Vox est grata chori, quando cor concinit ori.

Cantemus igitur Domino canticum novum, quia mirabilia fecit, et non solum quia fecit, sed etiam quia mirabilia facturus est. Fecit duo praecipua mirabilia: unum in creatione mundi, alterum in redemptione generis humani. Et facturus est duo: unum in renovatione creati, alterum in glorificatione redempti. In fine namque saeculi, quando nova faciet omnia, tunc faciet mirabilia in renovatione [Col. 0927C] creati. Quando autem dicet electis: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXV) , tunc faciet mirabilia in glorificatione redempti. Ad quam glorificationem nos perducere dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui vivit et regnat.

SERMO XIV. In synodo, aut in festo confessorum sacerdotum, de vestibus sacris.

Sacerdotes tui, Domine, induantur justitiam (Psal. CXXXI) . Oportet, fratres charissimi, ut nos qui in domo Dei sacerdotio fungimur, dignam sacerdotio justitiam ducamus, et honestis in officio vestibus induamur, imo virtutes, quae per vestes sacerdotales designantur, [Col. 0927D] exerceamus. Quid namque prodest ornari vestibus, nisi ornemur virtutibus? Certe si videremus sacerdotem sine sacerdotalibus vestimentis missam celebrare, sine alba, sine stola, sine infula, multum miraremur, et cum horrore nimio ministrum talem detestaremur. Si ergo detestandus esset qui accederet ad altare sine vestibus, quam detestandus, quam horrendus est, qui accedere praesumit cum vitiis et sine virtutibus? Quantum distat inter vas quodlibet et cibum, tantum distat inter significans et significatum. Vestes significant, virtutes significantur. Vestes foris coram populo decorant, virtutes intus coram Domino ministrum commendant. Sicut igitur non audemus accedere ad altare sine vestibus, sic non praesumamus accedere sine virtutibus. Videamus [Col. 0928A] denique quae sunt istae vestes, et quae per eas significentur virtutes. Sunt ergo vestimenta, interior linea, exterior scilicet alba, amictus super humeros, quod nos super humerale dicere possumus, zona, stola, manipula, infula. Ante omnia debet sacerdos quotidiana vestimenta deponere, deinde manus abluere, et sic candida vestimenta sumere. Depositio quotidianorum vestimentorum significat veteris hominis depositionem, ablutio manuum criminum confessionem, assumptio novorum vestimentorum virtutum exercitationem. Linea interior interius est, exterior exterius. Ista est in occulto, illa in manifesto. Ista latet, illa patet. Propterea interior significat munditiam cordis, exterior munditiam corporis. Super humerale, quod supra humeros ponitur, ubi [Col. 0928B] onera solent imponi, tolerantiam praesentium significat laborum, quae nobis necessaria est, si veri sacerdotes volumus esse. Unde de illis qui eam perdiderunt scriptum est: Vae his qui perdiderunt sustinentiam! (Eccle. II.)

Et Dominus de laude patientiae in Evangelio ait: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI) .

Sustineamus ergo, fratres, quidquid nobis acciderit adversum, ut sicut bona suscepimus de manu Domini, ita et mala sustineamus (Job II) . Zona, quae lumbos circumdat et vestimenta constringit ne diffluant, virtutem continentiae insinuat, quae fluxam luxuriae nostrae lasciviam refrenat. Stola, quae collo imponitur, jugum suave Domini exprimit, de quo Dominus in Evangelio ait: Jugum enim meum suave [Col. 0928C] est, et onus meum leve (Matth. XI) . Sequitur manipula, quae in brachio sinistro dependet, quae nihil aliud denotat sacramenti, nisi quod pro cautela ibi ponitur, ne sacerdos aliquid in officio suo incaute et negligenter agat, sed omnia diligenter, sicut qui in conspectu Domini et sanctorum angelorum consistit, perficiat. Significat ergo cautelam, per quam cavenda cavemus, et facienda facimus. His omnibus minister Domini indutus, his omnibus adornatus, nondum est aptus officio sacerdotali, nec illud implere praesumit, nisi septimum, quod infula dicitur, caeteris addatur et superponatur. Istud vestimentum excellentius est caeteris, eminetque universis. Quam igitur virtutem per hoc significari dicimus, nisi charitatem [Col. 0928D] de qua dicit Apostolus: Adhuc vobis excellentiorem viam demonstro. Si linguis hominum loquar et angelorum, etc. (I Cor. XII XIII) , quae bene novit fraternitas vestra. Qui cum alia dona spiritualia et virtutes demonstrasset, tandem de charitate intulit dicens: Si linguis, etc. O beata virtus charitas! et beatus solus, qui in ipsa usque in finem perseverat! Qui ergo cum aliis virtutibus charitatem habet, sacerdos est. Et qui etiam alias sine ista habet, sacerdos non est. Habeamus itaque, si veri sacerdotes volumus esse, quod esse debemus, habeamus interiorem lineam per munditiam cordis, exteriorem per munditiam corporis. Super humerale per patientiam, zonam per continentiam, stolam per obedientiam, manipulum per cautelam, infulam per charitatem [Col. 0929A] fraternam. His etenim omnibus armati sancte et religiose perficiemus holocaustum Domini, et dicetur de nobis quod scriptum est: Vos estis genus electum, regale sacerdotium (I Petr. II) . Tales fuerunt sancti, quorum hodie solemnia celebramus. Tales, fratres charissimi, esse studeamus, ut et nos induamur justitiam, et facti cum ipsis participes meritorum, fieri mereamur socii praemiorum. Quod per merita et intercessionem eorum nobis praestare dignetur qui vivit et regnat, etc.

SERMO XV. In LXX. De vinea Dominica.

Ite et vos in vineam meam: et quod justum fuerit dabo vobis (Matth. XX) . De vinea Dominica, fratres, ad quam nos invitat sermo divinus, brevem vobis [Col. 0929B] exhortationem faciemus, ne vestram dilectionem verbis prolixioribus oneremus. Primum itaque videamus quis sit ager in quo plantatio fit, quae vinea, quae fossio, quae binatio, quae tertiatio, qui palmites, quae putatio, quae plicatio, quae folia, qui flores, quis fructus, quis denarius qui promittitur. Ager iste cor humanum est, quod debemus jugi compunctionum ligone scindere, et in ipso per gratiam divinam vineam sive vites per bonas voluntates plantare, ut in bono crescant, et palmites, folia, flores, fructumque producant. Debemus vineam istam fodere per compunctionem, quae nascitur scrutatione peccatorum nostrorum; binare per compunctionem, quae nascitur de consideratione donorum nobis coelitus collatorum; tertiare per compunctionem, quae [Col. 0929C] oritur de praegustatione futurorum bonorum. Sunt autem palmites bonae cogitationes de bona voluntate multipliciter procedentes. Istam vineam putamus, quando cogitationes minus utiles resecamus, et utilioribus propagandis vacamus. Palmites plicamus, quando cogitationes nostras humiliamus, et quasi baculum in terram figimus, quando mortalitatis nostrae recordamur, et quod terra sumus et in terram ibimus reminiscimur. Sic plicuit vitem suam Abraham, quando dixit: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) . Sic Jacob quando dixit: Minor sum cunctis miserationibus tuis (Gen. XXXII) . David quoque dixit: Unicus et pauper sum ego (Psal. XXIV) ). Beata Maria plicuit suam vitem, [Col. 0929D] et ait: Ecce ancilla Domini (Luc. I) . Sed B. Paulus palmitem suum plicuerat, quando dicebat: Non sum dignus vocari apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei (I Cor. XV) . Folia designant bonam actionem, quae nos circumdat et ornat, sicut in aliis sermonibus saepe jam diximus. Flores, eo quod redoleant et suum longe spargant odorem, bonam famam insinuant, per quam sive prope sive longe proximo redolemus. Fructus bonam designat conscientiam de justitia consummata. Ad hoc enim laboramus ut bonam conscientiam habeamus, sicut ille qui in vinea colenda desudat, ad hoc tendit ut fructum percipiat. Habemus itaque, fratres, agrum cor nostrum, Dominicam vitem bonam voluntatem, palmites bonas cogitationes. Fodiamus, binemus, [Col. 0930A] tertiemus eam, sicut scriptum est, per triplicem compunctionem. Putemus eam per superfluarum et minus utilium cogitationum resecationem. Plicemus eam per mentis humiliationem, ut producat folia per bona actionem, flores per bonam famam, fructus per bonam conscientiam. Si sic, fratres charissimi, in vinea Dominica laboraverimus, promissum denarium percipiemus. Quid est iste denarius? Denarius iste est vita aeterna. Denarius iste est quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) . Denarius iste est summum bonum, in quo omne bonum, et a quo omne bonum. In quo omne bonum per plenitudinem, a quo omne bonum per largitionem. Denarius iste est Deum videre, et eum gustare. [Col. 0930B] Videre per contemplationem, gustare per dilectionem. In hac vinea nos laborantes adjuvare, et isto denario nos dignetur remunerare Jesus Christus, qui vivit et regnat, etc.

SERMO XVI. In festo martyrum. De spirituali agricultura.

Qui seminant in lacrymis, in exsultatione metent (Psal. CXXV) . Fratres, qui parce seminat, parce et metet; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet (II Cor. IX) . Bonum igitur et multum seminemus, si bonum et multum metere desideramus. Seminemus in merito, prout metere desideramus in praemio. Quaeramus aratrum et utensilia aratri, longum lignum quod rustici hagiam vocant, lignum bifidum per quod aratrum manibus tenetur, [Col. 0930C] et caetera quae, causa brevitatis, praetereo exponendo ponemus. Pes aratri, super quem caetera fabrica consistit, fides est quae aliarum est origo virtutum. Lignum longum, quod in longum extenditur, quod hagiam voce rustica nominamus, spem significat, de cujus longitudine scriptum est: Sperastis in Domino in saeculis aeternis, in Domino Deo forti in perpetuum (Isa. XXVI) . Manubrium, quod bifurcum est, et utraque manu tenetur, charitatem demonstrat, quam dextera tenemus dum benefacimus amicis, sinistra dum benefacimus inimicis. Aures aratri virtutem significant obedientiae, quia auribus audimus, et obedimus. Rotae scientiam duorum Testamentorum designant. Recte namque per rotas Testamenta [Col. 0930D] figurantur, quae quasi deorsum tangunt terram per historiam, et sursum levantur per allegoriam, deorsum deponuntur per sensum carnalem, sursum levantur per sensum spiritualem, deorsum per significantia, sursum per significata. Vomer et culter, quibus scinditur terra et aperitur, rationem et intellectum designant, quae per occulta creaturarum, et obscura Scripturarum rimamur et volvimus. Jugum, quod cervices premit, pondus divini timoris exprimit, quod mentibus nostris imponitur, ne noster sensus per elationem contra Deum erigatur. Vincula, quibus jugum ligatur, praecepta divinae legis sunt. De contemptore hujus jugi et horum vinculorum scriptum est: A saeculo confregisti jugum, ruvisti vincula; dixisti: Non serviam (Jer. II) . Boves, [Col. 0931A] qui arando laborant, sensus corporales, qui, propter utrumque sexum duplicati, decem fiunt. Qui bene dicuntur esse boves per maturitatem, non tauri per dissolutionem; boves per continentiam, non tauri per lasciviam. Stimulus, quo punguntur, afflictio corporis est in vigiliis, et jejuniis, et caeteris hujusmodi. Terram, quam debemus arare, nosmetipsi sumus, quos debemus arare per compunctionem, quae nascitur de scrutatione peccatorum nostrorum; binare per compunctionem, quae oritur de consideratione coelestium donorum nobis collatorum; tertiare quoque per compunctionem, quae oritur ex praegustatione futurorum bonorum. Debemus etiam fimare terram istam per memoriam antiquarum et iniquarum conversationum nostrarum. Quasi namque [Col. 0931B] de singulis mansiunculis animalium nostrorum fimum super terram nostram ducimus, dum quaecunque quae in conversationibus praeteritis carnaliter et bestialiter egimus, ad memoriam plangendo revocamus. Et quasi per partes spargimus, dum singula male acta pro loco et tempore, pro qualitate et quantitate discutimus.

Habemus itaque, fratres, per fidem pedem aratri, hagiam per spem, manubrium per charitatem, dexterum cornu ejus per dilectionem amicorum, sinistrum per dilectionem inimicorum, aures aratri per obedientiam, rotellas per utriusque Testamenti scientiam, cultrum et vomerem per sanam rationem et sanum intellectum, jugum per timorem divinum, corrigias per praecepta legis, boves per quinque sensus [Col. 0931C] corporis, stimulum per afflictionem carnis, araturam triplicem per triplicem compunctionem, fimaturam per peccatorum recordationem. Semina autem nostra sunt dona divina; vas in quo ea servamus intellectus et sensus spiritualis est. Ista semina terrae mandamus, quando ea affectui et effectui mancipamus: affectui per dilectionem, effectui per operationem. In lacrymis seminamus, in exsultatione metemus. Seminamus in lacrymis, quia omnes qui volunt pie vivere in Christo persecutionem patientur (II Tim. III) ; metemus in exsultatione, quia gaudebimus in retributione. Quod ipse praestare dignetur qui vivit et regnat, etc.

SERMO XVII. In Epiphania Domini.

[Col. 0931D]

Vivet, et dabitur ei de auro Arabiae (Psal. LXXI) . Quis est qui vivet, et cui dabitur de auro Arabiae? Puer qui natus est nobis, et filius qui datus est nobis, cujus nomen Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis (Isa. IX) . Admirabilis gloria, consiliarius sapientia, Dens natura, fortis potentia, pater misericordia, princeps justitia. Admirabilis gloria, quia et angeli, prae nimia admiratione gloriae ejus, in ipsum prospicientes deficiunt, et cantant dicentes: Pleni sunt coeli et terra majestatis gloriae tuae. Consiliarius sapientia, quia est Angelus magni consilii, qui hominem in invio infidelitatis et iniquitatis errantem reduxit. Deus natura, quia deitatem habet per naturam, et aliis [Col. 0932A] tribuit esse deos per gratiam. Fortis potentia, quia principem hujus mundi custodientem atrium suum, id est mundum, debellavit, et vasa ejus, id est animas, in quibus iniquitatem posuerat, ad vitam tamen praedestinata diripuit, et ipsum dejecit, et alligavit (Luc. II) , ne more antiquo in homine dominetur, donec in tempore Antichristi ad modicum ipsius permissione solvatur, et postea cum suis in die judicii in infernum redigatur. Pater misericordia, quia paterna pietate ad nos venit, et nos redemit, et justificavit et beatificavit. Venit per humanitatem, redemit per passionem, justificavit per gratiam, beatificavit per gloriam. Princeps justitia, quia reddet unicuique quod suum est, bona bonis, mala malis, bonis gloriam, malis poenam. Admirabilis [Col. 0932B] ergo est gloria, consiliarius sapientia, Deus natura, fortis potentia, pater misericordia, princeps justitia. Vivet et dabitur ei. Quid dabitur ei? De auro Arabiae, non solum de auro, sed et de thure, et de myrrha. Aurum, propter fulgorem divinae cognitionis, significat claritatem, id est fidem; thus, propter suam redolentiam, significat bonam opinionem; myrrha, quae corpora servat incorrupta, designat carnis incorruptionem. Possumus autem de myrrha, propter ejus amaritudinem, multiplices trahere significationes. Est etenim myrrha doloris, est et myrrha timoris, est et myrrha compunctionis, est et myrrha confessionis, est et myrrha satisfactionis, est et myrrha exercitationis, est et myrrha laboris, est et myrrha subjectionis, est et myrrha compassionis; [Col. 0932C] est myrrha quoque passionis. Myrrha doloris est, quando transacta mala recogitamus, et inde dolemus. Myrrha timoris est, quando pro malis, quae commisimus, futuram poenam timemus. Myrrha compunctionis est, quando, cogente dolore et timore, de malis perpetratis compungimur. Myrrha confessionis est, quando mala, quae egimus confitendo erubescimus. Myrrha laboris, satisfactionis, quando, post confessionem de transgressione divinae legis, Deo per afflictionem poenitentiae pro modulo nostro satisfacimus. Myrrha laboris est, quando in sex operibus misericordiae proximo exhibendis laboramus. Myrrha exercitationis est, quando, vitiis expulsis, per diuturnum exercitium ad virtutes pervenimus. Myrrha [Col. 0932D] subjectionis est, quando sublimiori propter Deum subdimur, et inde nonnunquam amaritudinem toleramus. Myrrha autem compassionis est, quando alienis malis compatimur. Myrrha vero passionis est, quando mala nostra patimur.

Habemus itaque decem species myrrhae: primam per dolorem, secundam per timorem, tertiam per compunctionem, quartam per confessionem, quintam per satisfactionem, sextam per exercitationem virtutum, septimam per exhibitionem bonorum operum, octavam per subjectionem, nonam per compassionem, decimam per passionem. Offeramus et nos, fratres, nato Domino, aurum, thus et myrrham. Aurum per fidem, thus per bonam opinionem, myrrham per carnis nostrae incorruptionem, et [Col. 0933A] secundum multiplicem superiorem myrrhae divisionem. Et quia nihil sine divina gratia possumus, ipsam semper imploremus, ut per ejus auxilium valeamus hanc offerre oblationem et ad aeternam pervenire retributionem. Quod nobis praestare didignetur qui vivit et regnat, etc.

SERMO XVIII In Annuntiatione Dominica.

Ecce concipies, et paries filium (Luc. I) . In Annuntiatione Dominica, fratres charissimi, locuturi, compendiosum vobis sermonem faciemus, ne vestram dilectionem oneremus. Et quia modum sacratissimae conceptionis, multis Scripturis exponentibus, nostis, placet ipsum modum illibatum praeterire, et aliquid quod vestros mores aedificet proferre. Debemus, [Col. 0933B] fratres, nosmetipsi mater esse Christi, si volumus esse justi, si volumus esse beati: justi per gratiam, beati per gloriam. Debemus Christum concipere, Christum parturire, Christum parere, Christum natum possidere. In generatione carnali prima est conceptio, secunda parturitio, tertia partus, quarta nati possessio in qua est gaudium, quia natus est homo in mundum, nec meminit pressurae mater transactae (Joan. XVI) . In spirituali autem hac generatione prima est fides, secunda bona voluntas, tertia bona actio, quarta aeterna beatitudo. In carnali generatione prima est commistio maris et feminae quando femina, retento semine, fecundatur. Deinde parturitio, id est partus paratio, fetus videlicet concepti augmentatio, vegetatio, membrorum formatio [Col. 0933C] et dispositio, sensificatio hominis atque perfectio. Denique igitur sequitur partus, id est fetus editio, in qua est maximus matri dolor, angustia, labor et clamor. Ad ultimum sequitur nati filii possessio, in qua prae nimio gaudio quod natus est homo in mundum, mater praeteritae pressurae non recordatur. Sic in spirituali generatione, in qua Deus masculus est, anima femina. Quando ipse Deus animae conjungitur, concipit anima Christum per fidem. Fides namque prima est omnium bonorum, sine qua impossibile est placere Deo, sicut impossibile est naturae ut sine semine generetur homo. Deinde sequitur parturitio, quando concepti cognitio boni per bonam voluntatem augmentatur, et per affectionem [Col. 0933D] sensificatur, et quasi membratim per desiderium operandi disponitur. Sequitur partus, quando foris bonum per actionem manifestatur, quod prius intus in bona voluntate continebatur; in qua est labor et clamor matris, quia gravatur tunc anima propter infirmitatem et murmurationem carnis. Sed quandiu durat partus iste, quandiu vivitur, semper fetus iste editur, quia quandiu est tempus vivendi, semper est tempus bene agendi. Quando vero homo moritur, tunc perfecte puer nascitur, quia in solo die mortis perfecte declaratur virtus et meritum operis. Nati filii possessio, aeterna est beatitudo, in qua videbimus Christum et gustabimus: videbimus per contemplationem, gustabimus per dilectionem. De hujus nativitatis gaudio et fructu scriptum est: [Col. 0934A] Cum dederit dilectis suis somnum, ecce haereditas Domini, filii merces, fructus ventris (Psal. CXXVIII) . Concipimus ergo Christum per fidem, parturimus per bonam voluntatem, parimus per bonam actionem, gaudebimus de nato filio per aeternam retributionem.

Sciendum autem est quod carnaiis anima non potest suscipere Christum, sicut lignea fenestra non potest suscipere in se solarem radium. Et sicut vitrea fenestra in se suscipit radium solis, et ipse radius eam intrat et penetrat: sic anima spiritualis, sordibus vitiorum purificata et sole virtutum clarificata, Christum concipit. Quid est namque in fenestra lignum, nisi corpus? Quid vitrum, nisi spiritus? Ferrum autem quod panellos ligat, eo quod ferro [Col. 0934B] domantur omnia, significat rigorem severitatis, et plumbum, propter ponderositatem, virtutem gravitatis; diversae laminae diversi sunt sensus animae, quorum alii disponuntur sursum per contemplationem Dei, alii deorsum per curam sui, alii dextrorsum per dilectionem amicorum, alii sinistrorsum per dilectionem inimicorum, alii in circuitum per circumspectionem motuum. Naturalis puritas vitri significat virtutes nobis datas per naturam; colores superadditi, virtutes nobis collatas per gratiam; picturae imaginum exempla significant sanctorum, quae diligenter in nobis pingere debemus, virtutes eorum cogitando: innocentiam Abel, justitiam Noe, fidem Abrahae, perseverantiam Isaac, tolerantiam Jacob, castitatem Joseph, mansuetudinem Moysi, [Col. 0934C] constantiam Josue, charitatem Samuelis, humilitatem David, zelum Eliae, abstinentiam Danielis, praecipuam S. Joannis Baptistae humilitatem, et castitatem B. Mariae. Sed et crucem in nobis pingimus, cogitando continue passionem Domini, quam pro nobis sustinuit. Sic pingamus in nobis aliorum imagines sanctorum, cogitando et imitando virtutes et exempla eorum

In hac itaque, fratres, mystica significatione vitreae fenestrae lignum est corpus, vitrum spiritus, ferrum severitas, plumbum gravitas, singulae laminae singuli sensus animae, puritas vitri virtutes nobis datae per naturam, colores additi, virtutes nobis collatae, per gratiam, picturae imaginum exempla sanctorum. [Col. 0934D] Simus igitur, fratres charissimi, spirituales ut irradiemur radio solis justitiae, et spiritualiter concipiamus et pariamus Christum filium virginis Mariae, ut sic perveniamus ad gaudium retributionis aeternae, ipso praestante qui venit et regnat, etc.

SERMO XIX. De uno quovis confessore.

Ecce sacerdos magnus (ex Epist. Com. conf. pont.) . Magnus officio, magnus merito, magnus praemio, magnus suffragio. Magnus officio, quia episcopus: magnus merito, quia dignus coelo; magnus praemio, quia beatus; magnus suffragio, quia noster patronus. De cujus magnitudine Scriptura adjungit dicens: Quasi stella, quasi luna, quasi sol, quasi iris, quasi cedrus, quasi cypressus, quasi rosa, quasi lilium, quasi thus, [Col. 0935A] quasi ignis, quasi vas auri solidum. Stella est luminare in coelo, et minor aliis, sole scilicet et luna, et significat inchoationem bonam: inchoationem, quia minima; bonam, quia luminare. Luna, quia ab inchoatione sui per momenta, horas, dies, hebdomadas ad perfectionem profecit, perfectionem de bono ad melius, de inchoatione ad perfectionem figurat. Sol autem, quia perfectus est in quantitate sua et in circulo plenus, nec aliquando crescit, recte perfectionem designat. Iris, id est coelestis arcus, quia pluviosus est, et aquas ante se ducit, praedicationem exprimit, quae nos, qui sine ipsa, terra sine aqua sumus, irrigat, ut steriles inveniens fructuosos faciat. Cedrus arbor est Libani montis. Libanus interpretatur dealbatio, et figurat illum qui est hyssopo [Col. 0935B] gratiae aspersus et super nivem dealbatus. Cedrus autem arbor Libani, quae in altum se surgit, et ad sublimia se extollit, spem designat justi, qui se a terrenis ad coelestia speranda sublimiter extendit. Cypressus est arbor odorifera, et exprimit bonam opinionem, quae rumore boni odoris circumquaque non solum per vicina, sed etiam per remota suaviter se diffundit. Rosa, propter suum ruborem, figurat martyrium. Martyrium aliud intus, aliud foris. Intus compassione, foris passione. Lilia, propter mirabilem sui candorem, castitatem carnis apte designant. Thus, quia cum oratione sacrificii offerri solet, orationem ad divinas aures ascendentem insinuat. Ignis charitatem significat, de quo igne scriptum est: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi [Col. 0935C] ut ardeat? (Luc. XII.) Iste est ignis perpetuus, qui in Veteri Testamento in altari jussus est ardere (Levit. VI) . Semper enim charitas in ara cordis debet perseverare, quia sine ejus flamma non potest sacrificium aliquod cogitationis, locutionis, aut operationis consecrari, aut acceptabile fieri in conspectu Domini. Quasi vas auri solidum, quod dicit vas significat mensuram, quod dicit auri significat sapientiam, quod dicit solidum significat constantiam. Fuit itaque, fratres charissimi, sacerdos iste, cujus hodie solemnia celebramus, quasi stella matutina per bonam inchoationem, quasi luna per meliorem perfectionem, quasi sol per optimam perfectionem, quasi iris per praedicationem, quasi [Col. 0935D] cedrus per spem, quasi cypressus per bonam opinionem, quasi rosa per compassionem, quasi lilium per castitatem, quasi thus per orationem, quasi ignis per charitatem, quasi vas auri solidum, vas per mensuram, auri per sapientiam, solidum, per constantiam. Simus, et nos fratres sacerdotes, sanctum istum pro modulo nostro imitantes, virtutibus superioribus adornati, divinis officiis implicati, ut et nobis possit dici quod scriptum est: Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta (I Petr. II) ; et item: Sacerdotes Domini vocabimini, ministri Dei nostri (Isa. LXII) . Sacrificium nostrum anima nostra est, quam debemus semper in manibus habere et immaculatam Deo offerre, sicut Psalmista ait: Anima mea in manibus meis semper (Psal. CXVII) . Istud sacrificium [Col. 0936A] causa est omnium sacrificiorum, quia caetera omnia propter istud facta sunt. Etiam passio Christi causa fuit aliorum sacrificiorum ipsam praecedentium. Istud primum offeramus, quia caetera sine isto nihil prosunt, quamvis et ipsa magna sunt. Quod nos implere perficiat qui vivit et regnat, etc.

SERMO XX. De qualibet fideli anima.

Brevis in volatilibus apis, et initium dulcoris habet fructus ejus (Eccli. XI) . Sicut multa et magna nobis satis documenta praestant quaelibet minima gesta sanctorum in Scripturis, ita nonnunquam praecipua virtutis exempla nobis praebent ea quae minima videntur in creaturis. Apis etenim quamvis [Col. 0936B] in volatilibus brevis sit, magna nobis tamen hortamenta justitiae natura et actione sua proponit. Apis namque quod et praesens nobis Scriptura sonat, in volatilibus brevis est, id est parva. Affert aquas ad operis sui compositionem. Habet naturaliter iram. Habet aculeum, per quem exercet vindictam; sine coitu est, operatur ceram, operatur mel. Habet pedes, habet pennas, promit susurrum. Ducem imitatur, et in suo volatu velox invenitur. Haec autem omnia, quae de ape diximus, spiritualiter de qualibet fideli anima convenienter intelligimus. Ipsa namque brevis sive parva est per humilitatem, dum non vult altum sapere, sed timere; et quanto se sentit per justitiam sublimiorem, tanto magis se satagit humiliare. Sumit quoque in opus suum aquam, [Col. 0936C] dum compungitur sive pro peccato suo, sive pro praemio futuro. Habet iram, dum erga malos juste irascitur. Habet aculeum quo pungit, dum mala non solum in se, verum et in aliis, in quantum potest, punit. Sine coitu est, dum semetipsam ab illicita voluptate cohibet. Ceram vero operatur, dum aliis per suam sanctitatem justitiae modos demonstrat. Mel etiam congregat, dum dulcedinem charitatis in penetralibus cordis accumulat. Habet pedes, dum de virtute in virtutem de bona actione in bonam actionem intrat. Habet pennas, dum ab imis ad summa per contemplationem volat. Susurrum promit, dum in omnibus Creatori gratias agit. Ducem sequitur, dum majorem quamlibet humiliter imitatur. Velox denique est, quia in omni exercitatione virtutis et [Col. 0936D] exhibitione boni operis expedita est. Habet itaque fidelis anima, sicut apis, brevitatem, id est parvitatem per humilitatem, aquam in opus suum per compunctionem, iram per justitiam, aculeum per vindictam; caret coitu per continentiam; habet ceram, per boni operis demonstrationem, mel per charitatem, pedes per bonam actionem, pennas per contemplationem, susurrum per gratiarum actionem; sequitur ducem per majoris imitationem; velox est per cujuslibet virtutis et operis expeditionem. Imitemur, fratres, apem, ut mereamur habere initium dulcoris per medullam charitatis, et per dulcedinem supernae beatitudinis, ipso praestante qui vivit et regnat, etc.

SERMO XXI. De membris humanis.

[Col. 0937A]

Sana me, Domine, et sanabor (Jer. XVII) . Homo quandiu injustitia perstitit, sanus fuit; sed postquam per culpam corruit, gravem languorem incidit. Et qui ante culpam in omnibus spiritualibus membris suis habuit sanitatem, post culpam in omnibus patitur infirmitatem. Clamet igitur necesse est: Sana me, Domine, et sanabor. Sed nunquid est dicendus homo habere membra spiritualia? Habet membra spiritualia, scilicet virtutes. Sicut enim exterius membris sibi convenientibus formatur, sic interius virtutibus sibi concordantibus mirabiliter disponitur et ordinatur; et ipsa membra corporis virtutes figurant substantiae spiritualis. Caput significat [Col. 0937B] mentem. Quemadmodum namque caput summum obtinet locum inter membra, ita mens inter virtutes animae principalis esse videtur et summa. Et sicut de capite capilli surgunt varii, citrini, rufi, candidi, nigri, sic de mente cogitationes procedunt variae, benignae, malitiosae, mundae, immundae. Oculi designant contemplationem. Quomodo namque oculis corporis foris visibilia cernimus, sic radiis contemplationis invisibilia speculamur. Per nares discretiones accipimus. Naribus etenim odores ac fetores discernimus, et ideo per nares virtutem discretionis non inconvenienter significamus. Aures exprimunt obedientiam, eo quod audiendi obediendique sunt instrumentum. Os insinuat intelligentiam. Sicut enim cibum ore recipimus, ita virtute intelligentiae [Col. 0937C] pastum divinae lectionis captamus. Dentes vero significant meditationem, quia sicut dentibus receptum cibum comminuimus, ita meditationis officio panem lectionis acceptum subtilius discutimus ac dividimus. Lingua quoque, quia ipsa sermonem format, eloquentiae pulchritudinem non inconvenienter designat. Per collum, humeros et dorsum, eo quod ipsis onera soleant imponi, recte patientiam intelligimus. Per brachia autem, quia in ipsis est magna fortitudo, virtutem fortitudinis accipimus. Manus, eo quod ipsis operamur, significat operationem. Sic pectus, quia per ipsum reluctando resistimus adversario, constantiam figurat. Cor quoque, quia in ipso sapientia continetur, sapientiam designat. Mamillae doctrinam exprimunt. Sicut enim [Col. 0937D] mater duabus mamillis filios suos enutrit, sic quilibet pius doctor doctrina dilectionis Dei et proximi imperfectos quosque ad perfectionem justitiae provehit. Per ventrem memoriam intelligamus. Sicut namque corporalem cibum ore acceptum, dentibus comminutum, in ventrem trajicimus, ut ibi decoquatur et membris omnibus distribuatur, ut ex ipso membra corroborentur; sic spiritualem cibum intelligentia cognitum, meditatione discussum et subtiliatum intra memoriam condimus, ut illic amoris igne coctus virtutibus omnibus administretur et dividatur, ut ex eo confortentur. Sed quemadmodum quibusdam corporeus cibus in ventrem acceptus non prodest, quia propter nimietatem ejus, aut debilitatem [Col. 0938A] virtutis digestivae non bene digeritur, sed quasi integer emittitur; sic quibusdam cibus spiritualis in mentem acceptus non prodest, quia ipsis per nimiam negligentiam resolutis de memoria subito lapsus amittitur. Qui autem cibum talem acceptum per memoriam retinet, et per dilectionem decoquit, confortatur et ad devitanda mala et peragenda bona roboratur. Inferiora membra, crura videlicet et pedes, quibus corpus velociter fertur, significant virtutum et bonorum operum perfectionem, et in ipsa perfectione velocitatem. Cruribus namque et pedibus non solum movemur, sed et velociter quandoque currimus. Digiti pedum et manuum, eo quod sint extremitates membrorum, virtutum et bonorum operum figurant perfectionem. [Col. 0938B] Ungues, quia digitorum sunt munimen perfectionis significant soliditatem. Itaque qui habet digitos per perfectionem, unques habere diligat per perfectionis soliditatem.

Itaque qui habet digitos, caveat ne aliquando a perfectione dissolvatur, et paulatim diffluendo ad nihilum redigatur. Membra igitur hominis exterioris virtutes designant hominis interioris. Caput designat mentem, capilli cogitationes, oculi contemplationem, nares discretionem, aures obedientiam, os intelligentiam, lingua eloquentiam, collum humilitatem, dorsum patientiam et longanimitatem, brachia fortitudinem, manus operationem, pectus constantiam, cor sapientiam, mamillae doctrinam, venter memoriam. Inferiora membra, quibus corpus [Col. 0938C] movetur, virtutum et bonorum operum perfectionem, et in ipsa perfectione velocitatem. Digiti pedum et manuum, qui sunt extremitates membrorum, bonorum omnium designant perfectionem. Ungues, qui sunt digitorum munimen, perfectionis designant soliditatem. Interiora membra virtutes occultas, exteriora manifestas. Ossa boni operis internum vigorem, cutis ejusdem operis superficiem. Si quis autem istorum integritatem et sanitatem adipiscitur membrorum, ut videlicet caput habeat sanum per incorruptionem mentis, capillos candidos per munditiam cogitationis, faciem rubicundam per fervorem charitatis, oculos claros per fulgorem supernae contemplationis, et caeterorum, sicut supra dictum est. possideat decorem membrorum, is vere sanus est. [Col. 0938D] Sic ubi autem alicujus vitii contagio laeditur, ibi protinus decor internae pulchritudinis violatur. Reparemus in nobis, fratres, spiritualis formae decorem, divinam imaginem. Sed quia nec spiritualem in nobis languorem sanare, nec sanitatem sine summi ope medici possumus obtinere, ad ipsum singuli proclamemus: Sana me, Domine, et sanabor. Quod, etc., qui vivit et regnat, etc.

SERMO XXII. De populo et terra Domini.

Legimus in cantico Moysi, quod scripsit de populo antiquo, de populo Israelitico, ipsum de eodem populo dixisse quod eum Deus constituit super excelsam terram, ut comederet fructus agrorum, ut sugeret mel [Col. 0939A] de petra, oleumque de saxo durissimo (Deut. XXXII) . Quemadmodum enim Deus, primum hominem condens, dedit illi paradisum voluptatis, ut per illud bonum sperare sciret bonum gloriae coelestis; ita populum suum post culpam reducere volens ad gloriam, illis quibus commisit sacramenta redemptionis, dedit terram promissionis, ut per bonum acceptum in tempore discerent sperare bonum accipiendum in aeternitate. Quae terra dicitur excelsa, id est montuosa, sicut alibi ait Moyses loquens cum Israel: Terra ad quam ingredieris possidendam, non est sicut terra Aegypti de qua existi, ubi aquae ducuntur irriguae, sed montuosa est, de coelo exspectans pluvias, quam Dominus Deus tuus invisit semper, et oculi illius in ea sunt a principio anni usque ad finem ejus (Deut. XI) . Terra Aegypti dicitur esse plana, quia caecitas vitae praesentis quaecunque suggerit mundus, caro, diabolus, prorsus existimat licita. Nullum obstaculum sibi scelestus in peragendo malo opponit; sed totum quod libet, quasi liceret, delectatione pravae voluntatis et perpetratione operis percurrit. Quae irrigatur fluminibus suis, quia perfunditur vitiis. Terra autem Israel dicitur excelsa, quia vita spiritualis per virtutum eminentiam ad coelestia bona contemplanda similiter sublimiter est exaltata. Quae exspectat pluviam de coelo, id est gratiam a Deo. Quam quoque Dominus Deus promisit et semper invisit, quia quid in ipsa agatur diligenter attendit, et ei gratiam ad majora bona peragenda misericorditer tribuit. Et oculi illius in ea sunt a principio anni [Col. 0939C] usque ad finem ejus. Quidquid enim in tempore gratiae (quod est annus benignitatis ejus) in spirituali conversatione boni fiat, semper inspicit; et coronae ejus, ut in ipso terra ista fructum ampliorem faciat, in stillicidiis doni coelestis benedicit. Super istam autem terram excelsam constituit Deus populum suum, non veterem sed novum, non Judaicum, sed Christianum, ut comedat fructus agrorum, ut sugat mel de petra, oleumque de saxo durissimo. Super istam terram Paulus apostolus mansionem constituerat, quando de se sibique similibus dicebat: Nostra conversatio in coelis est (Philipp. III) . Quid est enim terra excelsa nisi vita spiritualis, vita sancta, vita honesta. Sunt quidam qui gloriantur in civitate, in clivo alicujus ardui loci posita, quia civitas talis [Col. 0939D] cadentibus pluviis lavatur sordibus suis, et habet inde non solum vias mundiores, sed et auram salubriorem. Vituperant quoque civitates in imo positas, propter sordes et sordium fetores, et aeris exinde corruptiones, quia civitates, inquiunt, tales per fetores suos devorant habitatores suos. Sed quid prodest tibi corporali habitatione manere in sublimitate locorum, si prava conversatione verseris in profundo vitiorum? Praeterit namque figura mundi, nec aliquid permanet, sed totum et cito defluit bonum, malumque praesentis saeculi. Non est ergo magnipendendum ubi maneas, sed totis viribus contende, ut vitam Deo dignam ducas.

Constituit, ait, eum super excelsam terram, ut comederet [Col. 0940A] fructus agrorum. Qui sunt agri isti nisi sacri libri? Qui sunt fructus agrorum nisi sensus sententiaeque librorum? Singuli libri sunt singuli agri, scilicet Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteromium, et caeteri libri Veteris Testamenti: Matthaeus, Marcus, Lucas, Joannes, et alii libri Novi Testamenti. Illi namque proferunt hordeum propter asperitatem et duritiam litterae; isti, frumentum propter lenitatem et teneritudinem spiritualis intelligentiae. Si displicet tibi fructum legendo colligere de illis, saltem placeat colligere de istis, id est si libros Veteris Testamenti legere detrectas, saltem libros Novi Testamenti legere et scire contendas; si despicis hordeum, mete frumentum. Scias agros istos scilicet libros divinos ab optimis agricolis per multos labores [Col. 0940B] bene cultos, id est a perfectis doctoribus per multas afflictiones, vigilias, lectiones, meditationes, disputationes emendatos, bene glossatos et expositos. Alii laboraverunt et tu, intra labores eorum mete fructus agrorum, lege sententias librorum. Si verbis meis acquiescere volueris, Dominus reget te, et nihil tibi deerit, quia in loco pascuae te collocabit (Psal. XXII) . Si vero nolueris, appropinquabit usque ad portas mortis anima tua, omnem escam abominata (Psal. CVI) . Cave quoque ne comedas siliquas porcorum, ne videlicet delecteris in figmentis poetarum, sive sordibus vitiorum. Divinorum librorum fructus collige, et ex illis impinguare et dilatare. Illic invenies fructum, ut alio in loco jam diximus, honestae occupationis, fructum intimae devotionis, fructum [Col. 0940C] supernae contemplationis. Sunt et alii libri spiritualium bonorum fertiles, fructus praebentes uberes, fructus salutares. Universitas namque creaturae quasi quoddam corpus est bibliothecae. Sed quemadmodum si laicus bibliothecam novam bene compositam, bene scriptam, auro diversisque coloribus pictam et illuminatam inveniat, aperiat, inspiciat, et litteras laudet, aurum coloresque commendat, sed tamen quid in ipsa sapientiae contineatur minime cognoscit; sic homo bestialis tenebris ignorantiae caecatus, mundum istum specie tenus considerans, laudat altitudinem coeli, latitudinem terrae, claritatem coelestium luminarium, viriditatem germinum, diversitatem quorumlibet animantium, moles montium, tractus fluminum, sed tamen quid [Col. 0940D] in ipso divinae cognitionis lateat non advertit. Vir enim insipiens non cognoscet, et stultus non intelliget haec (Psal. XCI) . Non agnoscit in creaturis omnipotentiam Creatoris, quae tot et tanta de nihilo fecit, nec sapientiam, quae tam pulchre facta disponit, nec benignitatem, quae tam utilia dedit. Nos autem, fratres, delectemur, in factura Dei, et in operibus manuum ejus exsultemus. Cum autem dicit, ut sugeret mel de petra, oleumque de saxo durissimo, duo ponit petram et mel, et iterum duo saxum et oleum. Petra secundum traditiones Doctorum nostrorum saxo est minor, saxoque fragilior, et saxum petra majus, petraque durius. Petra et saxum Christum significant. Sed petra significat Christum in sinu [Col. 0941A] matris, saxum vero significat Christum in dextera Dei Patris. Petra Christus in mundo, saxum Christus in coelo. Vis videre Christum petram parvam? vide eum in cunis latitantem, vel in sola Judaea praedicantem. Vis videre Christum saxum magnum? vide eum ad dexteram Patris sublimatum, ad terminos terrae per fidem in cordibus credentium dilatatum. Hic est lapis, de quo scriptum est: Lapis abscissus de monte sine manu hominis factus est mons magnus, et implevit terram (Dan. II) . Vis videre Christum petram fragilem? vide vagientem, esurientem, sitientem, lassescentem, algentem, lacrymantem, flagellatum, mortificatum. Vis videre Christum saxum durissimum? Vide quod Christus resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illa ultra non dominabitur; quod enim [Col. 0941B] vivit, vivit Deo (Rom. VI) . Mel de petra significat gratiam redemptionis. Oleum autem de saxo durissimo gloriam beatitudinis. Sicut namque mel prae omnibus, quae comeduntur palato dulcius sapit, sic gratia redemptionis prae omnibus, quae in praesenti saeculo possunt homini in cordibus electorum dulcescit. Et quomodo oleum cunctos liquores excellit, sic gloria beatitudinis, quae summum est bonum, bona cuncta superat et excedit. Debemus itaque, fratres, esse constituti super excelsam petram per eminentiam virtutum, comedere fructus agrorum lectionem Scripturarum, et per contemplationem creaturarum sugere mel de petra, suscipiendo gratiam redemptionis oleumque de saxo durissimo, sperando gloriam beatitudinis. Ad quam nos perducere [Col. 0941C] dignetur qui vivit et regnat, etc.

SERMO XXIII. Ad sacerdotes in synodo.

Ite angeli veloces, ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem, post quem non est alius, gentem exspectantem et conculcatam, cujus diripuerunt flumina terram ejus (Isa. XVIII) . Ecce, fratres charissimi, divinum nobis officium injunctum: ecce cura, sollicitudo laborque sacerdotum. Ecce pium, sed periculosum onus illis impositum. Ite, angeli veloces. Admonet nos hoc in loco sermo propheticus, imo divinus, ne ministerium nobis divinitus injunctum contemnamus, ne sanctum onus dejiciamus, ne gentem ad imaginem et similitudinem Dei formatam, pretioso sanguine Christi redemptam, nobis [Col. 0941D] commissam negligamus, ne per culpam temporalem ad aeternam defluat damnationem, ne (quod absit!) non solum in illa fiat peccatum propter ipsius delicta propria, sed et in nobis fiat supra modum peccans peccatum propter delicta aliena. Reddituri namque sumus rationem non solum de nobis, sed etiam de animabus nobis commissis, nisi illis instanter annuntiaverimus verbum salutis. Audiamus igitur attentius quod nobis divinitus dicitur: Ite, angeli veloces, ad gentem convulsam. Sacerdotes sunt angeli, sicut quodam loco Scriptura innuit dicens: Labia sacerdotis custodiunt sapientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Malac. II) . Ergo si sacerdotes Domini sumus, etiam [Col. 0942A] ex ipso officio angeli, id est nuntii sumus, et populo ea quae Dei sunt nuntiare debemus. Ite, angeli veloces, ad gentem convulsam. Duobus modis probatur humana natura Deo inhaerere, et in ipso radicem habere, secundum hoc videlicet quod facta est, ut alio loco jam diximus, ad imaginem Dei, in eo quod verum potest cognoscere; et secundum hoc quod facta est ad similitudinem Dei in eo quod potest bonum diligere. His enim modis non solum humana, verum et angelica creatura Creatori conjuncta dignoscitur, dum et cognitione ejus sapientiam contemplatur, et dilectione beatitudine ejus jugiter fruitur. His duobus modis vitat malum, quia et per cognitionem veritatis, quam habet in divina sibi originaliter insita imagine, pellit errorem; et per amorem [Col. 0942B] virtutis, quam habet in divina similitudine, odit iniquitatem. Subintravit autem in naturam humanam per suggestionem diabolicam ignorantia, et evellit in homine radicem divinae cognitionis, et venit concupiscentia, et eradicavit plantam dilectionis.

Gens itaque quaelibet impia a divinis et coelestibus bonis per culpam elongata, duobus praecedentibus bonis in bono primum plantata, duobus succedentibus malis deinceps recte monstratur et vocatur a bono convulsa. Ite ergo, angeli veloces, ad gentem convulsam, et non solum convulsam, sed et dilaceratam. Convulsam a bono, dilaceratam in malo. Humana namque natura postquam a bono vellitur, statim in malo dilaceratur multipliciter, dum diversis vitiis et peccatis ad damnationem pertrabuntur [Col. 0942C] diversi: alii per superbiam, alii per invidiam, alii per iram, alii per acediam, alii per avaritiam, alii per gulam, alii per luxuriam, alii per usuram, alii per rapinam, alii per furtum, alii per falsum testimonium, alii per perjurium, alii per homicidium, alii videndo mulierem ad concupiscendum eam, alii dicendo fratri fatue, et per alia si qua sunt vitia sive peccata, intus vel foris, quae propter praesens compendium nec volumus nec valemus dinumerare. Ite igitur, angeli veloces, ad gentem convulsam et dilaceratam, ut per vestram praedicationem in malo dilaceratam coadunetis, et a bono convulsam replantetis. Ite, angeli, ite veloces, ite ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem post quem non est alius. Quandiu, fratres charissimi, homo nobilitatem, [Col. 0942D] elegantiam, ac pulchritudinem suae conditionis per justitiam conservat, speciosus esse forma comprobatur. Quando vero decorem pulchritudinis in semetipso per culpam foedat, statim deformis et horribilis invenitur, dissimilis Deo, etiam similis factus diabolo. Heu! quam turpis, quam terribilis est populus iste! Alii in populo isto sunt deformiter nigri per cogitationem immundam, alii caeci sunt per ignorantiam, alii carent naribus per indiscretionem, alii lingua vel labiis per noxiam taciturnitatem, in aliis retroversus est vultus per transacti criminis recordationem et delectationem, aliis solus remansit corporis truncus capite praeciso per mentis alienationem, alii quoque carent brachiis perdito [Col. 0943A] fortitudinis rigore, alii carent pedibus amissa virtutum perfectione, alii (quod gravius est, quod turpius est, quod horribilius est, quod terribilius est) dissipatis omnibus membris, id est virtutibus, operibusque bonis dilaceratis pervenerunt usque ad portas mortis, sicut Psalmista ait: Dissipata sunt ossa nostra secus infernum (Psal. CXL) .

Quid igitur, fratres? Si quis videret populum corporaliter in hunc modum deformatum catervatim coram se transire, alios cernens nigros, alios, ut supra dictum est, sine auribus, sine naribus, sine labiis, alios versis retro vultibus, aut amputatis capitibus, manibus, brachiis, pedibus ac cruribus, solos truncos coram se rotantes, sive dissipata singillatim membra humana unum post aliud sequentia, [Col. 0943B] si quis, inquam, vestrum haec videret, nonne quam citius se signo crucis praemuniret aut fugeret, et clamaret nec se nec alium unquam vidisse talia? Quid ergo? Diebus Dominicis ac solemnibus populus vobis commissus a vobis curandus ad ecclesiam confluit, formam corporis componit, cultioribus ac diversis coloribus tinctis vestibus se induit, et vos viros ac mulieres in tanto fulgore contemplantes, forsitan gloriamini tales vobis subjectos, talibusque vos esse praelatos. Non est bona gloriatio vestra si in hoc gloriemini, et populus vobis commissus a bono convulsus, in malo dilaceratus, diversis vitiis atque peccatis terribilis inveniatur, fratres. Vitam itaque diligenter attendite, mores considerate, et pulchritudinem ejus, secundum ea quae ad [Col. 0943C] interiorem hominem, non secundum ea quae ad exteriorem pertinent judicate; et erubescite, et dolete de ipso qui vobis est subjectus populo, si talem videritis quem hic auditis, gentem scilicet convulsam et dilaceratam, populum terribilem post quem non est alius, quia vestra forsitan est culpa, vestra negligentia, vestra desidia; qui talis est, eo quod non annuntiastis ei peccata sua, scelera sua. Ite igitur, angeli veloces, ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem post quem non est alius. Ite, angeli, quia vestrum officium, ite, veloces, ne mora vestra generet periculum. Ite ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem post quem non est alius, ut per vestram praedicationem adipiscatur remedium: Nolite sedere cum consilio [Col. 0943D] vanitatis, nolite cum iniqua gerentibus introire. Odite Ecclesiam malignantium, et cum impiis nolite sedere (Psal. XXV) . Quid igitur? Potest etenim aliquis vestrum tacitus cogitare, vel manifestius respondere dicens: Tu prohibes nos, exemplo Psalmistae posito, ad tales ire, et nonne Dominus ad tales nos dirigit ubi dicit: Ite, veloces, ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem post quem non est alius. Intendite, ubi Dominus ait: Ite, angeli veloces ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem post quem non est alius: ibi vobis officium injungitur, et praeceptum datur impiis praedicandi. Hic vero ubi dicimus, nolite sedere cum consilio vanitatis, nolite cum iniqua gerentibus introire. [Col. 0944A] Odite Ecclesiam malignantium; cum impiis nolite sedere. Hic, inquam, vobis continuo prohibetur licentia cum impiis peccandi.

Ite igitur, angeli, praedicando, nolite ire peccando. Ite ad populum terribilem, ut verbo salutis illum speciosum forma faciatis; nolite ire, ut deformitate peccati illius vosmetipsos illi similes efficiatis. Christus cum peccatoribus manducavit, ut illos in bono sibi conjungeret, sed non manducavit cum eis, ut illis in malo semetipsum sociaret. Sicut Christus fecit, ita facite, sicut non fecit, nolite facere. Ite, angeli, ite, veloces. Quam veloces? tam veloces ut in via neminem salutaveritis (Luc. X) , et si quis vos salutaverit, non respondeatis illi (IV Reg. IV) . Non quod salus omnibus non oranda, sed ut his [Col. 0944B] verbis Spiritus sanctus innuat quam veloces, quam expeditos esse sacerdotes in praedicatione salutis oporteat: Quasi dicat: Praedicate verbum, instate opportune, importune, arguite, obsecrate, increpate in omni patientia (II Tim. IV) , et nolite differre verbum de die in diem, de Dominica in Dominicam, de festo in festum, sed diebus saltem Dominicis et festivis populo pro consuetudine in ecclesia congregato non sufficiat vobis tantum missas celebrare, non sufficiat pro domino apostolico, et singulis ordinibus generalem orationem facere, vel festa sequentis hebdomadae nuntiare, sed magis populum castigate de malo, erudite et informate in bono, poenam peccatoribus venturam, et gloriam justis reservatam illis declarate.

[Col. 0944C] Ite, angeli. Ite, veloces. Quis enim si verbum salutis populo praedicare de Dominica in Dominicam distuleritis, quis, inquam, scivit an tunc viventes, an sani, an praesentes eritis? Sed et si vos viventes sanos ac praesentes esse contingat, quis scit an aliquis tunc aberit qui prius praesens fuit, et amplius consilium animae suae non audiens, morte inopinata et subita praeventus, non abluens culpam rapiatur ad poenam? Nonne Deus juste sanguinem hujusmodi hominis de manibus vestris requiret? Ite ergo, angeli veloces, ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem post quem non est alius. Quid est quod dicitur post quem non est alius? Nunquid post hunc populus non est nasciturus, victurus, bona malaque facturus? Est utique. Quid est ergo [Col. 0944D] quod dicitur, post quem non est alius? Id est nullus ante judicem summum illo deterior, nullus per culpam turpior, nullus terribilior. Tres sunt populi: Christianus, Judaicus, gentilis. Qui utcunque igitur in populo Christiano nomine tenus Christiani sunt, sed per injustitiam diabolo serviunt, Judaeis sive paganis sunt terribiliores, ex quo per iniquitatem sunt deteriores. Quanto namque per gratiam adjuti facilius, si vellent, possent in justitia permanere, tanto gravius offendunt, dum a culpa nolunt abstinere, quia cui plus committitur, plus ab eo exigetur; et quanto gradus altior, tanto casus gravior; et plus peccavit diabolus in coelo, quam homo in paradiso: Et servus, sciens voluntatem domini sui [Col. 0945A] et non facit, plagis vapulabit multis; servus autem nesciens eam vapulabit paucis (Luc. XII) .

Igitur sicut Dominus civitatibus, in quibus plurimas virtutes fecerat, eo quod poenitentiam non egissent, exprobravit dicens: Vae tibi Corozain! vae tibi Bethsaida! quia si in Tyro et Sidone factae essent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Verumtamen dico vobis, Tyro et Sidoni remissius erit in die judicii quam vobis. Et tu, Capharnaum, nunquid usque ad coelum exaltaberis? Usque ad infernum descendes, quia si in Sidoniis factae fuissent virtutes quae factae sunt in te, forte mansissent usque in hunc diem. Verumtamen dico tibi quia terrae Sidoniorum remissius erit in die judicii quam tibi (Matth. XI.) . Sic et huic falsorum [Col. 0945B] Christianorum populo per diversas impietates depravato, terribili facto, longe a divina similitudine quodammodo secundum suam nequitiam remoto, sic, inquam, ei potest exprobrari ut dicatur ei: Vae tibi, popule nequam, popule mendax, popule apostata, qui male vivendo Filium Dei conculcas, qui sanguinem testamenti pollutum ducis in quo sanctificatus es, et Spiritui gratiae contumeliam facis! Melius enim erat illis non cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem retrorsum converti ab eo quod illis traditum est sancto mandato (II Petr. II) . Contigit enim eis et illud veri Proverbii: Canis reversus ad suum vomitum, et sus lota in volutabro luti (ibid.) . Sed et quomodo populus iste seipso deterior vel terribilior esse possit, aut populo malo post nos futuro [Col. 0945C] minime videmus? Nam et in ipsum pondus malorum, ore prophetico prolatum, videtur esse profusum quo dicitur: Vae qui dicitis malum bonum, et bonum malum, ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras, ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum! Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes! Vae qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem. Qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo (Isai. V) . Multa, fratres charissimi, sunt, quae causa brevitatis praetermittimus, quae de his omnibus adhuc dici possent. Ite, angeli veloces, ad populum terribilem, post quem non est alius. Sequitur ad gentem exspectantem et conculcatam. Quid exspectat? Vestrum verbum, vestrum exemplum, [Col. 0945D] vestrum patrocinium, et divinum per vestram sollicitudinem et administrationem auxilium et donum. Vestrum exspectat verbum, ut erudiatur; vestrum exemplum, ut informetur; vestrum patrocinium, ut defendatur; divinum per vestram sollicitudinem et administrationem auxilium et donum, ut a malo liberetur et in bono justificetur. Et conculcatam. Quis conculcavit eam? Universi daemones, qui jugiter animae ejus dicunt: Incurvare ut transeamus per te. Pravi etenim, et qui coelestia spernunt, et ad terrena se deflectunt, daemonibus iter se conculcandi et pertranseundi tribuunt. Sequitur:

Cujus diripuerunt flumina terram ejus. Quae sunt ista flumina terram male viventium diripientia? Ubi [Col. 0946A] vitia cum impetu sunt fluentia, et malos ad tormenta trahentia. Quae est terrae direptio, nisi virtutis cujuslibet dissipatio? Flumina ergo malorum terram diripiunt, cum vitia virtutes eorum auferunt. Aufert enim superbia humilitatem, ira pacem, invidia charitatem, acedia spiritualem exsultationem, avaritia largitatem, luxuria continentiam. Ite, angeli veloces, ad gentem convulsam et dilaceratam, ad populum terribilem, post quem non est alius, ad gentem exspectantem et conculcatam, cujus diripuerunt flumina terram ejus.

In tempore illo deferetur munus Domino exercituum a populo divulso et dilacerato: a populo terribili post quem non fuit alius; a gente exspectante et conculcata, cujus diripuerunt flumina terram ejus. In [Col. 0946B] illo, inquit, tempore deferetur munus Domino (Isa. XVIII) . In quo tempore? Cum videlicet ieritis ad populum istum ad quem mittimini, et illum a supradictis malis per vestram praedicationem curaveritis. Quod munus deferetur? Munus gratum, holocaustum medullatum, votum internum, et deferetur ad locum nominis Domini ad montem Sion, id est in sanctam Ecclesiam. Ite igitur, angeli veloces, et populo terribili praedicate, ministerium vestrum implete. Quod si feceritis, bonum gradum vobis acquiretis. Det vobis et nobis hujus rei gratiam, qui promittit gloriam Jesus Christus Dominus noster, qui vivit et regnat, per omnia saecula saeculorum. Amen.

SERMO XXIV. In Nativitate Domini.

[Col. 0946C]

Domine, miserere nostri; te enim exspectavimus. Esto brachium nostrum in mane, et salus nostra in tempore tribulationis (Isa. XXXIII) . Deus fons et origo boni totius, sine cujus suffragio nec bonum possumus habere, nec malum valemus evadere, nec consequi justitiam vel gloriam, nec culpam vitare nec poenam; ipse jugiter a nobis est exorandus, ipse jugiter reclamandus, ut ipsius suffragante gratia et a malo liberemur, et in bono confirmemur. Legimus in verbis Isaiae prophetae quod ipse Isaias pro populo Judaico, exigentibus peccatis, a Sennacherib intra muros Jerusalem obsesso oravit dicens: Domine, miserere nostri; te enim exspectavimus; esto brachium nostrum in mane, et salus nostra in tempore tribulationis. Timebant enim Judaei, ut, [Col. 0946D] illucescente mane, ipse Sennacherib urbem aggrederetur, et sic civitas caperetur. Populus Judaicus in Jerusalem constitutus electorum significat populum in divinae pacis visione collocatum. Sennacherib et ejus exercitus, populo Dei dirus inimicus, diabolum designat, multitudinemque daemonum ac pravorum hominum. Venit Sennacherib cum exercitu suo, et Judaeos in Jerusalem consistentes expugnare conatur, dum diabolus cum multitudine malignorum spirituum, et perversorum hominum veros divini nominis confessores in divinae pacis visione quiescentes per multas tentationes aggreditur, et eos per quamlibet culpam a securitate suae quietis, et a statu rectitudinis subvertere molitur. Erant duo [Col. 0947A] muri in Jerusalem, murus superior sive interior, murus inferior vel exterior. Sic in spirituali conversatione fidelium duo sunt praecipua munimenta quasi duo muri, dilectio scilicet et actio: dilectio murus interior, actio murus exterior; sed nihil valet ad salutem murus exterior, nisi interior diligenter custodiatur. Quid namque prodest operis exhibitio, si desit cordis dilectio? Quid valet panem esurienti porrigere, potum sitienti dare, hospitem colligere, nudum operire, infirmum visitare, ad inclusum carcere ire, diversarum orationum verba fundere, laudibus divinis os aperire, missas celebrare, quaelibet sacramenta Dei tractare et eis communicare, et quaelibet hujusmodi facere, si negligas vel contemnas mandatum dilectionis observare? Sunt qui [Col. 0947B] multa pauperibus erogant, multa sanctorum loca, sub obtentu redimendae propriae pravitatis et promerendae beatae retributionis, peregrinando visitant et alia bona multa faciunt, sed semetipsos nihilominus male vivendo sceleribus involvunt. Isti frustra sua pro Deo tribuunt, quandiu Deo semetipsos auferunt. Nam si tua das Deo, teipsum diabolo, non est aequa partitio. Deus hominem fecit et redemit et ideo debet totum hominem possidere, et ab ipso fructum bonae cogitationis, locutionis, et actionis colligere, et propterea non debes dare diabolo quod debes Deo.

Quilibet ergo pravi, sicut temporalia bona Christo in suis membris student dare, sic semetipsos Christo, Christum super omnia, et proximum sicut seipsos [Col. 0947C] diligendo debent offerre; et sic civitas eorum, duplici muro munietur: muro interiori per dilectionem, exteriori per operationem. Si vero interiorem, id est dilectionem contingat deesse, exterior, id est operatio hostium impetum non valet sustinere. Domine, miserere nostri. Miseretur Deus hominis, quando hominem a malo liberat, et in bono confirmat; et sic a malo liberando, et in bono confirmando justificat. Miserere igitur, Domine, nostri per justificationem. Non enim possumus habere justitiam, nisi nobis illam dones per gratiam. Te enim exspectavimus. Qui in Deum sperat, Deum per spem exspectat. Qui enim minime sperat, minime exspectat; sed per miseram conscientiam divinam fugit praesentiam. [Col. 0947D] Nec Deo quaerit praesentari, dum ab eo timet condemnari. Domine, miserere nostri per justificationem, te enim exspectavimus per spem. Esto brachium nostrum in mane, et salus nostra in tempore tribulationis. Unum sensum habet quod praemittit brachium, et quod subjunxit salus: et unum sensum habet quod dicit in mane, et quod addit in tempore tribulationis. Esto, Domine, brachium nostrum, et salus nostra, ut nos liberes a malo, et confirmes in bono. Si tu fueris brachium nostrum, si salus nostra, ab hostibus nos impugnantibus liberabimur, et in conversatione bona sicut illi antiqui in urbe Jerosolymitana salvabimur. In mane, in tempore tribulationis. Possumus tribus modis distinguere quod dicit mane, sive tempus tribulationis. Primum mane [Col. 0948A] sive tempus tribulationis est post discessum noctis hodiernae solemnitatis; secundum post horam mortis; tertium post cursum saeculi praesentis. Sed mane hodiernae festivitatis, mane Dominici natalis quomodo dici potest tempus tribulationis, cum omnibus videatur esse tempus exsultationis? Sed si subtiliter perspiciatur, est quibusdam tempus tribulationis, quia tempus tentationis, dum diabolus per spectacula vanitatis; et superfluitatem comestionis et potationis et multiplicis dissolutionis multis tendit laqueos praecipitationis. Quanto igitur diabolus in diebus solemnibus instantius quaerit occasionem, et facilius invenit tentandi facultatem, tanto quisque ad resistendum debet semetipsum praeparare cautiorem et fortiorem, ne cum filii Dei congregati fuerint [Col. 0948B] in unum, superveniens Satan aliquem eorum per culpam corrumpat, et filium damnationis faciat. Quemadmodum ergo diximus, quando est tempus festivitatis, tunc est tempus tentationis, et quandiu est tentationis tempus, tandiu est tempus tribulationis. Esto igitur brachium nostrum, Domine, et salus nostra in die tribulationis, ne diabolus civitatem sanctam per tentationem frangat, fideles tuos per iniquitates captos abducat. Secundum mane sive tempus tribulationis est post horam sive etiam in ipsa hora mortis. Quandiu homo vivit quodammodo in nocte est, quia non cognoscit multa, quae post mortem cogniturus est. Sicut namque dicit Salomon: Sunt justi, atque sapientes, et opera eorum in manu Dei sunt. Et tamen nescit homo utrum amore an odio [Col. 0948C] dignus sit, sed omnia in futurum servantur incerta, eo quod universa aeque eveniant justo et injusto, bono et malo, immolanti victimas, et sacrificia contemnenti. Sicut bonus sic et peccator, ut perjurus, ita et ille, qui verum dejerat (Eccle. IX) . Et item: Nescit homo finem suum; sed sicut pisces capiuntur hamo, sic homines capiuntur in tempore malo, cum eis extemplo supervenerit (ibid.) . Et apostolus Paulus: Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum. Qui autem judicat me, Dominus est (I Cor. IV) .

Tegitur ergo homo, nocte magnae ignorantiae omnibus diebus vitae suae. In morte vero dies illi cognitionis oritur, quia recedente anima de corpore et praemium et meritum suum simul et clare contemplatur. [Col. 0948D] In istius diei matutino multum est timendum humano spiritui, ne a crudeli Sennacherib impetatur, et pro peccatis suis ad terram ultimam, ad infernum videlicet abducatur. In morte namque solet diabolus miseram animam cum suis satellitibus circumdare, et undique coangustare, et si licentia sibi detur, ad istam terram prosternere. Domine, esto brachium nostrum in hoc mane, salus nostra in tempore tantae tribulationis. Tertium mane sive tempus tribulationis est dies universalis resurrectionis. Quandiu namque genus humanum in praesenti saeculo demoratur, magna nocte ignorantiae tegitur. Nondum enim scire potest quandiu mundus subsistat, vel quando finem accipiat; nondum novit qui sint salvandi, qui damnandi; nec videt praemia bonorum, [Col. 0949A] nec poenas malorum; nec concio sanctae Ecclesiae contemplatur per speciem quod credit per fidem; nec adhuc videt rem ad quam tendit per spem; sed in generali resurrectione recedente nocte praesentis ignorantiae illucescet dies cognitionis perfectae, quando, congregatis omnibus creaturis rationalibus, Deum videbit omnis oculus, quando Deus illuminabit abscondita cordis nostri. Tunc veniente Domino cum omnibus sanctis suis erit lux magna, quia erit lux lunae sicut lux solis, et lux solis erit septempliciter sicut lux septem dierum, in die qua colligaverit Dominus vulnus populi sui, et percussuram plagae ejus sanaverit (Isa. XXX) . Vox dici illius reprobis amara, tribulabitur ibi fortis (Soph. I) . Dies irae damnandis erit dies illa, dies tribulationis et angustiae, [Col. 0949B] dies calamitatis et miseriae, dies tenebrarum et caliginis, dies nebulae et turbinis, dies tubae et clangoris. In die illa interficiet et disperdet de civitate sancta David, Rex noster, Salvator noster omnes peccatores terrae, quando videlicet dicet eis: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) . Ab hac auditione mala, qua usque ad illam horam nulla unquam impiis pejor fuit, nec deinceps erit, ab hac, inquam, justi non timebunt quibus dicetur: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (ibid.) . In die illa Salvator noster, cujus nomen terribile est impiis, sanctum sanctis, misericordiam et judicium cantabit (Psal. C) , misericordiam bonos salvando, judicium malos condemnando. [Col. 0949C] Et honor regis, quo bonos salvabit, judicium diliget (Psal. XCVIII) , quo malos condemnabit, et duo quae Deus uno et aeterno verbo locutus est semel complebuntur (Psal. LXI) , quia potestas Dei erit ad reprobos puniendos, et tibi, Domine, misericordia (ibid.) , ad justos glorificandos, quia tu reddes unicuique juxta opera sua (Rom. II) . Tunc cum tradiderit Filius regnum Patri finis erit, id est consummatio omnium (I Cor. XV) , cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem (ibid.) , ut amplius non dominetur spiritus spiritui, angelus angelo, vel homo homini. Esto, Domine, brachium nostrum in mane, et salus nostra in tempore tribulationis. In primo mane, id est in die solemnitatis hodiernae nos libera a diabolica tentatione; in secundo, [Col. 0949D] id est in hora mortis, nos libera a diabolica infestatione; in tertio, id est in die resurrectionis, nos libera a perpetua damnatione. Esto ubique brachium nostrum, salus nostra, ut nos a malo liberes, et in bono salves, et largiendo nobis gloriam, quam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) , quam praeparasti diligentibus te, in qua vivis et regnas Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

SERMO XXV. In festivitate cujuslibet sancti, et praecipue Augustini.

Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor (Psal. L) . David rex et propheta tribus gravibus maculatus peccatis: adulterio, quando peccavit cum Bersabee; [Col. 0950A] traditione, quando Uriae dedit litteras mortis suae: homicidio, quando Joab, praedictum Uriam secundum praeceptum regis in loco ubi bellum erat fortissimum posuit, et ipse Urias percussus occubuit. Ipse, inquam, David postquam se peccasse intellexit, psalmum poenitentialem in quo versiculus iste continetur composuit, et in ipso de transgressione se a Deo mundari suppliciter supplicavit: Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor. Herba hyssopus, de qua in testamento veteri aspersorium componebatur, quo res quaelibet mundanda aspergebatur et mundabatur, quot in se habet proprietates, tot spiritualium rerum prae se fert significationes. Aliquot igitur ejus proprietates decrevimus secundum ordinem disponere, et sic mysticas earum significationes [Col. 0950B] exponere. Scimus hyssopum in occulto terrae radicem figere, foras de terra exire, sursum crescere, ramos multiplicare, folia producere, virescere, calidum natura, parvum, et purgativum esse, grana seminis, et hyacinthini coloris flosculos, et ex ipsis flosculis redolentiam habere. Haec omnia spiritualiter justo isti sancto, videlicet Augustino, cujus hodierna die solemnia celebramus conveniunt. Radix, quae principium est rei crescentis, fidem significat cordis, quae est origo cujuslibet virtutis, vel boni operis ex ipsa nascentis. Egressio germinis confessionem significat oris. Sic radix significat fidem cordis, exitus germinis confessionem oris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) . Quod vero hyssopus crescit [Col. 0950C] sursum, figurat spem supernorum bonorum, per quam superna sapimus bona, et quaerimus, et ad ea per desiderium properamus. Multiplicatio ramusculorum multiplicationem exprimit virtutum ex un fide quasi ex una radice prodeuntium. Folia quae foris ipsam rem de qua crescunt vestiunt, bona opera designant, quae justum extrinsecus honeste et decenter tegunt. Viror hyssopi perpetuam significat in justo justitiae conservationem, sive coelestis aeternitatis amorem. Naturalis hyssopi calor dilectionem Dei et proximi, qua justus Deum super omnia et proximum sicut semetipsum diligit, figurat. Quasi quodam namque calore calet, dum utraque fervet dilectione. Parvitas hyssopi humilitatem exprimit justi. Justus etenim humilitatem imitatur hyssopi, [Col. 0950D] dum altiora se quaerere non praesumit, sed humilibus consentit. Purgativam habet virtutem per praedicationem. Sicut enim hyssopus ipso utentium purgat pectora, sic praedicator adjuvante manu summi Medici audientium se mundificat corda. Habet etiam grana per sanae doctrinae verba, quae in cordibus audientium seminata producunt, cooperante gratia germen justitiae, et reddunt fructum gloriae. Habet flosculos hyacintini coloris, dum exercet virtutes, et exhibet opera conversationis coelestis vitae. Spargit odorem, dum per bonam famam bonus odor est Christi in omni loco. Habet itaque justus noster patronus noster, cujus hodie solemnia celebramus, admodum hyssopi radicem per fidem, [Col. 0951A] germen egrediens per fidei confessionem, erectionem per spem, plures ramos per virtutum multiplicitatem, folia per bonam actionem, virorem per perseverantem conservationem justitiae, et perpetuum amorem aeternae patriae. Calidus est per dilectionem, parvus est per humilitatem, purgativus per praedicationem. Hyacinthinum habet colorem per coelestem vitam, grana per sanam doctrinam, redolentiam per bonam famam. Hoc hyssopo quasi quodam aspersorio toties nos Deus aspergit, quoties doctrina et exemplo illius nos instruit et accendit. Et nos mundamur, lavamur, et super nivem dealbamur, dum ejus eruditione et imitatione ab omni inquinamento carnis et spiritus purificati ad caeleste praemium sublevamur. Aspersorium igitur [Col. 0951B] hyssopi vita est justi, aqua gratia, aspersio imitatio, mundatio justificatio. Aspergat nos Deus hoc hyssope in tempore, ut cum ipso gloriemur in aeternitate, qui vivit et regnat, etc.

SERMO XXVI. De antiquo Judaeorum populo, et hodiernis justis.

Beatus Paulus apostolus in Epistola sua loquens de populo Israelitico, scilicet quae bona, vel quae mala eidem populo contigerint taliter subjunxit: Omnia in figura contingebant illis, scripta sunt autem ad correctionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X) . Multa, fratres charissimi, dedit Deus bona populo illi, multa contulit beneficia. Patres eorum absque meritis elegit, eos in signis [Col. 0951C] et prodigiis multis et magnis de Aegypto, de fornace ferrea, de domo servitutis eduxit. Praecessit eos in columna nubis et ignis per desertum longo tempore, in quo non sunt attrita vestimenta eorum. Pane coelesti pavit eos, aqua de petra potavit, circumduxit, et docuit, et custodivit ut pupillam oculi sui. Sicut aquila provocans ad volandum pullos suos, et super illos volitans expandit alas suas, sic assumpsit populum illum, et portavit eum in humeris suis. Dominus solus dux ejus fuit, et non erat cum eo Deus alienus. Percussit coram eis reges magnos, et occidit reges fortes, Sehon regem Amorrhaeorum, et Og regem Basan. Et dedit terram eorum haereditatem, haereditatem Israel populo suo, ut comederet fructus agrorum, et sugeret mel de petra, oleumque de saxo durissimo. Butyrum [Col. 0951D] de armento, et lac de ovibus cum adipe agnorum et arietum filiorum Basan, et hircos cum medulla tritici, et sanguinem uvae biberent meracissimum. Non fecit taliter omni nationi, et judicia sua non manifestavit eis (Deut. XXXII; Psal. CXXXIV) . Deinde progressu temporis cum praedictus populus legis praecepta contemneret aspirando, excitavit Deus sanctos viros qui in ipso erant, et prophetas constituit ut praevaricatores a culpa castigarent, et ad justitiam revocarent, et eidem populo adventum dilecti Filii sui praenuntiarent. Denique cum advenisset sacri plenitudo temporis, misit Deus Filium suum in terras ad oves quae perierant domus Israel: ut ipse pastor gregem suum pasceret, in brachio suo congregaret [Col. 0952A] agnos, et in sinu suo levaret, fetas ipse portaret (Gal. IV) .

Ista magnalia, et multa alia, quae dinumerare nec volumus, nec valemus, fecit illis Deus, quae, sicut jam dictum est, in figura contingebant illis; scripta sunt autem ad correctionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X) . Quaecunque enim scripta sunt ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV) . Secundum hujus figurae typum, fratres charissimi, non merito humano, sed gratuito dono elegit Deus Patres nostros in fide, sanctos videlicet apostolos, quos voluntarie genuit verbo veritatis, ut essent aliquod initium creaturae ejus (Jac. I) . Eduxit nos de Aegypto, quando eduxit de [Col. 0952B] paganismo, quando nos eduxit de tenebris gentilis infidelitatis in admirabile lumen suum, ut qui aliquando non eramus populus, nunc simus populus Dei; et qui non consecuti misericordiam; nunc misericordiam consecuti (I Petr. II) . Qui pascit, et qui portat nos in via et vita praesentis saeculi sacramento corporis et sanguinis sui.

In hac vita praecedit nos columna nubis et ignis, quia proponit ad confirmationem fidei claritatem et miracula suae divinitatis, et ad exemplar bonae operationis blandimentum et humilitatem humanitatis. In hac via non atteruntur vestimenta nostra, quia virtutes, et bona opera nostra usque in finem, si volumus, per gratiam ejus nobis custodiuntur illaesa. In hac via circumduxit nos Deus per bonam actionem, [Col. 0952C] et docet per Scripturarum lectionem, et custodit per gratiae suae protectionem. Sicut aquila provocans ad volandum pullos suos, et super eos volitans expandit alas suas, et assumpsit eos atque portavit in humeris suis. Quando enim expandit in cruce manus, ipse languores nostros tulit, et dolores nostros portavit (Isa. LIII) , et exemplum patiendi monstravit, ut, per passionem quae est in tempore, ad gloriam volare discamus quae est in aeternitate. In hac via solus Deus dux noster est, et non est nobiscum Deus alienus, quia ipse solus per passionem suam torcular redemptionis humanae calcavit, et de gentibus non fuit vir cum eo, quia sacerdos et levita spoliatum et vulneratum praeterierunt, et solus Samaritanus misericordia motus appropriavit, vulnera [Col. 0952D] ejus alligavit infundens oleum et vinum, et imponens super jumentum duxit in stabulum, et curam ejus egit (Luc. X) . Subversis hostibus multis et magnis, dedit terram nobis optimam, quia liberatos de potestate tenebrarum transtulit in regnum Filii dilectionis suae (Col. I) , regenerans nos in spem vivam per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis in haereaitatem incorruptibilem, et incontaminatam, et immarcessibilem, conservatam in coelis nobis, qui in virtute Dei custodimur per fidem in salutem paratam revelari in tempore novissimo, quando fides nostra multo pretiosor auro, quod per ignem probatur, invenietur in laudem, et gloriam et honorem in revelatione Jesu Christi (I Petr. I) ; quando exsultabimus laetitia inenarrabili [Col. 0953A] et glorificata. Sed et si legem aliquando praevaricemur, constituti sunt per Ecclesias rectores et doctores, qui de malo nos castigent, et in bono reforment. Venit et ipse filius frequenter ad nos, ut ad suum ovile, si in aliquo deviamus reducat, et ibi sua protectione custodiat. Ecce quomodo consonant exemplaria veritatis. Ecce qualia bona illis Deus contulit, qualia nobis, illis magna, nobis majora.

Sed quid dicit de illis Scriptura divina? Multis modis enarrat praevaricationes eorum in Aegypto, in deserto, in terra promissionis, duritiam cordis eorum, et incredulitatem, contentiones et murmurationes eorum contra Dominum, et Moysen servum ejus, et alios multos qui post eum populum illum [Col. 0953B] docuerunt. Cum enim persequeretur eos Pharao, levaverunt filii Israel oculos suos, et viderunt Aegyptios post se, et dixerunt ad Moysen: Forsitan non erant sepulcra in Aegypto, ideo tulisti nos ut moreremur in solitudine. Quid hoc facere voluisti, ut educeres nos ex Aegypto? Nonne iste est sermo quem loquebamur ad te in Aegypto, dicentes: Recede a nobis, ut serviamus Aegyptiis: Multo enim melius est servire eis quam mori in solitudine (Exod. XIV) . In deserto quoque Sin murmuravit omnis congregatio filiorum Israel contra Moysen et Aaron, et dixerunt: Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Aegypti, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus panem in saturitate. Cur induxistis nos in desertum istud, ut occideretis omnem multitudinem fame? (Exod. XVI.) [Col. 0953C] In Rapnidim, ubi non erat aqua ad bibendum, jurgatus populus contra Moysen ait: Da nobis aquam ut bibamus. Cur exire nos fecisti de Aegypto, ut occideres et nos, et liberos nostros, ac jumenta siti? (Exod. XVII.) In Horeb fecerunt vitulum, et adoraverunt sculptile, et mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis fenum; obliti sunt Deum qui salvavit eos, qui fecit magnalia in Aegypto, mirabilia in terra Cham, terribilia in mari Rubro (Exod. XXXII; Psal. CV) . Postquam autem profecti sunt de deserto Sinai, ortum est murmur populi quasi dolentium pro labore contra Dominum. Vulgus quippe promiscuum, quod descenderat cum eis, flagravit desiderio carnium, sedensque ac flens, junctis sibi filiis Israel ait: Quis dabit nobis ad vescendum carnes? Recordamur piscium [Col. 0953D] quos comedebamus in Aegypto gratis. In mentem nobis veniunt cucumeres et pepones, porri quoque, et caepae, et allia. Anima nostra arida est, nihil aliud respiciunt oculi nostri nisi man (Num. XI) .

Sed et decem exploratores ex illis duodecim, quos direxit Moyses ad explorandam terram promissionis, detraxerunt terrae apud filios Israel quam inspexerant, dicentes: Terra quam lustravimus devorat habitatores suos. Populus quem aspeximus, procerae staturae est. Ibi vidimus monstra quaedam filiorum Enac de genere giganteo, quibus comparati quasi locustae videbamur. Fleverunt igitur filii Israel, et murmurati sunt contra Moysen et Aaron, dicentes: Utinam mortui essemus in Aegypto, et non in hac [Col. 0954A] vasta solitudine! Utinam pereamus, et non inducat nos Dominus in terram istam, ne cadamus gladio, et uxores ac liberi nostri ducantur captivi. Nonne melius est reverti in Aegyptum? Constituamus nobis ducem et revertamur in Aegyptum (Num XIII, XIV) . Core quoque, et concilium ejus irritaverunt Moysen in castris Aaron sanctum (Num. XVI) . Ad aquas contradictionis vexatus est Moyses propter eos, quia exacerbaverunt spiritum ejus (Psal. CV) . In Setim fornicatus est populus cum filiabus Moab, et initiatus est Israel Beelphegor (Num. XXV) . Denique terram bonam ingressi contaminaverunt eam in idolis suis, et in cunctis abominationibus suis. Incrassatus est enim dilectus, et recalcitravit: incrassatus, impinguatus, dilatatus, dereliquit Deum factorem suum, et recessit [Col. 0954B] a Deo salutari suo: Provocaverunt eum in diis alienis, et in abominationibus ad iracundiam concitaverunt. Immolaverunt daemoniis et non Deo; diis, quos ignorabant. Novi recentesque venerunt, quos non coluerunt patres eorum. Dederunt Deo scapulam recedentes, et transgressi sunt leges ejus pessime (Zach. VII) . Fornicata est super me Oolla, id est Samaria, et insanivit in amatores suos, in Assyrios propinquantes, vestitos hyacintho. Principes et magistratus, juvenes cupidinis; et in immunditiis eorum polluta est. Quod cum vidisset soror ejus Oliba, quae est Jerusalem, insanivit et ipsa in amatores suos, et denudavit fornicationem suam in tantum ut plus esset impia quam gentes (Ezech. XXIII) . Omnes itaque declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui [Col. 0954C] faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII) , excepto semine sancto, quod perstitit in gente illa, quod non est excussum, quia benedictio Domini erat. Cumque mitteret Dominus servos suos prophetas, ut fructus istius vineae acciperent, agricolae, apprehensis servis ejus, alium ceciderunt, alium occiderunt, alium vero lapidaverunt. Iterum misit alios servos plures prioribus, et fecerunt illis similiter. Novissime autem misit ad eos Filium suum dicens: Verebuntur Filium meum. Agricolae autem videntes Filium dixerunt intra se: Hic est haeres. Venite, occidamus eum, et habebimus haereditatem. Et apprehensum eum ejecerunt extra vineam, et occiderunt (Matth. XXI) . Et quomodo contra supradicta beneficia reddidit mala generatio [Col. 0954D] prava et perversa, populus stultus et insipiens, videamus, fratres, et caveamus ne praecepta Salvatoris transgrediendo illis configuremur, assimilemur, conformemur. Sunt multi vocati in sancta Ecclesia, pauci electi; multi sunt, qui exemplum illorum male vivendo sequuntur, ambulantes in comessationibus et ebrietatibus, in cubilibus et impudicitiis, in contentione et aemulatione, configurantur se, sicut ait beatus Petrus apostolus, prioribus ignorantiae suae desideriis (I Petr. I) , qui post carnem in concupiscentia immunditiae ambulant, damnationemque contemnunt, audaces, sibi placentes, sectas non metuunt introducere blasphemantes (II Petr. II) . Sed vae illis, ut ait Judas apostolus, qui in via Cain abierunt, et errore Balaam mercede effusi sunt, et in contradictione [Col. 0955A] Core perierunt. Hi sunt in epulis suis mane convivantes sine timore, semetipsos pascentes, nubes sine aqua, quae a ventis circumferuntur, arbores autumnales, infructuosae, bis mortuae, eradicatae, fluctus feri maris, despumantes suas confusiones, sidera errantia, quibus procella tenebrarum reservata est in aeternum (Jud. 11-13) . Isti sunt, secundum beatum Petrum apostolum, existimantes voluptatem diei delicias coinquinationis et maculae, deliciis affluentes, in conviviis luxuriantes, oculos plenos habentes adulterio et incessabili delicto, pellicientes animas instabiles, cor exercitatum avaritia habentes, maledictionis filii (II Petr. II) . De quibus Paulus terribiliter intonat dicens: Impossibile est eos qui semel sunt illuminati, gustaverunt etiam donum coeleste, et participes sunt facti [Col. 0955B] Spiritus sancti, gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum, virtutesque venturi saeculi, et prolapsi sunt, renovari rursus ad poenitentiam, rursum crucifigentes sibimetipsis Filium Dei et ostentui habentes (Hebr. VI) . Per perpetrationem etenim culpae amittunt donum gratiae, et tales se faciunt, ut rursus quantum ad illos, non quantum ad misericordiam divinam atque potentiam, ut inquam illis necessarium videatur, rursus Filium Dei pro redemptione ipsorum crucifigi, et ostentui haberi. Voluntarie enim nobis peccantibus post acceptam notitiae veritatem jam non relinquitur pro peccatis hostia. Terribilis namque est quaedam exspectatio judicii et ignis aemulatio, quae consumptura est adversarios (Hebr. X) . Non relinquitur, ait, hostia pro peccatis voluntarie nobis peccantibus [Col. 0955C] post acceptam notitiam veritatis. Una est enim vera, et perfecta, et sola hostia, caro Christi semel in passione oblata pro peccato generis humani; quae amplius pro nullius peccato crucifigetur, aut patietur, quia Christus resurgens ex mortuis jam non moritur (Rom. VI) .

Quicunque igitur criminaliter aut damnabiliter peccant post acceptam gratiam baptismatis, pretium amittunt humanae redemptionis, nec habent quid offerant pro peccato redemptionis jam factae, nec amplius faciendae pretio amisso. Sicut nec genus humanum habuisset post peccatum parentis primi originale hostiam, quam pro ipso peccato originali vel pro suo actuali obtulisset, nisi illi Pater summae pietatis dilecti Filii sui assumptam [Col. 0955D] humanitatem ab omni peccati macula per divinam potentiam mundificata ad offerendum gratis dedisset. Quae videlicet humanitas Christi in cruce semel oblata omnes tam praecedentes quam sequentes ad vitam aeternam praedestinatos effusione sui sanguinis culpa lavit, et aeterno Patri, Adae debitum solvens, reconciliavit. Una est ergo redemptionis hostia, qua amissa non relinquitur nobis altera. Sed quamvis ista tam gravia et terribilia sunt peccantibus, non est tamen impossibile apud Deum omne verbum (Luc. I) . Potest etenim misereri, et miseretur labentis, et ad eum poenitendo revertentibus in hoc etiam tempore post amissam baptismi gratiam remittit culpam. Sed licet peccantibus poenitentibus nunquam longinqua [Col. 0956A] sit divina miseratio; omnibus tamen formidanda est post acceptam gratiam culpa, quia terribilis imminet sententia contemptoribus gratiae, sicut ex ejusdem verbis Apostoli intelligi potest. Ait enim: Irritam quis faciens legem Moysi sine miseratione duobus vel tribus testibus moritur. Quanto magis deteriora putatis mereri supplicia qui Filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit in quo sanctificatus est, et spiritui gratiae contumeliam fecerit? (Hebr. X.) Si sermo Veteris Testamenti, qui per angelos dictus est, factus est firmus, et omnis praevaricatio accepit justam mercedis retributionem: quomodo nos effugiemus si tantam neglexerimus salutem? (Hebr. II.) Non igitur nos configuremus illis in praevaricatione, ne similes illis efficiamur in damnatione, sicut quidam [Col. 0956B] in hoc tempore pravitatem illorum imitantes, et correptionem Scripturarum contemnentes, tot et tantis sceleribus se involvunt, ut merito de ipsis dici possit, quod ipsi sint in quos non solum devenerunt fines saeculorum, sed etiam vitiorum, non quod post eos non erunt vitia, sed quod minime valeat unquam gravius aut deterius ebullire vitiositas humana. Nec intelligunt quam districte, quam diligenter servanda sit sanctimonia, cum scriptum sit quod etiam in cogitatione impii erit interrogatio, nec sit allata pax in nativitate Salvatoris, nisi hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Non solum enim in conspectu Dei purificandus est rivulus operis vel sermonis, sed et fons intimae cogitationis. Si autem neglexerimus secundum ea quae propter nostri scripta [Col. 0956C] sunt correptionem corrigi, timeamus cum illis antiquis contemptoribus condemnari. Scitis, fratres, multiplices poenas illis propter iniquitatem eorum fuisse illatas. Alii gladiis sunt occisi, alii coelesti igne combusti, alii terra glutiente absorpti, alii morsibus serpentum necati, alii Domino aliis modis percutiente mortui. In terra promissionis praecepta Dei transgredientes a gentibus saepe sunt servituti subjecti. Denique de terra sua penitus evulsi, dispersi sunt per multas regiones, et continuae servituti subditi, et (quod omnibus gravius est) a fide Salvatoris exclusi et perpetuae damnationi deputati sunt. Non igitur efficiamur similes in culpa, ne simul cum illis cruciemur in poena. Timeamus Dominum Deum nostrum, qui eduxit nos de Aegypto infidelitatis, [Col. 0956D] et dedit nobis jucunditatem aeternae dulcedinis, et dedit nobis domos per bonam conservationem, hortos, vineta, oliveta per virtutum et bonorum operum fructificationem, et satiat nos per spiritalis gratiae refectionem. Ipsi soli serviamus, ut per ipsius gratiam mereamur gloriam, in qua vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.

SERMO XXVII. In festivitate Paschali, et corporis Christi.

In sunt dies quos observare debetis. Quarta decima die ad vesperam Pascha Domini est, et in quinta decima solemnitatem celebrabitis Altissimo Domino (Levit. XXIII) . Divina providentia, genus humanum ad amissam beatitudinem revocare disponens, [Col. 0957A] multiplices sacrae legis institutiones proposuit hominibus Veteris Testamenti, quibus venturae sacramenta redemptionis commisit; et qualiter quaeque observare deberent patenter edocuit. Unde inter caetera sacramenta legalia quando Paschalem solemnitatem celebrarent, quae speciale et praecipuum, quia redemptionis humanae sacramentum erat, ostendit dicens: Quarta decima die ad vesperam Pascha Domini est. Nos igitur, fratres, quibus jam non sunt tenenda carnalia legis scripta, sed ea, quae per illa sunt significata, nos, inquam, debemus altius fodere, et latentis boni fontem quaerere, sub umbra veritatem, sub figura rem, sub duritia corticis medullae teneritudinem, sub littera intelligentiam spiritualem, sub tegmine paleae internam [Col. 0957B] grani refectionem diligenter investigare. In agro namque legis divinae thesaurus sapientiae latet occultus, quem qui invenit, invenit vitam, et haurit salutem a Domino. Quarta decima die ad vesperam Pascha Domini est. Magnum et evidens sacramentum habet numerus iste, qui ex denario et quaternario constat. Denarius namque significat completionem et finem legis, quaternarius exhibitionem et perfectionem evangelicae praedicationis. Lex etenim decem praeceptis comprehenditur. Et Evangelium quatuor libris continetur. Christus itaque veniens in carne, qui est finis legis, denarium legis complevit, et per assumptam humanitatem lucem evangelicae doctrinae declarans quasi quatuor dies consummavit. Et in consummatione praedicationis quatuor Evangeliorum, [Col. 0957C] quasi in fine vel in vespera quatuor dierum, ipsemet Christus Phase celebravit, quia per nostrae fragilitatis naturam pro nobis in cruce moriens de mundo ad Patrem transitum fecit.

Debemus, charissimi, hoc Phase, id est hunc transitum Domini, in quo Aegyptios, videlicet daemones tenebrosos subegit, et nos de potestate eorum liberavit, hunc, inquam, debemus semper cogitare, et ea, quae in Veteri Testamento secundum litteram de hac solemnitate scripta sunt, in Novo spiritualiter observare. Debemus carnes agni comedere, caput ejus cum pedibus in intestinis vorare (Exod. XII) . Fit autem ibi mentio non solum agni, sed et haedi. Christus agnus est, Christus haedus; agnus justis, haedus peccatoribus, caput divinitas, [Col. 0957D] pedes humanitas. Caput ejus voramus, quando cum sana fide et summa devotione cogitamus ejus divinitatem. Pedes voramus, quando cum eadem fide et devotione cogitamus ejus humanitatem. Caput ejus volamus, quando cogitamus ejus immensitatem sine dimensione, aeternitatem sine tempore, simplicitatem sine diminutione. Caput voramus, quando eum cogitamus veraciter in omni essentia, in omni loco, in omni tempore: sed in omni essentia sine sui definitione; in omni loco sine comprehensione; in omni tempore sine mutabilitate. Caput voramus, quando cogitamus quod non potest loco mutari qui ubique est, nec tempore qui aeternus est, nec sensu qui sapientissimus est, nec affectu qui optimus est, [Col. 0958A] nec augeri qui immensus est, nec minui qui simplex est, nec dividi qui unus est. Caput voramus, quando cogitamus ejus potentiam, sapientiam ac bonitatem. Potentiam, qua cuncta creat; sapientiam, qua cuncta gubernat; bonitatem, qua creata et gubernata conservat. Caput voramus, quando cogitamus eum supra omnia, subter omnia, extra omnia, intra omnia. Supra non elatum, subter non substratum, extra non exclusum, intra non inclusum. Supra praesidendo, subter sustentando, extra continendo, intra penetrando. Caput voramus, quando de ubertate domus Dei inebriati, et de torrente voluptatis ejus potati, cogitamus eum fontem vitae esse, a quo bona cuncta procedunt, et lumen verum, in lumine et de lumine vero, non tamen duo luminaria, sed [Col. 0958B] unum lumen. Caput voramus, quando beatorum angelorum concentum, et sanctorum per primam stolam jam glorificatorum laudes summae divinitati libatas cogitamus, et coelestia bona, inquantum divina largiente bonitate possibile est, praegustamus. Pedes voramus, quando humanitatem ejus cogitamus. Pedes voramus, quando cogitamus Filium Dei pro nobis incarnatum, pannis involutum, in cunis vagientem, ubera lactentem, esurientem, sitientem, lassescentem, lacrymantem, captum, ligatum, colaphizatum, crucifixum, mortuum, sepultum, resurrexisse a mortuis, ascendisse in coelum, sedere ad dexteram Patris, in die judicii venturum, et redditurum unicuique secundum opera sua. Intestina ejus voramus, quando ipsius occulta et profunda [Col. 0958C] sacramenta fideliter et devote cogitamus, quibus videlicet sacramentis ipse Christus est ab initio praesignatus, sicut multis oraculis est prophetatus. Istius agni carnis nocte comedimus, quia modo in sacramento Dominicum corpus accipimus, quando adhuc invicem conscientias nostras non videmus. Sed non comedamus quidquam ex eo crudum, nec credamus esse hominem purum; sed coquamus eum per divinitatis intelligentiam, non tamen aqua, ne praesumamus ejus mysteria discutere per humanam sapientiam, sed assum per Spiritus sancti gratiam. Si quid residui fuerit, quod vestram excedat intelligentiam, debet igni comburi, id est Spiritui sancto fideliter committi. Accingamus renes nostros per [Col. 0958D] castitatem. Habeamus calceamenta in pedibus per defunctorum Patrum imitationem, baculos in manibus per vigilantiam pastoralem. Comedamus panes azymos per simplicem doctrinam, lactucas agrestes per amaram poenitentiam. Comedamus festinanter ut mandata Dei, mysteria redemptionis, gaudia patriae coelestis cum festinatione cognoscamus, et praecepta vitae impleamus, quia et si hodie quod licet nobis bene agere scimus, utrum cras liceat ignoramus. Festinanter ergo comedamus, id est ad solemnitatem patriae coelestis anhelemus. Nemo in hujus vitae itinere torpeat, ne in patria locum perdat.

Haec de spirituali intelligentia breviter perstrinximus, ut de tanto sacramento, quantum possumus, colligamus. Comedamus, fratres, Phase, et non solum [Col. 0959A] comedamus, sed et faciamus. Faciamus Phase, faciamus transitum. Transeamus de tenebris ad lucem, de mendacio ad veritatem, de vitio ad virtutem. Transeamus, in quantum possumus, de superbia ad humilitatem, de invidia ad charitatem, de ira ad tranquillitatem, de acedia ad exsultationem, de avaritia ad largitatem, de ebrietate ad sobrietatem, de luxuria ad castitatem. Transeamus de malo ad bonum, de mundo ad Deum, ut moriamur mundo, vivamus Deo. Imitemur servi Dominum, discipuli Magistrum, ut sicut Christus de mundo ad Patrem transivit, ita et nos de impietate transeamus ad pietatem. Et in quinta decima die solemnitatem celebrabitis altissimo Domino. Quinta decima dies totum tempus gratiae, quod ab ascensione Domini [Col. 0959B] Jesu Christi et missione Spiritus sancti protenditur, designat, in quo solemnitatem Domino celebramus, quia per gratiam ipsius debemus quinarium sensuum nostrorum per culpam corruptum, ad integritatem revocare, et denarium legis bene vivendo complere. Quindecim etiam per septem et octo dividuntur, quia nos debemus in hac solemnitate gratiae taliter vivere, ut per septiformem gratiam Spiritus sancti mereamur adipisci octo beatitudines coeli. Isti sunt dies, dies videlicet humanae redemptionis, dies gratiae divinae, quos observare debemus cessando ab opere servili, id est ab opere peccati, et non solum ab opere peccati, sed etiam a voluntate peccandi. Voluntas enim pro facto computatur. Quicunque autem dies istos voluerit observare [Col. 0959C] (velle autem debemus omnes) semetipsum a malo studeat conservare, quia intantum quisque dies istos solemniter observat, inquantum a malo semetipsum conservat. Et tanto festiviores laudes divinitati immolat, quanto jucunditatem gratiae defaecata mente tranquillius degustat.

Est et alius transitus in morte justi, quando anima, de ergastulo et vinculis carnis egrediens, liberata de tentationibus saeculi, transit ad gloriam libertatis filiorum Dei. Felix ille transitus, quo justus post actionem bonam recipit stolam primam; et evadens miseriam intrat gloriam; et post laborem invenit requiem. Beati namque mortui qui in Domino moriuntur. Amodo jam, dicit Spiritus, id est Deus, ut requiescant a laboribus suis (Apoc. XIV) . Hoc etenim [Col. 0959D] legis denario et Evangelii quaternario quasi quatuordecim dierum numero completo agunt ibi quintam decimam diem solemnem cum angelis coram Altissimo Domino. Ibi gaudentes cum beatis spiritibus in gaudio solemnitatis illius glorificationem suorum corporum feliciter exspectant. Ibi habitantes in excelso vident Regem in decore suo. Est et aliud Pascha sive transitus, quando in die judicii in resurrectione generali sancta universalis Ecclesia de aerumna mundi transibit ad beatitudinem coeli, de mutabilitate temporis ad statum aeternitatis. In hoc transitu induet hoc corruptibile incorruptionem, et mortale hoc induet immortalitatem, et absorbebitur mors in victoriam, et auferetur mors et [Col. 0960A] stimulus mortis (I Cor. XV) . Et absterget Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum suorum, et non erit amplius neque luctus, neque clamor, sed nec ullus dolor, quoniam priora transierunt (Apoc. XXI) . Igitur quinque differentiis distinguere possumus Pascha, sive Phase, sive transitum dicamus. Primum fuit in percussione Aegypti, secundum in passione Domini, tertium in justificatione impii, quartum in morte justi, quintum in assumptione et glorificatione totius Ecclesiae, quae est corpus Christi mysticum. In primo liberati sunt filii Israel de servitute Pharaonis, in secundo liberati sunt electi de jugo diabolicae potestatis, in tertio liberatur justificandus de dominio iniquitatis, in quarto liberatur justus de vinculo carnis, in quinto liberabitur sancta [Col. 0960B] Ecclesia in omnibus filiis suis de corruptione mortalitatis. Tunc sancta mater Ecclesia prius in hoc saeculo lege per opera justitiae consummata et Evangelio perfecto, veluti quatuordecim dierum circulo decurso, in quinta decima aeternitatis celebrabit solemnitatem Altissimo Domino. Ibi enim sine termino Dei vacabit laudibus, et erit ei Deus omnia in omnibus. Nos autem, fratres, celebremus interim et observemus dies istos, dies redemptionis humanae, dies gratiae divinae, secundum ea, quae supradicta sunt, ut per praesens meritum veniamus ad futurum praemium, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui vivit et regnat, per omnia saecula saeculorum Amen.

SERMO XXVIII. In festo Omnium Sanctorum.

[Col. 0960C]

Videns Jesus turbas, ascendit in montem, etc. (Matth. V) . Quod Dominus octonarium, per quam ad octo beatitudines pervenitur, discipulos docturus in montem ascendit, hoc nobis insinuat, quod qui sacrae doctrinae verbum dispensat, non in valle pravi operis, non in campo effrenatae dissolutionis consistere debeat, sed montem spiritualis conversationis per exercitia virtutum, et exhibitionem operum bonorum ascendat. Sicut etiam scriptum est: Super montem excelsum ascende, tu qui evangelizas Sion (Isa. XL) . Ascensio ergo in montem, sublimem designat conversationem, sessio Domini auctoritatem magisterii, apertio oris effectum praedicationis. Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. [Col. 0960D] Alii sunt spiritu divites, alii quodammodo de spiritu nihil habentes, alii spiritu pauperes. Spiritu divites sunt superbientes, de spiritu nihil habentes, nimis pusillanimes. Spiritu pauperes humiles. Superbientes faciunt non facienda per elationem, pusillanimes facienda praetermittunt, et humiles facienda faciunt per humilitatem. Paupertas itaque spiritus nihil habens defectionis, nihil superfluitatis per viam regiam ducit ad beatitudinem supernam. Beati mites. Mites sunt lenes et patientes, qui neminem laedunt, et improbis cedunt. Sunt autem quidam, qui ita volunt esse mites, ut nihil curent de vita aliena, neminem de bono admoneant, neminem de malo corripiant. Sed talis lenitas non est multum laudanda, [Col. 0961A] quia patitur defectum, ubi deberet exercere virtutis effectum. Tales igitur debent esse mites, ut neminem laedant, mala illata patienter sustineant, et non solum suam, sed nec alienam negligant vitam, ut, si opus fuerit, et bonis ad meliora exhibeant exhortationem, et malis de malo correptionem. Est etenim modus in rebus, quia sicut homo non debet esse nimiae asperitatis, sic nec debet esse nimiae lenitatis, ut inter dexteram et sinistram per discretam mansuetudinem ad beatitudinis perveniat terram. Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. Luctus solet esse pro amissione charorum, sicut quando aliquis amittit charos suos, patrem, matrem, filium, aut aliquem propinquum. Heu! quam multi lugent charos suos, qui nequaquam lugent semetipsos! [Col. 0961B] Quam multi lugent damna corporalia, qui lugere contemnunt damna spiritualia? Quando aliquis infirmatur aut moritur, lugent amici. Quando autem peccat damnabiliter, quando fornicatur, quando dicit fratri fatue, quando videt mulierem ad concupiscendum eam, nemo luget. O sanitas insana! o visio caeca! o vita mortua! De his quae non lugenda sunt lugent, et quae parum lugenda graviter lugent; et graviter lugenda spiritualia, scilicet damna, non lugent, vel etiam de ipsis rident. De istis, inquam, prophetavit Isaias dicens: Vae qui dicitis bonum malum et malum bonum, ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras, ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum (Isa. V) .

Lugeamus, fratres, amissionem charorum, sed [Col. 0961C] plus lugeamus amissionem bonorum operum, amissionem virtutum. Lugeat corruptus amissionem virginalis integritatis. Lugeat superbus amissionem humilitatis. Lugeat iracundus amissionem internae tranquillitatis. Lugeat avarus amissionem largitatis. Lugeat ebriosus amissionem sobrietatis. Lugeat acediosus amissionem spiritualis exsultationis. Lugeat invidus amissionem charitatis. Beati, namque qui lugent modo per poenitentiam, quia consolabuntur per indulgentiam, deinde per justitiam, postremo autem per gloriam. Possumus autem dicere tria esse genera spiritualiter et fructuose coram oculis Creatoris lugentium. Alii namque lugent pro indulgentia culpae, alii lugent ex suavitate gratiae divinitus sibi collatae, alii ampliori fervore accensi [Col. 0961D] lugent ex desiderio futurae gloriae. Et in his omnibus beati qui lugent, quia qui seminant in lacrymis, in exsultatione metent (Psal. CXXV) . Absterget enim Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum suorum, et non erit amplius neque luctus, neque clamor, sed nec ullus dolor, quoniam priora transierunt (Apoc. XXI) .

Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. Omnes homines esuriunt et sitiunt, sed alii esuriunt et sitiunt malum, alii esuriunt et sitiunt bonum. Alii etenim esuriunt et sitiunt aurum, argentum, vestes pretiosas, praedia, terras, vineas, domos, equos, et possessiones innumeras. Ista tamen omnia bona sunt in se; sed in hoc quodammodo mala esse dicuntur, quod a malis male esuriuntur et [Col. 0962A] sitiuntur. Sic et Dominus iniquum dixit mammona, id est divitias, non quod res divitiarum essent iniquae, sed per iniquitatem acquisitae. Alii esuriunt et sitiunt potestates et honores, alii voluptates, alii salutationes in foro, primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis, et vocari ab hominibus Rabbi. Sed tales non possunt fieri beati, quia non possunt saturari. Totus enim mundus nequaquam homini sufficeret, qui est dominus mundi. Non enim impletur oculus visu, nec auris impletur auditu, nec in caeteris sensibus potest homo saturari ex eorum delectationibus. Quod rex David bene consideravit, qui quamvis haberet ad comedendum et bibendum non solum ad necessitatem, sed etiam si vellet ad superfluitatem, tamen dixit: Satiabor cum apparuerit [Col. 0962B] gloria tua (Psal. XVI) . Esuriamus et sitiamus non transitoria, non terrena, sed justitiam, quia per esuriem et sitim justitiae perveniemus ad satietatem aeternae gloriae. Beati misericordes, quoniam misericordiam consequentur. Si ergo vis misericordiam accipere, misericordiam exhibe: Dimittite, inquit, et dimittemini. Secundum enim mensuram qua mensi fueritis, remetietur vobis.

Beati quoque misericordes, qui aliis in miseriis suis assistunt, et eos secundum possibilitatem suam protegunt et defendunt Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Mundo corde sunt illi, qui nec pulvere inutilis cogitationis, nec luto fedantur pravae delectationis. Mundo corde sunt, quos non tegit nebula terrae ignorantiae, nec corrumpit ardor concupiscentiae. [Col. 0962C] Mundemus igitur corda nostra ab omni ignorantia per inquisitionem veritatis, et ab omni perversa concupiscentia per amorem virtutis, ut mereamur Deum videre in gloria regni coelestis. Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Pacifici sunt, qui in semetipsis pacem facere et custodire volunt, qui vitia adversantia subigunt, virtutes erigunt, et quidquid in se perversae cogitationis, locutionis, operisve deprehenderint, prudenter et potenter expellunt, nec aliquid perturbationis in regno suae dominationis esse permittunt; et si quid eis adversitatis contigerit, pacem tamen suam servant, et cuncta cum cordis sui tranquillitate judicant. Pacifici qui non tantum in se pacem custodiunt, verum etiam alios discordantes ad unitatem pacis [Col. 0962D] reducunt. Pacifici sunt, qui dum eis a malis mala inferuntur, mala minime retribuunt, sed cum his qui oderunt pacem, pacifici sunt (Psal. CXIX) . Isti filii Dei vocabuntur, quia Deus summa pax est, et omnia cum tranquilliate judicat, filii Dei, fratres Christi. Isti filii per gratiam, Christus Filius per naturam. Haeredes Dei, cohaeredes autem Christi.

Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Multi patiuntur persecutionem, sed alii patiuntur propter culpam, alii patiuntur propter justitiam et innocentiam. Sed dicet aliquis: Nemo potest modo per persecutionem attingere ad beatitudinem quia nunc in pace consistunt omnia, et sancta Ecclesia fere de nulla [Col. 0963A] parte patitur adversa. Et ego dico quod ubique persecutiones sunt, quia quotidie in penetralibus sanctae Ecclesiae persequitur Cain Abel, Ismael Isaac, Esau Jacob, id est impius justum; et si quis persecutionem non patitur ab extraneis, patitur tamen a falsis fratribus. Omnes enim, qui pie volunt in Christo vivere, persecutionem patiuntur (II Tim. III) . Quia igitur non cessant persecutiones, patientia nobis necessaria est, ut reportemus repromissiones (Hebr. X) . Vae autem iis qui perdunt patientiam, quia perdunt et patientiae coronam. Non ergo murmuremus si in paucis vexemur, quia in multis bene disponemur (Sap. III) . Igitur per paupertatem spiritus pertingitur ad regnum coelorum, per mansuetudinem sive lenitatem ad terram viventium, per [Col. 0963B] luctum ad veram consolationem, per justitiae sitim et esuriem ad supernae jucunditatis satietatem, per misericordiam temporaliter factam ad misericordiam aeternam, per cordis munditiam ad Dei visionem, per pacem ad Dei filiationem, per praesentem persecutionem ad aeternam coelestis regni tranquillitatem et requiem.

Beati namque pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram. Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Beati pacifici, quoniam ipsi filii Dei vocabuntur. Beati qui persecutionem patiuntur [Col. 0963C] propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Beati estis cum maledixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint, etc. Superius locutus est omnibus electis, modo apostropham facit ad apostolos, quamvis et haec et aliis electis conveniant, ostendens apostolis in his verbis quanta pro ejus nomine passuri essent. O quam pauci sunt, qui his verbis Domini oculos cordis intendant, et per eorum admonitionem beatitudinem quaerant. Quam multi sunt, qui, pro parva verborum injuria, reddunt si possunt verbera, et si id perficere non valent quod conantur, hoc tamen et majora conantur. Quam bene apostoli sancti verba ista suis cordibus impresserunt, qui ibant a conspectu consilii gaudentes, quoniam digni [Col. 0963D] habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V) . Notandum autem quod ait mentientes et propter me. Si enim homines quando nobis maledicunt, juste nobis maledicunt, jam non habemus meritum. Gaudete et exsultate. In multis decipimur, fratres. Quando nobis arrident saecularia, quando vulgus vanis laudibus nos attollit, gaudemus et exsultamus cum magis dolere magisque flere deberemus, quia magis periculum habent prospera quam adversa, laudes quam vituperationes. Sed audiamus quod apostolis salubre gaudium, quae salubris exsultatio demonstretur, cum eis in contumeliis et persecutionibus gaudendum esse et exsultandum denuntiatur. Subjunxit autem causam dicens: Merces enim vestra multa est in coelo. Merces ista, fratres, multa est, magna [Col. 0964A] est, pretiosa est, diuturna est: Tam multa est, quod non potest numerari; tam magna est, quod non potest comprehendi; tam pretiosa est, quod non potest aestimari; tam diuturna, quod non potest finiri, Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XXIX. De homine a legione possesso.

Exeunti Jesu de navi occurrit de monumentis homo in spiritu immundo, qui domicilium habebat in monumentis, etc. (Marc. V.) Daemoniacus iste, quem legio possidebat, populum gentium ab universitate daemonum diu possessum designat. Populus namque gentilis tandiu ab omnibus daemonibus possessus tenebatur, quandiu per multiplicem idololatriae cultum [Col. 0964B] illis omnibus famulabatur. Gentiles etenim, sicut ait Apostolus, mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Qui commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori qui est benedictus in saecula. Amen (Rom. I) . Catenae vel compedes, quibus ligabatur quasque frangebat, sunt naturalis legis praecepta, sive gentilium legum decreta quibus a malo refrenari debuerat, significant. Sed catenas et compedes daemoniacus ligatus frangebat, quia gentilis populus quanto amplius his aut illis praeceptis ligabatur per malorum prohibitionem, tanto furiosius ea rumpebat per transgressionem. Et habitabat in monumentis, quia conversabatur in [Col. 0964C] fetidis et mortuis operibus. De hac ruptione catenarum et compedum hoc modo Paulus intulit dicens: Feminae eorum immutaverunt naturalem usum in eum usum, qui est contra naturam. Similiter et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis invicem masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem (quam oportuit) erroris sui in semetipsis recipientes. Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt. Repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate, susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus [Col. 0964D] non obedientes, insipientes, incompositos, sine affectione, absque foedere, sine misericordia (ibid.) .

Ecce quomodo legio hominem possidebat, quomodo catenas et compedes rumpebat, quomodo in monumentis habitabat. Qui bene nocte et die in monumentis, et in montibus clamasse, et lapidibus se conscidisse dicitur, quia et in adversis et in prosperis populus gentium in foeda actione, et vana elatione impudenter se esse propalabat, et lapideorum idolorum cultura semetipsum lacerabat. Grex porcorum, qui juxta montem pascebat, et quem legio de homine pulsa intravit, et in mare praecipitavit, multitudinem infidelium et quorumlibet immundorum exprimit hominum. Qui recte juxta montem pascuntur, dum per superbiam elati, porcorum similitudine [Col. 0965A] ad ima curvi, superna nesciunt, et solis se transitoriis bestialiter immergunt. Et dum se inquinamento carnis aut spiritus polluunt, more porcorum in luto pastum quaerunt. Heu quam multiplex est multitudo ista porcorum, hominum scilicet bestialiter et turpiter viventium, et porcos, qui in infimis tantum bonum suum quaerunt, imitantium! Ut enim de paganis et Judaeis taceamus, quis numerare posset multitudines falsorum Christianorum, qui, quamvis baptisma perceperint, spiritui gratiae tamen contumeliam facientes, male vivendo de semetipsis eum expulerunt, et horrendis se sceleribus polluerunt? Qui tamen duo millia figuraliter esse dici possunt: duo, quia divisi sunt a bono; millia, quia perfecti sunt in malo. Legio ergo ab homine pulsa [Col. 0965B] porcos ingreditur, quia daemones ab illis, qui ad vitam aeternam praedestinati sunt, per gratiam Redemptoris fugati, malis male viventibus et terrenis intendentibus dominantur. Quod tamen non faciunt, nisi Jesus prius concedat, quia nec malos tentare praesumunt, nisi potentia divina permittat. Grex vero porcorum a legione in mare praecipitatur, dum per daemones malorum universitas ad infernalem amaritudinem perducitur.

Viderunt homines civitatis illius a legione liberatum sedere ad pedes Jesu vestitum et sanae mentis, et timuerunt. Sessio ad pedes Domini significat humilitatem, et bonorum operum imitationem, vestitus bonam actionem, sanitas mentis justificationem. Et rogaverunt Jesum, ut discederet de finibus eorum. [Col. 0965C] Sicut Petrus memor fragilitatis suae dixit: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum (Luc. V) ; sic et isti adhuc infirmi timuerunt, et eum ut de finibus eorum discederet rogaverunt. Ait Jesus liberato: Vade in domum tuam ad tuos, et annuntia illis quanta tibi Dominus fecerit, et misertus sit tui. Hoc exemplo docetur quisque, suis primum salutem sibi factam praedicare, et eos ad salutem percipiendam provocare, quia et ipse eis propter cognationem carnis magis debitor esse videtur, et ipsi forsitan illi citius credent quam alieno. Sed quam multi intra ambitum sanctae Ecclesiae continentur, qui hoc exemplum minime sequuntur? Quam multi sunt, qui de suis parentibus inquirunt utrum corpore sani sint, utrum [Col. 0965D] habeant victum, utrum vestitum, domos, agros, equos, greges, sarmenta, aurum, argentum, pacem temporalem, utrum gratiam potentum et divitum possideant, et sic de iis quae ad corpora pertinent circa amicos suos solliciti sunt; de iis vero, quae ad salutem animarum necessaria sunt, sollicitudinem nullam gerunt! Timendum est autem, ne tales ad antiqua vitia relapsi sunt, et quod ipsi jam salute careant, quam nec suis praedicare curant. Qui namque spirituales sunt, et qui ea quae sunt spiritus sentiunt, de suis diligenter inquirunt, an sint a vitiis puri, a peccatis liberi, virtutibus ditati, bonis operibus pleni, utrum pacem Dei habeant cum omnibus, utrum bonum operentur ad omnes, maxime ad domesticos fidei. Isti etenim liberatum istum imitantur [Col. 0966A] qui ad vocem Domini salutem sibi factam aliis studuit nuntiare, et per Decapolim praedicare. Decapolis quae est regio decem civitatum. sanctam Ecclesiam designat, quae Decalogum legis servat. Et in Decapoli salutem sibi factam praedicat, qui sanctae Ecclesiae fidelibus a diabolo se liberatum esse verbis et operibus bonis demonstrat. Studeamus et nos, si nondum liberati sumus, a diabolo liberari, et si jam nos liberatos cognoscimus, salutem aliis praedicemus, quam nos obtinuisse gaudemus, memores ejus quod scriptum est: Qui non est mecum, contra me est, et qui non colligit mecum, dispergit (Matth. XII; Luc. XI) . Et item: Qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII) . Nunc ergo sic audiamus, et sic dicamus in via, ut remunerari mereamur in patria. Quod nobis praestare [Col. 0966B] dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula.

SERMO XXX. In festivitate unius confessoris.

Homo quidam peregre proficiscens vocavit servos suos, et dedit illis bona sua (Matth. XXV) . Homo iste est Christus, servi Christiani, profectio ascensio, bona dona, quinque talenta exterior scientia quinque sensibus acquisita, duo talenta intellectus et operatio bona, unum talentum intellectus tantum, multiplicatio talentorum, exercitatio virtutum et exhibitio bonorum operum ad justificationem propriam et ad utilitatem alienam. Servus, qui pecuniam Domini in terram abscondit, significat falsos Christianos, qui acceptum ingenium in rebus terrenis et transitoriis [Col. 0966C] expendunt, arctioris vitae vias ingredi metuunt, acceptam divinitus scientiam aliis praedicando multiplicare parvipendunt, erubescunt et contemnunt. Meto ubi non seminavi, congrego ubi non sparsi. Quasi dicat: Non solum ab illis quibus gratiam operandi et praedicandi tribui fructum operis et praedicationis requiro, sed et illos, quibus nihil gratiae tribui, pro infructuositate et sterilitate condemno. Serve male, et piger. Serve, quia mihi servire debuisses operando et praedicando, male malum faciendo, piger a bono cessando. Oportuit te committere pecuniam meam nummulariis, et veniens ego cepissem quod meum est cum usura. Nummularii sunt, qui audita praedicatione, facto et verbo, ea quae audierunt [Col. 0966D] multiplicare satagunt. Ac si diceret: Accepta gratia mea bonae operationi et praedicationi intendere debuisses. Quod si fecisses, non solum te, sed et alios multos exemplo et verbo tuo mihi lucrifecisses. Sed quia per pigritiam tuam, qua a bono cessasti; et per malitiam tuam, qua malum fecisti, damnum mihi non solum justificationis tuae, sed et alienae intulisti; et ideo de malitia et pigritia tua juste te arguo et condemno. Tollite ab eo talentum, et date ei qui habet decem talenta. Omni enim habenti dabitur et abundabit, ei autem, etc. Habenti meritum dabitur praemium. Dabitur quantum ad remunerationem, abundabit quantum ad beatitudinem. Ei autem, qui non habet etiam id, quod habere videbatur auferetur ab eo; quia falsus quisque Christianus [Col. 0967A] in damnatione nec nomen Christianitatis permittetur habere: et sicut nunc nudus est a sacramentorum interiori veritate, sic tunc foris nudabitur exteriori obumbratione. Provideat itaque sibi humana conscientia nunc in tempore, ut postmodum de praemio gaudeat in aeternitate. Sic et talentum doni coelestis expendat, ut non damnationem, sed salvationem in fine recipiat. Nemo dicat: Sufficit mihiipsi intendere, mihi soli providere. De me redditurus sum rationem, nolo salutem alterius quaerens periclitari. Non sum eruditus in Scripturis, nec facundus in verbis, modicum scio, nunquam pro tantillo si non praedicetur, Deus quemquam accusabit aut damnabit. Quot etenim hominibus quisque quantum ad se pertinet prodesse potest verbo, de tot Deo [Col. 0967B] damnum facit ex silentio, et de tot non injuste redditurus es rationem in judicio.

Qui igitur multa novit, multa dicat; qui pauca novit, pauca dicat, et quantum quisque novit, tantum dicat. Qui scit vel unum Evangelium vel unum virtutis exemplum, quidquid habet per cognitionem aliis tribuat per praedicationem. Non consideret sexum, aetatem, personam, tempus, locum, sed praedicet omnibus, semper, ubique, masculis, feminis, senibus, juvenibus, divitibus, pauperibus, in prosperitate, in adversitate, die, nocte, mane, meridie, vespere; in Ecclesia, in platea, in via, in agro, in terra, in mari, omnibus semper, ubique bonum quod novit dicat, si adsit qui audire possit. Sunt namque multi, qui in his omnibus spectabiliora semper considerant, et his [Col. 0967C] oppositis praedicare recusant, quasi Deus superiora prospiceret, et inferiora non curaret, cum nonnunquam quae hominibus videntur infima, apud Deum habeantur summa. Sunt etiam quidam, qui numerosiori populo aliquando praedicant, paucis vero loqui nunquam curant. Et qui majori culpa apud Deum se obligant, quia verbum Dei sive prae pudore, sive prae superbia et pompa divitiarum penitus proferre recusant. Qui igitur talentum cogniti boni praedicando expendit, largitori talentum lucrifacit, etsi non in alio, tamen in semetipso, quia quamvis ille qui audit, malum non derelinquat, bonum non faciat, ille tamen, qui loquitur, in eo tamen quod loquitur, animam suam liberat, et audientem ignorantia non excusat, et ideo illum divina sententia [Col. 0967D] justius damnat. Nemo autem est qui possit se ab hac talenti erogatione excusare, quia nemo est qui non valeat aliquem verbo suo ad meliora provocare. Quod autem multi qui ad ministerium praedicationis signati sunt, et ejusdem ministerii sumptus sumunt, et de eis delicate et luxuriose vivunt, quod inquam divinas Scripturas nesciunt, de torpore et ignavia sive contemptu arguendi sunt, quia Ecclesiae ubique bibliothecis, homiliariis, expositionibus, tractatibus repletae sunt et ipsi lectioni et meditationi Scripturarum studium nullum impendunt. Erubescant ergo quarumdam Ecclesiarum ministri inutiles, inscii et ignavi, torporem excutiant, libros legant, talentum expendant, tempus redimant, quoniam dies mali sunt. Omnibus denique [Col. 0968A] modis quibus possumus nosmetipsos emendare vel alios adjuvare debemus, talentum Dominicum erogare, et erogando multiplicare, utpote de quo in districto judicio reddituri sumus rationem. Sic, fratres, talentum expendamus in mundo, ut in gaudio Domini gloriari mereamur in coelo. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XXXI. De tabernaculis filiorum Israel.

Legimus in pagina Veteris Testamenti (Levit. CXXIII) Dominum per Moysen filiis Israel praecepisse, ut mense septimo solemnitatem Tabernaculorum septem diebus diligenter celebrarent, quatenus posteri per hanc observationem patres suos de Aegyptiaca [Col. 0968B] servitute liberatos in deserto quadraginta annis in tabernaculis habitasse reminiscerentur, et Deo liberatori suo per hanc recordationem propensius gratias referrent. Quem videlicet sacrae solemnitatis ritum postmodum observantes, ob omni opere servili cessabant, in montem conscendebant, ramos arboris pulcherrimae olivae, myrti, spatulas palmarum, salices de torrente, et ramos ligni numerosi ac densarum frondium caedebant, et in domatibus suis, id est tectis domorum, quae videlicet tecta Palestini aequalia facere solebant, sive etiam in atriis mansionum suarum tabernacula erigebant, victimas Domino immolabant, tubis clangebant, magno ac diverso epularum apparatu reficiebantur, et coram Domino Deo suo laetabantur. Nos autem qui non [Col. 0968C] figuras, sed veritatem tenere debemus, non litteram occidentem, sed spiritum vivificantem inquiramus; et quid nobis antiquorum exemplo non carnaliter, sed spiritualiter sit servandum, subtiliter attendamus. Quis est ergo iste mensis septimus, in quo in tabernaculis praecipimur habitare, nisi tempus gratiae, in quo septiformis Spiritus per universum mundum tribuitur fidelibus? Qui sunt septem dies, nisi praesentis temporis, quod septem dierum circulo et curriculo volvitur, series? Quae sunt tabernacula, nisi sanctae et honestae conversationis exempla diversis virtutibus et operibus bonis, quasi diversis ramis et ramorum frondibus constructa?

Mense itaque septimo septem diebus in tabernaculis [Col. 0968D] debemus habitare, qui in hoc tempore gratiae in dono septiformi Spiritus sancti, et in omni vita nostra, quae septenario dierum agitur, debemus virtutes exercere, bona opera exhibere. Patres nostri, scilicet Apostoli, quorum sumus filii, in sanguine agni de Aegyptiaca servitute liberati, annis quadraginta per eremum in tabernaculis habitaverunt, quia in passione Christi de tenebrosa mundi dominatione redempti, in vita spirituali, quae per eremum figuratur, ab omni illicita delectatione abstinendo, et Decalogum legis, et quaternarium Evangelii observando, quasi quadragenarium complendo, virtutes exercuerunt, bona opera exhibuerunt et in his omnibus se non hic manentem civitatem habere, sed futuram inquirere monstraverunt. Ipsis quoque debemus [Col. 0969A] assimilari, vitam ipsorum imitari, peregrinationis reminisci, et in spiritualibus habitando tabernaculis continuas grates agere Deo omnium suorum liberatori. Sed ut congrua et digna sacratissimae solemnitati valeamus tabernacula construere, studeamus carnales affectiones, terrenas cupiditates, mundanas vanitates, saeculares actiones deserere; ac generalium cogitationum consuetudinem transcendentes, in montem, id est altiorem Scripturarum meditationem, et coelestis boni sublimem speculationem aggrediamur, et virtutum et bonorum operum frondosos ramos decerpere, et tabernacula honestae conversationis festinemus erigere, quibus in tantae solemnitatis observatione contra aestum vitiorum, ventum tentationum, imbrem persecutionum muniamur. [Col. 0969B] Praecipitur autem nobis ut cessemus ab omni opere servili, quia prohibetur nobis consensus et affectus peccati. Qui enim facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) . Nec solum foris in opere, sed intus in corde peccatum perpetratur, sicut scriptum est. Etenim in corde iniquitates operamini in terra (Psal. LVII) . Et alibi: In cogitationibus impii erit interrogatio (Sap. I) . Sed et pax non est annuntiata in nativitate Salvatoris nisi hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Hinc ergo perpendite quantum jubemur cessare ab opere servili, in quibus non tantum reprehenditur actus, sed etiam consensus peccati. Inter spiritales vero arbores, scilicet virtutes, est charitas pulcherrima, quae et in coelum erigitur per dilectionem Dei, et usque ad terminos terrae dilatatur [Col. 0969C] per dilectionem proximi. De cujus laude et pulchritudine scriptum est: Si linguis hominum loquar et angelorum, si habuero omnem fidem et omnem scientiam, et si distribuero omnes facultates meas in cibos pauperum, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, et caetera quae ibi continentur, charitatem autem non habeam, nihil sum, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) . Hujus igitur pulcherrimi ligni ramos debemus habere, quia charitatis intimae cogitationibus et affectibus nos debemus obumbrare. Oliva etiam fundit oleum quod cunctos excedit liquores, recte misericordiam exprimit, quae multas alias virtutes transcendit. Myrtus bonum habet odorem, et significat bonam opinionem, longe lateque redolentem. Hanc habere debemus in constructione nostri tabernaculi, [Col. 0969D] quia in omni loco debemus esse bonus odor Christi. Aliter: Myrtus temperativae virtutis est, ita ut dissoluta membra temperando restringat et ideo temperantiam recte designat. Palma, quae victorum manum adornat, victoriam non inconvenienter figurat. Hanc debemus habere, ostendentes nos carnem, mundum, diabolum vicisse. Habeamus quoque salices de torrente, ut in hac mortali vita, quae modo torrentis decurrit, casto corde et corpore Domino valeamus deservire. Salices quippe, quae sine fructu sunt et steriles, castas cogitationes et officia carnis ab illicita delectatione propter regnum coelorum castrata figurare possunt. Salices ergo ex nomine habere praecipimur quia sine munditia [Col. 0970A] solemnitatem Domini digne celebrare non valemus Quaeramus et ramos ligni nemorosi sive densarum frondium, ut videlicet habeamus aliarum multiplicationem virtutum, ex quibus omnibus scilicet virtutibus et foliis ex ipsis procedentibus, id est bonis operibus erigere debemus tabernacula, id est sanctae conversationis exempla, quibus nos advenas in hoc mundo et peregrinos sicut omnes Patres nostros demonstremus, non hic habere manentem civitatem, sed futuram inquirere patenter ostendamus.

Quae denique tabernacula in domatibus et in atriis nostris antiquorum exemplo debemus figere, et in ipsis manere, quia debemus omnem miserae carnis hujus delectationem coelestis boni desiderio transcendere, et ipsum quoque mundum, qui circa nos est, [Col. 0970B] dilatatione cordis egredi, ut superna et immensa bona sublimius et perfectius possimus contemplari. Offeramus etiam sacrificium Domino, non sanguinem vitulorum, sed fructum labiorum confitentium nomini ejus. Sacrificium namque laudis honorificat eum, et illic iter quo ostendit salutare suum. Sed et hoc facientes implebimus quod psalmus ait: Cantabiles mihi erant justificationes tuae in loco peregrinationis meae (Psal. CXVIII) . Clangamus tubis per officium praedicationis, ut et aliis recta praedicemus, et ad observantiam tantae solemnitatis eos convocemus. Scriptum quippe est: Qui audit, dicat: Veni (Apoc. XXII) . Et Psalmista: Labia mea non prohibebo, Domine, tu scisti. Justitiam meam non abscondi in corde meo, veritatem tuam et salutare tuum dixi. Non abscondi misericordiam [Col. 0970C] tuam et veritatem tuam a concilio multo (Psal. XXXIX) . Epularum apparatu nos reficiamus, ut corporis et sanguinis Christi communione, et spiritualium charismatum participatione nosmetipsos dignos pro viribus efficiamus. Talibus enim epulis interior homo noster impinguntur, tali epulatione ejus Deus delectatur. Gaudeamus non in mundo, sed in Domino, quemadmodum Apostolus nos admonet, dicens: Gaudete in Domino semper, iterum dico: Gaudete (Philipp, IV) . Si in Domino gaudemus, vox exsultationis et salutis erit in tabernaculis nostris, non vox exsultationis et perditionis, quae est in tabernaculis impiorum, quorum praestolatio et exsultatio furor, qui laetantur cum malefecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) .

Si ergo solemnitatem tabernaculorum digne celebrare [Col. 0970D] volumus, haec omnia non carnaliter, sed spiritualiter observemus. Cessemus ab opere servili abrenuntiantes affectibus peccati. Ascendamus in montem per meditationem sacri eloquii, et speculationem boni superni. Colligamus ramos arboris pulcherrimae per charitatem fraternam, olivae per misericordiam, myrti per temperantiam, palmarum per victoriam, salicum per castitatem, ramos densarum frondium per aliarum virtutum multiplicem exercitationem. Et erigamus tabernacula per honestam conversationem, in domatibus nostris corruptionem carnis nostrae devotione mentis transcendendo, et in atriis nostris ipsum mundum dilatatione cordis exeundo. Immolemus, sed hostiam laudis; [Col. 0971A] clangamus, sed tuba praedicationis; epulemur, sed participatione sacramentorum Christi, et dulcedine gratiae coelestis; exsultemus, sed gaudio laetitiae spiritualis. Quae cuncta septem diebus facimus, si per omnem vitam nostram, quae septem dierum circulo volvitur, haec agere non cessamus. Istam denique solemnitatem secundum praeceptum legis in die octavo consummabimus, quando in die resurrectionis absorpta morte in victoriam a corruptione ad incorruptionem, a mortalitate ad immortalitatem pertingemus, quia si nunc septem dies perficimus in itinere, octavum tunc celebrabimus in perventione, quando videlicet gaudium et laetitiam tenebimus, quando fugiet dolor et gemitus, quando absterget Deus omnem lacrymam ab oculis [Col. 0971B] sanctorum suorum, quando timentibus se multitudinem dulcedinis suae revelabit, quam adhuc illis abscondit, quam oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quam praeparavit Deus diligentibus se. Quam nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula saeculorum. Amen.

SERMO XXXII. De apostolis, vel aliis praedicatoribus.

Fulgebunt justi, et tanquam scintillae in arundineto discurrent. Judicabunt nationes, et regnabunt in aeternum (Sap. III) . Magna, mirabilis, et pretiosa est, charissimi fratres, in his verbis laus sanctorum, magnum praeclarum et sublime refulget in eis meritum, et praemium eorum. De quibus omnibus [Col. 0971C] sermo propositus quatuor ponit verba, dicens quod fulgebunt, discurrent, judicabunt, et regnabunt. Fulgere pertinet ad virtutem, discurrere ad praedicationem, judicare ad resurrectionem, regnare ad beatitudinem. Fulgent ergo justi virtute, discurrunt praedicatione, judicabunt in resurrectione, regnabunt in beatitudine. Fulgebunt justi; diversos justos diversis virtutibus novimus fulsisse. Fulsit namque Abel per innocentiam, Noe per justitiam, Abraham per fidem, Isaac per longanimitatem, Jacob per tolerantiam laboris, Joseph per continentiam carnis, Moyses per mansuetudinem, Josue per fortitudinem, Samuel per charitatem, David per humilitatem, Elias per zelum justitiae, Daniel per virtutem abstinentiae, sanctus Joannes Baptista per sanctitatem eximiam, [Col. 0971D] beata et intemerata virgo Maria per specialem humilitatis et integritatis gratiam. Alios denique sequentibus temporibus fulsisse similiter per fidem, alios per spem, alios per charitatem, alios per humilitatem, alios candore castitatis, alios effusione sanguinis, alios quarumlibet aliarum exercitatione virtutum, alios multorum bonorum exhibitione operum. Sed (unde graviter dolendum est, et quod sine magno gemitu dicendum non est), nos cernimus multos, in ordine et professione sanctitatis constitutos, habitu clericali vel religioso palliatos, a sancto proposito apostatare, et in exercendis operibus justitiae torpere, ad honores saeculares anhelare, terrenarum rerum cupiditatibus inhiare, ad mundanae [Col. 0972A] curiositatis instabilitatem suspirare, et sanctae quietis et internae contemplationis penitus oblitos, exterioribus negotiis tractandis absque omni bona intentione impudenter ac turbulenter se inferre: et qui praedictarum virtutum deberent fulgore splendere, contingit nonnunquam vitiorum nigredine sordere, intantum ut prophetica admiratione cogamur proclamare: Quomodo obscuratum est aurum? mutatus est color optimus, dispersi sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum (Thren. IV) . Videmus Isaiae prophetiam in quibusdam impleri, videlicet pueros deficere in labore, et juvenes in infirmitatem cadere, id est quosdam conversos, nuper tramitem boni propositi ingressos, qui quasi necdum viribus exhaustis alacriter deberent currere, [Col. 0972B] viriliter agere, et portando pondus diei et aestus rubiginem peccatorum suorum studiose purgare, videmus, inquam, eos multiplices pigritandi et evagandi occasiones impudenter quaerere, et concepti spiritus fervorem in fructu boni operis non ostendere, sed per teporem resolutos steriles permanere. Nec ista tam mordaciter dicentes, piam illorum sollicitudinem qui fraternae necessitatis curis inserviunt imprudenter culpamus, sed quorumdam, qui in via suae professionis non recte incedunt, pravitatem reprehendimus. Nec solum ad praedictarum virtutum fulgorem consequendum, debemus horrere, detestari, et cavere mala, sed etiam de bonis eligere meliora, ut qui necessitatibus proximi per charitatem ministrat, si se ad internae [Col. 0972C] contemplationis secretam sublimitatem pertingere posse conspicit, ut, secundum vocem propheticam, sedens solitarius et se levans super se fiat ex Jacob Israel, ex Lia fiat Rachel, ex Phenenna fiat Anna, ex Martha fiat Maria. Cujus rei hortamenta, ut videlicet actioni contemplationem praeferamus, nobis praebet non tantum Jacob, qui magis Rachel dilexit quam Liam, sed et Elcana, qui plus amavit Annam quam Phenennam, et Maria, quae optimam partem elegisse dicitur, et verus Caleb filium Jephone, de quo legitur quod nec senio fractus, nec labore fatigatus petierit sibi a Josue montem dari, ut gigantes illic habitantes expugnaret, et montem quem sibi Deus promiserat possideret (Jos. XIV) . Qui etiam testatus est quod eadem fortitudo in se [Col. 0972D] perseveraverit, quam habuerat in multis annis transactis, quando ad ipsam terram explorandam missus fuit.

Sed (quod sine magno moerore proferendum non est) pauci sunt, qui istius viri exemplo in eodem virtutis vigore perseverent, et infimis contemptis, expugnatisque daemonibus ad sublimia conscendere tentent. Sed nos, fratres charissimi, eximia Patrum exempla spiritaliter mente colligamus, et meliora bonis praeferentes potiora semper eligamus, ut ad praedictarum virtutum fulgorem quoquomodo pertingamus, Nemo contra consilium vel voluntatem sui praelati exteriora negotia tractare praesumat, ne laqueo diaboli deceptus, et hostili gladio caesus [Col. 0973A] cadat. Sic enim quemadmodum in Machabaeorum libro legitur: In illa die sacerdotes ceciderunt in praelio, dum volunt fortiter agere, dum sine consilio exeunt in praelium (I Mach. V) . Sic et filii Israel, resistente Moyse, et ipso cum arca Domini in castris remanente, contenebrati per ignorantiam, ascenderunt in montem per superbiam; et Chananaeus et Amalecites, per quos carnalia et spiritualia vitia figurantur, persecuti sunt eos usque in Horma, quod interpretatur anathema. In quibus omnibus manifeste designatur quod quisquis contra discretionem majorum terrena negotia tractare praesumit, hostilis suggestionis gladio trucidatur. Sed et ipsi praelati subjectorum possibilitatem diligenti consideratione librare debent, ne, si ultra scientiam vel [Col. 0973B] vires suas agere tentent, oneri succumbant: quod ferre non valent. Utantur exemplo, et verbo Moysi, qui, Domino promittente quod ante filio Israel mitteret angelum suum, respondit, dicens: Obsecro, Domine, si inveni gratiam coram te, ut gradiaris nobiscum (Exod. XXXIV) . Et item: Si non veneris nobiscum, ne educas nos de loco hoc (Exod. XXXIII) . Moyses enim cum populo Israel ad terram promissionis tendit, cum quilibet praelatus sibi subjectos ad ministeria cujuspiam boni operis exsequendi provehit. Qui recte Dominum rogat, ut non tantum angelum praemittat, sed ipsemet gradiatur, dum non tam alicujus sapientis consilio, qui nonnunquam fallitur, quam divina providentia, quae sola perfecte quae sunt hominibus utilia novit, hoc fieri [Col. 0973C] vel dimitti constanter precatur. Obsecro, inquit, ut non educas nos de loco isto, nisi tu gradiaris nobiscum. Melius est enim quemlibet in sua simplicitate vivere et mori, quam ad negotia, in quibus animae suae scandalum sumat tractanda sine Deo duce et cooperante, promoveri. Haec omnia dico, fratres, ut videatis quomodo caute ambuletis, et non sitis vobismetipsis sapientes; et dum virtutum fulgorem non sapienter quaeritis, obscenam vitiorum et peccatorum tenebrositatem incidatis. Sequitur:

Et tanquam scintillae in arundineto discurrent. Scintilla in sua quantitate modica est, et habet splendorem et calorem. Scintillarum ergo nomine sancti apostoli et apostolorum successores praedicatores [Col. 0973D] recte signantur, qui sunt parvi per virtutem humilitatis, splendidi per cognitionem veritatis, calidi per amorem virtutis. Ipsi vero tanquam scintillae in arundineto discurrere recte dicuntur, quia ipsi per gentilitatem ad similitudinem arundinum ab omni veritate vacuam, omni vanitate repletam, ab omni bono opere sterilem et infructuosam, omni vento doctrinae agitatam, per ipsam inquam discurrentes, eam sua praedicatione a superbia defecerunt, et ei quod cinis et in cinerem reversura esset ostendentes, quodammodo ut in bonam segetem resurgeret, in favillam redegerunt. Hunc discursum fecit S. Thomas per Indiam majorem, Bartholomaeus per Indiam minorem, Simon et Judas per Persidem, Joannes per Asiam, Andreas per [Col. 0974A] Achaiam, Matthaeus per Aethiopiam, Petrus per Cappadociam, Paulus per Illyricum et Italiam, et caeteri apostoli apostolorumque discipuli per caetera loca sibi divinitus delegata. Sic videmus pastores animalium in nemoribus aridas herbas impositis ignibus comburere, et illis combustis virides et in pastum animalium aptas alias surgere. Sed (quod sine moerore dici non debet) ecce in locis, in quibus labore apostolorum et eorum successorum arundineto succenso fructiferae segetes surrexerant, in eisdem, inquam, locis per desidiam nostram arundineta iterum succreverunt, et agrum Dominicum jam pene repleverunt. Quid sunt enim immundi, fornicarii, avari, fures, rapaces, et quicunque aliis quibuslibet pravitatibus a Deo sunt [Col. 0974B] divisi, diabolo conjuncti? quid, quaeso, sunt et ipsi nisi arundines steriles infructuosae, daemonum suggestionibus et quasi quibusdam ventis in omnem partem impietatis agitatae? quid ergo otio torpemus? cur praedicando discurrimus? cur malos quoslibet nostra doctrina non succendimus, ut bonos efficiamus? Sed vae nobis miseris, quia multi sumus discursores, pauci praedicatores! Civitates, castella, vicos percurrimus, sed in arguendis peccatoribus et animabus convertendis parum laboramus. Mundus sacerdotibus plenus est, et si sit qui bonum audiat, non est qui dicat. Legimus in libro Dialogorum quemdam sanctum virum libros, in quibus sacra verba continebantur; semper secum detulisse. Qui quocunque pergebat ex eisdem libris rigabat [Col. 0974C] prata mentium. Erubescamus, fratres, de nostra pigritia, sanctorum Patrum attendamus studia; quorum enim debemus esse filii, eorum debemus vitam imitari. Arundineta succendamus, malos a suis pravitatibus corrigamus. Et bene prius dixit. Fulgebunt, deinde discurrent, quia primum debemus virtutibus fulgere, deinde eas alios docere, sicut scriptum est: Quia coepit Jesus facere et docere (Act. I) . Sequitur:

Judicabunt nationes. Quantum ad judicium sunt quatuor species hominum, videlicet judicati et salvati, judicandi et salvandi, judicati et damnati, judicandi et damnandi. Judicati et salvati sunt quorum salvatio jam certa est; judicandi et salvandi sunt quorum salvatio adhuc incerta est; judicati et damnati [Col. 0974D] sunt quorum damnatio jam certa est; judicandi et damnandi quorum damnatio nondum certa est. Cum igitur in fine mundi, in die judicii, in resurrectione generali, istae quatuor species hominum erunt, constat tamen illos solummodo nationes judicaturos quorum salvatio propter eminentioris vitae meritum tunc evidens et manifesta erit, quorum hic laus canitur cum dicitur: Judicabunt nationes. Quas nationes judicabunt? Illos utique judicabunt, quorum salvatio sive damnatio nondum certa erit, quorum judicio alii transferentur ad gloriam, alii transferentur ad poenam. Nam diabolus et perfecte mali utpote jam judicati sine omni examinatione in tormenta detrudentur. Studeamus, charissimi, ut [Col. 0975A] simus in illa die saltem de judicandis et salvandis, tametsi de judicatis et salvatis, qui alios judicaturi sunt, esse nequeamus. Magna tamen et omnibus modis exoptanda et quaerenda sanctorum est perfectorum in illa die gloria, qui cum ipso judice sedebunt, et mundum cum ipso judicabunt. Et laudabile quidem est virtute fulgere, praedicatione discurrere, in judicio judicare, sed ineffabiliter laudabilius, excellentius, atque sublimius est quod sequitur, quod scilicet regnabunt in aeternum. In aeternum regnabunt, quia regnanti divinitati aeternaliter inhaerebunt. Cujus regni gloriam, quam oculus non vidit, et auris non audivit, et quae in cor hominis non ascendit, idcirco vos totis praecordiis desiderare, et promereri perpaucis suademus, [Col. 0975B] quia eam verbis prolixioribus explanare, sicut vellemus, non valemus. Eam tamen promereri nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XXXIII. In Annuntiatione Dominica.

Pauca sunt, fratres, et parva, quae de Deo scimus; pauca et parva, quae proferimus. Quae etenim vel quanta possumus dicere de illo, quem nemo vidit, vel potest videre? Quando namque aliquis de Deo loquitur, tale est ac si caecus natus de lumine loquatur: Deum enim nemo vidit unquam (Joan. I; I Joan. IV) ; et: non videbit me homo et vivet (Exod. XXXIII) . Unde et Dominus ad ipsum Moysen, ad quem ista verba prolata sunt, ait. Veniam ad te in caligine [Col. 0975C] nubis (Exod. XIX) . Et deinceps: Moyses accessit ad caliginem, in qua erat Deus (Exod. XX) . Et Salomon: Dominus, inquit, dixit ut habitaret in nebula (III Reg. VIII) . Psalmista quoque ait: Nubes et caligo in circuitu ejus (Psal. XCVI) . Et item. Caligo sub pedibus ejus (Psal. XVII) . Pedes Dei sancti doctores et praedicatores sunt, qui eum ad auditorum corda circumquaque vehunt, qui nonnunquam coelestia sacramenta nobis in suis scriptis tam obscure loquuntur, ut a nobis vix intelligantur. Unde bene in Psalmo scriptum est: Tenebrosa aqua in nubibus aeris (Psal. XVII) : quia obscura est scientia in prophetis (Dan. VII) . Daniel etiam visionem divinam in visione noctis vidit, et Eliphaz quemdam coram se [Col. 0975D] stantem, cujus non agnoscebat vultum, et horrorem visionis nocturnae conspexit (Job IV) . Sed et rex Balthasar non corpus, non brachium, non manum, sed articulos manus scribentis contemplatus est (Dan. V) : quia minima sunt quae nobis manifestantur de Sacramento invisibilis deitatis. Deus nimirum lucem inhabitat inaccessibilem, quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest (I Tim. VI) . Si quid etiam de coelestibus videmus, videmus, sicut ait Salomon, per foramina (Eccles. XII) . Et sicut dicit Apostolus: Per speculum, et in aenigmate, non facie ad faciem (I Cor. XIII) . Quia ergo minima sunt quae cognoscimus, idcirco modica sunt quae praedicamus: sicut exploratores terrae promissionis multa et magna bona contemplatae terrae post tergum reliquerunt et unum [Col. 0976A] tantummodo botrum et de malogranatis, et ficis, et de aliis bonis ejus ad filios Israel in desertum revertentes detulerunt. Sic et nos, fratres, stillam modicam de plenitudine boni spiritalis, de dulcedine scilicet divinae laudis, quae in sacra solemnitate Dominicae Annuntiationis hac nocte decantata est, hausimus, quam vobis propinare disposuimus.

Audivimus itaque Psalmistam dicentem: Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime (Psal. XLIV) . Vox ista vox est antiquorum justorum patriarcharum et prophetarum, et omnium recte viventium, et incarnationem Verbi, adventum Christi, expulsionem hostis antiqui, redemptionem generis humani, votis omnibus exoptantium, continuis precibus postulantium, et tandem impetrantium. Ipse [Col. 0976B] nimirum eos exaudivit, et gladio suo super femur suum se accinxit, quando suae divinitatis potentiam humanitatis nostrae fragilitati conjunxit. Et accinctus potentia suae divinitatis super femur assumptae humanitatis venit in mundum, ut expugnaret fortem armatum custodientem atrium suum (Luc. II) . Fortis armatus diabolus, fortior superveniens Christus, atrium mundus, vasa corda humana. Quae Christus de manu diaboli rapuit, evacuavit et implevit; evacuavit culpa, implevit gratia. Hunc fortissimum bellatorem, videlicet generis humani Redemptorem, Samson, ille Israelitici populi princeps, in multis figuravit. Per angelum enim annuntiata est conceptio et nativitas Samsonis: et per angelum annuntiata est conceptio et nativitas Salvatoris. Samson [Col. 0976C] fortitudinem habuit in capillis suis; Christus in donis gratiae spiritalis. Samson vinum et omne quod inebriare potest non bibit; et calix Babylonis Christum non inebriavit. Novacula super caput Samsonis non ascendit; et in mentem Christi malitia non incidit. Samson leonem occidit et de fauce ejus favum mellis extraxit; et Christus diabolum vicit, et de ore ejus humanum genus eripuit. Samson accepit mulierem alienigenam; et Christus gentium Ecclesiam. Samson stravit Allophylos; et Christus spiritales et corporales inimicos. Samson fractis portis Gazae ascendit montis supercilium; et Christus confractis portis inferni conscendit in coelum. Samson multo plures de inimicis suis moriens quam [Col. 0976D] vivens contrivit; et Christus diabolum et ejus satellites multo amplius moriens quam vivens devicit. Sic Redemptor noster non solum oraculis prophetatus, sed et figuris praesignatus, accinctus gladio divinae potentiae super femur humanitatis suae in mundum venit, et fortem, id est hostem antiquum debellavit, et nobis exemplum debellandi monstravit, et officium injunxit, dicens: Estote fortes in bello, et pugnate cum antiquo serpente, et accipietis regnum aeternum.

Sumamus ergo armaturam Dei, ut possimus omnia tela nequissimi ignea exstinguere (Ephes. VI) . Habentes scutum per fidem, galeam per spem, loricam et ocreas per charitatem. Quae duo, lorica scilicet et ocreae, sicut sunt unius texturae, sic possunt esse unius figurae. Quae etiam in nexione multorum [Col. 0977A] annulorum complexionem multarum figurant virtutem. Habeamus quoque lanceam, quae sursum ad Deum erigatur, et in hostem dirigatur per orationem, arcum et sagittas per praedicationem, gladium spiritus per divinum sermonem, qui est vivus, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae et spiritus, compagum quoque et medullarum, et discretor est cogitationum et intentionum cordis, et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus. Omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus (Hebr. IV) . Gladius iste gladius est justitiae. Istum gladium debet miles Christi habere, et evaginare, et ipso hostiles acies trucidare. Est et alius gladius militiae, quem evaginant peccatores. Exacuunt enim ut gladium linguas suas, et lingua [Col. 0977B] eorum gladius acutus (Psal. LXIII) . Isto gladio vivit Esau (Gen. XXVII) . Isto saeviunt Simeon et Levi fratres, qui sunt vasa iniquitatis bellantia; in quorum consilium non veniat anima mea, et in coetu illorum non sit gloria mea. Ipsi enim in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum. Maledictus furor eorum quia pertinax, et indignatio eorum, quia dura: dividam eos in Jacob, et dispergam eos in Israel (Gen. XLIX) . Gladius iste, fratres, non educatur, sed contineatur in vagina. Omnes enim, qui gladium acceperint, gladio peribunt (Matth. XXVI) .

Iste igitur relinquatur, et supradictus assumatur. Ipse est enim, quem Dominus venit mittere in terram (Luc. XII) . Istum in manu tenent sancti, qui habent exaltationes Dei in gutture suo, ad faciendum [Col. 0977C] justitiam in nationibus, increpationes in populis, ut faciant in eis judicium conscriptum; et haec est gloria omnibus sanctis ejus (Psal. CXLIX) . De hoc gladio ait Moyses, cum populus Isrealiticus faciendo vitulum aureum deliquisset, dicens: Si quis, inquit, Domini est, jungatur mihi. Et congregatis ad eum omnibus filiis Levi ait. Haec dicit Dominus Deus Israel. Ponat vir gladium super femur suum. Ite, et redite de porta usque ad portam per medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem, et amicum, et proximum suum. Fecerunt ita, et ceciderunt illo die quasi viginti tria millia hominum. Et ait Moyses: Consecrastis manus vestras hodie Domino unusquisque in filio, et in fratre suo, ut detur vobis benedictio [Col. 0977D] (Exod. XXXII) . Moyses significat quemlibet praelatum, coetus Israel populum subjectum, vitulus peccatum. Moyses ascendit in montem, quando praelatus quivis relictis infimis ad internam coelestium conscendit contemplationem. Sed populus Israel vitulum facit, quando subjectorum cuneos male vivendo delinquit. Moyses descendit, cum praelatus ad subditorum vitam considerandam a contemplatione coelestium mentem ad inferiora reducit. Vitulum aureum comminuit, cum pravam actionem per prudentiam carnis vel sapientiam mundi perpetratam pro loco et tempore, causa, persona, et modo subtiliter discernit. In aquam projicit, cum ex auctoritate sacri eloquii ipsam actionem perversam fuisse reprehendit Ex hac aqua potatus populus [Col. 0978A] in barbis aurum habet, quando in eo quod sapienter se egisse gloriatus est, stulte eum agisse patenter liquet. Et praevaricator populus gladiis transverberatur, cum severissima increpatione a malo mortificatur et in bono vivificatur, ut mortuus mundo vivat Deo. Si quis, inquit Moyses, est Domini jungatur mihi. Sicut dicit beatus Gregorius: Qui non jungitur Moysi in ulciscendo peccato populi, non est Domini. Ponat vir gladium super femur suum. Et item: Ite, et redite a porta usque ad portam. Primum debemus gladium super femur nostrum ponere; deinde ire et redire et reos occidere, quia primum debemus punire vitia propria, deinde aliena. A porta usque ad portam imus et redimus, quando a maximo usque ad minimum quid singuli deliquerint diligenter [Col. 0978B] perscrutamur. Vel a porta usque ad portam pergimus, dum pondus pravae actionis ab ipsa inchoatione usque ad exitum contemplantur. Per medium quoque incedimus, quando non solum alienos vel minus dilectos, sed amicos quoque et familiares justae reprehensionis increpatione transverberamus. Et quasi viginti tria millia caedimus, dum reprobos legem sacram, vel in dilectione Dei vel proximi transgredientes, vel integram sanctae Trinitatis fidem non habentes severissimae animadversionis gladio punimus.

De hac divina et spiritali ultione in Ezechiele scriptum est quod Viro, qui habebat atramentarium scriptoris ad renes suos, per medium Jerusalem praecedente, et super frontem virorum gementium [Col. 0978C] et dolentium super cunctis abominationibus, quae fiebant in medio ejus, Thau signante, scriptum est, inquam, quod Dominus praecepit sex viris, quorum unusquisque habuit vas interfectionis in manu sua, dicens. Transite per medium civitatis sequentes eum et percutite, non parcat oculus vester, neque misereamini. Senem, adolescentulum, et virginem, et parvulum, et mulieres interficite usque ad internecionem. Omnem autem, super quem videritis Thau, ne occidatis, et a sanctuario meo incipite (Ezech. IX) . Vir, qui atramentarium scriptoris habuit, Christus est, qui divinitatis suae sapientiam humanitatis suae naturae conjunxit. Qui in Jerusalem viros gementes et dolentes super cunctis abominationibus, quae in ea [Col. 0978D] fiunt, Thau littera signat, quia suos electos intra sanctam Ecclesiam de falsorum Christianorum pravitate moerentes fide suae passionis ad veram salutem confirmat. Sex viri ipsum sequentes non signatos occidunt, quia perfecti quinque sanctae civitatis praelati sui Redemptoris imitatores effecti, omnes reprobos acceptam fidem pravis operibus abnegantes, et in praesenti per culpam mortuos ostendunt, et in futuro aeternae damnationis poena mortificandos esse praedicunt. Qui a sanctuario Domini incipiunt, dum etiam multos ex illis, qui in sancta Ecclesia gradum habent sanctiorem, damnabiliter peccare convincunt. Senem, inquit, adolescentulum, et virginem, et parvulum, et mulieres interficite. Senex est inveteratus dierum malorum, qui longa consuetudine pollutus, [Col. 0979A] et obvolutus est sordibus peccatorum suorum. Adolescens illum significat, qui malitiam pridem inchoatam diuturnis incrementis augmentat. Virgo est, qui a fecunditate virtutum et bonorum operum sterilis manet. Parvulus autem eum exprimit qui suam nequitiam recenter inchoavit. Mulierum vero nomine illi congrue figurantur qui mollioribus vitiis muliebriter deserviunt. Quos omnes sex viri vasis interfectionis jugulant, dum ipsis poenam damnationis futurae insinuant. Quorum nonnulli taliter percussi vivificantur, quia de suis pravitatibus conversi justificantur.

Jieremias quoque propheta ab hac percussione torpentes in sermone prophetico terribiliter maledicit, dicens: Maledictus qui facit opus Domini fraudulenter [Col. 0979B] et desidiose, et maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) . Ecce, fratres, quomodo maledicitur qui divinam injuriam pro posse suo non ulciscitur. Comedat ergo nos zelus domus Domini, nec prohibeamus gladium oris ablutione peccati. Et non ut nostris, sed egregii doctoris videlicet Bedae presbyteri verbis utamur: «Zelemus domum Dei, et quantum possumus, ne quid in ea pravum agatur, insistamus.» Si viderimus fratrem, qui ad domum Dei pertinet, superbia tumidum, si detractionibus assuetum, si ebrietati servientem, si luxuria enervatum, si iracundia turbidum, si alio quovis vitio sustratum, studeamus inquantum facultas suppetit, castigare polluta, ac corrigere perversa. Et si quid de talibus emendare nequimus, non sine [Col. 0979C] acerrimo mentis sustinere dolore, et maxime in ipsa domo orationis, ubi corpus Domini consecratur, ubi angelorum praesentia semper adesse non dubitatur, ne quid ineptum fiat, ne quid, quod nostram fraternam orationem impediat, totis viribus agamus. Haec igitur sacrosancta verba auribus intentis audire curemus; et quae vel in nobismetipsis, vel in aliis emendanda sunt, non negligenter emendemus. Hanc secandorum vitiorum solertiam se habuisse Psalmista gloriatur, dicens: Feci judicium et justitiam; non tradas me calumniantibus me (Psal. CXVIII) . Calumniantur nos daemones, quando de corpore eximus: sicut etiam legimus in vita sancti Martini quod diabolus in hora mortis ejus ad calumniandam animam ejus accessit. Si ergo hanc calumniam evadere [Col. 0979D] volumus, judicium et justitiam faciamus. Beati enim qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore (Psal. CV) . Exitus aquarum deduxerunt oculi nostri (Psal. CXVIII) , dum videmus malos non custodire legem Domini. Tabescere nos faciat zelus noster, quoniam obliviscuntur inimici nostri verba illius (ibid.) . Simus strenui in pugna, ut esse gloriosi mereamur in victoria, et beati in gloria. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XXXIV. In nativitate, vel Assumptione beatae Mariae semper Virginis.

Quae est ista quae progreditur quasi aurora consurgens? [Col. 0980A] (Cant. VI.) Beata Virgo Maria, fratres charissimi, aurora fuit, quia et praecedentis temporis quod quasi nox fuerat, finis exstitit, et vera lucis gratiae, solisque justitiae, qui ex ipsa progenitus est, praeventrix et antelucanum sidus fuit. Totum namque tempus, quod ab Adam usque ad ejus ortum praecessit, quasi nox exstitit, nox longa, obscura, frigida, otiosa, torpida, somniculosa, tacita, imo muta fuit. Nox absentia verae lucis, longa diuturnitate temporis, obscura tenebrositate infidelitatis, frigida defectu charitatis, torpida ab exhibitione boni operis, somniculosa oblivione beatitudinis, tacita a voce verae confessionis, muta a cantico divinae laudis. Exceptis quippe paucis personis, quae praecedenti tempore populum illum antiquum de suis pravitatibus [Col. 0980B] castigabant, et mysteria futuri salvatoris Ecclesiaeque, more gallorum diem nocte praecinentium praenuntiabant, totus pene mundus silentio somnoque premebatur. Sicut in Sapientiae libro scriptum est: Dum medium, id est, summum silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu iter ageret, omnipotens sermo tuus Domine a regalibus sedibus venit (Sap. XVIII) . Quaedam tamen astra suis radiis tempus illud irradiabant, quia sancti patriarchae et prophetae suis virtutibus ignorantiam populi illius illustrabant. Quorum radii aurora apparente quodammodo offuscati sunt, quia in comparationem B. Mariae praecedentes sancti parvam claritatem habuerunt. Quid enim fuit innocentia Abel, justitia Noe, fides Abrahae, longanimitas Isaac, tolerantia Jacob, continentia Joseph, [Col. 0980C] mansuetudo Moysi, fortitudo Josue, charitas Samuelis, humilitas David, zelus Eliae, abstinentia Danielis, eximia sanctitas B. Joannis, aliorumque virtutes sanctorum in comparationem B. Mariae? Beata igitur virgo Maria vere aurora clarissima fuit, quae suo magnifico jubare praecedentium Patrum claritatem minoravit. Sane quaecunque in Scripturis vel in creaturis sunt laudabilia, ejus sunt laudi convenientia. Sicut ergo est aurora verae lucis praeventione; sic est flos pulchrititudine, favus dulcedine, viola humilitate, rosa charitate vel compassione, suavitate lilium, vitis fructificatione, quodlibet aroma bona opinione, castrum securitate, murus vel turris fortitudine, clipeus aut propugnaculum defensione. [Col. 0980D] columna rectitudine, sponsa fide, amica dilectione, mater fecunditate, virgo integritate, domina dignitate, regina majestate, ovis innocentia, agna munditia, columba simplicitate, turtur castitate, quodlibet mundum et domesticum animal, munda et mansuetuda conversatione, nubes protectione, stella cujuslibet virtutis aut boni operis incohatione, luna ejusdem augmentatione, sol consummatione, coelestis denique paradisus coelestis boni plenitudine.

Sed ut ad id quod incoepimus revertamur, postquam ipsa beata Maria orta est, in mundo velut aurora splendiflua, statim post ejus ortum, ortus est ex ipsa sol justitiae Christus Deus noster, qui pulsis tenebris totum mundum illuminavit, intantum ut populus gentium, qui ambulaverat in tenebris, videret [Col. 0981A] lucem magnam (Isa. IX) . Illuminavit enim Christus mundum sua nativitate, sua praedicatione, miraculorum suorum operatione, sua passione, resurrectione, apparitione, ascensione, Spiritus sancti missione, apostolorum per mundum divisione, et eorum praedicatione, et coelestis gratiae in sancta Ecclesia distributione. Quia ergo fratres charissimi nox praeteriit, et dies illuxit nobis, sicut in die honeste ambulemus (Rom. XIII) . Non ambulemus sicut Patres nostri gentiles (Rom. I) . De quibus dicit apostolus: Qui cum cognovissent Deum non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis, et coluerunt et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est Deus benedictus in saecula. Propter quod tradidit illos in reprobum sensum, [Col. 0981B] ut facerent quae non conveniunt; repleti omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia (Rom. I) , caeterisque vitiis ac peccatis detestandis, quae ibidem subscribuntur: Sed nos fratres abjicientes vitia et peccata, quae sunt opera tenebrarum, induamur arma lucis, quae sunt virtutes et bona opera, et sicut in die gratiae honeste ambulemus (Rom. XIII) . Omnia autem vitia et peccata vel carnalia, vel spiritualia sunt. Quae cuncta nobis prohibet Apostolus aut re, aut significatione, ubi dicit: Non in comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in contentione et aemulatione (ibid.) . Universa namque carnalia peccata, vel ad gulam pertinent, et prohibentur nobis, ubi dicitur, non in comessationibus et ebrietatibus; aut pertinent ad luxuriam, et prohibentur, [Col. 0981C] ubi additur, in cubilibus et impudicitiis. Spiritualia vero, aut exterius fiunt, et prohibentur, ubi dicitur, non in contentione. Aut interius committuntur, et prohibentur, ubi subjungitur, non in aemulatione. Contentio nempe foris est in ore, aemulatio intus in corde. Bona denique sive spiritualia sive corporalia praecipiuntur, ubi subinfertur: Induimini Dominum Jesum Christum (ibid.) . Christum quippe induere est in Christo sancte et honeste vivere. Ergo charissimi diabolum cum ejus operibus tenebrosis abjiciamus malum odio habendo; et induamur Christum bonum diligendo, virtutes exercendo, bona opera exhibendo; et sic velut in die gratiae honeste ambulabimus, et ad supernae patriae gloriam perveniemus. Oremus autem pariter [Col. 0981D] ut meritis et precibus sanctae Mariae virginis Sol justitiae nobis semper illuceat, semper stet, nunquam occumbat, ut exemplo Josue, cui sol stetit ad Gabaon donec ulcisceretur se de inimicis suis (Jos. X) , nobiscum sit, ut suis fidelibus promisit usque ad consummationem saeculi donec et nos, interfectis nostris hostibus, supernis donemur sedibus. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XXXV. De quolibet confessore episcopo, aut alioqui populi rectore, et de ejus officio ac doctrina illi necessaria.

Salomon sapientissimus regum antiquorum, fratres charissimi, et filius David regis, quem elegit Dominus [Col. 0982A] ecclesiasticum praelatum doctoremque, ut se de periculo, in quo ex animarum cura, quas erudiendas suscepit, quotidie versabatur, easdem vigilanter corripiendo et docendo liberare festinet, quodam in loco figurative sic admonet, dicens: Fili, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam. Illaqueatus es verbis oris tui, et captus propriis sermonibus. Fac ergo quod dico, fili mi, et temetipsum libera, quia incidisti in manum proximi tui, discurre, festina, suscita amicum tuum, ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebrae tuae. Eruere quasi damnula de manu, et quasi avis de insidiis aucupis (Prov. VI) . Amicus noster proximus noster est, quem, secundum divinum praeceptum, sicut nos diligere debemus. Extraneus iste, Christus [Col. 0982B] est, qui extraneus nobis est et secundum humanitatem et secundum divinitatem. Secundum humanitatem nobis extraneus est, quia nos non vidimus eum in carne; secundum divinitatem vero, quia Deum nemo vidit unquam. Extraneus nobis est, quia ipse justus et beatus, nos autem peccatores et miseri. Extraneus omnibus est, quia, quamvis sint justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei sint, tamen nescit homo utrum odio an amore dignus sit, sed omnia in futurum reservantur incerta (Eccles. IX) . Apud hunc ergo extraneum ille revera pro amico spondet, et velut fidejussor de reddendo debito responsurus manum defigit, verbis oris sui illaqueatur, et propriis sermonibus capitur, qui aliorum animas in curam suae providentiae suscipit. Discurrat ergo [Col. 0982C] necesse est, et festinet, suscitet amicum suum. Discurrat et festinet exemplo, suscitet verbo. Discurrat a dextris et a sinistris, in prosperis et adversis, et benefaciat amicis et inimicis, bonis et malis, modestis et dyscolis. Suscitet amicum suum admonendo, ut malum caveat, bonum faciat. Non dormiat cavendo negligentiam majorem, non dormiat cavendo negligentiam minorem. Eruatur quasi dammula, et quasi avis. Dammula est animal mundum et acerrimum visu, et avis alta petit volatu. Eruatur praelatus sive doctor quasi dammula; ut sit mundus per honestam conversationem, et acer visu per discretionem. Eruatur quasi avis, ut alta petat per contemplationem. Non solum enim praelati bona actio, [Col. 0982D] verum etiam contemplatio, subditis confert. Unde apostolus: Sive mente excedimus Deo, sive sobrii sumus vobis (II Cor. V) .

Aliquando ergo debet rector sumere sibi pennas milvi per rapacitatem, non corvi per laniationem, sed columbae per simplicitatem, et volare per contemplationem, et requiescere per actionis intermissionem a pusillanimitate spiritus et tempestate; id est a curae pastoralis anxietate: Sic Moyses minato grege ad interiora deserti, perrexit videre visionem magnam (Exod. III) . Sed Dominus, fatigatis apostolis et occupatis accessu populi ita ut non haberent tempus manducandi, dixit: Venite seorsum in desertum et requiescite pusillum (Marc. VI) . Et (ut ait beatus Gregorius): «Rector non debet propter curam proximi, [Col. 0983A] postponere contemplationem Dei: nec propter contemplationem Dei negligere curam proximi.: Ut igitur se liberet rector, discurrat necesse est per bonam actionem, festinet per ejusdem actionis expeditionem, suscitet amicum suum per exhortationem, eruatur ut dammula per munditiam honestae conversationis et acumen discretionis, et ut avis per sublimitatem contemplationis. Sane duo sunt, per quae praecipue debet praelatus semetipsum liberare, exemplum scilicet et verbum. Exemplum operis, verbum praedicationis. Primo exemplum, deinde verbum, ut Domini sit imitator, de quo scriptum est: Coepit Jesus facere et docere (Act. I) . Sed quia constans est de opere, quod videlicet bene operari necesse sit ei, etsi non proximo tamen pro semetipso, et quia [Col. 0983B] cernimus multos pastores, qui, quamvis ut creditur ipsi bene vivant, a verbo tamen cessant, vel quia loqui nesciunt, vel quia negligunt, praetermittamus de exemplo operis, et dicamus de verbo praedicationis.

Quadripartitam doctrinam debet omnis praelatus animabus sibi commissis. Primo namque debet subjectos docere fidem sanctae individuae Trinitatis; secundo quomodo praesideant et imperent quinque sensibus corporis; tertio, ut sex opera misericordiae exhibeant; quarto, ut septem virtutes principales exerceant. Singula singillatim prosequamur, primumque de fide dicamus. Tria quidem erant, corpus, et spiritus, et Deus; et corpus quidem mundus erat, anima spiritus, et ipsa anima quasi in medio quodam [Col. 0983C] erat habens extra se mundum, intra se Deum; et acceperat oculum, quo extra se mundum videret, et ea, quae in mundo erant, et hic erat oculus carnis. Alium oculum acceperat, quo seipsam videret et ea quae in ipsa erant, hic est oculus rationis. Alium rursum oculum acceperat, quo intra se Deum videret, et ea, quae in Deo erant, et hic est oculus contemplationis. Hos igitur oculos quandiu anima apertos et revelatos habebat, clare videbat et recte discernebat. Postquam autem tenebrae peccati intraverunt in illam, oculus contemplationis quidem in se exstinctus est ut nihil videret, oculus vero rationis lippus effectus ut dubie videret. Solus ille oculus, qui exterius fuit, in sua claritate permansit; qui, [Col. 0983D] quandiu lumen clarum habet, judicium dubium non habet. Oculus vero rationis, quandiu lumen ejus nubilum est, judicium certum habere non potest; quia clare non videt, discernit ambigue. Hinc est quod corda hominum facilius sibi consentiunt in his quae oculo carnis percipiunt quam in his quae acie mentis et sensu rationis attingunt, quia ubi in videndo non caligant, in judicando non discrepant. Homo ergo qui oculum carnis habet mundum videre potest et ea quae in mundo sunt. Item quia oculum rationis ex parte habet, animum similiter ex parte videt et ea quae in animo sunt. Quia vero oculum contemplationis non habet, Deum et quae in Deo sunt videre non valet. Fides ergo necessaria est, qua credantur quae non videntur, et subsistant in nobis [Col. 0984A] per fidem quae nondum praesentia nobis sunt per speciem.

Sic itaque substantia illorum est fides, quia per solam fidem probantur a nobis. Non enim aliud majus argumentum de illis dubitantibus proferre possumus, quam quod illa creduntur fide quae ratione non comprehenduntur. Fides origo est in nobis ac fundamentum virtutum et bonorum operum. Unde ut ait Apostolus: Sine fide impossibile est placere Deo (Hebr. XI) . Fides si in sola cognitione sit non sufficit, nisi per dilectionem vivificetur et ex dilectione, si possit, operetur. Si non potest operari, si habeat dilectionem, ipsa dilectio ei est operatio. Sunt multi qui multa opera faciunt, sed quia dilectionem Dei et proximi non habent, regnum Dei ex suo opere non [Col. 0984B] consequuntur. Sola ergo fides, illa fides dicenda est cui comes est dilectio, et quae per dilectionem, si tamen potest, operatur. Duo itaque sunt in quibus constat fides, cognitio scilicet et affectus. Quorumdam fides cognitione magna est, affectu parva; quorumdam vero affectu magna, cognitione parva. Alii fidem et cognitione et affectu magnam, alii cognitione et affectu parvam habent. Verum affectum magnum in fide magis laudabilem esse quam cognitionem magnam Dominus manifeste ostendit, ubi fidem grano sinapis comparavit (Matth. XIII) , quod quantitate quidem parvum est, sed non fervore. Hinc mulieri Chananaeae parum quidem scienti adhuc, sed multum confidenti, dictum est: Mulier, magna est fides tua (Matth. XV) . Illa namque fides apud Deum [Col. 0984C] magna reputatur, quae etsi minus vigeat scientia, per constantiam tamen fortis ostenditur. Cum ergo fides cognitione crescit, adjuvatur. Cum vero affectu fides crescit, promeretur. Igitur fides non de cognitione sola, sed de affectu et operatione laudatur et remuneratur. Haec est enim quae justificat, quae, secundum Apostolum, per dilectionem operatur (Gal. V) . Altera vero daemonum est, de quibus scriptum est quod daemones credunt et contremiscunt (Isa. II) ; sive cujuslibet impii fidem tantum secundum cognitionem, non etiam secundum dilectionem habentis. De quo scriptum est quia quod timet impius veniet ei (Prov. X) .

Nos autem, fratres, per dilectionem operemur, ut pro dilectione remuneremur. Sensus corporis quinque [Col. 0984D] sunt; visus, auditus, olfactus, gustus et tactus; per quos anima sicut intus per rationem et contemplationem ad invisibilia, ita foris ad visibilia suo modo progreditur, et quae corpori sunt grata, commoda, utilia et necessaria operatur. Sicut enim homo ex duabus naturis, spirituali scilicet et corporea, est factus, et duobus bonis, id est spirituali et corporali est ditatus, ita duplici sensus virtute est munitus et ornatus, intus videlicet rationalitate ad invisibilia, foris sensualitate ad visibilia contemplanda. Habet autem rationalitas in bonis invisibilibus suum fructum ac jucunditatem, quemadmodum sensualitas in visibilibus. In invisibilibus quippe bonis species est virtus, forma, justitia, dulcedo, amor, canticum, gaudium, contactus amati, et quae [Col. 0985A] siti boni inventio. In sensualitate visus caeteris sensibus praecellentior est et efficacior, sed longe inferior discretiva et contemplativa virtute rationis. Corporalis namque visio, quia angusta est, maxima non comprehendit, et quia hebes est, minima non discernit; et quia pigra est, non attingit remota; et quia perspicax non est, non penetrat occulta. In rebus quoque visibilibus, in quibus semper quaerere debet visus utilia. specie fallente corruptus nonnunquam capit noxia; et dum in eis inordinate delectatur, infelix animus intrinsecus innumerabilium delectationum et cogitationum pulvere foedatur. Quia enim res mundanae, quas extrinsecus appetimus, infinitae sunt, cogitationes quas ex ipsarum rerum delectatione vel memoria intrinsecus trahimus, [Col. 0985B] finitae esse non possunt. Et sicut oculus pascitur ex specie, sic animus pascitur ex cogitatione. Verum quantum ad res pertinet, nulla res est, quae cogitari non possit sine peccato; quantum autem ad pravos affectus, nulla res est in qua peccare non possumus cogitando. Quia igitur huic sensui, id est visui, tantus inest defectus ad bonum, tantus affectus ad malum, omnibus modis necesse est custodiatur, quia per ejus corruptionem animus maxime foedatur. Custodiatur inquam ne, secundum Jeremiam, oculus noster depraedetur animas nostras in cunctis filiabus urbis nostrae (Thren. III) , vel ut in Job legitur, oculus noster sequatur cor nostrum (Job XXXI) , sed potius avertatur ne videat vanitatem (Psal. CXVIII) . Auditus etiam diversis modis corrumpitur: quapropter oportet [Col. 0985C] ut caute custodiatur. Aliquando corrumpitur vanis sermonibus, aliquando adulationibus, aliquando obscenis carminibus, aliquando detractionibus. Unde scriptum est: Corrumpunt bonos mores colloquia mala (I Cor. XV) . Olfactus vero corrumpitur, quoties variis odoribus inordinate delectatur. Iste sensus purior ac mundior aliis sensibus esse videtur, unde et per illum anima minus corrumpi probatur. Hunc gustus sequitur, per quem infelix gula suos illicitos appetitus experitur. Iste postquam corrumpitur, variis ciborum ac potuum apparatibus insatiabiliter oblectatur. Inde est quod beatus Hieronymus sub persona sui quorumdam impudentem superfluitatem reprehendit, ita dicens: «Natus in [Col. 0985D] paupere domo et in tugurio rusticano, qui vix milio et cibario pane rugientem satiare ventrem poteram, nunc similam et mella fastidio. Novi et nomina, et genera piscium, in quo littore concha lecta sit calleo. Saporibus avium discerno provincias, et ciborum me raritas ac novissime damna ipsa delectant.» Nobis autem, fratres, secundum eumdem doctorem sit pauper, vilis, et vespertinus cibus, olus et legumina, et interdum paucos pisciculos pro summis ducamus deliciis. Ultimus est tactus, qui diversarum vestium mollitie, et variarum obscenitatum immunditia multoties contaminatur.

Longum est, fratres, omnia assequi per quae constat miseram animam ex suis sensibus infirmari. Isti sunt enim quinque porticus piscinae, qui in Evangelio [Col. 0986A] commemorantur, in quibus jacebat multitudo magna languentium (Joan. V) Unusquisque etenim sensus tot servat languentes, quot appetituum patitur corruptiones. Sed quoties Spiritus sanctus descendit in nos, et in nobis excitat gratiam compunctionis, toties sanatur noster sensus a quacunque detineatur infirmitate corruptionis. Custodiamus, charissimi, sensus nostros, ne forte (quod absit!) ingrediatur per fenestras nostras mors ad animas nostras. Quis sit autem fructus istius custodiae, Isaias brevi sermone comprehendit, ubi dicit: Quis poterit habitare de vobis cum igne devorante? (Isa. XXXIII) . Aut quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis? Qui ambulat in justitiis et loquitur veritatem; qui projicit avaritiam ex calumnia, et [Col. 0986B] excutit manus suas ab omni munere; qui obturat aures suas ne audiat sanguinem, et claudit oculos suos ne videat malum. Iste in excelsis habitabit, munimenta saxorum sublimitas ejus. Panis ei datus est, aquae ejus fideles sunt. Regem in decore suo videbunt oculi ejus, cernent terram de longe. Cor tuum meditabitur timorem (Isa. XXXIII) .

Sex sunt opera misericordiae: primum est esurientem pascere, secundum sitientem potare, tertium hospitem colligere, quartum nudum vestire, quintum infirmum visitare, sextum ad incarceratum et inclusum venire. Qui his intendit in tempore, beatus erit in aeternitate. Beatus enim qui intelligit super egenum et pauperem; in die mala liberabit eum Dominus (Psal. XL) . In die mala, id est in die judicii. [Col. 0986C] Et animadverte (quod est mirabile dictu) quod in Evangelio non dicitur quod alia peccata damnandis commemorentur vel improperentur in die judicii, nisi hoc tantum quod misericordiae opera neglexerunt; et econtrario salvandi non laudantur de quibuslibet virtutibus, nisi de hoc solum quod ea exhibuerunt. Unde Petrus Ravennas in libro Sermonum suorum, sermone 14: «In regno, inquit, coeli coram omnibus angelis in conventum resurgentium quod Abel passus sit, quod Abraham fidem incoepit, quod Moyses legem tulit, quod Petrus crucem resupinus ascendit, Deus tacet, et clamat solum quod comedit pauper (Luc. XI) .» Demus ergo, fratres, eleemosynam, et omnia munda erunt nobis (Luc. VI) . Demus [Col. 0986D] ut detur nobis. Demus ut ii, quibus damus recipiant nos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) . Demus gratis, quia nos maxime, qui de eleemosyna vivimus, gratis accepimus. Mittamus panem super transeuntes aquas (Eccle. XI) , id est populos, quia post multa tempora inveniemus eum. Haec dicimus, fratres, quia nos etiam, qui in religione vivimus, ad clamorem pauperis aures, imo viscera nostra nonnunquam inhumaniter claudimus. Sed qui habuerit substantiam mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, etc., quomodo charitas Dei manet in eo? (I Joan. III.) Anima autem, quae benedicit impinguabitur, et qui inebriat ipse quoque inebriabitur (Prov. XI) . Sacra volumina, charissimi, talibus plena sunt, nec ista dicimus, ut vos velut ignorantes [Col. 0987A] instruamus, sed haec memorasse fortasse non erat inutile, sed quia bonorum operum exhibitio, sive virtutum exercitatio salutem confert aeternam. Dicto de operibus, dicamus de virtutibus.

Virtutes in Scripturis plures numerantur, sed eas modo commemorabimus quae in Evangelio sub septenario disponuntur. Prima est humilitas, secunda mansuetudo, tertia mentis compunctio, quarta desiderium justitiae, quinta misericordia, sexta cordis munditia, septima pax mentis aeterna. Humilitatem Abraham habuit quando dixit: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) . Sic et Jacob humilitatem habuit, quando Domino loquens dixit: Minor sum cunctis miserationibus tuis (Gen. XXXII) . Beata quoque Maria hanc eamdem virtutem [Col. 0987B] habuit quae cum ab angelo diceretur Mater Dei, se dixit ancillam Domini (Luc. I) . Mansuetudinem David habuit, qui dixit: Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum. Tenuisti manum dexteram meam, et ex voluntate tua deduxisti me (Psal. LXXII) . Dicitur enim mansuetus quasi ad manum venire vel manu duci suetus, ut sunt domestica animalia. Talis homo velut jumentum non solum ad prospera, sed etiam ad adversa paratus est. Unde idem ait: Ego in flagella paratus sum (Psal. XXXVII) . Tertia est mentis compunctio. Hanc quoque habuit sicut alibi ait: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI) . Quarta est desiderium justitiae. Istam etiam idem habuit sicut quodam in loco dixit: Mei pene moti sunt [Col. 0987C] pedes, pene effusi sunt gressus mei, quia zelavi super iniquos pacem peccatorum videns (Psal. LXXII) . Et item: In matutino interficiebam omnes peccatores terrae, ut disperderem de civitate Domini omnes operantes iniquitatem (Psal. C) . Quinta est misericordia. Sed quia ad ipsam pertinent, quae superius de operibus misericordiae diximus, idcirco ea hic non replicamus. Haec in beato Job excellenter enituit. Unde et ait: Si comedi buccellam meam panis solus, et non comedit pupillus ex ea, etc. (Job XXXI) . Sexta est cordis munditia, quam et idem vir sanctus perfecte habuit. Unde et dixit: Pepigi foedus cum oculis meis, ut nec cogitarem quidem de virgine (Job XXXI) . Septima est pax mentis aeterna. Et istam David [Col. 0987D] quasi specialiter habuit: Dixit enim: Cum his qui oderunt pacem eram pacificus (Psal. CXIX) .

Quamplurima sunt quae de ternario fidei, de quinario sensuum, de senario operum, de septenario virtutum dicere possemus; sed leviter singula tangamus, ne verbis prolixioribus vos oneremus. Qui autem doctrinam fidei tantum sufficere putant, multum errant. Quos bene Eliseus typice reprehendit, ubi regi Israel loquens ait: Percute jaculo terram. Cumque eam tribus vicibus percussisset, et stetisset, iratus est contra eum vir Dei, dicens: Quia si percussisses eam quinquies, aut sexies, aut septies, percussisses Syriam usque ad consummationem. Nunc autem tribus vicibus percuties eam (IV Reg. XIII) . Terram autem ter percutere et stare, est terrena corda tantum de [Col. 0988A] fide sanctae Trinitatis erudire, et nihil de sanctitate bonae conversationis adducere. Ergo, charissimi, nos loquendo, vos audiendo, utrique faciendo, percutiamus terram, id est terrenitatem in nobis ter, in sanctam Trinitatem fideliter credendo. Percutiamus eam quinquies, nostris sensibus potenter praesidendo. Percutiamus eam sexies, sex supradicta opera misericorditer exhibendo. Percutiamus eam septies, septem praedictas virtutes viriliter exercendo. Quod si fecerimus percutiemus spirituales hostes usque ad internecionem, pacemque possidebimus in mundo per gratiam, in coelo per gloriam. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus. Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen

SERMO XXXVI. In Epiphania Domini.

[Col. 0988B]

Obtulerunt magi Domino aurum, thus, et myrrham (Matth. II) . Aurum sacrae fidei significat claritatem, thus devotam orationem, mirrha carnalis affectus mortificationem. Aurum offerimus, dum divina sapientia per fidem intus elucemus. Cujus oblationis pretium, ut quantum sit quamve magnificum demonstremus, alienis verbis declarabimus. Sunt duo quaedam, et haec duo in uno sunt, et unum sunt duo haec. Creator et Salvator; duo sunt nomina, et res una. Tamen aliud notat Creator, aliud Salvator. Creator, quia fecit nos; Redemptor et Salvator, quia redemit nos. Primum non eramus et facti [Col. 0988C] sumus; postea perieramus et redempti sumus, et ab uno utrumque factum est, ut bonum nostrum totum esset ab uno, et totum in uno et unum. Creatori debemus quod sumus, Salvatori quod reparati sumus. Haec sunt ergo duo, quae fidei proposita sunt credenda, Creator et Salvator, et quae pertinent ad Creatorem, et quae pertinent ad Salvatorem similiter. Creator, et quae pertinent ad Creatorem, haec est una pars fidei; Salvator, et quae pertinent ad Salvatorem, haec est altera. In prima parte discernit fides inter Creatorem et opera ejus. In secunda parte discernit fides inter Salvatorem et sacramenta ejus. Ad Creatorem pertinent opera conditionis quae sex diebus facta sunt; ad Salvatorem pertinent opera restaurationis, [Col. 0988D] quae complentur sex aetatibus. In prima parte ad fidem pertinet confiteri Creatorem, et ab eo facta esse omnia quae habent esse. In secunda parte ad fidem pertinet venerari Salvatorem unum, et ab eo reparata esse perdita quibus datum est vel dandum beatum esse. In prima parte recta fides in Creatorem et creaturam ita discernere debet, ut et unicuique horum quod suum est tribuat, et vicissim alterius proprietatem in alterum non transfundat, id est ut nec creaturae attribuat Creatoris majestatem, nec Creatori ascribat creaturae infirmitatem; nec Deum concludat tempore, nec creaturam extendat aeternitate. Ita fides, si unicuique quod suum est tribuit, recte offert; si inter utrumque bene discernit, recte dividit, et non peccat. Si vero in quolibet [Col. 0989A] horum delinquitur, fides sana necesse est detrimentum patiatur. Nam illi qui, creaturam pro Deo colentes gemino errore decepti, vel creaturam aeternam vel Deum temporalem esse credunt, quid inde aliud fecisse dicendi sunt quam excellentiam Factoris operi, et infirmitatem facturae seu creaturae tribuisse Creaturi? Rursus philosophi gentilium, quamvis inter Creatorem et opus suum recte discernerent, nequaquam fideles tamen appellantur, quia fidem de Salvatore non habuerunt.

Sequuntur ergo deinde ea quae in secunda parte posuimus, ubi primum in Salvatore agnoscimus redemptionem, in sacramentis ejus redemptionis praeparationem. Prima pars fidei spectat ad debitum naturae. Secunda pars fidei spectat ad debitum gratiae. [Col. 0989B] Illa credere debemus, quia per naturam conditi sumus; ista credere debemus, quia per gratiam reparati sumus. Offeramus fratres, sacramenta, sanamque fidem; quia ipsa placet Deo super aurum et topazion. Thus devotam significat orationem. Sicut enim thus in thuribulo igne crematum odorifera fumositate sursum ascendit, ita devota oratio in corde flamma charitatis accensa intima suavitate ad aures Divinitatis pertingit. Thuribulum namque est cor, ignis charitas, thus oratio. Istius spiritalis thuris diversae sunt species. Quot enim sunt animae Christianae, bonae et devotae vel modo quolibet utiles illi, et fructuosae affectiones, tot non inconvenienter offerre probantur orationes. Aliquando nimirum oramus, poenam quam pro peccatis nostris meruimus [Col. 0989C] timendo. Aliquando oramus, eadem peccata deflendo. Aliquando oramus, ea confitendo. Aliquando oramus, de venia magna nimiter praesumendo. Aliquando oramus, judici nos humiliando. Aliquando oramus, ejus benevolentiam captando. Aliquando oramus ejus potentiam exaltando. Aliquando oramus, preces nostras exaggerando. Aliquando oramus, inimicis nostris mala imprecando. Aliquando oramus, nostram necessitatem insinuando. Aliquando oramus, nostram tribulationem pronuntiando. Aliquando oramus, malitiam hostium nostrorum accusando. Aliquando oramus, auxilium divinum instanter postulando Aliquando oramus, eleemosynas erogando.

[Col. 0989D] Poenam etenim timendo oramus, quando dicimus. Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me (Psal. VI) . Eadem flendo oramus, quando orantes. Lavamus per singulas noctes lectum nostrum, et lacrymis nostris lectum nostrum rigamus (ibid.) . Ea quoque confitendo oramus, quando secundum eumdem Prophetam: Iniquitatem nostram annuntiamus, et cogitamus pro peccato nostro (Psal. XXVII) . De venia bene praesumendo oramus, secundum illud: Judica me, Domine, quoniam ego in innocentia mea ingressus sum. Et in Domino sperans non infirmabor (Psal. XXV) . Et item: Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi (Psal. XLII) . Nos Deo humiliando oramus, ut est illud: Domine, non sum dignus ut intres [Col. 0990A] sub tectum meam, sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus (Matth. VIII) . Et alibi: Peccavi super numerum arenae maris, et non sum dignus videre altitudinem coeli prae multitudine iniquitatis meae (II Par. XXXVII) . Ejus benevolentiam captando oramus, quando ejus misericordiam laudantes, mitem, benignum, longanimem praedicamus, ut est illud. Misericors et miserator Dominus, longanimis et multum misericors. Non in perpetuum irascetur (Psal. CII) : Et caetera quae sequuntur. Potentiam ejus exaltando oramus, cum dicimus: Tua est potentia, tuum regnum, Domine. Da pacem, Domine, in diebus nostris (Off. Eccl.) . Aliquando oramus preces nostras in conspectu Dei exaggerando, secundum illud. Exaudi, Domine, placare, Domine, attende et fac. Mala inimicis [Col. 0990B] nostris imprecando oramus, cum dicimus: Confundantur et deficiant detrahentes animae meae (Psal. LXX) . Necessitatem nostram insinuando tantum oramus, secundum illud: Domine, si hic fuisses, frater meus non fuisset mortuus (Joan. XI) . Et ut beata Maria in nuptiis Dominum orans dixit: Vinum non habent (Joan. II) . Tribulationem nostram pronuntiando oramus quoties illud Davidicum dicimus: Effundo in conspectu ejus orationem meam, et tribulationem meam ante ipsium pronuntio (Psal. CLXI) . Hostium nostrorum malitiam accusando oramus, ut est illud: Respice inimicos nostros, quoniam multiplicati sunt, et odio iniquo oderunt me (Psal. XXIV) . Divinum auxilium instanter postulando oramus, quando dicimus: Deus, in adjutorium meum intende; [Col. 0990C] Domine, ad adjuvandum me festina (Psal. LXIX) . Eleemosynam denique erogando oramus quando quod scriptum est adimplemus: Abscondite eleemosynam in sinu pauperis et ipsa orabit pro vobis ad Dominum, etc. (Eccli. XXIX) .

Sunt et alii modi multi, quibus orare solemus, quos hic causa vitandae prolixitatis describere nec volumus nec valemus. Est et alia species incensi, thymiama videlicet rusticanum, quod in pauperioribus ecclesiis circa corpora mortuorum, vel causa honoris, vel etiam causa reprimendi fetoris cremari solet, gravem et ingratum habens odorem. Hoc convenienter orationem peccatorum significat, de quibus scriptum est: Deus peccatores non exaudit [Col. 0990D] (Joan. IX) . Et David: iniquitatem si aspexi in corde meo, non exaudiet Dominus (Psal. LXV) . Oratio enim quae ad Deum funditur, debet esse munda ut sit accepta. Munda autem est illorum oratio qui vera compunctione et confessione a sordibus vitiorum mundati secure dicere possunt: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI) . Myrrha, quae amara est, carnis et carnalis affectionis designat mortificationem. Hujus quoque, ut in alio quodam sermone digessimus, diversae sunt species. Alia est enim myrrha doloris, alia timoris, alia compunctionis, alia confessionis, alia satisfactionis, alia etiam myrrha compassionis. Alia est myrrha cujuslibet virtutis, alia boni operis alia est myrrha abstinentiae, alia praelationis vel [Col. 0991A] potius administrationis. Omnis enim praelatus, qui praeest in sollicitudine, multiplicis curae amaritudine repletur. Unde et beatus Paulus, de seipso quodam in loco, sic ait: Praeter alia quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana sollicitudo omnium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror? (II Cor. XI.) Et in Job legitur quod gigantes gemunt sub aquis (Job XXVI) . Et Dominus in Evangelio: Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima (Luc. X) . Quae turbatio operante gratia Dei plus credenda est habere meriti quam detrimenti, dum secundum Salomonem per tristitiam vultus corrigitur animus delinquentis (Eccle. VII) . Tam multiplex est ergo spiritalis thuris et myrrhae diversitas, quam est diversa sanctae orationis [Col. 0991B] et fructuosae amaritudinis utilitas. Itaque, fratres, quod magi pagani obtulerunt corporaliter, et nos offeramus spiritualiter, ut per hujus oblationis gratiam pervenire mereamur ad gloriam. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XXXVII. De sacrificiis, et holocaustis et oblationibus, et eorum differentiis.

Anima mea in manibus meis semper (Psal. CXVIII) . Omne quod pretiosum habemus, quod magis diligimus, quod magis amittere pertimescimus, semper vel saepius in manibus habemus, vel prae manibus habere solemus. Nihil est autem quod homini debeat esse charius aut pretiosius anima sua. Quid enim [Col. 0991C] prodest homini si universum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? Aut quam commutationem dabit homo pro anima sua? (Matth. XVI.) Pellem ergo pro pelle et cuncta quae habet homo dabit pro anima sua (Job II) . Inde est, charissimi, quod Psalmista sanctus suam animam in manibus non saepe, sed semper se habere dixit, velut oblationem sanctam dignam Deo continue offerendam, quam modis omnibus custodire, et super Christum, qui est altare nostrum, patri volebat offerre. Cujus exemplo informati nostras debemus animas in manibus tenere, easque semper Deo sacrificare et offerre. Sacrificium in Veteri Testamento dicebatur, quando de animalibus fiebat oblatio. Oblatio autem [Col. 0991D] aliarum quarumlibet rerum vocabatur. Sacrificiorum autem secundum Veteris Testamenti consuetudinem tria sunt genera. Alia enim sunt holocausta, alia simplicia sacrificia, alia pacifica. Holocaustum vocabatur quod vel ex debito vel sponte oblatum totum incendebatur. Sacrificium simplex vocabatur quod, pro debito institutionis oblatum, partim cremabatur, partim reservabatur. Pacifica dicebantur quae sponte offerebantur, sive per gratiarum actionem, sive pro praecedentis voti adimpletione, sive pro voluntaria et spontanea devotione. Holocaustum aliquando fiebat de armentis, aliquando de pecoribus, aliquando de volatilibus. Oblatio aliquando fiebat de simila, quae dicebatur sacrificium crudum, aliquando de clibano, aliquando de sartagine, aliquando [Col. 0992A] de craticula, et dicebatur sacrificium coctum. Sacrificia alia erant pro peccato, alia pro delicto. Delictum est, quando non fit quod fieri debet. Peccatum, quando fit quod fieri non debet. In sacrificium autem vel holocaustum aliquando offerebatur taurus, aliquando vitula, aliquando hircus, aliquando capra, aliquando haedus, aliquando vitulus, aliquando vacca, aliquando bos, aliquando ovis, aliquando agnus, aliquando aries, aliquando turtur, aliquando columba, aliquando passer. Oblatio vero aliquando fiebat ex simila, aliquando ex oleo, aliquando ex aceto, aliquando ex vino, aliquando ex thure, aliquando ex thymiamate, aliquando ex calamo, qui aromaticus appellabatur. Unde Dominus per Isaiam ad populum Israel: Non emisti mihi argento tuo [Col. 0992B] calamum (Isa. XLIII) .

Videamus nunc quid ista significent, ut ex eorum significationibus valeamus intelligere quod multis modis Deo nostras animas possimus offerre. Taurus significat superbiam. Unde in Ecclesiastico dicitur. Non te extollas in cogitatione animae tuae velut taurus (Eccli. VI) . Quoties ergo superbiam nostram deprimimus et conterimus, toties Deo taurum immolamus. Vitula significat luxuriam. Unde in libro Sapientiae de luxuriosis et immunde viventibus dicitur. Spuria vitulamina non dabunt radices altas, nec stabile fundamentum collocabunt (Sap. IV) . Dum ergo nostram luxuriam pro Deo coercemus, Deo quasi vitulum sacrificamus. Hircus, capra, haedus, peccata vel peccatorum poenitentiam solent figurare. [Col. 0992C] Peccata alia criminalia, alia venialia. Criminalia alia majora, alia minora. Majora, ut homicidium, incestus, adulterium, sacrilegium; minora, ut furtum, fornicatio; venialia, ut risus, ira levis et transitoria, verbum aliquando otiosum. Hircum itaque offerimus, dum de majoribus criminibus; capram, dum de minoribus; haedum, dum de venialibus peccatis poenitemus. Sic in vitulo, propter suam teneritudinem, boni operis inchoationem; in vacca, quia in majus robur excrevit, ejusdem operis perfectionem; in bove, propter ejus perfectam fortitudinem, operis boni intelligimus perfectam, ac robustam consummationem; in ove quoque, quia innocens est animal, intelligimus bonae actionis innocentiam; [Col. 0992D] in agno, quia in principio vitae mundissimam habet pellem, cordis munditiam; in ariete, quia dux est gregis, rationalis intellectus, per quem adjuvante gratia omnia nostra bona debent regi, robustam accipiamus potentiam.

Immolemus igitur, fratres, animas nostras Deo: in tauro, nostram superbiam propter ipsum deprimendo; in vitula, nostram luxuriam coercendo; in hirco, capra, haedo, poenitentiam de nostris peccatis agendo; in vitulo, bonum opus inchoando; in vacca, in eo proficiendo; in bove, ipsum perfecte consummando. Possumus quoque dicere quod quaelibet hostia designat bonam conversationem. Pellis hostiae ejusdem conversationis superficiem, caput initium, cauda finem intestina occultam virtutem, ablutio hostiae [Col. 0993A] munditiam vitae honestae. Pellem hostiae detrahimus, et hostiam membratim dividimus, cum derelicta conversationis nostrae exterius specie, interius ratione discernente singula opera nostra pro loco, tempore, modo, intentione, diligenter discutimus, ne nos vitium fallat sub specie virtutis, aut culpa sub specie rectae operationis. Sacrificia autem nostrae bonae conversationis imperfectionem designant. Et holocausta ejus perfectionem figurant. Voluntaria denique sacrificia vel holocausta, de quibus scriptum est: Voluntarie sacrificabo tibi (Psal. LIII) , aut bonae voluntatis significant devotionem, aut spontanei operis exhibitionem. Sed et quasi feminini generis est quod offerimus, quando in aliqua virtute vel leviter infirmamur. Masculum vero offerimus, quando viriliter [Col. 0993B] agimus, quando confortatur cor nostrum, quando deficientibus pueris, et laborantibus, et juvenibus in infirmitatem cadentibus speramus in Domino, assumimus pennas sicut aquilae, currimus et non laboramus, ambulamus et non deficimus. Turtur post primum parem, secundum fertur non requirere, et ideo castitatem debet significare. Columba quoque, quae felle caret, et rostro non laniat, simplicitatem et concordiam designat. Passer, qui in tecto nidificat, coelestem contemplationem figurat. Ille velut passer in tecto nidificaverat qui dicebat: Nostra conversatio in coelis est (Philipp. III) . Offeramus, fratres, nostras animas in turture per castitatem, in columba per simplicitatem, in passere per contemplationem. Simila quoque, quae absque fermento [Col. 0993C] offerebatur, simplicem doctrinam significabat. Oleum exprimit misericordiam. Sicut enim oleum super omnes liquores quibus miscetur ascendit, sic opus misericordiae omnium operum effectus transcendit. Unde quemadmodum alibi diximus, praetermissis aliis sola misericordiae opera in die judicii commemorabuntur. Acetum et vinum duplicem exprimunt compunctionem, unam videlicet quae nascitur ex dolore peccatorum et timore tormentorum, alteram quae nascitur ex perceptione coelestium donorum et praegustatione futurorum bonorum. Nam acetum significat primam, vinum secundam. Thus, ut saepius diximus, significat orationem. Thymiama vero non illud rusticanum, de quo supradiximus, sed illud, [Col. 0993D] quod est boni odoris propter suam fragrantiam, bonam significat opinionem. Unde Paulus: Christi bonus odor sumus in omni loco (II Cor. II) . Calamus denique, eo quod calamo cantica soleant fieri, divinam laudem significat vel gratiarum actionem. Offeramus etiam in his animas nostras, in simila videlicet per simplicem doctrinam, in oleo per misericordiam, in aceto vel vino per compunctionem, in thure per orationem, in thymiamate bono per bonam opinionem, in calamo per divinae laudis decantationem et gratiarum actionem.

Sciendum est autem quod quando aves, scilicet turtures, aut columbae offerebantur, caput earum ad collum retorquebatur, et per vulneris locum sanguis effundebatur, vesicula gutturis extrahebatur, pluma [Col. 0994A] detrahebatur, et sic earum caro cremabatur. Capitis retortio significat mentis humiliationem, sanguinis effusio peccati confessionem, extractio vesiculae et detractio plumae, inflatae elationis et dissolutae levitatis ablationem. Sic ergo nostram hostiam necesse est praeparemus, si eam Deo placabilem fore desideramus. Fermentum et mel super altare Domini non offerebantur, quae et nos spiritaliter vitare debemus. Fermentum enim significat haereticam pravitatem, mel dulcedinem saecularem. Haeresis corrumpit fidem, dulcedo saeculi corrumpit bonam operationem. Sal in omni oblatione offerebatur. Sic enim in Levitico scriptum est: Quidquid obtuleris sacrificii, sale condies, nec auferes sal foederis Dei tui de sacrificio tuo; in omni oblatione offeres sal (Levit. II) . Sal [Col. 0994B] significat sapientiam. Quidquid ergo boni cogitamus, loquimur, aut operamur, totum sapienter agere debemus. Unde et in psalmo, qui specialiter de oblatione divinae laudis canitur, scriptum est. Psallite sapienter (Psal. XLVI) . Istud quoque sal in libro Sapientiae commendatur, ubi dicitur: Si quis erit consummatus inter filios hominum, si abfuerit ab illo sapientia tua, in nihilum computabitur (Sap. IX) . Ergo quia non omnia possumus omnes, et unusquisque habet suum donum a Deo, et in via Dei alius sic ambulat, alius autem sic, idcirco unusquisque nostrum in suo sensu abundet. Et sicut dicit B. Petrus: Unusquisque sicut accepit gratiam in alterutrum illam administrantes sicut boni dispensatores multiformis gratiae Dei. Si quis loquitur, quasi sermones Dei. Si quis [Col. 0994C] ministrat, tanquam ex virtute quam administrat Deus, ut in omnibus honorificetur Deus (I Petr. IV) . Qui ergo non habet bovem perfectionis, non assistat ante Deum sine vitulo inchoationis; et qui non abundat simila doctrinae, offerat oleum misericordiae. Et quisque in dono sibi quasi singulariter dato excellenter praepolleat, et in eo non sibi singulariter, sed et aliis communiter vivat, ut per gratiam bene dispensatam in tempore, gloriam mereamur in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula Amen.

SERMO XXXVIII. De Babylone, id est saeculari conversatione per septem crimina, fugienda.

[Col. 0994D]

Egredimini de Babylone, fugite a Chaldaeis (Isa. XLVIII) . Babylon illa gloriosa in regnis, inclyta in superbia Chaldaeorum, quae ab antiquo in solitudinem sempiternam ob civium suorum scelera redacta est, et nominis sui interpretatione, et principum suorum crudeli elatione, et habitatorum suorum perversa conversatione praesens saeculum significat. Quod videlicet saeculum, tum propter culpam, tum propter poenam, tum propter utramque, perversae, impiaeque Babyloni rectissime comparatur. Habet enim ad modum civitatis alicujus secundum sensum tropologicum portas suas, murum suum, plateas suas, aedificia sua minora et majora. Porta per quam introitur est nativitas; via per quam transitur est mortalitas; [Col. 0995A] porta per quam exitur est mors. Quidquid nimirum nativitas misera subjicit, totum infelix mortalitas secum trahit, et quidquid mortalitas trahit, totum insatiabilis mors deglutit. Murus ejus est orbis istius ambitus, quem intramus quidem nascendo, sed exire non valemus nisi moriendo. Inter utramque vero portam, id est nativitatem per quam introimus, et mortem per quam eximus per viam, id est mortalitatem per quam transimus quotidie horis, et momentis, et in corruptione, et in poenalitate versamur, et fluctuamus, donec secundum arbitrium judicis interni et aeterni post meritum ad praemium veniamus. Plateae istius spiritalis Babylonis septem vitia principalia sunt. Istae plateae longae sunt et latae. [Col. 0995B] Longae per consuetudinem diuturnam, latae, per dissolutam licentiam. Prima est superbia, secunda invidia, tertia ira, quarta acedia, quinta avaritia, sexta gula, septima luxuria. Superbia ad unam partem, sive ad unam manum habet elationem cordis, ad aiteram autem ostentationem operis. Intus enim superbia, foris jactantia. Superbia in elatione cordis, jactantia in ostentatione operis. Superbia magis in occulto coram Deo, jactantia magis in manifesto coram proximo. Ad hanc plateam instruendam primum posuit lapidem diabolus, quando sedem suam ponere voluit ad aquilonem, et similis esse Altissimo. (Isa. XIV) . Ipse rex est hujus Babylonis, ipse tunc et hoc modo ipsam civitatem, plateamque primam ejus coepit aedificare. Secundo loco primi parentes nostri plateam [Col. 0995C] eamdem urbis Babylonicae aedificaverunt, quando pomum vetitum comedentes domum scientiae superbe quaesierunt. In hac platea unusquisque elatus tanto altius sibi domum construit, quanto amplius prae caeteris inflatus superbit. Et sic de aliis vitiis intelligendum est, quod qui in vitiis inveniendis et exercendis primi exstiterunt, ipsi in aedificandis plateis Babylonis primum laboraverunt. Et quanto se quisque vitiosus quolibet vitio gravius corrumpit, tanto sublimiorem aulam sibi in Babylone componit. In hac platea prima, quae est superbia, varii sunt apparatus, varii ornatus, et magis in ea quaeruntur quae pertinent ad laudem, quam quae pertinent ad voluptatem. Plus in ea affectantur quae spectant ad mundi gloriam, quam quae ad carnis concupiscentiam. [Col. 0995D] Omnia enim sunt composita, circumornata ut similitudo templi. In ipsa purpura, et byssus, vestes holosericae, et tapetia de Aegypto, ornamenta calceamentorum, et lunulae, et torques, et monilia, et armillae, et mitrae, et discriminalia, et periscelides, et murenulae, et olfactoria, et inaures, et annuli, et gemmae, et mutatoria, et pallia, et linteamina, et acus, et specula, et suidones, et theristra. Habitatores ejus ingrediuntur pompose, et extento collo, et nutibus oculorum plaudentes, pedibus suis composito gradu incedentes. Repleta est terra ejus equis, et innumerabiles sunt quadrigae ejus.

Secunda Babylonis platea, quae est invidia, altissima paupertate constringitur et arctatur. Nam et [Col. 0996A] si qua quandoque possident bona, dum pompam divitias et gloriam, quae in prima ei vicina platea superabundant, livido aspectu perpendit, se pauperrimam, et quasi omni felicitate destitutam credens, inconsolabiter gemit et tabescit. Habitatores ejus tortiones et dolores tenebunt, et quasi parturientes dolebunt. Haec habet ex una parte proprium decrementum, ex altera alienum incrementum. Inter propriam quippe minorationem et alterius augmentationem, vel etiam inter propriam ignominiam et alterius gloriam omnis mundus, quasi per suae plateae medium, cruciatus agitur. In hac quoque platea diabolus princeps est; Quia Invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum (Sap. II) . Habet autem multos, sed omnes perditos cives, Cain, Scribas, et Pharisaeos, [Col. 0996B] et principes sacerdotum, quos sciebat Pilatus per invidiam tradidisse Christum.

Tertia platea urbis reprobae ira est. Haec ad unam manum habent iram levem et transitoriam, ad alteram odium, id est, iram gravem et continuam. Hic videbis festucam, illic trabem. In hanc miseram plateam concurrunt omnes impetus universarum tempestatum. In hac etenim se agitant turbines dissensionum, strepunt fragores comminationum, fremunt venti contentionum, ruunt imbres et grandines persecutionum, micant fulgura armorum, sonant tonitrua percussionum et interfectionum. Quarta platea urbis nefandae est acedia. Haec habet ex una parte tristitiam, ex altera desperationem. Haec magis horrenda et amplius timenda [Col. 0996C] prae caeteris videtur. Cum enim grave sit peccare, gravius est tamen irrationabiliter in trisittiam decidere; gravissimum autem per tristitiam in despetionem se praecipitare. In hac platea Cain infelix primus sibi domum erexit, cum dixit. Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear (Gen. IV) . Sed et Judas negotiator pessimus in hac eadem platea mansionem sibi constituit, dum de venia desperans laqueo se suspendit. Ab ejus se habitatione liberari petiit Psalmista cum ait. Non me demergat tempestas aquae, neque absorbeat me profundum, neque urgeat super me puteus os suum (Psal. LXVIII) .

Quinta autem platea est avaritia. Hanc ex una parte constituit cupiditas, ex altera tenacitas. [Col. 0996D] Quae, quamvis repleta sit argento et auro, et non sit finis thesaurorum ejus, satiari tamen non potest; quia avarus (quantum ad ardorem sitis ejus spectat) non implebitur pecunia, (Eccles. V) . Sed quanto plus acquirit, tanto amplius habere concupiscit. Unde est illud.

Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit.
(JUVEN., Sat. XIV, vers. 138.)

In hac insignem habet arcem dives ille avarus sepultus in inferno (Luc. XVI) .

Sexta platea est gula. Cujus unam partem facit edacitas, alteram ebrietas. Ab hujus plateae mansione nos prohibuit Dominus ubi dixit. Videte ne graventur corda vestra in crapula, et ebrietate (Luc. XXI) . Et [Col. 0997A] Apostolus. Non in comessationibus et ebrietatibus (Rom. XV) . Et in ea quidem parte, quae est edacitas, sunt omnia genera panum, quae fiunt arte pistoria, et obsoniorum quae fiunt arte coquinaria, genera diversa carnium quadrupedum et volucrum, piscium marinorum et fluvialium, piper et allium et cyminum ad conficiendos sapores et condimenta. In altera parte, quae est ebrietas, sunt vina diversi coloris et saporis, et vigoris, et odoris confecta diversis herbis et aromatibus, ad opus eorum, qui consurgunt mane ad ebrietatem sectandam et ad potandum usque ad vesperum (Isa. V) . Quorum impudentiam idem propheta, cujus haec sunt verba, alibi redarguit, dicens: Prae vino, inquit, nescierunt, et prae ebrietate erraverunt (Isa. XXVIII) . Sacerdos et [Col. 0997B] propheta nescierunt prae ebrietate, absorpti sunt a vino. Eraverunt in ebrietate, nescierunt videntem, ignoraverunt judicium. Omnes enim mensae eorum repletae sunt vomitu sordiumque, ita ut non sit ultra locus (Isa. XXVIII) . Et item alibi in persona eorum: Venite, sumamus vinum, et impleamur ebrietate, et erit hodie sicut et cras, et multo amplius (Isa. LVI) . Et si tales fuerunt propheta, et sacerdos, et speculatores populi, qui ab eodem propheta vocantur canes impudentissimi, nescientes saturitatem; quale putatis fuit vulgus promiscui sexus et ignobile? Sed et apostolus Paulus de gulosis loquens ait: Multi ambulant, quos saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi, quorum finis interitus, quorum deus venter est, et gloria in [Col. 0997C] confusionem eorum, qui terrena sapiunt (Philip. III) .

Septima platea est luxuria. Haec ex una parte habet immunditiam cogitationis, ex altera immunditiam actionis. Haec est ultima et infima omnium platearum Babylonis, et in ipsam confluere videntur immunditiae totius civitatis, et tamen inquinationis suae pro fluvio non potest saturari. Os etenim vulvae, ut sacra Scriptura testatur est insatiabile (Prov. XXX) . Multa sunt, fratres quae de his omnibus possent dici, quae nunc necesse est praetermitti. Nam tota die fere aliis rebus intendimus, et ob hoc ad nostrum libitum scribendi tempus non habemus. Quae ergo nostram possibilitatem superant, vobis scrutanda relinquimus, vobis colligenda reservamus.

[Col. 0997D] Et nunc charissimi, nobis, horreamus et abominemur plateas, et detestemur habitacula Babylonis, id est, omnia scelera vitae saecularis. Egrediamur de Babylone, fugiamus de Chaldaeis, revertamur Jerusalem. Egrediamur mala nostra relinquendo, fugiamus poenitendo, revertamur bene vivendo. In aversione vel descensione de Jerusalem in Babylonem primo loco fit tentatio; secundo delectatio; tertio consensus; quarto operatio; quinto consuetudo; sexto desperatio. Per tentationem namque movemur, per delectationem descendimus vel potius labimur, per consensum portas Babylonis ingredimur, per operationem habitaculum nobis construimus, per consuetudinem servituti adducimur, per desperationem in carcerem trudimur et vinculis ligamur. In [Col. 0998A] reversione autem de Babylone in Jerusalem, prima est per divinam aspirationem peccati cognitio; secunda cordis compunctio; tertia oris confessio; quarta poenitentiae satisfactio; quinta virtutis exercitatio; sexta boni operis exibitio. Et notandum quod ait: Fugiamus a Chaldeis. Melius enim quaedam peccata, maxime quae dulcescunt nobis, fugiendo vincimus, quam resistendo. Unde Apostolus de fornicatione: Fugite, inquit, fornicationem (I Cor. VI) . Hoc etiam exprimit quod nuntius, qui venit ad Heli, dixit. Ego sum, qui veni de praelio, et ego, qui de acie fugi hodie (I Reg. IV) . Melius est enim fugere, vitamque salvare quam in bello occumbere. Egrediamur, fratres et fugiamus. Brevis autem est via et facilis, quae est de Jerusalem in Babylonem, et e contrario (quod est [Col. 0998B] mirabile dictu) grandis et difficilis est via, quae est de Babylone in Jerusalem. Facile nimirum de bano in malum, de virtute in vitium, de spiritu in carnem labimur; sed non aeque de inferioribus ad superiora, corpore quod corrumpitur et aggravat animam pressi, facile resurgimus. Inde est illud poeticum:

. . . . . Facilis descensus Averni,
Sed revocare gradum, superasque evadere ad auras
Hoc opus, hic tabor est.
(VIRGIL. Aeneid., lib. VI, vers. 126, 128, 129.)

Quia spiritus et caro magno sibi confinio vicina sunt, facile et cito per culpam labimur, sed quia post quam peccavimus peccati consuetudine premimur difficile per justiam relevamur. Unde et ista spiritualis reversio longum, arduum, et difficilem [Col. 0998C] ascensum recte habere dicitur. Hinc est quod Salvator ait: « Arcta et ardua est via, quae ducit ad vitam (Matth. VII) . Si ergo sumus in hac reversionis via per poenitentiam, vel in ipsa Jerusalem per bonam et perfectam conscientiam, teneamus quod habemus ne alius nostram accipiat coronam. Si stamus, videamus ne cadamus (I Cor. I) , semper suspicantes de insidiis et incursibus hostium nostrorum, qui nos abduxerunt, et captivaverunt, et de canticis Sion interrogaverunt (Psal. CXXXVI) .» Qui secundum sententiam Jeremiae, volociores sunt aquilis coeli, super montes persequuntur nos, in deserto insidiantur nobis (Thren. IV) . Aquilae coeli facti sunt praelati, qui ad coelestia bona sublimiter volant, et supernae claritatis [Col. 0998D] radios contemplantur. Montes designant altitudinem contemplationis. Desertum significat secretum vitae spiritalis. Sed persecutores nostri velociores aquilis coeli sunt, quia crudeles spiritus acrius ad nos persequendum quam nostri praelati ad defendendum multoties insistunt. Et licet in alta supernae contemplationis ascendamus. vel in abscondita conversationis intimae recedamus, nunquam tamen desinunt nos persequi, nunquam nobis desistunt insidiari. Unde necesse est, charissimi, ut non solum fortiter, sed et sapienter gradiamur. Contra persecutionem etenim debemus esse fortes, contra insidias sapientes. Si ergo fortiter et sapienter ambulemus, hostes evademus, in Sion cum salute perveniemus, et laetitia sempiterna erit in Christo. [Col. 0999A] Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XXXIX. De civitate sancta Jerusalem secundum sensum tropologicum.

Jerusalem civitas sancta (Apoc. XXI) , et civitas sancti (Isa. LII) . Secundum historiam civitas est terrena, secundum allegoriam sancta est Ecclesia; secundum tropologiam vita spiritalis, secundum anagogen patria coelestis. Praetermissis igitur aliis de illa quae tropologiam spectant dicamus; et ex ejus descriptione mores bonos aedificare satagamus. Quemadmodum ergo Babylon, id est vita saecularis [Col. 0999B] habet suas plateas, et caetera, quae descripsimus superius, sic et sancta Jerusalem, id est vita spiritualis habet suae aedificationis dispositionem in bono, scilicet, murum suum, plateas suas, aedificia sua, portas suas. Habet etenim murum extrinsecus in circuitu undique, quo circumdatur per bonorum morum districtam, continuam, et perfectam disciplinam. Habet et septem plateas contra septem plateas Babylonis per quasdam septem virtutes septem vitiis supra descriptis contrarias. Habet nimirum sancta et spiritalis vita humilitatem, quae est contraria superbiae, habet charitatem, quae est contraria invidiae, habet pacem quae est contraria irae, habet spiritualem laetitiam, quae est contraria accidiae, habet largitatem, quae est contraria avaritiae, [Col. 0999C] habet abstinentiam, quae est contraria gulae, habet continentiam, quae est contraria luxuriae. Quarum platearum partes, sive illas, quae ad unam manum sunt, sive illas, quae ad alteram describere fortasse non erit inutile. Prima platea civitatis sanctae, quam humilitatem diximus, hinc habet humilitatem illam quam homo habet, et exhibet intus soli Deo in occulto; illinc habet humilitatem illam, quam habet et exhibet homo foris propter Deum proximo in manifesto. Cujus virtutis fructus vel plateae bonum Dominus demonstrat, ubi dicit: Omnis qui se humiliat exaltabitur (Luc. XIV) . Quanto nimirum in praesenti quilibet se magis humiliat propter Deum, tanto in futuro sublimior erit apud Deum.

[Col. 0999D] Secunda platea est charitas, quae ex una parte habet dilectionem Dei, ex altera dilectionem proximi. Hinc enim jubemur diligere Deum ex toto corde, anima, viribus, et memoria; illinc jubemur proximum diligere sicut nosmetipsos. Charitatis fructus, atque bonum quantum sit, Dominus per semetipsum notificat ubi dicit, quod in his duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Matth. XXII) . Sed inde est quod Apostolus ait: Plenitudo legis est dilectio (Rom. XIII) .

Tertia platea hujus spiritualis Jerusalem pax est. Hujus unam partem facit intus concordia cum Deo, alteram facit foris concordia cum proximo. Istam hinc et inde nos habitare, eamque inter nos mediam esse Dominus praecepit, ubi ait: Sal habete in vobis [Col. 1000A] et pacem habete inter vos (Marc. IX) . Cujus fructus quantus sit alibi ostendit, ubi ait: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Magnus est hic fructus, magnum bonum. Nam si filii et haeredes, haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII) .

Quarta platea ejus spiritualis laetitia est. Cujus partem unam facit exsultatio illa quae intus solum sentitur in affectione, alteram facit illa quae etiam foris apparet in sensualitate. Aliquando quippe tanta laetitia coelitus infunditur animae, ut non solum intus sentiatur, sed et foris agnoscatur, in vultu, in voce, in gestu, in motu. Unde Psalmista: Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum (Psal. LXXXIII) . Hinc est quod sacra Scriptura refert, [Col. 1000B] quod laetante populo Dei et laudante Deum vox audiebatur procul. Quid enim mirum, si intus laetante patre de filio, qui post praevaricationem rediit ad cor, symphonia laetitiae, chorusque simul foris audiantur (Luc. XV) . Inde est etiam quod in sacris solemnibus diebus prohibemur contristari, Scriptura testante, quae dicit: Dies sanctificatus est Domino Deo vestro. Nolite lugere, et nolite flere. Ite, et comedite pinguia; et bibite mulsum, et mittite partes eis, qui non praeparaverunt sibi. Sanctus enim dies Domini est. Nolite contristari (II Esdr. VIII) . Gaudium etenim Domini est fortitudo nostra. Hinc est quod Salvator ait: Nunquid possunt filii sponsi jejunare, quandiu cum ipsis est sponsus? (Luc. V.) Ipsa namque laetitia, quae in sacris solemnibus diebus in victu vel [Col. 1000C] in vestitu a credentibus habetur vel exhibetur, bona bene ea utentibus est, quia sicut eis ex dono Dei, sic ab eis fit ad honorem Dei. Hujus virtutis utilitas, quae vel quanta sit Paulus declarat, ubi Corinthiis de collectis scribens dixit: Unusquisque prout destinavit in corde suo non ex tristitia vel ex necessitate; hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX) .

Quinta platea civitatis sanctae est largitas, quam ex una parte constituit justa acquisitio, ex altera discreta distributio. Ex una parte facit eam justa acquisitio, quia religiosa et honesta largitas dedignatur vivere vel dare ex rapto, ex turpi, ex fraude, ex furto, vel quolibet modo alio injusto acquisita substantia, dedignatur de fermentato sacrificare laudem. [Col. 1000D] Ex parte altera construit eam discreta distributio. Si enim minus justo daret, jam fieret ipsamet avaritia; si plus justo, jam non esset largitas, sed prodigalitas. Quantus sit fructus largitatis Salvator in Evangelio ostendit dicens: Date, et dabitur vobis. Mensuram bonam, et confertam, et coagitatam, et superfluentem dabunt in sinum vestrum (Luc. VI) .

Sexta platea istius Jerusalem abstinentia est, quae ex una parte habet parcimoniam, ex altera sobrietatem. Parcimonia est contraria edacitati, sobrietas ebrietati. Jejuniorum et abstinentiae exempla multa reperiuntur in Scripturis, ex quibus praecipua sunt jejunia Moysi et Eliae et Domini Salvatoris. Jejunii et abstinentiae fructus quantus sit in Ninivitis elucet, qui per triduanam abstinentiam divinam placaverunt [Col. 1001A] iracundiam, et de subversione sibi comminata meruerunt indulgentiam (Jon. III) .

Septima platea sanctae civitatis est continentia sive castitas. Haec ex una parte habet munditiam cordis, ex altera munditiam corporis. Vel ex una parte habet munditiam cogitationis, ex altera munditiam actionis. Cujus virtutis quantus sit fructus atque bonum, in viduis et virginibus enitescit, ex quibus viduae sexagesimum, virgines centesimum possident fructum. Has, charissimi, virtutes recte plateas nominamus, id est vias latas ad inhabitandum, spiritualiter ambulandum, et currendum et ad omne spirituale negotium habiles, quia omnis via, quae ducit ad vitam licet inchoantibus vel etiam proficientibus arcta et ardua videatur, profectis tamen [Col. 1001B] et perfectis lata et plana esse probatur. Unde Psalmista: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum (Psal. CXVIII) . Et item: Omnis consummationis vidi finem latum mandatum tuum nimis (Ibid.) . Nam quicunque perfectam habet charitatem, quae foras mittit timorem (I Joan. IV) , dulce habet, imo reputat quidquid sibi tentationum vel adversitatum occurrerit, dicens cum Apostolo: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) . Hinc in Canticis canticorum de charitate scriptum est, quod fortis est ut mors dilectio, dura ut infernus aemulatio. Lampades ejus lampades ignis atque flammarum. Aquae multae non poterunt exstinguere charitatem, neque flumina obruent illam. Si dederit homo omnem [Col. 1001C] substantiam domus suae, pro dilectione, quasi nihil despiciet eam (Cant. VIII) . In hac civitate spirituali turris quoque fortissima est, de qua scriptum est: Turris fortissima nomen Domini; ad ipsum confluet justus et salvabitur (Prov. XVIII) .

Scitis, charissimi, quia hominibus quibuslibet suam urbem defendentibus non in equis, armis, portis, muris, aut etiam viribus suis tanta fiducia est, quanta in turri suae civitatis. Fugatis enim et retroactis unicum refugium, solumque tutamen est turris. Sic, sic fidelibus contra spirituales hostes dimicantibus unica spes est, atque tutela non solum in adversis verum et in prosperis, invocatio divini nominis. Non enim ignorant quod quicunque invocaverit [Col. 1001D] nomen Domini salvus erit (Joel. II) . Inde est etiam quod sancta universalis Ecclesia in suis habet institutionibus primum invocare nomen Domini in divinis obsequiis inchoandis, fideliter et fiducialiter proclamando: Deus, in adjutorium meum intende (Psal. LXIX) . Habet quoque portas duas Jerusalem ista spiritualis, quarum prima et inferior est fides Catholica. Secunda et superior est contemplatio divina. De his duabus portis scriptum est: Ingredietur et egredietur, et pascua inveniet (Joan. X) . In prima porta inveniet pascua gratiae, in secunda pascua gloriae. Ut autem diversis ex locis Scripturae, et ex assertionibus quorumdam potest intelligi, ipsa terrena Jerusalem secundum antiquum situm in clivo posita fuit. Sic et in clivo posita est civitas [Col. 1002A] ista, quae est vita spiritualis et habet gradus suos a porta usque ad portam, per quos ascenditur ab inferioribus ad superiora, ut qui ascendunt per singulos gradus a terrenis elongentur, ut coelestibus appropinquent. Sancte enim vivere volentibus primum intrandum est per fidem, deinde per incrementa justitiae ad contemplationem coelestium conscendendum. Est itaque primus gradus in prima porta, vel potius ipsa porta est primus gradus sive scala ascensionis. A terrenis enim elevati, primo loco pedem ponere debemus in primam scalam, id est fidem. Secundo ex fide debemus ascendere in spem. Tertio debemus ascendere ex spe in charitatem. Quarto ascendere debemus ex charitate in aliarum virtutum exercitationem, maxime in septenarium [Col. 1002B] principalium virtutum quae in Evangelio describuntur, qui septenarius incipit, ubi dicitur: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) . Quinto debemus ascendere ex septenario principalium virtutum in senarium bonorum operum, qui incipit, ubi dicitur: Esurivi, et dedistis mihi manducare (Matth. XXV) . Sexto ascendere debemus ex senario bonorum operum in praedicationem. Justum enim et idoneum probatur, ut qui bonum operatur, ipse hoc aliis loquatur, ut sit imitator Salvatoris, de quo scriptum est: Quae coepit Jesus facere et docere (Act. I) . Praedicatio autem duobus aliquando modis expletur, verbis scilicet et miraculis. Unde de primis et summis praedicatoribus scriptum est: Illi autem profecti praedicaverunt [Col. 1002C] ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante sequentibus signis (Marc. XVI) . Septimo loco debemus ascendere ex praedicatione in contemplationem. De his scalis sive gradibus ascensionis scriptum est: Illuc ascenderunt tribus, tribus Domini, testimonium Israel, ad confitendum nomini Domini (Psal. CXXI) . Et alibi: Beatus vir cujus est auxilium abs te, ascensiones in corde suo disposuit in valle lacrymarum in loco quem posuit (Psal. LXXXIII) . Qui autem per istos gradus usque in portam contemplationis, quae in summo, et quasi in exitu civitatis hujus posita est, conscenderit, ipse semetipsum spiritualiter egredietur, et supergredietur, ut fiat ex Jacob Israel, ex Lia Rachel, ex Phenenna fiat Anna, [Col. 1002D] et ex Martha fiat Maria. Et qui fuit boni operis exhibitor, fiat divinitatis contemplator. Hinc est quod Jeremias ait: Bonum est viro cum portaverit jugum ab adolescentia sua (Thren. III) . Sedebit solitarius, quia levabit se super se. Hinc in Canticis canticorum scriptum est: Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum mater sua in die desponsationis ejus, et in laetitia cordis illius (Cant. III) . Hinc Psalmographus ait: Ibi Benjamin adolescentulus in mentis excessu (Psal. LXVII) . Festinemus, fratres, post labores operis ad quietem et libertatem contemplationis egredi, ut nos regem in decore suo, et terram nostram licet adhuc de longe valeamus intueri. Ascendamus in virtutem de virtute sicut decet pro salute, ut perpraedictum [Col. 1003A] ascensionis septenarium pervenire valeamus ad octonarium beatitudinum. Quod nobis praestare dignetur, etc.

SERMO XL. De custodibus Jerusalem civitatis sanctae.

Super muros tuos, Jerusalem, constitui custodes; tota die et nocte in perpetuum non tacebunt. Qui reminiscimini Domini, ne taceatis, et ne detis silentium ei, donec stabiliat, et donec ponat Jerusalem laudem in terra (Isai. LXII) . Jerusalem civitas sancta et civitas sancti, sancta Ecclesia est, cujus rex ei peregre proficiens praeposuit custodes ac speculatores, qui eam die ac nocte custodiant, et a malo defendant. Sunt ergo diversae speculae et diversi speculatores, imo speculatorum ordines, qui in diversis [Col. 1003B] locis sanctae civitatis praesideant, hostes arceant, cives custodiant. In prima specula residet domnus apostolicus, qui sicut omnibus praesidet, ita omnibus providere debet; in secunda specula sunt patriarchae, in tertia archiepiscopi, in quarta episcopi, in quinta archidiaconi, in sexta archipresbyteri, sive, ut in quibusdam locis appellantur, decani, in septima presbyteri, et in his omnibus quicunque sunt dignitate sublimiores, ipsi sunt civitatem custodiendi magis debitores. Officium singulorum speculae sunt eorum. Verbi gratia: Specula presbyterorum presbyteratus est eorum; specula archipresbyterorum archipresbyteratus est eorum; specula archidiaconorum archidiaconatus eorum. Et sic de caeteris. Verum, fratres, secundum sacri eloquii testimonium, [Col. 1003C] exigentibus populi peccatis, nonnunquam hypocrita speculam sacri regiminis ascendit, populum premit, non custodit. Unde graviter dolendum graviterque gemendum. Quae enim, charissimi, pulchritudo vel quis est honor dicendus si simia pinnaculum templi Dei conscendat, et in ipso resideat? nonne ad tam monstruosum spectaculum tota civitas concurret, agens super hoc manibus plausum, ore cachinnum? Simia, eo quod humanae formae quaedam habeat similia, ut aiunt, dicta, animal est parvum et pilosum absque voce, agile, deforme, petulcum, et alta montium sive aedificiorum libenter conscendens. Quae licet vilissimum et turpissimum et horrendum sit animal, tamen homines saeculares suis erroribus decepti, qui in avibus coeli ludunt, et in bestiis [Col. 1003D] terrae, et heu maxime clerici in suis domibus hanc habere, et in suis fenestris ponere solent, ut apud stultos qui pertranseunt, per ejus aspectum gloriam suarum divitiarum jactitent. Per hanc autem monstruosam bestiolam hypocrita speculator rectissime figuratur. Ipse etenim est simia per simulationem, parvus per despectionem, pilosus per superfluitatem, absque voce per noxiam taciturnitatem, agilis per levitatem, deformis per turpem conversationem, petulans ac petulcus per luxuriam, alta petens per superbiam. Alta petit per superbiam, quia si in hoc honore est, ad illum, id est ad superiorem semper anhelat. Verbi gratia, si in presbyteratu residet, concupiscit archipresbyteratum; si in archipresbyteratu, [Col. 1004A] archidiaconatum; si in archidiaconatu, episcopatum; si in archiepiscopatu, patriarchatum, quem honorem vocamus etiam primatum; si in patriarchatu est, apostolicatum mallet habere. Sed quia hoc honore in ecclesiasticis dignitatibus nihil est excellentius, hic posuit Deus terminum mari, id est humanae cogitationi fluctuanti et tumenti, et hic confringit tumentes fluctus ejus. Impii enim quasi mare fervens quod quiescere non potest. Et de hujusmodi speculatores venerabilis et laudalibis Bernardus Clarevallensis in libro De consideratione ita scribit, dicens: «Simia in tecto rex fatuus in solio. Monstruosa res, gradus summus et animus infimus, sedes prima et vita ima, lingua magniloqua et manus otiosa, sermo multus et fructus nullus, [Col. 1004B] vultus gravis, actus levis, ingens auctoritas et nutans stabilitas.» Hinc est quod Dominus per Osee dicit: Isti regnaverunt et non ex me. Principes exstiterunt, et non cognovi (Ose. VIII) . Hinc per Isaiam de talibus conqueritur dicens: Speculatores ejus caeci omnes, nescierunt universi, canes muti, non valentes latrare, videntes vana, dormientes et amantes sommia. Et canes imprudentissimi nescierunt saturitatem. Ipsi pastores ignoraverunt intelligentiam. Omnes in viam suam declinaverunt unusquisque ad avaritiam suam, a summo usque ad novissimum. Venite, sumamus vinum, et impleamur ebrietate, et erit hodie sicut et cras et multo amplius (Isai. LVI) .

Nunc his dimissis quos non misit, sed dimisit Dominus, vertamus nos ad eos qui bene praesunt, et [Col. 1004C] videamus quales debeant esse, qualiter praeesse vel prodesse. Sed quomodo inveniemus, fratres, speculatorem idoneum, cum ipse Dominus vix inveniat dicens: Quem mittam, et quis ibit nobis? (Isa. VI) Et item in Evangelio: Quis putas est fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam? (Luc. XII.) Sed ipse Dominus, in Apostolo loquens, per Apostolum docet nos qualis esse debeat speculator, dicens: Oportet, ait, episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum, sobrium, prudentem, ornatum, pudicum, hospitalem, doctorem, non vinolentum, non percussorem, sed modestum, non litigiosum, non cupidum, suae domui bene praepositum, filios habentem bene subditos cum omni [Col. 1004D] castitate. Si quis autem suae domui praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei diligentiam habebit? Non neophytum, id est novitium, ne in superbiam elatus in judicium incidat diaboli (I Tim. III) . Quod autem ait unius uxoris virum, vel quod ait filios habentem illius temporis fuit, non istius est, nec esse debet. Si autem speculator, quem pastorem vel praelatum dicere possumus, si inquam est vitiosus, a suis subditis minime reprehendendus est. Unde Isidorus: «Sunt inquit qui praepositos suos perverse judicant, dum terrenis studiis eos plus viderint esse intentos, si vel parum jam ipsi de spiritualibus cognoverunt.» Rectores a Deo ergo judicandi sunt, a suis autem subditis indicandi non sunt, exemplo Domini qui per se vendentes columbas et nummulariorum mensas [Col. 1005A] proprio evertit flagello. Vel etiam sicut dicitur: Deus stetit in Synagoga deorum, in medio autem deos dijudicat (Psal. LXXXI) . Quod si a fide exorbitaverit rector, tunc erit arguendus a subditis. Pro moribus vero reprobis tolerandus magis quam distringendus a plebe est. Sciendum est etiam quod sicut pro moribus reprobis a subditis non est arguendus, sic in his quae bene docet, et praecipit non est contemnendus. Hinc Dominus in Evangelio dicit: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei: Quae dicunt servate, quae faciunt facere nolite (Matth. XXIII) . Sed jam, charissimi, quae terrenarum, et mundanarum civitatum custodes in suis custodiis agere soleant videamus, et tunc forsitan quod spiritualibus sanctae Ecclesiae custodibus faciendum sit clarius [Col. 1005B] videre valebimus. Solent autem civitatum custodes ac speculatores maxime tempore bellorum in alto sedere, vigilare, per totam civitatem praecipue noctibus circuire, tubis clangere, fistulas inflare, citharizare, et cantare.

Sic, sic, dilectissimi, facere debent speculatores civitatis nostrae. Debent in alto sedere, per spiritualem conversationem, ut eorum conversatio non sit in terra, sed in coelo, non in carne, sed in spiritu, quatenus eorum anima in pulvere non humilietur, et venter eorum terrae non conglutinetur, sed super montem excelsum ascendant illi, qui Evangelizant Sion, et pedes sint speciosi super montes annuntiantium pacem, praedicantium salutem, dicentium: Sion, regnabit Deus tuus (Isai. LII) . Debent vigilare [Col. 1005C] per circumspectionem, ut intuitum vertant a dextris, ne prosperis fallantur; a sinistris, ne adversis frangantur, retro per praeteritorum utilem memoriam, ante per futurorum providentiam. Debent vigilando circumspicere, ne ex improviso hostis adveniat, portas frangat, vel murum irrumpat, domos accendat, turres evertat, cives occidat, spolia detrahat, civitatem destruat, populum in Babyloniam abducat. Debent circuire totam civitatem, id est gentem sibi commissam, et scrutari ne lapide cujuslibet virtutis dilapso, murus diciplinae vel ad modicum infirmetur, et, si id contigerit invenire, quanto citius fieri potest resarcire. Quod ille bene adimplevit qui ait: Praeter illa, quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium Ecclesiarum [Col. 1005D] (II Cor. II) . Debent tubis clangere per terribilem praedicationem. Tubarum alia lignea, alia terrea, alia cornea, alia aenea. Tuba lignea apposito igne facile aduritur; tuba cornea percussione facile frangitur; tuba cornea de carne procedit, sed carnem excedit; tuba aenea fortis est, et percussionibus non facile cedit. Propterea tuba lignea bene significat praedicationem illorum qui facile vincuntur tentationibus; terrea, illorum predicationem qui franguntur adversitatibus; tuba cornea, illorum praedicationem qui tentationes superant; tuba aenea, praedicationem illorum qui in adversitatibus invincibiles perdurant. Fistulas debent inflare per blandam consolationem. Aptum est enim ut asperitatem et [Col. 1006A] duritiam terroris, blandimentum consolationis sequatur, ut per sequentem suavitatem praecedens asperitas temperetur. Has fistulas habere iubentur praedicatores, ubi scriptum est: Dicite pusillanimis: Confortamini (Isa. XXXIII) . Citharizare debent per bonam operationem. Cithara namque quae digitis tangitur ut sonum reddat, bonam operationem recte figurat. Haec cithara sex habet chordas, sex videlicet opera misericordiae. Esurivi, et dedistis mihi manducare, etc. (Matth. XXV) . Cantare debent per laudem, et gratiarum actionem. Semper enim gratias debent agere Domino bonorum omnium largitori.

Debent ergo sancti speculatores in alto sedere per spiritualem conversationem, vigilare per circumspectionem, circuire per sollicitudinem, tubis [Col. 1006B] clangere per praedicationem, fistulas inflare per consolationem, citharizare per bonam operationem, cantare per gratiarum actionem. Et haec omnia facere debent die et nocte, id est in prosperis et adversis. Unde et ipse Isaias, cujus haec sunt verba quae praeposuimus, de seipso dixit: Super speculam Domini ego sum stans jugiter per diem, et super custodiam meam ego sum stans totis noctibus. Donec, inquit, stabiliat et donec ponat Jerusalem laudem in terram (Isa. XXI) . Primum ponit Deus laudem Ecclesiae sanctae in mundo per gratiam, deinde ponit ei laudem in coelo per gloriam. Sed Donec ponat ei laudem in coelo necesse est sancti speculatores ejus ut ad custodiam vigilent in mundo. Sed quia nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit [Col. 1006C] eam (Psal. CVI) , deprecemur Dominum, ut per semetipsum nos custodiat ut pupillam oculi, quatenus per gratiam nobis impensam in tempore, cum ipso regnare valeamus in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus.

SERMO XLI. In Purificatione beatae Mariae semper Virginis de purificatione mentis.

Veniet ad templum suum Dominator, quem vos quaeritis: et Angelus testamenti, quem vos vultis (Malac. III) . Templum Dei, fratres, sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) . Ad hoc templum venit Dominus diversis modis. Venit etenim per creaturarum contemplationem, venit per Scripturarum lectionem, [Col. 1006D] venit per miraculorum operationem, venit per praeceptorum suorum praedicationem, venit per internam aspirationem, venit per adversitatem, venit per prosperitatem, venit comminando mala, venit promittendo bona, venit mala auferendo, venit bona conferendo, venit per cognitionem veritatis, venit per amorem virtutis. Et est quidem in templo suo per gratiam, sed venit ad idem templum per majorem gratiam, ut det gratiam pro gratia, ut justus justitiam faciat adhuc, et sanctus sanctificetur adhuc. Quia omni habenti dabitur, et abundabit (Luc. XIX) . Nobis autem post acceptam gratiam voluntarie peccantibus relinquitur, ut ipse Dominus ait judaeis, domus non jam ejus, sed nostra deserta [Col. 1007A] (Matth. XXIII) . Et, ut per Jeremiam ait, Fit ei hereditas ejus sicut spelunca hyaenae [quasi leo in silva] (Jer. XII) , et domus ejus, quae nos fuimus, quae domus orationis esse debet, quia in cordibus nostris eum debemus adorare et timere, fit spelunca latronum (Matth. XXI) , id est, habitatio daemoniorium, qui per furtivas suggestiones nos profanant et pertrahunt ad illicitas delectationes. Cum autem Dominus iterum exsurgit ad miserandum Sion, quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus (Psal. CI) , tunc mittit strenuum suae clientelae famulum, qui praeparet viam ejus ante eum, ut, mundificato et sanctificato templo, quod fuerat contaminatum et profanatum, statim ad ipsum veniat Dominator, quem nos quaerimus, et Angelus testamenti, quem [Col. 1007B] nos volumus. Dominator potentia, Angelus gratia: Dominator in eo quod nos dignatus creare, Angelus in eo quod dignatus est nos redimere.

Praemittitur ergo ex omnibus coelestis curiae servientibus et officialibus quasi custos et procuratrix et imperatrix prima atque mundatrix templi Domini consideratio culpae, ut illud a cunctis sordibus emundet, ac velut vere coelestis regis thalamum per emundationem decenter adornet. Ingressa igitur consideratio, seu cognitio culpae videt gentes ingressas in sanctuarium Dei, de quibus praeceperat ut non intrarent Ecclesiam ejus. Videt templum et omnia utensilia ejus polluta et obvoluta, contaminata et profanata, tectum ejus de super cum trabibus, et tignis, et laqueariis, telis aranearum [Col. 1007C] undique palliatum, id est mentem cum suis sensibus, affectionibus, et virtutibus velatam per totum vanitate turgentis superbiae; aream vero deorsum, id est carnem stratam luto luxuriae, medios parietes, id est sermones et actiones vitiorum sordibus a summo usque ad imum stercoratos et foedatos. Ibi requiescunt bestiae, habitant struthiones, et pilosi saltant ubi et respondebunt. Ibi ululae in aedibus ejus, et Sirenae in delubris voluptatis (Isai. XIII) . Ortae sunt spinae et urticae, et paliurus in munitionibus ejus. Et facta est est domus Domini cubile draconum et pascua struthionum. Unicornes descendunt cum eis, et tauri cum potentibus. Non est transiens per eam, quia onocrotalus et ericius et ibis, et corvus habitant ibi. Occurrunt daemonia [Col. 1007D] onocentauris, et pilosus clamat alter ad alterum. Ibi cubat lamia, et invenit sibi requiem, ibi habet foveam ericius, et enutrit catulos, et circumfodit, et fovet in umbra ejus. Illuc congregati sunt milvi alter ad alterum. Ibi corvus in superliminari, et lappa et tribulus super aras ejus (Isai. XXXIV. Soph. II) .

His omnibus nihil aliud innuitur, nisi peccatorem Christianum, sive crudelium suggestionibus daemonum, sive reproborum consiliis hominum interius exteriusque corruptum et non jam Dominicae, sed daemoniacae magis habitationi mancipatunt. Haec attendens cognitio, seu consideratio culpae ingemiscit, et tabescit, non habens consolatorem, nec inveniens consolationem. Nec praesumit sola subire [Col. 1008A] sarcinam tanti negotii reminiscens verborum Salomonis, ubi dicit: Melius est duos esse simul quam unum, habent enim emolumentum societatis suae; si unus ceciderit, ab altero fulcietur. Vae soli, quia cum ceciderit non habet sublevantem se: Et si dormierint duo fovebuntur mutuo. Unus quomodo calescet? Et si quispiam praevaluerit contra unum, duo resistent ei (Eccle. IV) . Pro his omnibus ista prima virtus aliis praemissa, quam considerationem culpae nominamus, omnium invocat rectorem Deum, ut sibi praestare dignetur auxilium ad tantum obsequium exsequendum. Mittitur ergo ei coelitus quaedam pedisequa ejus, quae dum hujusmodi res bene geritur, eam semper solet comitari, consideratio videlicet poenae, et praecipitur ei, ut opus acceleret, et [Col. 1008B] domum Domini circa ejus adventum praeparare festinet. Quae cor humanum coelitus illapsa, videt peccatoris stipendium quod promeruit, jam jamque persolvendum (stipendium autem peccati est mors et mors aeterna); videt crudelia tormenta, calores ignium, et frigora nivium, famem et sitim, terrores et tortores, tenebras, vermes, et si qua sunt similia. Dum ergo consideratio culpae hinc, consideratio poenae inde rebus ubique agendis unaquaeque pro suo officio solerter intendit, nequaquam vires suas ad hoc negotium rite peragendum solas sufficere prudenter attendunt. Mittuntur ergo eis duo satellites curiae coelestis streuui, et virtute pleni, dolor scilicet et timor, eas in hoc labore perficiendo non solum sequi, sed etiam eis obsequi consueti, et [Col. 1008C] indicit consideratio culpae dolorem de peccato praeterito, consideratio vero poenae timorem de tormento futuro. Qui gravem sibi laborem instare cognoscentes, perticis et scopis opus arripiunt, et tanta (si fas est dicere) vesania inter parietes debacchantur, ut nisi moderatrix et gubernatrix omnium quam ocissime accurrat temperata discretio, domum totam non jam solum evertant ad quaerendum quod erat perditum, sed potius subvertant ad perdendum quod substiterat adhuc salvatum. Dum enim debent operari peccatoris emendationem, ipse eorum impetum ferre non praevalens, aliquando pene praecipitatur in desperationem. Mittitur ergo discretio, quae dicto citius advolans freno sui moderaminis furentes cohibet, moderatur, dirigit, et gubernat.

[Col. 1008D] His igitur omnibus simul laborantibus et sese vicissim adjuvantibus, tota domus Domini spurcitia quae vel per cogitationem, vel per locutionem, aut per operationem facta fuerat, in unum coacta sterquilinium in medium cordis congeritur, ut adhuc accepto consilio et auxilio divino modo quolibet egeratur. Tunc renovante Deo antiqua miracula, percutitur petra cordis, et fluunt aquae in abundantia. Mittitur enim sexto loco ad praesignificandam perfectionem operis in cor humanum compunctio. Quae ab imo cordis exsurgens suo impetu detestabilem illam, et horrendam massam sublevat, et dissolvit; et aliis manum apponentibus totis omnium viribus ad ostium pellitur [Col. 1009A] ut expellatur. Tunc denique ut septiformis sancti Spiritus gratia adesse monstretur, septimo loco dirigitur ostiaria, id est confessio, qua veniente et os diu mutum, et per diabolum obseratum, aperiente, tota illa nefanda congeries eliminatur. His itaque peractis, id est vitiis et peccatis expulsis, jure haereditario virtutes et bona opera succedunt. Quibus omnibus domus Domini adornatur, et contra ejus ingressum emundata, et ornata decentissime praeparatur. Et statim venit ad templum sanctum suum Dominator, quem nos quaerimus, et Angelus testamenti, quem desideramus. Celebratur ergo solemnitas sancta Purificationis tanto gaudio, ut non solum hominibus, verum et angelis Dei gaudium sit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente plusquam [Col. 1009B] super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV) . Eia, charissimi, emundemus nos ab omni iniquinamento carnis et spiritus, ut simus sine macula et sine ruga, quatenus per nostram bonam conversationem, et per meliorem conversionis conversationem ea geramus in tempore de quibus laetemur in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XLII. In purificatione B. Mariae, de purificatione Ecclesiae.

Ipse est quasi ignis conflans, quasi herbae fullonum. Et sedebit conflans, et emundans argentum; et purgabit filios Levi. Et colabit quasi aurum, et quasi argentum, [Col. 1009C] et erunt Domino offerentes sacrificia in justitia (Malac. III) . Salvator noster, dilectissimi nobis, ad templum suum veniens, id est sanctam Ecclesiam visitans per suae dispensationem incarnationis, ut eam sibi exhiberet sine macula luxuriae, et sine ruga malitiae, emundavit eam ab omni inquinamento carnis et spiritus per gratiam redemptionis et affectum justificationis. Quae gratia vel effectus hic manifestissime designatur, comprehenditur, exprimitur, ubi per Prophetam praedicitur: Sedebit conflans et emundans filios Levi .. Ubi namque dicitur sedebit, daemonstratur ejus diligens intentio nos salvantis. Ubi vero subditur conflans, angustia nostrae tribulationis; ubi autem deinde infertur purgabit [Col. 1009D] filios Levi, effectus nostrae justificationis. Ipse est quasi ignis conflans, quasi herba fullonum. Dominus quasi ignis est consumens lignum, foenum, stipulam, quia gravia peccata graviter punit. Est etiam quasi herba fullonum, quia leviora levius puniens, lotis munditiam restituit. Et purgabit filios Levi, et colabit eos quasi aurum et quasi argentum. Per filios Levi sacerdotalis dignitas intelligitur. Et si sacerdotes colandi sunt et purgandi, quid de caeteris est dicendum, cum judicium incipiat a domo Dei, et colabit eos? Metallum postquam conflatum est in fornace, ut saepe videmus, ad exemplar terreum quod lingua vulgari coclear dicere possumus, cui et per quod in vas vel in aliud quodlibet instrumentum infundendum est et informandum ab artifice vice colarii, quolibet [Col. 1010A] instrumento, ne carbones simul transeant interposito, traducitur et transfertur. Quod totum in hac spirituali purgatione perfectus completur. De spirituali namque conflatione scriptum est: Tribulatio patientiam operatur, patientia probationem (Rom V) . Et Dominus in Evangelio: In mundo pressuram habebitis (Joan. XVI) . Ad colationem autem pertinet quod ait: Arcta est via quae ducit ad vitam (Matth. VII) . Et item: Contendite intrare per angustam portam (Luc. XIII) . Non enim ad modicum arctatur qui ex una parte audit: Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris (Tob. IV) ; et ex altera: Quaecunque vultis ut feceris (Tob. IV) ; et ex altera: Quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos eadem facite illis (Matth. VII) . Per arctam autem viam ducitur, et per strictum foramen colatur, cui, omne quod delectat, nisi secundum [Col. 1010B] Deum sit, etiam cogitare prohibetur. De informatione vel conformatione sic dicit Apostolus: Nos omnes relevata facie gloriam Domini speculantes in eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem tanquam a Domini Spiritu (II Cor. III) . Per tribulationem quippe conflati, et per districtam disciplinam, quae in praesenti non videtur esse gaudii sed moeroris, colati, integritatem et pulchritudinem, divinae imaginis in nobis recipimus, qui eam in nobis prave vivendo miserabiliter corruperamus; et nostrae conditionis dignitas ex vase contumeliae in vas transfertur gloriae.

Colabit, inquit, eos quasi aurum, et quasi argentum. Quidquid in auro, id est sensu nostro et argento, id est eloquio, commistum est aere, stanno, [Col. 1010C] plumbo, camino Dei excoquitur, et per districtionem disciplinae colatur (Psal. XI) , ut sit igne examinatum, probatum terrae, purgatum septulum (Ezech. XXVII) . Contingit autem, charissimi, saepenumero, ut qui in fornacem sanctae purgationis mittuntur ut probentur, non probentur, sed reprobentur. Hinc Isaias populo Israel ait: Argentum tuum versum est in scoriam (Isa. I) . Hinc Ezechiel ait: Fili hominis, versa est mihi domus Israel in scoriam (Ezech. XXII) . Omnes isti, aes et stanuum, et ferrum, plumbum, in medio fornacis scoria argenti facti sunt. Hinc Dominus ad Jeremiam ait: Probatorem dedi te in populo meo robustum, et scies et probabis viam illorum. Omnes isti principes declinantes, ambulantes fraudulenter, [Col. 1010D] aes, et ferrum, universi corrupti sunt. Defecit sufflatorium, in igne consumptum est plumbum, frustra conflavit conflator, malitiae enim eorum non sunt consumptae. Argentum reprobum vocate eos, quia Dominus projecit illos (Jer. VI) . Possunt tamen aes et ferrum et stannum et plumbum in bona aliquando significatione accipi. Aes etenim, quia sonorum est, apte significat sonum praedicationis. Ferrum autem, quia per illud justitia solet exerceri, virtutem significat severitatis. Stannum, etsi argentum non est, tamen quia a longe argenti suo colore vel fulgore prae se ferre videtur similitudinem, potest figurare cujuslibet virtutis, vel boni operis imitationem. Dum enim aliquis in altero videt alicujus virtutis fulgorem splendescere, etsi non potest illi in eadem [Col. 1011A] virtute coaequari, tamen quia studet illum in quantum potest, imitari, videtur velut stannum, quantumvis argenti longa similitudine, aliqua tamen ejus imitatione decorari. Plumbum, quia ponderosum est, significat gravitatem. Sed in hoc loco omnia ista non in bona, sed in mala significatione accipi possunt. Aes itaque propter tinnitus sui melodiam, placentem significare potest adulationem. Ferrum, quia ipso crudelia et injusta homicidia multoties fiunt, figurat crudelitatem. Plumbum per suam ponderositatem designat segnitiem. Stannum exprimit virtutis simulationem. Scoria, quae est metalli purgamentum, quamlibet significat vitiositatem.

Fratres, ne simus aes per adulationem, nec ferrum [Col. 1011B] per crudelitatem, nec plumbum per segnitiem, aut stannum per simulationem, sed nec scoria per quamlibet vitiositatem; formidabiliter timeamus quod dicitur: Defecit sufflatorium, in igne consumptum est plumbum, frustra conflavit conflator, malitiae enim eorum non sunt consumptae. Argentum reprobum vocate eos, quia Dominus projecit illos. Haec omnia nobis terribiliter sunt formidanda. Nos etenim qui in religione sumus, nos maxime in conflatorio fornacis sumus. Conflatorium nempe claustrum nobis est, in quo velut aurum in fornace, taedio, silentio, lectione, meditatione, oratione, jejuniis, vigiliis, rigore disciplinae, debemus a nostris peccatis purgari et probari. Conflator praelatus noster est, qui ad nos emendandos continue laborat. Sufflatorium, [Col. 1011C] verbum ejus est et exemplum. Timeamus, charissimi, ejus in nobis laborem frustrari, dum incorrigibiles existentes per eum contemnimus emendari, timeamus argentum reprobum vocari. Timeamus a Domino projici. Hinc est quod de reprobo et superbo dicitur: Dedit ei Deus locum poenitentiae, et ipse abutitur eo in superbiam (Job XXIV) . Timeamus ergo in loco humilitatis superbire, quia initium omnis peccati superbia (Eccli. X) . Ponamus ante mentis oculos verba hodiernae propheticae lectionis, quae superius continentur, ubi de Domino dicitur: Quis poterit cogitare diem adventus ejus. Et quis stabit ad videndum eum? Ipse enim quasi ignis conflans, et quasi herba fullonum (Malach. III) . Qui enim venit et conflat et purgat electos suos per [Col. 1011D] misericordiam in tempore, in fine temporis veniet et conflabit minus purgatos per judicium. Unde scriptum est: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal C) : nunc misericordiam, tunc judicium. Nam electi imperfecti minus purgati ante judicium, in judicio perfecte purgabuntur. Hinc Apostolus ait: Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est (I Cor. III) . Si quis autem superaedificat super hoc fundamentum, aurum et argentum, lapides pretiosos, ut videlicet cogitet ea tantum quae Dei sunt, sicut faciunt perfecti, aut lignum, fenum, stipulam, dum divisus cogitat ea quae sunt mundi, quibus sine dolore carere non potest, ut faciunt imperfecti, unusquisque opus [Col. 1012A] manifestum erit. Quando? In die judicii. Dies enim Domini, id est dies judicii, declarabit, quia in igne revelabitur et uniuscujusque opus quale sit ignis probabit. Si cujus opus manserit (subaudi integrum), mercedem accipiet perfectionis. Si cujus opus arserit, in eo videlicet quod in parte cogitavit quae sunt mundi, detrimentum patietur, scilicet et imperfectionis et ardoris. Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem (I Cor. III) . Studeamus, charissimi, et satagamus pro viribus nunc a Domino per misericordiam perfecte corrigi, ne judex venturus et saeculum per ignem judicaturus, sua judiciaria sententia, per quam etiam quidam electi sunt transituri et purgandi, et colandi, inveniat quod debeat cremari; sed ut pro perfecto merito, perfecto praemio [Col. 1012B] ab ipso mereamur tunc coronari. Quod nobis praestare dignetur, etc.

SERMO XLIII. In Septuagesima, aut alio poenitentiae tempore, de plantandis in nobis virtutum seminariis, et ejiciendis vitiorum radicibus, sumpta parabola de paradisi deliciis.

Tulit Dominus Deus hominem, quem formaverat et posuit eum in paradisum voluptatis (Gen. II) . Tropologice, id est moraliter haec disserentes, charissimi, dicimus quod homo a Deo formatur quando justificatur, et in paradisum ponitur, dum in secura jucunditate, sive jucunda securitate bonae conscientiae collocatur. Quid enim melius intelligimus per paradisum plenum voluptate quam mentem humanam [Col. 1012C] ex confidentia bonae conscientiae plenam securitate? Secura enim mens quasi juge convivium (Prov. XV) . Nihil ergo rectius accipimus per illam terrestrem paradisi gloriam quam bonam justi conscientiam. De qua et Apostolus ait: Gloria nostra est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Quid quoque aptius figurari dixerim per illius quietem optimam, quam tranquillitatem mentis, et pacem internam? De hac pace populo non in via Dei ambulanti, sed in invio diaboli erranti Baruch ait: Si in via Dei ambulasses, habitasses utique in pace super terram (Baruch. III) . Nam si parentes primi in paradiso praeceptum Creatoris tenuissent, in habitatione pacis ejus perpetuo quievissent. Ita et nunc quicunque mandata Dei corde perfecto custodiunt, in [Col. 1012D] pacis intimae securitate malorum timore sublato requiescunt. Non solum autem paradisus terrestris sua voluptate, securitate, pace, gloria, bonae conscientiae nostrae spiritalia bona significat, verum et fontis sui, fluviorumque manatione, atque natatilium, ambulatilium, et volatilium ad alta volantium, suave canentium multitudine, ac diversarum arborum multiplici fructificatione, omnium quoque florum vernantium pulchritudine convenienter illa figurat. Significat enim in nobis fons paradisi gratiam spiritualem, quatuor flumina quatuor principalium virtutum exercitationem; natatilia, eo quod pisces in aquis hinc inde fluctibus quassati natando laborant, laboriosam boni operis exhibitionem; ambulatilia, [Col. 1013A] nostrae justitiae incrementum et perfectionem; volatilia, per volatum divinam contemplationem, per cantum laudem et gratiarum actionem. Arbores quoque multiplici fructificatione, et flores varia pulchritudine virtutum in nobis figurant utilem decorem et opinionem. Olea misericordiam significat, ut ex diversis sacrae Scripturae paginis potest intelligi. Est autem olea nomen ipsius arboris, cujus fructus oliva vocatur. Inde est distichon cujusdam versificatoris.

Arboris est olea, fructus est nomen oliva.
Hinc oleum liquor expressus, faex cujus amurca.

Vitis significat sapientiam. Christus etenim, qui est Dei sapientia, dixit: Ego sum vitis vera (Joan. XV) . Sed et vinum modice sumptum acuit ingenium. [Col. 1013B] Ficulnea propter dulcorem et suavitatem sui fructus, dulcorem et suavitatem designat internam. De qua scriptum est: O quam bonus et suavis est, Domine, spiritus tuus in omnibus (Sap. XII) . Et Sapientia: Spiritus meus super mel dulcis, et haereditas mea super mel et favum (Eccli. XXIV) . Et Psalmista de suavitate: Memoriam abundantiae suavitatis tuae eructabunt (Psal. XLIV) . Et de dulcedine: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel ori meo (Psal. CXVIII) . Lignum scientiae boni et mali exprimit obedientiam. In ipsa nempe, si eam servamus, bonum experimur; si transgredimur, malum. Lignum vero vitae charitas est. Lignum etenim vitae vitam hominis sanam, incolumem et immortalem semper conservasset, si de ipso semper homo comedere potuisset. [Col. 1013C] Inde etiam quod postquam peccavit Adam de eo scriptum est: Ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum. Emisit eum Dominus Deus de paradiso voluptatis (Gen. III) . Quemadmodum ergo lignum vitae ut supra dictum est, immortale conservasset corpus humanum, ita et charitas, dum possidetur, immunem a morte peccati humanum custodit spiritum. Palma manibus victorum ferri solebat, et ideo victoriam significat. Quaelibet autem arbor aromata sua redolentia bonam famam designat. Sic et rosa per ruborem passionem vel compassionem. Lilium per candorem castitatem. Viola per deflexionem flosculi et capitis sui ad ima humilitatem figurat. Non mireris, [Col. 1013D] si supradictae arbores in paradiso terrestri, vel etiam quaelibet animalia, aut volatilia esse dicantur. Nam de arboribus scriptum est: Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem, quem formaverat. Produxitque Dominus Deus de humo, scilicet paradisi, omne lignum pulchrum visu et ad vescendum suave, lignum etiam vitae in medio paradisi, lignum scientiae boni et mali (Gen. II) . Ubi enim omne lignum pulchrum visu et ad vescendum suave in paradiso fuisse dicitur, nullum lignum defuisse videtur. Et de animalibus et volatilibus postquam Dominus Adam posuit in paradisum, ita scriptum est: Formatis Dominus Deus cunctis animantibus terrae, et volatilibus coeli adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret [Col. 1014A] ea (ibid.) . Nec enim credendum videtur ea Adam extra paradisum longe quaesiturum, si eorum uti ministerio voluisset, sed de prope accepturum. Mysticis ergo divitiis atque deliciis supra descriptis mens justorum conserta, conferta et redimita dignoscitur. Cui mens impiorum sine conscientia valde dissimilis est. Nam ut Paulus dicit: Inquinatae sunt eorum mens et conscientia (Tit. I) . Hinc Salomon ait: Per agrum hominis pigri transivi, et per vineam viri stulti; et ecce totum repleverant urticae, et operuerant superficiem ejus spinae, et maceria lapidum destructa erat (Prov. XXIV) . Quasi diceret: Vitam negligentis hominis consideravi et mentem ejus, quam urticae et spinae replent, quia in corde negligentis prurientia terrena desideria, et punctiones pullulant vitiorum, [Col. 1014B] et munimina virtutum perdidit. Non solum autem in agro pigri, in vinea stulti urticae et spinae, quae hic describuntur oriuntur, sed multae inutiles arbusculae, et herbae noxiae, videlicet tribuli, vepres, rubi, lappae, cicutae, et multa similia, Tribuli ergo, eo quod minus duros aculeos habeant, et non valde vulnerando laedant, cujuslibet amaritudinis pravae tribulationem recte designant. Spinae, quae duriores habent stimulos et acrius pungunt, graviorem cordis rancorem congrue figurant. Vepres quoque, quia lacerando vulnerant, rixarum et contentionum exacerbationem scissionemque apte significant. Rubi etiam, qui durissimos habent aculeos ac gravissime vulnerant et cruentant, crudelitatis immanitatem exprimunt. Urtica, quia digitos tangentis saepe perurit, [Col. 1014C] significat libidinem. Lappa, quia dum vestibus aut capillis injicitur tenaciter eis inhaeret, figurat tenacitem. Cicuta denique quia intus est inanis et vacua, et foris odore foetida, inanem gloriam et malam exprimit opinionem. Per urticas autem et spinas, quas Salomon superius solas et nominatim posuit, omnia vitia carnis et cordis significantur. Nam libido, quae per urticas exprimitur, significare potest omnia vitia carnis: rancor vero, qui per spinas intelligitur, omnia vitia cordis.

Non sint, charissimi, nobis in nostrarum horto deliciarum; non sint, inquam, tribuli per quamlibet vel levissimam pravae amaritudinis tribulationem, non spinae per rancorem, non vepres per exasperationem, [Col. 1014D] non rubi, quos quidam etiam scorpiones vocant, per crudelitatem. Non sint urticae per libidinem, non lappae per tenacitatem, non cicutae per foetidam opinionem, non denique quaelibet arbuscula inutilis, aut herba noxia per quamlibet vitiositatem. Enimvero sit in nostro paradiso olea per misericordiam, vitis per sapientiam, ficulnea per dulcedinem internam, lignum scientiae boni et mali per obedientiam, lignum vitae per charitatem fraternam, palma per victoriam, quaelibet arbor aromatica per bonam famam. Sit in eo rosa per passionem vel certe compassionem, lilium per castitatem, viola per humilitatem, omnis denique arbor bona, flosque pulcherrimus per cujuslibet virtutis fructificationem, pulchritudinem et opinionem. [Col. 1015A] Hunc paradisum, charissimi, totis viribus exerceamus, omni diligentia custodiamus. Exerceamus operatione, custodiamus circumspectione, quia scriptum est: Ut operaretur, et custodiret illum (Gen. II) . Timendum quippe est nobis ne serpens veniat, pomum protendat, Evam in nobis seducat, Adam corrumpat, et de paradiso ejici faciat. Hinc Apostolus ait: Timeo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate quae est in Christo (II Cor. XI) . Serpens diabolus, Eva caro, pomum delectatio terrenorum. Quemadmodum autem serpens Evam pomo decepit, sic diabolus insensatam carnem terrena delectatione illicit et seducit. Et sicut Eva Adam induxit ad esum pomi, sic nonnunquam caro spiritum trahit ad consensum [Col. 1015B] peccati; et sic uterque de paradiso, id est de statu boni sui ejicitur, quia et spiritus affligitur per malam conscientiam, et caro punitur per poenam. Mentem ergo nostram et conscientiam, dilectissimi, non solum exerceamus, sed et custodiamus. Non enim deerit tentator, non deerit tentatio. Operemur igitur, et custodiamus in tempore, unde gloriemur in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XLIV. In medio Quadragesimae, de Jerusalem pro sancta Ecclesia per allegoriam sumpta.

Laetare Jerusalem, et conventum facite omnes qui diligitis eam (In introitu ). Jerusalem, charissimi, civitas [Col. 1015C] sancta, et civitas sancti sancta Ecclesia est, quae sponsa Dei est, sicut sacra Scriptura testatur, dicens in Apocalypsi angelo sancto Joanni loquente: Veni, ostendam tibi sponsam uxorem Agni. Et sustulit me in spiritu in montem magnum et altum, et ostendit mihi civitatem sanctum Jerusalem descendentem de coelo a Deo, habentem claritatem Dei (Apoc. XXI) . Et Apostolus: Viri diligite uxores vestras sicut et Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid hujusmodi, sed ut sit sancta et immaculata. Ita et viri debent diligere uxores suas, ut corpora sua (Ephes. V) . Et post pauca: Sacramentum hoc magnum est. [Col. 1015D] Ego autem dico in Christo, et in Ecclesia (ibid.) . Sancta autem Ecclesia recte de coelo descendere dicitur, quia omne datum optimum et omne donum perfectum, quo eam sponsus ipsius Christus ab omni macula et ruga sanctificando justificat, desursum est descendens a Patre luminum (Jacob. I) . Quae et claritatem Dei habere perhibetur, quia claritatem, quam habet sponsus ejus per naturam, dat ei habere per gratiam, non per plenitudinem, sed per plenitudinis participationem. Et ipsa quidem sancta Eccclesia est in coelo, partim in mundo. Ibi velut in patria, hic ut in exilio. Ibi regnans, hic peregrinans. Et celebrantur nuptiae utrobique; hic in fide, ibi in contemplatione. Hic in spe, ibi in re. Videmus enim nunc [Col. 1016A] per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognoscimus ex parte, tunc cognoscemus sicut et cogniti sumus; cum enim venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Hic in nuptiis propinatur vinum gratiae, ibi propinatur vinum gloriae: vinum gratiae ad justificationem, vinum gloriae ad beatitudinem. Et licet sanctam Ecclesiam ita secundum status diversos, credulitatis scilicet et visionis, spei et rei, justificationis et beatitudinis, gratiae et gloriae, distinguamus, ut in exsilio sit filia, in regno mater, quemadmodum scriptum est: Illa autem Jerusalem, quae sursum est, libera videlicet a tentationibus, tribulationibus, et mortalitate, quae est mater omnium nostrum (Gal. VI) ; licet, inquam, sic distinguamus, una est tamen uxor Agni, sponsa [Col. 1016B] Christi, sicut scriptum est: Una est columba mea, perfecta mea (Cant. VI) . Una praedestinatione, nondum una glorificatione. Columba puritate simplicitatis, perfecta consummatione virtutis. Haec igitur verba, quae in principio posuimus, laetare, Jerusalem, et conventum facite, omnes qui diligitis eam, quae sunt verba consolatoria, non illi dicta videntur, quae sursum in regno cum sponso jam gloriatur, sed ei, quae adhuc ab ejus visione in aerumna saeculi praesentis longe peregrinatur.

Laetare, Jerusalem. Quasi per consolationem peregrinanti diceretur: Jerusalem, quae adhuc in mundo peregrinaris, tentationibus fatigaris, adversitatibus probaris, persecutionibus exerceris, mortalitate premeris, laetare in adversis quasi sciens, quia licet is, [Col. 1016C] qui foris est homo corrumpatur, tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem (II Cor. IV) . Id enim, quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis, non contemplantibus nobis quae videntur, sed quae non videntur (ibid.) . Laetare, quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) . Laetare ergo pro diebus, quibus humiliaris, annis quibus vides mala, quia quanto gravior pugna, tanto major est corona. Et conventum facite, omnes qui diligitis eam. Conventus, fratres, quoties pro bono et bene fit, materia est exsultationis, occasio gaudii et incitamentum laetitiae, maxime, hoc in loco sive negotio, quo filiis suadetur, ut conveniant, [Col. 1016D] matri congaudeant, matri, inquam, quae eos in baptismo genuit, ac divinorum testamentorum doctrina suavi velut uberum suorum lacte nutrivit. Ubi autem ad malum perpetrandum fit conventus, multorum multoties malorum causa fit effectus. Et de hujusmodi conventu Paulus sic dicit: Convenientibus vobis in unum, jam non est Dominicam coenam manducare. Unusquisque enim suam coenam praesumit ad manducandum et alius quidem esurit, alius autem ebrius est (I Cor. II) . Et post pauca: Laudo vos in hoc? non laudo (ibid.) . Hinc Dominus per psalmistam de inique convenientibus dicit: Non congregabo conventicula eorum de sanguinibus (Psal. XV) . Iniquorum est segregare a conventu justorum, et facere de se [Col. 1017A] conventiculum, vel conventicula, ut bini, ut terni congregati nihil aliud studeant nisi dictis absentium rodere vitam, vel in alios, vel etiam in suimet perniciem aliqua prava machinari. Hujusmodi autem conventicula multis modis fiunt, vel potius multimoda sunt hujusmodi conventicula. Alia namque sunt vanitatis, ut conventicula ludentium; alia loquacitatis, ut verba otiosa, et superflua et scurrilia et turpia proferentium. Sunt etiam alia conventicula detractionis, alia contentionis, alia seditionis, alia commessationis et potationis, alia luxuriae et turpitudinis, alia denique cujuslibet pravitatis; nos ergo, charissimi, nequaquam conventicula velut iniqui faciamus, quia si conventicula de sanguinibus, id est de peccatis perpetrandis facimus, a Domino sicut [Col. 1017B] auditis non congregamur. Faciamus autem conventum, ut secundum Apostolum consideremus invicem in provocationem charitatis et bonorum operum, non deserentes collectionem nostram, sicut consuetudinis est quibusdam (Hebr. X) . Faciamus conventum, ut simus omnes pariter in una fide, in una dilectione, in una exercitatione virtutum, in una exhibitione bonorum operum. Sed quoniam hujusmodi conventus ab omnibus Christianis etiam laicis et conjugatis, generaliter exiguntur aliquo modo, nos qui in congregatione consistimus, conventum diligentius et specialius faciamus, unde eorum meritum (ut justum est) transcendamus et excellentius a Domino praemium percipiamus.

Sex itaque sunt loca, in quibus conventum debemus [Col. 1017C] facere conventumque tenere, scilicet in refectorio, in labore, in claustro, in choro, in dormitorio, in capitulo. In refectorio, dum conventum facimus, duplicem fructum acquirimus, quia ibi reficitur corpus et spiritus; corpus cibo, spiritus divino eloquio. In labore triplicem fructum acquirimus. Ibi et enim fructum habemus honestae occupationis, fructum exercitationis, fructum utilitatis: fructum occupationis habemus, quia dum labori intendimus ad nulla inutilia vagamur, fructum exercitationis ibidem percipimus, quo saniores efficiamur. Habemus fructum utilitatis, quia labor noster in Domino non est inanis. In claustro fructum accipimus pacis et silentii. De quo scriptum est: Erit opus justitiae pax, et cultus justitiae silentium, et securitas usque [Col. 1017D] in sempiternum: et sedebit populus meus in pulchritudine pacis; et in tabernaculis fiduciae, et in requie opulenta (Isa. XXXII) . Habemus quoque in claustro fructum lectionis et meditationis, fructum devotionis et orationis, fructum contemplationis et compunctionis. Ibi praeceptis majorum instruimur, exemplis informamur, incitamur monitis. In choro autem habemus per recitationem lectionum fructum eruditionis. In psalmis vero et hymnis, et canticis spiritualibus fructum divinae laudationis. Sane fructu divinae laudis sociamur angelis, dum officium, quod illi complent in coelis, nos exercemus in terris, et impletur per illos pariter et nos quod scriptum est: Confessio ejus super coelum et terram (Psal. CXLVIII) . [Col. 1018A] In dormitorio vero fructum capimus quietis corporalis. Sunt quoque qui illic percipiunt non tantum quietem corporis, sed et gustam boni spiritualis. Aliquando quippe mens eorum dulcedinem internam ibi sentit dormiendo quam sentire non potest vigilando. Quidam etiam alios fructus et utilitatem ibidem accipiunt vigilando, orando, peccata sua plorando, et impletur in eis Davidicum illud: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI) . In capitulo denique conventum facimus, ut nostras negligentias et transgressiones emendemus.

Capitulo igitur omnes debent interesse quicunque correctioni et emendationi volunt subesse. Sed sunt quidam in religione, qui in morem equorum emissariorum [Col. 1018B] incrassatorum, lascivientium et manum stabularii fimum tergentis, et eos procurantis non sustinentium, vel de minimis leviter increpari non patiuntur; sed velut equi indomabiles in magistros qui eos castigare et emendare, vel a peccatis emundare debent, effrenate nimis insaniunt. Furoribus etenim impatientiae arrepti, minarum et contumeliarum morsibus in eos debacchantur. Quid autem de talibus agere debeat sanctus praelatus, qui stabularius Domini est, Psalmista declarat ubi dixit: In camo et freno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te (Psal. XXXI) . Per camum et frenum minora et majora Dei praecepta figurantur. Qui ergo rationabilibus castigationibus rationabiliter et voluntarie non acquiescunt, divinorum praeceptorum [Col. 1018C] auctoritatibus velut equi et muli camo et freno arctius constringendi sunt. Omnis enim Scriptura divinitus inspirata utilis est, ait Apostolus, ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus (II Tim. III) . Sunt autem equi tantae feritatis quidam et impatientiae, ut dum ferrantur vel curantur, camo vel freno nequaquam possint teneri. Hujusmodi equorum labium broie, id est ferramento constrictorum inducitur, ut ejus districtione quieti teneantur. Quod bene in quibusdam typice geritur, quia propter nimiam eorum insolentiam cibus aut potus eis minuitur, vel silentium eis continuum imponitur. Superborum etenim contumacia et gravi sententia ferienda est, ne si misereamur [Col. 1018D] impio, non discat facere justitiam, et in terra sanctorum inique gerens non videat gloriam Domini (Isai. XXVI) , si non magis tradatur Satanae in interitum carnis (I Cor. V) , id est asperrimae sententiae ejus carnaliter adversanti et contrariae, ut vel sola vexatione intellectum dante auditui, spiritus salvus fiat in die Domini (ibid.) . Quam videlicet sententiam si ferre recusaverit, etiamsi non abscesserit, de societate projiciatur. Nec hoc fit crudeliter, sed misericorditer, ne contagione pestifera plurimos perdat. Nec ista dicimus, fratres, ut minus perfectorum imbecillitatem tolerandam esse denegemus, sed in domo Dei sic exercendum est judicium, sic exercenda justitia, ne insolentium superbia modo quo [Col. 1019A] libet toleretur, neve imperfectorum imbecillitas illo modo praegravetur.

Sunt et alii per gratiam Dei in religione velut roncini aut asini oneriferi et laboriosi, qui ab aliis clamati vel etiam voluntarie prostrati de suis negligentiis sponte veniam postulant, et humiliter ac patienter eas emendant. Sunt et alii in domo Dei coelesti gratia ditati, qui etiam injuste clamati laetanter se prosternunt, et injurias tacite pro Christo suscipiunt. Tam autem culpas sponte emendantibus, quam injurias patienter suscipientibus vox illa Psalmistae convenit, ubi dicit: Ego autem in flagella paratus (Psal. XXXVII) , et alibi: Ut jumentum factus sum apud te, et ego semper tecum. Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me [Col. 1019B] (Psal. LXXII) . Soli tamen apud Deum gloriam acquirunt qui injuste flagellati injurias tacite suscipiunt. Unde Petrus: Haec est, inquit, gratia, si propter conscientiam Dei sustinet quis tristitias, patiens injuste. Quae enim gratia est, si peccantes, et colaphizati suffertis? sed si benefacientes patienter sustinetis, haec est gratia apud Deum. In hoc enim vocati estis, quia et Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus. Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus. Qui cum malediceretur, non maledicebat, cum pateretur, non comminabatur. Tradebat autem se judicanti injuste. (I Pet. II) . Primi ergo, quandiu incorrepti persistunt, pendent in cruce latronis blasphemantis; secundi, dum corriguntur, in cruce latronis veniam [Col. 1019C] postulantis; tertii, qui propter Deum tantum sustinent, in cruce Christi innocenter patientis. Primis, si nolint corrigi, propter superbiam imputatur culpa: secundis propter humilitatem datur indulgentia; tertiis propter innocentiam augetur gratia. Igitur in capitulo, charissimi, conventum faciamus, ut culpas nostras corrigamus, imo injuriam accipiamus. Vitemus conventicula, faciamus conventum. Faciamus conventum ut simus unanimes in fide, charitate, operatione, recte credendo, sincere diligendo, sancte vivendo. Faciamus conventum in refectorio, simul comedendo, in labore quae ad ipsum pertinent simul exercendo, in claustro simul sedendo, in choro simul canendo, in dormitorio simul quiescendo, in capitulo [Col. 1019D] nostras culpas corrigendo. Faciamus conventum in tempore, ut superno beatorum conventui jungi mereamur in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur, etc.

SERMO XLV. De cella vinaria per allegoriam accepta pro Ecclesia.

Introduxit me rex in cellam vinariam, ordinavit in me charitatem (Cant. II) . Cella vinaria, charissimi, nobis sancta Ecclesia est, singulae fideles animae singula dolia. Cella a celando dici videtur. In ea quippe celantur quaelibet necessaria sive utilia ab oculis et a tractu alienorum sive furum. Sancta igitur Ecclesia recte cella vocatur, quia in ipsa et per ipsam divinum arcanum et coeleste sacramentum ab immunda multitudine celatur, sicut scriptum est: Nolite sanctum dare canibus, et nolite spargere margaritas [Col. 1020A] ante porcos (Matth VII) . Dolium quoque a dolando recte vocatur. Dolium ergo quaelibet fidelis anima congrue nominatur, quae tentationum et persecutionum dolationibus ad continendum gratiae coelestis liquorem paratur et aptatur. Sed et asseres aut tabulae illae, in quibus dolium construitur, bene virtutes nobis datas per naturam figurant; et circuli superadditi, quibus tabulae constringuntur, virtutes nobis datas per gratiam apte significant. Quemadmodum enim illae tabulae, nisi circulis constringuntur, vinum non continent, sic virtutes naturales, nisi virtutibus quae per gratiam nobis superadduntur adjuvantur, coelestia dona continere non valent. Duo etiam fundi anterior et posterior sensualitatem et rationalitatem designant. Anterior quippe, qui [Col. 1020B] versus lumen est et patet, sensualitatem; posterior vero, qui versus parietem esse solet et latet, absconditam et latentem significat rationalitatem. Porro superior apertura, per quam vinum infunditur, convenienter intelligitur mentis intelligentia; vinum quod extrahitur, gratia. Denique duciculus, id est foramen, per quod vinum educitur ut dispensetur et propinetur, est eloquentia vel operatio bona. Sicut autem sunt quaedam dolia continentia vina dura et austera, quaedam vero dulcia et suavia, sic quaedam fideles et sanctae animae sunt in verbo et facto severiores et fortiores, quaedam vero mitiores et remissiores.

Sane quatuor sunt, quae specialiter in vino discerni possunt, videlicet sapor, odor, pulchritudo [Col. 1020C] sive color, et vigor. Spiritalis itaque vini, de quo loquimur, sapor percipitur et cognoscitur in doctrina, odor in fama, pulchritudo in decore boni exempli, vigor in rigore recti judicii. Ad saporem pertinet quod Psalmista dicit: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua super mel ori meo! (Psal. CXVIII.) Ad odorem, quod Paulus ait: Christi bonus odor sumus in omni loco (II Cor. II) . Ad pulchritudinem spectat quod idem alibi dicit: Nox praecessit, dies autem appropinquavit; sicut in die honeste ambulemus (Rom. XIII) . Ad vigorem, quod Psalmista canit dicens: Feci judicium et justitiam, non tradas me calumniantibus me (Psal. CXVIII) . Vinum autem nonnunquam quanto est fortius, tanto accessit facilius et melius. Sic et viri sancti quanto sunt [Col. 1020D] in bonitate fortiores, tanto fiunt contra delinquentes mordaciores. Bonum itaque est vinum, sed carius est acetum, quia bona est lenitas mansuetudinis, sed salubrior est aliquoties vigor severitatis. Hinc per sapientiam dicitur: Qui arguunt laudabuntur (Prov. XXIV) . Et alibi: Verba sapientium sicut stimuli et quasi clavi in altum defixi (Eccl. XII) . Hinc est quoque quod propheta postquam eum spiritus Dei in altum levavit, amatus ( sic ) indagatione spiritus sui abiit, quia quanto quisque per spiritum Dei sublimius attollitur, tanto amplius contra delinquentes indignatur. Hinc est denique quod in tabernaculo Domini fuisse describuntur acetabula (Exod. XXXIV) , quia propter delinquentes, increpatio modis [Col. 1021A] omnibus est necessaria. Quae si subtrahunt, tinea peccati totum corpus bonitatis paulatim corrumpit et demolitur. Per mustum autem, quod in dolio fervet, donec paretur et purgetur, quid rectius accipimus quam gratiam vel vitam neophytorum ac poenitentium, qui diversarum cogitationum et affectionum aestibus agitantur, donec conscientia purificata et clarificata, et pacificata quiescant? Quamvis enim gratia coelestis velut dulce vinum dolio humanae menti suaviter divinitus infundatur, et ab ipsa mente gratanter ac jucunde suscipiatur, mirabiliter tamen ipsam gratia suscepta gravat, dum eam vel per memoriam peccatorum amaricat, vel ad satisfaciendum et ad bene vivendum stimulat, urget et sollicitat, quemadmodum de beato Joanne legimus [Col. 1021B] quod liber, quem ad comedendum coelitus accepit, in ejus ore sicut mel dulcis fuit: sed ventrem ejus amaricavit (Apoc. X) . Nam, ut ait Salomon: In multa sapientia multa est indignatio, et qui addit scientiam addit et dolorem (Eccle. I) .

Recte ergo per fervorem musti bullientis designatur angor et fervor animae poenitentis, et ad emendationem totis viribus enitentis. Per dolia vero vel vasa ferrata, quid convenientius intelligimus, quam illorum vitam aut conversationem, qui post conversionem, claustralis disciplinae vinculis mancipantur, ut ejus rigore constricti virtute et opere fortiores in posterum efficiantur? Qui inibi clausi velut mustum absque spiraculo constringuntur, quia ad ea quae secundum carnem placere possunt, [Col. 1021C] ne ad modicum quidem exire permittuntur. Quid enim habere potest spiraculi, cui etiam cogitare prohibetur quae sunt mundi? Quorum quidam (quod sine dolore dicendum non est) suis peccatis exigentibus, vincula rumpunt et vinum effundunt, quia per suam impatientiam gratiam amittunt. Unde bene Dominus per prophetam Judaico populo dixit: Excussisti jugum, rupisti vincula, dixisti: Non serviam (Jer. II) . Alii vero non minori dementia vexati, tot et tantis jejuniis student atque vigiliis se macerare, ut inceptum propositum disciplinae non valeant tenere, et confractis viribus tam animi quam corporis nulla bona opera, nullas virtutes queant exercere; et dum semetipsos indiscrete [Col. 1021D] affligunt, gratiae coelestis jucunditatem et fructum amittunt. Audivimus et etiam vidimus quosdam post talem abstinentiam ad tantam ingluviem delapsos, ut non possent satiari. Qui autem inter utrumque volant, et per regiam viam ambulant; qui disciplinae vincula non rumpunt, nec se irrationabiliter affligendo destruunt, ad summae culmen perfectionis plerumque pertingunt. Unde et ex sua fortitudine nonnunquam verbo vel exemplo vigorem bonitatis conferunt.

Aliquando vina herbis pigmentariis aut aromatibus conficiuntur, ut gratiora potantibus efficiantur. Quod in electis veraciter tunc peragitur, dum eorum sanctitas donis quibusdam specialibus et excellentibus conditur et roboratur, ut calix [Col. 1022A] eorum salutaris misto sit plenus (Psal. VII) , et inebrians, et praeclarus (Psal. XXII) . Quaedam etiam sunt dolia vina debilia continentia, quae videlicet vina, quia ad vigorem fortium non consurgunt, recte vitam infirmorum minusque perfectorum significant. Talia quoque; vina quorumdam accidentium impulsibus facile deteriorantur, adeo ut multoties projiciamur, quia infirmi quique et imperfecti cito persecutionibus ac tentationibus franguntur et vincuntur, intantum nonnunquam ut non probentur, sed reprobentur. Et tamen illud imputandum non est gratiae divinae, sed malitiae humanae. Denique faex, quae sub vino in imo residet dolii, fomitem designat peccati, qui licet in hac mortalitate penitus nequeat exinaniri; debet tamen semper deorsum [Col. 1022B] premi, ne sursum ascendat, animique virtutes sua foeditate corrumpat. Sane quemadmodum justi sunt dolia Dei gratiam Dei continentia, sic injusti sunt dolia diaboli in semetipsis culpam habentia. Et de his sic Scriptura clamat: Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile (Deut. XXXII) . Nonne tibi dolia diaboli fuisse videntur filii Jacob, Simeon et Levi? De quibus ipse Jacob testatur dicens! Simeon et Levi fratres, vasa iniquitatis bellantia; in concilium eorum non veniat anima mea, et in coetu eorum non sit gloria mea, quia in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum. Maledictus furor eorum, quia pertinax; et indignatio eorum, quia dura. Dividam eos in Jacob, et dispergam eos in Israel (Gen. XLIX) . [Col. 1022C] Quidam etenim sunt pestilentes, qui sibi quaedam malitiae germanitate conjuncti totam turbant aliquando civitatem Dei, et furore suae iracundiae fortiter arrepti virum occidunt, quia praelatum viriliter agentem, perfecte loquentem, inquantum valent, subvertunt. Vtro denique occiso, murum suffodiunt, quia malignitatis suae gladiis praelato represso munimenta virtutum et bonorum operum in sancta congregatione funditus pro viribus destruunt.

Fratres, in consilium eorum non veniat anima nostra, et in coetu eorum non sit gloria nostra. Sit maledictus furor eorum, quia pertinax, et indignatio eorum, quia dura. Quid autem de talibus sit agendum ad periculum evadendum ipse Jacob insinuat [Col. 1022D] dicens: Dividam eos in Jacob, et dispergam eos in Israel. Nihil enim melius de talibus agitur, ut periculum evadatur, quam ut separentur ab invicem, ne manus eorum implere possint conceptam et incoeptam iniquitatem. Sed et diligenter attendendum est quod caedem, quam Simeon et Levi per audaciam compleverunt, per fraudulentiam inceperunt. Primum enim cum Hemor et Sichem filii Jacob in dolo de circumcisione locuti sunt, et circumcisione facta tertia die, quando gravissimus vulnerum dolor est, illis resistere non valentibus, Simeon et Levi caedem peregerunt (Gen. XXXIV) . Sic, sic, charissimi nobis, quidam malignantes praelatis Ecclesiae, vel etiam amicis et fratribus, fraudulenta consilia saepe tribuunt, quibus eos [Col. 1023A] postmodum nequiter involvunt. Sed quae merces fraudulenta consilia dantibus debeatur aut reddatur Habacuc propheta testatur dicens: Vae qui potum dat amico suo mittens fel suum et inebrians, ut aspiciat nuditatem ejus. Repletus est ignominia pro gloria (Habac. II) . Bibe tu quoque et consopire. Circumdabit te calix dexterae Domini, et vomitus ignominiae super gloriam tuam. Hinc Salomon de fraudulentis ait: Ipsi contra sanguinem suum insidiantur, et moliuntur fraudes contra animas suas (Prov. I) . Captio namque, quam abscondunt, apprehendit eos, et in laqueum, quem absconderunt, cadunt ipsi (Psal. XXXIV) . Talium ergo non solum audacia est frangenda, sed et fallacia prudenter est cavenda. Habet quoque [Col. 1023B] diabolus alia dolia, alia vinorum genera continentia. Non solum etenim malignantes replet nequitia, sed et luxuriantes replet immunditia. Inde est quod meretrix illa famosa Babylon aureum poculum in manu legitur tenere, per quod inebriat reges et gentes terrae (Jer. LI) . Non enim sufficit diabolo, ut quosdam impleat vitiis spiritalibus, nisi et alios impleat vitiis carnalibus. Aliquando vero ut mistum faciat, quosdam vitiis utrisque foedat. Non simus, fratres, dolia diaboli vitiis repleta. Simus autem dolia continentia vinum Dei, vinum per veram sanctitatem, acetum per justam increpationem, ferratum per rigorem et disciplinam justitiae, pigmentatum vel mellitum per suavitatem dulcedinis internae, vel certe vinum debile per mediocritatem imperfectionis [Col. 1023C] humanae. Haec idcirco, fratres, ita diximus, quia vita exterior manifestat quale vinum unusquisque intra semetipsum contineat. Scriptum quippe est quod amictus corporis, et risus dentium, et ingressus hominis enuntiant de illo (Eccl. XIX) . Cella igitur vinaria sancta est Ecclesia; quodlibet dolium quaelibet fidelis ac perfecta anima; tabulae quibus dolia construuntur. virtutes, quas habemus per gratiam; fundus posterior rationalitas, anterior sensualitas; apertura per quam vinum infunditur, mentis intelligentia, vinum gratia, foramen duciculi seu fonticuli per quod exit, eloquentia vel operatio bona.

Introduxit me rex in cellam vinariam, ordinavit in [Col. 1023D] me charitatem (Cant. II) . Verba ista, charissimi, cujuslibet fidelis sunt animae, que se Christo duce in sanctam Ecclesiam gaudet introductam et coelesti gratia per verba et exempla perfectorum sanctorum, qualis iste fuit, cujus hodie solennia celebramus, gratulantur imbutam. Ingrediamur, fratres, et nos in sanctam Ecclesiam, ingrediamur, inquam, non tantum fide, sed et dilectione, id est non solum credulitate, sed etiam operatione, non solum visibili sacramentorum participatione, sed etiam invisibili, spiritualium donorum perceptione. Ordinavit in me charitatem. Habent quaelibet virtutes vel bona opera ordinem suum. Ordo nimirum est eleemosynae, ut primum temetipsum des Deo, deinde tua des pro eo. Nam si tua des Deo et teipsum zabulo, non est aequa [Col. 1024A] partitio. Primo ergo miserere animae tuae placens Deo (Eccli. XXX) . Nam qui sibi nequam est, cui bonus erit? (Eccli. XIV.) Primum vesti te bonis operibus, deinde indue pauperem vestibus. Primum recipe Christum corde tuo, deinde pauperem hospitio tuo. Dum vis peregrinari primum elongare a vitio tuo, deinde a vico tuo, sic et charitas secundum divinum praeceptum suum habet ordinem, ut primum diligas et quantum potes, Deum, deinde proximum tuum sicut teipsum. Intremus, fratrem in cellam hanc vinariam, et accedamus ad majora dolia, fortiora vina continentia, id est ad sanctos perfectiores coelesti gratia perfectius abundantes, ut per ipsos inebriemur ab ubertate domus Dei, et de torrente voluptatis ejus potemus (Psal. XXXV) , et per ipsos [Col. 1024B] hauriamus salutem a Domino (Prov. VIII) . Intremus, inquam, ut modo inebriet per gratiam, et ordinata divinitus in nobis charitate postea mereamur inebriari per gloriam. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO XLVI. In Assumptione beatae Mariae.

Inter caetera, dilectissimi, gloriosa miracula, quae in Assumptione beatissimae Virginis Mariae legendo vel canendo ad ipsius laudem saeculis omnibus attollendam et recolendam recitamus, purpuream ut violam ipsam esse devotissime cantare solemus. Quemadmodum autem in superiori quodam sermone [Col. 1024C] breviter insinuavimus, quaecunque in Scripturis, quaecunque in creaturis sunt amabilia, quaecunque suavia, quaecunque dulcia, quaecunque pulchra, quaecunque redolentia, quaecunque jucunda, quaecunque pretiosa, quaecunque sunt laudabilia, ejus laudibus sunt convenientia. Sed praetermissis omnibus aliis de sola viola dicamus, ut qualiter beatissimam Virginem non solum purpureo colore, verum et aliis quibusdam proprietatibus suis evidenter significet ostendamus. Physici suis in libris affirmant, et medici in suis confectionibus probant violam naturam habere frigidam, et idcirco contra calidos morbos esse bonam. Significat ergo recte carnalium exstinctionem vitiorum. Carnalia quippe [Col. 1024D] vitia quasi calidi morbi sunt, quia miseram animam, quam tenent, suis fervoribus incendunt. Quasi ergo viola membris male calentibus apponitur, ut sanentur, quoties gratia coelestis nobis infunditur, ut fervores vitiorum in nobis mitigentur. Habet viola colores duos, viridem scilicet et purpureum. Solent doctores per virorem coelestium et immarcessibilium bonorum operum spem intelligere. Coelestia namque bona quasi semper virent, et nunquam marcescunt, dum a perpetuo suae bonitatis ac pulchritudinis statu nulla mutabilitatis ariditate decidunt. Quae dum firmiter, constanter et indesinenter speramus, quasi eorum immarcessibili virore nos coloramus. Possumus quoque per virorem cujuslibet virtutis aut boni operis inchoationem intelligere. In [Col. 1025A] germinantibus enim de occulto sinu terrae prodeuntibus viror primum apparet. Quasi ergo novelli germinis virorem in nobis proferimus, dum nascentis in nobis et ex nobis virtutis vel boni operis nostra pulchritudine decoramus. Possumus etiam per virorem virtutum et bonorum operum immarcessibilem intelligere perpetuitatem. Quasi enim semper in nobis virescunt, dum in nobis absque defectu subsistunt. Purpura autem regum est. Hinc est quod Alexander rex Syriae misit Jonathae purpuram et auream coronam, velut regio munere honorando. Sed et cum idem Jonathas praefato regi et Ptolomaeo rege Aegypti apud Ptolomaidem occurrisset, jussit eum praefatus rex suis vestibus spoliari et purpura indui, volens eum regio ornamento glorificare. Bene [Col. 1025B] ergo purpura regalem significat dignitatem. Beata itaque virgo Maria vere purpura fuit, quae super omnes sanctos regali dignitate velut domina mundi, et regina coeli, effulsit; quae se prae omnibus regaliter egit et rexit, vitia depressit, virtutes erexit. Depressit enim in semetipsa superbiam, erexit humilitatem depressit iram, erexit pacem, depressit invidiam, erexit charitatem, depressit tristitiam saeculi, erexit exsultationem Dei, depressit tenacitatem, erexit largitatem, depressit gastrimargiam, erexit parcimoniam, depressit luxuriam, erexit castitatem, imo virginitatem eximiam. Quia ergo mala depressit, et bona erexit; vel quia, secundum prophetae sententiam, illa evellit et destruxit, ista aedificavit et plantavit (Jer. I) , vere fuit purpura, vere [Col. 1025C] regia dignitate decorata. Habet etiam viola bonum odorem, per quem bonam designat opinionem. Non solum enim bona conscientia, sed et bona opinio est necessaria. Hinc est quod chrisma duos in se habet liquores. Chrisma autem Graece, unctio dicitur Latine. Estque chrisma oleum cum balsamo mistum, quo unguntur capita regum et pontificum, quo etiam baptizatos sacerdos ungit in vertice, sicut eodem pontifex per impositionem manus confirmandos ungit in fronte. In chrismate vero principaliter Spiritus paracletus datur. Unde et per abundantiam gratiae duos liquores mistos habet, oleum et balsamum; oleum conscientiae, balsamum famae: oleum quo intus conscientiae perungitur, balsamum cujus odore foris proximi resperguntur, oleum intus ad pacem [Col. 1025D] cum Deo, balsamum foris ad exemplum cum proximo. Habuit igitur beatissima Virgo non solum intus sanctitatem ad conscientiam, sed et foris sanctitatis opinionem ad famam. Novit enim quod quemadmodum quidam ait:

Criminis est formam componere, spernere famam.

Novit, quod melius est nomen bonum, quam unguenta pretiosa (Eccle. VII) . Novit, quod memoria justi cum laudibus, et nomen impiorum putrescet (Prov. X) . Novit secundum Apostolum quod Christi bonus odor est in omni loco (II Cor. II) , Vere ergo ut viola odorifera fuit, cujus odor non tantum homines respersit, sed et angelos in admirationem sui convertit. Vere odorifera fuit, cujus odor non solum [Col. 1026A] terram, sed et coelum implevit. Omnis denique viola naturaliter caput, id est flosculum suum ad ima deflectit, ac per hoc humilitatem convenienter exprimit. Quam virtutem in beata Maria excellenter fuisse quis dubitet? Cum enim ab angelo pronuntiaretur mater Dei, et per hoc vere domina mundi et regina coeli, humiliter respondit: Ecce ancilla Domini (Luc. I) . Vere ergo et in hac viola fuit, quod vere caput ad ima deflexit, dum in eo quod major exstitit semetipsam amplius humiliavit, eligens non alta de se sapere, sed magis humilibus consentire (Rom. XII) . Habebat quippe jam scriptum in corde suo, quod omnis, qui se humiliat, exaltabitur; et qui se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV) , et illud: Ante ruinam exaltatur spiritus, et ante gloriam humiliabitur [Col. 1026B] (Prov. XVI) . Recte ergo beata Maria, secundum omnia quae supra dicta sunt, viola fuit, dum omnia, quae mystice sunt dicta, veraciter exercuit. Et nos, charissimi, nos inquam viola simus, nos beatam Virginem imitemur, quantum valemus. Simus quasi naturaliter frigidi per incendii carnalis exstinctionem, simus virides per justitiae inchoationem, et per ipsius perpetuitatem, vel coelestium bonorum spem immarcessibilem et exspectationem. Simus purpurei nosmetipsos bene regendo. Odoriferi apud omnes nomen bonum obtinendo, caput ad ima deponamus de nobis humillima semper sentiendo. Conformemur beatae Virgini pro viribus in sanctitate, ut consortes illi fieri mereamur in beatitudine. Quod nobis praestare dignetur, etc.

SERMO XLVII. In Assumptione beatae Mariae semper Virginis.

[Col. 1026C]

Quasi cedrus exaltata sum in Libano, et quasi cypressus in monte Sion. Quasi palma exaltata sum in Cades, et quasi plantatio rosae in Jericho (Eccli. XXIV) . Ista verba, dilectissimi, quae proposuimus vobis in Ecclesiastico in laudem sapientiae velut ipsa loquente describuntur, et in laudem et gloriam beatissimae virginis Mariae, cujus Assumptionis diem celebramus, in persona ipsius quasi ipsa se decenter commendante in Ecclesiis hodie rectissime recitantur. Ista quippe recte cedrus, cypressus, palma, etc. Quae ibidem subsequuntur, exstitit, quae cunctis quae per ea figurantur virtutibus referta refulsit. Cedrus arbor est Libani alta et valde imputribilis. Per Libanum [Col. 1026D] autem, qui dealbatio interpretatur, praesens saeculum, quod qualicunque candore temporaliter splendet, multoties significatur. Recte igitur beata Dei Genitrix arbor Libani fuit, quia de saeculo praesentis carnis originem habuit. Sed ipsius Libani altitudinem se ad alta subrigens excessit, quia cunctam mundi gloriam suarum sublimitate virtutum inaestimabiliter transcendit. Quae imputribilis quoque fuit, dum virgo incorrupta permanens mater exstitit. Bene denique se sicut cedrum exaltatam dixit, dum inviolata semper existens, et primum per gratiam et postmodum per gloriam prae omnibus creaturis se sublimatam vidit. Et quasi cypressus in monte Sion. Cypressi lignum fortissimum cedro [Col. 1027A] pene proximam habet virtutem, templorum trabibus aptum, impenetrabili soliditate nunquam oneri cedens, sed in ea, quae primum fuerit, soliditate perseverans, fortitudinem quoque congrue significat. Sion etiam, quae specula interpretatur, sancta Ecclesia bene intelligitur, quae coelestis boni pulchritudinem sublimiter speculatur. Beata itaque Maria apte quasi cypressus in monte Sion exaltata dicitur, quae dum in mundo viveret, cunctis quae mundi sunt potenter subactis, virtutum gradibus ad coelestia fortiter scandens, divinitatis gloriam prae cunctis Ecclesiae fidelibus speculabatur; et nunc eam prae cunctis spiritibus coelestibus contemplatur.

Quasi palma exaltata sum in Cades. Legimus in Veteri Testamento populum Israel bis in deserto potatum [Col. 1027B] aqua de petra producta, primo in Raphidim, secundo in Cades. Quae duo loca duplicem in nobis compunctionem apte significant: unam, quae nascitur ex memoria vel dolore peccatorum; alteram, quae surgit ex desiderio futurorum praemiorum. Quod etiam ex interpretatione eorumdem locorum recte colligitur. Nam Raphidim, qui primam significat, interpretatur sanitas judicii vel visio oris sufficiens eis. Cades autem sanctus. In Raphidim ergo aqua potamur, dum nosmetipsos intrinsecus sane de nostris peccatis dijudicando compungimur, et provida oris confessione de iisdem sufficienter abluimur. In Cades vero potamur, dum desiderio coelestium bonorum devote et sancte accensi et liquefacti, jucundo potum nostrum cum fletu miscentes inebriamur. Palma [Col. 1027C] autem victoriam significat. Bene igitur beata Dei genitrix se velut palmam in Cades exaltatam gloriatur, quia spiritualibus hostibus potenter et victoriose subactis non dolore criminum, sed amore praemiorum coelestium compuncta suavissime potabatur. Potest quoque per aquam, quae in Raphidim populo data est, donum sancti Spiritus intelligi, quod fidelibus ad justitiam datur in mundo; per aquam vero, quae data est in Cades, superni fontis aqua, quae glorificatis ad gloriam datur in coelo, ut ista detur in merito, illa detur in praemio. Et de prima quidem scriptum est: Effundam super vos aquam mundum, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris (Ezech. XXXVI) . Ad secundam autem pertinet quod Joannes in persona Christi dicit: Ego [Col. 1027D] sitienti dabo de fonte aquae vitae gratis (Apoc. XXI) . Qui enim sitit justitiam, reficietur per gloriam.

Beata itaque Maria se velut palmam in Cades exaltatam recte perhibet, quia superni fontis dulcedinem omnibus spiritibus excellentius possidet. Et quasi plantatio rosae in Jericho. Rosa quae rubet, apte designat passionem. Et si rosa in eo quod rubet exprimit passionem, ergo in eo quod plantatur congrue designat compassionem. Compassio in corde, passio in corpore. Compassio latet, passio patet. Rosa itaque plantatur, quando compassio cordi infigitur; florem rubentem producit quando in effectum passionis procedit. Jericho luna interpretatur, et pro defectu carnis aut defectu saeculi praesentis [Col. 1028A] ponitur. Patet itaque quod Dei Genitrix quasi plantatio rosae in Jericho exstitit, quia in defectu saeculi praesentis virtute compassionis excellenter et singulariter enituit. Nam et ipsius animam pertransivit gladius (Luc. II) . Et quis digne perpendere possit qualem doloris gladium sustinuit, dum suum filium unigenitum in cruce pendere morique vidit?

Quasi oliva speciosa in campis, et quasi platanus juxta aquas. Oliva figurat misericordiam. Fuit ergo beata Maria oliva per misericordiam, et tanto pretiosior per misericordiam, quanto excellentior per gratiam. Et bene in campis, quia in planitie saeculi praesentis, quia in latitudine sanctae Ecclesiae ubique terrarum diffusae, ut omnes peccatores ad ipsam libere et absque impedimento respiciant, ad [Col. 1028B] ipsam confugiant, ab ipsa consilium quaerant, auxilium percipiant, per ipsam Deo reconciliati, venia laetificati, gratia locupletati, fide illuminati, spe confortati; charitate justificati, aliis virtutibus exercitati, bonis operibus adornati, et tandem gloria beatificati. Et quasi platanus juxta aquas in plateis. Sed prior finis, quem posuimus, melior videtur, ut dicatur quasi platanus juxta aquas. Platanus a latitudine foliorum dicta est, vel quod ipsa arbor patula sit et ampla. Nam Graeci πλατύς (platys) latus vocatur. Folia autem bona opera significant. Quemadmodum enim vestitur et ornatur suis foliis, sic et justus operibus bonis. Bene ergo beata Dei Genitrix velut platanum juxta aquas se exstitisse dicit, quia donis irrigata divinis in bonis operibus dilatata semper [Col. 1028C] fuit. Hinc est quod postquam nuntium angelicum quod Dei mater esset, accepit (Luc. I) , illico in montana Judaeae ad Elisabeth, quam concepisse audierat, perrexit, non ut verbum angeli mulieris attestatione probaret, sed ut mulieri provectae aetatis virgo juvencula ministerium sedula impenderet.

In plateis sicut cinnamomum et balsamum aromotisans odorem dedi. Venditores aromatum in nundinis sedentes in plateis, diversas aromatum species exponunt, et ipsa aromata odoris sui suavitatibus plateas respergunt. Sic spiritualium aromatum possessores virtutum et bonorum operum fragrantiis per lata vitiorum gradientes suaviter afficiunt, et [Col. 1028D] eos odore suae famae ab itinere pravitatis reducunt. Cinnamomum autem licet bonum odorem habeat, et per hoc famam sacrae virginis figurare queat, ex eo tamen quod corticem suum in modum cannae format, laudem et gratiarum actionem recte designat. Quod beatae Virgini congrue convenit, quae dum ab Elisabeth audivit quod verba angeli in ipsa complerentur, statim in laudem et gratiarum actionem prorupit, dicens: Magnificat anima mea Dominum (Luc. I) . Balsamum vero per suum odorem B. Mariae bonam famam exprimit. Unde et de ipsa canimus, quod ejus odor inaestimabilis erat in vestimentis ejus, et sicut dies verni circumdabant eam flores rosarum et lilia convallium (Eccli. L) . Hoc enim beatae Virgini Mariae maxime convenit, quae mundum universum [Col. 1029A] opinionis optimae redolentia inaestimabiliter adimplevit.

Et quasi myrrha electa dedi suavitatem odoris. Myrrha propter suam amaritudinem significat mortificationem carnis. Quae virtus in B. Maria singulariter enituit, eo quod singulariter casta fuit. Unde convenienter non odorem, sed odoris se dedisse pronuntiat suavitatem. His, dilectissimi, virtutibus beata Dei genitrix exaltata fuit in mundo per meritum, et nunc exaltata est in coelo per praemium. Solemnitatem ergo sacratissimae Virginis devotissime celebremus ut eam pro viribus imitemur, ut et nos qualicunque modulo simus, quasi cedrus per incorruptionem, quasi cypressus per fortitudinem, quasi palma per victoriam, quasi plantatio rosae per compassionem [Col. 1029B] fraternam, quasi oliva per misericordiam, quasi platanus per operationem bonam, quasi cinnamomum per laudem et gratiarum actionem, quasi balsamum per bonam opinionem, quasi myrrha per carnis nostrae mortificationem. Imitemur eam in bona conversatione, ut ejus meritis et precibus ei sociari mereamur in beatitudine. Quod nobis praestare dignetur, etc.

SERMO XLVIII. In natali Domini.

In sole posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo (Psal. XVIII) . Tabernaculorum vel in tabernaculis commorantium diversa genera sunt, sicut audiendo, videndo, legendo [Col. 1029C] cognovimus. In tabernaculis enim solent commorari pastores, custodes, negotiatores, milites, exsules, peregrini, viatores, pauperes. Sunt etiam tabernacula impiorum, et sunt tabernacula justorum. Haec omnia Christus exstitit, excepto solo quod impius non fuit. Quamvis enim secundum prophetam cum impiis reputatus sit (Isa. LIII) , et secundum apostolum Paulum maledictum pro nobis factus fuerit (Galat. III) , peccatum tamen non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. I) . Christus itaque pastor, custos, negotiator, miles, exsul, peregrinus, viator, pauper, justus exstitit, imo justitia fuit semper et erit. Pastores autem in tabernaculis habitare Ezechiae regis canticum nobis notificat ubi [Col. 1029D] dicit: Generatio mea ablata est, et convoluta est a me, quasi tabernaculum pastorum (Isa. XXXVIII) . Christus vero pastor fuit, sicut ipse primum per prophetam, deinde per seipsum de se dixit. Per prophetam etenim ait: Pascam gregem meum sicut pastor gregem suum in die quando fuerit in medio ovium suarum dissipatarum (Ezech. XXXIV) ; et post pauca: In pascuis uberrimis pascam eas, et in montibus excelsis Israel erunt pascua earum (ibid.) . Et Isaias de ipso dicit: Sicut pastor gregem suum pascet, in brachio suo congregabit agnos, et in sinu suo levabit, fetas ipse portabit (Isa. IV) . Et ipse de seipso: Ego sum pastor bonus. Bonus pastor animam suam dat pro ovibus suis (Joan. X) . Sed et custodum esse tabernacula Isaias nobis innuit, ubi dicit: Derelinquetur [Col. 1030A] filia Sion sicut umbraculum in vinea, et sicut tugurium in cucumerario (Isa. I) . Et Christus custos exstitit, sicut Psalmista ait: Non dormit neque dormitat, qui custodit Israel (Psal. CXX) , id est virum videntem Dominum, si tamen eum videat utroque oculo, scilicet oculo cognitionis, et oculo dilectionis. Sunt nempe quidam spiritualiter unoculi, qui Deum vident oculo tantum cognitionis, non etiam oculo dilectionis. Isti de genere non sunt Israel, nisi forte sic, ut dicantur privigni, et ad haereditatem Israel non pertineant. Verus etenim Israelita, quamvis more paterno uno pede salubriter claudicet, utroque tamen oculo clare videt.

Tu ergo, si vis a Christo custodiri, esto Israel, ut utroque oculo Deum videas, oculo videlicet cognitionis [Col. 1030B] et oculo dilectionis, oculo fidei et oculo operationis, oculo rationis et oculo bonae voluntatis, oculo scientiae et oculo sapientiae, oculo judicii et oculo justitiae, oculo intellectus, et oculo affectus. Istos duos oculos, oculum scilicet cognitionis, fidei, rationis, scientiae, judicii, intellectus; oculum quoque dilectionis, operationis, bonae voluntatis, sapientiae, justitiae, affectus, Christus in te videat, si vis ut te custodiat. Istos duos oculos Psalmista exprimit, ubi dicit: Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum (Psal. XIII) . Nam ubi dicit intelligens, exprimit oculum primum, id est cognitionem, fidem, rationem, scientiam, judicium, intellectum, quae omnia sub una significatione debent accipi. Ubi vero [Col. 1030C] dixit requirens, designat alterum, id est dilectionem, operationem, bonam voluntatem, sapientiam, justitiam, affectum, quae et ipsa cuncta sub una significatione debent comprehendi. Quae enim primo loco descripsimus, cognitio et caetera, pertinent ad eam quae in nobis est veritatem. Quae vero loco secundo posuimus, dilectio, etc. spectant ad bonitatem. Per illa lucemus; per ista calemus. Per illa secundum magistrorum nostrorum assertionem in nobis divina reformatur imago; per ista divina similitudo. Christus itaque vere illius est custos qui, sicut dictum est, vere Israel est. Quidam autem habebant utrumque oculum, id est cognitionem et dilectionem quidam alterum tantum, id est cognitionem, quidam [Col. 1030D] neutrum, quia neque cognitionem neque dilectionem. Primi sunt boni Christiani, secundi Christiani mali, tertii penitus infideles. Negotiatores in tabernaculis commorari in nundinis saepe videmus. Christus autem negotiator fuit. Vis audire qualis negotiator? Dedit vitam suam, ut reciperet tuam. Dedit se Dominum, ut te liberaret servum. Dedit se naturalem filium, ut te faceret adoptivum. Dedit se ignominiae, ut te reformaret gloriae. Dedit se temporali poenae, ut te restauraret felicitati aeternae. Ad hujus negotiationem mercatoris spectat quod Paulus Corinthiis scribens dicit: Empti estis pretio magno, glorificate et portate Deum in corpore vestro (I Cor. VI) . Et B. Petrus: Scientes, inquit, quod non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione [Col. 1031A] paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi Agni incontaminati, et immaculati Jesu Christi (I Petr. I) . Milites aut militantes in tabernaculis manere, officium militare compellit. Christus autem miles fuit, miles strenuus, miles fortis. Ipse est enim fortis, ille imo fortior, qui fortem armatum atrium suum custodientem, et sua omnia in pace possidentem vicit, universa arma ejus, in quibus confidebat, abstulit et spolia ejus distribuit (Luc. II) . Hinc ipse dixit: Nunc judicium est mundi. Nunc princeps mundi ejicietur foras (Joan. XII) . Hujus fortitudo militis pugnatoris et victoris in Scriptura declaratur, ubi dicitur: Cornua in manibus ejus. Ibi abscondita est fortitudo ejus, ante faciem ejus ibit mors (Habac. III) . Vere ergo fortis exstitit, qui per crucem diabolum [Col. 1031B] et omnes aerias potestates debellavit, mundum, peccatum, mortemque superavit, et fractis portis inferi captivitatem nostram captivam eduxit (Ephes. IV) , ac coelestis portas patriae Rex gloriae et Dominus fortis et potens in praelio (Psal. XXIII) . manifestatus victor intravit. Exsules, peregrinos, viatores, pauperes in tabernaculis habitare necessitas saepe constringit. Christus autem exsul fuit, quia nostrum exsilium subiit, non tamen dignus, sed dignatus, non coactus, sed spontaneus, non amittendo propria, sed aliena colligendo. Exsul ergo exstitit in eo quod nostrum exsilium, tametsi libens, intravit. Ambulavit, inquit, Verbum, et exivit in campum. Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) . Exivit a Patre, et venit in mundum, non [Col. 1031C] ut judicaret mundum, sed ut salvaretur mundus per ipsum (Joan. XVI) . Peregrinus quoque fuit; de peregrinatione etenim ejus et actu peregrinationis ejus scriptum est: Ut faciat opus suum, alienum opus ejus, ut operetur opus suum, peregrinum est opus ab eo (Isai. XXVIII) . Opus etenim Dei est animas, quas creavit colligere, et ad aeternae lucis gaudia revocare. Flagellari autem, atque sputis liniri, crucifigi, mori, ac sepeliri non hoc in sua substantia opus Dei est; sed opus hominis peccatoris, qui haec omnia meruit per peccatum, sed peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignum: et qui in natura sua manet semper incomprehensibilis, in natura nostra cumprehendi dignatus est ac flagellari, quia [Col. 1031D] nisi ea, quae infirmitatis nostrae sunt susciperet, nunquam nos ad suae fortitudinis potentiam sublevaret.

Ut ergo faciat opus suum, alienum opus ejus, ut operetur opus suum, peregrinum est opus ejus ab eo, quia incarnatus Deus, ut nos ad suam justitiam colligeret, dignatus est pro nobis tanquam peccator homo vapulare. Et alienum opus fecit, ut faceret suum, quia per hoc quod infirmans mala nostra sustinuit; nos qui creatura illius sumus, ad fortitudinis suae gloriam produxit. Itinerantes vel viatores in tabernaculis habitare sacra Scriptura declarat, ubi Jacob patriarcham, cum a Laban discessit, in monte Galaad sua tabernacula fixisse testatur; sed et filii Israel per desertum gradientes, et ad terram promissionis [Col. 1032A] tendentes in tabernaculis habitasse leguntur. Christus autem viator fuit, David attestante, qui ait: De torrente in via bibet, propterea exaltabit caput (Psal. CIX) . Et item: Exsultabit ut gigas ad currendam viam, a summo coelo egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus. Hinc Salomon cursum ejus, imo saltum describens in persona sanctae Ecclesiae, sic ait: Ecce hic venit saliens in montibus, transiliens colles (Cant. II) . Quosdam etenim saltus dedit, dum de coelo in uterum, de utero in praesepe, de praesepe in crucem, de cruce in sepulcrum venit, de sepulcro in coelum rediit. Quos saltus in montibus saliens et colles transiliens fecit, quia sanctorum omnium tam majorum quam minorum, altitudines solus et singulariter excessit. [Col. 1032B] Pauper etiam fuit Christus. Cum enim dives esset, pauper fieri dignatus est pro nobis ut nos sua paupertate simul et humanitate divitiarum et divinitatis suae donaret esse participes, et de sua paupertate ipse sic ait: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos. Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet (Matth. VI; Luc. II) . Ad hoc etiam pertinet quod beata mater ejus Virgo Maria non agnum, qui erat oblatio divitum mulierum, sed per turturum, aut duos pullos columbarum, id est oblationem pauperum, completis purgationis suae diebus ad templum pro ipso venit offerre (Luc. II) . Sed et malorum esse tabernacula sermo divinus sic testatur. Abundant tabernacula praedonum, et audacter provocant Deum, cum ipse dederit omnia in manibus [Col. 1032C] eorum (Job XII) . Justos denique tabernacula habere Psalmista canit, dicens: Vox exultationis et salutis in tabernaculis justorum (Psal. XI) . Hinc est quod antiqui justi. Abraham scilicet, Isaac et Jacob in terris promissionis in casulis habitaverunt. Non enim hoc fecerunt causa paupertatis, sed typicae significationis. Justi etenim erant, et in casulis habitando non hic manentem civitatem, sed futuram se desiderare et inquirere demonstrabant. Hinc est etiam, quod Jonabad filius Rechab ad augmentum et exemplum justitiae praecepit filiis suis dicens: Non bibetis vinum vos et filii vestri usque in sempiternum, et domum non aedificabitis, et sementem non seretis, et vineas non plantabitis nec habebitis, sed habitabitis in tabernaculis cunctis diebus vestris [Col. 1032D] (Jer. XXXV) . Haec praecepit Jonabad filiis suis, ut discerent rebus terrenis stabiliter non inhaerere, nec calice Babylonis semetipsos inebriare, sed ad Jerusalem coelestem passibus virtutum et bonorum operum tendere, ac toto desiderio justitiam dulcedinemque supernam sitire, ubi pro tanto merito exemploque justitiae condignam mercedem reciperent gloriae. Unde et in figuram retributionis aeternae audire meruerunt: Haec dicit Dominus Deus Israel; pro eo quod obedistis praecepto Jonadab patris vestri, et custodistis omnia mandata ejus, non deficiet vir de stirpe Jonadab filii Rechab stans in conspectu meo cunctis diebus (ibid) . Tale nobis exemplum sanctae conversationis, fratres charissimi, patres antiqui [Col. 1033A] tradiderunt. Sed nos, tanto exemplo penitus oblito, non jam tabernacula, sed nec domos, verum palatia et aulas regias aedificamus. Quod tamen propter necessitatem, utilitatem, et quietem posterorum multis videtur esse tolerabile, si tamen propter hanc exteriorem et perituram aedificationem interior et permanens animarum structura non negligatur.

Christus autem vere justus fuit. Unde Deus Pater voce Esaiae de ipso ait: In scientia sua justificabit ipse justos servos meos multos, et iniquitates eorum ipse portabit (Isai. LIII) . Christus ergo pastor, custos, negociator, miles, exsul, peregrinus, viator, pauper. Justus in tabernaculo mansit, et in sole suum tabernaculum collocavit. Tabernaculum ejus, humana conversatio ejus. De hoc tabernaculo, id [Col. 1033B] est conversatione ejus Baruch ait: Hic est Deus noster, non aestimabitur alius adversus illum. Hic adinvenit omnem viam disciplinae, et tradidit illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est (Baruch. III) . Posuit autem tabernaculum suum in sole (Psal. XVIII) , quia in manifesta hominum cognitione, in fervore persecutionis et afflictionis, famis et sitis, blasphemiae et percussionis, passionis et mortis. Et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo (ibid.) . Sponsus est Christus, sponsa est Ecclesia, sex hydriae, sex aetates, aqua littera, vinum spiritalis intelligentia. Citharoedi prophetae, paranymphus Joannes Baptista vel ordo apostolicus, filii nuptiarum singuli quique fidelium, thalamus [Col. 1033C] quidem nuptiarum incorruptae Genitricis uterus fuit, in quo Deus humanae naturae conjunctus est, et ex quo ad sociandam sibi Ecclesiam tanquam sponsus processit. Primus nuptiarum locus in Judaea exstitit, in qua Filius Dei homo fieri, et Ecclesiam sui corporis participatione consecrare, sui Spiritus pignore confirmare dignatus est. Sed vocatis ad fidem gentibus usque ad fines orbis terrae earumdem nuptiarum votiva gaudia pervenerunt. Tanquam sponsus procedens de thalamo suo. Consuetudo sponsis est, dum primum de thalamo nuptiarum exeunt, vestibus candidatis et rubro vel alio colore coloratis procedere. Christus autem candidus fuit et rubicundus, candidatus virginitate, rubicundus passione. Unde et sponsa ejus sancta Ecclesia in [Col. 1033D] Canticis canticorum de ipso dicit: Dilectus meus candidus et rubicundus (Cant. V) . Candidus videlicet per munditiam virginitatis, rubicundus per effusionem sanguinis.

Fratres, imitemur discipuli magistrum, servi dominum, milites regem. Simus pastores, nosmetipsos et alios pascuis sacrae doctrinae studiose pascendo. Simus custodes, nos et alios, in quantum possumus, vigilanter custodiendo. Simus negotiatores, terrena pro coelestibus sagaciter commutando. Simus milites, spiritualia bona nostra viriliter defendendo. Simus exsules et peregrini, nos exsules et peregrinos esse veraciter cognoscendo. Simus viatores, ad supernam patriam virtutum et bonorum [Col. 1034A] operum passibus de die in diem tendendo. Simus pauperes, victum et vestitum tantummodo possidendo. Simus denique justi, coram Deo et hominibus recte vivendo. Commoremur in tabernaculis, sed ex virtutum et bonorum operum ramis ac decenter compositis. Ponat unusquisque nostrum in sole cum Christo tabernaculum suum, ut exeamus cum Christo extra portam, improperium ejus cum ipso portantes (Hebr. XIII) . Vel certe in sole, ut simus pro amore ejus sicut Apostolus de se ait: In labore et aerumna, in vigiliis multis, in fame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate (II Cor. XI) , et caeteris omnibus quae supra vel infra dinumerat. Procedamus et nos pro modulo nostro velut sponsus de thalamo, ut simus etsi non virginitate, saltem [Col. 1034B] castitate candidi, passione vel certe compassione rubicundi. In his omnibus, quae dicta sunt, Christum pro viribus imitemur, si cum ipso regnare desideramus. Qui enim se dicit in Christo manere, debet, sicut ille ambulavit, et ipse ambulare. Sancte ergo vivendo Christum sequamur in tempore, ut ipsum sequamur in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur idem Jesus Christus, etc.

SERMO XLIX. In Circumcisione Domini.

Transeamus usque Bethlehem, et videamus hoc verbum quod factum est, quod fecit Dominus, et ostendit nobis (Luc. II) . Fratres, nos et pastores, et filii pastorum esse debemus, filii scilicet Patrum antiquorum, qui pastores fuerunt, et nobis in fide [Col. 1034C] Patres exstiterunt. Qui et ipsi ad videndum Dominum transierunt, quia in casulis habitando non hic manentem civitatem, sed futuram se inquirere monstraverunt, et nobis eam inquirendi formam et exemplum reliquerunt. Debemus ergo nosipsi pastores esse, greges nostros pascere et custodire. Sunt autem greges nostri cogitationes et affectiones nostrae, sensus et appetitus nostri, locutiones et actiones nostrae. Et habemus in gregibus istis agnos per munditiam, oves per innocentiam, verveces, id est castratos per continentiam. Habemus arietem, omnium gregum ducem, intellectum rationalem, habentem duo cornua sibi divinitus insita et eminentia, duo scilicet Testamenta. Istos greges debemus pascere pascuis divinae paginae, et custodire [Col. 1034D] tota nocte saeculi praesentis ab insidiis fraudulenti furis, ab incursu lupi rapacis. Absit, fratres, a nostris gregibus porcus sordentis immunditiae, hircus fetentis infamiae! Si ergo filii pastorum et pastores sumus, et si Hebraei sumus, transeamus, et videamus Christum non solum natum, sed et circumcisum: et forte in die nativitatis ejus transivimus et natum vidimus; sed adhuc transeamus, et circumcisum videamus. Videamus, inquam, et diligamus. Videamus veritatem, et diligamus bonitatem. Duo sunt veritas et bonitas, quae si utraque habemus, nihil amplius quaerere deberemus. Quaerite, inquit, primum regnum Dei, et justitiam ejus (Matth. VI) . Regnum Dei est veritas, justitia ejus bonitas. Si [Col. 1035A] haec duo quaesieris, sicut debes, caetera apponentur tibi. Quare haec quaerere labores, non illa quae gratis habere potes. Duo itaque sunt, quae principaliter quaerenda sunt, veritas et bonitas. Sed utinam tam studiosi essent homines ad quaerendam bonitatem, quantum ad veritatem quaerendam inveniuntur curiosi! Nescio quo pacto familiare hominibus est veritatem quaerere etiam his qui bonitatem non amant. In tantum enim omnes veritatem scire volunt, ut nemo sit qui falli velit. Sed non venit libenter sine bonitate veritas, aut si venit, non venit de partibus illis, et de regione illa, ubi salus est.

Nos, charissimi, utramque quaeramus, ut per utramque Christum invenire, et in ipso renovari valeamus, quemadmodum nos hortatur Apostolus dicens: [Col. 1035B] Renovamini in spiritu mentis vestrae (Ephes. IV) , id est, mente vestra, quae spiritus est, vel quae res spiritualis est. Decet enim nos renovari, quia vetera transierunt, et ecce nova facta sunt omnia (II Cor. V; Apoc. XXI) . Nova mater, novus filius, novum gaudium, novum canticum, novus puer, nova cunabula, nova circumcisio, novum nomen, novum signum, novi adoratores, nova munera, novus thalamus, novus sponsus, nova sponsa, novae nuptiae, novum miraculum, novi paranymphi, novi convivae, novi citharoedi, nova progenies, novus princeps, nova respublica, nova pugna, nova victoria, nova pax, justitia nova, novum sacrificium, novum testamentum, nova haereditas, novus populus, novus ritus, novus annus. Haec omnia novitatem referunt, et novitati congruunt, [Col. 1035C] ut in novitate vitae ambulemus. Nova mater, mater Virgo; novus filius, Deus homo; novum gaudium, gaudium angelorum de salute hominum; novum cauticum: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) ; novus puer, quia verus utpote purus, quia peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (I Per. II) ; nova cunabula, animalium praesepia; nova circumcisio, quia in carne sine peccato; novum nomen Jesus, eo quod ipse salvum facit populum suum a peccatis eorum (Matth. I) ; novum nomen, eo quod non sit aliud nomen datum sub coelo hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri (Act. IV) ; novum nomen, eo quod in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum (Philipp. II) ; novum quoque nomen [Col. 1035D] Christus, a quo Christiani vocantur; novum inquam nomen Christus, quia non materiali unctus est oleo ut caeteri, sed spiritali oleo laetitiae prae consortibus suis (Psal. XLIV) , in quo nomine, qui benedictus in terra, benedicetur in Deo, Amen; novum signum, nova stella, novi adoratores, Magi gentiles; nova munera, aurum, thus, et myrrha; novus uterus, Virginis uterus; novus sponsus, Christus; nova sponsa, Ecclesia; novae nuptiae, conjunctio Christi et Ecclesiae; novum miraculum, aqua vinum factum; novi paranymphi, angeli; novi convivae, apostoli; novi citharoedi, prophetae; nova progenies, animae spiritales; novus princeps, princeps pacis, qui regnabit in domo Jacob in aeternum, [Col. 1036A] et regni ejus non erit finis (Luc. I) ; nova respublica, coelum et terra. Ipse nimirum fecit utraque unum (Ephes. II) , quia soli polique patriam unam fecit rempublicam; nova pugna, quia, ut scriptum est: Nova bella elegit Dominus, ut sapientia aggrederetur malitiam, humilitas Christi superbiam diaboli; nova victoria, quia fortis armatus custos atrii sui, princeps mundi, rector tenebrarum ejectus est foras, et tota potestas aeria cum ipso prostrata; nova quoque justitia, et nova pax, quia orta est in diebus ejus justitia et abundantia pacis, donec auferatur luna (Psal. LXXI) ; novum sacrificium, passio Christi; novum testamentum, verbum Evangelii; nova haereditas, regnum coelorum; novus populus, populus Christianus; novus ritus, Christianismus; [Col. 1036B] novus annus, annus benignitatis divinae, tempus videlicet gratiae. Renovamini ergo spiritu mentis vestrae.

Quod autem per Apostolum dicitur: Renovamini spiritu mentis vestrae, hoc antiquitus per Jeremiam dictum est, ubi ait: Circumcidimini Domino, et auferte praeputia cordium vestrorum, viri Juda, et habitatores Jerusalem (Jer. IV) . Ipsa enim spiritualis circumcisio ipsa est vera renovatio. Sed quemadmodum alii erant viri Israel, alii viri Juda, sive habitatores Jerusalem, secundum litteram, sic intelligendum est alios istos, et alios illos, secundum spiritalem intelligentiam. Viri ergo Israel omnes carnales sunt et carnaliter se habentes, viri autem Juda sive habitatores Jerusalem sancti et spiritales sunt spiritaliter viventes. Quod nos, [Col. 1036C] fratres, maxime esse debemus, qui in congregatione vivimus, et communionem, castitatem, obedientiam, et emendationem morum nostrorum professi sumus. Virorum itaque Israel praeputia valde turpia et enormia sunt, ipsa enim sunt opera carnis. Quae sunt fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, commessationes, et his similia, quae praedico vobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur (Gal. V) . Sed in hoc die, quem annum novum vocant, enormitatibus praeputiorum suorum viri Israel turpiter inveterascunt. Hodie namque sortilegiis et divinationibus, [Col. 1036D] vanitatibus et insaniis falsis prae caeteris anni diebus intendunt. Hodie donis ad invicem vanae et superstitiosae intentionis observatione se praeveniunt; hodie debacchationis suae furiis rapti, et instigationis diabolicae flammis accensi ad ecclesiam convolant, et vaniloquiis ac stultiloquiis, quibus peccatum non deerit imo aderit rhythmicis quoque dictis nefariis, risibus, et cachinnis domum Dei profanant. Et qui malum melius dixerit, ille plus laudatur in desideriis animae suae (Psal. X) . Hodie etiam quidam clerici, de quibus scriptum esse videtur, quod clerici eorum non proderunt eis, prophetant in Baal (Jer. II) , et divinant mendacium (Ezech. XIII) , et nonnuli sacerdotum plaudunt manu (Thren. II) , et populus diligit talia. Immolant daemoniis [Col. 1037A] et non Deo, diis quos ignorant. Novi recentesque venerunt, quos non coluerunt patres eorum (Deut. XXXII) . Talia sunt praeputia virorum Israel, longa, enormia, deformia, absque his, quae intrinsecus latent. Nam quae occulto fiunt ab eis, turpe est etiam dicere (Ephes. V) . Sed quare sunt talia? Forsitan quia caligavit oculus Heli, nec potest videre lucernam Dei; peccant filii ejus, et non corripit, mortemque merentur (I Reg. III, IV) . Tardat quoque Sephora mater circumcidere primogenitum suum, timendumque ne Dominus veniat, et eum interficiat (Exod. IV) , Sephora Ecclesia, primogenitus ejus clerus, secundus natu populus, petra acutissima fides Christiana, sponsus sanguinum Christus, qui non venit pacem mittere in terram, sed gladium [Col. 1037B] (Matth. X) . Sed quoniam haec ad episcopos presbyterosque qui curam habent animarum, pertinent, ad nosmetipsos verba vertamus, qui comparatione saecularium viri Juda, et habitatores Jerusalem esse debemus, id est devotissimi Dei laudatores, ac perfectissimi summae pacis inspectores.

Hominibus itaque saecularibus et carnaliter viventibus dimissis, nostrorum enormitates praeputiorum inspiciamus, abscindamus, projiciamus. In quibusdam etenim, qui religionem habitu praetendunt, praeputia turpia, foeda, longaque nonnunquam succrescunt. Unde ad Jerusalem, per quam illi, qui in professione religionis vivunt, praecipue significantur, a Domino dictum est: Quando natus es, in die ortus tui non est praecisus umbilicus tuus (Ezech. XVI) . Et [Col. 1037C] item: Fornicata es super eis sicut non est factum neque futurum est (ibid.) . Et iterum: Vicisti sorores tuas Sodomam et Samariam peccatis tuis, sceleratiora agens ab eis. Sanctificatae sunt enim a te (ibid.) . Et iterum de ipsa: Contempsit judicia mea, ut plus esset impia quam gentes (Ezech. V) . Et item: Justificavit animam suam, praevaricatrix Juda (Jer. III) . Huic sisimile est quod Isaias ait: Erubesce Sidon, ait mare (Isa. XXIII) . Sed et publicanus ascendit in domum suam justificatus a Pharisaeo (Luc. XVIII) . Quod enim sine gravi moerore dicendum non est, illi qui religionem Deo voverunt, nonnunquam tanta vesania etiam in ipso religionis habitu constituti ad suum vomitum relabuntur, ut eorum comparatione saeculares justi [Col. 1037D] videantur. Denique quae nequitia pejor nequitia Pharisaeorum? Quae irae, quae rixae, quae dissensiones acerbiores, periculosiores iis quae hodie in congregationibus fratrum diabolo concitante desaeviunt? Jam omnino delictum in quibusdam videtur esse, eo quod judicia habent inter se (I Cor. VI) . Timendum, ne regina austri, quae venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis, et ne viri Ninivitae, qui egerunt poenitentiam in praedicatione Jonae, surgant in judicio cum generatione hac, et condemnent eam (Luc. XI) , quia dedit Deus eis locum poenitentiae, et ipsi abutuntur eo in superbiam. Timendum ne Tyro, et Sidoni, terraeque Sodomorum remissius sit in die judicii quam istis, quia si tantam divinitatis ac divinorum praeceptorum cognitionem habuissent, quantam [Col. 1038A] isti, olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent (ibid.) . Nunc autem nequitiae in habitaculis eorum in medio eorum. Quare non magis injuriam accipiunt, non magis fraudem patiuntur? Sed exercent judicia, non tantum inter se, vel apud religiosos, sed sicut Corinthii apud iniquos fideles, ita isti apud potestates saeculares. Nec ista dicimus, fratres, ut illos reprehendamus, qui pro Deo et cum Deo ultionem zelo justitiae in congregationibus libere agunt, redduntque retributionem superbis; qui consurgunt adversus malignantes, et stant adversus operantes iniquitatem (Psal. XCXIII) ; qui jubente Moyse amicis non parcunt in ore gladii, abscindentes idololatriam, qui cum Phinees fornicantes trucidant (Num. XXV) , carnis punientes luxuriam, qui cum [Col. 1038B] Samuele regem Amalec in frusta concidunt (I Reg. XV) , omnem terrenam necantes concupiscentiam. Sed sunt carnales quidam in Ecclesia, quibus ista conveniunt; in quibus dum sua desideria pertinaciter perficere volunt, talia praeputia facile succrescunt. Absint a nobis, charissimi, talia praeputia, qualia commemoravimus! Absit a nobis, ut simus in comessationibus et ebrietatibus, in cubilibus et impudicitiis, in contentione et aemulatione (Rom. XIII) .

Sunt praeter alia eorum qui in ordine vivunt, praeputia, praedictis minora, ut officialium aliquando extrinsecus ambulando vel equitatio superflua, claustralium intrinsecus excursus de claustro et discursus dissolutus, habitus et gestus uterque superbus, actio vel locutio inordinata, cogitatio sive affectio terrena. [Col. 1038C] Videmus namque multoties non solum seniores ad negotia domus exire, sed et juniores per vicos et plateas circuire. Videmus claustrales de claustris ex levitate prosilire, et omnes officinas priusquam redeant perlustrare, qui videntur facere velut ursus ad stipitem ligatus, qui dum non potest longius gressum tendere, satagit circa ipsum stipitem gyrare. Videmus multos ex his et illis parvas coronas, longos crines longasque vestes affectare, et in ipsis eorum vestibus manicas usque ad terram dependere, ipsos quidem pedibus velut homines ambulare, sed brachiis velut aves volare, scapulis impingere, digito loqui, oculis annuere, vultum in diversa vertere, cachinnos crispare. Videmus etiam multos hujus [Col. 1038D] modi multa inordinata agere, levia loqui, et non tantum levia, sed et turpia et perniciosa. De cogitationibus et affectionibus talium, quae intrinsecus latent, nihil scire possumus, nisi quantum talibus indiciis deprehendimus. Scriptum quippe est: Amictus hominis et ingressus ejus et risus dentium haec enuntiant de illo (Eccli. XIX) . Tales omnes, quia nec frigidi, nec calidi videntur esse, timeant ne evomantur ex ore Dei (Apoc. III) . Omnia, quae praeputia sunt, quae supradicta sunt, abscindenda sunt, projicienda sunt, sive exterioris sive interioris hominis sunt. Sit autem perfecta nostra circumcisio, qualis decet viros Juda, et habitatores Jerusalem, non illius Juda, cujus peccatum scriptum est stylo ferreo in ungue adamantino (Jer. XVII) , sed illius, [Col. 1039A] de quo Dominus dicit: Juda rex meus (Psal. LIX) . Nec illius Jerusalem, cujus umbilicus non est praecisus (Ezech. XVI) , sed illius, cujus os Domini nomen novum nominavit (Isai. LXII) . Sit nostra circumcisio, ut omnis amaritudo, et ira, et indignatio, et blasphemia tollatur a nobis cum omni malitia (Ephes. IV, V) , fornicatio et omnis immunditia, aut avaritia, nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos (Ephes. V) . Sed ecce nos, qui magisterium circumcisionis habemus, cultrumque circumcidendi tenemus, dum intendimus facere circumcisionem, timemus efficere occisionem. Nam infirmi fratres dum increpantur, tanto dolore nonnunquam vulnerantur, ut de increpatione, de qua incrementum justitiae deberent accipere, eos contingat detrimentum subire. [Col. 1039B] Nam calamus quassatus facile conteritur, lignumque fumigans leviter exstinguitur, et vas infirmum dum durius fricatur, cito frangitur, vasque leve parvoque fundo dum impellitur, cito evertitur et quod intus est, facile effunditur. Nam

Vas leve vas vanum, vas futile, vas male sanum.
Effundit temere sibi quae commissa fuere.

Semper tamen debemus, ubi necesse est, increpare quia omnia cooperantur in bonum iis qui secundum propositum vocati sunt sancti (Rom. VIII) . Emundemus nos, inquam, et cum anno novo renovemur spiritu mentis nostrae et induamus novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia, et sanctitate veritatis (Ephes. IV) . Renovemur in novo homine per novam circumcisionem, in hoc novo anno in [Col. 1039C] hoc mundo, ut in ipso renovari mereamur in coelo. Quod nobis praestare dignetur Dominus noster Jesus Christus.

SERMO L. De quibuslibet apostolis.

Ponam in eis signum, et mittam ex eis qui salvati fuerint ad gentes in mare, in Africam, Lydiam tenentes sagittam; in Italiam et Graeciam, ad insulas, longe, ad eos qui non audierunt de me, et non viderunt gloriam meam. Et annuntiabunt gloriam meam gentibus, et adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus, donum Domino in equis, et in quadrigis, et in lecticis, et in mulis, et in carrucis ad montem sanctum meum Jerusalem, dicit Dominus, quomodo si inferant filii Israel munus in vase mundo in domum [Col. 1039D] Domini, et assumam ex eis in sacerdotes et levitas, dicit Dominus (Isai. LXVI) . Loquitur Dominus Judaeis per prophetam in his verbis, declarans manifeste quod ex illis, quos de genere eorum per gratiam redemptionis ad fidem vocaret, apostolos eligeret, imo praeeligeret, et quadam praerogativa gratiae coelestis insignitos ad gentes mitteret, et electos ex ipsis eorum ministerio Judaeis in fide sociaret. Sic enim divina providentia praeordinavit, ut Judaeis gentiles in fide jungerentur, ut esset unus Deus et una cultura, unus pontifex et una Ecclesia, una fides et unum baptisma, unus lapis angularis et domus una, unus paterfamilias et una familia, unus doctor et una schola, unus imperator et una respublica, unus [Col. 1040A] dux et una militia, unus testator et una haereditas, unus agricola et vitis una, unus rex praeceptor et unus populus assecla, unus pastor et unum ovile. Ipsi autem sancti apostoli, in omnem terram ad praedicandum mittendi, exceptis illis bonis spiritalibus, quae doctrinam Christi audiendo, ejus miracula videndo, passionem, resurrectionem, apparitionem, ascensionemque intuendo percipere meruerunt, quibusdam aliis gratiae coelestis donis sive singulariter, sive excellenter prae caeteris mortalibus insigniti sunt, ut fuere primitiae spiritus, scientia linguarum, et intelligentia secretorum coelestium, sicut quod beatus Joannes intellexit, quod in principio erat Verbum (Joan. I) , gratia miraculorum et prodigiorum, potestas calcandi super virtutem malignorum [Col. 1040B] spirituum, sapientia ad destruenda dogmata philosophorum. Unde de apostolicae dignitatis gloria beatus Paulus sic dicit: Secundum revelationem notum factum est mihi sacramentum, quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est sanctis apostolis ejus et prophetis scilicet novis in spiritum, esse gentes cohaeredes et concorporales et comparticipes promissionis ejus in Christo Jesu (Ephes. III) . In his omnibus posuit Deus signum in apostolis, ut essent gentibus ministri et dispensatores evangelicae praedicationis.

Et mittam ex eis, inquit, ad gentes in mare, in Africam, in Lydiam tenentes sagittam, in Italiam et Graeciam, ad insulas longe. Sex sunt quae ponit et nominatim distinguit, videlicet mare, Africa, Lydia, [Col. 1040C] Italia, Graecia, insulae, ut plenitudinem gentium per praedicationem apostolicam et evangelicam per universum mundum propalandam perfecte in fidem Christianam senarii perfectione significaret intraturam. Mare, quod primo, et insulae, quas in ultimo loco posuit, quod sibi sint positione locali vicina, simul et non separatim videntur exponenda. Mare itaque, quod nunquam in eodem statu permanet, sed semper fluctuat, illos qui per diversorum culturam idolorum, vel per diversa vitia fluctuabant, recte significat. Insulae autem, quae immobiles inter fluctus stant, illos qui in fide veri Dei, bonaque conversatione vivebant, apte figurant. Job etenim velut insula erat, qui homo gentilis homo sine lege inter incredulos, inter peccatores recte credebat, sancte vivebat. Et de talibus [Col. 1040D] Apostolus ait: Cum gentes, quae legem non habent, naturaliter quae sunt legis faciunt, ejusmodi legem habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis testimonium illis reddente conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium, in die cum judicabit Dominus occulta hominum secundum Evangelium meum per Jesum Christum (Rom. II) . Vel certe insularum nomine ipsos gentiles, qui in unius alicujus simulacri adoratione, vel in unius cujuslibet vitii delectatione perseverabant, nec per diversa fluctuabant, convenienter intelligamus, in Africam, in Lydiam, in Italiam, in Graeciam. Et de his quatuor regionibus est Lydia ad orientem, Italia ad occidentem, [Col. 1041A] Graecia ad aquilonem, Africa ad meridiem. Recte igitur per istas quatuor, quatuor climata designantur, et apostolica praedicatio per mundum uuiversum dilatanda figuratur. Aliter. Lydia, quae est ad orientem, ubi jubar solis primum effulget, significat astutiam. Italia, quae est ad occidentem, ubi solis claritas deficit, significat ignorantiam. Astutiam dico in malo, ignorantiam de bono. Et notandum quod cum dixisset in Lydiam, addit tenentes sagittam. Lydi etenim sapientes sagittarii sunt Filii quoque saeculi hujus in malo callidi sapientiores filiis lucis in generatione sua sunt (Luc. XVI.) Quorum cor machinans malum est pharetra, arcus os eorum et lingua, sermo sagitta, audientis assentatio prava, cordisque ejus delectatio, plaga. Corrumpunt [Col. 1041B] enim bonos mores colloquia mala (I Cor. XV) . Graecia, quae se ad aquilonem extendit, ubi solis calor tepescit, frigidam cordis humani malitiam exprimit. Hinc est quod propheta Jeremias de Jerusalem ait: Sicut cisterna facit frigidam aquam suam, sic frigidam facit militiam suam (Jer. VI) . Africa quae est ad meridiem, ubi sol fervet, libidinem luxuriamque significat.

Dominus itaque quasi ad omnia loca ista ad vocandos electos suos mittit, quoniam de vitiis, quae per ea significari diximus, per praedicationem sanctam eos ad veritatis justitiaeque viam educit. Alii ergo de mari, alii de insulis, alii de Lydia, alii de Italia, alii de Graecia, alii de Africa vocantur, quia alii de noxia vitiositatis fluctuatione, alii de pertinaci stabilitate, [Col. 1041C] alii de calliditate saeculi praesentis, alii de caecitate mentis, alii de malitia, alii de luxuria per gratiam Dei conversi justi ficantur. Mittam inquit, ad eos, qui non audierunt de me, et non viderunt gloriam meam et annuntiabunt gloriam meam gentibus. Hinc est illud: Quibus non est annuntiatum de eo, videbunt (Isa. LXVI) . Jesus enim mortuus est pro gente, et non solum, scilicet pro gente Judaeorum sed ut filios Dei, qui erant dispersi, id est praedestinatos ex gentibus ad vitam aeternam congregaret in unum (Joan. XI) , id est in unitatem fidei cum electis Judaeis. Et adducent fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino. Fratres vestros semper praedestinatione, tunc etiam fide, interim autem inimicos cultura idololatriae. Donum Domino: Apostoli [Col. 1041D] qui prope gentium animas, quas suis praedicationibus acquisierunt, Domino velut fructum laborum suorum obtulerunt. In equis, et in quadrigis et in lecticis, et in mulis, et in carrucis. Equus animal est doctum freno, aptum bello, velox pedibus, utile ac necessarium oneribus portandis sive trahendis. In eo itaque quod infrenatur, vitiorum significat cohibitionem; in eo quod aptum est bello, daemonum subactionem; in eo quod velox pedibus, expeditionem boni operis, in eo quod onera trahit vel portat, obedientiam ac tolerantiam cujuslibet fructuosi laboris. Quadrigae propter quatuor Evangeliorum completionem, vel quatuor principalium virtutum, id est prudentiae, fortitudinis, justitiae, temperantiae, [Col. 1042A] exercitationem figurant. Lectica quoddam genus dicitur esse vehiculi, in quo qui portatur velut in lecto quiescit. Unde et apte contemplationis internae quietem designat. Mulus infecundum est animal et ideo continentiam illorum, qui se castraverunt propter regnum coelorum exprimit. Carruca duas habet rotas, et per hoc sapientiam et doctrinam significat. Qui ergo vitia sua fortiter refrenant, qui daemones potenter superant, qui bona opera non segniter exhibent, qui injunctos sibi labores obedienter sustinent, adducuntur in equis. Qui praecepta quatuor Evangeliorum opere complent, qui quatuor principales virtutes viriliter exercent, adducuntur in quadrigis. Qui activae vitae negotia relinquunt, et in divinae contemplationis pace quiescunt, [Col. 1042B] adducuntur in lecticis. Qui, spretis illecebris carnalibus nuptiisque postpositis, munditiamque diligunt castitatis, adducuntur in mulis. Qui studio sapientiae vacant, qui verbo doctrinae invigilant, adducuntur in carrucis.

Ad montem sanctum meum Jerusalem. Mons sanctus Christus, Jerusalem Ecclesia. Jerusalem super montem aedificat, Ecclesia super Christum fundata. Quomodo ei inferant filii Israel munus in vase mundo in domum Domini. Munus dilectio maxime intelligitur; sine qua caetera apud Deum vitam non merentur. Vas mundum, cor mundum, corpus mundum, opus mundum. Et assumam ex eis sacerdotes et levitas. Hoc, charissimi, specialiter ad nos pertinet, qui officio sacerdotali et Levitico in domo Dei fungimur, [Col. 1042C] et in consecratione Dominici corporis et sanguinis altari ministramus. Haec est enim nostra dignitas salutaris et praeclara, si tamen eam condigne pro viribus humanae fragilitatis serviendo conservemus. De hujus dignitatis ac ministerii sublimitate beatus Gregorius in libro Dialogorum sic scribens: Quis, inquit, fidelium dubium habere possit in ipsa immolationis horae ad sacerdotis vocem coelos aperiri in illo Jesu Christi mysterio angelorum choros adesse, summis ima sociari, terrena coelestibus jungi, unumque ex visibilibus et invisibilibus fieri? Sed necesse est ut cum hoc agimus nosmetipsos Deo in cordis contritione mactemus. Quia qui passionis Dominicae mysteria celebramus, debemus imitari quod agimus Tunc ergo [Col. 1042D] vera pro nobis hostia erit; cum nosmetipsos hostiam fecerimus. Ex his verbis, fratres, perpendere possumus, quales in nostro ministerio esse debeamus

Sed ut idem ministerium cum majori adhuc reverentia agatis, rem vobis recentem scribimus, quam abbate nostro nobis narrante, et scribente certissime scimus. Ait itaque presbyter quidam in Senonensi provincia, baptismalis Ecclesiae curam gerens, parochialia ministrabat. Hic in desideria carnis pronus, membra quae sacramentorum debebat usibus, femineo polluebat attactu. Turpes et illicitos amplexus sacris praeponebat studiis, et continentiam, quam promiserat voto, non servabat officio. Unam prae caeteris mulierculam frequentare consueverat, cujus immundo contubernio corruperat intus conscientiam, [Col. 1043A] foris famam. Jam consueverat in sordibus suis, et tamen nequitia erat quae non sinebat eum esse senem. Huic saepenumero post foeda et illicita commercia turpitudinis suae, cum imprudenter et impudenter accederet ad sacramenta Dominica, mirabilis ac miserabilis occurrebat visio qua vel corriperetur immeritus, vel arceretur indignus. Videbatur in ipso calice quasi venenosi bufonis imago reptans natansque per sacri liquoris latices, et horrore sui aspectus miseram fornicatoris presbyteri conscientiam flagellabat. Tanquam veris indiciis et oculata fide clamabat ei Apostolus: Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. X) . Sumebat tamen timens, et inter haec supplicia perficiebat sacrificia. Id sibi plusquam centies [Col. 1043B] accidisse archiepiscopo suo confessus est, et non nisi post noctem, qua membra Christi fecerat membra meretricis. Compunctus tandem, et patientiae Dei, quae eum ad poenitentiam adducebat, memor, coram archiepiscopo suo cum magna lacrymarum effusione prostratus, rem ex ordine refert, pristinam immunditiam suam profitetur, et abdicat, modum correptionis suae per ea, quae supra diximus, exponit; curae parochiali renuntiat, et ordinem Cistercensium in monasterio suscipiens dignos (ut credo) poenitentiae fructus agit. Aderam ego ubi soli archiepiscopo solus ille quae dicta sunt exposuit, et in timore dedi laudem Deo, qui vocat ea quae non sunt tanquam ea quae sunt (Rom. IV) . Talibus dictis vitam nostram discutiamus, et utrum in regionibus [Col. 1043C] praedictorum vitiorum, vel vehiculis virtutum, aut in ordine sacerdotum ac levitarum simus consideremus. Si in malo sumus, a malo declinemus; si in bono, de bono in melius proficere studeamus, ut meritis et precibus apostolorum, quorum hodie solemnia celebramus adjuti, ad eorum gaudia pervenire mereamur. Quod nobis, etc.

SERMO LI. In Septuagesima.

Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion (Psal. CXXXVI) . Cives fuimus Jerusalem, et facti sumus cives Babylonis. Jerusalem paradisus, Babylon mundus. Translati sumus in primo parente, in quo peccavimus, de [Col. 1043D] Jerusalem in Babylonem, de paradiso in mundum, de patria in exsilium, de Jubilo in luctum, de requie in laborem, de gaudio in moerorem, de libertate in servitutem, de gloria in ignominiam, de voluptate in aerumnam, de felicitate in miseriam, de deliciis in esuriem, de integritate in corruptionem, de vita in mortem. Merito igitur sedemus, merito flemus super flumina Babylonis: flumina Babylonis decursus nostrae corruptionis, decursus nostrae mortalitatis. Merito sedemus, merito flemus, dum recordamur Sion, dum divinae contemplationis, quam in Adam peccante perdidimus, reminiscimur. Merito sedemus, merito flemus, eo quod canticum Domini jucundum ac perfectum, illud scilicet merum ac verum alleluia quod Adam adhuc innocens [Col. 1044A] ore mundissimo cantabat, et quod ipso peccante amisimus, in terra aliena digne cantare non valemus. Non enim est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV) . Quis enim omnium nostrum, imo quis mortalium, quantumlibet justus, sit illius innocentiae, quam ante peccatum habuit, se comparare praesumat? Scriptura namque teste: In multis offendimus omnes (Jac. III) ; et quasi pannus menstruatae universae justitiae nostrae (Isai. LXIV) ; Et: Infans unius diei non est sine peccato super terram (Job XV, juxt. LXX) . Et: Non justificabitur in conspectu Dei omnis vivens (Psal. CXLII) . In quantum ergo peccatores sumus, in tantum minus digni illo, qui tantum justus, non etiam vel in minimo peccator exstitit, canticum Domini cantamus. Sedeamus igitur [Col. 1044B] et fleamus. Sedeamus nos humiliando, fleamus de nostro exsilio dolendo. Sedeamus, quia vanum est nobis, qui manducamus panem doloris ante lucem surgere (ibid.) . Quando ergo surgemus? Cum dederit Deus dilectis suis somnum et manifestata fuerit haereditas Domini, filii merces fructus ventris (ibid.) , ventris scilicet Ecclesiae filios suos per multas nunc tribulationes parientis. De hac sessione et resurrectione B. Petrus sic ait: Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in tempore visitationis (I Petr. V) . Fleamus quoque ut postea rideamus, quia secundum Salomonem: Tempus est flendi, et tempus ridendi (Eccle. III) : tempus flendi in mundo, tempus ridendi in coelo. Cum enim Dominus converterit captivitatem nostram, implebitur gaudio os nostrum, [Col. 1044C] et erimus facti laetantes (Psal. CXXV) , quia cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem (I Cor. XIII) , intrabimus supernam Jerusalem, quae est mater omnium nostrum, alleluia cantantes, et gaudentes.

Sane Septuagesimae tempus, quod nunc ingredimur, totum tempus saeculi praesentis quod septem diebus volvitur significant, in quo nostrae corruptibilitatis et mortalitatis aerumna detinemur. Unde congrue nunc, ob significandam miseriam gemitusque nostros, quibus in hac vita premimur, intermittimus alleluia, et Gloria in excelsis Deo, quae sunt coelica et angelica cantica, et cantamus longos Tractus, qui significant longos labores et dolores [Col. 1044D] vitae praesentis. Alleluia namque coeleste canticum esse Joannes in Apocalypsi testatur, ubi dicit: Audivi vocem turbarum multarum in coelo dicentium Alleluia (Apoc. XIX) . Gloria in excelsis Deo (Luc. II) , Canticum angelorum esse fidelium nullus ignorat. Septuagesima vero computatur secundum inscriptionem sacramentarii et antiphonarii novem hebdomadibus ante Pascha Domini, et finitur post Pascha Domini in septima die, id est, Sabbato. Die Dominica, qua canitur, Circundederunt me gemitus mortis, habet initium, et in septima die Paschalis hebdomadae, id est, in Sabbato habet finem. Habemus autem formam et exemplum institutionis et observationis hujus sanctae, annos septuaginta, quibus antiquus populus Dei suis peccatis exigentibus [Col. 1045A] in Babylonem ductus in servitute fuit; super flumina Babylonis sedit et flevit, dum recordaretur Sion. Dictator itaque Septuagesimae septuaginta dies istos annis septuaginta conformavit, ut et nos sedeamus in his diebus et lugeamus, quia priori populo in quibusdam peccatis communicamus. Illi tamen, quia servierant, afflictionem inviti sustinuerunt; nos autem, quia liberi sumus, voluntariam afflictionem sustinemus. Septuagenarius vero numerus non solum his diebus abstinendum nobis et lugendum significat, verum et omni tempore vitae nostrae, quod septem diebus volvitur, et quo a coelesti Jerusalem peregrinamur, nos in poenitentia et luctu esse debere, et maxime si in criminalia post baptismum lapsi sumus, demonstrat.

[Col. 1045B] Porro in propheta Zacharia legimus quod, imminente tempore quo captivitas populi Dei solvenda erat, angelus, qui in propheta ipso loquebatur, Dominum deprecatus, dixerat: Domine exercituum, usquequo tu non misereberis Jerusalem, et urbium Juda, quibus iratus es? Iste septuagesimus annus est. Et respondet Dominus angelo verba bona et consolatoria (Zach. I) . Et nos, charissimi, habemus verba bona, verba consolatoria, resurrectionem, scilicet, primam, per quam exspectamus secundam. Habemus justificationem, per quam speramus immortalitatem. Ista duo, quorum unum habemus in re, alterum in spe, declarat Apostolus, ubi dixit: Si Christus in vobis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus vero vivit propter justificationem. [Col. 1045C] Quod si spiritus ejus qui suscitavit Jesum Christum a mortuis vivificabit et mortalia corpora vestra propter inhabitantem spiritum ejus in vobis (Rom. VIII) . Resurgimus, nunc catechumeni quidem per gratiam baptismi, et non per poenitentiam; resurgimus, inquam, nunc ad justitiam, in die vero judicii resurgemus ad gloriam. Primam resurrectionem hanc significat nobis alleluia, quod in sex paschalibus feriis ad missam quotidie cantamus. Utramque simul nobis exprimunt duo alleluia, quae in Sabbato Paschalis hebdomadae concinimus, quod videlicet Sabbatum completionem nostrae Septuagesimae, id est totius temporalitatis nostrae figurat. Nunc enim quasi unum simplex alleluia canimus quia adhuc sola fruimur justificatione, sed tunc duplex alleluia [Col. 1045D] concinemus, dum fruemur et immortalitate. Sex autem dies paschales in populo antiquo significant de Babylone reversionem in Jerusalem, Sabbatum autem perventionem, in nobis vero senarium bonorum operum, quo tendere debemus ad supernam beatitudinem. Porro Sabbatum ejusdem ingressionem. Vel certe per unum alleluia, quod in sex feriis paschalibus quotidie cantamus, possumus intelligere sanctorum stolam primam; per duplex alleluia, quod in Sabbato canimus, possumus intelligere primam pariter et secundam. Habemus itaque verba bona, verba consolatoria. Bonum est quod habemus, melius quod exspectamus. Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum [Col. 1046A] est, evacuabitur quod ex parte est. Videmus nunc per speculum in enigmate, tunc autem facie adfaciem. Nunc cognosco ex parte tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum (I Cor. XIII) .

Excepto itaque quod his verbis bonis et consolatoriis semper in Domino gaudere debemus, quandiu vivimus, semper est nobis sedendum, semper flendum; Sion recordandum, ad Jerusalem supernam suspirandum et cum Psalmista dicendum: Si oblitus fuero tui, Jerusalem, etc. (Psal. CXXXVI) . Quandiu enim vivimus, exsules, captivi, peregrini sumus. Miseri ergo si simus, et lugeamus et ploremus. Risus noster in luctum convertatur, et gaudium in moerorem. Memores simus semper illius sententiae Salomonis, qua dicitur: Melius est ire ad domum luctus [Col. 1046B] quam ad domum convivii (Eccle. VII) . Et item: Risus dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat (Prov. XIV) . Sed, proh dolor! ad tantum detrimentum est devolutus rigor ordinis, et lapsa censura disciplinae, religionis honestas, gravitas, maturitatis, et modestia sanctitatis redacta, ut apud plurimos ii qui abhorrent proferre faceta verba vel risum moventia, vel qui nolunt crispare cachinnum, hypocritae judicentur, et quia non rident, derideantur. Verum apud eos quisquis in semetipso resolutus, risu, joco semetipsum effundit, is facetus, curialis, ac boni solatii frater nominatur. Sed nunquid Christum risum in orbem attulisse vel risisse uspiam legimus? Absit! Sed contristatum et plorasse comperimus. Unde et ait: Vae vobis qui ridetis, quoniam [Col. 1046C] plorabitis! (Luc. VI.) Eligamus ergo, charissimi, nobis flere ut postea rideamus; et contristari ut laetemur. Quod enim risum ineptae laetitiae penitus exhorrere debemus, edocet nos perfecte paucis verbis quidam sanctorum Patrum, qui dum quemdam fratrem ridere vidisset, ait illi: «Coram coelo et terra Deo rationem totius vitae nostrae reddituri sumus, et tu rides?» Nos itaque, fratres, qui sanctitatem non solo verbo, verum et tonsura vesteque profitemur, nos, inquam, omittamus vocem inutilis gaudii vanaequae laetitiae, et renuntiantes verbis nugatoriis, risibus, jocis, mollitiei vitiorum, asperitatem virtutum praeferamus, quia per amaritudinem et asperitatem virtutum et bonorum operum perveniemus ad regna coelorum. Si enim seminemus in [Col. 1046D] lacrymis, in gaudio metemus. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster.

SERMO LII. Item in Septuagesima.

Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion (Psal. CXXXVI) . Hostis antiquus, charissimi, qui sua calliditate de paradiso primos parentes nostros ejecit, et miseriae vitae praesentis obnoxios reddidit; ipse nobis in spirituali Jerusalem, id est in visione supernae pacis constitutis incessanter insidiatur, ut de ejus nos amoenitatis gaudiis extrahat, et in Babylonem, id est confusionem vitiorum abductos, suae servituti subjiciat. Jerusalem enim congrue vitam significat [Col. 1047A] spiritalem, Babylon vitam carnalem; Nabuchodonosor diabolum, captivitas peccatum. Habent autem viri spiritales, in spiritali Jerusalem conversantes, spiritales domos diversas, et in ipsis diversas spiritales divitias. Habent domos per bonam conversationem. Domus enim apte significant conversationem, quia in ipsis conversamur. Domus minores significant bonae conversationis inchoationem, majores ejusdem conversationis perfectionem, maximae consummationem. Domus autem spiritalis conversationis bene fundata est super firmam petram per fidem, alta est per spem, lata per charitatem, longa per futurorum bonorum longanimem exspectationem. Domus ista spiritalis justi, et maxime perfecti viri plena est bonis et donis, sicut scriptum est: Gloria [Col. 1047B] et divitiae in domo ejus, et justitia ejus manet, etc. (Psal. CXI) . Et sapientia, cum qua justus inhabitat, quodam loco dicit: Mecum sunt divitiae et gloria, opes supernae [superbae] et justitia (Prov. VIII) .

Habet itaque justus perfectus habitator Jerusalem, id est spiritalis, habet inquam, in domo conversationis suae aurum sapientiae, argentum eloquentiae, frumentum doctrinae, vinum sanctae laetitiae, oleum misericordiae, lapides pretiosos per fulgorem virtutum, ornamenta diversarum vestium per exhibitionem bonorum operum. Vasorum quoque diversa genera, omne vas parvulum a vasis craterarum usque ad omne vas musicorum (Isa. XXII) . Per crateras, quibus vinum quod laetificat cor hominis propinatur, recte designatur gratia conferendae consolationis; [Col. 1047C] per vasa musica gratia divinae laudationis. Habet denique et aromata multa, per quae figuratur gratia bonae opinionis. Sed his omnibus divitiis explanandis propterea non immoramur, quia scientibus legem loquimur, et res hujusmodi in aliis sermonibus saepius quid mystice significent exposuimus.

Igitur his ita compositis, id est justis in pulchritudine pacis et in requie opulenta constitutis, malignus adest cum exercitu daemonum tentantium ac vitiorum blandientium, et urbem sanctam acriter impugnat, et in quibusdam saepius expugnat, et subversis domibus bonae conversationis eorum bonis spiritalibus eos privat et captivat. Qui si prudenter ac viriliter caput hostis antiqui, id est initium tentationis [Col. 1047D] calcarent, non superarentur, sed superarent; nec esset illis pugna tentationis ad culpam, sed ad coronam. Unde et Jacobus dicit: Beatus vir, qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae, quam repromisit Deus diligentibus se (Jac. I) . Et in praecedentibus: Omne gaudium existimate, fratres, cum in varias tentationes incideritis, scientes quod probatio fidei vestrae patientiam operatur. Patientia autem perfectum opus habeat, ut sitis perfecti et integri in nullo deficientes (ibid.) . Justus etenim, qui se cognoscit cum apostolo misericordiam Dei consecutum (I Tim. I) , et in tentationibus et adversis laetatur et benedicit Deum in omni tempore, et scit quoniam: Qui perseverat usque in finem [Col. 1048A] hic salvus erit (Matth. X) . Et gloriatur in labore et dolore, et cum Psalmista dicit: Tribulationem et miseriam inveni, et nomen Domini invocabo (Psal. CXIV) . Ut quando alius invocat Deum, sic sanctus vir et bellator invictus ad exercendum se et probandum tribulationem et miseriam venire desideret. Quod intelligens Psalmista dixit Domino: Proba me, Domine, et tenta me; ure renes meos et cor meum (Psal. XXV) . Non igitur obesse, sed prodesse videtur tentatio, nisi admittatur delectatio. Quod si delectatio admittitur, nisi citius repellatur, quasi jam accepto vulnere fortitudo militis Christi debilitatur, et quasi in exitu suae civitatis stat, ut se hosti deforis impugnanti et jaculanti devictus reddat. Quod si consentit, jam se reddit, et solo consensu peccatum [Col. 1048B] perpetravit, sicut scriptum est: In corde iniquitates operamini in terra (Psal. LVII) . Voluntas enim pro facto computatur, et non est a Deo pax hominibus, nisi hominibus bonae voluntatis (Luc. II) .

Prima ergo videtur esse in hac transmigratione delectatio, secunda deliberatio, tertia operatio, quarta consuetudo. Quibus quatuor iter conficitur totius miserae transmigrationis usque in urbem detestandae confusionis. Per haec enim quatuor humana mens a supernae visione pacis tamen nonnunquam alienatur, ut universitate septem principalium vitiorum polluta et obvoluta, quasi septuagenario numero annorum in confusione captiva teneatur. Et miserabilis quidem est in nobis septuagenarius, id est universitatis praesentium laborum, sed multo [Col. 1048C] miserabilior est, et omnino detestabilior est septuagenarius iste, id est universitas vitiorum. Per illum sumus miseri, per istum etiam iniqui. Denique divina dispensante gratia talis etiam anima postquam universis vitiis est foedata, universorum daemonum ludibrium facta, verbo vitae munita convalescit, consurgit super flumina Babylonis, id est fluxum suae vitiositatis sedet et deflet quod amisit gratiam, quod commisit culpam, et praecepto Christi regis potentissimi computrescit jugum a facie olei, solvitur captivitas, donatur libertas per compunctionem, confessionem, et satisfactionem; Jerusalem redditur, honestae conversationis domus ex lapidibus et lignis virtutum et bonorum operum reaedificatur, et spiritalibus bonis anima redempta a Domino mirabiliter [Col. 1048D] locupletatur, et fiunt novissima ejus pejora prioribus: Benedicitque Dominus novissimis ejus magis quam primis (Job XLII) . Pro eo namque quod fuit derelicta et odio habita, ponitur in superbiam saeculorum gaudium in generatione et generationem (Isa. LX) . Gaudium et laetitiam tenet, fugit dolor et gemitus, pro confusione ejus duplici et rubore, laudabunt Patrem ejus. Et fit gaudium angelis Dei in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, plusquam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV) . Invento nimirum filio qui perierat, Pater laetatur, et prolata stola prima datur annulus in manu ejus, et calciamenta in pedibus, et occiso vitulo saginato, convivium celebratur. Symphonia et chorus foris auditur (ibid.) , [Col. 1049A] et est deinceps in voce exsultationis et confessionis sonus epulantis (Psal. XLI) . Nunc ergo, charissimi, ubi simus attendamus, et si extra Jerusalem sumus, ad eam quamprimum revertamur. Si vero nos in ipsa consistere cernimus, quod habemus teneamus, ut de ipsa, in qua nunc vivimus, ad supernam transire mereamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LIII. De confessione facienda, et votis reddendis.

Ecce super montes pedes evangelizantis, et annuntiantis pacem. Celebra, Juda, festivitates tuas, et redde vota tua, quia non adjiciet ultra, ut transeat in te Belial, universus interit (Nahum I) . Legitur [Col. 1049B] in libro Paralipomenon quod Sennacherib obsidente Jerusalem primo mense non potuit Pascha fieri, sed caeso exercitu et annuntiata morte Sennacherib, mense secundo Pascha celebratum est (II Par. XXXII) . Unde propheta Nahum, populum Dei alloquens, consolando dicit: Ecce super montes pedes evangelizantis, annuntiantis pacem, etc. Quasi diceret: O Juda, ne sis sollicitus; occiso enim hoste tuo in templo Dei sui venit tibi nuntius transcurrens montes, et quasi de specula nuntians tibi, mortuo Sennacherib, urbem liberatam. Celebra ergo, Juda, festivitates tuas, et vota quae pollicitus es, redde Deo pro nece inimici, quia Belial, id est praevaricator non transibit in te, quia totus interiit. Exercitus, rex et imperium Assyriorum penitus [Col. 1049C] conciderunt. Ista, fratres charissimi, verba prophetica, secundum hoc quod dictum est, ad historiam pertinentia firma fide sunt credenda, omni devotione complectenda. Verum nos, qui non secundum litteram sed secundum spiritum militamus, ea quae sunt litterae relinquamus, et quae in eis spiritualis intelligentiae lateant, ad nostram aedificationem requiramus. Possumus itaque congrue per Sennacherib intelligere diabolum; per exercitum ejus, universitatem daemonum et pravorum hominum; per Jerusalem civitatem sanctam, universalem Ecclesiam; per obsidionem, tentationem, vel persecutionem; per regis et exercitus ejus interfectionem, spiritualium hostium subversionem; per montes, virtutes; per nuntium, [Col. 1049D] doctores; per populum Judaicum, populum fidelium; per pacem divinitus collatam, quietem internam; per celebrationem Paschae vel cujuslibet festivitatis, honestatem sanctae conversationis ex exhibitionem boni operis.

Sed nunc per singula recurrentes latius singula describamus. Sennacherib rex significat diabolum. Ipse est enim rex super omnes filios superbiae, et rector tenebrarum harum, id est spiritualium nequitiarum in coelestibus. Jerusalem, quae est civitas sancta, et visio pacis interpretatur, sanctam Ecclesiam recte figurat, quae ut civitas aedificatur, et internae, supernae aeternaeque pacis gaudia sublimiter contemplatur. Sennacherib ergo cum suo exercitu urbem Jerusalem cingit et oppugnat, dum hostis antiquus [Col. 1050A] sanctam Ecclesiam cum suis complicibus, daemonibus vel reprobis hominibus, per tentationes et persecutiones angit et fatigat. Sed per supernam gratiam velut amisso exercitu fugit et occiditur, dum ejus conatus universus annihilatur. Montes in sacra Scriptura virtutes exprimere possunt, quae nos a terrenis elevatos ad coelestia erigunt. Unus mons est prudentia, unus mons est fortitudo, unus mons est justitia, unus mons est temperantia. Vel certe secundum evangelicam descriptionem unus mons est humilitas, unus mons est mansuetudo, unus mons est mentis compunctio, unus mons est desiderium justitiae, unus mons est misericordia, unus mons est cordis munditia, unus mons pax mentis interna. Nuntius vel evangelista pacis universalis ordo praedicatorum [Col. 1050B] est. Nuntius iste prophetarum est numerus, apostolorum chorus, exercitus martyrum, coetus confessorum. Pedes istius nuntii sunt principaliter intellectus et affectus. Per intellectum si bene ponitur, error vitatur. Per affectum corruptio cavetur. Intellectus procedit et incedit per cognitionem veritatis, affectus per amorem virtutis. De istis montibus, et istius nuntii pedibus super ipsos montes mundissime gradientis Isaias sic refert dicens: Quam pulchri super montes pedes evangelizantis et praedicantis pacem, annuntiantis bonum, praedicantis salutem, dicentis: Sion, regnabit Deus tuus (Isa. LII) . Regnabit Deus tuas, non Sennacherib, non diabolus. Per populum Judaicum intelligimus populum fidelium Deum confitentium. Judas enim [Col. 1050C] confitens interpretatur. Populus ergo ille per Judam bene intelligitur, qui Deum non tantum labiis, sed et opere et veritate confitetur. Qui autem labiis Deum honorant, sed cor eorum longe est ab eo (Marc. VII) ; et dum confitentur se nosse Deum, factis negant eum (Tit. I) : semen sunt Chanaan, et non Juda.

Confessio alia criminis, alia laudis. Sane quam sit perniciosum, quam periculosum homini peccatori peccata sua celare; et quam sit fructuosum, imo necessarium ea confiteri multis auctoritatibus in sacra pagina declaratur. Unde est illud in psalmo: Quoniam tacui inveteraverunt ossa mea, dum clamarem tota die. Die ac nocte gravata super me manus tua, conversus sum in aerumna mea, dum configtur [Col. 1050D] spina (Psal. XXXI) . Hoc pertinet ad perniciem taciturnitatis. Delictum meum cognitum tibi feci, et injustitiam meam non abscondi. Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (ibid.) . Hoc pertinet ad utilitatem confessionis. Et Salomon in Proverbiis dicit: Qui abscondit scelera sua, non dirigetur; qui autem confessus fuerit, et dereliguerit ea, misericordiam consequetur (Prov. XXVIII) . Quod dicit qui abscondit scelera sua, non dirigetur demonstrat perniciem taciturnitatis; quod autem addit qui confessus fuerit, etc. utilitatem confessionis. Quam utilitatem etiam in Novo Testamento beatus Jacobus ostendit dicens: Confitemini alterutrum peccata vestra, et orate pro invicem ut salvemini (Jac. III) . Antiqua [Col. 1051A] quoque lex confiteri jubet, et homines ad sacerdotes mittit, ut confiteantur peccata sua ut indulgentiam accipiant. Si ergo tunc praevaricatio oblatione et confessione delebatur, quando adhuc umbra fuit, et confessio criminis poenam potius timere debuit quam misericordiam exspectare, quanto magis nunc sub gratia facienda est confessio, quando non tam poena timenda est quam venia speranda? Beatus denique Augustinus confessionem peccatori prorsus necessariam esse testatur dicens: «Non potest quis justificari a peccato, nisi confessus fuerit ante peccatum.» Item Beda in Epistolam Jacobi: «Sine confessione, inquit, nequeumt peccata dimitti.»

Talibus et tantis auctoritatibus erudimur, charissimi, [Col. 1051B] non solum utilem, sed et necessariam esse peccatori confessionem. Quod si forte peccator vere poeniteat, sed intercurrentis necessitatis articulo ad confessionem venire non possit, firmiter est credendum quod in eo summus Sacerdos complet quod mortalis non potuit; et apud Deum jam factum constat quod homo quidem vere voluit, sed non valuit adimplere quia confessionem non contemptus exclusit, sed impedivit necessitas. Quacunque enim hora ingemuerit peccator salvus erit (Ezech. XXXIII) . Et Psalmus ait: Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI) . Et leprosi dum irent sacerdotibus se ostendere mundati sunt (Luc. XVII) . Tunc [Col. 1051C] enim salus peccatoris incipit, quando veraciter pro dilectis suis ingemiscit. Quae tamen salus tunc perficitur, quando id unde ingemuit ore confitetur. Quae salutis perfectio et si, ut dictum est, necessitatis articulo impediatur, per summum tamen Sacerdotem, cui omnia possibilia sunt, adimpletur. In facienda autem confessione talis discretio esse debet, ut quotidiana leviaque peccata alterutrum coaequalibus confiteamur, ut orationibus pro invicem factis salvemur. Porro gravioris leprae immunditiam sacerdoti, id est nostro summo praelato, scilicet abbati, pandere debemus, ut ad ejus arbritrium justificari curemus. Est enim quaedam communis in Ecclesia confessio et poenitentia, quam quotidie ad invicem facimus, in qua oratione fusa pro invicem pro quotidianis [Col. 1051D] et levibus peccatis indulgentiam et remissionem consequimur. Gravioris autem culpae reatum singulari confessione sacerdoti aperimus, et secundum ejus consilium munere satisfactionis oblato indulgentiam peccati obtinemus. Sunt autem quaedam, quae levissima putarentur peccata, nisi in Scripturis demonstrarentur opinione graviora. Quis enim dicentem fratri suo, fatue! reum gehennae putaret, nisi Veritas hoc diceret? (Matth. V.) Cui tamen vulneri subjecit continuo medicinam praeceptum fraternae reconciliationis dicens: Si offers munus tuum ante altare, et recordatus fueris quia frater tuus aliquid habet adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres [Col. 1052A] munus tuum (ibid.) . Aut quis existimaret quam magnum peccatum sit dies observare, et menses, et annos, sicut observant, qui certis diebus, sive mensibus, sive annis volunt vel nolunt aliquid inchoare eo quod secundum vanas doctrinas hominum fausta, vel infausta existimant tempora, nisi hujus mali magnitudinem ex timore Apostoli pensaremus, qui talibus ait: Timeo vobis, ne forte sine causa laboraverim in vobis (Gal. IV) .

Sunt et alia quaedam peccata, quae quibusdam nulla viderentur, nisi sacrae Scripturae testimoniis declararentur. Hominem enim misceri suae conjugi non filiorum procreandorum causa, sed carnalis solum voluptatis atque libidinis posset putari non esse peccatum, nisi Apostolus de hoc officio loquens: [Col. 1052B] Nolite fraudari invicem, nisi forte ad tempus ex consensu, ut vacetis orationis, et iterum revertimini in idipsum, ne tentet vos Satanas propter incontinentiam vestram, adjunxisset: Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium. Quis enim neget esse peccatum, cum dari veniam facientibus apostolica auctoritas fateatur? Posset etiam putari non esse peccatum, si frater cum fratre non extra Ecclesiam, sed intra, nec apud iniquos, quos Apostolus terribiliter reprehendit, sed apud fideles de negotio suo contenderet dicens se iniquitatem pati, quam a se vellet judicum sententia removeri: posset inquam hoc putari non esse peccatum, nisi Apostolus adjungens diceret: Jam omnino delictum est in vobis, quod judicia habetis inter vos (I Cor. VI) . Et ne [Col. 1052C] quis sibi blandiens justumque negotium se habere dicens se vellet super hoc excusare, occurrit continuo talibus cogitationibus dicens: Quare non magis injuriam accipitis? Quare non magis fraudem patimini? (ibid.) Dicit autem Dominus in Evangelio: Si quis voluerit tunicam tuam tollere, et judicio tecum contendere, dimitte illi et pallium (Matth. V) . Et alio loco: Qui abstulerit tua, noli repetere (Luc. VI) . Prohibuit itaque suos de negotiis saecularibus habere judicium cum aliis, et ex hac doctrina dicit Apostolus esse delictum inter contendentes. Tamen cum fieri sinat in Ecclesia inter fratres fratribus judicantibus, extra Ecclesiam vero terribiliter vetet, manifestum est quod secundum veniam concedatur infirmis. Hoc etiam infirmis concedi [Col. 1052D] posse innuit, ubi superius per increpationem dixit: Sic non est inter vos sapiens quisquam, qui possit judicare inter fratrem suum, sed frater cum fratre judicio contendit, et hoc apud infideles? (I Cor. VI.) Propter haec et hujusmodi peccata et alia licet his minora, quae fiunt, verborum et cogitationum offensionibus. Apostolo Jacobo confitente et dicente: In multis enim offendimus omnes (Jac. III) , oportet ut quotidie crebroque oremus Dominum, et dicamus: Dimitte nobis debita nostra, etc. (Matth. VI) , nec in eo quod sequitur mentiamur: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Ibid.) . Quae ergo sint levia, quae gravia peccata non humano, sed divino pensanda sunt judicio.

[Col. 1053A] De diligentia vero confessionis beatus Augustinus sic scribit dicens. «Consideret peccator qualitatem criminis in loco, in tempore, in perseverantia, in varietate personae, et quali hoc fecerit tentatione, et in ipsius vitii multiplici exsecutione.» Oportet enim poenitere fornicantem secundum excellentiam sui status, vel officii, vel secundum modum meretricis et modum operis sui, et qualiter turpitudinem egit, si in loco sacrato, si in tempore orationi constituto, ut sunt festivitates et tempora jejunii. Consideret quantum perseveravit, et defleat quod tam perseveranter peccavit, et in tanta perseverantia quanta victus fuerit impugnatione; sunt enim qui non solum non vincuntur, sed ultro se peccato offerunt, nec exspectant tentationem, sed praeveniunt voluptatem. [Col. 1053B] Et pertractet secum quam multiplici actione vitii delectabiliter peccavit. Omnis ista varietas confitenda est et deflenda, ut, cum cognoverit quod peccatum est, cito inveniat Deum propitium. In cognoscendo peccati augmentum inveniat cujus aetatis fuerit, cujus sapientiae, et ordinis. Immoretur in singulis istis, et sentiat modum criminis purgans lacrymis omnem qualitatem vitii. Defleat virtutem, quia interim caruit. Dolendum est enim non solum quod peccavit, sed etiam quod se virtute privavit. Defleat etiam, quoniam offendens in uno factus sit omnium reus (Jac. II) . Ingratus enim exstitit, qui plenus virtutibus Deum omnino non timuit. In hoc enim peccator quisque fit culpabilior, quo est Deo acceptior. Ideo enim Adam plus peccavit, quia omni [Col. 1053C] bono abundavit. Alio enim modo offendens in uno factus est omnium reus, quia omnis virtus patitur detrimentum ab uno vitio. Ponat enim omnino in judicio et potestate sacerdotis, nihil sui reservans sibi, ut omnia eo jubente paratus sit facere pro recipienda vita animae, quae faceret pro evitanda corporis morte, et hoc cum desiderio, quia vitam recuperat infinitam. Cum gaudio enim facere debet immortalis futurus, quae faceret pro differenda morte moriturus. Semper deprecetur Deum, offerat Deo mentem et cordis contritionem, deinde et quod potest de possessione sua securus offerat. Respexit enim Deus ad Abel, et ad munera ejus (Gen. IV) . Prius dixit ad Abel, quam ad munera ejus. Idcirco igitur cordis conferenda est eleemosyna tribuentis. Nec [Col. 1053D] consideranda est quantum, sed qua mente, qua affectione dat quod potest. Qui igitur sua peccata redimere vult temporalium oblatione, prius offerat mentem. Caveat ne ductus verecundia dividat apud se confessionem, ut diversa diversis velit sacerdotibus manifestare. Quidam enim uni occultant quae alteri manifestanda conservant: quod est se laudare et ad hypocrisim tendere, et semper venia carere, ad quam frustra se putat pervenire. Caveat etiam, ne prius ad Dominicum corpus accedat, quam confortetur bona conscientia, et doleat, quod nondum audeat sumere, quem multum desiderat, cibum salutarem. Cohibeat etiam se a ludis, spectaculis saeculi qui perfectam vult consequi remissionis gratiam. [Col. 1054A] Isti sunt digni fructus poenitentiae animam captivam elaqueantes, et in libertatem asserentes. Confiteamur, charissimi, secundum ea, quae dicta sunt, cuncta, quae in nobis sunt peccati et criminis, ut digne cantare valeamus in confessione quae sunt divinae laudis, quia non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV) . Qui enim vetera fatendo non detegit, novae vitae opera non producit. Qui nescit lugere quod gravat, non valet proferre quod sublevat.

Peccata igitur nostra, in quibus inveterati sumus, confiteamur et lugeamus, ut in confessione divinae laudis proferre nova cantica valeamus. De hac confessione scriptum est: Confessio ejus super coelum et terram (Psal. CXLVIII) : super coelum videlicet per angelos, super terram per homines sanctos. Item [Col. 1054B] Dominus per Psalmistam: Sacrificium laudis honorificabit me, et illic iter quo ostendam illi salutare Dei (Psal. XLIX) . Perpendat qui potest, quantum sit donum, quantum bonum digne laudare Deum. Ille pro humano modo digne Deum laudat qui ejus laudem mundo corde et ore decantat. Ille bene laudat qui quod profert ore, versat in corde. Ille bene laudat qui in corde habet rectitudinem et in ore laudationem. Rectos namque decet laudatio (Psal. XXXII) . Ille ergo solus vere laudat qui quod ore clamat, vita demonstrat, Sunt qui Deum satis, imo nimis in ore laudant, quia incomposito gestu semetipsos agitantes ejus laudem inordinatis vocibus indecenter clamant, sed male vivendo per contemptum ejus praecepta blasphemant. Et dum sola voce Deum laudant, quem [Col. 1054C] factis negant, vasa tamen cantici se habere putant, non animadvertentes quod in Malachia scriptum est: Ecce projiciam vobis brachium, et dispergam super vultum vestrum stercus solemnitatum vestrarum (Malach. II) . Sed nos, charissimi, emundemus nos ab omni inquinamento carnis ac spiritus, et sine macula et ruga existentes acceptabiliter laudem nostri Creatoris personemus, quia illic iter quo ostenditur et videtur salutare Dei. Est quidem notus in Judaea Deus, sed in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV) . Per Judaeam intelligitur confessio; per Israel, contemplatio. Notus est ergo Deus in confessione criminis, sed notior in confessione laudis. Notissimus autem et magnum nomen ejus in contemplatione suae majestatis. Confessio criminis est inchoantium, confessio [Col. 1054D] laudis proficientium, contemplatio divinitatis perfectorum. Populus igitur ille Judaicus jure nominatur qui non solum voce sed et moribus Deum confitetur. Sed et tali populo exstinctis hostibus pax donatur, dum, repressis daemonum tentationibus et pravorum hominum persecutionibus, illi quies interna ad vacandum Deo divinitus conceditur. Ipse denique Dominicas festivitates celebrat, dum bene vivendo pro accepto pacis beneficio pro viribus Deum honorat.

Et redde, inquit, vota tua. Votum est attestatio quaedam promissionis spontaneae, quae ad solum Deum, et ad ea, quae Dei sunt, magis proprie refertur. Vovere siquidem est testificatione promissionis [Col. 1055A] spontaneae Deo se obligatum, ac debitorem statuere. Nam qui promittit simpliciter spondet se facturum aliquid; qui vero vovet contestatur promissioni suae, et affirmat promissionem suam. Scriptura autem docente didicimus quod quaedam vota sunt quae tenenda non sunt. Scriptum est enim: Vota stultorum frangenda sunt. Vota stultorum intelligimus ea, quae vel de malo fiunt, vel de bono male. Verbi gratia, si quis voveret quempiam interficere; sive quodlibet aliud, in quo constaret culpa, se facturum, votum de malo esset, et malum esset, et idcirco solvendum non esset: in quo prima culpa fuit vovere, secunda in opere, si compleretur. Similiter votum de bono factum, si bene non fiat, inter vota stultorum quae frangenda sunt deputatur. Bene autem [Col. 1055B] non fit, etiam si de bono fit, illud votum in quo vovetur quod non licet, vel quod non expedit. Non licet ut mulier, si non consentiente vel potius contradicente viro suo, continentiam voveat. Non expedit, ut si quispiam in jejunio vel quolibet alio opere supra vires et possibilitatem aliquid se facturum esse voto promittat. Haec omnia inter vota stultorum deputantur quae vel perversa et illicita, vel indiscreta sunt. Item quaedam vota commutationem admittunt, quaedam non. Vovisti aurum, argentum, reddere potes, quia quod pretio minus est, in pondere majus esse potest. Vovisti peregrinationem tuam Domino, commutationem admittit, si forte expediat magis (quod contingere potest) ut permaneas in patria tua, et in domo tua. Nam si illic persolvere potes aliud [Col. 1055C] tantum valens, sive ad laborem operis, sive ad devotionem virtutis, sive ad utilitatem administrationis, commutationem admittit. Vovisti jejunium, et hic commutatio esse potest, si forte hoc non expediat (quod contingere potest). Aliud adhuc dico: Vovisti Deo servire in aliquo loco, vel in habitu, vel in societate aliqua, dico quod hoc totum commutationem habere potest, quia potest et locus dirui, et homines mori, et habitus mutari. Nunquid, putas, ideo perdis animam tuam, si locus aliquis vastatur, aut si homines moriuntur? Tantum ex te non fiat quod in illis fit, nec in te remaneat quod in te fieri debuit. Non est periculum tuum, ubi non est culpa tua, fac quod potes tu, et quantum potes, et sufficit [Col. 1055D] tibi. A bona voluntate non amplius exigitur, nisi quantum potest. Si autem horum aliquid voveris, vel aliquid similium, quae vel invitis auferri possunt, vel a volentibus commutari, et implere quidem vales, quod vovisti, non est in tuo arbitrio commutatio voti tui, etsi majus aliquid videris, vel melius faciendum quod facias. Potest quidem dispensatio fieri in te, sed non debet fieri a te. Nam tu quidem, quantum in te est, hoc debes quod vovisti, ipsum et non aliud. Non tibi licet aliud pro alio commutare, sed dispensatori magistro tuo, si voluerit expedire noverit, licet aliud accipere. Si idem a te datur, debitum est. Si aliud ab alio accipitur, indulgentia est.

Item, vovisti Deo virginitatem tuam, et post votum [Col. 1056A] perdidisti. Virginitas autem semel amissa reparari, aut recuperari non potest. Quid ergo reddes Deo pro eo quod vovisti et irrecuperabiliter perdidisti? Audi: Redde poenitentiam tuam, redde contritionem, redde humilitatem. Pro virginitate carnis redde humilitatem cordis. Pro carne fracta frange cor. Humilitatem per se debueras, etiamsi virginitatem habueras; et tamen si virginitatem reddere non potes, redde pro illa humilitatem, et satisfaciet tam pro se quam pro illa. Vide quanta virtus est humilitatis. Socia est humilitatis virginitas, et socia est virginitatis humilitas; non tamen potest, si abest humilitas, satisfacere virginitas; potest autem, etsi abest virginitas, satisfacere, si habeatur, vera humilitas. Est autem aliquod votum quod nullam commutationem [Col. 1056B] admittit. Audi Veritatem dicentem: Quam dabit homo commutationem pro anima sua? (Matth. XVI.) Quasi diceret nullam. Vides ergo, quod unum est, quod commutationem non recipit, neque dispensationem admittit. Hoc si voves, imo quia voves, non enim bonus esse potes si hoc non voveris, redde quod vovisti, et ipsum redde quod vovisti, quia si aliud reddere volueris pro isto, ille non accipit quodcunque fuerit illud. Vovete, inquit, et reddite Domino Deo vestro omnes, qui in circuitu ejus affertis munera, terribili, et ei qui aufert spiritum principum terribili apud omnes reges terrae (Psal. LXXV) . Vove ergo, et redde Deo spiritum tuum. Si voves et reddis, accipiet. Si non voves, vel post votum reddere nolueris, tollet. Si spiritum principum aufert, auferre [Col. 1056C] non poterit spiritum tuum? Si ergo reddis, pro dato remunerabit; si non reddis, pro non dato condemnabit. Si voves animam tuam, redde animam tuam. Noli putare quod possis reddere pecuniam tuam pro anima tua. Hoc enim esset plus vovere et minus reddere, et non esset aequa recompensatio. Si tua das Deo, teipsum zabulo, non est aequa partitio. Cum anima tua dare potes pecuniam tuam, pro anima non potes, nisi forte pro anima tua pecuniam tuam dare volueris, ut anima tua data pecunia acceptabilior fiat pro illa. Hoc ergo unum est scilicet anima, quod commutationem non accipit. Votorum denique aliud occultum est et coram Deo tantum, aliud manifestum etiam coram homine. Occultum [Col. 1056D] votum fractum peccatum est; manifestum fractum peccatum et scandalum. In illo Deus offenditur, in isto in proximum peccatur. Melius est autem non vovere quam vovere et non reddere. Quemadmodum secundum sententiam beati Petri: Melius est non cognoscere veritatem, quam post agnitionem retrorsum converti ab eo, quod traditum est, sancto mandato (II Petr. II) .

Celebra, inquit, festivitates tuas, et redde vota tua, quia non adjiciet ultra ut pertranseat in te Belial: universus interiit. Si per Belial, quod interpretatur absque jugo, diabolum convenienter accipimus, per universum Belial diabolum et universitatem daemonum, et reproborum hominum non inconvenienter intelligimus. Universus ergo Belial nobis interiit, [Col. 1057A] quando diabolus cum universis malignis spiritibus, et reprobis hominibus potestatem nos persequendi ac tentandi divinitus refrenatus amittit. Et regnat Deus noster, quia dum in nobis concidit regnum diaboli, oritur et manet regnum Christi. Nunc itaque, charissimi nobis, si non semen Chanaan, sed Juda sumus, illius, inquam, Juda, de quo scriptum est: Juda, te laudabunt fratres tui (Gen. XLIX) . Confiteamur primum peccata nostra, et sic immolemus sacrificium laudis Domino, et reddamus Altissimo vota nostra in tempore, ut cum ipso regnemus in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LIV. In Quadragesima.

[Col. 1057B]

Super aspidem et basiliscum ambulabis et conculcabis leonem et draconem (Psal. XC) . Hoc sacro maxime tempore, charissimi nobis, ut sacra consuetudo annuatim repraesentat, in castris Ecclesiae tuba coelestis auditur, exercitus Christianus convocatur, stipendium doctrinae spiritalis tribuitur, Christi miles accingitur, campum sacrae abstinentiae cum diabolo bellaturus ingreditur, et armis virtutum et bonorum operum munitus aggreditur, pugna committitur, victoria speratur, hostis vincitur, triumphus revehitur, corona donatur, pax bello quaesita securius possidetur. Non debet miles Christi, sonante buccina coelestis exhortationis, ad occursum hostis validi [Col. 1057C] trepidare, cum evangelica docente historia ducem suum fortem armatum cognoscit dudum superasse. Fortis armatus diabolus, atrium ejus mundus, arma doli spiritales et astutiae, vasa homines, fortior superveniens Christus, direptio vasorum, redemptio hominum (Luc. XI) . Venit itaque Christus in mundum, ut liberaret genus humanum, et ut in terram mitteret non pacem, sed gladium (Matth. X) . Maledictus ergo qui facit opus Dei negligenter, et qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) . Et, ut ait Salomon, primo tempus belli, et postea tempus pacis (Eccle. III) . Tempus belli in mundo, tempus pacis in coelo. Pro viribus ergo pugnemus, ut adepta victoria in pace laetemur. Quod si pugnare et superare negligimus, expugnabimur et superabimur. Hostis [Col. 1057D] etenim noster non dormit neque dormitat (Psal. CXX) , sed tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V) . In hujus expositione sententiae non nostra, verum beati Cypriani verba capiamus. «Circuit, inquit, ille nos singulos, et tanquam hostis clausos obsidens, muros explorat, et tentat an sit pars aliqua membrorum minus stabilis et minus fida, cujus aditu ad interiora penetretur.» Offert oculis formas illices, et faces voluptatis [faces voluntatis], ut visu destruat castitatem. Aures per canora musica tentat, ut soni dulcioris auditu, solvat et molliat Christianum vigorem. Linguam vitio provocat, manum injuriis lacescentibus ad petulantiam cordis instigat. Ut fraudatorem faciat, lucra opponit injusta. Ut animam pecunia capiat, ingerit perniciosa [Col. 1058A] compendia, honores terrenos promittit, ut coelestes auferat. Ostentat falsa, ut vera subripiat. Et cum latenter non potest fallere, exerte atque aperte minatur. Terrorem turbidae persecutionis intentat ad debellandos servos Dei, inquietus semper et semper infestus; in pace subdolus et in persecutione violentus. Quamobrem contra omnes diaboli, vel fallaces insidias, vel apertas minas stare debet instructus animus et armatus, tam paratus ad repugnandum, quam est semper ad impugnandum paratus inimicus.

Sane quatuor sunt, aspis, basiliscus, leo, draco, quae in principio sermonis posuimus, per quae universalem diaboli malitiam intelligere possumus et debemus. Ferunt de aspide quod cum coeperit pati [Col. 1058B] incantatorem, qui eam quibusdam carminibus propriis provocat, ut eam de caverna educat, illa cum exire noluerit, unam aurem in terram premit, alteram cauda obturat et operit, sicque voces illas magicas non audiens non exit. Aspis igitur, quae suas aures obturando contra vocem incantantis se pertinaciter servat, ne exeat, surdam et insensibilem contra nos diaboli pertinaciam recte figurat. Hinc est quod de illis quos vitio suae malignitatis obduratos, in malo pertinaces facit, dicitur in psalmo: Furor illis secundum similitudinem serpentis, sicut aspis surdae et obturantis aures suas; quae non exaudiet vocem incantantium, et venefici incantantis sapienter (Psal. LVII) . Veneficus sapienter incantat, dum doctor eruditus sapienter praedicat, et totis [Col. 1058C] viribus studet, ut peccatorem de suae pravitatis abditis ad lucem veritatis abducat. Sed aspis terra caudaque suas aures obturat, ne vocem incantantis audiat et exeat, dum peccator hinc amore terrenorum victus, illinc de spe futurae emendationis, quam circa vitae finem vel in fine quidam consequi creduntur, sibi blandiens modis omnibus elaborat, ne justus monitis ad praesens obediat. Aspis itaque diabolum congrue figurat qui in sua malignitate contra nos velut surdus et insensibilis pertinaciter perseverat. Peccatorem quoque recte significat qui in pravam consuetudinem suam trusus pertinaciter renititur, ne justis monitis acquiescat.

Sed nos, charissimi, diabolum, quem hoc loco [Col. 1058D] per aspidem principaliter designari diximus, toties et tandiu fusis ad Deum precibus et sacris monitis ad alterutrum factis, incantemus, donec illum de sua pertinacia qua contra nos saevit, et ejus pestiferum virus de nostris fraternisque cordibus potenter ejiciamus. Basiliscus Graece, Latine regulus interpretatur eo quod rex serpentium sit, adeo ut eum videntes fugiant, quia flatu suo serpentes necat, mustelis tamen vincitur. Mustela dicitur quasi mus longus. Nam telon [ τέλον ] longum dicitur. Mustela itaque est animal longum, parvum et prudens. Per basiliscum ergo, quia inter sui generis animantia rex est, recte superbiam diaboli intelligimus. Ipse est enim rex super omnes filios superbiae (Job XLI) . Qui et suo flatu serpentes necat, dum multoties [Col. 1059A] nonnullos, qui deberent esse prudentes sicut serpentes, pravis suggestionibus aspirans per culpam mortificat. Qui tamen a mustelis vincitur, dum ab illis qui sunt parvi humilitate cordis, et longi vel potius longanimes perseverantia boni operis, prudentes acumine discretionis, superatur. Leo, qui fortiter in alias bestias furit, recte per suam ferocitatem et saevitiam, saevam diaboli crudelitatem designat. Draco denique non in dentibus, sed in cauda suam virtutem habet, et magis insidiando, et delitescendo, quam aperte saeviendo nocet; ab eo nec elephas sui corporis magnitudine tutus est. Nam circa semitas, per quas solito gradiuntur, delitescens crura eorum nodis illigat, ac suffocatos perimit. Sicut ergo leo manifestam diaboli crudelitatem exprimit, ita draco [Col. 1059B] congrue designat ejus occultam calliditatem. Diabolus itaque, sicut supra monstratum est, aspis est insensibili pertinacia, basiliscus elata superbia, leo manifesta saevitia, draco occulta malitia. Sed miles Christi aspidem, basiliscum, leonem, et draconem vincit et conculcat, dum universam e us nequitiam, quae per haec quatuor figuratur, prudenter et potenter debellat.

Ad hujus vero victoriae palmam obtinendam etiam ipsius Salvatoris verbis animamur, ubi apostolis loquens dicit: Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et supra omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebit (Luc. X) . Non enim solum apostolis, verum et universis fidelibus suis dedit potestatem adversarias potestates superandi, [Col. 1059C] qui non tantum illis, sed et omnibus in se credentibus dare dignatus est exemplum contra eas dimicandi. Hinc est etiam quod recumbentibus undecim apostolis ait: Signa autem eos qui crediderint haec sequentur: In nomine meo daemonia ejicient (Marc. XVI) . Et iterum post pauca: Serpentes tollent, et si mortiferum quid biberint, non eis nocebit (ibid.) . Sed nunquid, fratres, quia ista corporaliter et visibiliter non facimus, ideo minime credimus? Absit! Sancta nimirum Ecclesia, sicut dicit beatus Gregorius, nunc quotidie spiritaliter facit, quod tunc per apostolos corporaliter faciebat. Nam sacerdotes ejus, cum exorcismi gratiam manum credentibus imponunt, et habitare malignos spiritus in eorum mente contradicunt, [Col. 1059D] quid aliud faciunt quam quod daemonia ejiciunt? Dumque bonis suis exhortationibus malitiam de alienis cordibus auferunt, serpentes tollunt. Et dum pestiferas suasiones audiunt, sed tamen ad operationem pravam minime pertrahuntur, mortiferum quidem est quod bibunt, sed non eis nocet. His omnibus edocemur, fratres, non tam corporalia signa, quae cum reprobis possunt haberi communia, quam spiritualia, quae diximus amare; quae tanto securiora sunt, quanto occultiora, et de quibus apud Deum eo major retributio, quo apud homines minor est gloria. Hinc est quoque quod discipulis de eo quod eis immundi spiritus subjiciebantur gaudentibus Dominus ait: Nolite gaudere quia spiritus subjiciuntur vobis. Gaudete autem quod nomina vestra [Col. 1060A] scripta sunt in coelis (Luc. X) . Nos itaque, charissimi nobis, contra spiritualem hostem dimicaturi spiritualibus armis induamur, ut habeamus scutum per fidem, galeam per spem, loricam per charitatem, gladium spiritus quod est verbum Dei, per praedicationem, et lanceam longam, quae ad Deum erigatur, et in hostem dirigatur, per devotam et impraetermissam orationem. Super nostrum jumentum sedeamus, ut lasciviam nostrae carnis deprimamus, frenum temperantiae et discretionis illi imponamus, ut ab illicitis illud cohibeamus et per viam aequitatis dirigamus. Urgeamus illud calcaribus jejuniorum et vigiliarum, ne torpescat in exercitatione virtutum et exhibitione bonorum operum. Simus fortes in bello, et pugnemus cum antiquo serpente, ut regnum [Col. 1060B] aeternum percipiamus. Nemo nostrum in castris vitae praesentis contra hostes dimicando torpeat, ne regnum aeternum superatus amittat. Non enim segniter, sed viriliter et legitime certanti regni coelestis corona reservatur. Unde pulchre quidam versificator ait:

Excute torporem, qui coeli quaeris honorem
Non dabitur segni coelestis gloria regni.

Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LV. In festo beatae Mariae.

Quasi storax, et galbanus, et ungula, et gutta, et quasi Libanus non incisus vaporavi habitationem [Col. 1060C] meam, et quasi balsamum non mistum odor meus. Et quasi Terebinthus extendi ramos meos, et rami mei honoris et gratiae. Ego quasi vitis fructificavi suavitatem odoris, et flores mei fructus honoris et honestatis (Eccli. XXIV) . Haec sacrosancta verba, charissimi, quae per Jesum, filium Sirach, in Ecclesiastico de sapientiae laudibus elegantissime describuntur, beatae et intemeratae virginis Mariae praeconiis magnificisque virtutibus convenienter attribuuntur. Ipsa nimirum coelesti sapientiae prae caeteris mortalibus plenissime sibi donata per virtutes rebus hic descriptis figuratas vicit malitiam, obtinuit palmam, habet coronam. Cujus revera fortitudo et laus Dominus, et factus est ei in salutem, fortitudo in pugna, [Col. 1060D] laus in victoria, salus in gloria. Unde rectissime beata virgo Maria per omnium ora fidelium laudibus sapientiae suas potest virtutes attollere, et suae dignitatis gloriam per universam Ecclesiam commendare. Dicat ergo, dicat, inquam, prae cunctis mortalibus singulariter, dicat excellenter: Quasi storax, et galbanus, et ungula, et gutta: et quasi Libanus non incisus vaporavi habitationem meam. Et quasi balsamum non mistum odor meus, etc. Storax, ut physicorum libri narrant, in potu sumptus raucitatem aufert, vocem clarificat. Unde congrue gratiam divinae laudationis figurat. Quam gratiam beata Maria luculenter habuit, quia per Elizabeth de sua credulitate beatificata laudes Deo decantans ait: Magnificat anima mea Dominum (Luc. I) . Quasi storax [Col. 1061A] itaque fuit, quia voce a peccati raucitate per supernam gratiam clarificata laudem Dei dignissime decantavit. Galbani quoque fumigatio, sicut eorumdem libri attestantur, reptilia fugat. Reptilia vero turpium cogitationum in humanis cordibus irreptionem apte significant. Quasi galbanus, ergo beata Dei Genitrix veraciter exstitit, quia de sui cordis aditu, omnis immundae cogitationis irreptionem propulsavit. Ungula, quemadmodum physici tradunt, herba quaedam est sicut ungula caballi formata, et ab ipsis ungula caballina nominata. Quae, quia frigidae naturae est, concupiscentiae carnalis male blandientis exstinctionem designare potest. Quamobrem beata Maria fuisse velut ungula bene creditur, quae concupiscentiae carnalis incendium rore gratiae coelestis [Col. 1061B] in se potenter exstinxisse non dubitatur. Gutta omnes inflaturas et tumores pellit, et ob hoc perfectae humilitatis virtutem convenienter exprimit. Quam virtutem sancta Dei Genitrix excellenter habuit, quae dum Dei mater ab angelo nominaretur humiliter respondit: Ecce ancilla Domini: fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) . Et quasi Libanus non incisus. Libanus dealbatio interpretatur. Beata ergo Maria velut Libanus fuit per candorem castitatis, non incisus per integritatem virginitatis. Quidam dicunt non incensus, fuit etenim velut Libanus non incensus, quia flos castitatis ejus candidissimus incendio libidinis non est adustus.

Quasi storax, inquit, et galbanus, et ungula, et gutta, quasi Libanus non incisus vaporavi habitationem [Col. 1061C] meam. Talibus quippe aromatibus gloriosa, et saepe nominata, semperque nominanda, et nulla oblivione tacenda virgo Maria suam habitationem vaporavit, quia talibus virtutibus ad pellendum malitiae frigus suam sanctam conversationem inflammavit. Et quasi balsamum non mistum odor meus. Arbor balsamus stipite similis est viti, foliis similis est rutae albidioribus semperque manentibus. Arbor autem balsamus, lignum vero xylobalsamum dicitur, fructus sive semen carpobalsamum. Percussus autem cortex balsami ferreis uncinulis guttam eximii odoris emittit. Quam adulterant oleo cypressino admisto, vel melle. Quae si pura fuerit, tantam habet vim, ut cum sol excanduerit, teneri in manu non possit. Odor autem [Col. 1061D] beatae Mariae virginis quasi balsamum non mistum existit, quia ejus sanctam et sinceram opinionem, qua terram et coelum adimplevit, nullius infamiae fetor corrumpit. Ego quasi terebinthus extendi ramos meos; et rami mei honoris et gratiae. Terebinthus est arbor habens resinam omnibus resinis praestantiorem. Unde congrue significat charitatem, de qua dicitur: Adhuc vobis excellentiorem viam demonstro. Si linguis hominum loquar et angelorum, etc. (I Cor. XII, XIII.) Et post pauca: Nunc manent tria haec, fides, spes, charitas. Major autem horum est charitas. Terebinthus ista erigitur in coelum per dilectionem Dei, et dilatat ramos suos in universum mundum per dilectionem proximi. Rami ejus sunt aliarum exercitatio virtutum, et exhibitio bonorum operum. Qui sunt honoris [Col. 1062A] quia venerationis, et gratiae quia pulchritudinis? Honoris aliis, gratiae in semetipsis; fructus ejus jucunditas bonae conscientiae intus coram Deo, folia decor boni exempli foris coram proximo. Beata itaque Maria quasi terebinthus ramos suos extendit, quia charitate plena fuit, Deum super omnia et proximum sicut semetipsam dilexit.

Ego quasi vitis fructificavi suavitatem odoris. Vitis florendo fructificat, et ejus fructus inebriat. Sic beata Maria per florem suae virginitatis fructificavit Christum botrum nostrae redemptionis, qui suos electos inebriat in mundo vino gratiae, in coelo vino gloriae. Hujus vitis fructum sive botrum, id est Christum, botrus ille quem duo viri exploratores filii Israel attulerunt in desertum in vecte bene significat. [Col. 1062B] Ipse namque nobis est fructus vitae, quo pascimur, et fundit nobis, sicut jam dictum est, primo vinum gratiae, deinde gloriae quo inebriamur. Duo autem viri exploratores prophetas et apostolos figurant, qui secreta patriae coelestis Spiritu sancto duce exploraverunt, et Christum nobis per Scripturas suas in hunc mundum attulerunt. Lignum autem vectis lignum designat crucis; et sicut ille qui praecedebat ex duobus viris botrum portantibus botrum post tergum pendentem non vidit in vecte, sic praecedens prophetarum cuneus Christum non vidit in cruce; ille autem qui sequebatur botrum vidit, quia chorus apostolorum, qui post ipsum in mundo remansit, et post ipsum de mundo recessit, et praesentem eum in carne patientem in cruce conspexit. [Col. 1062C] Decem exploratores qui pravis sermonibus corda filiorum Israel ab ingressu terrae promissionis averterunt, infideles Judaeos sub Decalogo legis positos designant, qui coelestia promissa per fidem Christi quaerere detrectant. Duo autem exploratores, qui populum ad ejusdem terrae introitum fideliter exhortati sunt, electos Christianos sub duobus praeceptis charitatis positos exprimunt, qui coelestis patriae jucunditatem introire totis visceribus concupiscunt. Istius vitis fructus congrue suavitas odoris appellatur, quia per ejus aspirationem et praedicationem, quia suavis in coelis est, a nobis e terra odoratur. Sed is qui nobis nunc est suavitas odoris in mundo, postmodum nobis erit suavitas saporis in [Col. 1062D] coelo, qui nunc est suavitas odoris in fide, tunc erit suavitas saporis in contemplatione; qui nunc est suavitas odoris in spe, tunc erit suavitas saporis in re. Videmus nunc per speculum in enigmate, tunc autem videbimus facie ad faciem (I Cor. XIII) .

Et flores, inquit, mei fructus honoris et honestatis. Flores beatae Virginis, id est virtutes ejus, castitas, charitas, humilitas, immarcessibiliter florentes, flores sunt honoris et honestatis, quia Christus fructus ejus, qui de Virgine his floribus ornata processit, suis electis honorem et honestatem tribuit in terris, et eisdem se daturum spondet in coelis. Beata itaque Dei Genitrix quasi vitis fructificavit, quia Christum verum botrum, qui nos vino gratiae et gloriae inebriare non desinit, generavit. Sed [Col. 1063A] (quod est mirabile dictu) hic fructus est solus, qui suae matri florem non abstulit, sed conservavit et venustavit. Ergo beata et intemerata virgo Maria prae caeteris mortalibus sapientiae coelestis aromatibus referta fuit quasi storax per clarissimam, id est dignissimam divinae laudis decantationem, quasi galbanus per cujuslibet immundae cogitationis fugationem, quasi ungula per concupiscentiae carnalis exstinctionem, quasi gutta per totius elationis depressionem, quasi Libanus non incisus per candidissimae castitatis integritatem, quasi balsamum non mistum per sinceram opinionem, quasi terebinthus per veram charitatem, quasi vitis per singularem fecunditatem. Quam plurima sunt, fratres, quae de his omnibus ad laudem sacrae virginis Mariae dici [Col. 1063B] possent, imo deberent, sed brevitas temporis, et prolixa celebritas divinae laudis diutius his immorari nos prohibent. Sed nec debemus detinere sermone diem, quia sicut sermo opportunus est optimus, sic qui moderatur labia sua, prudentissimus est. Nunc igitur ad nosmetipsos redeamus, et in iis, quae dicta sunt beatam Mariam pro viribus imitari studeamus, ut ejus meritis et precibus cum ipsa glorificari valeamus. Simus et nos quasi storax, clarificata voce cordium laudem Deo celebrando; quasi galbanus, reptilia cogitationum inutilium devotis orationibus effumigando; quasi ungula, libidinem carnis exstinguendo; quasi gutta, superbiam cordis subigendo; quasi Libanus, castitatem corporis custodiendo, quasi balsamum, bonam famam circumquaque diffundendo; [Col. 1063C] quasi terebinthus, Deum super omnia, et proximum sicut nosipsos diligendo. In his omnibus imitemur beatam Mariam sub brevitate temporis, ut cum ipsa gloriari mereamur in diuturnitate aeternitatis. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LVI. De anima obediente.

Legimus in Veteris Testamenti pagina de Ruth Moabitide, quod Noemi suae socrui adhaerens, ejusque praeceptis obediens, Booz viro potenti et diviti meruit conjugio copulari (Ruth. I) . Noemi, quae interpretatur pulchra, significat doctorem ac pastorem [Col. 1063D] ecclesiasticum variis coelestis gratiae donis non solum exterius, sed et interius decoratum, occulta dedecoris, secundum Apostolum, abdicantem, non ambulantem in astutia, non verbum Dei adulterantem. Quem propterea femina figurat, quia spiritualem prolem Deo per suam praedicationem parere ac nutrire non cessat. Hinc est quod ad Galatas Apostolus scribens ait: Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) . Ruth, quae interpretatur festinans, designat animam sui praelati sanctis monitis festinanter obedientem, nec in ejus praeceptis exsequendis moras ullas innectentem: scit quod Dominus non tam holocausta vult vel victimas, quam ut obediatur voci ejus: et quod melior est obedientia quam victima, et auscultare magis [Col. 1064A] quam offerre adipem arietum, quoniam quasi peccatum est ariolandi repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere (I Reg. XV) . Ruth ergo veraciter et bene festinat, dum obediens anima ad cuncta, quae sibi imperantur, sive honorabilia videantur sive turpia, festinanter aurem inclinat. Sciendum est autem quod obedientia aliquando, si de suo aliquid habet, nulla est; aliquando vero minima, etiamsi suum aliquid non habet. Cum enim locus superior imperatur, obedientiae sibi virtutem evacuat, qui ad hunc proprio desiderio anhelat. Cum autem propria contumeliae imperantur, nisi haec ex semetipso animus appetat, obedientia sibi meritum minuit, quia ad haec invitus descendit. Hinc Moyses principatum populi humiliter recusat (Exod. III) . [Col. 1064B] Paulus audacter dicit: Ego non solum alligari in Jerusalem, sed etiam mori paratus sum (Act. XXI) .

Ruth itaque propter Noemi terram deosque suos reliquit, dum veraciter obediens anima doctoris ecclesiastici verbo vel exemplo provocata, cuncta terrena et oblectamenta per daemones oblata penitus postponit. Et inseparabiliter illi adhaeret, dum illius doctrinae praeceptis amicabiliter assensum praebet. Ipsaque per omnem viam, qua incedit sequitur, dum illum in vitiis declinandis, exercendisque virtutibus imitatur. Denique cum illo in Bethlehem commoratur, dum intra sanctam Ecclesiam sub ejus consilio vel regimine sancte et honeste conversatur. Booz, qui interpretatur fortitudo Dei, et erat vir potens, et magnarum opum, qui habebat mes ores, [Col. 1064C] et cujus erat ager, in quo Ruth collegit spicas (Ruth. II) , Christum significat. Christum enim credimus et confitemur cum Apostolo Dei virtutem, et Dei sapientiam (I Cor. I) , qui est vir potens, quia data est ei omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) . Qui est etiam magnarum opum, quia in ipso sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Coloss. II) . Ager ejus sancta Scriptura est. Qui ager hinc habet hordeum per Vetus Testamentum, illic frumentum per Testamentum Novum. Messores sunt praedicatores, qui in hoc agro quotidie sententias metunt, unde fideles animas epulentur, et splendide pascantur. Imperfecti vero et infirmi non manipulos metunt, sed spicas colligunt, quia non maxima, sed minima capiunt. Qui bene a mane [Col. 1064D] usque ad vesperam, quemadmodum Ruth, in agro stant, quia viriliter laborant, ut ab ipsa inchoatione ad perfectionem perveniant. Unde et Booz suis messoribus praecepit, ut, si velint cum eis metere, id est majora investigare et capere, non prohibeant, imo et de suis manipulis ex industria tribuant, ut videlicet etiam de suis sententiis eos non negligenter instruant. Praecepit quoque suis messoribus, ut nemo Ruth colligenti spicas molestiam inferret, quia modis omnibus est cavendum ne quis animae bonum incipienti, id est ad fidem, vel ad bonam conversationem recenter venienti, scandalum ponat. Hinc est enim quod Salvator ait: Qui susceperit unum parvulum in nomine meo, me suscipit [Col. 1065A] (Matth. XVIII) . Qui autem scandalizaverit unum de pusillis istis, qui in me credunt, expedit ei ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris (ibid.) . Et post pauca: Videte ne contemnatis unum ex his pusillis. Dico autem vobis quoniam angeli eorum semper vident faciem Patris mei; qui in coelis est (Rom. XIV) . Pusillus est, qui bonum incipit, et qui necdum in robur virtutis aut altitudinem perfectionis ascendit. Beatus quoque Paulus de molestia scandali fratribus infirmis non inferenda sic dicit: Hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratribus aut scandalum. Et item: Noli cibo tuo perdere illum, pro quo Christus mortuus est (ibid.) . Hinc iterum dicit: Si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo carnes in aeternum [Col. 1065B] (I Cor. VIII) . Et deinceps: Sine offensione estote Judaeis, et gentibus, et Ecclesiae Dei, sicut ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X) . Concessit Booz Ruth, ut cum pueris suis panem comederet, buccellam suam in aceto intingeret, et de aqua quae erat ad sarcinulas, dum sitiret, biberet; quia Christus, qui est clementissimus paterfamilias bene tribuit animae recenter conversae cum suis electis panem sanae doctrinae, ne deficiat in via virtutis et boni operis, et acetum timoris acriter pungentis, de quo scriptum est: Confige timore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui (Psal. CXVIII) ; ne dissolvatur in prosperis, et aquam refrigerantis consolationis, ne frangatur in adversis. Panis enim sustentat, acetum [Col. 1065C] pungit, aqua refrigerat.

Si sitieris, inquit, vade ad sarcinulas, et bibe aquas, de quibus pueri bibunt. Notandum de aqua, quod ad sarcinulas requiri jubetur, quia qui sarcinae virtutis exercendae et boni operis exhibendi humerum libenter supponit, ipsae divinae consolationis refrigerium promeretur. Hinc est quod Psalmista dicit: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo, consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) . Et item: In die tribulationis meae Deum exquisivi manibus meis nocte contra eum, et non sum deceptus. Renuit consolari anima mea, consolatione scilicet terrena, memor fui Dei et delectatus sum (Psal. LXXVI) , accepta videlicet consolatione divina. [Col. 1065D] Quisquis autem a pio onere virtutis et boni operis se elongat, refrigerio supernae consolationis se defraudat. Unde bene de Sapientia dicitur, quod non invenitur in terra suaviter viventium (Job XXVIII) . Ad sarcinulas itaque, id est ad exercitium laboremque virtutis et boni operis, pergat quisquis aqua sapientiae salutaris potari desiderat. Quod autem non sarcinas, sed sarcinulas Booz dicit, concordare videtur verbo Dominico, ubi ait: Jugum meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI) . Et beatus Joannes: Mandata ejus gravia non sunt (I Joan. V) . Mandata namque divina, quae a reprobis importabilia dicuntur, incipientibus quidem et infirmis aliquantulum gravia sunt, sed perfectis esse levia comprobantur. Perfecte nempe Deum diligentibus esse ea [Col. 1066A] levia Psalmista demonstrat, dicens: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum (Psal CXVIII) . Habet itaque Ruth cum pueris Booz panem acetum, et aquam, quia vere poenitens anima habe cum puris et electis animabus in Christum credentibus panem in eruditione, acetum in increpatione, aquam in visitatione. Panis iste confert virtutem sustentationis, acetum salubritatem timoris, aqua refrigerium consolationis. Reliquiae ciborum, quas Ruth colligebat, possunt intelligi quaedam sacrae doctrinae verba minora, quae post se perfecti relinquunt, dum majora et in semetipsis exercent, et aliis distribuunt. Quae minora Ruth libenter colligit quia animae esurienti quaelibet minima vel etiam amara, magna et dulcia videntur.

[Col. 1066B] Non vadas, inquit, ad colligendum in alterum agrum, nec recedas ab hoc loco, sed jungere puellis meis, et ubi messuerint, sequere. Ager alter et alienus est omnis liber haereticorum, in quo Booz dissuadet Ruth spicas colligere, quia Christus admonet animam ad se conversam pravas haereticorum assertiones non recipere. Quae tunc vere puellis ejus jungitur, et eas in metendo sequitur, dum sanctis animabus fideliter adhaerens eas in sacris lectionibus imitatur. Ruth igitur alienigena in agro Booz spicas colligit, dum, peccatrix, sed conversa, anima verba Dei studiose legit; et collecta virga caedit et excutit, dum quae legit per solertem meditationem, verum a falso, vel spiritualem intellectum a littera recte discernit. Collecta denique et excussa in domum portat, dum [Col. 1066C] quae legit et meditatur intra sanctam conversationem suam effectui boni operis mancipat. Domus enim, in qua quis conversatur, conversationem recte significat. Unde et per quemdam Sapientem dicitur: Si non in timore Domini tenueris te. cito subvertetur domus tua (Eccli. XXVII) , id est bona conversatio tua. Vel certe collectam et excussam messem in domum ferre est lectione et meditatione cognita, probataque bona, per affectum et effectum virtutis et boni operis intra conscientiam collocare. His itaque peractis cernens Noemi nurum suam magnam apud Booz gratiam invenisse, dat consilium quo possit adhuc majorem invenire, quia unusquisque pastor bonus, dum in anima sibi credita convaluisse Christi [Col. 1066D] gratiam animadvertit, ut majorem adhuc apud eum habere gratiam possit, studium impendit. Dicit ergo:

Filia mi, quaeram tibi requiem, et providebo tibi, ut bene sit tibi. Booz iste cujus puellis in agro junctae es, propinquus noster est, etiam hac nocte aream hordei ventilat. Lavare igitur, et ungere, et indue te cultioribus indumentis, et descende in aream. Non te videat homo, donec escam, potumque finierit. Quando autem ierit ad dormiendum, nota locum, in quo dormiat veniesque, et discooperies pallium quo operitur a parte pedum, et projicies te, et ibi jacebis. Ipse autem dicet tibi quid debeas facere (Ruth. III) . Noemi pastor ecclesiasticus, Ruth subjectns, Booz Christus, propinquitas bonitas. Hanc etenim propinquitatem non [Col. 1067A] facit cognatio sanguinis, sed affinitas sanctitatis. Hinc Salvator ait: Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, ipse meus frater, soror, et mater est (Matth. XII) . Et beatus Joannes: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I) . Nox est vita praesens, dum sub velamine sacramentorum percepimus coelestium gratiam donorum. Nox est, dum nostras conscientias alter alterius non videmus, sed quid alter de altero cogitet ignoramus. Nox est, quia videmus per speculum et in enigmate, nondum facie ad faciem, et ambulamus per fidem, nondum per speciem (I Cor. XIII) . In hac nocte Booz suam aream ventilat, quia [Col. 1067B] Christus non tantum Ecclesiam sanctam ab ipsius persecutoribus vel male viventibus hominibus, verum etiam unamquamque fidelem animam a pravis cogitationibus, et a falsa carnalique intelligentia in sacra Scriptura diligenter purgat. Sane anima fidelis et obediens lavatur, dum crebris fletibus a culpae veteris sordibus emundatur. Hinc Jeremias admonet, dicens: Deduc quasi torrentem lacrymas per diem et noctem, non des tibi requiem, et non taceat pupilla oculi tui (Thren. II) . Unguenta sunt dona spiritalia, quia sicut unguentis vulnera sive dolores corporum, sic sacris donis sanantur ac mitigantur vulnera sive dolores animorum. De his donis Apostolus sic dicit: Unicuique datur manifestatio spiritus ad utilitatem (I Cor. XII) . Alii quidem per spiritum [Col. 1067C] datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alteri fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum (Isai II) . Et Isaias: Requiescet super eum spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini. Haec dona, fratres, vera sunt unguenta, et eorum perceptio vera est unctio. Sed et virtutes, quae de ipsis donis oriuntur, unguenta non inconvenienter appellantur, quia eorum exercitatio perfecta est unctio, quae et vermes in nobis vitiorum consumit, et affectiones peccatis vulneratas sanitati restituit. Vestimenta sunt opera. Vestimenta cultiora opera praecipua, ut sunt sex [Col. 1067D] opera misericordiae, dare panem esurienti, potum sitienti, etc. Et si quis istis circumdatur, quasi mundis vestibus et pretiosis ordonatur.

Ruth igitur post spicarum collectionem et excussionem, lavatur, ungitur, et vestitur, quia fidelis anima, post acceptam in Scripturis per lectionem et meditationem veritatis cognitionem, et lavatur per compunctionem, et ungitur per spiritualium charismatum aemulationem, et virtutum exercitationem, et vestitur per bonam actionem. His ita compositis in aream descendere, est intra cordis planitiem quemlibet, post accepta beneficia, semetipsum humiliare. Quasi enim supra se est homo per elationem, sed ad se redit, et in se descendit per humiliationem. Est et alia humiliatio, quae praecedit istam, [Col. 1068A] sed altera est ad beneficii perceptionem. Ista autem est ad beneficii augmentationem. A parte denique pedum pallium discooperire, et ibi se projicere sive jacere, est sacramentum nostrae redemptionis humiliter investigando, considerare, et Christi perpetuam conjunctionem per ipsius incarnationis fidem humiliter et indesinenter postulare. Sed tantam accessionem et familiaritatem nullatenus anima praesumat, nisi eum cibo et potu exhilaratum, et in lectum pacis ac quietis collocatum videat. Cibus Christi sive potus est, ut fiat voluntas Patris ejus. Hinc est quod discipulis suis ait: Ego cibum habeo manducare, quem vos nescitis. Meus cibus est ut faciam voluntatem ejus qui misit me, ut perficiam opus ejus (Joan. IV) . Non igitur anima quaelibet Christi sacramentum [Col. 1068B] discutere, tractare, percipere, vel ab ipso grandia postulare ullatenus audeat, nisi, prius exhibitis sanctis operibus, illum erga se laetificatum et pacatum agnoscat. Quid enim communicabit cacabus ad ollam (Eccli. XIII) ? Quando enim se colligerint, confringetur. Et Apostolus: Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI) . Hinc cum Moyses post mortem Nadab et Abiu argueret Eleazar et Ithamar de hirco, quem exustum reperit, quod eum non comedissent, respondit ei Aaron: Oblata est hodie victima pro peccato, et holocaustum coram Domino. Mihi autem accidit quod vides. Quomodo potui comedere eam, aut quomodo placare Dominum, vel sicut quidam legunt, placere Domino in caeremoniis mente lugubri? (Levit. XX) . Sed et de oratione [Col. 1068C] scriptum est, quod qui avertit aurem suam ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis (Prov. XXVIII) . Quisquis ergo quoquo modo vult ad Deum accedere, vel ab eo quidquam postulare, studeat prius necesse est suam conscientiam coram eo bene operando, et semetipsum humiliando serenare, et per hoc Christum quasi cibo reficere, ac potu exhilarare, et quietum erga se reddere. Cibus tamen et potus, quem Booz sumpsit, non Ruth dantis, sed facultatis ipsius Booz fuit, quia nostra actio Christi est donatio, nec est nostrae facultatis, sed gratiae coelestis; non enim volentis neque currentis, sed miserentis est Dei (Rom. IX) . Ipse, inquit, dicet tibi quid debeas facere. Si enim quod noster praelatus praecipit nobis, obedienter [Col. 1068D] facimus, unctio Christi de caetero docet nos de omnibus (I Joan. II) . Laudat denique Booz Ruth quod non est secuta juvenes, et Christus laudat animam sibi fideliter appropinquantem, quod non sequitur daemones, vel reprobos homines ad pravitatem agiles et leves.

Nunc itaque, charissime nobis, ad nosmetipsos revertentes, ex his omnibus studeamus ad agnitionem veritatis erudiri, ad amorem bonitatis inflammari, ad exercitium virtutis incitari, ad effectum boni operis informari, ad promerendum salutis praemium provocari. Relinquamus terram deosque nostros, nostris antiquis pravitatibus daemonumque suggestionibus abrenuntiando; sequamur pastorem nostrum, eum in iis quae recte gerit imitando; adhaereamus [Col. 1069A] ei, eum veraciter amando. Obediamus ei, cuncta quae praecepit solerter operando. Habitemus cum ipso in Bethlehem, cum ipso in sancta Ecclesia honeste conversando. In agro Booz spicas colligamus et excutiamus, et in domum nostram feramus, nostri Salvatoris verba legendo, meditando, et in memoriam, vel nostram conscientiam, ut supra dictum est recondendo; nec in alieno colligamus agro, pravas haereticorum assertiones respuendo. Lavemur deinde nostra crimina deplorando; ungamur dona spiritualia aemulando, virtutesque praesertim charitatem secundum Apostolum sectando; vestiamur, sex opera misericordiae effectui mancipando. Descendamus denique in aream, nos intra cor nostrum humiliando; discooperiamus a parte pedum pallium [Col. 1069B] quo operitur, sacramentum nostrae redemptionis humili consideratione investigando; et illic nos projiciamus et jaceamus, per finem passionis ejus, illi copulari humiliter et absque intermissione postulando. Talibus etenim insistentes promerebimur ab eo, velut Ruth a Booz, accipere primum quidem tres annonae modios per fidem sanctae et individuae Trinitatis, deinde sex modios per perfectionem totius sanctitatis, tandemque illi copulari nuptiali thalamo in mundo per gustum internae dulcedinis, et in coelo per gloriam beatitudinis. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LVII. De quolibet praelato, vel doctore.

[Col. 1069C] Dixit Booz ad Ruth: Non me abnuo propinquum, sed est alius me propinquior. Si ille voluerit te jure propinquitatis retinere, bene res acta est. Sin autem ille noluerit, ego te absque dubitatione suscipiam (Ruth. III) . Ruth, quae interpretatur festinans, sanctam Ecclesiam recte figurat, quae praecepta coelitus sibi data tota devotione complere festinat. Cujus maritus non inconvenienter intelligitur Christus, de quo scriptum est: Qui habet sponsam, sponsus est (Joan. III) . Et beatus Apostolus ait: Christus dilexit Ecclesiam, et semetipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans eam lavacro aquae in verbo, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, sed ut sit, sancta et [Col. 1069D] immaculata (Ephes. V) . Cui sponsae idem sponsus ex eo quodam modo quasi mortuus exstitit ex quo ut homo inter homines vivere et conversari desiit. Ex quo, ut ait Apostolus: Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philipp. II) . Christus etenim, licet resurgens ex mortuis, jam non moriatur, et mors illi ultra non dominetur; quod enim vivit, vivit Deo (Rom. VI) . In eo tamen quod in longinquam regionem accipere sibi regnum peregre profectus est, et corporaliter absens est, illi quodam modo mortuus est. Cujus propinquus, imo propinquior Ecclesiasticorum praelatorum coetus est. Quamvis namque cuncti vere Christiani Christi propinqui recte dicantur, sicut ipse testatur, dicens: Quicunque fecerit voluntatem [Col. 1070A] Patris mei, ipse meus frater, soror, et mater est (Matth. XXII) , tamen ecclesiastici pastores, ad quorum ministerium pertinet docendo, baptizando, caeterisque sacramentis imbuendo, et confirmando credentes, spirituale semen Christo generare, maxime propinquiores illi existunt. De hoc semine Christi Isaias sic ait: Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longaevum, et voluntas Domini in manu ejus dirigetur (Isa. LIII) . Quod semen ne quolibet tempore deficeret, Christi propinquus, id est sanctorum praelatorum chorus, modis omnibus debet praedicando praecavere. Dum autem sancti doctores praedicant, non sibi sed Domino generant, quia in eo quod docendo spiritalem prolem gignunt, non suam, sed Christi laudem quaerunt. Et quoniam [Col. 1070B] cuncta quae agunt, in gloriam Dei faciunt, veraciter dicere possunt: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) . Qui videlicet praelati, sive doctores sancti, quasi intus duas habent caligas: per cognitionem veritatis et amorem virtutis et duo calceamenta foris apparentia: per verbum praedicationis et exemplum boni operis. Quorum calceamentorum, cui alterum vel utrumque deest, ad suscitandum Christo semen idoneus non est. Ut enim non nostris, sed sanctorum Patrum utamur verbis, tam vita quam doctrina clarere debet doctor ecclesiasticus. Nam doctrina sine vita arrogantem reddit, vita sine doctrina inutilem facit. Sacerdotis praedicatio operibus confirmanda est, ut quod docet verbo demonstret exemplo. Vera [Col. 1070C] est enim illa doctrina quam vivendi sequitur forma. Nam nihil turpius est, quam si bonum quod quisque praedicat, explere opere negligat. Tunc enim praedicatio utiliter profertur, quanto efficaciter adimpletur.

Unusquisque ergo doctor et bonae actionis et bonae praedicationis habere debet studium; nam alterum sine altero non facit profectum. Nam sicut nec doctrina sine vita, sic nec vita sufficit absque doctrina. Sancte nimirum debet quisque praelatus vivere propter exemplum, et pie docere propter suae administrationis officium, certus quod ipsi sua justitia non suffragetur, de cujus manu anima subditi penitus exigitur. Quid enim proderit non puniri de [Col. 1070D] suo qui puniendus est de peccato alieno? Mentior, si hoc Dominus per prophetam sub cujusdam terroris denuntiatione non loquitur, dicens: Fili hominis, si me dicente ad impium: Morte morieris, non fueris locutus, ut se custodiat impius a via sua, ipse in iniquitate sua morietur; sanguinem vero ejus de manu tua requiram. Sed et si conversus justus fecerit iniquitatem, morietur, quia non annuntiasti ei, sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Si autem tu annuntiaveris justo, ut non peccet et ille non peccaverit, vivens vivet, quia annuntiasti ei et animam tuam liberasti (Ezech. III) . Liquet ergo quod nec doctrina sine vita, nec vita sine doctrina praelato sufficit, ut spiritualem Christo prolem gignere possit. Quod si alterum deesse contigerit, [Col. 1071A] melius est e duobus imperfectis rusticitatem habere sanctam quam eloquentiam peccatricem. Quod si utrumque defuerit, non solum ad suscitandum Christo semen inutilis, sed velut arbor infructuosa terram occupans, sibi quoque commissis noxius erit. Unde sancta Ecclesia talem pastorem qui solo nomine non etiam re, potestate non utilitate praeest, merito propinquum Christo non agnoscit. Et coram Booz, id est quolibet ecclesiastico doctore verbo sapientiae et scientiae divite, et virtutum vigore potente, suscitationem spirituales seminis ad conservandam perennitatem Christiani nominis humiliter requirit. Est enim doctor ecclesiasticus propinquus Christo gratia doctrinae, sed pastor, cui animarum cura commissa est, propinquior est debito et obligatione [Col. 1071B] pastoralis curae. Quo coram senioribus Bethlehem, id est perfectioribus sanctae Ecclesiae viris, reverenter admonito, ut cura curam sibi injunctam satagat, dum ille id implere recusat, divina saepe dispensante gratia, quasi utrumque calceamentum amittit, dum curam regiminis, per quam sanctam Ecclesiam spirituali prole fecundare debuerat, dimittit, et ecclesiasticus doctor utrumque calceamentum accipit, dum ejus loco subrogatus, verbo et exemplo sanctam Ecclesiam, ut ad honorem Christi spirituali semine fecundetur, incessanter instruit. Sic logo Judae, Mathiam apostolorum senatus substituit, et loco Judaeorum plenitudo gentium subintravit, sicut ipse Dominus Judaeis ait: Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus [Col. 1071C] (Matth. XXI) . Hinc est quod episcopo Philadelphiae dicitur: Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam (Apoc. III) . Hinc est etiam quod episcopo Ephesi dicitur: Habeo adversum te pauca, quod charitatem tuam primam reliquisti. Memor esto unde excideris, et age poenitentiam, et prima opera fac. Sin autem, veniam tibi cibo et movebo candelabrum tuum de loco suo (Apoc. II) . Candelabrum namque cujuslibet reprobi pastoris de loco suo movetur, dum ecclesiastica dignitas illi collata, exigentibus peccatis ejus velut inutili et indigno aufertur, et ad alterum transfertur, et illi velut digno te fructuoso confertur. Quod crebro fieri videmus, ut videlicet, reprobis de sua statione propulsatis, alii loco eorum substituantur, per quos ecclesiastica jura secundum debitum [Col. 1071D] exerceantur.

Talis denique pastor merito discalceatus vocatur, dum munimento verbi et exempli, quantum ad ecclesiasticum spectat ministerium, spoliatur, et utriusque merito praemioque denudatur. Qui dum suae vitiositatis familiam generare et protelare diligit, calceamenta praedicationis et operationis, quibus suos in preparationem Evangelii pacis munire debuit, alteri relinquit. Sed, utinam! secundum imprecationem Psalmistae: Fiant nati ejus in interitum, in generatione una deleatur nomen ejus (Psal. CVIII) . Cuncta vero, quae fuerunt defuncti, in possessionem privilegio ejus utentis transeunt, quia praesertim sancti et perfecti rectores animarum opera quae [Col. 1072A] Christus fecit, et ipsi faciunt, et majora horum faciunt. Quae tamen omnia, secundum quod de parte agri Elimelech vendenda datur intelligi, emunt, dum suis rebus ac voluntatibus abrenuntiant, ut divinae voluntati obediant. Hinc est quod beatus Petrus Domino dixit: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te. Sic et negotiator prudens inventa una pretiosa margarita, dedit omnia sua, et comparavit eam (Matth. XIII) . Dixerunt majores natu Bethlehem ad Booz: Faciat Deus hanc mulierem, quae ingreditur domum tuam, sicut Rachel et Liam, quae aedificaverunt domum Israel (Ruth. XIV) . Seniores Bethlehem pro Ruth Booz orant, quia perfecti quique in sancta Ecclesia praelatum ecclesiasticum et totam congregationem illi commissam continuis [Col. 1072B] orationibus adjuvant. Et quemadmodum Rachel et Lia aedificaverunt domum Israel, ita Ruth domum Booz aedificat, dum sancta congregatio fideli commissa praelato, et ejus ministerio spiritali semine fecundata, spiritalem illi sobolem, viros scilicet spiritales, alios in contemplatione quietos, alios in actione laboriosos, multiplicat. Et est in exemplum virtutis in Ephrata, dum ejus obedientia claret in universali Ecclesia. Et habet celebre nomen in Bethlehem, dum per universam Ecclesiam celebrem aspergit opinionem. Domus denique Booz de semine, quod illi Dominus ex ea dat, fit sicut domus Phares, quem Thamar peperit Judae; dum plerique ex ea ejus praedicatione geniti, a peccatis pristinis amaritudine saluberrimae confessionis purgati, ac [Col. 1072C] deinde dono praecipue scientiae et virtutis a multis aliis divisi, culmine nonnunquam ecclesiastici regiminis merentur exaltari. Thamar enim interpretatur amaritudo, Judas confitens, Phares divisio. Et in hoc progenies Phares, quem Thamar peperit, inde longe ab aliis tribubus filiorum Israel divisa exstitit, quod ex ea regalis dignitas processit, sicut et in libro Ruth declaratur, ubi scriptum est: Phares genuit Esron, Esron genuit Aram, Aram genuit Aminadab, Aminadab genuit Naasson, Naasson genuit Salmon, Salmon genuit Booz, Booz genuit Obed, scilicet ex Ruth, Obed genuit Isai [Jesse], Isai [Jesse] genuit David regem.

Nunc ergo, charissimi, ad nosmetipsos revertentes [Col. 1072D] istum spiritualem Booz semper nobis praeesse desideremus, et illum inutilem propinquum super nos regnare formidemus. Quando bonus pastor Ecclesiae datur, ex dono Dei est. Quando autem reprobus praeest, peccatis hominum exigentibus est, quia Deus super gentem et super omnes homines regnare facit hominem hypocritam propter peccata populi (Job XXXIV) . Non est ergo judicandus a plebe rector inordinatus, dum magis noverint populi sui fuisse meriti perversi regimen suscepisse pontificis. Nam pro meritis plebium disponitur a Deo vita rectorum, exemplo David peccantis, ad comparationem principum qui ex merito plebis praevaricantur. Quod si a fide exorbitaverit rector, tunc a subditis arguendus est. Pro moribus vero reprobis tolerandus, [Col. 1073A] magis quam distringendus a plebe est. Nunc ergo, charissimi nobis, hujusmodi praelatos in his quae inordinate gerunt, temere lacerare non praesumamus. Et secundum beati Gregorii sententiam, nemo nostrum, etiam injuste ligatus, sui pastoris sententiam temere reprehendat, ne, etsi injuste ligatus sit, tumidae reprehensionis superbia, culpa, quae non erat, fiat. Si autem verum Booz viderimus spiritale semen ad propagandum nomen Christi verbo praedicationis, et exemplo boni operis sollicite suscitare, gaudeamus. Et nos ipsi bene vivendo, et alter alterum admonendo, consortes illi esse in merito studeamus, ut illi consortes in praemio fieri mereamur. Quod nobis praestare dignetur Dominus noster Jesus Christus, qui est secundum omnia [Col. 1073B] Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LVIII. Quod significent necessaria vitae humanae.

In Ecclesiastico legimus quod ejusdem libri auctor, de necessariis humanae vitae rebus faciens mentionem, dicit: Initium necessariae rei vitae hominis, aqua, ignis, et ferrum, lac et panis similagineus, et mel, et botrus uvae, et oleum, et vestimentum (Eccli. XXXIX) , et sicut alibi, quibusdam ex his positis, addit, domus protegens turpitudinem; superius quippe quodam loco dixerat: Initium vitae hominis aqua, et panis, et vestimentum, et domus protegens turpitudinem (Eccli. XXIX) . Hic nunc addit plura alia, et quaedam prioribus dulciora et suaviora, et gratiora, ut est lac, mel, botrus, oleum, quia multiplicata [Col. 1073C] secundum incrementum temporis infirmitatis humanae miseria, oportuit etiam ut multiplicarentur ejus necessaria. Et dum crevit infirmitas, crevit consequenter et necessitas. Est autem necessitas, sine qua quid esse non potest; sed quia haec fecit, deinde secundum ea quae carni sunt necessaria, nos ea tunc ad spiritum vertamus, et, ad nostrae mortalitatis informationem, quomodo spiritaliter intelligi possint requiramus. Aqua in sacra Scriptura gratiam compunctionis, fletuumque quandoque significat. Sunt autem duo compunctionis genera, per aquam in deserto de petra bis productam figurata: unum, quod ex dolore culpae et timore poenae nascitur; alterum, quod ex consideratione perceptorum [Col. 1073D] coelestium donorum et amore divino generatur. Quae duo compunctionis genera per Isaiam prophetam manifeste distinguuntur, ubi ait: Et erit omnis, qui relictus fuerit in Sion, et residuus in Jerusalem, sanctus vocabitur, qui scriptus est in vita in Jerusalem: Si abluerit Dominus sordem filiarum Sion, et sanguinem Jerusalem laverit spiritu judicii et spiritu ardoris (Isa. IV) . Per spiritum enim judicii designatur compunctio, quae nascitur ex timore; per spiritum ardoris, compunctio, quae nascitur ex amore. Divinum quippe judicium infert timorem, divinus autem ardor confert amorem. Sicut autem compunctionis, sic et peccati duo videntur esse genera; unum in carne, alterum in spiritu; id est unum carnale, alterum spirituale. In carne luxuria, in spiritu malitia. Luxuria [Col. 1074A] est macula, malitia ruga. Per sordem exprimitur macula luxuriae. Per sanguinem ruga malitiae. Quod vero per sanguinem malitia cordis exprimitur, aperte monstratur, ubi dicitur de remedio ejus. Hinc Jeremias ait: Lava a malitia cor tuum, Jerusalem, ut salva fias. Usquequo morabuntur in te cogitationes noxiae? (Jer. IV.) Sane spiritus judicii, lavat sordem, dum homo in his quae illi secundum luxuriam dulcia fuerant, timore divini percussus judicii sibimet amarescit. Et spiritus ardoris abluit sanguinem, dum in his, in quibus erga proximum amarus exstiterat, coelestis amoris ardore tactus, intrinsecus erga eumdem suaviter edulcescit. Gratia ergo compunctionis omnia peccata sive carnalia sive spiritualia lavat, quia spiritus judicii sordem, et spiritus ardoris sanguinem [Col. 1074B] emundat.

Quamvis autem haec ita distinguamus, ut spiritu judicii sordem, spiritu ardoris sanguinem lavari dicamus, utrumque tamen utrobique operari, id est sordem sanguinemque mundare intelligere debemus. Timor quippe et amor, qui justificandis peccatoribus per Spiritum sanctum infunduntur, ita sibi cooperantur, ut sive sint carnalia sive spiritalia peccata, timore praecedente, amore sequente efficaciter abluantur. Et quia veram compunctionem manifestum est comitari veram confessionem, congrue postquam aquam necessariam dixit, statim et ignem esse necessarium adjunxit. Ignis nempe confessionem significat, quia ignis rubet, et confessio verecundiae ruborem habet. Unde Paulus ait: Quem [Col. 1074C] fructum habuistis tunc in his in quibus nunc erubescitis? (Rom. VI.) Possumus quoque per ignem satisfactionis laborem, ut sunt jejunia et caetera talia, figurare. Cujus laboris ignis quoscunque in praesenti saeculo perfecte cremando purgat, eos in sequenti saeculo infernalis vel purgatorius ignis minime cruciat. Hujus ignis et hujus aquae Psalmista luculenter fructum exprimit, ubi dicit. Transivimus per ignem et eduxisti nos in refrigerium (Psal. LXV) . Per aquam enim et ignem transimus, et in refrigerium ducimur, cum, per compunctionem et confessionem sive etiam satisfactionem purgati, ab angustia doloris et timoris, quam pro peccatis nostris patiebamur, requiescimus. Cujus refrigerii jucunditatem ille solus [Col. 1074D] veraciter novit, qui hanc experiri gratia largiente divina promeruit.

Et ferrum. Per ferrum, quando in bona significatione ponitur, recte virtus severitatis intelligitur. Post aquam ergo et ignem, ferrum nobis dicit necessarium, quia postquam flendo, confitendo, vel etiam satisfaciendo malis perpetratis abrenuntiamus, nisi magnae severitatis gladio tentationum blandimentis per hostem antiquum gravius solito contra nos saevientibus resistamus, ad mala, quae reliqueramus, vel certe ad graviora peccata, visco illecebrarum rapti, cito reducimur, et fiunt tunc novissima nostra pejora prioribus (Luc. XI) , septem spiritibus illo, qui prius nos possederat, spiritu nequioribus in nos cum illo ingressis et inhabitantibus. [Col. 1075A] Unde necesse est ut magnae severitatis animadversione caput hostis antiqui in his assultibus conteramus, et ad petram ejus parvulos allidamus. Et lac et panis. Sicut ex diversis Scripturarum locis intelligimus, per lac doctrinam inchoantibus, per panem doctrinam perfectis exhibenda convenienter accipimus. Unde de hoc lacte B. Petrus ad eos qui nuper crediderant ait: Sicut modo geniti infantes rationabiles, sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem (I Petr. II) . Et B. Paulus ad Corinthios: Non potui vobis loqui tanquam spiritalibus, sed quasi carnalibus; tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III) . Hinc Hebraeos redarguens, ait: Cum deberetis magistri esse propter tempus, rursus indigetis ut doceamini quae sint elementa [Col. 1075B] exordii sermonum Dei, et facti estis, quibus lacte opus sit, non solido cibo. Omnis enim, qui lactis particeps, expers est sermonis justitiae. Parvulus enim est (Hebr. V) . De pane autem statim subjunxit. Perfectorum autem est solidus cibus, qui pro consuetudine exercitatos habent sensus ad discretionem boni ac mali (ibid.) . Et idem ad Corinthios dicit: Sapientiam autem loquimur inter perfectos (I Cor. II) . Simplex ergo doctrina incipientibus velut lac parvulis, et profunda et multiplex necessaria est perfectis quasi panis adultis. Et notandum quod, cum dixisset panis, addidit similagineus, quia, ablato furfure litterae, dispensatur perfectis simila spiritalis intelligentiae. Post aquam ergo, ignem et ferrum, lac cum pane dicit esse necessarium, ut athletam Christi, quem [Col. 1075C] aqua et ignis a culpa praeterita exhibent mundum ac purgatum, quemque ferrum armat contra hostis antiqui mortiferum blandimentum, hunc lac cum pane ad exercitium virtutum, et bonorum effectum operum reddat robustum.

Et mel et botrus uvae. Solet divina pietas de infidelitate ad fidem, sive de culpa ad poenitentiam conversis, antequam, accepta veritatis cognitione, laboriosum virtutum et bonorum operum exercitium ingrediantur, aliquid internae dulcedinis et consolationis dispensare, ac per hoc ad spiritale meritum meritique praemium eos efficaciter provocare. Hinc est quod B. Petrus, dum nuper conversos ad fidem ad salutem obtinendam crescere commoneret, ait: [Col. 1075D] Si tamen gustastis quoniam suavis est Dominus (I Petr. II) . Hinc per Job ad Dominum de homine per divinam gratiam magnificando dicitur: Visitas eum diluculo, et subito probas illum (Job. VII) . Diluculo quippe Dominus hominem visitat, et subito illum probat, dum in principio conversionis vel conversationis ejus, quid sit internae dulcedinis sapor ac supernae consolationis gustus misericorditer illi demonstrat; ac statim illum fornace perfectionis vitae, velut figulus fictile vas, tentat, ut per hoc homini innotescat quantum proficiat. De hac tentatione sive probatione scriptum est: Vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) . Tribulatio autem justorum in exercendis virtutibus et exhibendis bonis operibus consistit. De hac tentatione [Col. 1076A] vel probatione justorum scriptum est: Deus tentavit eos, et invenit illos dignos se. Tanquam aurum in fornace probavit, et quasi holocausta hostiae accepit eos (Sap. III) . Dominus ergo diluculo suum electum, sicut diximus, visitat per consolationem, sed subito probat per exercitationem. Et hinc item scriptum est: Exitus matutini, et vespere delectabis (Psal. LXIV) . Exitus etenim matutini et vespere Dominus delectat, quia principium bonae conversationis consolatione, et finem retributione laetificat. Medium autem diei, non tam delectationi quam fervido accommodat aestui, dum medium meriti non tam consolationi quam districtae mancipat probationi. Quia ergo Dominus, ante districtionem probationis, nonnunquam infundit animae suavitatem suae consolationis, [Col. 1076B] recte post illa quae superius posuit, mel et botrum ad necessitatem pertinere dixit: Mel nimirum, quod dulcem saporem habet, et botrus, qui vinum, quod inebriat, continet, internam dulcedinem, spiritualemque consolationem figurare possunt. Sed diligenter est attendendum quod non ait favus, sed mel, et quod non dixit vinum, sed botrus et ipsum uvae. Duo namque videntur esse consolationum genera: unum scilicet quod absque integumentis nobis infunditur, alterum quod quasi quibusdam involumentis atque folliculis, ut ita dicam, sacratarum rerum aut aliorum hujusmodi quodammodo mediantibus donatur. Primum ergo per mel, secundum per botrum figurari potest. Aliter: per mel possumus intelligere quamlibet etiam minimam spiritualem [Col. 1076C] dulcedinem intrinsecus suaviter sapientem; per botrum majorem consolationem mentem fortiter inebriantem. Qui botrus apte dicitur uvae, quae ad bonos, non labruscae, quae ad malos pertinet, de quorum uva, sive botro, vel etiam vino scriptum est: Uva eorum uva fellis, et botrus amarissimus. Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile (Deut. XXXII) . Sicut ergo per aquam compunctionis, et ignem confessionis, vel etiam satisfactionis unusquisque conversus a culpa emundatur et purgatur, et sicut ferrum severitatis contra daemonum per carnis desideria male blandientium impetum armatur, et quemadmodum lacte et pane doctrinae ad exercitium virtutum et bonorum operum enutritur [Col. 1076D] et roboratur, sic melle et botro internae dulcedinis et consolationis ad coeleste gaudium etiam per tristitiam et amaritudinem promerendum mirabiliter provocatur. Nec dubitat per amarum praesentis mali poculum ad superni jucunditatem boni pertransire, dum illi datum est ejusdem botri vel tenues guttas praegustare.

Et oleum, et vestimentum. Quid per oleum, nisi virtutem charitatis? et quid per vestimentum melius quam necessitatem boni operis intelligimus? Olei nempe natura cunctis, quibus immiscetur, solet supernatare liquoribus. Et Apostolus de charitate locuturus: Adhuc, inquit, excellentiorem vobis viam demonstro. Si linguis hominum loquar et angelorum, etc. (I Cor. XII, XIII) . Per oleum ergo recte charitas, [Col. 1077A] et non tantum charitas verum et aliarum virtutum comprehenditur et significatur universitas. Lege verba Apostoli quae sequuntur id quod supra posuimus, et invenies quod charitas alias virtutes continet, et quidquid sine charitate est, ad obtinendam aeternam vitam minime valet. Bene igitur auctor iste hoc in loco de virtutibus locuturus posuit per oleum quod charitas significatur, quia per eam caeterarum virtutum universitas figuratur. Ipsa ergo vere est oleum, quia in aliis virtutibus, id est humilitate, patientia, abstinentia, continentia, aliquid nonnunquam per asperitatem nos terret, charitas vero per suam suavitatem nos demulcet; ipsa enim totum sua dulcedine mitigat, condit, et lenit. Per vestimentum designatur opus bonum, quia sicut necessarium [Col. 1077B] est corpori vestimentum, sic necessarium est animae opus bonum; et quemadmodum foris vestimentum nos circumdat, sic opus bonum coram proximo nos honestat. Et domus, inquit, protegens turpitudinem. Per domum, ut alibi diximus, conversatio designatur, eo quod in illa quisque conversatur. Domus autem turpitudinem protegit, dum bona conversatio culpam ab oculis divinis abscondit. Ad hujus constructionem domus pertinet omnis exercitatio virtutum, exhibitio bonorum operum, disciplina morum. Ad ultimum ergo domum posuit, postquam totum laboris nostri fructum perfecte comprehendit.

Necessarium nobis est itaque, charissimi, ut habeamus [Col. 1077C] aquam per compunctionem, ignem per confessionem et satisfactionem ferrum per severitatem, lac et panem per sanam doctrinam, mel et botrum per consolationem divinam, oleum et vestimentum per virtutem et operationem, domum per bonam conversationem. Duo autem quaedam sunt omnibus cum his necessaria, justitia et gloria. Justitia in mundo, gloria in coelo; justitia in merito, gloria in praemio. Justitia spiritalis vitae facit inchoationem, gloria consummationem. Qui ergo principium habere negligit, finem quomodo habebit? Per justitiam itur, per gloriam pervenitur. Laboremus igitur, fratres, justitiam habere, ut per ipsam mereamur gloriam possidere. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est benedictus [Col. 1077D] Deus in saecula. Amen.

SERMO LIX. De Absalon significante Judaeos, et de David significante Christum, hoc est de his quae passus est Christus.

In libro Regum secundo legimus Absalon David, patrem suum, crudeliter persecutum esse, ipsumque David, trans Jordanem fugatum, a tribus viris regionis illius cibo potuque sustentatum ac muneribus honoratum (II Reg. XV et seq.) Significat autem Absalon pulcher et nobilis populum Judaicum, legalibus praeceptis et caeremoniis decoratum, regno, sacerdotio, templo nobilitum, et propter hoc per nimiam superbiam super semetipsum elevatum. David vero, qui erat rufus, pulcher, fortis, Christum significat, qui est rufus per passionem carnis, pulcher [Col. 1078A] per gloriam divinitatis, fortis per potentiam majestatis. Quem propheta quoque jussu divino in regem quondam unxerat, quia Deus per hunc unguendum ab antiquo voce prophetica praenuntiaverat. David a grege pecorum translatus est ad regimen hominum, et Christus ab ovili Judaeorum translatus ad regnum gentium. David interfecit Goliam Philisthaeum, Christus diabolum. David persecutorem habuit Saul, regem reprobum; Christus diabolum. Absalon itaque significat populum Judaicum; David, Christum. Absalon persecutus est David patrem suum, populus Judaicus, Christum. Hinc est quod Isaias ait: Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me (Isai. I) . Semei David maledixit, sed David ei non respondit; et Christus, cum malediceretur, non comminabatur. [Col. 1078B] Siba, derelicto Miphiboseth domino suo claudo, David cum cibo et potu secutus est, ut ejus homines reficeret; et Paulus, universitate Pharisaeorum, quae a semitis justitiae claudicabat, derelicta, cui in persecutione sanctorum servierat, Christum secutus est, ut ejus fideles doctrina et consolatione satiaret. Tua sunt, inquit David Sibae, omnia quae fuerant Miphiboseth; et Christus plenitudinem sapientiae, quam perfidis Pharisaeis abstulit, Paulo concessit. Absalon concubinas David ab ipso relictas violavit; et Judaicorum coetus doctorum, qui regimen populi specialiter usurpavit, animas a Christo derelictas, legem carnaliter docendo, corrumpere non desinit. Jonathas et Achimaas, qui David, ut Jordanem transiret, nuntiaverunt, patriarchas et prophetas [Col. 1078C] significant, qui figuris et oraculis Christum Judaeam relicturum, et ad gentes transiturum praedixerunt. David, Absalone se persequente, Judaeam deseruit et ad gentes trans Jordanem fugit; et Christus, Judaeis ejus apostolos persequentibus, derelicta Judaea, in apostolis ad gentes transivit. Et hoc est quod Paulus ipsis Judaeis ait: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei, sed quoniam repellitis illud, et indignos vos judicatis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII) . David trans Jordanem plures ex filiis Israel secuti sunt; et postquam Evangelium coepit praedicari gentibus, multi ex Judaeis in Christum crediderunt. Achitophel, qui interpretatur fratris ruina, Judam exprimit, qui de ruina Christi [Col. 1078D] egit, et Judaeis adversus Christum consilium dedit, et uterque suspendio interiit. Absalon David trans Jordanem persequitur; et judaica perfidia non tantum in se, verum etiam in gentibus fidem Christi destruere conatur. David trans Jordanem a tribus viris honoratur diversis muneribus; et Christus in gentibus fidem sanctae Trinitatis suscipientibus glorificatur diversis virtutibus et bonis operibus. David namque trans Jordanem muneribus honoratum libri Regum historia refert, dicens: Cum venisset David in castra, Sobi filius Naas de Rabbath filiorum Ammon, et Machir filius Ammihel de Lodabar, et Berzellai Galaadites de Rogelim, obtulerunt ei stratoria, et tapetia, et vasa fictilia, frumentum, et hordeum, et farinam polentam, et fabam; [Col. 1079A] et lentem, et frixum oleo cicer, et mel, et butyrum, oves et pingues vitulos; dederuntque David et populo qui cum eo erat ad vescendum.

In his omnibus operosa devotio conversae gentilitatis declaratur. Verum in his, quae ad cibum pertinent, sacrae doctrinae pastus et consolatio praesertim exprimitur. In vasis autem fictilibus bona opera, et quaedam virtutes figurantur, quae in fine cum venerit quod perfectum est, et evacuabitur quod ex parte est, frangentur ac destruentur, Apostolo testante, qui ait: Sive prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur (I Cor. XIII) . In cujus rei consideratione Psalmista admirando videtur exclamare, dicens: Venite, et videte opera Domini, quae posuit prodigia super terram [Col. 1079B] (Psal. XLV) , id est naturam humanam, quam constat esse terrenam. Auferens bella usque ad finem terrae, arcum conteret, et confringet arma, et scuta comburet igni (ibid.) Dominus etenim bella usque ad finem terrae auferet, quando in fine vitae omnes tentationes usquequaque cessare faciet; arcum quoque conteret et confringet arma, et scuta comburet igni, quando praedicationem, sacramenta, opera, virtutes quasdam, scilicet fidem, spem, prophetiam, linguas, scientiam immediata claritate suae visionis et plenissima perfectione charitatis evacuabit. In stratoriis vero et tapetibus, quae ad ornatum pertinent, ecclesiastici ornatus decor congrue significatur. Illi itaque qui David trans Jordanem suis muneribus [Col. 1079C] honoraverunt, designant eos qui ex gentibus, fidem Christi habentes, fidele servitium illi quotidie impendunt. Qui autem David ex Judaea sequi contempserunt, Judaeos qui, fidem Christi spernentes, ab ejus semitis per infidelitatem exorbitaverunt, patenter exprimunt. Quorum typum Miphiboseth claudus solus tunc gessit, quem David a suo comitatu remansisse solum redarguit. Hinc est quod Christus ipse per Psalmistam cecinit, dicens: Eripies me de contradictionibus populi, constitues me in caput gentium. Populus, quem non cognovi, servivit mihi; in auditu auris obedivit mihi. Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII) . Sane qui cum David exierunt, et cum eo Jordanem transierunt, [Col. 1079D] apostolos et primitivae Ecclesiae ex Judaeis conversae fideles exprimunt, qui, judaica persecutione de Judaea pulsi, ad gentes transire sunt coacti.

Igitur considerato David populo suo constituit super eum tribunos, et centuriones, et dedit tertiam partem populi sub manu Joab, et tertiam partem sub manu Abisai, et tertiam partem sub manu Ethai, qui erat de Geth. David trans Jordanem populum suum consideravit, quia Christus suos fideles in mentibus multiplicari vidit. Tribunos autem et centuriones super eum constituit, quia primum in Ecclesia posuit apostolos, secundo prophetas, tertio doctores, deinde virtutes, exinde gratias curationum, opitulationes, gubernationes, genera linguarum (I Cor. XII) . Est diligenter attendendum quod nec plus, nec minus quam tres principes super populum Dei constituuntur. Et unaquaeque pars populi tertia nominatur, ut quod praelati et subjecti sanctae Trinitatis cultores esse debeant manifeste significetur. David in hoc bello suis in urbe est praesidio, nec cum eis exiens corporaliter pugnat, quia Christus nunc cum suis fidelibus ore proprio contra perfidos minime disputat, sed in urbe coelesti residens Patrem pro suis interpellat. In hoc bello et Absalon et multi, qui cum eo sunt, moriuntur, quia et perfidus Judaeorum populus, et quicunque cum illo regnum Christi expugnare conantur, nisi resipiscant, aeterna morte puniuntur. Et id apertissime designatur, ubi Absalon interfectus in foveam grandem [Col. 1080B] projectus memoratur: fovea quippe grandis infernus est. Absalon autem inter coelum et terram in quercu pendet, quia populus Judaicus, contra Christum elevatus, nec terram antiquitus sibi concessam, nec coelum habet. Quercus etenim, quae est arbor ardua et inflexibilis, superbiam recte significat. Quae quercus grandis ibidem et condensa fuisse dicitur, quia Judaeorum superbia et grandis per sui aestimationem, et condensa per caecitatem comprobatur. Mulus vero, cui Absalon insidebat, carnalem et infructuosam legis observantiam figurat. Qui vero pertransiit Absalon suspenso, quia, Judaico populo in sua superbia perseverante, lex per gratiam finem accepit. Cujus superflua caesaries capitis superstitionem recte designat Judaicae aestimationis. [Col. 1080C] Tribus denique lanceis Absalon perimitur, quia ex fide sanctae Trinitatis, quam odit et respuit populus ille, damnatur. Per Joab quilibet perfectus doctor designatur. Per decem juvenes armigeros ejus, qui post illum Absalon percusserunt, coetus discipulorum ejus in scientia Decalogi robustus exprimitur. Omnes ergo Absalon ad mortem vulnerant, qui praedictum populum pro sua infidelitate morte perpetua feriendum denuntiant. Porro quicunque ex populo Israel evaserunt, et David regi suo postea reconciliati sunt, reliquias, quae postquam plenitudino gentium intraverit, salvae fient, patenter exprimunt. David mortem Absalon deploravit, et Christus super gentem illam, quam pro sua perfidia perituram [Col. 1080D] agnovit, flevit, dicens: Quia si cognovisses et tu, etc. (Luc. XIX) . David suum filium sibi reservari voluit; et Christus praesertim Judaeos, ad quos primum specialiter missus est, ad agnitionem veritatis venire concupivit.

His itaque secundum allegoriam discussis, ad tropologiam redeamus, ut sicut quae nos ad scientiam instruant diximus, ita deinceps quae informent ad justitiam requiramus. Scientia quippe minime prodest, cui justitia comes non est. Modis igitur omnibus caveamus, ne cum perfidis vel non bene credendo vel male agendo pereamus, sed cum Sobi, Machir, Berzellai, id est, cum vere fidelibus Christo fidele servitium exhibeamus. Offeramus illi stratoria, tapetia, etc. Per stratoria, quae Spiritus sanctus hoc [Col. 1081A] in loco primum posuit, quietem contemplationis internae nobis significavit. Primum ergo posuit, quod prae caeteris diligit. Unde Psalmista: Diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Jacob (Psal. LXXXVI) . Dominus etenim portas Sion super omnia tabernacula Jacob diligit, quia etiam ipsum initium supernae contemplationis omnibus operibus bonae conversationis justi amando anteponit; per Sion, namque intelligitur superna contemplatio, per portas Sion ejusdem contemplationis inchoatio. Per Jacob effector boni operis; per tabernacula, quaelibet fabrica bonae conversationis. Sic et tapetia, quia domum, in qua extenduntur ornatum reddunt, sanctae conversationis honestatem figurare possunt. Vasa fictilia nostra fragilia significant corpora, quae tunc [Col. 1081B] Christo offerimus, cum ejus obsequiis ea mancipamus.

Frumentum, et hordeum, et farinam polentam, id est puram farinam. Per frumentum Testamentum Novum, per hordeum Vetus Testamentum intelligitur. Per farinam polentam, spiritalis utriusque intelligentia patenter exprimitur. Frumentum itaque, hordeum, farinam polentam Christo offerimus, dum utrumque Testamentum, et secundum litteram et secundum spiritalem intelligentiam legendo, meditando, loquendo, operando fideliter pro amore ejus, dispensamus.

Et fabam, et lentem, et frixum cicer. Quod in Evangelio post panes pisces, hoc in loco post frumentum, hordeum et farinam praedicta legumina possunt [Col. 1081C] intelligi. Per frumentum nempe, hordeum, et farinam, sicut ibi per panes, sacrae Scripturae praecepta; et per fabam, lentem, cicer in hoc loco, sicut ibi per pisces, sanctorum Patrum designari possunt exempla. Et apte, sive in Evangelio post panes pisces, sive in hoc loco post frumentum hordeum et farinam, legumina ponuntur, quia sicut illa utraque corporalia sumimus ad sustentationem corporum, sic cum sacrae Scripturae verbis etiam justorum exemplis utimur ad nostrarum justificationem animarum. Praeceptis pascimur obedienter ea operando; exemplis pascimur ea humiliter imitando. Et fabam, inquit, et lentem, et frixum cicer. Fabam lente majorem, et lentem faba minorem non ignoramus. Per fabam ergo exempla majora. Per lentem [Col. 1081D] vero exempla sanctorum minora convenienter intelligimus. Per frixum autem cicer, sola sanctorum martyrum passio debere figurari videtur: humana quippe caro tunc frigitur, cum passionis angustia cruciatur. Frumentum ergo, hordeum, farinam Christo damus, cum praecepta ejus, quae in Scripturis continentur operamur. Fabam, lentem, cicer frixum, illi damus, cum exempla sanctorum ejus imitamur.

Et mel, et butyrum, et oves, et pingues vitulos. Mel est dulce, butyrum pingue, ovis animal innocens, vitulus obediens. Vitulus enim quandiu vitulus est, agitur facile quamvis secundum nutum minantis. Per mel itaque intelligimus dulcedinem cordis internam, per butyrum charitatem fraternam, per oves [Col. 1082A] innocentiam, per vitulos pingues obedientiam affectuosam. Mel ergo, butyrum, oves, vitulos Christo damus, cum per virtutes his designatas illi veraciter servimus. Demus, charissimi nobis, munera mystica, quae dicta sunt: demus, inquam, Christo, illi fideliter serviendo in mundo, ut ab ipso remunerari mereamur in coelo. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LX. De omnibus sanctis.

Christus Jesus Salvator noster, dilectissimi, sanctae universalis Ecclesiae sponsus, ejusdem sponsae suae varium multiplicemque fructum in Canticis canticorum eleganter laudat, ut eam ad potiora per [Col. 1082B] laudem provocet et accendat. Dicit ergo quodam loco sic: Hortus conclusus es, soror mea sponsa, hortus conclusus fons signatus. Emissiones tuae, paradisus malorum punicorum cum pomorum fructibus. Cyperi cum nardo, nardus cum croco, fistula et cinnamomum cum universis lignis Libani. Myrrha et aloe cum universis primis unguentis (Cant. IV) . In his enim omnibus per sponsum sponsae bonum eleganter commendatur, et sponsae sponsus congaudet et congratulatur. Ipsa vero sancta Ecclesia in ipsis Canticis canticorum diversis nominibus appellatur. Aliquando quippe vocatur sponsa, aliquando amica, aliquando soror, aliquando columba, aliquando pulchra sive formosa. Ipsa nimirum sponsa est fide, amica dilectione, soror coelestis haereditatis participatione, [Col. 1082C] columba simplicitate, formosa decore justitiae. Hortus conclusus es, soror mea sponsa, hortus conclusus. Per hortum sanctae Ecclesiae sanctam ejus conversationem intelligimus, ex qua virtutum et bonorum operum germina indesinenter oriri videmus. Qui hortus apte conclusus dicitur, quia forti munimine disciplinae undique munitur, ne fraudulentus hostis uspiam irrumpat, et justitiae plantationem avellat, et auferat. Qui et aperte bis nominatur, ut per hoc duplex fructus ejus, fides scilicet et operatio, sive conjugium et continentia, aut etiam distinctio Dei et populi, vel certe vita activa et contemplativa patenter exprimatur. Dicitur ergo:

Hortus conclusus es, soror mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus. Per fontem autem hujus horti [Col. 1082D] sapientia coelestis intelligitur. Qui fons velut ad irrigandum paradisum in quatuor flumina dividitur, dum divina sapientia quatuor Evangeliorum praedicatione per universam Ecclesiam derivatur. Qui etiam signatus esse congrue perhibetur, quia sapientia Dei multis ac diversis aenigmatibus in sacra Scriptura velatur. Hinc est, quod Paulus ait: Loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, quam Deus praedestinavit in gloriam nostram (I Cor. II) . Hic est liber ille signatus, de quo Isaias ait: quem cum dederint scienti litteras dicent: lege. Et respondebit: Non possum: signatus est enim (Isa. XXIX) . Hic est idem liber vitae, quem beatus Joannes in dextera sedentis super thronum vidit signatum sigillis septem, [Col. 1083A] quem nemo in coelo, neque in terra, neque subtus terram, quivit aperire, nisi solus leo de tribu Juda, qui vicit, qui est tanquam agnus occisus habens cornua septem, et oculos septem, qui sunt spiritus Dei missi in omnem terram (Apoc. V.) . Unde quia solus potest fontem hunc sive librum aperire, jure potuit discipulis suis dicere: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei (Matth. XIII) . Hinc alibi de ipso et de ipsis discipulis scriptum est: Tunc aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) . Nullus igitur potest hujus fontis salutarem gustum haurire, nisi cui Salvator, qui solus aperit et claudit, signaculum ejus dignatur aperire. Sed et germen hujus horti habere minime valet cui fons iste salutaris irrigationem non praebet. Quod autem Salvator [Col. 1083B] fontis hujus rivulum aliis aperiat, aliis claudat, demonstrat ipse, ubi discipulis suis ait: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non intelligant (Matth. XIII) . Et alibi ad Patrem dicit: Confiteor tibi, Pater Domine coeli et terrae, qui abscondisti naec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI) . Hortus itaque est conclusus, et fons signatus. Hortus conclusus est per disciplinam, fons signatus per figuram. Hortus conclusus, ne fraudulentus hostis irrumpat; fons signatus, ne alienus de illo bibat. Hortus est justitia, fons sapientia. Primum autem hortum germinantem, et fontem irrigantem sponsus ponit. Deinde fructum germinationis et irrigationis latius exprimit, dicens.

[Col. 1083C] Emissiones tuae paradisus malorum punicorum, cum pomorum fructibus, etc. Emissiones sanctae matris Ecclesiae sunt partus ejus spiritales, praesertim hoc in loco martyres, qui malorum punicorum nomine designantur, quos sancta Ecclesia de mundo emittit, et coelo immittit, nec tamen amittit, quos Christo mittit et committit. Mala punica sunt intus succo acria, granis rubentia, et per hoc martyres figurant, qui non solum exterius, sed etiam interius rubere dici recte possunt, quia cum sint duo martyrii genera, unum interius, alterum exterius, unum in corde, alterum in carne, nil valet id quod est exterius, si desit, quod esse debet interius, quia [Col. 1083D] non prodest carnis passio cui deest cordis compassio. Omnis denique gloria filiae regis, sicut scriptum est, ab intus (Psal. XLIV) . Emissiones autem istae malorum punicorum paradiso comparantur, quia, sicut paradisus diversis arboribus, sic sancta Ecclesia stipatur, densatur, et ornatur innumeris martyribus. Quis enim calculatorum peritissimus sola saltem centenaria vel millenaria martyrum numero queat comprehendere? Quorum alii, ut quaedam Scriptura clamat (Hebr. XI.) , ferro perempti, alii flammis exusti, alii flagris verberati, alii pelagi demersi periculo, alii vivi decoriati, alii naribus perforati, alii cruciati patibulo, alii vinculis mancipati, alii linguis privati, alii lapidibus obruti, alii frigore afflicti, alii fame macerati, alii vero truncatis manibus [Col. 1084A] sive caeteris caesis membris, spectaculum contumeliae in populis nudi propter nomen Domini portantes. Sed potest videri mirum, quomodo martyrium paradiso comparetur, cum martyrium amaritudinem, paradisus autem habeat jucunditatem. Sed si subtilius rem perpenderimus, non videbitur mirum, quia sanctis martyribus omnia tormentorum genera jucunda fuerunt; et totum eis dulce, imo parum fuit quidquid eis potestas adversa pro nomine Christianitatis inferre potuit. Unde et de apostolis scriptum est: Ibant apostoli gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. III) . Et apostolus Paulus, pro magno reputans dono pati pro Christo, Philippensibus scribens, ait: Vobis donatum pro Christo, non solum ut [Col. 1084B] in eum credatis, sed ut etiam pro ipso patiamini (Philipp. I) .

Cum pomorum fructibus. Habent sancti martyres fructus in mundo, fructus in coelo. In mundo fructus justitiae, in coelo fructus gloriae. In mundo fructus meriti, in coelo fructus praemii. Cyperi cum nardo, nardus cum croco. Cyperus dicitur esse herba aromatica in Aegypto semine candido et odoro, quod coquitur in oleo, et exprimitur. Inde unguentum paratur, quod regale dicitur. Cyperus ergo donum regiminis, id est discretionem, vel certe ipsos rectores animarum convenienter significat. Nardus herba humilis est. Unde et humiles subjectos significat. Crocus est aurei coloris, et propterea doctores coelesti sapientia claros recte designat. Cyperi, ut [Col. 1084C] arbitror, propterea plurali numero proferuntur, cum caetera quae sequuntur singulari ter scribantur, ut per hoc valeamus agnoscere quod quisque praelatus prae caeteris omnibus virtutibus et bonis operibus debeat abundare. Hinc est quod beatus Augustinus de praelato praecipit, dicens: «Circa omnes seipsum bonorum operum praebeat exemplum, corripiat inquietos, consoletur pusillanimes, suscipiat infirmos, patiens sit ad omnes; disciplinam libens habeat, hanc metuendus imponat. Et quamvis utrumque sit necessarium, tamen plus amari appetat, quam timeri.» Talibus verbis beati Augustini edoctus, quisque praelatus omni bonitate sibi commissos transcendere necesse est satagat ut his [Col. 1084D] gravis, his fractus, suarum plenitudine virtutum omnibus omnia factus omnes lucrifaciat. Cyperi autem cum nardo sunt, dum praelati cum sibi subjectis divinis se praeceptis humiliter subdunt. Hinc etenim scriptum est: Rectorem te constituerunt, noli extolli: esto in illis quasi unus ex ipsis (Eccli. XXXII) . Cum enim sancti rectores recta, sicut debent, dicunt, et quae dicunt cum sibi subjectis humiliter faciunt, vere cyperi cum nardo sunt. Nardus cum croco est, dum subjectorum humilium multitudines sanctorum doctorum, claritate coelestis sapientiae fulgentium pedibus appropinquantes, doctrinam salutarem ab ipsis libenter audiunt, et eorum verbis credendo et operando fideliter acquiescunt, implentes praeceptum Jacobi, quo dicitur: Sit omnis homo [Col. 1085A] velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, et tardus ad iram (Jac. I) . In talibus etiam impletur testimonium Moysi, quo dicit: Qui appropinquant pedibus ejus, accipient de doctrina ejus (Deut. XXXIII) . Pedes enim Domini sancti doctores sunt, qui eum ad audientium corda sua praedicatione veliunt. Ad quos pedes qui humiliter accedunt, de doctrina ejus per ipsos accipiunt, quia sicut scriptum est: Qui cum sapientibus graditur sapiens erit. Et amicus stultorum efficietur similis (Prov. XIII) . Fistula et cinnamomum. Fistula arbor aromatica est, parva, robusti, corticis et purpurei, quae ad curandas viscerum molestias utilis est, et per hoc omnes de peccatis suis timore Dei, qui est principium sapientiae, compunctos, et viscera cordium spiritalia de turpium [Col. 1085B] cogitationum molesta congerie vera confessione purgantes, significare potest. Quasi namque, molestia viscerum fistula curatur, dum in universis vere poenitentibus perfecta confessione occulta conscientiae de sua pravitate purgantur. Fistula ergo sunt quicunque vel in se vel in aliis, peccatorum intrinsecus latentium molestias per gratiam compunctionis, confessionis, vel etiam efficacioris admonitionis expellunt. Cinnamomum est arbor brevis, odorifera, dulcis, cinerei coloris, ad usum medicinae fistula duplo praestantior. Dictum est autem cinnamomum, quod cortex ejus in modum cannae sit formatus. Et quia per cannam a pueris ad hoc incisam solet eorum ore sonus formari, potest per cinnamomum sanctorum sacerdotum, videlicet Hieronymi, [Col. 1085C] Gregorii, Augustini, et Ambrosii, et universorum talium confessio designari. Dum enim non solum corde credunt ad justitiam, verum et ore confitentur ad salutem, pro soni salutaris prolatione, cinnamomo, cujus cortex in modum sonabilis cannae circumflexus formatur, possunt sancti confessores significari. Sicut ergo per fistulam poenitentes et vera confessione molestias peccatorum de suis cordibus egredientes, intelligimus; ita per cinnamomum sanctos confessores intelligamus.

Cum universis lignis Libani. Libanus interpretatur dealbatio. Ligna vero Libani in altum prae caeteris arboribus crescunt. Unde et in Ezechiele ad describendum sublimitatem, vel potius superbiam Assur dictum est: Ecce Assur quasi cedrus in Libano pulcher [Col. 1085D] ramis, et frondibus nemorosus, excelsusque altitudine, et inter condensas frondes elevatum est cacumen ejus (Ezech. XXXI) . Per ligna itaque Libani congrue sanctarum chorum virginum accipimus, quae de celsitudine suae munditiae in altum se elevant, et coelestibus bonis donis suae puritatis altius caeteris appropinquant. Perfectio namque virginalis non tam terrena quam coelestis, non tam humana quam angelica vita est, quia semper est angelis cognata virginitas. Ligna igitur Libani sanctae virgines sunt: Agnes, Caecilia, Agatha, Lucia, et omnes aliae, quarum nomina hic recenseri non possunt. Sancta itaque mater Ecclesia cum his, quae praecedunt, etiam ligna Libani habet, quia cum praedictis sanctis sacras [Col. 1086A] virgines per altam munditiam albentes, et ad coelestia bona se sublimiter erigentes possidet. Myrrha et aloe. Istae duae species amaritudinem habent, et propterea contra putredinem corporum si eis inungantur, valent. Habet autem myrrha, majorem vim quam aloe, propterea per myrrham continentiam, per aloen abstinentiam intelligamus. Grave est abstinere, gravius continere. Myrrha et aloe repellunt vermes et putredines corporum; continentia vero et abstinentia a corde et carne corruptiones vitiorum. Vel certe per myrrham et aloen hoc in loco intelligimus melius continentes et abstinentes per has virtutes semetipsos exercentes. Cum universis primis unguentis. Prima unguenta praecipua dona sunt, ut est charitas, prophetia. Unde Paulus, enumeratis [Col. 1086B] donis spiritalibus, ait: Et adhuc excellentiorem vobis viam demonstro. Si linguis hominum loquar et angelorum, etc. (I Cor. XII, XIII) . Et post pauca: Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec: major autem horum est charitas (ibid. XIII) . Sectamini charitatem, aemulamini spiritalia, id est diligere dona divina. Magis autem ut prophetetis, id est praedicetis. Primum itaque commendavit charitatem, deinde prophetiam, id est praedicationem, quia praedicatio magis circa fructum charitatis versatur.

Habet ergo sancta mater Ecclesia hortum per conversationem bonam, clausum per disciplinam, fontem per sapientiam, signatum per figuram. Habet paradisum malorum punicorum in passis martyribus, [Col. 1086C] cyperos in praelatis rectoribus, nardum in subjectis humilibus, crocum in eruditis doctoribus, fistulam in compunctis poenitentibus. Habet cinnamomum in confessoribus, ligna Libani in virginibus, myrrham in continentibus, aloen in abstinentibus, universa prima unguenta in praecipuis donis spiritalibus. Et istae sunt spiritales sanctae matris Ecclesiae divitiae. Iste germinantis horti, et fontis irrigantis divitiae. Matrem Ecclesiam, charissimi nobis, in his omnibus imitemur, ut cum ipsa sponsum in decore suo videre mereamur, et cum sponsa in coelis gloriemur. Habeamus et nos paradisum malorum punicorum, adversa pro Christo saepius patiendo, et oppressis quotidie compatiendo cyperos, [Col. 1086D] discrete nos regendo; nardum, nostris praelatis humiliter nos subdendo; crocum, luce sapientiae effulgendo; fistulam, peccata nostra de nostris cordibus confessione et luctu expellendo; cinnamomum, pro acceptis beneficiis gratias concinendo; ligna Libani, opera munditiae exhibendo; myrrham, ab illecebris carnis continendo; aloen, ab escis etiam licitis abstinendo; omnia prima unguenta, dona praecipua possidendo. Haec est via, per hanc eamus, ut ad gaudium quod sanctorum millia possident perveniamus. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXI. De operibus sex dierum.

[Col. 1087A]

In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) . Prima die fecit lucem primariam, secunda die firmamentum, tertia die congregavit aquas inferiores in locum unum, quarta die fecit luminaria, quinta die volucres et pisces, sexta bestias. Mundo igitur creato, disposito et ornato, et omni quod esset humano corpori necessarium, commodum, gratum primum praeparato, fecit Deus hominem eadem sexta die, dominum omnium, possessorem universorum; qui quamvis posterior tempore conditur, causa tamen prior dignitate superior caeteris invenitur. Causa quippe hominis fecit Deus hunc sensibilem mundum [Col. 1087B] ut mundus humano corpori, corpus spiritui, spiritus subjectus esset Creatori. Nam quia homo ex duplici natura factus est, duo illi bona ipsius conditor praeparavit: Unum visibile, alterum invisibile; unum corporale, alterum spirituale; unum transitorium, alterum aeternum; utrumque plenum, et utrumque in suo genere perfectum; unum carni, alterum spiritui, ut in uno sensus carnis ad jucunditatem foveretur, in altero sensus mentis ad felicitatem repleretur. Carni visibilia, spiritui invisibilia; carni ad solatium, spiritui ad gaudium. Ex his bonis unum dedit, alterum promisit. Unum ut gratis possideretur, alterum per meritum quaereretur. Quod visibile erat bonum gratis dedit; quod autem invisibile erat merito quaerendum proposuit, ut ex dono gratuito [Col. 1087C] probaretur et excellentia promissionis et fides promittentis. Postquam autem homo, peccati caligine tenebratus, oculum contemplationis amisit, non solum illi universitas ista rerum visibilium praebet corporeae suffragium sustentationis, verum et adminiculum percipiendae divinae cognitionis. Scriptum namque est: Invisibilia ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) . Tria sunt invisibilia Dei: potentia, sapientia, benignitas. Ab his tribus procedunt omnia. Potentia creat, sapientia gubernat, benignitas conservat. Quae tamen tria sicut in Deo ineffabiliter unum sunt, ita in operatione separari non possunt. Potentia per benignitatem sapienter creat, sapientia per potentiam benigne gubernat, benignitas per sapientiam [Col. 1087D] potenter conservat. Potentiam manifestat creaturarum immensitas, sapientiam decor, bonitatem utilitas. Magnum est igitur donum Dei, et bonum hominis rerum visibilium conditio, dum per eas corpus humanum sustentatur, et mens earum contemplatione illuminata ad conditoris sui cognitionem, admirationem, et amorem mirabiliter sublimatur. Sane quatuor modis Deus occultus ad notitiam hominum venit, duobus modis intus, duobus modis foris. Intus per rationem et aspirationem, foris per creaturam et doctrinam. Ratio et creatura pertinent ad naturam, aspiratio et doctrina pertinent ad gratiam.

His itaque compositis, et de operibus sex dierum breviter prosecutis, quid in his doctrinae moralis [Col. 1088A] lateat videamus, et quae nostrae aedificationi prosint diligenter inquiramus. In principio creavit Deus coelum et terram. Coelum spiritus, terra corpus. Per coelum enim convenienter intelligimus spiritum humanum ad imaginem et similitudinem Dei formatum, ad bona coelestia cognoscenda, amanda, quaerenda ac possidenda creatum. Per terram accipimus corpus humanum, quod est terreum, et in terram brevi reversurum. Sicut scriptum est: Terra es, et in terram reverteris (Gen. III) . Coelum spiritus, quia celat et occultat nobis ad libitum suum, quae in ipso sunt, sicut scriptum est: Quis enim scit hominum quae hominis sunt, nisi spiritus hominis qui in ipso est? (I Cor. II) . Terra corpus, quia quotidie teritur, donec in terram revertatur. Coelum itaque spiritus, [Col. 1088B] terra corpus, quia sicut coelum terra est sublimius atque solidius, sic est excellentior corpore spiritus. Mundus in prima confusione est homo in iniquitate sua. Sicut enim mundo primordiali adhuc confuso non inerat lux aut futurus ordo, sic homini iniquitati subjecto nec lux lucet per cognitionem veritatis, nec ordo inest per dispositionem aequitatis. Et Deus quasi in media confusione lucem primariam creat, quando peccatorem diversis sceleribus confusum lucis intimae radiis illustrat, ut quid sit, quid esse debeat agnoscat, et ad normam recte vivendi semetipsum disponat. Significat itaque lux primaria peccati cognitionem. Firmamentum inter aquas superiores et aquas inferiores, discretio est inter vitia et virtutes. Aquae namque inferiores [Col. 1088C] designant vitia, aquae superiores virtutes. Et quasi firmamentum inter utrasque aquas ponitur, quando per virtutem discretionis virtutes a vitiis, et vitia a virtutibus dirimuntur. Deinde congregatio aquarum quae erant sub firmamento. Congregatio aquarum cohibitionem exprimit vitiorum. Vitia namque, quia penitus in hac vita de naturae humanae penetralibus evacuari vel eliminari non possunt propter eorum fomites naturaliter nobis insitos, debent, quantum per divinam gratiam possibile est, cohiberi, coarctari et in unum redigi, ne per totum effluant, totum occupent, et corrumpant, et sensus nostros ab inquisitione veritatis, affectus nostros ab exercitatione virtutis, membra nostra ab exhibitione boni [Col. 1088D] operis impediant. Sicut enim terra aquis occupata non potuit germinare, sic nos vitiis implicati nec sensibus veritatem inquirere, nec affectibus virtutes exercere, nec membris opera bona valemus exhibere. Aquis igitur in unum congregatis, aer clarescit et calefit, et terra germinat, quia, vitiis cohibitis, anima nostra lucet per cognitionem, et calet per dilectionem, et caro fructificat per bonam actionem. Conditio luminarium significat perfectam, nebulosa ignorantiae caecitate seposita, veritatis inspectionem. Et potest sol significare cognitionem eorum quae pertinent ad sanctam Ecclesiam; stellae cognitionem eorum quae pertinent ad unamquamque creaturam, sive ad unamquamque fidelem animam. Pisces, qui laborant in imo, id est in aquis, sollicitudinem [Col. 1089A] actionis bonae designant, quae vitae labentis fluctibus agitur. Volucres, quae ad alta volant, significant contemplationem coelestium, per quam ab infimis ad summa sublevamur. Animalia terrestria figurant sensus corporis nostri, eo quod ipsa participant cum sensibus humanis, quasi etenim animalia in nobis creantur, cum sensus corporis nostri per vanitatem prius corrupti, per divinam gratiam redintegrantur.

His ita compositis novissime fit homo ad imaginem et similitudinem Dei, quia taliter in nobis virtutibus et bonis operibus dispositis, fit peccator conformis et consimilis Deo per justitiam, qui prius fuit informis et dissimilis per culpam. Homo denique formatus in paradisum voluptatis transfertur, [Col. 1089B] quia peccator regeneratus in mundo per gratiam sublimatur in coelum per gloriam. Coelum itaque, spiritus; terra, corpus; lucis primariae conditio, cognitio; firmamentum inter aquas inferiores et aquas superiores, discretio inter vitia et virtutes; aquarum inferiorum congregatio vitiorum est cohibitio; productio germinum, exhibitio bonorum operum; luminarium conditio, perfecta veritatis agnitio; pisces, bona actio; volucres, contemplatio; animalium creatio, sensuum corporalium redintegratio; Adae formatio, justi perfectio; Adam in paradiso, justus in coelo. Ecce, fratres, alius mundus. Mundus iste major, mundus iste sensibilis, ante omnem diem est creatus, in primis tribus diebus dispositus, in [Col. 1089C] tribus sequentibus ornatus. Videamus, charissimi, utrum sicut habemus per creationem existentiam, sic etiam habeamus dispositionem per justitiam, et ornatum per conversationem bonam. Videamus, si in nobis sit lux primaria per nostrorum cognitionem peccatorum, firmamentum per discretionem vitiorum et virtutum, aquarum congregatio per vitiorum cohibitionem, germina arborum vel herbarum per virtutum exercitationem. Videamus an sint luminaria per cognitionem veritatis, pisces per exhibitionem boni operis, volucres per volatum contemplationis, animalia terrestria per incorruptionem sensualitatis. Videamus an sit in nobis humana dignitas reformata per justitiam, quae fuit deformata per culpam, et an cuncta, quae fecimus, esse viderimus [Col. 1089D] valde bona, cum Deo et in Deo sabbatizemus nunc per bonam conscientiam, et tunc sabbatizabimus in ipsis per gloriam, ut impleatur in nobis, quod scriptum est: Erit Sabbatum ex Sabbato (Isa. LXVI) . Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXII. De arca Noe.

Omnis caro corruperat per illicitum conjugium viam suam, et invenit Noe gratiam coram Domino. Et ait Dominus ad Noe: Fac tibi arcam de lignis laevigatis, et intrabis in eam tu, et tres filii tui, uxor tua, et uxores filiorum tuorum, et de cunctis animantibus et volucribus mundis septena et septena, de immundis [Col. 1090A] vero bina et bina. Adducam enim aquas diluvii, et delebo hominem, et cuncta quae feci propter hominem, in quibus est spiritus vitae, etc. (Gen. VI) .

Quia scientibus legem loquor, fratres, visum est mihi sententiam de arca succincte transcurrere, vestrae manui latiora colligenda relinquere. Corruptio viae perpetratio est culpae; arca, Ecclesia; Noe, praelati; familiae ejus, subjecti; inundatio diluvii, tentationes saeculi. Singula ligna, singulae animae; laevigatio lignorum, justificatio animarum; linitio interior, charitas in affectu cordium; exterior linitio, charitas in exhibitione operum; mansiunculae et tristega, diversi ordines et diversa merita; bicameratio, bona actio et contemplatio; tricameratio, conjugium; continentia, castitas. Longitudo [Col. 1090B] arcae est cognitio perfecta per tria tempora sanctae Trinitatis; latitudo, effectus in proximum boni operis; altitudo, excellentia trium principalium virtutum: fidei, spei, charitatis; animalia, sunt activi; volucres, contemplativi; esca, Scriptura; quadraginta dies, vita praesens; montes Armeniae, sublimitas vitae aeternae; recessus aquarum, ablatio tentationum et persecutionum.

Nunc igitur, fratres, quia per fidem et baptismum in arca sumus, videamus si sumus quales esse debemus; si videlicet non de immundis, sed de mundis animantibus et volucribus simus. Quamvis etenim in Ecclesia praesenti secundum quorumdam effectum operum aut perceptionem sacramentorum utraque videantur esse permista, in coelestem tamen patriam [Col. 1090C] nihil intrabit immundum aut inquinatum. Nullus ergo in nobis in his, qui actioni bonae deserviunt, imitetur lupum per rapacitatem, leporem per inutilem timiditatem, vulpem per calliditatem, ursum per murmurationem, canem per rixam, leonem per saevitiam, asinum per stultitiam, suem per immunditiam. Aquila caeteris avibus altius volat, et ideo elationem congrue significat. Vultur avis a tardo volatu nominata putatur, quia pro magnitudine corporis praepetes volatus non habet, pigritiam ergo recte figurat. Milvus quoque, quia rapax est, rapacitatem exprimit. Per corvum, quia rostro laniat, intelligimus detractionem. Ulula cum clamat, fletum aut gemitum imitatur, significat ergo tristitiam. [Col. 1090D] Noctua dicitur eo quod nocte circumvolat, et per diem non possit videre. Unde et per eam accipitur ignorantia. Pica verba in discrimine vocis exprimit ut homo, quae etsi linguam in sermone nequeat explicare, sonum tamen humanae vocis imitatur. De hac quidam congrue dixit:

Pica loquax, certa dominum te voce saluto.
Si me non videas, esse negabis avem.
(MARTIAL. Epigram. lib. XIV, 76.)
Pica itaque designat garrulitatem. Upupa avis spurcissima in stercore humano commorans, et fimo vescens immundo, carnis humanae foeditatem vel malae opinionis fetorem figurat. Nemo itaque in nobis ex his, qui contemplationi vacare proposuerunt, sit aquila per superbiam, vulfur per pigritiam [Col. 1091A] milvus per rapacitatem, corvus per detractionem, ulula per noxiam tristitiam, noctua per ignorantiam, pica per garrulitatem, upupa per foeditatem, et sinistram opinionem. Et de hujusmodi hominibus, non quae sanae rationis, sed quae corruptae sensualitatis sunt, sequentibus, Boetius in libro De consolatione philosophiae sic ait: «Evenit, ut quod transformatum vitiis videas, hominem existimare non possis. Avaritia fervet, alienarum violentus ereptor, lupi similem dices. Ferox atque inquies linguam litigiis exercet, cani comparabis. Insidiator occultus, subripuisse fraudibus gaudet, vulpeculis exaequetur. Irae intemperans fremit, leonis animum gestare credatur. Pavidus ac fugax non metuenda formidat, cervi similis habeatur. Segnis ac stupidus asinum [Col. 1091B] vivit. Levis atque inconstans studia permutat, nihil ab avibus differt. Foedis immundisque libidinibus immergitur, sordide suis voluptatibus detinetur. Ita fit ut qui probitate deserta homo esse desierit, cum in divinam conditionem transire non possit, vertatur in belluam.» Sed quia per animalia gressibilia activos, per volatilia contemplativos superius significari diximus, ad sententiam nostram redeamus, et videamus ne in nobis sint aliqui, qui immundum aliquid secum deferant, per quod ab ingressu patriae coelestis alieni fiant. Quamvis etenim in arca Noe, id est in universali Ecclesia Christi nunquam desint peccatores et immundi, semper tamen desiderare, et, inquantum valemus cavere debemus, ne in nostro tristego sive coenaculo, id est domo nostra sint aliqui, [Col. 1091C] qui per suam culpam cogitatione vel operatione, effectu aut affectu superna sanctorum societate sint indigni. In omni quippe conditione et gradu hujus vitae optimis mista sunt pessima, et dum praesens currit saeculum, sunt zizania cum spicis triticeis, paleae cum granis, colubri cum piscibus, haedi cum agnis. Sed licet peccatorum societas justis sit valde gravis et molesta, minime tamen est infructuosa: quia quamvis ab eis bene vivendi non habeant exemplum, habent tamen per eos exercitium. Abel namque non est, quem Cain malitia non exercet.

Unde Dominus in Evangelio, ut scilicet malorum malitiam bonis utilem monstraret, dum de zizaniis [Col. 1091D] et bono semine parabolam proferret, dominum agri dixisse retulit: Sinite utraque crescere usque ad messem (Matth. XIII) . Hinc et per Psalmistam dicit: Ne occidas eos, nequando obliviscantur populi mei (Psal. LVIII) . Hinc est etiam, quod per Salomonem dicitur: Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias (Cant. II) . Modis tamen omnibus, charissimi, laboremus fratres illos qui remissius agunt corripere, admonere, emendare, ne, cum venerit Judex mundos et immundos separare, contingat eos non cum mundis gloriam, sed cum immundis poenam intrare. Magis autem pariter satagamus, ut omnes cum benedictis ad dexteram ejus constituendis patriam coelestem ingredi, et regem in decore suo contemplari mereamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus [Col. 1092A] Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen

SERMO LXIII. De Gedeone in nativitate Domini.

Jugum oneris ejus et virgam humeri ejus, et sceptrum exactoris ejus superasti sicut in die Madian (Isai. IX) . Ista verba prophetica principaliter ad Christum referuntur. Unde paucissimis interjectis idem propheta, Isaias scilicet, cujus haec sunt verba manifeste de eo prophetat, dicens: Parvulus natus est nobis, filius datus est nobis, et factus est principatus ejus super humerum ejus, et vocabitur nomen ejus Admirabilis, Consiliarius, Deus, Fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis. Multiplicabitur ejus imperium, [Col. 1092B] et pacis non erit finis. Super solium David, et super regnum ejus sedebit, ut confirmet illud et corroboret in judicio et justitia amodo et usque in sempiternum. Zelus Domini exercituum faciet hoc (ibid.) . Jugum oneris ejus, et virgam humeri ejus, et sceptrum exactoris ejus superasti. Jugum culpa, virga poena, sceptrum damnatio aeterna. Jugo praemebamur, virga caedebamur, sceptro damnabamur. Exactor diabolus, victor Christus. Christus etenim ut per nostrae carnis assumptionem mundum intravit: Fortem armatum custodientem atrium suum velut fortior superveniens exturbavit, et vasa ejus diripuit (Luc. II) . Fortis armatus diabolus, atrium mundus, fortior superveniens Christus, vasa animae, direptio vasorum redemptio animarum, propulsatio fortis armati religatio [Col. 1092C] diaboli. Exactore igitur nostro superato. et jugo ejus, virga ejus et sceptro ejus contritis, sumenda nobis est parabola prophetica, sicut praedictus propheta nobis mystice praecepit, dicens: Et erit in die illa, cum requiem tibi dederit Dominus a labore tuo, et a concussione tui, et a servitute dura qua ante servisti, sumes parabolam istam contra regem Babylonis, et dices: Quomodo cessavit exactor, quievit tributum? Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium, coedentem populos, in indignatione plaga insanabili, subjicientem in furore gentes, persequentem crudeliter. Conquievit et siluit omnis terra, gavisa est et exsultavit. Abietes quoque laetatae sunt super te, et cedri Libani; ex quo dormisti, non ascendit qui succidat nos (Isai. XIV) . Quia igitur computruit [Col. 1092D] jugum a facie olei, et comminuta est virga percussoris nostri, et sceptrum exactoris nostri confractum, merito victo debemus insultare, victorem laudare. Sed jam attendamus quomodo spiritale bellum gestum sit, quomodo victoria peracta.

Sicut in die Madian. Legimus in libro Judicum quod post mortem Debborae peccaverunt filii Israel Domino qui tradidit eos in manum Madian septem annis, et oppressi sunt ab eis valde. Pugnavit autem Gedeon contra eos, jubente Domino, et superavit eos, et populum Israel liberavit, etc. (Judic. VI) . Quia nota est historia, et scientibus legem loquor, longumque et superfluum videtur totam historiam [Col. 1093A] replicare; historiae narratione praetermissa, iis quae ad spiritalem intellectum pertinent intendamus, et qualiter Christus pugnator noster, Salvator noster, jugum oneris nostri, virgam humeri nostri, sceptrum exactoris nostri, sicut in die Madian superavit videamus. Madian interpretatur iniquitas. Significat ergo congrue populus Madian universitatem daemonum, qui nunquam aequitatem, sed semper iniquitatem operantur. Quatuor principes Madian, Oreb, Zeb, Zebee, Salmana, universos daemonum principes apte figurant. Qui propterea quaternario designari possunt, quia per quatuor partes mundi nobis incurrunt, et bellum nobis inferunt; vel certe quia ad quatuor vitia, quae per quatuor partes mundi designantur, nos detrahunt. Oriens enim, ubi lux oritur, [Col. 1093B] astutiam exprimit, quia filii hujus saeculi prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua (Luc. XVI) . Occidens, quia in ipso sol occidit, et pars terrae superior lucem amittit, figurat ignorantiam. Sic meridies, quia calescit, luxuriam; et septentrio, quia frigescit, significat malitiam. Principes ergo daemonum generaliter quatuor sunt, dum per haec quatuor vitia nos dissipantes, quasi in quatuor principales ventos distrahunt ac disperdunt.

Istos etiam arbitror esse quatuor angelos, qui in Apocalypsi nocere terrae, et mari, et arboribus prohibiti leguntur, ubi sic dicitur: Et vidi alterum angelum ascendentem ab ortu solis, habentem signum Dei vivi, et clamavit voce magna quatuor angelis, quibus datum est nocere terrae et mari, dicens: Nolite [Col. 1093C] nocere terrae, et mari, neque arboribus, quoadusque signemus servos Dei nostri in frontibus eorum (Apoc. VII) . Terra sunt qui in sanctae vitae conversatione stabiliter et firmiter habitant. Mare sunt qui in actionibus exterioribus necessitate vitae praesentis moti fluctuant. Arbores sunt qui in alto divinae contemplationis succrescentes fructificant. Quibus omnibus malignorum spirituum principes nocere prohibentur, dum a laesione ipsorum occulta divina dispositione coercentur. Quibus etiam mirabilem et miserabilem laesionem inferunt, quoties, exigentibus peccatis, eadem dispositione relaxati suis tentationibus, cum illis praevalere possunt. Unde et apte in libro Judicum dicitur quia oppressi sunt filii Israel [Col. 1093D] a Madianitis valde: Ipsi enim et universi greges eorum veniebant cum tabernaculis suis, et instar locustarum, universa complebant innumera multitudo hominum et camelorum, quidquid tetigerant devastantes (Jud. VI) . Qui, sicut locustae, terram eorum operiunt, quia leves et circumvolantes sunt, et carnales eorum sensus et affectus suis pravitatibus opprimunt. Qui, sicut eadem historia refert, in valle jacent, per desperationis scilicet profunditatem, ad aquilonem per malitiae frigiditatem, juxta montem per elationis societatem. Semper est enim daemonibus conjuncta elatio. Quorum cameli, quibus invehuntur, sunt homines reprobi, ad terrena curvati, gibbo peccatorum enormes et onusti. Qui videlicet cameli sicut arena maris innumerabiles sunt, quia [Col. 1094A] stultorum in bono opere sterilium infinitus est numerus (Eccle. I)

Et Madianitae cum camelis omnia sata filiorum Israel, dum adhuc in herba sunt, vastant, dum daemones per reprobos homines persecutionibus concitatis in his qui videbantur recte vivere, teneritudinem virtutum et bonorum operum dissipant. Qui denique nihil ad vitam pertinens eis relinquunt, dum in eis principales virtutes occidunt, non boves, non oves, non asinos, quia continentiam, innocentiam, patientiam eis auferunt. Madianitis itaque spiritalibus spiritales Israelitae septem annis serviunt, id est toto tempore quo Deum deserunt, vitiis se subdunt, peccatis involvunt, virtutibus carent, opera bona non habent. Et quamvis secundum quod in [Col. 1094B] historia illa scriptum est, faciant sibi antra, et speluncas in montibus, et munitissima ad pugnandum loca, nequaquam tamen possunt hostibus resistere, et manus hostiles evadere, quia ex quo Deum dereliquimus, et ab ipso dereliquimur, fiunt hostes nostri, secundum Jeremiam, velociores aquilis coeli; super montes persequuntur nos, in deserto insidiantur nobis (Thren. IV) . Veniat necesse est purgator tritici strenuus, virorum fortissimus, ille, inquam Gedeon, qui in mundo destruat aram idololatriae, succidat lucum ignorantiae, qui taurum, id est vitulum saginatum, scilicet semetipsum Deo Patri offerat, nec in vellere, nec in rore signum quaerat, sed quod per utrumque significatum est, patenter exhibeat, hostes superet, et populum suum liberet, et [Col. 1094C] salvet eum. Quomodo? In sono tubarum, in fractione lagenarum, in accensione lampadum. Christus quippe tubam sonare fecit, dum Evangelium praedicavit. Lagenam fregit, dum passionem sustinuit, lampadem accendit, dum miracula fecit, tuba quoque sonuit, dum Patrem laudavit, dicens: Confitebor tibi, Domine coeli et terrae, quoniam abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI) . Nam sicut est tuba praedicationis, sic est et tuba laudationis, quemadmodum scriptum est: Buccinatae in neomenia tuba (Psal. LXXX) . Et item: Laudate Dominum in sono tubae (Psal. CL) . Lagunculam suam confregit, sicut hoc Propheta pronuntiaverat dicens: Ecce Dominator Dominus exercituum [Col. 1094D] confringet lagunculam in terrore, et excelsi statura succindentur. (Isa. X) . Laguncula est caro humana. Dominus autem lagunculam confregit in terrore, quia in morte Christi territi sunt homines, territi sunt et daemones. Territi sunt homines, quia qui ad spectaculum illud convenerant, videntes terrae motum et caetera quae fiebant, percutientes pectora sua revertebantur (Luc. XXIII) . Daemones quoque sunt territi, quia viderunt eum statim diabolum religare, barathri repagula confringere, mortis profunda penetrare, suos electos velut captivam captivitatem potenter educere. Et excelsi statura sunt succisi, quia superbi homines antiqua dominatione sunt privati. Sed et lampadem Christus accendit, dum in mundo bonum opus multipliciter exhibuit. Unde et [Col. 1095A] Judaeis ait: Multa bona opera ostendi vobis ex Patre meo (Joan. X) . Gedeon ad pugnam suam ad triginta millia hominum vocavit, sed in trecentis superavit (Judic. VII) , et in exercitu Christi multi sunt vocati, pauci electi (Matth. XX) . Significant autem illi trecenti viri omnes electos qui vere armati sunt fide sanctae et individuae Trinitatis, sive munimine trium principalium virtutum, fidei, spei, et charitatis. Qui nequaquam flexo poplite, vel ore fluminis aquis immerso bibunt, quia in rebus transeuntibus non superflua, sed necessaria tantum quaerunt. Reprobi vero flexo poplite, et ore lymphis immerso torrentis aquas bibunt, quia fluxis rerum transeuntium delectationibus se totos immergunt. Gedeon non solum citra, sed et ultra Jordanem hostes superavit, Christus [Col. 1095B] non tantum in Judaea, verum etiam in Gentibus daemones expugnavit. Sic Gedeon, sic Christus pugnavit et superavit. Nos igitur, fratres, consideremus quomodo pugnemus, ut superemus. Quod me videritis facere, dixit Gedeon hominibus suis, hoc facite; et conclamate Domino et Gedeoni (Judic. VII) . Sic vult Christus ut illi compugnemus, conclamemus et superemus. Exemplum enim dedit nobis: ut sicut ipse fecit, ita et nos faciamus. Ad hoc spectare videtur quod ait: Qui in me credunt, opera quae ego facio, ipsi facient, et majora horum facient (Joan. XIV) . Habemus autem non tantum Christum propugnatorem et Salvatorem, verum etiam praelatum nostrum, qui vice ejus fungitur, qui nos debet in bello praecedere, et nobis exemplum pugnandi monstrare. [Col. 1095C] Qui utinam sit Gedeon, non Abimelech. Abimelech enim significat praelatum reprobum et iniquum, qui quae sua sunt quaerit, non quae Jesu Christi. Abimelech fratres suos super unum lapidem trucidavit. Iniquus praelatus suos fratres per duritiam suam destruit. Abimelech urbis suae homines occidit, et sal in ea dispersit, et reprobus praelatus in Ecclesia sua commissa sibi subjectos verbo et exemplo interimit, nec sapientem nec sapientiam in ipsa inquantum ejus pravitati permittitur, derelinquit. Habeant ergo viri Sichem Abimelech, nos utinam habeamus Gedeonem.

Ierunt, inquit, ligna silvarum ut constituerent super se regem, venerunt ad oleam, vitem, ficum, quae [Col. 1095D] omnes renuerunt super ea regnare, et inter ea promoveri. Dixeruntque ligna ad rhamnum, impera tu nobis. Quae respondit: Si vere me regem vobis constituitis, venite, et sub umbra mea requiescite. Si autem non vultis, egrediatur ignis de rhamno, et devoret cedros Libani (Jud. IX) . Ligna silvarum secundum parabolam Jonathae sunt viri Sichem, rhamnus Abimelech. Secundum mysticam autem significationem quid rectius per ligna silvarum accipimus, quam nationes vel congregationes quaslibet infructuosas, et homines in peccatis annosos et veternosos, et aeternis incendiis aptos? Per oleum autem possumus intelligere fidelem aliquem virum excellentem virtute misericordiae. Per vitem vero, eo quod Christus, qui est sapientia Dei, ait: Ego sum vitis (Joan. XV) . [Col. 1096A] Et quia scriptum est: Vinum modice sumptum acuit ingenium, accipimus quemlibet justum eximium virtute sapientiae. Per ficum denique accipimus alium praepollentem gratia dulcedinis internae. Ficus enim dulcem habet fructum. Ligna enim silvestria ad oleam, vitem, ficum, ut ex eis regem accipiant, veniunt, cum quaelibet infructuosae cogitationes aliquem virum misericordem, aut sapientem, vel mitem, aut dulcem in praelatum requirunt. Sed olea, vitis, ficulnea, regnum tale respuunt, quia electi per pravorum malitiam, si eorum regimine constituantur, proprio fructu privari et illis nil prodesse pertimescunt. Deinde ligna rhamnum super se regem levant, cum iniqui alium iniquum spinis peccatorum obsitum in rectorem expostulant. Isti quoque igne alterno [Col. 1096B] devorantur, dum perversi subjecti et perversus eorum praelatus alterutro furore et ita conturbantur. Et talibus hominibus de tali igne ac devoratione propheta sic ait: Spiritus vester ut ignis vorabit vos (Isa. XXXIII) . Cum enim invicem invident, invicem mordent, invicem consumuntur. Sed jam ad nostram materiam revertamur.

Christus itaque jugum oneris nostri et sceptrum exactoris nostri, sicut in die Madian superavit, quia tuba suae praedicationis, et passione mortis, et exhibitione bonae actionis daemones debellavit, et nos ab eorum dominatione liberavit. Habemus autem et alium Gedeonem, id est Christi propugnatoris et salvatoris in hoc bello vicem gerentem, praelatum scilicet nostrum, illius auxilio hostes nostros quetidie [Col. 1096C] debellantem. Hic offerat necesse est cum Gedeone panes azymos per simplicem videlicet doctrinam, haedum per poenitentiam, et ipsum coctum per dilectionem, et desuper thus fundat per compunctionem. Offerat et taurum, scilicet semetipsum, ut licet mori pro populo suo non contingat opere, mori tamen pro ipso paratus sit semper voluntate. Ingrediar, inquit Gedeon, partem castrorum, et quod fecero sectamini (Judic. VII) . Sic omnis praelatus sibi subjectis bene vivendi formam debet exhibere, ne de illorum esse numero comprobetur qui dicunt et non faciunt, et qui alligant onera gravia et importabilia, et imponunt in humeros hominum, digito autem suo nolunt ea movere (Matth. XXIII) . Ingrediatur [Col. 1096D] ergo castra hostilia, non solum ea quae sunt utilia, necessaria, vel in malis cavendis aut in bonis exercendis providendo, disponendo, sed et faciendo. Ingrediatur partem castrorum, ministerium suum implendo. Ingrediatur castrorum partem; non enim omnia potest solus, quia manus Moysi graves sunt, et indigent aliorum auxilio sustentari. Clangat tuba sua praedicando et cantando, frangat lagenam jejunando et vigilando, accendat faculam virtutes exercendo, bona opera exhibendo. Et nos Domino et Gedeoni conclamemus, ipsum in his omnibus imitando. Sed sunt quidam carnales, etiam religionis habitu palliati, quorum buccinatio tota carnalis est. Nunquam enim de religione, nunquam de emendatione ordinis loquuntur, quia secundum apostolicam sententiam non quae [Col. 1097A] sunt spiritus, sed quae carnis sunt sapiunt (Rom. VIII) . Parum, inquiunt, dormimus, parum comedimus, pauperrime vivimus. Isti si non fuerint saturati, saepius non tantum murmurant, sed et litigant. Qui utinam saturati pacem habeant. Nec tamen ista dicentes de necessariis corporis loqui reprehendimus. Sed quod isti semper de carnalibus, nunquam de spiritualibus loquuntur, mirabile est in oculis nostris. De necessariis quippe corporis humani, prout oportet, loqui laudabile est, quia nemo unquam odio carnem suam habuit, sed nutrit et fovet eam. Verum loqui de his quae ad spiritum pertinent, est prorsus necessarium, cum spiritus humanus potior pars hominis, vel certe, ut quidam philosophus ait, ipse homo sit. «Mens, inquit, cujuscunque is est quisque.» [Col. 1097B] Alii in refectorio buccam suam ad comedendum et bibendum satis aperiunt, in choro ad legendum et canendum saepe vel semper claudunt. Alii non minori culpa, sed majori dementia confitentes Domino, parum in corde, nimis in ore, caput exagitant, voces falsificant, cantum effeminant, et laudem divinam spiritu vanae gloriae capti magis strident, sibilant quam cantant.

Nunc ergo, charissimi, de his omnibus nos invicem fraterne corripiamus et corrigamus, ut buccina nostra bene sonante hostium castra terreamus. Sane sermo divinus, quem sive praedicatum sive cantatum per tubam figurari dicimus, in hac eadem historia per panem vel gladium intelligitur. Referens, inquit, aliquis somnium proximo suo dixit: Vidi somnium, [Col. 1097C] et videbatur quasi subcinericius panis ex hordeo volvi, et in castra Madian descendere; cumque pervenisset ad tabernaculum percussit illud, et subvertit, et terrae funditus coaequavit. Respondit is cui loquebatur. Non est hoc aliud nisi gladius Gedeonis. Tradidit enim Deus in manus ejus Madian, et omnia castra ejus. (Judic. VII.) Sermo itaque Dei tuba est, panis gladius est. Tuba est, quia auribus insonat. Panis est, quia esurientium justitiam mente sanat. Gladius est, quia cordium secreta penetrat. Unde Apostolus: Vivus est, inquit, sermo Dei et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque et medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis, et non [Col. 1097D] est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus (Hebr. IV) . Non solum autem oportet nos tuba clangere, sicut dictum est, praedicando, cantando vel canendo, verum et lagenam frangere, carnem nostram cum vitiis et concupiscentiis crucifigendo. Sed sunt in ordine multi, qui religionem professi, salubrem ejus asperitatem abhorrent, semper in requie opulenta vivere cupientes, et quod Deus nullam ab escis carnis molestiam requirat asserentes. Nos vero, charissimi, frangamus hanc lagunculam in fame et siti, in frigore et nuditate, in labore et aerumna, et caeteris hujusmodi. Accendamus nostras lampades, ut virtutes exerceamus, opera bona exhibeamus. Talibus armis hostes superabimus, victoriam obtinebimus, palmam possidebimus, palmam, inquam; auream. Sic [Col. 1098A] et Gedeon, de quo sermo est, palmam auream obtinuit, dum inaures aureas de praeda hostium ab exercitu suo postulavit et accepit. Sic et nos, fratres, si legitime certemus, palmam auream, id est supernam gloriam possidebimus. Quam nobis praestare dignetur Jesus Christus. Amen.

SERMO LXIV. De apostolis Petro et Paulo.

Fecit Deus duo magua luminaria: luminare majus ut praeesset diei, et luminare minus ut praeesset nocti, et stellas (Gen. I) . Forsitan miramini, fratres, quod in solemnitate sanctorum apostolorum Petri et Pauli, sermonem vobis facturi, de iis, quae in operibus sex dierum continentur ejusdem sermonis fundamentum ponimus. Sed hoc sine ratione minime [Col. 1098B] facimus, dum per creationem mundi regenerationem generis humani; et per ornatum coeli et terrae, decorem et pulchritudinem universalis Ecclesiae convenienter intelligimus. Coelum significat ea quae in sancta Ecclesia sunt summa, terra significat ima. Coelum significat praelatos, perfectos, contemplativos; terra, subjectos, imperfectos, activos. Praelati namque, perfecti, contemplativi, sive auctoritate nominis, sive differentia dignitatis, sive merito virtutis, subjectis, imperfectis, activis sunt superiores. Subjecti vero imperfecti, activi, praelatis perfectis contemplativis sunt inferiores. Ornatus coelorum virtutes exprimit perfectorum, ornatus terrae virtutes imperfectorum. Illos velut coelos excellenter elevatos ornat divina contemplatio, istos [Col. 1098C] quasi terram adhuc in imo residentem decorat bona actio. Illi per continuas preces protegunt, isti proteguntur. Illis gratia coelestis confertur, et per illos istis defertur. Unde et Dominus per prophetam ait: Exaudiam coelos, et ipsi exaudient terram (Ose., II) . Et alibi scriptum est: Aperiet Dominus thesaurum suum optimum, coelum, ut pluviam tribuat terrae tuae in tempore suo (Deut. XXVIII) . Cum igitur per creationem mundi restaurationem generis humani, et per dispositionem et ornatum coeli et terrae ordinem et pulchritudinem universalis Ecclesiae convenienter intelligamus, quid per duo magna luminaria, solem videlicet et lunam, rectius quam sanctos apostolos; quorum solemnia celebramus, id est Petrum et Paulum [Col. 1098D] accipere debemus, qui vere sunt luminaria per gratiam, magna per excellentiam? Petrus enim caeteris eminet excellentia potestatis, Paulus excellentia praedicationis; Petrus sol, Paulus luna; Petrus sol per collatam sibi divinitus potentiam, Paulus luna per collatam sibi coelitus sapientiam. Luminare majus fecit Deus, dum Petro dixit: Caro et sanguis, fidei sacramentum, tibi non revelavit, sed Pater meus, qui est in coelis (Matth. XVI) , et illum tunc lucere in coelo praecepit, dum illi claves regni coelorum contradidit. Luminare minus fecit, dum Saulum stravit, et Paulum erexit, et in illo corporale lumen ad tempus exstinxit, sed spirituale in perpetuum accendit.

Sed jam videamus, quomodo luminare majus jussit [Col. 1099A] praeesse dici, et luminare minus praeesse nocti. Per diem Judaea congrue significatur, quae doctrina legis et prophetarum quasi claritate quadam luminis coelestis illustrabatur. In hoc quippe non mediocriter gentibus praelucebat, quod non tantum naturalem, sed et scriptam legem habebat. Unde et Apostolus cum de Judaeis et gentibus disputaret ait: Quid ergo amplius est Judaeo; aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei (Rom. III) . Per noctem gentilitas recte figuratur, quae suae caecitatis tenebris antiquitus tegebatur. An non tenebrosa nox fuit gentilitas, cujus etiam sapientes, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanuerunt in cogitationibus [Col. 1099B] suis et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum (Rom. I) . Cum enim cognovissent Deum, ipsum naturaliter intelligendo, non sicut Deum glorificaverunt, ipsum per justitiam colendo, aut gratias egerunt, eum pro accepto beneficio laudando, sed evanuerunt in cogitationibus suis, per superbiam. Et obscuratum est insipiens cor eorum, per ignorantiam. Superbia namque, dum mentem infumigat, proprii luminis claritate privatos obscurat. Dicentes enim per superbiam et jactantiam se esse sapientes per acceptam scientiam, stulti facti sunt operante superbia per caecam et [Col. 1099C] excaecantem ignorantiam. In quantam stultitiam corruerint ostenditur, cum de idololatria statim infertur: Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum, et quadrupedum, et serpentum. Et post pauca: Tradidit illos Deus in passiones ignominiae; nam feminae exarserunt in desideriis suis invicem, et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut facerent quae non conveniunt; repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia, plenos invidia, homicidiis, contentione, dolo, malignitate, susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, [Col. 1099D] incompositos, sine affectione, sine foedere, sine misericordia (Ibid.) . Quod sub unius persona hominis Paulus, cujus haec sunt verba, acriter redarguens ait: Secundum duritiam autem tuam, et cor impoenitens thesaurizas tibi iram in die irae, et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus (Rom. II) . Sic abyssus abyssum invocat, dum culpa culpam generat. Culpa namque superbiae genuit in eis caecitatem ignorantiae, et caecitas ignorantiae genuit impietatem idololatriae, et impietas idololatriae genuit maculam luxuriae, et macula luxuriae cooperantibus supradictis genuit enormitatem omnis injustitiae, quae tandem genuit contemptum et duritiam impoenitentiae. Ecce quomodo gentilitas fuit nox tenebrosa. Luminare vero majus [Col. 1100A] diei, et luminare minus nocti praefuit, dum Petrus Judaeis, Paulus gentibus praedicavit. Quod manifeste Paulus in Epistola ad Galatas declarans: Cum vidissent inquit quod creditum est mihi Evangelium praeputii, sicut Petro circumcisionis. Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes, etc. (Gal.II) .

Dies itaque Judaea, non gentilitas, luminare majus Petrus, luminare minus Paulus. Quamvis autem Paulus praedicator fuerit gentium, quamvis electionis vas, quamvis omnibus plus laboraverit, quamvis nihil minus a magnis apostolis fecerit, quamvis ad tertium coelum et in paradisum Dei raptus, arcana ibi verba, quae non licet homini loqui, audierit, non me tamen arbitror sublimitati ejus in aliquo [Col. 1100B] derogare, in eo quod ipsum minori luminari, id est lunae, Petrum vero majori, id est soli comparo, cum Petro soli dictum esse constet: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Et tibi dabo claves regni coelorum, et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI) , et cum soli Petro, jubente Domino, eum super aquas maris ambulare concessum sit, Petroque soli inter caeteros, et prae caeteris a Domino cura pastoralis principaliter et specialiter injuncta sit, ubi dicit: Pasce agnos meos (Joan. XXI) . Ambo tamen magni, ambo mirabiles, ambo laudabiles sunt et praedicabiles, ambo passione germani, ambo una die, uno loco, unius sententiam toleravere tyranni. Unde [Col. 1100C] licet eos ad commodum sententiae nostrae secundum praedicta luminaria superius eos discernamus, uter tamen utri praeponatur non est certum, quia possunt existimari meritis non dispares qui sunt in passione aequales. Et licet in Petro fides emineat, in Paulo doctrina praecellat, magisterium tamen Pauli fidei plenitudo est, et credulitas Petri doctrinae est fundamentum. Isti sunt duae principales in Ecclesia turres, duo propugnacula, duo duces, duo praecones, duae columnae, duae olivae, duo candelabra: Turres eminendo, propugnacula muniendo, duces pugnando, praecones praedicando; columnae sustinendo, olivae miserando, candelabra lucendo. Sane sciendum est quod potestas solvendi, et ligandi quamvis soli Petro data videatur a Domino, absque ulla tamen dubietate [Col. 1100D] caeteris apostolis data est, ipso teste qui post passionis suae, resurrectionisque suae triumphum apparens eis, et insufflavit, et dixit omnibus: Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et quorum retinueritis, retenta sunt (Joan. XX) . Necnon etiam nunc in episcopis ac presbyteris omni Ecclesiae idem officium committitur, ut videlicet agnitis peccantium causis quoscunque humiles, ac vere poenitentes aspexerit, hos jam a timore perpetuae mortis miserans absolvat. Sic quoque, licet Paulus specialis doctrinae donum excellenter acceperit, noscendum tamen est alios apostolos ejus doctrinae gratia perfecte donatos, ipso Domino docendi ministerium illis injungente, dum ait: [Col. 1101A] Euntes, docete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis (Matth. XXVIII) .

Fecit itaque Deus duo magna luminaria, ut luminare majus praeesset diei, et luminare minus praeesset nocti. Et sint, inquit, in signa et tempora, et dies, et annos, et luceant in firmamento coeli, et illuminent terram (Genes. I) . Quantum ad sensum litterae spectat, corporalia luminaria coeli esse scimus in signa tempestatis ac serenitatis, in signa navigandi, et ita de caeteris hujusmodi pluribus. Sunt et in tempora, quia eorum cursu, ascensu et descensu quatuor anni tempora determinantur et complentur. Sunt in dies [Col. 1101B] et annos, quia eorum et praecipue solis ortu, cursu et occasu consummantur. Sic et spiritualia luminaria ista in signa nobis sunt, dum malum vitandi, bonumque faciendi nobis exempla tribuunt. In tempora quoque nobis sunt, dum in incerto divitiarum, quae cum temporibus defluunt neminem sperare debere patenter nos erudiunt. Unde et beatus Paulus ait: Reliquum est, ut qui habent uxores, tanquam non habentes sint; et qui flent, tanquam non flentes; et qui gaudent, tanquam non gaudentes; et qui emunt, tanquam non possidentes; et qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur: praeterit enim figura hujus mundi (I Cor. VII) . Et ad Timotheum: Divitibus hujus saeculi praecipe, non superbe sapere, nec sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI) . In tempora nobis sunt, [Col. 1101C] dum, ut in temporibus aeterna quaeramus, nos instruunt. Hinc et idem Paulus ait: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI) . Per dies autem bonorum operum inchoationem, per annos vero eorum intelligimus consummationem. Sancta ergo haec coelestia luminaria dies et annos nobis ministrant, et determinant, dum ad bonorum operum inchoationem, et perfectionem rationabiliter et discrete suis praeceptis nos illustrant, quemadmodum et praefatus apostolus admonet dicens: Obsecro, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII) . Haec denique luminaria in firmamento coeli lucent, et terram illuminant, quia et perfectis in coelesti [Col. 1101D] conversatione firmatis mirabiliter coruscant, et inferioribus ac imperfectis eos verbis erudiendo, et exemplis accendendo lumen justitiae praestant. Sancti quippe perfecti in coelesti conversatione firmantur in via per gratiam, in patria per gloriam. Hic per justitiam, ibi per stolam primam, donec accipiant et secundam. Unde et praedictus Apostolus ait: Nostra autem conversatio in coelis est (Philipp. III) . Imperfecti vero adhuc velut in terra habitant, dum terrenis laboribus saepius insudant. Quapropter et illi nomine firmamenti, et isti nomine terrae congrue designantur. Haec de sanctis apostolis Petro et Paulo diximus, et eorum magnam claritatem secundum duo majora coeli luminaria non sicut voluimus, sed sicut valuimus, declaravimus.

[Col. 1102A] Et stellas. Sicut per duo majora coeli luminaria Petrum et Paulum secundum praedictam rationem accipimus, ita per stellas caeteros apostolos accipere debemus. Licet enim omnes apostoli sint magni, et omnes pariter et communiter gratia coelesti sint donati, nescio tamen quo pacto Petrus et Paulus prae caeteris peculiari quadam in coelo fidei virtute videntur praecellere, dum Petro quasi bono dispensatori claves regni coelestis dedit, et Paulo tanquam idoneo doctori magisterium ecclesiasticae institutionis injunxit. Unde ista duo maxima luminaria, velut sol et luna, uno in loco non videntur fixa, dum Petro universalis ecclesiae cura injungitur, et Paulo omnium gentium doctrina committitur. Caeteri omnes velut stellae in firmamento, uno singuli fixi videntur [Col. 1102B] in loco, dum eorum unusquisque uno praedicavit in regno. Praedicavit enim Joannes in Asia, Andreas in Achaia, Matthaeus in Aethiopia, Jacobus major et Jacobus minor in Judaea, Philippus in Scythia, Thomas in India majore, Bartholomaeus in India minore, Simon et Judas in Perside. At non ita Petrus et Paulus, dum Petrus, caeteris in navi relictis, super maris aquas ambulans totius ecclesiasticae dignitatis se principem fore signum accepit; et Paulus. qui ab Jerusalem, per circuitum, usque ad Illyricum implevit Evangelium Christi. Quamvis itaque simul omnes coelitus nobis luceant, lumenque veritatis in tenebris vitae praesentis praebeant, et qualiter de Babylone in Jerusalem supernam ascendere valeamus, nos doceant, beati tamen Petrus et Paulus [Col. 1102C] quorum solemnia celebramus, speciali quodam fulgore coelestis justitiae nos irradiant. Nunc igitur charissimi nobis, tantorum luminarium splendore lustrati, omnes filii lucis, et filii diei sumus, non noctis, neque tenebrarum (Thess. V) . Abjiciamus opera tenebrarum, et induamur arma lucis (Rom. XIII) . Sed non hoc tantum, sed et transformemur a claritate in claritatem, tanquam a Domini spiritu, id est non solum relictis malis acquiramus bona, sed etiam inter bona sectemur semper potiora, ut de virtute in virtutem conscendentes, meritis et precibus beatorum apostolorum, Deum deorum in Sion videre mereamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus, Dominus noster, qui est Deus benedictus in [Col. 1102C] saecula. Amen.

SERMO LXV. In nativitate beatae Mariae.

Sicut spina rosam genuit Judaea Mariam. Plebs antiqua, fratres, plebs Israelitica quasi arbor quaedam fuit, quae in Abraham radicem habuit, et in Isaac et Jacob stipitem produxit, et se erexit, ac in duodecim patriarchis et filiis eorum ramos ac ramusculos multiplicavit. Quae quidem propter pinguedinem fidei, ac justitiae Abrahae, Isaac et Jacob, et quorumdam, qui ex ipsis sunt geniti, olea vel vitis in quibusdam Scripturae locis meruit appellari; sed ob quorumdam, imo multorum, ex eis procedentium pravitatem spinae potissimum potest comparari. Unde ad demonstrandam praecedentem ejus bonitatem [Col. 1103A] et sequentem ejus pravitatem, Dominus per Jeremiam dicit: Ego plantavi te vineam electam omne semen verum, quomodo conversa es in pravum vinea aliena? (Jer. II.) Et post pauca Jeremias ipse: Olivam uberem, pulchram, fructiferam, speciosam vocavit Dominus nomen tuum (Jer. XI) . Ad vocem loquelae grandis exarsit ignis in ea. Abraham quippe Isaac, et Jacob, et plerosque ex eorum stirpe progenitos Domino placuisse, et cum ipsis sive per ipsos Dominum locutum esse Scriptura teste didicimus, ac per hoc viti sive vineae vel olivae aut etiam ficulneae gentem illam merito comparari agnoscimus. Sed et nunc videamus quomodo et quare spinae, quae stimulos acutos producit, et crudeliter pungit, eadem gens propter multorum filiorum suorum impietatem [Col. 1103B] jure debeat comparari, et inveniemus quod multi crudelitatis ejus aculei e sacri eloquii testimoniis possint dinumerari. Primum itaque legimus de crudelitatis gentis illius stimulis Joseph a suis fratribus injuste odio habitum, tunica talari nudatum, in cisterna positum, ac tandem Ismaelitis negociatoribus crudeliter venditum, ad exteras et ignotas gentes ducendum. In Aegypto quoque a Pharaone afflicti, dum patientiam in adversis habere debuissent, adversus Moysen et Aaron turbati dixerunt: Fetere fecistis odorem nostrum coram Pharaone et servis ejus, et praebuistis ei gladium ut interficeret nos (Exod. V) . Postquam autem egressi sunt de Aegypto ante transitum maris Rubri, dum Aegyptios se vidissent sequentes, saevientes contra Moysen [Col. 1103C] dixerunt: Forsitan non erant sepulchra in Aegypto, ideo tulisti nos ut moreremur in solitudine. Quid hoc facere voluisti, ut educeres nos de Aegypto? Nonne iste est sermo quem loquebamur ad te in Aegypto, dicentes: Recede a nobis ut serviamus Aegyptiis: multo enim melius est servire eis quam mori in solitudine? (Exod. XIV.) Post transitum vero maris Rubri in deserto Sin furentes adversus Moysen et Aaron dixerunt: Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Aegypti, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus panem in saturitate. Cur eduxistis nos in desertum istud, ut interficeretis omnem multitudinem fame? (Exod. XVI.)

Sed cum Psalmographus propter multiplicem pravitatis eorum nequitiam non interrogando, sed admirando [Col. 1103D] et stupendo proclamet dicens: Quoties exacerbaverunt eum in deserto, in iram converterunt Excelsum in inaquoso? (Psal. CV.) Quid necesse est sigillatim eorum contentiones describendo laborare et varias eorum rixas dinumerare, quibus Dominum et Moysen irritaverunt in castris, Aaronque sanctum Domini? Sic et in terra promissionis positi immolaverunt daemoniis et non Deo; diis, quos ignorabant; et Deum qui eos genuerat dereliquerunt, et obliti sunt Domini creatoris sui. Altaria ejus destruxerunt et prophetas occiderunt. Ad ultimum vero, ut cumulum damnationis suae consummarent, auctorem vitae cruci configentes interemerunt. His et hujusmodi perversitatibus velut crudelissimis [Col. 1104A] spinarum stimulis gens illa perfidu semperhispida fuit, et flores ex se procedentes, id est prophetas, et alios justos ex se natos lacerare, et cruentare non desiit. Ex quibus alii ab eis secti sunt, ut Isaias; alii lapidati, ut Jeremias in Aegypto, Ezechiel in Babylone; alii in occisione gladii mortificati, ut Urias, Josias; alii minis eorum fugati circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, ut Elias, egentes, angustiati, afflicti, quorum dignus non erat mundus (Heb. II) . Sed et principes eorum viduam et advenam interfecerunt, et pupillos occiderunt et dixerunt, Non videbit Dominus (Psal. XCXIII) . Nam et de hujusmodi crudelissimis punctionibus Scribis et pharisaeis Dominus exprobrans ait: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui aedificatis sepulchra prophetarum, [Col. 1104B] et ornatis monumenta justorum, et dicitis: Si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine prophetarum. Itaque in testimonio estis vobismetipsis, quod filii estis eorum, qui prophetas occiderunt (Matth. XXIII) . Et post pauca: Jerusalem Jerusalem, quae occidis prophetas et lapidas eos qui ad te missi sunt (ibid.) . Habuit etiam arbor ista folia non semper mansura, sed quandoque casura, carnales scilicet legis observantias, quarum defluentiam Paulus insinuat, dum ad eas dicit parabolam temporis instantis: Juxta quam munera et hostias offerebant, quae non valebant, juxta conscientiam, perfectum facere servientem, solummodo in cibis, et potibus, et variis baptismatibus, et justitiis carnis usque ad tempus correctionis impositis (Hebr. IX) . Et alibi: Reprobatio [Col. 1104C] fit praecedentis mandati propter infirmitatem ejus et inutilitatem. Nihil enim ad perfectum adduxit lex (Hebr. VII) . Umbram enim habebat lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum. Intelligimus itaque in Abraham arboris nostrae radicem: in Isaac et Jacob stipitem; in duodecim patriarchis ramos; in filiis eorum, multiplices ramusculos; in carnalibus observantiis, folia; in justis antiquis, praecipue prophetis, flores; in pravitatibus ejusdem populi, spinales stimulos. Inter quos videlicet flores beata virgo Maria caeteris gloriosius rutilat, quae non solum antiquos, verum et universos justos sua pulchritudine superat.

Sed quia diximus quomodo gens Judaica spinae [Col. 1104D] comparetur, dicamus quomodo beata Maria per rosam, id est ipsum florem significetur. In rosa quatuor discerni posse videntur, scilicet natura, forma, color et odor. Natura est rosa frigida, forma lata, colore alba aut rubra, odore grata. Per naturam ergo significat vitiorum extinctionem, per formam charitatem, per colorem puritatem et passionem, vel certe compassionem. Per odorem bonam opinionem. Quae cuncta, excepta corporali passione, beatae Mariae, cujus hodie nativitatem celebramus, rectissime congruunt. Nam, ut caetera. quae satis nota sunt, taceam, virtutem compassionis beata Maria habuit, quia ejus animam, sicut scriptum est, doloris gladius pertransivit (Luc. II) . Igitur, sicut supra dictum est, Judaea est spina, Maria rosa. Et [Col. 1105A] sicut spina rosam, sic Judaea Mariam genuit, dum illa crudelis hanc misericordiam edidit. Quid enim crudelius gente Judaica? de qua scriptum est quod lamiae nudaverunt mammam. Filia populi mei crudelis quasi struthio in deserto? (Thren. IV.) Et item: Major effecta est iniquitas filiae populi mei peccato Sodomorum, quae subversa est in momento, et non coeperunt in ea manus. Quid autem misericordius beata Maria, quae a cunctis fidelibus misericordiae mater appellatur, et a cunctis vera fide eam invocantibus misericordiae esse mater comprobatur? Sed quia Judaeae nequitiam, et beatae Mariae bonitatem semper laudandam describere non sufficimus, ad nosmetipsos stylum vertamus et qualiter ab illa declinare, et istam debeamus imitari [Col. 1105B] diligenter videamus. Non ergo imitemur impiam Judaeam, ut simus spinae; spinae inquam illae, de quibus ait David: Praevaricatores quasi spinae evellentur universi, quae non tolluntur manibus: et si quis eas tangere voluerit, armabitur ferro et ligno lanceato ignique succensae comburentur usque ad nihilum (II Reg. XXIII) . Crudeles sunt istae spinae, crudeles sunt, ac detestabiles. Quae non tolluntur manibus, quia non possunt evelli de sua crudelitate virtute humana, sed sola potentia divina. Et si quis eas voluerit tangere, armabitur ferro et ligno lanceato, quia quorumdam ferina crudelitas nullo modo reprimitur, nisi durissimo et severissimo rigore justitiae feriatur. Igne denique succensae usque ad nihilum comburuntur, quia flammis gehennalibus condemnati, [Col. 1105C] quantum ad hoc, quod in mundo fuerint, ad nihilum rediguntur. Non simus, fratres, tales spinae, vel talibus similes, qui spinarum acerbus est fructus, punctio cruenta, et spinae raro rei cuilibet adaptantur, nisi tantum igni et combustioni. Et quid amarius peccato, et quid gravius aeternis incendiis, quibus peccatores concremantur? Imitemur beatam virginem Mariam, maxime secundum hoc quod de rosa superius diximus, ut vitiositatis nostrae flammas secundum ejus naturam frigidam extinguamus, corda nostra secundum formam ejus in dilectione Dei et proximi latius expandamus. Simus rubicundi, et si non pro Christo sanguinem effundendo, saltem infirmis ejus membris compatiendo, et odoriferi, bonam opinionem ubique dispergendo [Col. 1105D] Judaicam vitemus nequitiam, a malo declinando, beatae Mariae virginis imitemur sanctimoniam bene faciendo, ut ejus meritis et precibus evadere damnationem, et consequi mereamur beatitudinem. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXVI. De Deo laudando, in festo cujuslibet sancti.

Multis ex locis sacrae Scripturae didicimus Deum in sanctis suis esse mirabilem, atque laudabilem, et tanto laudabiliorem, quanto mirabiliorem. Diversos autem modos laudationis divinae sanctus Psalmographus in ultimo libri sui psalmo nobis proponit ubi dicit: [Col. 1106A] Laudate eum in sono tubae, laudate eum in psalterio et cithara, in tympano et choro, in chordis et organo. In cymbalis bene sonantibus, in cymbalis jubilationis (Psal. CL) . Et ut haec omnia non de corporalibus, sed de spiritualibus instrumentis intelligenda esse praedoceret, statim adjunxit: Omnis spiritus laudet Dominum. Omnis spiritus, angelicus scilicet et humanus. Videamus ergo quid haec omnia spiritaliter significent. Tuba terribilem sonum habet, et per hoc praedicationem illam figurat, quae vel de brevitate vitae praesentis, sive de diuturnitate futurae damnationis fortiter nos terret: de brevitate praesentis vitae, ut ibi: Jam securis ad radicem est posita arboris (Matth. III) ; de diuturnitate futurae damnationis ut ibi: Vermis eorum non morietur, et ignis [Col. 1106B] eorum non exstinguetur (Isa. LXVI) . Et quia de differentia tubarum, id est modo praedicationum superius in quodam sermone sufficienter diximus, nunc eadem repetere non curamus. Laudate eum in psalterio et cithara. Psalterium divina contemplatio, cithara bona actio, quia psalterium a summo, cithara sonat ab imo. Quod psalterium videlicet bene decachordum in sacra pagina vocatur, quia in contemplatione divina tota legis series vere et perfecte consummatur. Sane cithara spiritualis ista sex habet chordas, id est sex opera misericordiae, quae sunt, dare cibum esurienti, potum sitienti, etc. Ad hanc citharam sonandam, et per eam laudem Deo decantandam ipse Christus nos hortatur, ubi dicit: Date eleemosynam, et omnia munda sunt vobis (Luc. XI) . Et antiquos de [Col. 1106C] contemptu culpans per prophetam dixit: Reficite lassum et hoc est refrigerium meum, et noluistis audire (Isa. XXVIII) . Laudate eum in tympano et choro. Tympanum sit ex corio siccato super ligneum circum extenso, quo juvenculae tympanistriae ludere solent, quae meliora instrumenta non habent. Significat autem congrue tympanum abstinentiam, per quam caro siccatur, attenuatur et extenditur. Et hoc tympanum Paulus exprimere videtur, ubi dicit: Qui autem sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V) .

Sed quia nil valet abstinentia, quam non comitatur concordia, recte postquam dixit: Laudate eum in tympano, addidit, et choro. Est enim chorus contemperata [Col. 1106D] collectio vocum, et propterea per chorum designatur concordia morum. Qui autem laudare Dominum in tympano abstinentiae, non etiam in choro concordiae conantur, jure jejunia eorum reprobantur, sicut per prophetam dicitur: Ecce ad lites et contentiones jejunatis et percutitis pugno impie. Nolite jejunare sicut usque ad diem hanc, ut audiatur in excelso clamor vester. Nunquid tale est jejunium quod elegi, per diem affligere hominem animam suam (Isa. LVIII) . Et post pauca: Nonne hoc est magis jejunium, quod elegi. Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes (ibid.) . Qui ergo Domino placere vult ipsum laudando in tympano abstinentiae, studeat etiam placere illi eum laudando in choro concordiae. Laudate eum in chordis [Col. 1107A] et organo. Chordae designant virtutes. Chordae, ut sonum reddant, extenduntur; virtutes, ut fructum conferant, exercentur. Chordarum igitur extensio virtutum est exercitatio, sonus chordarum utilitas virtutum. In chordis Deum laudant quicunque recte vivendo sanctis virtutibus eum honorant, et illorum chordae concorditer sonant, quorum virtutes ad proferendam laudabilem justitiam uniformiter concordant. Illae quoque virtutes clare sonum reddunt, quae ab omni humiditate siccatae sunt, quia virtutes illae suaviter Deo sonant, quae vitiorum fluxa non humectant. Chordae denique minime sonant, nisi tangantur, quia virtutes nequaquam clarescunt, nisi prius adversantibus exerceantur. Sonus chordarum roboratur, et formatur ex propinqua sibi ligni concavitate; [Col. 1107B] virtutum vero bonitas commendatur ex interna et latente operantis intentione. Organum est quasi turris fistulis diversis fabricata; quod flatu follium sonat. Quid itaque per folles, nisi perfectiores doctores spiritali doctrina repletos, quid etiam per organum rectius, quam audientium discipulorum coetum intelligimus. Per folles organum impletur, ut per suas fistulas sonum reddat, et per doctores Spiritu sancto plenos discipulorum cuneus doctrina spiritali adimpletur, ut per suos sensus, et membra, vel certe virtutes, et opera laudem Deo dicat. In organo igitur a nobis Deus laudatur, dum in nostris auditoribus, et ex nostra spiritali doctrina per eorum bonam conversationem glorificatur. Et sic implemus quod scriptum est: In doctrinis glorificate Dominum [Col. 1107C] (Isa. XXIV) . Quod videlicet organum formam habet turris, quia discipulorum turba semper debet esse fortis, et sublimis ad resistendum inimicis. In chordis ergo Dominum laudamus, dum in nobismetipsis virtutes exercemus; in organo dum alios hoc vel illo modo ad laudem Dei promovemus. Laudate eum in cymbalis bene sonantibus, laudate eum in cymbalis jubilationis. Cymbala invicem se tangunt, et sic sonum reddunt; et significant vicarium honorem quo se invicem justi praeveniunt ad alternam exhortationem qua se invicem admonent, ut semper melius operentur, et semper devotius Deum laudent. Et de his cymbalis, et de compercussione, sive consonantia eorum beatus Paulus sic dicit: Charitatem fraternitatis invicem diligentes: honore invicem praevenientes [Col. 1107D] (Rom. XII) . Et item: Certus sum, fratres mei, et ego ipse de vobis, quoniam et ipsi pleni estis dilectione, repleti omni scientia, ita ut possitis alterutrum monere (Rom. XI) . Et haec sunt cymbala bene sonantia, sancta videlicet sanctorum ad meliorem provectionem alterna monita. Cymbala vero jubilationis recte labia nostra sunt, quae dum se invicem in laudando Deum percutiunt, jubilationis ejus jucunda suaviter promunt. Est autem jubilus ineffabile gaudium, quod nec taceri potest, nec exprimi valet, quod Ecclesia in praecipuis festivitatibus repraesentat circa eamdem syllabam varias formando melodias, ut in Natali Domini cantatur tanquam sponsus quasi non valens mentis exprimere hilaritatem. Nunc igitur, [Col. 1108A] charissimi nobis, laudemus Dominum in sono tubae, ut dictum est, per praedicationem, in psalterio per contemplationem, in cithara per bonam operationem. Laudemus eum in tympano per abstinentiam, in choro per concordiam. Laudemus eum in chordis, virtutes in nobismetipsis exercendo, in organo, alios spiritali doctrina ad divinam laudem praemonendo et provocando. Laudemus eum in cymbalis bene sonantibus, invicem nos ad meliora commonendo. In cymbalis jubilationis, ejus semper laudem nostris labiis concinendo. Laudemus, inquam, Dominum, quia speciale nobis est canticum singularis laetitia, laus divina. Laudemus Dominum, quia si eum laudamus, sicut debemus, erimus populus ejus, de quo dicit: Populum istum formavi mihi, laudem [Col. 1108B] meam narrabit (Isa. XLIII) . Laudemus Dominum, quia sacrificium laudis honorificat eum; et illic iter, quo ostendet nobis salutare suum (Psal. XLIX) . Laudemus Dominum, quem teste Scriptura cuncta sua laudant opera, non tantum sensata, sed et insensata et insensibilia. Et quoniam non omnia possumus omnes, et unusquisque suum donum habet a Deo, unusquisque nostrum in quo se velut specialem agnoscit habere gratiam, in eo excellenter operando laudem decantet divinam. Laudemus ergo Dominum universi, laudemus eum singuli. Laudemus eum moribus, laudemus eum super terram cum hominibus justis in tempore, laudemus cum vocibus, ut meritis et precibus sanctorum, quorum hodie solemnia celebramus, super coelum eum laudare mereamur cum [Col. 1108C] angelis in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXVII. De quatuor regum adversus quinque reges pugnantium allegoria.

Factum est ut Amraphel rex Sennaar, et Arioch rex Ponti, et Chodorlahomor rex Elamitarum, et Thadal rex Gentium, inirent bellum contra Basa regem Sodomorum, et contra Bersa regem Gomorrhae, et contra Semeber regem Seboim, et contra Sennaab regem Adamae, contraque regem Balae, ipsa est Segor (Gen. XIV) . Quatuor superius dicti reges sunt universi daemones, qui idcirco quatuor esse dici [Col. 1108D] possunt, quia a quatuor ventis nobis incurrunt, vel quia quatuor principales virtutes in nobis debellare contendunt. Ex quibus Chodorlahomor, qui inter alios quasi caput et princeps exstitit, et cujus belli causa principaliter fuit, diabolum singulariter exprimit, qui inter alios malignos spiritus impugnandis vel expugnandis credentibus principatum gerit. Chodorlahomor quasi generatio manipuli, vel quasi decorum manipulum interpretatur, quia diabolus malorum collationem quasi generat, dum eos in malo suis pravis suggestionibus procreat; et velut decorum manipulum manu vehit, dum illos fallaci mundi hujus pulchritudine decoratos ad tormenta portat. Ipse est rex Elamitarum. Elam interpretatur saeculum vel orbis, et significat universitatem hominum [Col. 1109A] saeculum amantium, et per circuitum suae pravitatis ambulantium, sicut scriptum est: In circuitu impii ambulant (Psal. XI) . Elamitae quoque interpretantur oppositi vel despecti. Et diabolus est rex Elamitarum, id est omnium fidelibus adversantium, et ab ipsis merito despectorum. Cuncti denique reprobati spiritus reges sunt, quia secundum Apostolum, tenebrarum harum rectores existunt (Ephes. VI) . Pentapolis regio, suis quinque civitatibus disposita, humanae carnis sensualitas est, suis quinque proprietatibus discreta. Quinque vero sensus corporis, hujus regionis reges sunt, dum extrinseca negotia, secundum quinquifidam discretionem naturaliter et proprie sibi delegata et designata, regaliter disponunt. Quatuor autem praedicti reges quinque subjunctos reges vincunt, [Col. 1109B] dum maligni spiritus sensus corporis pravis delectationibus corrumpunt. Et Pentapolis duodecim annis in suis quinque regibus Chodorlahomor servit, dum carnaliter viventium hominum universitas servitium, quod Deo secundum apostolicam doctrinam exhibere debuisset, in quinque sensibus corporis corruptis diabolo impendit, a quo anno tertio decimo recedit, dum secundum rectam sanctae Trinitatis fidem, legis Decalogum decernit. Sed cum carnalium collectio per timorem Dei compuncta suis abrenuntiare pravitatibus disponit, tunc diabolus adversus eam acrius saevit. Unde et in hac historia scriptum est quod quinque regibus pentapoleos a Chodorlahomor recedentibus ipse congregatis regibus complicibus [Col. 1109C] suis adversus eos bellum movit. Sed nequaquam in loco congruo ad commodum quinque regum bellum hoc gestum est. Nam scriptum est, quod direxerunt aciem contra quatuor reges in valle silvestri. Vallis autem silvestris habebat puteos multos bituminis. Itaque rex Sodomorum, et rex Gomorrhae terga verterunt, cecideruntque ibi; et qui remanserant, fugerunt ad montem. Tulerunt autem omnem substantiam Sodomorum et Gomorrhae, et universa, quae ad cibum pertinent, et abierunt: nec non et Lot, et substantiam ejus, filium fratris Abram, qui habitabat in Sodomis: Et unus, qui evaserat nuntiavit Abram.

Sic, sic, charissimi, multoties fieri cernimus quod sunt quidam dum Deo servire deliberant, nec tamen suis pravitatibus perfecte renuntiant, contingit non [Col. 1109D] ut ipsi hostes vincant, sed ut ab hostibus caesi cadant, et suam substantiam, id est virtutes et bona opera jam inchoata perdant. Quid enim per vallem silvestrem, nisi terrena et infructuosa actio? Quid per puteos bituminis, nisi profunditas amarae tenacitatis, vel certe vorago viscosae et perversae consuetudinis figuratur? Si ergo contra hostes nostros spiritales dimicare disponimus, non in vallem vitiorum, descendamus, sed in montem virtutum ascendamus, ut vincamus, vel saltem effugiamus. Tulerunt Lot filium fratris Abram. Abram, qui interpretatur pater excelsus, intellectum significat, qui caeteris animae sensibus videtur eminere et praesidere. Cujus frater Aran, qui interpretatur excelsus, affectum designat, qui homini datus est, non ut infimis incumbat, sed ut [Col. 1110A] summis semper per ipsum inhaereat. Si ergo Abram secundum mysticam significationem est intellectus rationalis, Aran frater ejus affectus cordis, possumus non inconvenienter per Lot intelligere effectum boni operis. Ex affectu namque cordis nascitur effectus boni operis. Nec mirum quod, Aran mortuo et Abram absente, Lot capitur et abducitur. Dum enim cordis affectus per culpam moritur, et intellectus diligens custodia per negligentiam absentatur, statim effectus boni operis a rectitudine bonae intentionis alienatur, suisque bonis funditus privatur. Cujus bona sex opera misericordiae dici possunt. Nuntius autem, qui haec nuntiat Abram, vermis est conscientiae malae, qui, caeteris omnibus abductis, solus solet remanere. Quibus cognitis pater excelsus adjunctis [Col. 1110B] trecentis decem et octo vernaculis, id est aliis animae potentiis hostes insequitur, et caedit, praedamque virtutum et bonorum operum in trecentis decem et octo vernaculis superando reducit. Trecenta secundum doctorum assertionem thau littera, quae formam crucis habet, significat. In sacramento igitur crucis, et in denario legis, et octonario, id est spe futurae beatitudinis noster Abram dimicat, hostes superat, cives liberat, praedam reportat. Cui de caede regum revertenti Melchisedech sacerdos Dei Altissimi et rex Salem, id est Christus, qui nostrae victoriae semper congaudet et congratulatur, occurrit, et profert panem et vinum, sacramentum corporis et sanguinis sui illi participando, et benedicit ei in donis spiritalibus [Col. 1110C] illum multiplicando: et Abram dat illi decimas omnium quae acquisivit, perfectionem virtutum et bonorum operum non suae virtuti superbe attribuendo, sed illi humiliter ascribendo, ac dicendo: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) . Et nunc, dilectissimi, turpe sit nobis cum Lot in Sodomis, id est in carnali delectatione, et circa Jordanem, id est descensum saecularium negotiorum commorari. Timeamus ejus exemplo depraedari et captivari. Ad tutiora semper loca, hoc est ad secretiora virtutum cacumina conscendamus, ut de his periculis magis securi coelestia bona facilius promereri valeamus. Quod nobis praestare dignetur. Jesus, etc.

SERMO LXVIII. De octo terris diversarum rerum plenis moraliter.

[Col. 1110D]

Misericordia Domini plena est terra (Psal. XXXII) . Plures diversasque terras hic ad evidentiam propositi sermonis describere decrevimus, ut ex earum descriptione plures nobis sensuum spiritalium intellectus aperiamus. Est itaque terra, quae plena est furore Domini, et est terra, quae plena est correptione Domini. Terra, quae plena est furore Domini, est infernus; terra, quae plena est correptione Domini, est ignis purgatorius. Infernus enim congruedici potest plenus furore Domini, quia in eo ad plenum furorem ejus sentiunt, qui se hic vel a peccatis damnabilibus penitus tenere, aut post lapsum emendare contempserunt. Hujus terrae, quae est omnium [Col. 1111A] terrarum infima, et in hac parte ultima, Dominus ad Ezechielem mentionem facit, ubi de quorumdam principum gentilium, et gentium eorum damnatione locutus est dicens: Fili hominis, cane carmen lugubre super multitudinem Aegypti, et detrahe eam ipsam, et filias gentium robustarum ad terram ultimam cum his qui descendunt in lacum (Ezech. XXXII) . Et deinceps: Ibi: Assur et omnis multitudo ejus; in circuitu illius sepulcra ejus; omnes interfecti, et qui ceciderunt gladio, quorum data sunt sepulcra in novissimis laci. Et facta est multitudo ejus per gyrum sepulcri ejus. Ibi Elam, et omnis multitudo ejus per gyrum sepulcri illius. Omnes hi interfecti gladio, qui descenderunt incircumcisi ad terram ultimam; qui posuerunt fortitudinem suam in terra viventium [Col. 1111B] et portaverunt ignominiam suam cum his qui descenderunt in lacum (ibid.) , et caetera similiter dicta de quibusdam aliis regibus et gentibus. Haec itaque terra vere plena est furore Domini, in qua mors est sine morte, finis sine fine, defectio sine defectione. Ibi vermis semper edens, ibi tortor semper caedens:

Hic locus indignis, quo non exstinguitur ignis.
Nec qui torquetur, nec qui torquet morietur.

Et non negligenter attendendum quod principes damnati in medio suorum secumque damnatorum esse referuntur, quia justum est ut qui hic in medio fuerunt velut columna et firmamentum in peccato, ibi in medio sint in tormento. Quorum omnium singula sepulcra singularia singulorum sunt tormenta.

Terra vero plena correptione vel correctione Domini, [Col. 1111C] apte dici valet ignis purgatorius. Haec autem differentia inter correptionem et correctionem esse videtur, quod correptio est, quando quis arguitur, etsi non emendetur; correctio vero, quando etiam emendatur. Ignis itaque purgatorius recte terra plena correptione et correctione Domini dicitur, quia in eo plenariam correptionem Domini sentiunt, et correctionem accipiunt, qui in hoc mundo a peractis peccatis recedentes, plenaria satisfactione se purgare neglexerunt, vel certe morte praeventi non potuerunt. Cujus videlicet ignis cruciatio omnes praesentis satisfactionis dolores transcendere credenda est. Id enim, quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in [Col. 1111D] sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis (II Cor. IV) . Illic autem pro negligentia, vel longo contemptu gravioris flammae cruciatus sicut ex plerisque sanctorum revelationibus, et locis Scripturarum comprobatur, debetur et adhibetur. Est etiam terra, quae plena est voluptate Domini, et est terra, quae plena est sustentatione Domini. Terra, quae plena est voluptate Domini, est paradisus; terra vero, quae plena est sustentatione Domini, est hic mundus. Paradisus est terra, quae est plena voluptate Domini, non ea voluptate, quae ipse est, vel quae in ipso substantialiter et aeternaliter est, sed ea quae ab ipso, vel per ipsum temporalis et mutabilis creata est. Plenus est paradisus voluptate, quia in ipso ab initio facta creduntur, quae plenarie humanis [Col. 1112A] usibus essent necessaria, utilia, commoda, grata, sive jucunda. Ibi perpetuum aeris temperamentum humanae naturae gratissimum, lignumque vitae ad conservandam vitam humanam incorruptibilem et immortalem sua virtute potentissimum. Ibi, si homo in justitia perstitisset, semper mulceret, et delectaret visum diversorum varietas colorum, auditum cantus avium, olfactum redolentia florum, gustum sapor fructuum, tactum suavitas quarumlibet rerum. Terra quoque plena sustentatione Domini non incongrue dicitur hic mundus. In hoc enim mundo accedentium vel recedentium planetarum operatione, et pluviae temporaneae et serotinae cooperante virtute, rebus generantibus et germinantibus, plenarie providet, et administrat Deus, nisi [Col. 1112B] peccatis aliquando praepediatur, cuncta quae sunt necessaria sustentationi vitae humanae. Et si nonnunquam ab iis, qui secundum carnem ambulant in deliciis sive divitiis mundi hujus, voluptas quaeratur vel haberi credatur, nunquam tamen ab iis, qui sanum habent intellectum vera voluptas esse credenda est in iis, quae secundum dominicam sententiam spinis comparantur.

Est quoque terra, quae plena est ira Domini, et est terra, quam scilicet in principio sermonis posuimus, quae plena est misericordia Domini. Terra igitur, quae plena est ira Domini, universitas peccantium; terra autem, quae plena est misericordia Domini, convenienter accipitur universitas poenitentium. Terra, quae plena est ira Domini est universitas [Col. 1112C] peccantium, quia revera plenarie Dominus iratus esse creditur in eos, quos secundum desideria cordis eorum ire permittit in adinventionibus suis. Nunquid enim illis non erat iratus, quos, ut ait Apostolus, et superius in quodam sermone posuimus, tradidit in reprobum sensum, ut facerent, quae non conveniunt, repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione (Rom. I) , et caeteris horrendis detestandisque vitiis et peccatis, quae ibidem consequenter describuntur? In aerumnas hujus terrae miserabilis populum antiquum collapsurum significavit, ubi per Moysen comminando dixit: Mea est ultio, et ego retribuam eis in tempore, ut labatur pes eorum (Deut. XXXII) . Super hujus terrae inhabitatione Isaias lacrymabilem querimoniam protulit ad Dominum dicens: [Col. 1112D] Ecce tu iratus es, et peccavimus (Isai. LXIV) . Ab hac denique terra Psalmographus nos coercet, ubi dicit: Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus, et pereatis de via justa (Psal. II) . Terra vero, quae plena est misericordia Domini, manifeste universitas est vere poenitentium, cum ipse Dominus per Ezechielem prophetam dicit: Quod si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit universa praecepta mea, et fecerit judicium et justitiam, vita vivet, et non morietur. Omnium iniquitatum ejus, quas operatus est, non recordabor. In justitia sua, quam operatus es, vivet (Ezech. XVIII) . Haec est terra, in qua solemniter et singulariter quotidie, imo continue cantatur laus [Col. 1113A] illa laetabunda Psalmistae, qua dicit: Miserator, et misericors Dominus, longanimis et multum misericors. Non in perpetuum irascetur, neque in aeternum comminabitur. Non secundum peccata nostra fecit nobis, neque secundum iniquitates nostras retribuit nobis (Psal. CII) , et caetera, quae sequuntur.

Est denique terra, quae plena est gratia Domini, et est terra, quae plena est gloria Domini. Terra, quae plena est gratia Domini, sancta est Ecclesia. Unde Paulus, Corinthiorum Ecclesiae scribens, ait: In omnibus divites facti estis in Christo, in omni verbo, et in omni scientia, sicut testimonium Christi confirmatum est in vobis, ita ut nihil vobis desit in ulla gratia (I Cor. I) . Et item in eadem Epistola de multiplicitate multiformis gratiae Dei, quae est in Ecclesia, [Col. 1113B] dicit: Alii per spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alteri fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spiritum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum. Haec autem omnia operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII) . Sanctae igitur Ecclesiae gratia coelestis infunditur, quae dum singulis membris sufficienter dividitur, in toto corpore plenaria et perfecta demonstratur. Sane terra, quae plena est gloria Domini, coelestis patria est. Licet enim pleni sunt coeli et terra gloria ejus, illa tamen patria singulariter plena gloria ejus non incongrue dicitur, in qua ejus gloria non per speculum, et in aenigmate, [Col. 1113C] vel ex parte, sed manifeste atque plenarie videtur. Cujus terrae gloriam, nec manu scribere, nec lingua promere, nec sensu sufficimus cogitare, quia ipse Deus, qui ipsa gloria est, incomprehensibilis cogitatu est. Non enim potest cogitari Deus quid est, etiam si credi potest quia est, non qualis est comprehendi. Unde Apostolus: Quod oculus, inquit, non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) . Et Psalmista: Quam magna multitudo dulcedinis tuae Domine, quam abscondisti timentibus te! (Psal. XXX.)

Ergo quemadmodum supra monstratum est, furore Domini plenus est infernus, correptione ignis purgatorius, voluptate paradisus, sustentatione mundus, ira universitas peccantium, misericordia universitas [Col. 1113D] poenitentium, gratia sancta Ecclesia, gloria patria superna. Et quidem superna patria finis est omnium in summo, infernus finis omnium in infimo. Ad finem, qui est in summo, via est justitia. Ad finem, qui est in infimo, via est culpa. Ad finem, qui est in summo, tendunt et perveniunt electi. Ad finem, qui est in infimo, tendunt et perveniunt reprobi. Et sapientia divina, quae est creatrix et gubernatrix omnium, attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter (Sap. VIII) . Attingit a fine, qui est in summo, usque ad finem, qui est in infimo. A fine beatitudinis ad finem damnationis. hic bonis praemia vitae reddens, illic malis stipendia mortis rependens. Attingit a fine usque ad finem fortiter, quia infra metas utriusque retributionis [Col. 1114A] non deficit, et disponit omnia suaviter, quia modum aequitatis in aliquo non excedit. Haec, fratres, sub brevitate perstrinximus, vobisque majora scrutanda reservamus. Et nunc, charissimi, ad nosmetipsos quam primum redeamus, singuli propriam conscientiam intente discutiamus, et ubi simus, quo tendamus diligenter attendamus. Donet autem nobis Dominus, ut in terra, quae plena est misericordia Domini, dum vivimus, commaneamus, ut per terram, quae plena est gratia Domini, tendentes ad terram quae plena est gloria Domini, perveniamus. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXIX. In Ascensione Domini, de laudando Deo per omnem creaturam.

[Col. 1114B]

Laudate Dominum de terra, dracones, et omnes abyssi, ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum, quae faciunt verbum ejus, etc. (Psal. CXLVIII) . Superius, fratres, in psalmo, cujus haec sunt verba, coelestia quaedam, angelos scilicet, solem, lunam, stellas ad laudem Creatoris sanctus Psalmographus invitavit, nunc ad haec, quae proposuimus et caetera quae sequuntur, invitanda ad ipsius laudem descendit. Laudate, inquit, Dominum de terra, dracones, et omnes abyssi. Non solum autem quae hoc in loco scripta sunt, verum et universa corporalia, quae subsistunt, dum ad decorem universitatis habent et tenent locum suum, laudant Deum. Sed et in hoc universa visibilia semper et sublimiter Deum laudant, [Col. 1114C] quod mirabiliter a Deo condita et decenter disposita ex contemplatione sui ad admirandum, laudandumque Deum jugiter nos incitant, et invitant. Sed quia non tam quid littera foris sonat, quam quid dulcedinis intelligentia spiritualis intus contineat, disserere debemus, ad discutiendos sensus tropologicos ingrediamur, et quid in his, quae secundum litteram hic describuntur, moralis aedificationis lateat videamus. Laudate Dominum de terra, dracones, et omnes abyssi. Draconibus, ut beatus Augustinus dicit, non sunt majora animantia super terram. Qui quamvis perniciosa valde animantia sint, habent tamen aliquid, unde in bona significatione poni possint. Nam quia nihil eorum quae sunt est universaliter boni [Col. 1114D] participatione privatum, quia teste Scriptura, vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I) , possunt etiam quaelibet infima et minima, et quae respectu aliorum videntur deformia, boni aliquid figurare. Dracones itaque eo quod magnitudine corporum animantia caetera superant, illos qui magno justitiae merito, vel boni nominis opinione et auctoritate caeteros transcendunt, significant. Sic admiramur et imitamur Abraham inter patriarchas, Isaiam inter prophetas, Joannem inter evangelistas, Petrum inter apostolos, Stephanum inter martyres, Nicolaum inter confessores, beatam Mariam inter virgines. Abyssi magnae profunditatis sunt et humano visu penetrari non possunt. Illos ergo recte designant, qui occulta et mystica coelestis sapientiae et [Col. 1115A] scientiae profunditate prae caeteris abundant. De qua profunditate Paulus admirans, et exclamans, dicit: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei: quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini? aut quis consiliarius ejus fuit? (Rom. XI.) Et Psalmista: Judicia tua abyssus multa (Psal. XXXV) . Et Salomon: Sunt justi atque sapientes, et opera eorum in manu Dei sunt: et tamen nescit homo, utrum amore an odio dignus sit (Eccle. IX) . Illos igitur congrue possunt abyssi exprimere, quibus prae caeteris datum est vel in sacramentis occulta cognoscere, vel in divinis judiciis secreta profundius investigare. Ignis etiam illos specialiter insinuat, quorum mens per charitatem accensa ferventius [Col. 1115B] flagrat. Charitas enim ignis est perpetuus, qui nunquam debet deficere in altari Domini (Levi. VI) , id est in secreto cordis humani. Hic est ignis de quo ipse Dominus dicit: Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut accendatur (Luc. XII) . Grando cadendo verberat et per hoc illos aperte figurat, quorum sermo severus est et dissolutos ac inquietos aspere castigat. Sunt vero nonnulli, qui innocenter se vivere credunt, dum delinquentes non reprehendunt. Quos beatus Augustinus redarguens dicit: Magis innocentes non estis, si fratres vestros, quos judicando corrigere potestis, tacendo perire permittitis. Et beatus Gregorius in libro Pastorali: Qui inquit, proximorum mala conspiciunt, et tamen in silentio linguam premunt, quasi conspectis [Col. 1115C] vulneribus usum medicaminis subtrahunt, et eo mortis auctores fiunt, quo virus quod poterant, curare noluerunt.

Audiant hoc illi, qui propter timorem, aut amorem, aut muneris acceptionem, aliorum letalia peccata detegere fugiunt, quod nisi ea correctionis et salutis causa prodiderint, similes peccantibus fiant, et uno peccante, et caeteris tacentibus et non corripientibus, omnibus periculum immineat. Qui enim malum videt et tacet, non solum in illud Psalmistae labitur dicentis: Si videbas furem, currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas (Psal. XLIX) ; verum etiam cum Isaia necesse est clamet, et dicat: Vae mihi, quia tacui, quia vir pollutus labiis [Col. 1115D] ego sum (Isa. VI) . Quisquis ergo mala videt et tacet, vir pollutus labiis existit, et peccantis facinus in semetipsum retorquet. Nix albescit, et per hoc illorum, qui per munditiam candent, typum recte gerit. Aqua vi frigoris constringitur, et in glaciem redigitur. Glacies ergo vere sunt, qui fluxa mentis et carnis suae rigore disciplinae constringunt. Spiritus procellarum, id est ventus, qui procellas nunc erigit nunc deprimit, Spiritum sanctum significat, qui humanae mentis cogitationes nunc elevat, nunc humiliat, Spiritus itaque non incongrue dici possunt, qui Deo qui spiritus est per amorem adhaerescunt. Qui enim adhaeret Deo, unus spiritus est (I Cor. VI) . Qui autem per haec, quae dicta sunt, malos accipere voluerit, poterit intelligere per dracones [Col. 1116A] malitiosos, per abyssos subdolos, per ignem cupidos, per grandinem persecutores, per nivem hypocritas, per glaciem obduratos, per spiritum turbantes ac turbidos. Quos omnes ad laudem Dei Psalmista vocat, dum in his verbis, ut ad bonum de malo convertantur, eos subtiliter invitat. Sed melius videtur ut bonos significare dracones caetera dicantur ( sic ) propter id quod additur: Quae faciunt verbum ejus. Boni etenim absque dubio verbum Dei faciunt, quia praeceptis Dominicis obediunt. Sequitur:

Montes, et omnes colles, ligna fructifera, et omnes cedri, bestiae, et universa pecora, serpentes, et volucres pennatae. Montes exprimunt provectos et perfectos, colles incipientes et imperfectos. Non solum [Col. 1116B] itaque montes Deum laudant, sed et colles inter eos computantur, qui laudem Dei cantant. Non ergo diffidant colles, id est illi qui bonum inceperunt, etsi nondum perfecerunt. Scriptum quippe est: Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur (Psal. CXXXVIII) . Si omnes, ergo et parvi et magni. Quid est oculi tui viderunt? Approbaverunt. Quid est in libro scribentur? Salvabuntur. Ergo imperfecti quoque salvabuntur. Qui enim imperfecti sunt, aliquid sunt, et aliqui sunt, et in numero ponuntur, et scribuntur. Qui autem nihil sunt, nulli sunt, nec scribi nec numerari possunt, qui nihil habent. Ergo omni habenti dabitur et abundabit (Matth. XXV) . Omni habenti meritum dabitur praemium. Non dixit habenti magnum meritum [Col. 1116C] praemium dabitur, et parvum praemium habenti non dabitur, sed omni habenti dabitur, et abundabit. Ergo etiam ille, qui parvum meritum habet, cum praemium acceperit, satis habebit: quamvis non tantum habebit quantum ille qui magnum meritum habebit. Solus ille excluditur a percipiendo praemio qui nihil habet de merito. Omnes ergo qui in Domino moriuntur, beati sunt (Apoc. XIV) , quia post meritum virtutis ad praemium beatitudinis perveniunt. In Domino moriuntur, qui in carne quidem morientes in Domino viventes inveniuntur. Quomodo viventes? In fide, et spe, et charitate existentes. Ligna fructifera sunt, qui caeteris fructum doctrinae vitalis conferunt. Cedri [Col. 1116D] vero sunt qui comtemptis terrenis, ad coelestia speranda se sublimiter erigunt. Per bestias autem omnia silvestria et indomita animalia, quae per solitaria loca vagantur, et humanum aspectum fugiunt, accipimus. Per pecora vero domestica et mansueta intelligimus. Bestiae igitur illos recte significant qui vitam solitariam agunt; pecora illos qui socialiter cum aliis vivunt, serpentes per terram repunt, et prudentes sunt. Volucres ad alta volant et coelestibus appropinquant. Per serpentes itaque convenienter exprimi possunt cuncti qui ea quae ad activam vitam pertinent administrant; per volucres cuncti qui ad coelestia contemplanda pennis virtutum se sublevant. Sequitur:

Reges terrae, et omnes populi principes, et omnes judiees [Col. 1117A] terrae. Juvenes, et virgines, senes cum junioribus laudent nomen Domini, quia exaltatum est nomen ejus solius. Per reges intelligimus omnes qui aliis recte praesunt. Per populos intelligimus omnes qui suis praelatis humiliter obediunt. Principes dici videntur, quasi primi incipientes. Principes ergo illos recte significant, qui exemplo boni operis alios praecedentes ad justitiam eos informant. Unde et de ipso Domino scriptum est: Quae coepit Jesus facere et docere (Act. I) . Et beatus Petrus praelatis ait: Non ut dominantes in clericis, sed forma facti gregi (I Petr. V) . Judices vero sunt, qui verum a falso, bonum a malo veraciter discernunt. In juvenibus autem viget fortitudo. Juvenes ergo illos apte designant qui in bello fortes sunt et malignum vincunt. [Col. 1117B] Et tales beatus Joannes per Epistolam suam alloquens dicit: Scribo vobis, juvenes, quia fortes estis et verbum Dei in vobis manet, et vicistis malignum (I Joan. II) . Per virgines intelligimus omnes qui virginalem corporis integritatem habent, vel certe illos, qui integritatem fidei ac mentis possident, qui adhaerent sponso Christo, nec consentiunt corruptori diabolo. Per senes denique accipere possumus omnes gravitate maturos. Per juniores omnes velocitate boni operis expeditos. Omnes igitur isti, qui supra dicti sunt, laudem Dei concinunt, dum juste vivunt. Felix autem, qui vel unum aliquod ex his, quae dicta sunt, habere se veraciter cognoscit, et miser ac miserabilis, qui se bonis omnibus, quae supra designata sunt vacuum cernit. Et [Col. 1117C] nunc, fratres, ad nosmetipsos respiciamus, et an in numero istorum omnium quos supra descripsimus, per aliquam gratiam simus, attendamus. Videamus, an dracones sumus aliquos saltem magnitudine cujuslibet virtutis vel opinionis transcendendo: an abyssi, occultam sapientiae et scientiae divinae profunditatem, prout nostra fragilitas pati potest, continendo. Sed haec magna valde sunt, et nostram parvitatem forsitan penitus excedunt, nec omnibus sunt communia, quae paucis sunt singularia. Si igitur ista, dracones scilicet et abyssi, excellenter esse non possumus, saltem simus ignis spiritu fervendo, grando inquietos corripiendo, nix per munditiam candendo glacies quae in nobis male sunt fluida coercendo, [Col. 1117D] spiritus spiritui Deo per amorem adhaerendo. Simus montes per perfectionem, vel certe colles per boni inchoationem, ligna fructifera fructum caeteris doctrinae conferendo, cedri ad coelestia speranda sublimiter nos erigendo. Et si bestiae esse non possumus vitam solitariam agendo, simus pecora mansuete cum caeteris vivendo; serpentes activae vitae negotia prudenter tractando, volucres ad coelestia contemplanda evolando. Simus etsi non de numero regum caeteris praesidendo, saltem de numero populi nostri praelatis humiliter obediendo. Principes simus, aliis exemplum justitiae praebendo. Judices simus, quae recta sunt discernendo. Juvenes simus, malignum vincendo, virgines integritatem, et si non corporis, saltem fidei et mentis possidendo. [Col. 1118A] Simus denique senes gravitate maturitatis, juniores velocitate boni operis. Unusquisque laudet Dominum secundum donum sibi specialiter collatum. Non enim omnia possumus omnes. Et quia haec singulis anni noctibus canimus, dum ea ore promimus, attendamus si ea corde teneamus. Nostrum est enim specialiter ministerium laudare Dominum. Cujus laus tunc acceptabiliter canitur, dum quod ore profertur, in corde versatur.

Quia exaltatum est nomen ejus solius. Sicut ipse solus est, quia vere est et immutabiliter est, ita vere nomen ejus solius exaltatum est. Et licet creatura suum habeat esse et altum esse, nullam tamen habet ejus existentia comparationem ad Creatoris essentiam, ejus altitudo ad illius excellentiam. Quia omnes [Col. 1118B] gentes quasi non sint, sic sunt coram eo, et quasi nihil et inane reputatae sunt ei (Isai XL) ; et anni mille ante oculos ejus tanquam dies hesterna, quae praeteriit (Psal. LXXXIX) . Hinc est quod sancti omnes, quando in visione Dei proficiunt, quanto magis divinitatis interna conspiciunt, tanto magis se nihil esse cognoscunt. Nusquam quippe legitur quod Abraham se cinerem esse professus est, nisi cum Domini habere meruit collocutionem. Esse enim se forsitan aliquid crederet, si veracem essentiam, quae supra ipsum est, minime sensisset. At ubi ad immutabilem contemplandum supra se raptus est, impletus tantae contemplationis potentia, dum videret illum, nihil se esse nisi pulverem vidit. Solus quippe veraciter est, quia solus incommutabiliter permanet. Nam omne [Col. 1118C] quod modo sic, modo aliter est, juxta non esse est. Permanere enim in suo statu non potest, atque aliquo modo ad non esse itur, dum ad aliud per temporum vicem ducitur. Et beatus Dionysius nullam essentiam, lumen, sive vitam, ad incomprehensibilem divinitatis infinalitatem, comparationem habere posse talibus verbis testatur dicens: «Aliquando, inquit, divinitatis beatitudinem manifestativorum eloquiorum traditiones, ut rationem, et intellectum, et essentiam laudent divinam rationalitatem, et sapientiam ejus declarantes, et vere existentem subsistentiam, et eorum quae sunt subsistentiae causam veram, et quasi lumen eam, formam, et vitam vocant.» Et quamvis haec, scilicet ratio, intellectus [Col. 1118D] lumen et caetera visibilia, per quae nonnunquam invisibilia Dei intelliguntur, superent, et altiora videantur ad ea, quae divinitatis sunt significanda, deficiunt tamen ad divinam veritatem similitudines. Est enim super omnem essentiam, et viam, nullo eam lumine characterizante, omnique ratione et intellectu a similitudine ipsius incomparabiliter derelictis.

Quia ergo Deus solus vere est, quia et immutabiliter est, recte nomen ejus solius exaltatum est, et exaltandum est. In hac sacra praesertim solemnitate, qua unigenitus Dei Filius aeterno Patri coaeternus in substantia carnis nostrae coelos ascendit, et in dextera majestatis in excelsis resedit. Hodie, inquam, nomen ejus singulariter et solemniter exaltatum [Col. 1119A] est, et exaltandum est, quia hodie dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis (Psal. CIX) . Hodie ille, qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra, formosus in stola sua, gradiens in multitudine virtutis suae (Isai. LXIII) , principibus coeli portas suas, quas humanae naturae diu clauserant aperientibus, et portis aeternalibus se levantibus, coelorum regna gloriosus intravit. (Psal. XXIII) . Hodie filius hominis ad Antiquum dierum pervenit, et in conspectu ejus obtulerunt eum. Et dedit ei potestatem, et honorem, et regnum: et omnes populi, et tribus, et linguae servient ei. Potestas ejus potestas aeterna, quae non auferetur: et regnum ejus, quod non corrumpetur (Dan. VII) . Hodie praecursor noster usque ad interiora velaminis in ipsum coelum, in tabernaculum [Col. 1119B] non manufactum, neque per sanguinem hircorum, et vitulorum sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta aeterna redemptione inventa; secundum ordinem Melchisedech Pontifex factus in aeternum, ut apparea nunc vultui Dei pro nobis et interpellet pro nobis (Hebr. VI, VII, IX) . Et nunc charissimi nobis, a terrenis verbum incepimus, sed etiam per illud ad interiora coelorum ascendamus. Utinam autem sicut ascendimus verbo, sic ascendamus animo; sicut ascendimus loquendo, sic ascendamus digne laudando. Laudemus ergo Dominum corde, laudemus eum ore in tempore, ut eum laudare mereamur in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est, etc.

SERMO LXX. In die Pentecostes

[Col. 1119C]

Gratiam et gloriam dabit Dominus (Psal. LXXXIII) . Homo, charissimi nobis, ad hoc factus est ad imaginem et similitudinem Dei, ut illius boni, quod Deus est per naturam, particeps esse posset per gratiam. Ad imaginem Dei factus est secundum rationem, ad similitudinem Dei secundum dilectionem. Ad imaginem secundum cognitionem veritatis, ad similitudinem secundum amorem virtutis. Ad imaginem secundum intellectum, ad similitudinem secundum affectum. Sic opifex Deus fecit creaturam humanam ad imaginem et similitudinem suam, ut per hoc, quod facta esset ad similitudinem Dei, Deum diligeret, et cognoscendo et diligendo Deum [Col. 1119D] possideret, et possidendo beata esset. Sicut enim in uno elemento, scilicet igne, duo sunt inter se diversa, et a se remota, splendor videlicet et calor; nec splendor est calor, nec calor est splendor, quia splendor lucet et videtur, calor ardet et sentitur; nec splendor ardet aut sentitur, nec calor lucet aut videtur. Sed in humana creatura imago Dei et similitudo Dei inter se diversa videntur, et a se quodammodo remota. Nam secundum illud bonum, quo facta est ad imaginem Dei ipsa creatura humana, elucet ad cognitionem; et secundum illud bonum, quo facta est ad similitudinem Dei, calet ad dilectionem. Quod autem imago et similitudo Dei secundum praecedentes distinctiones possint accipi, doctores in verbis Psalmistae declarant, ubi dicit: Signatum [Col. 1120A] est super nos lumen vultus tui, Domine, dedisti laetitiam in corde meo (Psal. IV) . Per lumen enim quod super nos sive in nobis signatum est, distinguunt in nobis divinam imaginem, quam assignant in discretione rationis; per laetitiam vero divinam similitudinem, quam determinant in jucunditate dilectionis.

Homine igitur ad imaginem et similitudinem Dei condito, et ipso velut domino mundi in loco deliciarum quasi in parte potiori Dei providentia constituto, et ad conservanda bona quae habebat eadem Dei providentia rationi humanae adjuncta monito, atque ad illa bona quae habiturus erat quaerenda et obtinenda praecepto obedientiae cum gratia operante instructo, vidit diabolus et invidit quod homo illuc [Col. 1120B] per obedientiam ascenderet, unde ipse per superbiam corruisset. Quia vero illi per violentiam nocere non potuit, ad fraudem se convertit, ut dolo hominem supplantaret, quem virtute superare non posset. Decipiens itaque diabolus hominem, duo illi principalia mala contra duo supradicta principalia bona inflixit, duabus lethalibus plagis vulneravit. In eo namque quod factus erat ad imaginem Dei secundum rationem, vulneravit eum per ignorantiam boni. In eo vero quod factus erat ad similitudinem Dei secundum dilectionem, vulneravit eum per concupiscentiam mali. Et haec duo principalia mala sunt, ex quibus caetera hominis mala cuncta procedunt. Ex ignorantia procedit delictum, ex concupiscentia procedit peccatum. Delictum est, quando non fit [Col. 1120C] quod fieri debet. Peccatum est, quando fit quod fieri non debet. Homo igitur spoliatus et vulneratus, spoliatus bonis, vulneratus malis, semivivus est relictus, quia etsi in humana natura possit divina similitudo, quae in dilectione est, penitus corrumpi, divina tamen imago, quae est in ratione, non potest penitus deleri. Quamvis enim tanta malitia possit affici, ut nihil diligat boni, non tamen tanta potest ignorantia caecari, ut nihil noscat veri. Quod in ipso principe mali diabolo liquet, qui, quamvis in tantum corruptus sit, ut nihil boni diligat, non tamen in tantum excaecari potest, ut nihil veri cognoscat. Recte igitur homo semivivus relictus esse dicitur, quia etsi per primordialia mala ex parte [Col. 1120D] corruptus fuerit, non est tamen penitus excaecatus. In eo nimirum etiam post vulnera vixit, quo sibi qualiscunque sensus scintilla remansit. Hostilis ergo gladius penitus hominem non exstinxit, dum in eo naturalis boni dignitatem omnino delere non potuit. Et huic sensui Psalmographus concinit ubi dicit: Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis (Psal. L) , per cor enim mundum divinam in se designans similitudinem, et per spiritum rectum divinam imaginem. Dum cor mundum in se creari, spiritum vero rectum petiit renovari, convenienter insinuavit et divinam similitudinem in toto posse corrumpi, et divinam imaginem nequaquam prorsus posse deleri. Ibi namque, ubi nihil boni remansit, bonum, si tamen restauretur, [Col. 1121A] creatur; et ibi, ubi aliquid boni adhuc superest, renovatur. Est autem cordis munditia in perfecta Dei dilectione; rectitudo vero spiritus in sana ratione. Huic quoque sensui concordat illud iterum in psalmo: Emitte Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terrae (Psal. CIII) .

Homo igitur per supradicta duo principalia bona in honore positus fuit, sed quod in honore positus esset non intellexit, et diabolo consentiendo, per duo quae jam diximus mala duo in se bona corrupit. Sed quia per se nec mala depellere, nec bona valuit reformare, contulit illa divina providentia duo principalia remedia, per quae et illata sibi mala curaret, et amissa bona recuperaret, consilium scilicet et auxilium. Sed, ut agnosceret homo morbum suum, [Col. 1121B] dimissus est primum totus sibi, ne forte gratiam superfluam judicaret, si prius infirmitatis suae defectum non agnosceret; positum est ergo tempus naturalis legis, ut natura per se operaretur, non quod per se quidquam posset, sed ut se non posse agnosceret. Illa igitur relicta sibi errare coepit a veritate per ignorantiam, et convicta est de caecitate postmodum etiam convincenda de infirmitate. Data est lex scripta, ut ignorantiam illuminaret, sed infirmitatem non corroboraret, ut in ea parte, qua defectum suum homo agnovit, juvaretur, ubi autem per se stare putavit, relinqueretur. Accepta ergo scientia veritatis per legem conari coepit, ut proficeret, sed pressus concupiscentia, quia gratiam adjuvantem non habuit, ab opere virtutis defecit. [Col. 1121C] Huic sensui bene concordat apostolica sententia, quae dicit: Quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo (Rom. III) . Et item: Nihil ad perfectum perduxit lex (Hebr. VII) . Quare? Quid per legem? Cognitio peccati subaudis tantum. Per legem sola peccati cognitio, non etiam consummatio. Lex docendo praecipiebat, sed homo per legem habens consilium non etiam auxilium, in faciendo deficiebat. Lex enim scientiam dabat faciendi, non vires perficiendi. Pauper infirmus in languore perseverat, nisi medicus, qui dat consilium evadendi morbum, etiam medicinae praestet antidotum. Sic non potest per peccatum languidus a peccato per solam legem justificari, nisi gratia detur, quae est medicina peccati. [Col. 1121D] Convictus igitur est homo in utroque, quia videlicet per se, nec verum potest cognoscere, nec bonum perficere. In tempore quippe naturalis legis convictus est de caecitate: in tempore scriptae legis de infirmitate. David ergo propheta videns nec naturam, nec legem ad liberandum hominem posse sufficere, et intelligens gratiam esse necessariam, et animadvertens in lege erga genus humanum benevolentiam divinam, consolans se, et omnes, qui in gratia Dei non in operibus legis haberent fiduciam, ait: Gratiam et gloriam dabit Dominus (Psal. LXXXIII) . Postquam itaque homo cognovit caecitatem et infirmitatem suam, convenienter data est lex, quae et illuminaret caecum, et sanaret infirmum; illuminaret ignorantiam, refrigeraret concupiscentiam; [Col. 1122A] illuminaret ad cognitionem veritatis, inflammaret ad amorem virtutis. Propterea spiritus datus est in igne, ut lumen haberet et flammam. Lumen ad cognitionem, flammam ad dilectionem.

Hujus autem dationis optimae et perfectae, quae desursum est descendens a Patre luminum (Jac. I) , sacra solemnitas non est nova, ignota, subita, sed antiqua, celebris, et authentica, quondam per Moysen, et filios Israel in monte Sina typice celebrata. Lex etenim per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I) . Lex data est in monte excelso, gratia data est sursum in coenaculo. Lex data est in fulgoribus igneis, gratia data est in igneis linguis. Lex data est duodecim tribubus, gratia data primum duodecim apostolis. [Col. 1122B] Lex scripta est in duabus tabulis, gratia consummatur in duobus praeceptis charitatis. Lex scripta est digito Dei in tabulis lapideis, gratia scribitur per Spiritum sanctum in cordibus humanis. Lex data est die quinquagesima postquam celebratum est Pascha in terra Aegypti, gratia data est die quinquagesima post resurrectionem Domini. Cum enim complerentur dies Pentecostes, erant discipuli pariter in eodem loco, et factus repente de coelo sonus spiritus vehementis, etc. (Act. II) . Cujus spiritus plenitudo est in capite, participatio in membris. Caput Christus, membrum Christianus. Caput unum, membra multa; et constat unum corpus ex capite et membris, et in uno corpore spiritus unus. Si ergo corpus unum est, et spiritus unus qui in corpore [Col. 1122C] ipso non est, a spiritu vivificari non potest, sicut scriptum est: Qui non habet spiritum Christi, hic non est ejus (Rom. VIII) . Qui enim non habet spiritum Christi, non est membrum Christi. In corpore uno spiritus unus. Nihil in corpore mortuum, nihil extra corpus vivum. Haec est unctio in capite, quae descendit in barbam Aaron, et usque in oram vestimenti ejus (Psal. CXXXII) . Caput, sicut dictum est, significat Christum, qui est caput omnium fidelium, Barba, quae capiti inhaeret et est signum virilitatis, apostolos designat, qui Christo, dum in mundo conversatus est, adhaeserunt, et adhaerendo cum eo comederunt et biberunt, et ejus salutiferam doctrinam audierunt, et miracula viderunt, et post ascensionem [Col. 1122D] ejus accepto plenius Spiritu sancto confortati viriliter egerunt, quia fidem ipsius per regna mundi praedicaverunt, propter nomen ejus in conciliis traditi, in synagogis flagellati, ante reges et praesides ducti: et in his omnibus vicerunt. Unctio itaque Spiritus sancti, quae est in capite secundum plenitudinem, in barbam, id est apostolos, descendit secundum participationem, quando eis ait: Accipite Spiritum sanctum; et, quando post ascensionem suam illis eumdem Spiritum misit, et gratiam linguarum distribuit. Descendit in oram vestimenti quia idem Spiritus tribuitur illis sanctis qui futuri sunt etiam in fine mundi. Et nunc, charissimi ad nosmetipsos respiciamus, et utrum ab omni inquinamento carnis et spiritus emundati simus videamus, [Col. 1123A] ut Spiritum sanctum in hac ejus sacra solemnitate habere vel accipere digne valeamus. In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Spiritus enim sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu, et corripietur a superveniente iniquitate (Sap. I) . Imitemur denique Patres nostros, sanctos videlicet apostolos, ex quorum actibus ordo noster sumptus est. Valde enim commendabile est et imitatione dignum quod de eis scriptum est: quod erant pariter in eodem loco. Simus et nos, fratres, pariter non solum unius loci mansione, sed et una fide, spe, charitate, devotione, oratione, Spiritus sancti invocatione, et exspectatione, ut pariter esse mereamur ejus acceptione [Col. 1123B] et participatione quatenus per ipsum justificati in tempore, pariter gloriemur in aeternitate. Quod nobis praesta re dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXXI. De apostolis et aliis praedicatoribus.

Arca clangentibus tubis septem dierum circulo circum Jericho ducitur, et Jericho subvertitur, et Raab funiculo coccineo in fenestra posito salvatur et Achan pro furto regulae et pallii lapidatur (Josue VI, VII) . Jerichus, quae interpretatur luna, significat praesens saeculum, quod quasi luna ad perfectionem et defectionem ducitur, dum modo prosperis crescit et elevatur, modo adversis decrescit [Col. 1123C] et humiliatur. Videmus annorum circulos, per quos saeculum volvitur, sole tempore verno terrae poros aperiente, ad similitudinem lunae primae lucem primariam exponentis, germina parturire. Deinde sicut per diurnas successiones cernimus lunam ad plenitudinem venire, sic conspicimus de terra quaeque prodeuntia per caloris vivificationem et humoris vegetationem, maturitatem et perfectionem suam in aestate consummare. Postea vero, quasi luna decrescens, minuuntur, dum in autumno deficiente naturali calore et humore moriuntur. Ad ultimum autem in hieme, quasi ad quoddam interlunium, redeunt dum frigoris asperitatibus attrita ad occultum iterum naturae sinum recurrunt, et se nostris aspectibus [Col. 1123D] subducunt. Sic et in hominibus, bestiis, avibus piscibusque videmus, quod postquam ad esse prodeunt, prius ad perfectionem venire laborant, deinde per defectum ad non esse festinant. Sic sic, cernimus gloriam praesentis saeculi nunc oriri, nunc crescere, nunc exaltari, nunc minui, nunc ad nihilum reverti. Arca significat Christum. Arca septem diebus circa Jericho portatur, dum Christus usque ad finem saeculi quod septem dierum circulo volvitur in mundo praedicatur. Hujus arcae vectores sunt sancti apostoli et praedicatores, de quibus scriptum est: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fine orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Tubae aeneae fortem et invincibilem praedicationis designant auctoritatem, quas clangentes manibus tenent, dum [Col. 1124A] sancti praedicatores quod clangunt voce, complent opere. Muri Jericho philosophica figurant argumenta, sive culturam idolorum per circuitum mundi roboratam et exaltatam. Quae per circumductionem arcae, et clangorem tubarum corruerunt, quia per Christi praedicationem per orbem terrarum sonantem perierunt. Viri Jericho interficiuntur, dum homines saeculo et saecularibus negotiis dediti in perpetuum condemnantur. Raab meretrix electam ex gentibus Ecclesiam significat, quae quondam fuit serviens et subjecta multis amatoribus, id est multis daemonibus. Raab ut salvaretur funiculum coccineum in fenestra foris posuit, quem domi habuit: et sancta Ecclesia, ut salvetur, passionem Christi ore confitetur, quam corde credit. Achan regulam auream et pallium [Col. 1124B] furatur, et in valle Achor lapidatur: et falsus quilibet Christianus, vel haereticus philosophicam sapientiam, quae per regulam auream figuratur, et saecularem cultum, qui per pallium designatur in Ecclesiam inducens in inferno condemnatur. Sed et cuncta quae illius sunt igne consumuntur, dum corpus ejus, et anima, et quidquid in utroque possidet, gehennali conflagratione comburuntur. Aurum et argentum, et quaelibet metalla, sive Jericho, sive civitatum aliarum per ignem purgata in opus Domini assumuntur, quia philosophica sapientia, vel eloquentia, sive quaelibet eorum doctrina, sacrae Scripturae examinatione ab omni erroris sorde purificata in divinae praedicationis ministerio nostro [Col. 1124C] non reprobatur. Maledicitur qui Jericho aedificat, et maledictus est qui malitiam saecularem in baptizatis destructam verbo pravo vel exemplo reducit et restaurat.

Aedificavit Hiel de Bethel Jericho. In Abiram primitivo suo fundavit eam et Segub novissimo suo posuit portas ejus (III Reg. XVI) . Hiel vivens Deo, Bethel domus Dei interpretatur. Hiel igitur de Bethel destructa a Josue atque anathematizata. Jericho moenia restaurant, cum quis eorum, qui in Ecclesia habitum religionis assumpserant, ad agenda scelera. quae ei Dominus Jesus in die baptismatis remiserat, redit; quasque ipse anathematizaverat diaboli pompas, luxuriose vivendo repetit. Cumque errorum dogmata, vel gentilium fabulas veritatis [Col. 1124D] ecclesiasticae, qua imbutus erat, praefert, quasi de Bethel egrediens ruinas Jericho resuscitat. Is et fundamenta fidei, a quibus bona aedificia inchoare et claustra bonae actionis, quibus perfici debuerat, perdit. Aliter. In primogenito suo ponit fundamentum, et in novissimo liberorum portas ejus, quia per hanc culpam amittit, et quod primum acceperat donum naturae, et quod ad ultimum accepit donum gratiae, ut jam ad salvationem nihil valeat utrumque. Detestemur, charissimi nobis, Hiel de Bethel, nec ejus actus improbos imitemur, ne si post baptismum, aut conversionis habitum opera diaboli, sive pompis ejus, quibus abrenuntiavimus in nobis, vel in aliis reaedificare praesumimus, nos cum prole virtutum; ac bonorum operum nostrorum aeternae [Col. 1125A] maledictioni subjiciamus. Sed etsi Achan spiritualem praevaricationem spirituali anathemate contaminatum inter nos animadvertimus, statim eum ad vallem humiliationis perducamus, lapidibus, id est duris verbis obruamus, ut, quantum ad nos pertinet, mortificetur diabolo, vivat Deo, ne, si ejus culpam sustinemus, apud justum judicem de consensu peccati convicti, participes contaminationis ejus existamus. Consentire est tacere, cum possis arguere. Semper itaque memores simus quod per Achan hominem totus Israel turbatus est. Ad hoc quoque spectare videtur quod Paulus Corinthiis scribens de illo uno fornicatore dixit: Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit? Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis [Col. 1125B] azymi (I Cor. V) . Non autem solum maxima, sed et minima quaeque peccata debemus inter nos corrigere, ne si succrescant et roborentur, difficile vel nullatenus valeant emendari. Beatus enim, qui tenet et allidit parvulos suos ad petram (Psal. CXXXVI) . Et illud: Qui minima contemnit, paulatim defluet (Eccl. XIX) . Nec in celandis, dissimulandis, tolerandisque vitiis alienis misericordes cupiamus existimari: quia sicut melior est iniquitas viri, quam benefaciens mulier (Eccl. XLII) , sic magis laudabilis videtur filia Juda, quae non sustinet iniquitatem, quam reges Israel, qui inepte clementes sunt. Ad hanc quoque rationem respicere videtur illud sancti Augustini: «Si frater tuus vulnus habet in corpore, quod velit occultari dum timet secari, nonne crudeliter abs te [Col. 1125C] sileretur, et misericorditer indicaretur? Quanto ergo potius debes manifestare spirituale vulnus, ne deterius putrescat in corde? Satagamus denique arcam sapientiae ad diversos auditores praedicando circumducere, et in ipsis vociferatione praedicationis nostrae munimenta diaboli circumquaque subvertere. Incitamentum nobis sunt ad hoc negotium sancti prophetae, qui verbum Dei praedicando, tyrannos increpando, circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus (Hebr. XI) . Exemplum nobis sunt ad hoc idem sancti apostoli, quorum hodie solemnia celebramus; qui per regna, regiones, urbes, castra, domos, vicos circuierunt, et impietatem idololatriae [Col. 1125D] cum pravitate mundanae concupiscentiae sono praedicationis eorum undique personante potenter destruxerunt. Et nos igitur, charissimi, eorum vestigia pro modulo nostro subsequentes militemus in his omnibus Deo sub Jesu nostro, principe nostro novo, primo duce Moyse jam defuncto. Moyses, qui dedit legem, significat legem. Moyse mortuo, id est lege secundum carnales et veteres observantias mortua, consummata sive finita statim, Jesus Salvator noster, qui populum suum salvat a peccatis eorum (Matth. I) . Jesus, inquam, Filius Dei manifestatus est esse princeps super populum Dei, ut expugnatis hostibus Dei dividat populo dona (I Cor. XII) . Jesus namque filius Nave, sicut ait Hieronymus, in typum Domini non solum in gestis verum et in nomine [Col. 1126A] trans Jordanem hostium regna subvertit, dividit terram victori populo, et per singulas urbes, viculos, montes, flumina, torrentes, atque confinia Ecclesiae, coelestisque Hierusalem spiritualia regna describit.» Sic Jesus noster, ejecto principe mundi et militibus ejus foras, in electis operatur, dum modo unicuique datur manifestatio Spiritus ad utilitatem, et alii quidem datur per spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alteri fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum (I Cor. XII) , et postmodum unicuique secundum differentiam donorum tribuetur differentia coelestium bonorum, et secundum merita retribuentur praemia. Non igitur, fratres, marceamus in [Col. 1126B] pugna, sicut filii Israel, quibus ait Josue: Usquequo marcetis ignavia, et non intratis ad possidendam terram, quam Dominus Deus patrum vestrorum dedit vobis? (Josue XVIII.) Pugnemus itaque viriliter in tempore, ut sublimiter coronemur in aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus, etc.

SERMO LXXII. In anno novo, vel in festo sancti Joannis Baptistae.

Benedices coronae anni benignitatis tuae, et campi tui replebuntur ubertate. Pinguescent speciosa deserti, et exsultatione colles accingentur, etc. (Psal. LXIV) . Quemadmodum Deus admirabilis et laudabilis est in creaturis, sic admirabilis et laudabilis est in Scripturis, quia sicut nos ad cognoscendum et amandum se instruit et incitat per creaturas, ita nos ad [Col. 1126C] utrumque docet et admonet per Scripturas. Unde et in his paucis verbis, quae proposuimus, diversas diversorum diverso modo typice nobis describit virtutes, quibus erudiamur et provocemur alio et alio modo, declinare a malo, et facere bonum; ingredi sine macula, et operari justitiam: evadere poenam, et acquirere gloriam. Benedices coronae anni benignitatis tuae. Annus benignitatis divinae est universale tempus gratiae, quod est ab incarnatione Domini usque ad finem mundi. Duo namque praecedentia tempora, tempus videlicet naturalis legis, quod fuit ab Adam usque Moysen, et tempus scriptae legis, quod fuit a Moyse usque ad Christum, velut duo anni iracundiae divinae fuerunt, quia homines, quamlibet [Col. 1126D] justi, sive propheta sive plusquam propheta, necdum pretio redemptionis oblato, pacem perfectam cum Deo nequaquam habuerunt, quia quotquot moriebantur ab Ingressu patriae coelestis interim excludebantur. Postquam autem Christus in carne venit, Patremque nobis sua passione placavit, annus benignitatis divinae exstitit, quia, sicut Apostolus ait: Apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei (Tit. III) . Cujus anni coronae Dominus benedicit, dum toto cursu ejus tempore dona suae gratiae nobis incessanter infundit, ut irrigati rore gratiae fructum faciamus, unde manipulos justitiae in horrea coelestia perferamus. Ex hujus annis benedictione plenaria, campi nostri replentur ubertate, speciosa deserti pinguedine, colles accinguntur exsultatione, [Col. 1127A] arieles indnuntur vestimento, valles abundant frumento. Campi propter suam latitudinem atque planitiem conjugatos significant, qui, secundum legem conjugalem se suisque rebus utentes, quasi per latiora quaedam ac planiora licenter ambulant, non valentes illos imitari qui per arctam et arduam continentiae viam gradiuntur, et voluntatibus et rebus propriis abrenuntiantes nudi nudam crucem sequuntur. Per speciosa deserti convenienter intelligimus sanctos viros solitarios, qui a mundi strepitu remoti in saltibus nemorum et locis desertis habitant, et eadem loca sua sancta conversatione decorant et adornant. Ex his speciosis deserti Elias exstitit, dum ad torrentem Carith solus pluribus diebus sedit, et dum in deserto Bersabee sub junipero [Col. 1127B] quievit, dumque in monte Sina in spelunca mansit. Ex speciosis imo speciosissimum deserti beatus Joannes Baptista fuit, qui pilis camelorum indutus, locustas et mel silvestre in deserto comedit, et aquam bibit. Speciosa quoque deserti fuerunt innumerabiles Aegyptiorum monachorum multitudines, ex quibus aliis in aliis locis deserti habitabant centeni ac milleni. Speciosa deserti sunt multa millia monachorum seu canonicorum in saltibus nemorum, aut locis solitariis hodie degentium, ut sunt Carthusienses, Cistercienses, Praemonstratenses, et illi qui dicuntur de Magno Monte, et alii plures eremitae, vel anachoretae, plures pariter, aut pauciores, solive, locis desertis commorantes, et ipsum desertum suae sanctitatis perfectione decorantes. [Col. 1127C] Tales etenim universi desertum speciositate suae justitiae adornant in eo conversantes religiose, exemplo, verbo, silentio, abstinentia, labore, continentia, labore manuum, asperitate vestium, duritia lectorum, continuatione vigiliarum, spiritualium melodia cantuum, instantia orationum, eleemosynae largitate, hospitalitatis humanitate, cunctarum denique exercitatione virtutum ac bonorum exhibitione operum.

Ista ergo revera speciosa deserti sunt, et in his, quae dicta sunt, non in carne, sed in spiritu mirabiliter quotidie pinguescunt. Dum enim carnem macerant, spiritum impinguant, dum carnem debilitant, spiritum roborant; dum carni foris parum auferunt, intus spiritui multum conferunt. Id enim [Col. 1127D] quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis eorum, supra modum in sublimitate aeternam gloriae pondus operatur in eis, non contemplantibus eis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur temporalia sunt; quae autem non videntur, aeterna sunt (II Cor. IV) . Colles autem illos apte figurant, qui se de terrenis in hac vita ad contemplanda coelestia sublevant. Qui autem in mundo nunc coelestia contemplando colles sunt, in coelo postmodum in aeterna contemplatione montes fiunt. Imperfectum enim est quod nunc de contemplatione percipiunt, perfectum autem erit quod tunc possidebunt. Ad hoc spectare videtur quod ait Apostolus: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc cognoscam sicut [Col. 1128A] et cognitus sum (I Cor. XIII) ; et superius: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (ibid.) . Modicum vero nosse quod nunc sanctis de cognitione divina datur ad id quod illis in futuro dandum reservatur, innuit illud, quod Salomon de molentibus in minuto numero dicit eos videre per foramina, et quod Dominus, dum prophetam prophetare praeciperet ait: Fili, hominis, stilla (Eccle. XII) ; quodque in Daniele digiti visi sunt scribere (Ezech. XX) ; quod etiam in mensura spiritualis aedificii post sex cubitos qui significant bonam operationem palmus (Dan. V) , qui praesentem exprimit contemplationem, adjicitur. Quod enim est imago, quae videtur in speculo ad corporis veritatem, quod [Col. 1128B] intuitus per foramen ad plenariam visionem, quod stilla ad oceanum, quod digitus ad corpus totum, quod palmus ad cubitum, quod parvitas collis ad magnitudinem montis, hoc videtur esse contemplatio, quae datur sanctis in tempore, ad illam, quae danda reservatur in aeternitate (Ezech. XL) .

Colles itaque sunt contemplativi, a terrenis elevati, sole justitiae prae caeteris illustrati. De quibus apte dicitur, quod accingentur exsultatione (Psal. LXIV) , quia illorum est vere exsultatio, quorum est contemplatio, illi debent merito gaudere, quibus jam datum est boni coelestis gaudia vel tenuiter videre. Mihi autem quale gaudium potest esse, quia in tenebris sedeo, et lumen coeli non video? (Job V.) Et notandum quod ait accingentur. Praecingimur ad ministrandum, [Col. 1128C] succingimur ad ambulandum, accingimur ad pugnandum. Quia enim praecingimur ad ministrandum, recte de Domino dum discipulis suis lavando pedes eorum ministrare voluit, scriptum est quod, cum accepisset linteum, praecinxit se (Joan. XIII) . Succingimur autem ad ambulandum, ne pedes nostri impediantur per fluxum vestium. Accingimur ad pugnandum, quemadmodum in Psalmo dictum est: Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime (Psal. XLIV) . Colles itaque exsultatione accinguntur, quia sancti contemplativi quanto perspicacius coelestia gaudia contemplantur, tanto contra hostem antiquum robustius armantur. Et sic accipientibus illis gratiam pro gratia, impletur in eis [Col. 1128D] quod scriptum est: Justus justificetur adhuc, et sanctus sanctificetur adhuc (Apoc. XXII) . Induti sunt arietes ovium, et valles abundabunt frumento. Per arietes, qui duces gregis sunt, intelligimus sanctos praelatos, qui gregem Dominicum ad pascua spiritalia quotidie ducunt et illum contra spiritualium luporum incursum vigilanter custodiunt. Qui habent duo cornua, unum per exemplum boni operis, alterum per verbum praedicationis, quibus debent arcere rapaces hostes de finibus suis. Qui habent etiam suae lanae vellus, id est vestimentum, hoc est bonorum honestatem morum. Per valles denique intelligimus humiles subjectos. Quemadmodum autem in sacra Scriptura per hordeum significatur doctrina Veteris Testamenti, ita per frumentum accipitur [Col. 1129A] doctrina Novi Valles itaque abundant frumento, dum subjecti quivis et humiles replentur scientia quae continetur in sacro Evangelio. Per campos igitur convenienter intelligimus conjugatos propter rerum temporalium usum licentiorum, per speciosa deserti solitarios propter vitam remotiorem, per colles contemplativos propter gratiam eminentiorem, per arietes praelatos propter auctoritatem praestantiorem, per valles subditos propter subjectionem humiliorem. Intelligimus etiam per ubertatem camporum effectum bonorum operum in conjugatis; per pinguedinem speciosorum deserti, plenitudinem charitatis, caeterarumque virtutum consummationem in solitariis; per exsultationem collium, gustum coelestium gaudiorum in contemplativis; per indumentum [Col. 1129B] arietum honestatem morum in praelatis; per frumentum vallium, sacram scientiam in subjectis.

Nunc charissimi, ad nosmetipsos respicientes videamus si aliqui ex his quos superius descripsimus sumus, si aliquid de eorum plenitudine possidemus. Certe campi non sumus, nec esse debemus. Transcendit namque nostra professio, habitusque nostri, ac tonsurae testatio camporum istorum planitiem, id est conjugatorum conversationem licentiorem; et propterea conscendendum est nobis ad vitae gradum altiorem. Absit enim ut de collegio conjugatorum simus, ut solliciti simus quae mundi sunt, ut divisi simus, ut cogitemus quomodo placeamus uxori. Cogitare namque debemus quae sunt Dei, ut placeamus Deo, ut simus sancti corpore et mente. Sed quamvis [Col. 1129C] esse campi non debemus, per hujusmodi vitam inferiorem, et licentiam latiorem, debemus tamen habere ubertatem eorum per sex operum misericordiae perfectam exhibitionem. Quibus enim melius convenit exercere misericordiae opera quam iis qui religionem habitu tonsuraque profitentur? Sed timendum est nobis, fratres, ne haec opera non secundum intuitum misericordiae, sed secundum acceptionem personae faciamus. Venit aliquando abbas aliquis dives vicinus noster, qui nobis in domo sua diversis ferculis appositis honorifice ministrari fecit, statim discurrimus, familiam sollicitamus, diversa fercula parari jubemus, illum honorifice serviri debere protestamur. Quod certe verum est. Meruit hoc enim, [Col. 1129D] et adhuc occasione se praebente merebitur. Venit autem quandoque monachus pauper, peregrinus, jejunus, lassus aestu vel gelu, imbribus aut ventis per totum diem afflictus, et scitante ministro quid comedet, tepide respondetur: Et satis habebit, inquiunt; de ovis habebit. Haec concordare non videntur verbis Christi, quibus de largiendo convivio loquitur, dicens: Cum facis prandium aut coenam, noli vocare amicos tuos, neque fratres, neque cognatos, neque vicinos divites, ne forte et ipsi te reinvitent, et fiat tibi retributio. Sed cum facis convivium, voca pauperes, debiles, claudos, caecos et beatus eris, quia non habent retribuere tibi, retribuetur enim tibi in resurrectione justorum (Luc. XIV) .

Ex his verbis perpendere potest, qui vult, quia, [Col. 1130A] dum illis qui nobis honorifice in hujusmodi ministraverunt tam operosa cura reservimus, retributio videtur esse humani meriti; dum autem iis, qui nobis nunquam servierunt, solo charitatis intuitu omnem humanitatem exhibemus, praeceptum implemus Christi. Non ergo pauperioribus hospitibus negligenter ministremus, quia saepius qui pauperiores sunt in re, ditiores sunt in fide. Jacet etiam forte frater aliquis dives, id est ex divitibus natus, vel potens in domo aliqua molestia detentus. Statim ab omnibus visitatur, et confortatur, et tota sollicitudine ejus servitium agitur. Jacet quandoque frater alius pauper, id est ex pauperibus natus, nihilque potens in domo, morbo fortiori praegravatus, forte negligitur, contemnitur, molestiam ab iis, qui illi [Col. 1130B] mane ministrant patitur, in tantum ut Psalmistae verbis conqueri juste possit, dicens: Super dolorem vulnerum meorum addiderunt (Psal. LXVIII) . Et de hujusmodi cura sive negligentia quidam versificator pulchre dixit:

Si dives jaceat vel febricula maceratus,
Irrumpens thalamos monachalis adest equitatus;
Si pauper jaceat morbo vel morte gravatus
Quo spes nulla vocat, transit nihil appretiatus,
Claudus [clavus] ut in Domini pistrinum praecipitatus.
Haec omnia, fratres, dicimus, ut opera misericordiae non secundum personarum acceptionem, sed secundum charitatis intuitum, necessitatemque singulorum faciamus. Nec ista dicentes ut hominibus honore [Col. 1130C] dignis honorem non exhibeatis suademus, quia scriptum est: Cui honorem, honorem; sed ne caeteris de debito charitatis quidquam minuatis exhortamur (Rom. XIII) . Campi igitur non sumus, nec esse debemus, sed utinam eorum ubertate non careamus. Quemadmodum autem campi non sumus, quia campi esse non debemus, sic speciosa deserti non sumus, quoniam haec esse non possumus. Quomodo etenim esse de speciosis deserti possumus, qui pinguia comedimus, mulsum bibimus, qui ad comparationem illorum mollibus vestimur? Quomodo esse de speciosis deserti possumus, qui longe a deserto sumus remoti, et pene seculo juncti? Habitamus enim, ut timeo, cum Ruben inter terminos, ut audiamus sibilos gregum. Habitamus enim, ut ita dixerim, inter [Col. 1130D] terminum vitae spiritalis, et terminum vitae saecularis. Audimus sibilos gregum, id est ludos, clamores, cantus, tumultusque hominum per diversa crimina gregatim ad damnationem currentium. Speciosa igitur deserti esse non possumus; sed utinam pinguedinis eorum, id est charitatis aliarumque virtutum participes simus! Colles autem esse debemus, quod utinam simus!

Idcirco namque in quiete, silentio, lectione, meditatione, oratione, divinae laudis decantatione sumus, ut supernae contemplationi facilius, et perfectius inhaereamus. Sane inter omnia bona spiritalia, quae in praesenti vita possunt acquiri vel possideri, contemplatio optima est. Maria namque optimam partem [Col. 1131A] elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X) . Sunt autem tria quaedam, in quibus se humana mens nunc exercet, scilicet cogitatio, meditatio, contemplatio. Major autem horum est contemplatio. Cogitatio est cum mens notione rerum transitorie tangitur, cum res ipsa sua imagine animo subito praesentatur, vel per sensum ingrediens, vel a memoria exsurgens. Meditatio est assidua ac sagax retractatio cogitationis, aliquid vel involutum explicare nitens, vel scrutans penetrare occultum. Contemplatio est perspicax et liber animi contuitus in res perspiciendas usquequaque diffusus. Inter contemplationem et meditationem hoc interest quod meditatio circa unum rimandum occupatur, contemplatio ad multa vel ad diversa comprehendenda diffunditur. Contemplatio [Col. 1131B] igitur est perspicax et liber animi contuitus, in res perspiciendas usquequaque diffusus. Perspicax, ut penetret profunda; liber, ne deprimatur et impediatur per terrena desideria; diffusus, ut comprehendat multa vel universa. Videamus itaque si hunc animi contuitum habeamus, ut merito colles per contemplationem esse dicique valeamus, de qua contemplatione plura loqui praesumo, quia quid sit quantum ad experimentum prorsus ignoro. Arietes quoque non sumus, quia Domini gregem non ducimus. Sed licet arietes ducatu gregis non sumus, utinam tamen istorum arietum cornua per exemplum boni operis, et verbum praedicationis, et eorum indumentum per bonorum honestatem morum habeamus! Quamvis denique speciosa deserti, colles [Col. 1131C] et arietes esse perfecte nequeamus, valles saltem esse per humilem subjectionem studeamus, ut cum illis pro nostro modulo clamare, et hymnum dicere valeamus: clamare in tempore, hymnum dicere in aeternitate. Quare clamare in tempore, hymnum dicere in aeternitate? Quia qui longe est clamat, qui prope est dicit. Longe sumus in tempore, quia quandiu sumus in corpore, peregrinamur a Domino (II Cor. V) . Prope erimus in aeternitate, quia videbimus eum sicuti est (I Joan. III) . Sicut ergo oculo ad oculum tunc videbimus, ita ore ad os loquemur. Clamare igitur est Deum laudare in tempore. Hymnum dicere est Deum laudare in aeternitate. Quae autem, et quanta, qualisve sit istius hymni suavitas, [Col. 1131D] jucunditas atque felicitas, scire non possumus donec ad fontem vitae veniamus, et inebriemur ab ubertate domus Dei, et torrente voluptatis suae potet nos (Psal. XXXV) , et videamus lumen in lumine, Patrem in Filio, Filium in Patre, Spiritum sanctum in utroque. Cum enim Filius tradiderit regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) , tunc hymnum hunc cum angelis et sanctis universis dicentes quae sit ejus inaestimabilis melodia perfecte cognoscemus. Quod nobis praestare dignetur, etc.

SERMO LXXIII. In festo sancti Joannis Baptistae.

Justus ut palma florebit, sicut cedrus Libani multiplicabitur [Col. 1132A] (Psal. XCI) . Vita beati Joannis Baptistae, charissimi, cujus hodie nativitatem celebramus, tota nobis loquitur, tota nobis sermo est, tota nos a malo revocat et ad bonum exhortatur. Nec solum illa quae in illius sanctissima vita continentur, verum et illa quae vitam ejus praecedunt vel subsequuntur subtiliter considerata nos a culpa revocant, ad justitiam informant. Ante conceptionem etenim ejus nobis loquitur ejus annuntiatio, post mortem ejus virtutum ipsius opinio, in vita ipsius tota ejus sancta conversatio. Quemadmodum namque varia diversitas lapidum pretiosorum in vestimento, sic in beato Joanne nobis emicat diversarum virtutum multitudo, et ejusdem multitudinis pulchritudo, scilicet contemptus saeculi, amor Dei, abstinentia [Col. 1132B] cibi, asperitas vestimenti, quies solitudinis, verbum praedicationis, virginitas corporis, humilitas cordis, rigor severitatis, confessio veritatis, virtus patientiae, odor bonae famae. Ipse est aurora veri solis, praecursor Redemptoris, miles superni regis, praeco judicis, vox clamantis. Ipse est propheta venturi, minister Domini, index agni, Baptista Christi, amicus sponsi. Ipse praedicator poenitentiae, amator castimoniae, persecutor luxuriae, testificator justitiae, defensor innocentiae. Ipse sanctorum parentum filius, coelestium secretorum conscius, propinquorum gaudium, vicinorum gratulatio, universorum admiratio. Ipse cum apostolis, imo prae apostolis nuntius Christi, lux mundi, sal terrae, lucerna super candelabrum, [Col. 1132C] civitas super montem posita. Ipse est annuntiatus ab angelo, sanctificatus in utero, clarificatus in mundo, coronatus martyrio, glorificatus in coelo. Ipse igitur merito per orbem terrarum fidelium vocibus attolitur, verbis praedicatur, laudibus honoratur, solemnitatibus recensetur.

Palmae cedroque comparatur. Ipse nimirum vere est palma, vere cedrus. Palma per justitiam, cedrus per gloriam. Palmae siquidem, ut beatus Gregorius dicit in Moralibus, justorum vita merito comparatur, quia scilicet palma inferius tactu aspera est, et quasi aridis corticibus obvoluta, superius vero et visu, et fructibus pulchra. Inferius corticum suorum involutionibus angustatur, sed superius amplitudine pulchrae viriditatis expanditur. Habet aliud palma, [Col. 1132D] quo cunctis arborum generibus differt. Omnis namque arbor in suo robore juxta terram vasta subsistit, sed crescendo superius angustatur; et quanto paulisper superior, tanto in altum subtilior redditur. Palma vero minoris amplitudinis ab imis inchoat, et juxta ramos ac fructus ampliore robore exsurgit; et quae tenuis ab imis proficit, vastior robore ad summa succrescit. Quibus itaque alia arbusta nisi terrenis mentibus inveniuntur similia; inferius vasta, superius angusta. Quia nimirum omnes saeculi dilectores in terrenis rebus fortes sunt, in coelestibus debiles. Nam pro temporali gloria usque ad mortem desudare appetunt, et pro spe perpetua nec parum quidem in labore subsistunt. Pro terrenis lucris quaslibet injurias tolerant, et pro coelesti mercede [Col. 1133A] vel tenuissimas verbi ferre contumelias recusant. Terreno judici toto etiam die assitere fortes sunt, in oratione vero coram Domino unius horae momento lassantur. Sunt quoque nonnulli qui, cum coelestia appetunt, atque hujus mundi noxia facta derelinquunt, ab inchoatione sua quotidie inconstantiae pusillanimitate deficiunt. Quibus etiam hos nisi arbustis reliquis similes dixero, quae nequaquam tales surgunt, quales inferius oriuntur? Hi quippe, in conversationem venientes, non tales quales esse coeperunt perseverant. Et quasi more arborum in inchoatione vasti sunt, sed tenues crescunt, quia paulisper per augmenta temporum patiuntur detrimenta virtutum. Sensim namque in eis desideria superna languescunt, et qui robusta ac fortia proposuerant, [Col. 1133B] debilia atque infirma consummant, dumque aetatis augmento proficiunt, quasi flexiles crescunt. Palma vero, sicut dictum est, vastior in summitate est quam esse coepit ex radice, quia saepe electorum conversatio plus finiendo peragit, quam proponit inchoando, quia saepe tepidius prima inchoat, ferventius extrema consummat, videlicet quia semper inchoare se existimat, idcirco infatigabilis in novitate perdurat. Quasi de caeteris arboribus loquitur Isaias, ubi dicit: Deficient pueri, et laborabunt et juvenes in infirmitate cadent (Isa. XL) . De palma autem subjungit, ubi addit: Qui autem sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas ut aquilae, current et non laborabunt, ambulabunt et non deficient (ibid.) . Sunt autem quidam, [Col. 1133C] qui cum fortia inceperunt, non solum in iis quae inceperunt tepescunt, verum etiam ad vitia turpiter labuntur; et cum spiritu coeperint, carne consummantur (Gal. III) . Quibus apte convenit poetica illa sententia, ubi dicitur:

Humano capiti cervicem pictor equinam
Jungere si velit, ac varias inducere plumas
Undique collatis membris; ut turpiter atrum,
Desinat in piscem mulier formosa superne:
Spectatum admissi, risum teneatis, amici.
(HORAT. De art. poet. v. 1-5.)

Humanum etenim, rationabile et pulchrum valde opus est spirituale, quod incipiunt; sed bestiale penitus est, turpe et atrum vitium in quo desinunt. [Col. 1133D] Illi igitur soli palmae videntur comparandi qui licet parva, pauca et acta sunt, quae incipiunt, magna tamen, multa et ampla perficiunt. Cedrus caeteris arboribus altitudine praestantior esse perhibetur, et ideo per cedrum coelestis gloria, qua nihil est sublimius, convenienter exprimitur. Habet et palma suam altitudinem, per quam significatur altitudo justitiae; sed cedro nullatenus adaequatur, per quam figuratur altitudo gloriae. Et diligenter attendendum quod ait: Ut palma florebit, sicut cedrus multiplicabitur. In praesenti quippe per justitiam florem, id est spem percipiendi futuri fructus habemus, in futuro autem ejusdem floris fructum per gloriam accipiemus. Qui fructus recte multiplex esse dicitur, quia in custodiendis judiciis Domini retributio multa. Beatus [Col. 1134A] itaque Joannes prae caeteris sanctis palma et cedrus est: palma per justitiam, cedrus per gloriam; palma in mundo, cedrus in coelo; palma in merito, cedrus in praemio; palma quia justus, cedrus quia beatus. Qui quanto justior, tanto beatior. Justior in via, beatior in patria. Totis igitur viribus, charissimi, ut cum beato Joanne palma simus, elaboremus, ut cum illo postmodum esse cedri valeamus. Nemo nostrum prave vivendo caeteras arbores in imo vastas in summo graciles imitetur, nemo reliquis arbustis assimiletur, nemo circa spiritalia sit debilis, circa carnalia fortis. Omnes pariter fluxa carnis gaudia perstringamus, animorum penetralia dilatemus, ut velut palma florere per justitiam possimus in tempore, et quasi cedrus multiplicari per gloriam in [Col. 1134B] aeternitate. Quod nobis praestare dignetur Dominus, etc.

SERMO LXXIV. In festo ejusdem sancti Joannis Baptistae.

Joannes est nomen ejus, et in nativitate ejus multi gaudebunt (Luc. I) . [Joannes] Interpretatur Dei gratia. Hoc nomen sanctissimum, charissimi, viro sanctissimo datum, a Gabriele venerabiliter annuntiatum, ab Elisabeth Spiritu sancto repleta prolatum, a Zacharia litteris insinuatum, absque dubio credendum est divinitus fuisse praeordinatum. Non enim sine re tale nomen habuit, qui prae natis mulierum in gratia claruit, quem in utero gratia sanctificavit, qui ad vocem beatae Mariae de praesentia Christi per gratiam exsultavit, qui adhuc puer per gratiam confortatus [Col. 1134C] saeculo abrenuntiavit, et desertum ingressus usque in diem ostensionis suae ad Israel soli Deo vacavit, vestimento de pilis camelorum se induens, zona pellicea se stringens, locustas et mel silvestre comedens et aquam bibens. Merito Joannes dici debuit qui supernae gratiae praenuntiator et praedicator exstitit, cujus Christus lator et dator statim fuit. Unde et ipse Joannes ait: Ego quidem baptizo vos in aqua, id est in poenitentia, qui autem post me venturus est, fortior me est, cujus non sum dignus calceamenta portare, ipse vos baptizabit in Spiritu sancto, et igni (Luc. III) . Gratia enim et veritas per Jesum Christum facta est (Joan. I) . Quia igitur, fratres, tanti viri nativitatem in universo mundo venerabilem celebramus, totis praecordiis [Col. 1134D] gaudeamus, ut et nos sermonis, qui scriptus est, quia in nativitate ejus multi gaudebunt, consortes existamus. In nativitate ejus quemadmodum plus oculis cernitur quam in codicibus legitur, gaudent multi, quia gaudent Christiani; et, ut fama testatur, gaudent pagani. In nativitate ejus multi gaudent, quia gaudent pauperes, gaudent servientes, gaudent boni, gaudent mali. Gaudent pauperes, quia vident imminere maturitatem messium. Gaudent servientes, quia cernunt adesse laboris sui, et percipiendae mercedis terminum. Gaudent boni gaudio, quod est in Spiritu sancto. Gaudent mali gaudio, quod est in mundo. Est autem gaudium mundi concupiscentia carnis, et concupiscentia oculorum et superbia vitae. In concupiscentia carnis est gaudium foeditatis, in [Col. 1135A] concupiscentia oculorum gaudium curiositatis, in superbia vitae gaudium vanitatis. Omnis enim qui superbit, inanescit. Ista autem species gaudii, quae est in mundo tantum solummodo reproborum est, qui laetantur cum malefecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) , qui gaudent in vanitatibus et insaniis falsis, in superstitione ludorum, in exercitatione vitiorum, perpetratione peccatorum, qui vino pretioso, et unguentis se implent, nec praeterit eos flos temporis (Sap. II) , qui coronant se rosis antequam marcescant, et ubique signa laetitiae relinquere volunt. In his gaudent, de quibus damnati in inferno dolent, dicentes: Erravimus a via veritatis, et justitiae lumen non luxit nobis, et sol intelligentiae non est ortus nobis. Lassati sumus in via iniquitatis, et perditionis [Col. 1135B] nostrae, viam autem Domini ignoravimus. Quid profuit nobis superbia, aut quid divitiarum jactantia contulit nobis? (Sap. V.) Igitur, charissimi, quia mundana laetitia via est ad aeternam tristitiam; risus enim dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat (Prov. XIV) , reputemus risum errorem, et gaudio dicamus: Quid frustra deciperis? (Eccle. II.) Melius est ire in domum luctus quam in domum convivii: in illa enim finis cunctorum hominum admonetur, et vivens cogitat quid futurum sit. Melior est ira risu, quia per tristitiam vultus corrigitur animus delinquentis. Cor sapientium ubi tristitia est (Eccle. VII) , quia norunt quod tristitia, quae secundum Deum est, poenitentiam in salutem stabilem operatur. Habet autem et miseram tristitiam suam, [Col. 1135C] quemadmodum et ineptam laetitiam, utramque malam. Nam saeculi tristitia mortem operatur (II Cor. VII) . Sunt itaque duo, ex quibus unus misere tristatur, alter inepte laetatur.

Alter amat fletus, alter crispare cachinnum.
Diversisque modis par est vesania cunctis.
Tu vero, fili, medio tutissimus ibis.
Inter utrumque vola, placeat discretio sola.
Virtus est medium vitiorum utrinque reductum.

Quemadmodum enim inter vitium viscosae tenacitatis, et vitium lubricae prodigalitatis medium est virtus largitas, quae fit cum discretione, ita inter amaram saeculi tristitiam, et inanem ejus laetitiam medium est spiritalis exsultatio, quae fit cum timore. [Col. 1135D] Exsultatio nempe sine timore mater nonnunquam est delictorum, et timor sive tristitia sine exsultatione quaedam amaritudo vivendi. Nec dicat quis tristitiam, quae secundum Deum est, ab hujus vel cujuslibet solemnitatis discrepare gaudio, cum ipsam plerumque constet veram esse viam ad gaudium, quod est in Spiritu sancto. Cum autem gaudemus in Domino, jam aliquid nos confidamus percepisse de praemio: cum ipsum gaudium, quod a Domino et in Domino percipitur, sit creaturae rationalis beatitudo. Gaudeamus ergo, charissimi, in hac sacra nativitate beati Joannis Baptistae magno gaudio. Sed exsultationes Dei non mundi sint in gutture nostro, ut mereamur per hanc sanctam laetitiam [Col. 1136A] ad supernam pervenire gloriam. Quod nobis praestare dignetur, etc.

SERMO LXXV. De Balaam, et filiis Israel in festo quorumlibet sanctorum homilia, seu sermo.

Legimus in Numeris quod egressis de Aegypto filiis Israel, et per desertum ad terram promissionis tendentibus Balac obsistere disposuerit, et conduxerit Balaam, ut malediceret illis. Vertit autem Deus maledictionem ejus in benedictionem. Cujus historiae verba secundum spiritalem intelligentiam vobis transcurremus, ut ex eis, pro posse nostro, vestrorum sanctitatem morum aedificemus. Populus ille, qui nunc Jacob, nunc Israel nomine censetur, populum significat vere fidelium, qui vere Jacob [Col. 1136B] sunt, dum adversum vitia fortiter luctantur; Israel, dum in virtutum bonitate suaviter delectantur. Jacob sunt, dum circa terrena negotia causa corporeae necessitatis fatigantur, Israel, dum coelestia bona sublimiter speculantur. Unde recte per Balaam prophetico spiritu dictum est: Quis dinumerare possit pulverem Jacob, et nosse numerum stirpis Israel? (Num. XXIII.) ut per pulverem Jacob activos terrena tractantes, per stirpem Israel speculativos intelligamus coelestia contemplantes. Balac, qui interpretatur lingens, vel elidens, sive involvens, diabolum significat, qui quos potest pravae tentationis blandimento lingit, et consensu vel effectu peccati elidit, ac retinaculo malae consuetudinis involvit. Balaam, qui interpretatur populus vanus, universitatem falsorum [Col. 1136C] Christianorum exprimit, qui spernunt veritatem, sequuntur vanitatem, praesertim illos qui inter eos sive prudentia carnis, sive scientia saeculi, vel philosophiae vana gloria, caeteris auctoritate quadam praestare videntur. Isti nempe apud diabolum, et omnes daemones, universosque mundi dilectores velut arioli sunt, dum inanem mundi sapientiam, imo per ipsam daemoniacam impietatem male vivendo colunt. Qui dum quotidie vitia vitiis aggregant, vel vitia pro vitiis mutant, quasi novorum daemoniorum culturam innovant. Quippe apte convenit quod scriptum est: Novi, recentesque venerunt, quos non coluerunt patres eorum (Deut. XXXII) . Qui cum Balaam obturatum habent oculum, quia, licet [Col. 1136D] quod Deus sit per scientiam videant, quid sit tamen quantum ad dilectionem ignorant. Et dum Deus de coelo super eos prospicit, ut videat si est intelligens, aut requirens Deum (Psal. XIII) , si est inter eos qui intelligat per cognitionem, non est tamen qui requirat per amorem.

Quamvis igitur in eis unus oculus sit apertus, dum recte credunt, alter tamen est obturatus, dum male vivunt. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt (Psal. LII) . Declinaverunt a bono, inutiles facti sunt in malo. Qui cum Balaam auditores sermonum Dei sunt, sed factores esse nolunt. Qui omnipotentis visiones vident per cognitionem, sed eas videre detrectant per operationem. Qui cadunt, et sic aperiuntur oculi eorum, cadunt per damnationem, [Col. 1137A] et sic aperiuntur oculi eorum per perfectam praeteritae pravitatis agnitionem. Non enim suam impietatem perfecte cognoscunt, donec poenam sentiant, quam per ipsam meruerunt. Aliter. Cadunt, dum quidam ex illis aliquando compuncti a sua elatione humiliantur, et sic aperiuntur oculi eorum, dum perfecte divinitus illuminantur. Sic enim Deus superbis resistit, sic et humilibus dat gratiam (Jac. IV) . Vel certe quemadmodum ipse Balaam inferius de se dicit, quia cadens apertos habet oculos, superbi sapientes saeculi cadunt apertos habentes oculos, quoniam et quae vera sunt cognoscunt, et prava tamen agere non desinunt. Misit Balac ad Balaam principes primum nobiles, deinde nobiliores, quia diabolus mittit daemones ad tentandum strenuos, [Col. 1137B] et si illi non praevalent, mittit deinde fortiores, ut astutos, et linguatos saeculi viros suis suggestionibus flectant, quatenus justorum conversationi maledicant, id est suis oblocutionibus detrahant, ac per hoc bonam eorum famam minuant, et sic vel simplices quoslibet, ac minus cautos ad bene operandum desides, negligentes et pusillanimes reddant. Ipsa detractio, ipsa maledictio, et commendatio ipsa est benedictio. Non enim in tota hac benedictione Balaam legimus uspiam filiis Israel bona orasse, sed de illis tantum benedixisse, vel praedixisse. Et quoniam sapientes mundi apud diabolum mundique dilectores, vel etiam quosdam simplices justos, ad laudandum, vel blasphemandum magnam videntur habere auctoritatem, existimaturque eorum [Col. 1137C] derogationibus istos deprimi, illos eorum laudibus sustolli, apte a Balac per nuntios ipsi Balaam mandatur.

Novi quod benedictus sit, cui benedixeris, et maledictus, in quem maledicta congesseris (Num. XXII) . Populus autem Domini superficiem terrae operuisse dicitur, quia multi sunt vocati, licet pauci sunt electi (Matth. XX) , et diabolus etiam quoslibet falsos Christianos aliquando converti, et sibi obsistere cum caeteris timet, dum necdum eos per fidei negationem secum esse videt. Justi vero populum Balac quasi hos herbam usque ad radicem delent, quia justi non solum malorum opera, sed et consilia radicitus investigare, et refellere solent. Spiritalis enim judicat [Col. 1137D] omnia, et ipse a nemine judicatur (I Cor. II) . Praetium divinationis ac maledictionis, quod nuntii Balac habebant in manu, aurum sive argentum, vel etiam utrumque fuisse credi potest. Unde et Balaam eis respondisse videtur: Si dederit mihi Balac plenam domum suam argenti et auri, non potero immutare verbum Dei mei (Num. XXII) . Quos scilicet nuntios apud se nocte remanere fecit, ut sciscitaretur utrum cum eis ire posset, an non? quia malorum est in tenebris, non in luce consilia quaerere, quomodo valeant opera tenebrarum perpetrare. Quos redarguens Isaias ait: Cum dixerint ad vos: Quaerite a pythonibus, et a divinis qui student in incantationibus suis. Nunquid non populus a Deo suo requiret visionem? pro vivis ac mortuis? ad legem [Col. 1138A] magis, et ad testimonium? (Isa. VIII.) Aurum et argentum, quod maledictionis credimus fuisse pretium, sapientiam et eloquentiam significat mundanam, cujus pecuniae perniciosam copiam cunctis, qui inter vanos sunt vanissimi, totis praecordiis amant. Unde et diabolicis suggestionibus inclinantur, ut sapientes et eloquentes apud amatores vanitatis prae caeteris habeantur. Qui etiam de montibus orientis ad maledicendum adducuntur, quia ex superbia et calliditate procedit quod ad detrahendum bonis flectuntur. Per montes enim superbia, per orientem, in quo mundana lux oritur, calliditas figuratur. Asina, in qua Balaam sedit, stultorum subjectorum coetum congrue significat: in quo ipsi magistri erroris sedent, dum in eis auctoritate doctrinae [Col. 1138B] suae principatum tenent. Sed utrisque in itinere pravae intentionis resistit angelus cum evaginatione gladii, id est ordo angelicus cum terrore divini judicii. Quem angelum, sive gladium asina prius animadvertit, et ab itinere pravitatis desistit, deinde Balaam, cum cernit, expavescit, quia facilius, et citius simpliciores, et minus callidi terrore divini judicii procelluntur, et ab inceptae perversitatis intentione refrenantur, quam qui majoris superbiae, et impiae calliditatis tenebris offuscantur. Interim autem Balaam suam asinam calcaribus caedit, quia vanitatem diligentium magistratus, dum adhuc minus territus divinum judicium nondum intelligit, sibi subjectum populum verbis asperrimis affligit, et ut secum iniquitatis iter teneat, in quantum [Col. 1138C] valet, cogit.

Vineae sunt diversae congregationis Ecclesiae. Muri, quibus vineae cinguntur, sunt doctores, quibus justorum congregationes muniuntur. Angustae viae praeceptum justitiae, vel diligens censura, et subtilis intelligentia Ecclesiasticae doctrinae. In hanc angustiam Balaam ducitur, et ejus pes eliditur, quia perversus intentionis ejus conatus Deo contrarius esse comprobatur. Ibi asina loquitur, quia subjectos coetus auctoritate sanctorum doctorum adjutus de asperitate justitiae dominationis ejus adversus eum rationabiliter conqueritur. Ipse denique cognito quod contra Deum graditur, dum ejus maledicere populo conatur, timore corripitur, et si non a malignitate [Col. 1138D] pravae voluntatis, a malignitate tamen detractionis refrenatur. Et ejus maledictio in benedictionem vertitur, dum timore divini judicii correptus et malum compellitur tacere, et bona de justis satagit, licet invitus, praedicare. Balaam quoque gladio filiorum Israel perimitur, dum vana sequentium principatus in fine judicio justorum condemnatur. Populus igitur Israel est electorum coetus, Balac diabolus, Balaam vana diligentium magistratus, asina discipulatus ejus, profectio viae promotio intentionis pravae, angelus, qui ei obsistit, ordo angelicus, qui eorum iniquis conatibus contradicit, evaginatio gladii interminatio judicii, muri vinearum doctores Ecclesiarum, angustia viae censura sacrae doctrinae, laesio pedis redargutio pravi operis, maledictio derogatio, [Col. 1139A] benedictio laus justorum et commendatio. Haec, fratres, superficie tenus transcurrimus, vobisque profundiora scrutanda relinquimus. Sane quia prolixa sunt, quae de hac historia declaranda sequuntur, visum est nobis ex his quae dicta sunt sermonem hunc terminare, et quae restant in posterum describenda reservare. Nunc ergo, charissimi, quia de Aegypto spiritali per fidem egressi sumus, et per desertum ire, et ad terram promissionis tendere debemus, videamus utrum veri Israelitae simus. Aegyptus est vita saecularis, desertum vita spiritalis, terra promissionis vita coelestis. Aegyptus caro, desertum animus, terra promissionis Deus. Veri autem Israelitae sumus, si Deum non tantum oculo cognitionis, sed etiam oculo dilectionis videmus. Quos [Col. 1139B] videlicet oculos si sanos habemus, viam rectam tenebimus, per quam terram supernae promissionis ingrediemur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXXVI. Ex verbis ejusdem Balaam in festo quorumlibet sanctorum.

In superiori sermone de filiis Israel, de Balac, de Balaam, de benedictione qua benedixit filiis Israel, quaedam diximus; nunc ad ejusdem benedictionis verba veniamus, et quid moralis instructionis intus habeant, videamus. Si quis autem quaerat quid significationis habeat holocaustum Balac, qui [Col. 1139C] diabolum significat, respondemus quod non omnia, quae in littera continentur ad spiritalem intelligentiam flectenda sunt. Sed nec parabola currit per omnia. Balaam autem filiis Israel ter benedixit, ut ipsa benedictio licet per hominem, non tamen ab homine, sed a sancta et individua Trinitate data noscatur. Primae quidem benedictionis verba sunt haec: De Aram adduxit me Baluc rex Moabitarum de montibus orientis. Veni, inquit, et maledic Jacob; propera et detestare Israel. Quomodo maledicam, cui non maledixit Deus? qua ratione detester quem non detestatur? de summis silicibus videbo eum, et de collibus considerabo eum. Populus solus habitabit, et inter gentes non reputabitur. Quis dinumerare possit pulverem Jacob, et nosse numerum stirpis Israel? [Col. 1139D] Moriatur anima mea morte justorum et fiant novissima mea horum similia (Num. XXIII) . Aram interpretatur excelsus, et significat superbiam. Bene ergo de Aram sive de montibus Balaam ad maledicendum populum Dei rex impius adduxit, quia quod mali bonis cooperante diabolo detrahunt, totum de superbia procedit. Moab interpretatur de patre, et significat omnes reprobos, ex quibus illi fuerunt quibus specialiter dictum est: Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII) . Balac itaque Moabitarum rex Balaam ad maledicendum Israel vocat, quia diabolus rector tenebrarum harum, id est daemonum per superbiam contenebratorum et hominum impiorum, ex ipso per culpam progenitorum, ex ipsis impiis hominibus impiissimos per impietatem cultui ejus deditos, ad [Col. 1140A] blasphemandum justos cupiditate vanae laudis et gloriae inanis acriter sollicitat. Qui nisi divinae potentiae timore refrenentur, tantum apud homines de suae sapientiae atque potentiae gloria sustollantur, ut ad perpetrandum detractionis ac blaphemiae facinus leviter inclinentur. Quam maledictionem justis saepius, diversisque modis obfuisse multoties expertum est.

Sed cum justos divina protectione muniri considerant, divino timore perculsi, eis suae derogationis maledictionem inferri graviter formidant. Quod tamen libenter facerent, nisi ultionem sibi desuper imminere pertimescerent. Unde et Balaam Dei timore cohibitus maledictionem, quam populo Dei inferre decreverat, si licuisset, conticuit dicens: Quomodo [Col. 1140B] maledicam, cui non maledixit Deus? qua ratione detester quem Dominus non detestatur? De summis silicibus videbo eum, et de collibus considerabo illum. De summis silicibus sive collibus perfecti vanitatis hujus amatores, et magistri populum Dei considerant, cum formidine divina territi mentem in contemplationem ejus sublimiter levant, quam ab aliis gentibus merito distet, subtiliter pensant. Vident quod in Ecclesia alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alteri fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum (I Cor. XII) . Vident alios bonis operibus insudare, alios virtutibus vernare, alios miraculis coruscare, [Col. 1140C] alios humiliter subesse, alios excellenter praeesse, omnes omnibus velle prodesse. Cumque populum justorum coelestis gratiae benedictione repletum conspiciunt, suae blasphemiae derogationisque maledictionem inferre superno territi judicio nulla ratione praesumunt, sed e diverso illi benedicunt dum de illo id quod bonum in eo vident, licet inviti, dicunt. Non enim eorum arbitrio, sed ex divino procedit judicio quod bonorum justitiam admirando praedicant, quam nec sequuntur, nec amant. Unde et recte Balaam in sequentibus dicit: Benedictionem prohibere non valeo. Cujus benedictionis, id est praedicationis verba subduntur cum dicitur: Populus solus habitabit, et inter gentes non reputabitur.

Magna laus, fratres, quod dicitur populus solus [Col. 1140D] habitabit. Utinam haec vox laudis sit in cordibus praesertim monachorum et illorum qui vitam solitariam hoc vel illo modo lingua praedicant, habitu demonstrant. Erubescant et pertimescant ex his verbis, qui relictis claustris curias solius causa curiositatis non necessitatis frequenter adeunt: qui ad spectacula, fabulasque vanitatis libenter procedunt, qui salutationes in foro, primas cathedras in synagogis, primos recubitus in coenis diligunt, et vecari ab hominibus rabbi (Matth. XXIII) . Nec ista dicentes authenticas, et honestas, religiosasque virorum personas vituperare dici debemus, qui sanctae matris Ecclesiae necessitatibus exterioribus pro loco, pro tempore, pro causa suffragantur. Aliud est enim curiositate suadente, aliud ratione dictante quid [Col. 1141A] agere. Hujus itaque laudis expers est Ephraim vitula docta diligere trituram. Populus autem justorum solus habitat, nec inter gentes reputatur (Ose. X) , quia caeterae gentes universae carnis desideria, et mundi gloriam sequuntur; soli vero electi justitiam, ac spiritalia bona sectantur. Nec solum contemplativi, verum et activi soli habitant, dum reproborum operibus non communicant. Cum igitur universis fidelibus conveniat ut non tam mansione corporum quam unanimitate cordium habitent soli, illos maxime decet, ut habitent soli, non tantum bonorum singularitate operum, verum etiam, quantum est possibile, mansione corporum, qui religionis habitu sunt circumdati religionemque professi. Hoc eorum professio, hoc habitus, hoc exigit ordo, ut a caeteris [Col. 1141B] non solum malis, sed et bene agentibus longe separentur, qui sanctitatem habitu prae caeteris profitentur. Nec debent inter gentes alias reputari corporali conversatione qui ab aliis dividuntur singulari religionis professione. Quis dinumerare possit pulverem Jacob, et nosse numerum filiorum Israel? In praecedenti sermone diximus per pulverem Jacob intelligi debere activos, per numerum stirpis Israel contemplativos. Quantum ad litteram etiam pertinet populum Israel non numerari prae multitudine posse verum esse creditur, sicut pluribus ex locis veteris paginae colligitur, sicut ubi dicitur quod Israel innumerabilis erat sicut stellae coeli, et arena, quae in littore maris (Hebr. XI) . Quantum vero ad spiritalem [Col. 1141C] intelligentiam spectat multo innumerabilior justorum populus credendus est. Unde et David ait: Mihi autem nimis honorificati sunt amici tui, Deus, nimis confortatus est principatus eorum. Dinumerabo eos, id est si dinumerare voluero eos, super arenam multiplicabuntur (Psal. CXXXVIII) . De multiplicatione carnalis Israel, dictum est, sicut arena multiplicabuntur; de multiplicatione spiritalis Israel, id est amicorum Dei dicitur super arenam. Sed et hac innumerabilitate justorum beatus Joannes in Apocalypsi postquam duodecim millia signatos ex omni tribu filiorum Israel vidisset, adjunxit: Post haec vidi turbam magnam, quam dinumerare nemo poterat ex omnibus gentibus, et tribubus, et populis, et linguis stantes ante thronum, et in conspectu Agni, [Col. 1141D] amicti stolis albis, et palmae in manibus eorum (Apoc. VII) . Quemadmodum namque scriptura teste dies Israel innumerabiles sunt (Eccli. XXX VII) , ita et Israel innumerabilis est. Non solum autem activi, qui multo plures sunt contemplativis, verum et contemplativi, qui pauciores sunt activis, innumerabiles sunt. Quod demonstratur, ubi cum praemisisset quis dinumerare possit pulverem Jacob, addidit, aut nosse numerum stirpis Israel? Quasi diceret, nemo. Sequitur.

Moriatur anima mea morte justorum, et fiant novissima mea horum similia. Profani praesentis saeculi sapientes, qui adversus justos, in quantum possunt, malignantur, dum quandoque timore stimulati elevata mente justorum vitam contemplantur, eorum [Col. 1142A] morte mori desiderant, quorum tamen vitam imitari recusant. Carnis concupiscentiam, mundi gloriam toto corde diligunt, et haec virtutibus et bonis operibus anteponunt; sed nescio qua fronte cum justis mori, et percipere praemia volunt. Sed qui eorum typum gerit, quia vita justorum vivere noluit, eorum morte mori non meruit. Qui procul dubio in oratione, qua bene mori petiit, auditus fuisset, si post orationem bene vivere studuisset.

Ex his quae dicta sunt, fratres, colligamus unde in via Dei proficiamus. Studeamus habitare soli, nec inter gentes aliqua dissolutionis inquietudine reputari. Studeamus cum Jeremia soli sedere, et secundum ejus verba nos super nos levare (Thren. III) . Studeamus cum justis juste vivere, ut cum ipsis bene [Col. 1142B] mori, et ad supernam gloriam mereamur eorum meritis et precibus pervenire. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus. Amen.

SERMO LXXVII. In festo quorumlibet sanctorum de ejusdem Balaam verbis.

Quoniam in sermone praecedenti quae in prima benedictione, qua Balaam filiis Israel benedixit, continentur, pro posse nostro, digessimus: nunc ad ea, quae in secunda continentur digerenda succedenter transeamus. Dolens graviter, et conquerens Balac quod Balaam filiis Israel benediceret, quem speraverat eis maledicturum, ait ad Balaam: Veni mecum in alterum locum, unde partem Israelis [Col. 1142C] videas, et totum videre non possis, inde maledicito ei (Num. XXIII) . Et duxit eum in locum sublimem super verticem montis Phasga. Qui cum divertisset et accepto consilio Dei reversus fuisset, ait: Sta, Balac, et ausculta. Audi, filii Sephor. Non est Deus quasi homo ut mentiatur; nec ut filius hominis, ut mutetur. Dixit ergo, et non faciet: locutus est et non implebit? Ad benedicendum adductus sum, benedictionem prohibere non valeo. Non est idolum in Jacob, nec videtur simulacrum in Israel; Dominus Deus ejus in eo est, et clamor victoriae regis in illo. Deus eduxit eum de Aegypto, cujus fortitudo similis est rhinocerotis. Non est augurium in Jacob, nec divinatio in Israel. Temporibus suis dicetur Jacob et Israeli quod operatus sit Deus. Ecce populus ut leo consurget, et quasi [Col. 1142D] leaena erigetur. Non accubabit donec devaret praedam, et occisorum sanguinem bibat. Dixit Balac ad Balaam: Non maledicas ei, nec benedicas. Et ille ait: Nonne dixi tibi quod quidquid Dominus imperaret mihi, hoc facerem? Multiplex est calliditas diaboli, qua justos aggreditur, et eos quotidie subvertere conatur. Unde Balac Balaam de loco ad locum vocat, ut populo Dei maledicat: quia diabolus, dum uno modo adversus justos non praevalet, alio modo nititur, ut vincat. Vanissimos vani populi sollicitat, ut bonorum laudem detractionis et blasphemiae maledictione vel ex parte corrumpat, ut dum in toto sanctorum opinionem destruere non potest, eam saltem in aliqua parte laedat. Hoc etenim et in parte videre, et in parte maledicere. Balaam divertit, et utrum [Col. 1143A] maledicere populo Dei queat, voluntatem Dei requirit, quia vanus populus in hujusmodi tentationibus plerumque se intra se, ut Dei voluntatem super hoc sciscitaretur, colligit, et dum ejus benevolentiam erga electos illius agnoscit, in eos jacula suae maledictionis jacere non praesumit. Cumque mentem in eorum contemplationem sublimius elevant, statim ad proferenda benedictionis verba separant: unde et Balaam post acceptum Dei consilium ad Balac ait: Sta, Balac, et ausculta, audi, fili Sephor. Non est Deus quasi homo ut mentiatur, nec ut filius hominis, ut mutetur. Dixit ergo, et non faciet? locutus est, et non implebit? Ad benedicendum adductus sum, benedictionem prohibere non valeo. Sta, Balac. Quasi dicatur: Desine, diabole, me ad blasphemandum [Col. 1143B] justos incitare, quia si hoc facere praesumo, mihi damnationem acquiro, et illorum salutem non impedio. Deus, qui non mutatur corde, non mentitur ore, non mutatur proposito, non mentitur verbo, ipse proposuit et promisit in semine Abrahae se benedicturum omnes gentes. Quae ergo proposuit, non faciet? et quod dixit, non implebit? Absit! Est enim Deus verax, omnis autem homo mendax (Rom. III) . Unde quia Deus verax est in promissis, ejus sermo quotidie cernitur adimpleri. Nam electorum justificatio et salvatio ejus est benedictio.

Dicat itaque vanus populus: Quod ergo Deus statuit adimplere, nunquid ego possum meis maledictionibus evacuare? Quin imo ad benedicendum [Col. 1143C] adductus sum, benedictionem prohibere non valeo. Reprobi quippe, dum ad contemplandam justorum vitam eriguntur, et ipsa admiratione eorum, justitiam eorum quam non diligunt praedicare compelluntur. Quae benedicendi laus non tam ex eorum voluntate quam ex divina procedit dispositione. Unde et Balaam ait: Benedictionem prohibere non valeo. Cujus benedictionis verba sunt haec: Non est idolum in Jacob, nec videtur simulacrum in Israel. Dominus Deus ejus cum eo est, et clangor victoriae regis in illo. Removet autem spirituali populo mala, praedicat bona. Mala scilicet idolum et simulacrum removet a populo spirituali, quae in carnali populo antiquitus fere continue constat exstitisse. Praedicat bona, quae in populo spirituali vere et perfecte reperiuntur. [Col. 1143D] Unde sponsus sponsam laudans ait: Una est columba mea, perfecta mea (Cant. VI) . Removet a populo spirituali omnem idololatriam et infidelitatem, ubi dicit: Non est idolum in Jacob, nec videtur simulacrum in Israel. Praedicat perfectam liberationem ejus ac libertatem, ubi addit: Dominus Deus ejus cum eo est, et clangor victoriae regis in illo. In eo quod Dominus Deus ejus cum eo est, jam non servit spirituali Pharaoni in Aegypto, in eo quod clangor victoriae regis est in illo, jam cantat canticum gratiarum actionis cum Moyse in deserto. Et diligenter attendendum quod non ait clangor pugnae, sed clangor victoriae. In praecedentis quippe populi liberatione clangor pugnae non fuit, quia Dominus pro eo pugnavit, et ipse tacuit. In sequentis quoque populi [Col. 1144A] liberatione clangor pugnae non exstitit, quia Christus, qui coram tondente se os non aperuit, peccata ejus portando eum liberavit. Torcular calcavit solus et de gentibus non erat vir cum eo (Isa. LXIII) . Primus igitur, sive primae clangor victoriae fuit canticum, quod cecinit Moyses, et filii Israel liberati de servitute Pharaonis regis Aegypti, dicentes: Cantemus Domino; gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem projecit in mare (Exod. XV) . Secundus autem, sive secundae clangor victoriae est gratiarum actio, quam canit spiritalis Israel liberatus de servitute diaboli. De hoc clangore victoriae Dominus per Isaiam sub nomine Sion ait: Gaudium et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio, et vox laudis (Isa. LI) . Non ergo est idolum in spirituali Jacob, nec videtur [Col. 1144B] simulacrum in Israel: quia de servitute daemonum liberatus est, et de tenebris infidelitatis eductus est, dum Dominus Deus ejus est cum eo, et clangor victoriae regis in illo. Ad quam etiam sententiam roborandam subdit: Deus eduxit eum de Aegypto, cujus fortitudo similis rhinocerotis. Rhinoceros indomabilis naturae est: et Deus omnino incomprehensibilis, et invincibilis est. Rhinoceros Latine sonat in nare cornu. Et quia nare odores fetoresque discernimus, recte per narem discretionis temperantiam intelligimus: per cornu autem potentiam accipimus. Fortitudo ergo Dei quasi rhinocerotis est, quia Deus fortitudinis suae potentiam mirae discretionis moderamine semper exercet. Unde scriptum est: Tu Domine [Col. 1144C] Sabbaoth, omnia cum tranquillitate judicas (Jer. XI) . Et de Sapientia legitur: Quod attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII) . Ad hunc etiam sensum pertinet illud Psalmistae. Misit tenebras, et obscuravit, et non exacerbavit sermones suos (Psal. CIV) .

Quia ergo Deus eduxit spiritualem Israel de Aegypto antiquae infidelitatis, merito in eo non videtur simulacrum antiqui erroris. Sed quia sunt multi, qui Christianitatis nomine censentur, nec simulacris colla submittunt, qui tamen variis sortilegiis sacrilego more et divinationibus intendunt, recte de vero Israel praedicat dicens: Non est augurium in Jacob, nec divinatio in Israel. Ex falsis enim Israelitis sunt, qui in hujusmodi vanitatibus fidem suam et spem [Col. 1144D] ponunt. Unde et Apostolus Galatas redarguens dicit: Dies observatis, et menses, et tempora et annos; timeo vos, ne frustra laboraverim in vobis (Galat. IV) . In vero autem Israel, sicut non est idolum sive simulacrum, sic non est augurium, divinatio, incantatio, sive aliqua superstitiosa observatio, vel quidquid sacrae fidei probatur contrarium. Cujus videlicet populi bona spiritalia adhuc eleganter praedicat, ut eum non maledictione, sed benedictione dignum ostendat. Temporibus, inquit, suis dicetur Jacob et Israeli, quid operatus sit Deus. Quomodo? Ipse eis revelabit qui annuntiat verbum suum Jacob, justitias et judicia sua Israel. Non fecit taliter omni nationi, et judicia sua non manifestavit eis (Psal. CXLVII) . Manifestantur autem judicia, sive opera Dei fidelibus diversis [Col. 1145A] versis temporibus, diversis modis. Manifestantur per naturam, per creaturam, per legem, per prophetiam, per gratiam. Manifestantur post mortem plenius in perceptione stolae primae, manifestabuntur post finem saeculi plenissime, in perceptione stolae secundae et possessione gloriae. Interim autem dum sumus in via nondum in patria, multa latent, pauca patent. Licet enim homini multa incerta et occulta divinae sapientiae manifestentur (Psal. L) : nescit tamen utrum odio an amore dignus sit, eo quod talia omnia in futurum reserventur incerta (Eccles. IX) , et occulta Dei judicia super nos sint abyssus multa (Psal. XXXV) . Nunc enim cognoscimus ex parte, tunc autem cognoscemus sicut et cogniti sumus (I Cor. XIII) . Et sic temporibus suis dicetur Jacob et Israeli quid operatus sit Deus. [Col. 1145B] Ecce populus ut leo consurget, et quasi leaena erigetur. Nobilissimis bestiis justorum vitam comparat, ut hac comparatione quae sit nobilitas morum in eis luculenter ostendat. Leo sunt viri robusti et perfecti, leaena imperfecti et infirmi; leo contemplativi, leaena activi; leo Israel, leaena Jacob. Fertur quod dum leo esurit, rugitum emittit, cujus terrore bestias audientes sistit et figit, et sic captans sanguinem earum ebibit, carnes comedit. Qui in hoc etiam caeteras bestias superat, quod nullius bestiae ferocitatem formidat. Leo namque fortissimus bestiarum ad nullius pavebit occursum. Sic, sic justorum populus praesertim praedicatorum coetus, dum male viventium conversionem esurit, terrorem praedicationis emittit, et homines et bestialiter viventes ne de caetero [Col. 1145C] per diversa currant vitia, stringit; et velut ore captos sanguinem eorum ebibit, dum crudelitatem penitus consumit. Quos etiam, ut moriantur mundo, vivant Deo, perimit, et eos sibi incorporando comedit, dum per fidem sibi conjungit et unit. Qui in hoc quoque sicut leo bestias ferocitate, sic homines virtute superat: quod ut se emendatione delinquentium reficiat nullius crudelitatis occursum formidat. Qui nequaquam accubat, donec praedam devoret, et occisorum sanguinem bibat, dum ab animabus salvandorum capiendis, sibique uniendis, crudelitatibus eorum consumendis nullatenus cessat, donec in fine temporum eligendorum numerum impletum esse cognoscat. Hoc justorum praeconium Balaam, id est [Col. 1145D] vanus populus saepe clamat; et per hoc Balac, id est, diabolum, qui verba blasphemiae et maledictionis suggesserat, ad iram irritat. Unde et Balac ad Balaam ait: Non maledicas ei, nec benedicas. Mallet namque diabolus vanitatis amatores prorsus obmutescere, quam de bonis quidquam boni proferre. Sed Deus ad laudem sui nominis ordinat, ut etiam per malorum ora laus bonorum nonnunquam crescat. Donet Dominus, charissimi nobis, ut gratiae laudisque justorum participes semper existamus, quatenus cum justis eorum adjuti precibus ac meritis supernae promissionis patriam ingredi mereamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXXVIII. In festo quorumlibet sanctorum, de tertia benedictione Balaam.

[Col. 1146A]

Quoniam quae in duabus primis benedictionibus, quibus Balaam filiis Israel benedixit, scripta sunt diximus, jam ad ea quae in tertia vice continentur declaranda transeamus. Ait Balac ad Balaam: Veni, et ducam te ad alium locum si forte placeat Deo, ut inde maledicas eis. Et duxit eum super verticem montis Phegor. Cumque vidisset Balaam, quod placeret Domino, ut benediceret Israeli, nequaquam abiit, ut ante perrexerat ut augurium quaereret, sed dirigens contra desertum vultum suum, et elevans oculos suos vidit Israel in tentoriis commorantem per tribus suas, et irruente in [Col. 1146B] eum Spiritu Dei ait: Quam pulchra tabernacula tua Jacob, et tentoria tua Israel, ut valles nemorosae, ut horti juxta fluvios irrigui, ut tabernacula, quae fixit Dominus, quasi cedri prope aquas! (Num. XXIII, XXIV.) Balac Balaam de loco ad locum vocat, ut populo Dei maledicat, quia diabolus diversis modis homines vanos ad blasphemandum justos inflammat, ut dum uno modo non potest, alio laudem eorum imminuat. Quos etiam ad excelsa duxit, dum eos adversus justos, in quantum potest, in superbiam erigit. Sed vanus populus quanto crebrius, et acrius de justorum maledictione tentatur, tanto plerumque de benevolentia quam Deus erga eos habet plenius edocetur, et non ad maledicendum, sed ad benedicendum promptior efficitur. Unde Balaam, cum hac [Col. 1146C] tertia vice vidisset quod placeret Domino, ut benediceret Israeli, nequaquam abiit, ut ante perrexerat, ut augurium quaereret, sed dirigens contra desertum vultum suum, et elevans oculos suos vidit Israel in tentoriis suis commorantem per tribus suas, et irruente in se Spiritu Dei, ait: Quam pulchra tabernacula tua, Jacob, et tentoria tua, Israel! Vanus populus vultum suum ad desertum dirigit, dum occulta cogitatione quid in conversatione spiritualiter viventium agatur diligenter attendit. Oculos levat, ut Israel videat, dum in illorum contemplationem mentem exaltat. Qui hinc timore cohibitus ne mala proferat, inde justorum admiratione compulsus ne bona taceat, in vocem benedictionis prorumpit, dicens: [Col. 1146D] Quam pulchra tabernacula tua, Jacob, et tentoria tua, Israel! tabernacula melius dici possunt, quae ex frondibus et ramis constituuntur; tentoria vero, quae ex materia pellium et telarum consuta tenduntur. Tabernacula ergo, quae ex minus cara materia sunt, bonorum effectum operum; tentoria vero quae ex meliori ac magis pretiosa fiunt materia exercitationem rectius designant virtutum. Excedit enim opera bonitas virtutum, quia sine operibus salvari potest, qui non habet quod tribuat; sine virtutibus, praesertim charitate, et quibusdam aliis non potest. Sunt etiam multi, qui exhibent opera bona, sed quia sine charitate sunt, gloriam supernam ex his consequi non possunt.

Materia itaque tabernaculorum videtur esse maxime [Col. 1147A] senarius operum misericordiae, materia tentationum ternarius, sive septenarius virtutum. Senarius operum est dare cibum esurienti, potum sitienti, etc. (Matth. XXV) . Ternarius virtutum, fides, spes, charitas. Septenarius virtutum est septem virtutum descriptio, quae in Evangelio continentur (Matth. V) . Quarum prima est humilitas, secunda mansuetudo, tertia mentis compunctio, quarta desiderium justitiae, quinta misericordia, sexta cordis munditia, septima pax mentis interna. Sunt et aliae virtutes plurimae, quas sacra Scriptura commemorat, quae dum bene exercentur, in spiritualium tentorium opus tenduntur. Ipsa quippe exercitatio ipsa est tensio. Bonorum igitur operum exhibitio, ipsa est spiritualium tabernaculorum erectio; virtutum [Col. 1147B] exercitatio, tentorium sive papilionum tensio. Quae sit autem istorum tabernaculorum sive papilionum pulchritudo, vel certe quam pulchrum sit in ipsis commanere, per quatuor pulchre describitur, cum subjungitur: Ut valles nemorosae, ut horti juxta fluvios irrigui, ut tabernacula, quae fixit Dominus, quasi cedri prope aquas. Justorum tabernacula atque tentoria quae actio et virtus constituunt, quasi valles nemorosae sunt, quasi valles per humilitatem, nemorosae per protectionem. Ex humilitate quippe, quae est virtutum et bonorum operum stabile fundamentum, surgunt virtutes et bona opera, et quemadmodum ex pinguibus vallibus condensa et sublimia oriuntur nemora, et sicut emittuntur fontes [Col. 1147C] in convallibus, et eorum confluentia gignuntur sublimes arbores, sic humilibus dantur dona gratiae, de quibus conferuntur opera atque virtutes. Sicut quoque quilibet sumit refrigerium in vallibus sub umbra densarum et sublimium arborum, ne gravetur ardore solis, sic justus quisque in humilitate sua refrigeratur sub protectione virtutum et bonorum operum, ne aduratur aestu concupiscentiae carnalis, vel certe animadversione irae coelestis. Ut horti juxta fluvios irrigui. Horti diversis areclis distinguuntur, dum diversis areolis diversa semina jaciuntur, et diversa germina differenter in eis oriuntur. Alibi cepe, alibi porri, alibi caules locum accipiunt, et nutrimento terrae germina sua proferunt, et ad perfectionem crescunt. Sic et in hortis aromatum alibi [Col. 1147D] istae, alibi illae species locum tenent, et nutrimentum ut crescant habent. Sicut autem superius per tabernacula opera, ita hic per aromata virtutes convenienter intelligimus, ut pulchritudo et utilitas olerum pulchritudini et utilitati operum, et pulchritudo et utilitas aromatum pulchritudini consignetur virtutum. Fluvii vero, qui istos duos hortos irrigant duo convenienter intelliguntur compunctionis genera, quae corda humana perfluunt, ut utrobique fructum ferant. Dum enim hinc inde timor et amor corda stimulant, statim fluvii compunctionis emanant, qui dum eorumdem cordium aerolas irrigant, statim eas ad proferenda virtutum et bonorum operum germina ubertim fecundant. Tabernacula igitur Jacob, id est opera activorum, et tentoria Israel, id [Col. 1148A] est virtutes contemplativorum, ut valles nemorosa sunt, quia protegunt, ut horti juxta fluvios irrigui sunt, quia pascunt. Quamvis autem haec ita distinguamus, ut activis opera, virtutes contemplativis attribuamus: sciendum est tamen quod activi virtutes exercent, et contemplativi bona opera exhibent, licet ad activos magis pertinere videatur operum exhibitio, et ad contemplativos specialiter quarumdam virtutum exercitatio.

Ut tabernacula quae fixit Dominus. Tabernacula justorum et semper figuntur et semper moventur: semper sunt fixa per firmum, continuumque justitiae stabilimentum; semper moventur per continuum ejusdem justitiae incrementum. Fixa sunt, ut a justitia non deficiant, moventur ut in ipsa semper [Col. 1148B] crescant. Semper fixa sunt quia jucundus homo, qui miseretur, et commodat, disponit sermones suos in judicio, in aeternum non commovebitur (Psal. CXI) . Semper moventur ut ait Saul ad David: Faciens facies et potens poteris (I Reg. XVI) . Et in sequentibus de David scriptum est: David proficiens, et semper seipso robustior (II Reg. III) . Tabernacula justorum, quae fixit Dominus, semper manent, quia descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti et irruerunt in domum illam, et non cecidit: fundata enim erat supra firmam petram (Matth. VII) . Semper moventur, dum eorum actiones, ac virtutes fructu justitiae semper augentur. Unde et Paulus Corinthiis scribens ait: Qui administrat semen seminanti, [Col. 1148C] et panem ad manducandum praestabit, et multiplicabit semen vestrum et augebit incrementa frugum justitiae vestrae (II Cor. IX) .

Quasi cedri prope aquas. Cedri arbores sublimissimae sunt, quae quando juxta aquas crescunt, ut ex his verbis perpendi potest, sublimius solito se sustollunt. Per aquas septem dona sancti Spiritus convenienter intelligimus, scilicet spiritum sapientiae et intellectus, spiritum consilii et fortitudinis, spiritum scientiae et pietatis et spiritum timoris Domini (Isa. XI) . Per aquam quippe Spiritum sanctum significari posse, Dominus in Evangelio demonstrat, ubi dicit: Qui sitit, veniat ad me, et bibat. Qui credit in me sicut dicit Scriptura flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dixi de spiritu, [Col. 1148D] quem accepturi erant credentes in eum (Joan. VII) . Tabernacula ergo sive tentoria justorum, id est actiones et virtutes eorum quasi cedri juxta aquas sunt, quia dum ex donis Sancti spiritus nutrimentum accipiunt, non solum opus et fortitudinem humanam transcendunt, verum etiam in coelum usque pertingunt. Unde Paulus ait: Conversatio nostra in coelis est (Philip. III) . Tabernacula igitur sive tentoria justorum, quae sunt ut dictum est actiones ac virtutes eorum, quasi valles nemorosae sunt, quia protegunt, quasi horti irrigui, quia pascunt, quasi tabernacula quae fixit Dominus, quia stabiles, quasi cedri juxta aquas, quia sublimes. Aemulemur, fratres, habitare in tabernaculis ac tentoriis justorum. Aemulemur imitari opera, et virtutes eorum. Aemulemur [Col. 1149A] cum justis requiescere in vallibus nemorosis in hortis irriguis, in tabernaculis quae fixit Dominus, sub cedris juxta aquas. Et multa quidem de his omnibus dici possunt, sed nos summatenus percurrimus, vobis profundiora rimanda relinquentes. Sed et quia plurima sunt verba, quae adjuc de hac tertia benedictione sequuntur, statuimus ex his quae supra dicta sunt hunc sermonem finire, et quae dicenda restant, in posterum exponenda reservare ne, dum diutius sermonem tendimus, fastidium vobis generemus. Satagamus itaque, charissimi, ex his quae diximus sancte et honeste conversari, ut obmutescere faciamus imprudentium hominum ignorantiam, ut si qui sint, qui Balaam imitantes detrahere nobis velint tanquam malefactoribus, confundantur; [Col. 1149B] magisque quae recta sunt, de nobis praedicare cogantur, considerantes nostram bonam in Christo conversationem. Satagamus denique cum justis de virtute in virtutem progredi, ut cum eis eorum meritis et precibus adjuti supernae promissionis patriam aliquando mereamur ingredi. Quod nobis praestare, etc.

SERMO LXXIX In festo quorumlibet sanctorum. De eadem tertia benedictione.

Fluet aqua de situla ejus et semen illius erit in aquas multas. Tolletur propter Agag rex ejus, et auferetur regnum illius. Deus eduxit eum de Aegypto, cujus fortitudo similis est rhinocerotis. Devorabunt [Col. 1149C] gentes hostes illius ossaque eorum confringent, et perforabunt sagittis. Accubans dormivit ut leo, et quasi leaena, quam suscitare nullus audebit. Qui benedixerit tibi, erit et ipse benedictus; et qui maledixerit tibi in maledictione reputabitur. Pulchre superius pulcherrima justorum conversatione descripta, adhuc laudem eorum idem ariolus Balaam, qui vani populi typum gerit, magnifice praedicat, dicens: Fluet aqua de situla ejus, et semen illius erit in aquas multas. Aquae in sacra Scriptura aliquando Spiritum sanctum, aliquando scientiam sacram, aliquando scientiam pravam, aliquando tribulationem, aliquando defluentes populos, aliquando mentes bonorum fidei praedicamenta sequentium designare solent. Per aquam sancti Spiritus infusio designatur, [Col. 1149D] sicut in Evangelio dicitur: Qui credit in me flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) . Per aquam sancta scientia significatur, sicut scriptum est: Aqua sapientiae salutaris potabit illum (Eccli. XV) . Per aquam scientia prava figuratur, sicut mulier prava per Salomonem describitur. Aquarum nomine solent tribulationes intelligi, sicut per psalmum dicitur: Salvum me fac, Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam (Psal. LXVIII) . Per aquas defluentes populi exprimuntur, de quibus scriptum est: Mitte panem tuum super aquas transcuntes (Eccles. XI) , id est populos defluentes, quia post longa tempora invenies illum. Per quas quoque populos designari, Joannes testatur, ubi ait: Aquae vero sunt populi (Apoc. VII) . Aquae istae transeunt, [Col. 1150A] quia per mortalitatem ad mortem defluunt. Super quas etiam panem nostrum mittimus, dum quando nostro ministerio indigent, nostrum eis beneficium per charitatem impendimus. Quod et post longa tempora invenimus, quia post hanc vitam illud in praemio recipimus. Per aquam denique bonorum mentes fidei praedicamenta sequentium designantur. Unde et Ezechiel ait: Audiebam sonum alarum quasi sonum aquarum multarum (Ezech. I) . Sonus quippe sacrae fidei, qui primum in paucis sanctis est factus postmodum ex aquis multis, id est ex innumerabilibus populis est multiplicatus. Spiritualis autem Israel, situla Christus est. Ipso antiquo populo petra, ipse nobis est situla: petra, quia in se firmiter subsistit; situla, quia omnia in mensura fecit. Ipse [Col. 1150B] antiquis aquam fudit, ipse situla nobis gratiam infundit.

Ex hac itaque situla fluit nobis aqua gratiae spiritalis, aqua sapientiae salutaris: aqua gratiae ad justitiam, aqua sapientiae ad scientiam. Haec aqua, quam continet ipsa situla, per plenitudinem fluit, et influit nobis per plenitudinis participationem. Nam de plenitudine ejus nos omnes accepimus (Joan, I) . Et semen illius erit in aquas multas. Quemadmodum autem populi situla est Christus, sic semen ejus debet intelligi Christus. Nam Christus ex illo populo secundum carnem natus est. Situla est, quia spiritalem nostram sitim per suam gratiam refrigerat. Semen est, quia per eadem gratiam nos regenerat. Ipse est semen, de quo ad Abraham [Col. 1150C] dictum est: In semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) . Et ad David: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam. Et per Isaiam. Nisi Dominus reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus; et quasi Gomorrha similes essemus (Isa. I) . Et de quo David ait: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII) , id est Christum. Licet enim evangelicus ille paterfamilias diversis temporibus ab exordio illucescentis saeculi diversos justos cultores vineae suae habuerit, et cultor bonus; et cultus bonus, id est praelatus et subjectus justus exstiterit, nemo tamen a se habuit quod fuit, vel quod fecit; sed ab isto uno, qui ab omnibus fideliter semper exspectatus, omnibus tam [Col. 1150D] misericorditer exhibitus, patiendo fecit ut bonum, quod in fide ipsius fecerant, ipsis esset ad justitiam, per quam redirent in patriam amissam. Unde, quia ipse solus omnium bonum exstitit, nemo justus ante ejus passionem ipsam patriam introivit, donec ipse veniret, et cunctos redimeret, ac redemptis ejusdem patriae aditum reseraret. Quia etiam justitia omnium ad ipsum solum erat referenda, ipsi soli ascribenda, unus eorum pro omnibus ait: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) . Tibi gloria quia tua gratia, ex qua nobis est justitia, non ex virtute nostra. Nam secundum propheticum sermonem: Omnia opera nostra nobis operatus es, Domine (Isa. XXVI) . Apud quem, sicut ait Moyses, per se nullus innocens est [Col. 1151A] (Exod. XXXIV) . Istud semen est illud granum evangelicum frumenti, quod cadens in terram per incarnationem, et mortificatum per passionem attulit fructum multum (Joan. XII) per multorum impiorum justificationem, qui hic significantur per aquarum multitudinem. Aquae enim sunt populi (Apoc. XVII) , et aquae multae populi multi. Quorum multitudinem innumerabilem Johannes in Apocalypsi designat, ubi post quadraginta quatuor millia signatos ex omni tribu filiorum Israel (Apoc. VII) , testatur se vidisse turbam magnam, quam dinumerare nemo poterat (Ibid.) . Hanc eamdem multitudinem Isaias semen longaevum vocat, ubi de passione Christi, et redemptione generis humani multa locutus in persona Dei Patris, adjecit: Si posuerit pro peccato animam, [Col. 1151B] suam, videbit semen longaevum (Isa. LIII) . Permanet in mundo per gratiam, in coelo per gloriam.

Tolletur propter Agag, rex ejus, et auferetur regnum illius. Juxta litteram etiam hoc verum esse omni scienti historiam, quae in libro Regum primo scripta est, perspicuum est. Nam praecipiente Domino perrexit Saul, ut deleret Amalech, et regem ejus, et quidquid ibi vivum reperisset, sed in hoc inobediens Domino fuit, quia Agag regem Amalech vivum reservavit. Unde illi reverso de caede per Samuelem dictum est: Projecit te Dominus ne sis rex super Israel (Reg. XV) . Et post pauca: Scidit Dominus a te regnum Israel hodie, et dedit illud proximo tuo meliori te. Et uncto David directus est spiritus domini in David a die illa et in reliquum, et [Col. 1151C] recessit a Saul, et exagitabat eum spiritus nequam a Domino (ibid.) . Quantum autem ad spiritalem pertinet intelligentiam, rex Israel propter Agag tollitur, dum aliquis praelatus ecclesiasticus contra diabolum non secundum praeceptum divinum dimicans in suo regimine reprobatur. Et regnum illius auferetur quia ubi non est gubernator, populus corruet (Prov. II) . Deus eduxit eum de Aegypto, cujus fortitudo similis est rhinocerotis. Haec sententia bis in hac historia ponitur, ut Deus et mundum in sapientia creasse et genus humanum in sapientia redemisse ostendatur. In creatione namque mundi fortitudo Dei similis esse rhinocerotis recte dicitur, quia scriptum est: Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII) . In [Col. 1151D] redemptione etiam generis humani fortitudo Dei similis rhinocerotis convenienter dicitur, quia scriptum est: Sapientia vincit malitiam (Sap. VII) . Quare autem fortitudo Dei similis esse rhinocerotis perhibeatur, superius dictum est: Devorabunt gentes hostes illius, ossaque eorum confringent, et perforabunt sagittis (Num. XXIV) . Hostes spiritualis Israel praesertim carnales Israelitae sunt. Unde apte scriptum est: Inimici hominis, domestici ejus (Matth. X) . Et item: Unusquisque a proximo suo custodiat, et in omni fratre suo non habeat fiduciam (Jer. IX) .

Per gentes autem gentiles intelliguntur. Hoc itaque quod hic dicitur, devorabunt gentes hostes illius, perspicue et realiter contigisse manifestum [Col. 1152A] est, dum Romani Tito duce obsidione Hierosolymorum multa millia Judaeorum peremerunt, muros subverterunt, templum succenderunt, et reliquam partem populi, quae mortem evaserat in captivitatem duxerunt, et per regiones disperserunt. Spiritaliter autem gentes hostes illius devorant, dum conversi ex gentibus ad fidem Christi per suam praedicationem sive Judaeorum perfidiam, sive quorumlibet aliorum perfidiam Judaeorum imitantium, incredulitatem superant; et dum eorum infidelitate devicta eos ad fidem vocent quia eos sibi incorporant. Quorum ossa confringunt, dum duriores quoslibet et fortiores ex ipsis, terrore divinae comminationis emolliunt. Et ossa eorum sagittis perforant, dum eorum dura corda subtilissimae [Col. 1152B] Scripturae sermonibus penetrant, ut illuc Christum inducant, et eos secundum carnem occidant, et secundum spiritum viventes reddant. Quamvis autem haec secundum spiritalem intelligentiam sic discutiamus, non tamen ea ad litteram antiquo illi et carnali populo evenisse negamus, dum aliae gentes alias eidem populo odiosas subverterunt, ut Cyrus et Darius Babylonios, et plures alii plures alios.

Accubans dormivit ut leo, et quasi leaena, quam suscitare nullus audebit. Sed et hoc antiquo Israeli secundum litteram evenisse notum est, maxime dum per David subjectis in gyro nationibus, tempore Salomonis tranquilla pax exstiterit, nec rex vel regnum fuerit, quod eum praesumpserit perturbare, [Col. 1152C] vel ejus quietem inquietare. Mystice vero specialiter haec contemplativis, et quibusque perfectis conveniunt, qui quanto a terrenis negotiis, et strepitu mundi longius sunt, tanto quietius et securius vivunt. Qui et in hoc veraciter et quiete dormiunt, quod cordis oculos ad exteriora clausos habentes, solis internis et aeternis intendunt. Hinc in Canticis canticorum sponsa dicit: Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) . Quos etiam suscitare nullus audet, quoniam illorum exercitus terribiles sunt ut castrorum acies ordinata (Cant. VI) . Unde et de Salomonis lecto, qui contemplativas designat animas, scriptum est: En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel: omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi. Uniuscujusque [Col. 1152D] ensis super femur suum propter timores nocturnos (Cant. III) . Sexaginta fortes lectum Salomonis ambiunt, quia contemplativas animas, in quibus noster pacificus praecipue requiescit, perfecti viri maxime praelati custodiunt. Qui sunt ad bella doctissimi, quia callidi hostis assultibus doctissime resistere norunt. Et uniuscujusque ensis super femur suum, quia ne carnis concupiscentia perimantur, virtute abstinentiae et continentiae se fortissime stringunt. Inde est, quod adjuvante gratia Christi hostes ab eorum incursibus longe arcentur, et ab ipsis inquietandis removentur. Bene ergo de gente justa et vere Israelitico, quod accubans dormivit ut leo, et quasi leaena, quam suscitare nullus audet, [Col. 1153A] perhibetur, quia dum forti perfectorum virorum custodia munitur a portis etiam inferorum non inquietatur. Qui benedixerit tibi, erit et ipse benedictus; et qui maledixerit tibi, in maledictione reputabitur. Ut jam ulterius Balac a sua stultitia quiescat, Balaam firmiter in hujus ultimae benedictionis fine pronuntiat: quod illius rei quisque particeps erit, quam in justos Dei benedicendo vel maledicendo protulerit. Qui benedixerit, inquit, tibi, erit et ipse benedictus. De illa benedictione certissime Spiritus sanctus hic agit, quae non solum ore fit, sed ex corde benedicto atque benevolo procedit. Balaam quippe filiis Israel benedixit, sed quoniam hoc solum ore et invitus, et non ex bona voluntate fecit, nequaquam ejusdem benedictionis particeps fuit. [Col. 1153B] Quem potius crediderim maledictionis impiae, quam impio corde gessit, participem exstitisse: et idcirco in culpam pravi consilii adversus filios Israel dandi corruisse, ac tandem eorum gladio interiisse. Quod autem qui populo Dei maledixerit, ejusdem maledictionis particeps sit, manifeste probatur sacra auctoritate, qua dicitur: Maledici regnum Dei non possidebunt (I Cor. VI) . Maledici namque aeterna maledictione cum caeteris malefactoribus plectentur, cum eis in fine dicetur: Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) . Et nunc, charissimi nobis, elaboremus ex his quae dicta sunt, benedictionis justorum participes esse, ut eorum meritis, et precibus adjuti et in mundo, et in coelo, benedictionem hereditario [Col. 1153C] jure mereamur possidere. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus.

SERMO LXXX. De eadem historia, et benedictione Balaam. In festo quorumlibet sanctorum homilia.

Iratus Balac contra Balaam complosis manibus ait: Ad maledicendum inimicis meis vocavi te, quibus econtrario tertio benedixisti. Revertere ad locum tuum. Decreveram quidem magnifice honorare te, sed Dominus privavit te honore disposito (Num. XXIV) . Diabolus, ut ex his verbis manifeste cognoscitur, tanto acrius irascitur, quanto crebrius suae malitiae conatus non solum inefficaces esse, verum et in bonum justis cooperari, et eis cum tentatione proventum [Col. 1153D] divinitus dari patenter experitur. Dum enim justorum gloriosam vitam et profectum, vani et profani populi blasphemiis destruere nititur, et sententia per divinam providentiam in contrarium vertitur, graviter dolet et conqueritur. Tertio autem justorum vita a vano populo benedicitur, dum ab ipso illorum cogitatio, sermo, actio benedicta praedicatur. Vanus quoque populus honore a diabolo disposito privatur, dum favore vanae laudis, quam ex oppressione et diminutione gloriae justorum detrahendo meruisset, penitus defraudatur. Qui ad locum suum infecto negotio revertitur dum a consideratione et laude justorum decidens in consueta vitia relabitur. Sed et Balac per viam qua venit ad suum locum redit, dum diabolus frustrato [Col. 1154A] pravae intentionis effectu in occultum suae malitiae ad alia deceptionis machinamenta cogitanda se retrahit. Vanus denique populus dum verbis nequissimis adversum justos manifeste servire non praesumit, occultis consiliis erga eum invidia adhuc stimulante nonnunquam saevit. Hinc est quod Balaam ad populum suum pergens ait: Verumtamen pergens ad populum meum dabo consilium, quid populus tuus huic populo faciat extremo tempore, id est ad ultimum antequam separetur ab eo. Hoc est autem consilium quod dedit ei, scilicet ut virgines, quarum specie castitas illudi posset, circa tentoria eorum mitterentur; quae juvenes ad se declinantes interim allicere sibi laborarent, ut eos transgredi leges patrias facerent, et deos colerent alienos; ut Deo [Col. 1154B] suo eis irato, vel ad modicum tempus humiliarentur. Quod et factum est. Sane Balaam adhuc quarto sublevatus prophetiae spiritu assumpta parabola sua quaedam de Christo, quaedam iterum de spiritali populo, quae in posterum et in longinquum erant futura, locutus ait: Videbo eum, sed non modo; intuebor illum, sed non prope. Orietur stella ex Jacob, et consurget virga ex Israel, et percutiet duces Moab, vastabitque omnes filios Seth; et erit Idumaea possessio ejus. Haereditas Seir cedet inimicis suis; Israel vero fortiter aget; de Jacob erit qui dominetur, et perdat reliquias civitatis. Post haec praedictis quarumdam gentium ruinis, reversus est in locum suum. Nisi autem pluribus sacrae Scripturae testimoniis notum esset, et malos donum prophetiae, quemadmodum et [Col. 1154C] alia quaedam dona spiritalia posse habere, vehementer esset mirandum, ariolum istum spiritu prophetico sublevatum tam sublimia de Christo, populoque justorum prophetare potuisse.

Videbo, inquit, eum, sed non modo; intuebor illum, sed non prope. Quasi diceret: Consilium nequam, quod vobis dedi, cum filii Israel per terram vestram transibunt, poterit impleri: sed quae subjungo, in tempus longum implebuntur. Orietur stella ex Jacob, et consurget virga ex Israel. Christus stella, Christus virga. Stella, quia illuminat; virga quia castigat. Illuminat in bono, castigat de malo. Illuminat ignorantes, castigat delinquentes. Et percutiet duces Moab, etc. Per istos omnes, quos haec virga [Col. 1154D] percussura dicitur, conversio gentium manifeste significatur. Christus quippe gentes percussit, dum eas per fidem suam mortificavit mundo, ut viverent Deo. Hoc autem, quod Balaam de Christo dixit, percutiet duces Moab, etc. videtur et David postmodum in persona Christi cecinisse, dicens: Moab olla spei meae, in Idumeam extendam calceamentum meum, id est fidem incarnationis meae. Mihi alienigenae subditi sunt (Psal. LIX) . Moab etenim olla Christi est, dum gentilitas per dilectionem a sua crudelitate bene cocta, ejus desiderium quo nostram salutem esurit, sancte vivendo reficit. In Idumaeam quoque suum calceamentum tendit, dum eidem gentilitati humanitatis suae fidem dedit. Et alienigenae illi subditi sunt, dum et illi, qui non sunt ex Israel, in eum [Col. 1155A] credunt. Primitiva nempe Ecclesia est, quae significatur, ubi dicitur: Meus est Galaad, et meus est Manasses, et Ephraim fortitudo capitis mei Juda, et rex meus (ibid.) . Deinde conversio gentium quae figuratur, ubi dicitur: Moab olla spei meae, etc. (ibid.) . Istos omnes Christus percutit, dum mundo mortificans sibi viventes reddit. Haereditas etiam Seir inimicis suis cedit, et Israel fortiter agit, dum gentilitas praedicantium verbis colla submittit, et coetus praedicantium eam in bona operatione strenue disponit. Haec fortitudo spiritualis Israel in apostolis primum effulsit, deinde in aliis justis subsequenter enituit. Apostolis nimirum dictum est: Estote fortes in bello, et pugnate cum antiquo serpente. Quod non solis apostolis dictum esse constat, secundum illud: Quod [Col. 1155B] vobis dico, omnibus dico (Marc. XIII) . De Jacob erit qui dominetur, scilicet Christus, et perdat reliquias civitatis Babyloniae spiritualis. Illos enim perdit, quos ad damnationem relinquit. Quorum damnatio per ruinas gentium subjectarum designatur dum subditur: Cumque vidisset Amalec, ait: principium gentium Amalec, cujus extrema perdentur. Vidit quoque Cinaeum, et ait: Robustum est quidem habitaculum tuum, sed si in petra posueris nidum tuum, et fueris electus stirpe Cain, quandiu poteris permanere? Assur enim capiet te. Venient in triremibus de Italia, superabunt Assyrios, vastabunt Hebraeos; et ad extremum etiam ipsi peribunt. Per istarum igitur gentium subversionem universorum malorum intelligimus damnationem.

[Col. 1155C] Morabatur autem Israel eo tempore in Setim, et fornicatus est populus cum filiabus Moab, quae vocaverunt eos ad sacrificia sua. At illi comederunt, et adoraverunt deos earum; initiatusque est Israel Beelphegor. Et iratus Dominus ait ad Moysen: Tolle cunctos principes populi, et suspende eos contra solem in patibulis (Num. XXV) . Propterea videntur principes puniri, quod debuissent praevaricatores punire. Dixitque Moyses ad cunctos judices Israel: Occidat unusquisque proximos suos, qui initiati sunt Beelphegor; et perierunt illa die viginti quatuor millia hominum. Setim interpretatur spinae. Bene ergo dicitur de filiis Israel quod in Setim, id est spinis morabantur, dum peccaverunt, quia credibile prorsus est quod [Col. 1155D] praecedentium spinae peccatorum exigebant, ut in tam gravia scelera laberentur. Abyssus enim Abyssum invocat (Psal. XLI) , quia culpa culpam generat. Et alibi de peccatoribus dicitur: Mea est ultio, et ego retribuam eis in tempore, ut labatur pes eorum (Deut. XXXII) . Per hoc autem quod idolo sacrificaverunt, intelligimus omnem infidelitatem, per hoc vero quod fornicati sunt, omnem pravam actionem. Utroque igitur pede, fidei scilicet et actionis, a semita recta claudicaverunt, quando in praedicta scelera corruerunt. Sed in ultione fornicationis mirabilis et laudabilis Phinces exstitit, qui Zambri ducem tribus juda, et Cozbi Madianitidem feminam concumbentes justitiae zelo accensus in locis genitalibus perfodit, et iram Dei in populo saevientem placavit. Unde et Dominus [Col. 1156A] illi statuit testamentum pacis et principem fecit illum, ut sit illi sacerdotii dignitas in aeternum (Eccli. LXV) . Et nunc, charissimi, nobismet ipsis ex his quae dicta sunt, attendentes; et si non nostrae detrimentum gloriae maledictionibus vani populi patimur, caveamus tamen, ne pravis eorum consiliis in peccatum collabamur. Et si aliquos ex nobis deceptioni diaboli ac vani populi in culpam corruisse cernimus, statim malum ex nobis auferamus, ut exemplo Phinees justitiae zelo accensi, illud nostrae discretionis gladio puniamus, ut cum justis, justorum meritis et precibus adjuti, terram lacte et melle manantem ingredi mereamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster.

SERMO LXXXI. In festo S. Gregorii de candelabro, de quo Exod. XXV.

[Col. 1156B]

Nemo lucernam accendit, et in abscondito ponit, neque sub modio, sed super candelabrum, ut qui ingrediuntur, lumen videant (Luc. XI) . Candelabrum, fratres, est Ecclesia; beatus Gregorius, cujus hodie solemnia colimus, est lucerna. Candelabrum est Ecclesia: quia candelabrum malleis extenditur, et instrumentum luminis efficitur, et sancta Ecclesia, tentationibus probata, tunsionibus persecutionum attenuata, ardet igne sapientiae coelestis, et lucet opere charitatis. Candelabrum super tres pedes stabilitur, et sancta Ecclesia super fidem sanctae Trinitatis fundatur. Legimus in Exodo quod Dominus Moysi de candelabro faciendo praecipiens ait: Facies et candelabrum ductile de auro mundissimo, hastile ejus, [Col. 1156C] et calamos, et scyphos, et sphaerulas, ac lilia ex ipso procedentia. Sex calami egredientur de lateribus, tres ex uno latere, et tres ex altero. Tres scyphi erunt quasi in modum nucis per singulos calamos, sphaerulaeque ac lilia. Hoc erit opus sex calamorum, qui producendi sunt de hastili. In ipso autem candelabro erunt quatuor scyphi in nucis modum, sphaerulaeque per singulos, et lilia. Sphaerae igitur et calami ex ipso erunt, universa ductilia de auro purissimo. Facies et lucernas septem, et pones eas super candelabrum, ut luceant ex adverso. Emunctoria quoque, et ubi ea quae emuncta sunt exstinguantur, fient de auro purissimo. Omne pondus candelabri universis suis habebit talentum auri mundissimi (Exod. XXV) . Sancta [Col. 1156D] igitur Ecclesia candelabrum ductile et aureum est. Candelabrum, quia super fidem sanctae et individuae Trinitatis fundata, et ad continendum verum divinumque lumen instituta. Ductile, quia variis persecutionum tunsionibus secundum successionem et prolixitatem temporum ad incrementa virtutum, augmentumque fidelium suorum producta. Aureum, quia charitatis intimae fulgore praeclara. Candelabrum, et quae de ipso procedebant erant ductilia, quia quicunque volunt pie in Christo vivere, persecutionem patiuntur (II Tim. III) . Erant aurea, quia cuncta sanctorum justitia, sive flamma charitatis perfectae, sive luce sapientiae probatur esse praefulgida.

Per hastile candelabri, quod in ipso constat esse [Col. 1157A] fortissimum, maximum et intimum, nec solum rectum, sed et erectum convenienter intelligimus viros in sancta Ecclesia in operibus fortissimos, in virtutibus praecipuos in interioribus deditos, ad superna contemplanda sublimiter erectos et elevatos, nec ad exteriora negotia tractanda dextra levaque deflexos. Isti etenim sunt coram divinis aspectibus praecipui et optimi, qui optimam partem elegerunt, quae non auferetur ab eis (Luc. X) . Unde et in hastili candelabri quatuor scyphi, sphaerulae, et lilia fieri praecipiuntur, cum in calamis ex ipso procedentibus non nisi tres scyphi, sphaerulae, et lilia fuisse describantur, ut per hoc contemplativorum merita activorum vitam transcendere demonstrentur. Aliter. Possumus per hastile, quod est in candelabro fortissimum, [Col. 1157B] principale et medium, et ex quo caetera procedunt, et in quo habent fundamentum, Christum intelligere, qui sanctorum omnium est fortitudo. principium, et fundamentum, et in quorum medio est, sicut ipse testatur, dicens: Ubi fuerint duo congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) . Ex quo veraciter procedunt, quia quidquid boni faciunt, ex ipso percipiunt. Hinc est enim quod ipse dicit: Ego sum vitis, et vos palmites (Joan. XV) . Quasi dicat: Ego sum hastile, et vos calami. Sicut non potest palmes fructificare, nisi manserit in vite, et sicut calamus non potest se erigere ad supportandum lucernam, nisi manserit in candelabri stipite, sic et vos nisi in me manseritis, non potestis lucem veritatis et fidei ferre. Hastile [Col. 1157C] igitur Christus, caetera quae ab hastili procedunt cuncti fideles sunt. In hastili quaternarius scyphorum et aliorum quae sequuntur describitur, cum in calamis non nisi ternarius reperiatur, ut per hoc manifeste pateat quod bonum, quod in Christo est per plenitudinem in ejus fidelibus non esse nisi per solam plenitudinis participationem. Calami procedentes de hastili, et qui in candelabro post hastile fuere praecipui, sancti apostoli et universi praedicatores sunt. Qui recte dicuntur calami, quia spiritu divino repleti. Qui dum nobis sacram fidem praedicant, quasi canticum novum suaviter sonant. De quo ipsorum sono Psalmista cecinit, dicens: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Qui etiam sex esse describuntur, [Col. 1157D] ut per senarium eorum perfectio designetur. Senarius enim perfectus numerus est, sive quod Deus sex diebus hunc mundum perfecit, sive quod idem senarius ex partibus suis constat. Quemadmodum autem calami significant praedicatores, ita et scyphi designant auditores. Quia namque scyphis vina infunduntur, recte per scyphos auditores verbi figurantur. Et sicut scyphis aliis plus, aliis minus liquoris infunditur, sic auditoribus aliis plus, aliis minus gratiae coelestis in praedicatione confertur. Unicuique secundum mensuram fidei, et mensuram donationis Christi.

Scyphi denique, id est auditores, dum vino spiritali replentur, et inebriantur, ad effectum boni operis [Col. 1158A] fortiter animantur. Unde et de sphaerulis statim additur. Sphaerulae namque, quae volubiles sunt, justos in bono opere veloces exprimunt. Sphaerula omni parte volvitur, et perfecta justorum actio, nec adversitate tardatur, nec prosperitate elevatur; quae inter adversa fortis, inter prospera humilis, nec timoris habet angulum, nec elationis. Lilia autem designant supernam retributionem. Per virorem quippe figurant immarcessibilitatem aeternitatis. Per candorem decorem immortalitatis. Calami ergo, scyphi, et sphaerulae pertinent ad laborem, lilia ad retributionem. Calami de hastili procedebant, tres hinc et tres inde, quia et ante incarnationem Christi tempore naturalis legis, tempore scriptae legis, et tempore prophetarum fuerunt sancti, qui fidem sanctae [Col. 1158B] Trinitatis mystice designarent; et post incarnationem ejus existunt, tempore primitivae Ecclesiae, tempore electionis nostrae de gentibus, tempore ultimo quando reliquiae Israel convertentur, quae eamdem fidem praedicens. Per singulos calamos describuntur scyphi, sphaerulae, lilia, quia et sub antiquis, et sub modernis praedicatoribus singulis praedictis temporibus inveniuntur fideles potum gratiae sitire, in via Dei bene operando currere, immarcessibilem virorem aeternitatis, et incorruptibilem candorem immortalitatis exspectare. Per singulos autem calamos erant tres scyphi, spherulae, lilia, ut designetur omnibus temporibus exstitisse rectores, continentes conjugatos, qui in Ezechiele per Noe, Daniel et Job figurantur. Scyphi in modum nucis, quae testam duram, nucleum [Col. 1158C] dulcem habet, jussi sunt fieri, ut per hoc demonstretur, quod dulcedo difficile nonnunquam acquiritur, sed cum habetur multum sapit, multum amatur. Si quis autem quaerit quomodo mystice hastile, quod Christum significat, scyphos, et sphaerulas, et lilia continebat, prudenter animadvertat, quod Christus non solum electis suis virtutum scientiam, operationem, et remunerationem tribuit; sed etiam in seipso scyphi figuram ostendit, cum se plenum Spiritu sancto declaravit, et sphaerulae, cum exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) . Lilii quoque, cum apud Patrem glorificatus est. Ultimus autem, id est supremus scyphus, sphaerula, lilium in hastili altiora calamis [Col. 1158D] eminent, quia dona, quae Christo Deus contulit, omnem transcendunt modum humanae capacitatis. Unicuique enim nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi (Ephes. IV) . In ipso autem habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II) . Septem lucernae, quae super candelabrum ponebantur, ut lucerent ex adverso, universi praelati sunt, qui sanctae Ecclesiae praepositi ex adverso lucent, dum verbo et exemplo peccatoribus justitiae lumen praebent, dum medentur contritis corde, dum praedicant captivis indulgentiam. Septenario autem universitatem significari saepe diximus. Emunctoria quoque et ubi quae emuncta sunt exstinguantur fient de auro purissimo. Sunt quaedam in Scripturis praecepta et in hac vita, et in futuro observanda [Col. 1159A] perpetuo, ut est illud: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. (Matth. XXII) . Sunt alia, quae tempore vitae hujus jubentur observari, ut in futuro merces retribuatur, ut est illud: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) . Sunt et alia, quae in Veteri Testamento Domino jubente servata, jam coruscante Evangelio non secundum litteram, sed juxta sensum mysticum observantur, ut ritus hostiarum, et alia hujusmodi. Quae dum ab apostolis praedicabantur esse finita, et spiritualiter tantum esse servanda, emungebantur ellychnia candelabri, ut reparata melius lucerent, quia sublimius intellecta lucem doctrinae plenius praeberent. Ad hanc reparationem pertinet quod scriptum est: Vetera novis supervenientibus [Col. 1159B] projicietis (Levit. XXVI) . Et alibi: Ecce nova facio omnia (Apoc. XXI) .

Constat enim Apostolos ante passionem Sabbatum solvisse, et post ascensionem Domini, et adventum Spiritus sancti finem penitus legalibus hostiis imposuisse. Item finita mortali vita, et succedente immortali cessabunt maxima ex parte opera vel dona lucis, quibus nunc utimur, ut sequantur praemia aeterna in praesentia divinae visionis. Sive enim prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur (I Cor. XIII) . Verba vero sacrae Scripturae, quae haec ita fieri testantur, emunctoria sunt aurea, quia spe futurae claritatis eximia. Vasa, in quibus quae emuncta sunt exstingnuntur, corda sanctorum sunt, in quibus istae mutationes fiunt, [Col. 1159C] quae et ipsa sunt aurea, quia luce sapientiae, et flamma charitatis clara. Omne denique pondus candelabri cum universis vasis suis habebat talentum auri mundissimi. Omne nempe quod, Deus facit, in numero, et pondere et mensura facit (Sap. XI) . Quae tria secundum spiritalem intelligentiam eamdem possunt habere significationem. Ad hoc pondus sive mensuram pertinet quod supra dictum est: Unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi (Ephes. IV) . Ab hac mensura solus Christus excipitur, ad quem solum pertinet quod scriptum est: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum (Joan. III) . Christus enim, ut et supra monstratum est, habet gratiam plenariam, quae [Col. 1159D] caeteris dividitur ad mensuram.

Intelligimus igitur per candelabrum Ecclesiam; per hastile, Christum; per calamos, praedicatores; per scyphos, auditores; per sphaerulas, operatores; per lilia, retributiones; per lucernas, praelatos; per emunctoria sacrae Scripturae verba, quaedam opera et virtutes quandoque evacuari contestantia; per vasa in quibus emuncta exstinguebantur, corda sanctorum in quibus haec evacuantur; per pondus candelabri, mensuram doni, meriti, sive praemii. Talentum, quod est maximum in ponderibus, perfectionem significat. Haec igitur lucerna beatus, videlicet Gregorius, cujus hodie solemnia celebramus, super candelabrum non in quolibet loco, sed in summo posita, tanto longius et latius suos radios [Col. 1160A] diffundit, quanto sublimius posita fuit. Lucet itaque nobis lucerna radiis diversis, radiis eximiis, radiis praeclaris. Lucet enim nobis virtutibus, lucet operibus, lucet verbis, lucet miraculis, lucet asperrima religione, lucet fragrantissima opinione, lucet merito, lucet praemio. Et nunc, charissimi nobis, ad hujus lucernae radios incedamus, ut devia quaeque devitantes, et per semitam justitiae gradientes, ad superna gaudia venimus. Quod nobis praestare, etc.

SERMO LXXXII. In festo Omnium Sanctorum.—Expositio tropologica psalmi CXLIX.

Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. In his et in sequentibus verbis, charissimi, quae sit sanctorum dignitas declaratur, et sub paucorum [Col. 1160B] brevitate verborum quae sit eorum gloria designatur. Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. Gloria sanctorum est bona conscientia eorum, Paulo attestante, qui ait: Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. II) . Sancti ergo non inconvenienter exsultare dicuntur in gloria, dum exsultant in sua bona conscientia. Ad hoc quoque spectat quod praedictus Apostolus ait: Opus suum unusquisque probet, et sic in semetipso tantum gloriam habebit, et non in altero (Gal. VI) . Gloriam autem conscientiae caeteris justorum virtutibus sanctus Psalmographus, imo Spiritus sanctus anteponit narratione, non quia praecedit ordine, sed quia supereminet dignitate. Praecedit enim virtus, et bona actio, et per has [Col. 1160C] itur, et ad bonam conscientiam pervenitur. Quis siquidem bonam habet conscientiam, nisi qui ex virtute, et actione se cognoscit habere justitiam? Illorum ergo tantum est exsultare in gloria, in quibus est bona conscientia, quam sola constituit jutitia. Laetabuntur in cubilibus suis. Sancti suis in cubilibus laetantur, dum a carnis desideriis remoti, a curis saecularibus elongati, et in pace interna positi, coelestia bona quiete contemplantur. Per cubilia nempe, in quibus dormitur, interna quies accipitur; quam tunc vere mens adipiscitur, cum ab exterioribus perfecte quiescit, et solis internis intendit. Horum cubilium, et quietis in Canticis canticorum sponsa meminit, ubi dicit: Ego dormio, et [Col. 1160D] cor meum vigilat (Cant. V) . Ille nimirum bene dormit, et cor ejus vigilat, qui sopitis ad exteriora sensibus, intrinsecus ad interna contemplanda devote vacat. Hanc cubilium quietem cuncti carnales odio habent, quibus exteriora sola placent. Quos sub Ephraim nomine propheta subtiliter redarguens dicit: Ephraim vitula docta diligere trituram (Ose. X) . Vitula namque trituram amat, quia comedit de spicis, quas triturat. Sic carnales omnes exteriora negotia totis praecordiis amant, non ut Ecclesiae necessitatibus vel utilitatibus inserviant, sed ut largiori et lautiori cibo, potuque inanibus etiam verbis et vanitatibus mundanis ad libitum suum se reficiant. Denique grave sibi damnum fieri conqueruntur, quoties eis exteriora custodienda, vel disponenda [Col. 1161A] non injunguntur. At non ita sancti, praesertim perfecti, qui interna magis diligunt, ex quibus potiora gaudia sumunt. Unde et subditur: Exsultationes Dei in gulture eorum. Exsultationes Dei in gutture sanctorum sunt, dum pro acceptis beneficiis exsultanter Deo gratias agunt. Hinc est quod propheta de Jerusalem, imo de universitate justorum dicit: Gaudium et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio, et vox laudis (Isa. LI) . Sed quia non sufficit ut cuiquam tantummodo bonum faciat, nisi et in aliis malum pro viribus destruat, apte subditur:

Et gladii ancipites sive bis acuti, id est ex utraque parte acuti, in manibus eorum, ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis, ad alligandos [Col. 1161B] reges eorum in compedibus, et nobiles eorum in manicis ferreis, ut faciant in ejus judicium conscriptum: gloria haec est omnibus sanctis ejus. Unde Apostolus, cum de spiritali armatura loqueretur, de gladio dicit: Et gladium spiritus, id est gladium spiritalem, quod est verbum Dei (Ephes. VI) . Et alibi: Vivus est sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque et medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis (Hebr. IV)> . Pluraliter autem hic dicuntur gladii, quia duo sunt Testamenta verbi Dei. Ad quod forsitan spectat illud Evangelicum: Domine, ecce duo gladii hic (Luc. XXII) . Qui recte bis acuti sunt, quia foris in nobis amputant luxuriam carnis, et [Col. 1161C] intus resecant malitiam cordis. Bis acuti sunt, quia bonos a malis, et malos a bonis discernunt. Gladios autem sancti tenent in manibus, quia verba sacra quae praedicant exercent operibus. Ad quid etiam teneant eos declaratur, cum subditur: Ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis. Possumus autem per nationes hoc in loco convenienter intelligere malos per populos bonos, infirmos tamen et imperfectos. Sancti itaque in nationibus gladiis Deum vindicant, dum secundum praecepta sacrae Scripturae malos excommunicant, vel certe in eos vindictam quandoque venturam praedicant. Increpationes in populis faciunt, dum bonorum perfectorum et infirmorum quaslibet transgressiones [Col. 1161D] veniales et leves sacris verbis redarguunt. Mali ex industria malae voluntatis, et elatione culpam incurrunt; boni ex ignorantia, vel infirmitate delinquunt. Et quantum distat nequitia malorum ab imperfectorum infirmitate, tantum vindicta videtur differre ab increpatione. Nequitia quippe, et vindicta sunt graviores; infirmitas autem et increpatio leviores. Ad alligandos reges eorum in compedibus et nobiles eorum in manicis ferreis. Reges hoc in loco dici possunt, quorum est ex officio virtute discretionis alios regere. Nobiles, qui cujuslibet fulgore dignitatis caeteris videntur praepollere. Qui quanto sublimiores sunt, tanto facilius ac citius in culpam nonnunquam cadunt. Quos sancti in compedibus et manicis ferreis ligant, quoties [Col. 1162A] eorum pravitatem auctoritate suae sanctitatis refrenant. Nec solum sancti praelati istos praelatos, et nobiles ignobiliter viventes a suis pravitatibus cohibent; verum et subjecti eorumdem malorum ipsos cohibere debent, ne possint manus eorum, quod coeperant, implere, vel si incoeperint, non possint consuescere, vel diutius tenere. Nisi enim subditi cum auctoritate mala eorum reprobent et eis contradicant, seductionis eorum se reos sciant. Si enim asina Balaam sessorem suum usque ad gladium angeli subvexisset, nonne uterque eorum sententiam subiisset? Nunc autem ei restitit, calces allisit, verbis contra naturam increpavit, sicque se et illum salvavit. Sic et Paulus restitit in faciem Petro, quia reprehensibilis erat (Gal. II) .

[Col. 1162B] Quod autem praelatus subditorum correptionem libenter amplecti debeat, beatus Gregorius in Pastoralibus demonstrat, dicens: «Praelatus, qui prava studet agere, et tamen ad haec videt caeteros tacere, ipse sibimet testis est quod plus veritate se appetit diligi, quam contra se non vult defendi. Hinc Petrus increpationem Pauli libenter accepit. Hinc David correptionem subditi humiliter audivit, quia et rectores boni, dum privato amore se diligi nesciunt, liberae puritatis verbum a subditis, obsequium humilitatis credunt. Sed inter haec necesse est quatenus subditorum mens, cum quaedam recte sentire potuerit, sic in vocem libertatis prodeat, et tamen libertas in superbiam non erumpat, ne dum forte immoderatius eis linguae libertas conceditur, [Col. 1162C] vitae ab his humilitas amittatur. Ut faciant in eis judicium conscriptum. Judicium conscriptum dici potest divinum decretum auctore Deo in mundo sancitum a Patribus litteris commendatum. Quod videlicet judicium sancti in nationibus, populis, regibus, et nobilibus eorum faciunt, dum alios pro contumacia puniunt, alios de suis transgressionibus corripiunt, et integritati virtutum restituunt in quantum possunt. Et haec est gloria omnibus sanctis ejus, ut videlicet ipsi boni per justitiam existant, et in aliis puniendis vel corripiendis secundum rationem praedictam gratiam sibi datam exerceant. Omnibus sanctis ejus, id est non solum majoribus, sed et minoribus. Inferiores enim licet in aliis puniendis vel [Col. 1162D] corripiendis potestative non agant, potestative tamen agentibus cooperantur, et si non facto vel verbo, tamen voto. Unde est illud: Laetabitur justus, cum viderit vindictam (Psal. LVII) . Et si gaudet justus, cum videt iniquis vindictam illatam, multo plus gaudere, credendus est, dum videt peccatoribus per correptionem et emendationem veniam concessam, sanctitatem restitutam, quemadmodum gaudium est in coelis super uno peccatore poenitentiam agente, magis quam super nonaginta novem justis, qui non egent poenitentia (Luc. XV) . Sancti itaque, ut supra dictum est, exsultabunt in gloria per bonae conscientiae gloriationem: laetantur in cubilibus suis per internam quietem; exsultationes Dei sunt in gutture eorum per gratiarum actionem; gladii ancipites in [Col. 1163A] manibus per sacri verbi operationem; faciunt vindictam in nationibus malos puniendo; increpationes in populis, delinquentes corripiendo; alligant reges et nobiles etiam superiores, sed cum reverentia a pravitate cohibendo; faciunt in his omnibus judicium conscriptum, hoc quod Deus per Scripturam faciendum judicat exsequendo. Laboremus, charissimi nobis, bonorum quae de sanctis dicta sunt esse participes, ut eorum gloriae mereamur esse consortes. Quod nobis praestare dignetur, etc.

SERMO LXXXIII. In festo Omnium Sanctorum.—Expositio anagogica psalmi CXLIX.

Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis. Haec superius secundum sensum tropologicum [Col. 1163B] exposita sunt, sed adhuc secundum anagogicum sensum, ad quem etiam magis pertinere videntur, exponi possunt. Exsultabunt itaque sancti in gloria, quia non solum nunc exsultant in gloria, ut supra dictum est, per bonam conscientiam in tempore, verum etiam post tempus exsultabunt in gloria per retributionem in aeternitate. Quae gloria, quanto magis nunc est incognita nostro sensui, inexperta affectui tanto difficilior est locutioni. Gloria namque haec ipse Deus est, quem nemo vidit unquam (I Joan. IV) , qui est incomprehensibilis cogitatu, qui dum suos sanctos in coelo luce suae claritatis illustrat, suae gloriae beatitudinem illis perfecte participat. De qua gloria, ut quoquo modo nobis significetur, scriptum est: Fulgebunt justi sicut sol in regno [Col. 1163C] Patris eorum (Matth. XIII) . Quis ergo putas fulgor erit, dum innumerabilia millia justorum sociabuntur innumerabilibus millibus angelorum? Et si tam inaestimabilis claritas erit in his creaturis, quis, quaeso, aestimet fulgorem summae majestatis, non solum illum qui est divinitatis, verum etiam illum qui est glorificatae in Christo humanitatis, quem omnis creaturae claritatem incomparabiliter transcendere certissimum est? Nam de ipso etiam ante passionem, et ante resurrectionis ascensionisque ejus gloriam, in ejus transfiguratione scriptum est quod resplenduit facies ejus sicut sol (Matth. XVII) . Legimus in Apocalypsi de angelo, qui in similitudinem Filii hominis beato Joanni apparuit, scriptum quod facies ejus [Col. 1163D] erat sicut sol quando lucet in virtute sua (Apoc. I) . Clarissimam in rebus visibilibus creaturam ad exprimendam claritatis ejus gloriam posuit, dum faciem ejus sicut solem in virtute sua lucere, id est in meridie, dixit. Perpendat igitur qui potest qualis sit aeterna et immensa claritas incomprehensibilis et ineffabilis divinitatis, si tam mirabilis fuit apparens similitudo glorificatae in Christo humanitatis. Beata autem gloria justorum, sive gloriosa beatitudo eorum erit summae Divinitatis, et glorificatae in Christo humanitatis claritate perlustrari, et eam sine fine contemplari. Unde et in Apocalypsi iterum scriptum est quod civitas superna, scilicet Jerusalem, non eget sole neque luna, ut luceat in ea; nam claritas Dei illuminabit eam, et lucerna ejus Agnus est (Apoc. XXI) . [Col. 1164A] Perpendat enim qui potest (sed non est, ut credo, qui possit) quanta erit sanctorum gloria, quando bonus servus et fidelis intrabit in gaudium Domini sui (Matth. XXV) , quando bonus operarius post laborem operis sui percipiet lucrum denarii (Matth. XX) ; quando sapientes virgines cum sponsa et sponso intrantes laetabuntur in aeternum in coelesti thalamo (Matth. XXV) ; quando recipientes eos in aeterna tabernacula mensuram bonam, et confertam, et coagitatam, et superfluentem dabunt in sinum eorum (Luc. VI) ; quando absterget Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum suorum, et jam non erit amplius neque luctus, neque clamor, sed nec ullus dolor; quoniam priora transierunt (Apoc. XXI) ; quando gaudium et laetitiam tenebunt, quando fugiet [Col. 1164B] dolor et gemitus, quando replebimur ab ubertate domus Dei, et torrente voluptatis ejus potabit nos et quando in lumine ejus videbimus lumen (Psal. XXXV) ; quando nostrum esse non habebit mortem, nostrum nosse non habebit errorem, nostrum amare non habebit offensionem; quando vacabimus et videbimus, videbimus et amabimus, amabimus et laudabimus nostri magnificentiam Creatoris, qui Deus super omnia benedictus in saecula. Magna est igitur gloria, ut in praecedenti sermone diximus, habere bonam conscientiam, sed longe amplior est gloria habere vitam aeternam. Magnum quippe est si sis justus et incomparabiliter est amplius, si sis et beatus.

Laetabuntur in cubilibus suis. Possumus hic per [Col. 1164C] cubilia sanctorum intelligere supernas mansiones eorum, de quibus Salvator ait: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV) . Quam etiam domum propheta commendans ait: O Israel, quam magna est domus Dei et ingens locus possessionis ejus; magnus est, et non habet finem, excelsus et immensus (Baruch. III) . De hoc quoque loco, Salvator ait: Vado parare vobis locum (Joan. XIV) . In cujus domus sive loci mansionibus, dum sancti secure pacifice, et quiete vivunt, velut in cubilibus suaviter requiescunt. In cubilibus, ait, non in cubili, quia secundum differentiam meritorum erit et differentia praemiorum. Stella enim a stella differt in claritate, sic et resurrectio mortuorum (I Cor. XV) . Et alibi: [Col. 1164D] Unusquisque propriam mercedem accipiet secundum suum laborem (I Cor. III) . Exsultationes Dei in gutture eorum. Exsultationes Dei tunc in gutture eorum erunt, quia sine fine Deum laudabunt, eo quod mala evaserunt bona perceperunt, et haec in perpetuum absque detrimento possidebunt. De hac aeterna laude sanctorum est illud Psalmistae: Misericordias Domini in aeternum cantabo (Psal. LXXXVIII) . Qualis autem sit exsultatio sanctorum in coelesti gloria, et laetitia in cubilibus istis, exsultationes quoque in gutture eorum, illorum solummodo est cognoscere quibus datum est et habere. Unde quidam rythmico carmine supernam affatus Jerusalem pulchre dixit:

Quantum tui gratulentur,
Quam festive conviventur,
[Col. 1165A] Quis affectus eos stringat,
Aut quae gemma muros pingat.
Chalcedon an hyacinthus,
Norunt illi qui sunt intus.

Quia ergo non est qui possit cognoscere quae sanctorum erit gloria, quam possidebunt eum videndo, quae eorum requies, quam habebunt supernis in cubilibus quiescendo: quales exsultationes, quae in eorum personabunt gutture Deo canendo, scrutemur interim, et sanemus infirmitatem nostram, ut ad illa bona mereamur quandoque pertingere, quae nondum valemus videre. Laboremus totis viribus ad illam lucem pervenire, quae in tenebris lucet, et quam tenebrae non valent comprehendere. Et gladii ancipites in manibus eorum ad faciendam vindictam [Col. 1165B] in nationibus, increpationes in populis, etc. Insinuatis bonis coelestibus, quae sancti in futuro possidebunt, redit ad insinuandam eorum potentiam, quam in die judicii cum Judice in damnandos exercebunt. Apostoli quippe, et perfectissimi quique cum Christo judicaturi mundum credendi sunt. In quorum manibus gladii ancipites ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis erunt, quia secundum verba Scripturae, quae ipsi tenuerunt, et illi contempserunt, eos in anima et corpore aeternaliter puniri debere judicabunt. Tunc enim stabunt justi in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt, et qui abstulerunt labores illorum (Sap. V) . Tunc stabit beatus Benedictus pro suis monachis; beatus Augustinus pro suis clericis; beatus Petrus, et omnes [Col. 1165C] apostoli, et ecclesiastici praelati pro sibi commissis adversus impios, injustos et raptores, qui eos cruciaverunt, et possessiones Ecclesiae, et substantias fidelium injuste diripuerunt; et januas coeli ingredi non sinentes projicient eos in tenebras exteriores. Possumus autem per vindictam in nationibus graviorem poenam his qui graviora scelera perpetraverunt inferendam accipere. Per increpationes in populis, minorem in inferno cruciationem his qui minora commiserunt crimina imponenda intelligere. Gravius enim adulteri quam fornicatores cruciabuntur. Post hoc autem quod post generalem malorum poenam, specialiter regibus, et nobilibus eorum singularis quaedam cruciatio attribuitur, patenter ostenditur [Col. 1165D] quod ut scriptum est judicium durissimum in his qui praesunt, fiet (Sap. VI) , et quod potentes potenter tormenta patientur (ibid.) . Et item: Fortioribus autem fortior instat cruciatio (ibid.) . Justum est enim ut qui caeteris praelati ex concessa sibi potestate caeteris pejus operantur, caeteris gravioribus poenis in damnatione et strictius arceantur. Et hoc est quod additur, ad alligandos reges eorum in compedibus, et nobiles eorum in manicis ferreis. Judicium autem, quod in die judicii per sanctos in reprobos exercebitur, judicium esse conscriptum dicitur, quia per sanctos Patres in divina pagina scriptum est et sancitum. Gloria haec est omnibus sanctis ejus. Gloria haec, ut scilicet in semetipsis aeternalitater gloriose fulgeant, et impios suo judicio aeterno supplicio puniendos [Col. 1166A] decernant. Aestimemus, charissimi, in quantum possumus, quae vel qualis sit sanctorum gloria, et laboremus, ut consortes eorum esse mereamur in patria. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXXXIV. In festo sancti Augustini. De perfectione et gaudiis Ecclesiae militantis et triumphantis.

Anima mea, benedic Dominum, quoniam liberavit Jerusalem civitatem suam. Beatus ero, si fuerint reliquiae seminis mei ad videndam claritatem Jerusalem. Portae Jerusalem ex sapphiro, et smaragdo aedificabuntur, et ex lapide pretioso omnis circuitus murorum [Col. 1166B] ejus. Ex lapide candido et mundo omnes plateae ejus sternentur, et per vicos ejus alleluia cantabitur. Benedictus Dominus, qui exaltavit eam, ut sit regnum ejus in saecula saeculorum super eam. Amen (Tob. XIII) . Ista quae proposuimus, ex verbis Tobiae, quibus Dominum post receptum lumen oculorum suorum laudavit, accepimus. Tobias interpretatur bonus Domini. Tobias ergo sanctorum doctorum praelatorumque coetum rectissime significat, qui vere bonus Domini excellenter est, et vocatur, non solum eo quod sancte vivendo, praecepta Dominica effectui mancipat, verum et idcirco quod sibi creditas animas ad fidem erudit, et ad recte vivendum informat. Ex quorum videlicet praelatorum, ac doctorum numero beatus Augustinus, cujus hodie solemnia celebramus, [Col. 1166C] eminenter exstitit, qui suum discipulatum, gregemque perfectissime docuit, et ad serviendum Deo nihilominus instituit. Qui etiam merito suam animam ad benedicendum Dominum provocavit, quia lumen supernae cognitionis sibi collatum non ignoravit. Per Jerusalem autem sanctam Ecclesiam intelligimus, quae partim in terra peregrinatur, partim in coelo gloriatur. Hic exsultat, ibi regnat; hic filia, ibi mater. Una est tamen civitas, una Ecclesia, una columba, una amica, una sponsa. Civitas civium cohabitatione, Ecclesia fidelium collectione, columba simplicitate, amica dilectione, sponsa fide. Et celebrantur nuptiae utrobique, in mundo scilicet et in coelo; sed hic in fide, ibi in specie; hic in spe, ibi in re. Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc [Col. 1166D] autem facie ad faciem (I Cor. XIII) . Hic in nuptiis propinatur vinum gratiae, ibi propinatur vinum gloriae. De qua etiam civitate in principio verbi quod proposuimus intimatur, quod eam Deus liberavit; et in fine quod eam exaltavit. Ait enim:

Benedic anima mea Dominum, quoniam liberavit Jerusalem civitatem suam. Et in fine: Benedictus Dominus, qui exaltavit eam. Primum enim eam liberat, deinde exaltat. Liberat a malo, exaltat in bono; liberat in via, exaltat in patria. Liberat per gratiam, exaltat per gloriam. Beatus ero, si fuerint reliquiae seminis mei ad videndam claritatem Jerusalem. Perpendat, qui potest, quanta sit charitas spiritalium patrum erga filios, qui filiorum salutem, ut ex his [Col. 1167A] verbis intelligi potest, suam autumant, quam ut suam veraciter amant, et propriam reputant. Unde Paulus Thessalonicensibus ait: Quae est spes nostra, aut gaudium, aut corona gloriae? Nonne vos estis ante Dominum Jesum Christum in adventu ejus? (I Thes. II) . Hanc eamdem charitatem Paulus exprimit, ubi ad Galatas dicit: Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) . Et notandum quod non ait semen meum, sed reliquiae seminis mei. Licet enim multi sint vocati, pauci tamen sunt electi (Matth. XXII) ; sicut inter ipsos electos plures sunt imperfecti, pauciores sunt perfecti ad videndam claritatem Jerusalem. Duae sunt Ecclesiae sanctae claritates, una est in tempore, altera in aeternitate; una in justificatione, altera in beatitudine; una in [Col. 1167B] merito, altera in praemio. Quantumcunque autem per primam intrinsecus fulgeat, extrinsecus tamen nigrescit; quia omnes, qui pie volunt in Christo vivere, persecutionem patientur (II Tim. III) . De hoc fulgore, et hac nigredine ipsa sancta Ecclesia in Canticis canticorum dicit: Nigra sum, sed formosa, filiae Jerusalem (Cant. I) . Nigra foris per angustiam persecutionis, sed formosa intus per fulgorem charitatis. Licet enim exterior homo noster corrumpatur, interior tamen renovatur de die in diem (II Cor. IV) . Hoc autem quod dicitur: Beatus ero, si fuerint reliquiae seminis mei ad videndam claritatem Jerusalem, ad futuram gloriam ejus magis pertinere videtur, quam Isaias illi promittit, dicens: Non erit tibi amplius sol ad lucendum per diem, nec splendor lunae illuminabit te; [Col. 1167C] sed erit tibi Dominus in lucem sempiternam, et Deus tuus in gloriam tuam, id est non occidet ultra sol tuus, et luna tua non minuetur: quia Dominus erit tibi in lucem sempiternam, et complebuntur dies luctus tui (Isa. LX) . Sanctus itaque quilibet praelatus beatum se asserit, si fuerint reliquiae seminis sui ad videndam claritatem Jerusalem, quia revera beatus erit, cum vel aliquos ex his, qui nunc eum imitari videntur in mundo, supernam sanctae Ecclesiae gloriam secum contemplari viderit in coelo. Beatus erit pro suo bono opere, beatus pro sibi commissorum bona conversatione. Quamvis enim in omnibus sanctis duplex erit gloria, pro corporis videlicet et animae stola, in sanctis tamen praelatis specialiter complebitur quod scriptum est: In terra sua duplicia [Col. 1167D] possidebunt (Isa. LXI) : pro sua sibique commissorum justitia.

Portae Jerusalem ex sapphiro, et smaragdo aedificabuntur: et ex lapide pretioso omnis circuitus murorum ejus. Smaragdus per suum virorem significat fidem. Sapphirus, qui firmamenti prae se fert colorem, bonam operationem. Virorsmaragdi fidem significat, quia sicut viror in germinantibus primum apparet, ita fides in virtutibus ordine prima est, sine qua impossibile est placere Deo. Prima porta sanctae Ecclesiae fides est, quae per secundum lapidem, id est smaragdum ordine praepostero figuratur; secunda operatio, illa, inquam, operatio, quae per dilectionem, Dei et proximi fit, quae per primam exprimitur. [Col. 1168A] Prima porta fides quasi duas habet valvas per duas partes suas. Duo enim quaedam sunt, et haec duo unum sunt, Creator et Salvator: duo sunt numina, et res una. Tamen aliud notat Creator, aliud Salvator; Creator, quia fecit nos; Salvator, quia salvavit nos. Creator, et quae pertinent ad Creatorem, haec una pars est fidei; et Salvator, et quae pertinent ad Salvatorem, haec est altera. In prima parte ad fidem pertinet, confiteri Creatorem, ab eo facta esse omnia quae habent esse; in secunda parte ad fidem pertinet, venerari Salvatorem, et confiteri ab eo reparata esse perdita, quibus datum vel dandum est beatum esse. Prima pars fidei spectat ad debitum naturae, secunda spectat ad debitum gratiae. Illa credere debemus, quia per naturam conditi sumus. [Col. 1168B] Ista credere debemus, quia per gratiam reparati sumus. Si igitur illa credis, habes primae portae valvam unam; si ista credis, habes alteram. Sed non sufficit portam primam solam ingredi, nisi ingrediaris et secundam, quia fides sine operibus mortua est (Jac. II) . Operatio autem porta secunda est, quae per primum lapidem, id est sapphirum, figuratur. Omnis enim operatio, quae per dilectionem Dei et proximi fit, magis coelestis quam terrena est: quia non fit, propter terrena, sed propter coelestia; et ob hoc per sapphirum figuratur. Quae et ipsa duas valvas videtur habere. Si enim quod bonum est opereris diligendo Deum, habes valvam unam; si autem opereris bonum diligendo proximum, habes alteram. Si ergo vis, sive in praesenti sive in [Col. 1168C] futuro civis esse Jerusalem, oportet ut utramque portam ingrediaris, fidei scilicet et operationis, illius autem operationis quae per dilectionem fit. Nam sicut fides sine operatione mortua est, sic et operatio absque dilectione inanis est.

Omnis quoque circuitus murorum ejus ex lapide pretioso construitur, quia sancta Ecclesia et in merito suarum soliditate virtutum undique circumdatur, et in praemio coelestium fulgore praemiorum circumquaque decoratur; ut in merito sit firma, in praemio fulgida: in merito nihil ei desit virtutis, in praemio nihil beatitudinis. Utrobique tamen est fulgida, utrobique solida, dum et nunc virtute est clara, et tunc claritate perpetua. Sed et plateae ejus ex lapide candido et mundo: candido in bono, mundo [Col. 1168D] a malo sternuntur; dum imperfecti quique qui rebus terrenis licentius et latius utuntur, in tempore munditia bonorum operum, et in aeternitate decore praemiorum ordinatissime disponuntur. Qui licet careant robore passionis, candent tamen byssino suae justificationis, quod habent ex munditia bonae actionis, et decore honestae conversationis. Et per vicos ejus alleluia cantabitur. In mundo, et in coelo sanctae Ecclesiae multiplices ordines existunt, qui dum vel merito vel praemio inter se differunt, quasi multos ex se vicos efficiunt. Per quos omnes alleluia cantatur, dum et ab his qui sunt in coelo, et ab his qui sunt in terra, laus divina depromitur. Unde et scriptum est: Confessio ejus super coelum et terram [Col. 1169A] (Psal. CLXVIII) . Et licet ista, quae dicta sunt, secundum utrumque sanctae Ecclesiae statum exponamus, ad futuram tamen melius referuntur. Unde et subditur: Benedictus Dominus, qui exaltavit eam, ut sit regnum ejus super eam in saecula saeculorum. Amen. Quamvis enim regnum Dei super Ecclesiam etiam in praesenti sit, in futuro tamen multo amplius fore videtur, cum videlicet omnis calumnia peccati defecerit, cum nec mors nec mortalitas ultra dominabitur nobis, sed corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem: cum Filius tradiderit regnum Deo et Patri, et erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) . Et nunc, charissimi, videamus, an de semine beati Patris Augustini, id est imitatores ejus simus sicut esse debemus. Attendamus, [Col. 1169B] an verbum Dei, ejus exemplo legendo, meditando, tractando, praedicando, secundum gratiam nobis datam diligimus; an ejus honestissimam religionem sancte vivendo totis viribus imitamur. Si enim haec facimus, vere semen ejus sumus, vere claritatem coelestis Jerusalem cum ipso contemplabimur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster. Amen.

SERMO LXXXV. In festo sancti Michaelis primus.—Ex historia libri Judith.

Nota est historia de Judith, quomodo Holofernem principem exercitus regis Assyriorum, qui in eadem historia Nabuchodonosor appellatur, et in Ninive regnasse perhibetur, interfecit. Qua peracta victoria [Col. 1169C] et spoliis hostium collectis, dederunt filii Israel Judith in auro, et argento, et vestibus, et gemmis, et omni supellectili universa, quae Holofernis peculiaria fuisse probata sunt; et omnes populi gaudebant cum mulieribus, et virginibus, et juvenibus in organis, et citharis. Tunc cecinit Judith canticum hoc Domino, dicens: Incipite Domino in tympanis: Cantate Domino in cymbalis, modulamini illi psalmum novum, exsultate, et invocate nomen ejus. Dominus conterens bella, Dominus nomen est illi. Qui posuit castra sua in medio populi sui, ut eriperet nos de manu inimicorum nostrorum (Judith. XVI) . Judith significat Ecclesiam, Nabuchodonosor diabolum, Ninive mundum, Holofernes aliquem robustissimum [Col. 1169D] principem daemonum, sive principatum gentium adversus Ecclesiam malignantium. Judith gladio Holofernis caput ejus abscidit: quia sancta Ecclesia cujuslibet hostis adversus malignantis superbiam per propriam malitiam confundit. Dum enim adversus Ecclesiam, vel quamlibet sanctam animam callidus hostis malignatur, et ipsa adjuvaute gratia ejus malitiam evadit, in ipsum eadem malitia retorquetur, per quam et occiditur. Unde et impio presbytero adversus justam Susannam malignitati dictum est: Recte mentitus es in caput tuum (Dan. XIII) . Et item scriptum est: Mentita est iniquitas sibi (Psal. XXVI) . Justum est enim ut quod impius quisque adversus justum conatur, ipse sustinere cogatur. Omnes enim, qui acceperint gladium, gladio peribunt (Matth. XXVI) . [Col. 1170A] Spolia Assyriorum significant sapientiam, eloquentiam, opera quaedam et virtutes, et bonorum disciplinam morum gentilium. In quibus omnibus nonnulla probantur imitatione utilia. Aurum significat sapientiam; argentum, eloquentiam; vestes bona opera; gemmae, virtutes; varia supellex, bonorem ornamenta morum. Quae filii Israel hostibus auferunt. Judith tribuunt, dum fideles omnes haec exercentes ea ad laudem, et studium Ecclesiae referunt. Sic populus Dei ab Aegypto recedens ipsam spoliavit, unde tabernaculum construxit. Sic justi sub Testamento Veteri, quae hostibus abstulerunt, in ministerium templi consecraverunt. Omnes populi gaudebant cum mulieribus, et virginibus, et juvenibus in organis, et citharis. Mulieres sunt, qui [Col. 1170B] materno affectu erga alios agunt, qui eos verbo doctrinae pariunt, et nutriunt. Mulier sive mater fuit Paulus, quando ait: Filioli, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) . Et item: Lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. XIII) . Nam virgines sunt, qui a negotio doctrinae quiescunt; qui eam tantum, quae Dei, non etiam quae per officium doctrinae proximi sunt, cogitant, et quomodo mente et corpore sancti Deo placeant solum elaborant. Juvenes sunt, qui per nullum boni operis effectum senescunt, sed renovatur ut aquilae juventus eorum (Psal. CII) , et si exterior eorum homo corrumpitur, interior tamen revocatur de die in diem (II Cor. IV) . Cum his omnibus fideles populi exsultant, et quid intrinsecus gaudii de spiritali [Col. 1170C] victoria habeant, extrinsecus demonstrant in organis, id est canticis spiritualibus et citharis, id est bonis operibus. Organa namque, ut sonum reddant, implentur vento, et per hoc significant cantica plena Spiritu sancto. Citharae vero, ut sonent, manu tanguntur, et propterea per citharas opera bona figurantur.

Incipite Domino in tympanis, cantate Domino in cymbalis, modulamini illi psalmum novum. Sancta Ecclesia in hoc cantico et pro adepta victoria gratias agit, et fideles suos quando ei concinant instrunt. Incipite Domino in tympanis. Intendite, fratres. Ut enim ex his verbis perpendi potest; non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV) , qui carnis suae voluntati servit. Qui enim commessationibus, et ebrietatibus, [Col. 1170D] cubilibus et impudicitiis deseruit, carnemque suam per abstinentiam, et continentiam castigare negligit, congrue Deo gratias agere nequit. Tympanum, quod pelle siccata et extensa fit, afflictionem carnis exprimit. Incipite ergo in tympanis, et postea cantate in cymbalis. Cymbala, quae invicem percussa sonant, labia nostra figurant, quae dum invicem cantando percutimus, sonum laudis divinae reddimus. Praecedant ergo tympana, ut bene sonent cymbala, id est nosmetipsos primum per afflictionem perfecte mundemus, ut postea laudem Dei congrue et accepte decantemus. Psalmus sive a psallendo sive ψάλλειν psallo in Graeco, quod est tangere, dicatur, effectum significat boni operis Incipite [Col. 1171A] ergo carnem castigando, cantare in cymbalis Deum labiis laudando, modulamini psalmum novum bene operando. Exsultate, et invocate nomen ejus. Exsultate de beneficiis acceptis, invocate pro accipiendis. Dominus conterens bella, Dominus nomen illi.—Dominus conterens bella, quia de coelo fortitudo est, quia ipse vicit mundum; Dominus nomen illi subaudi soli, quia etsi sint domini multi, ipse tamen Dominus solus est, quia excellenter, quia immutabiliter. Qui posuit castra sua in medio populi sui, ut nos eriperet de manu inimicorum nostrorum. Haec est causa victoriae, haec est causa laudis divinae, quod Deus posuit castra sua in medio populi sui. Sed quae sunt haec castra, nisi exercitus angelorum, de quibus Jacob, cum eos obviam haberet, ait: Castra Dei [Col. 1171B] sunt haec (Gen. XXXII) . Quae castra Deus in medio populi posuit, quia quemadmodum Paulus ait: Omnes administratorii spiritus in ministerium sunt missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Hebr. I) . Unde et beatus Michael, cujus hodie solemnitatem celebramus contra draconem cum suis angelis pugnasse et vicisse in Apocalpysi perhibetur, ubi dicitur: Factum est praelium magnum in coelo. Michael et angeli ejus praeliabantur cum dracone, et draco pugnabat, et angeli ejus, et non valuerunt, neque inventus est locus eorum amplius in coelo (Apoc. XII) . Cum enim omnes administratorii spiritus, id est angeli, in ministerium missi credantur propter eos, qui haereditatem capiunt salutis, Michael tamen ex nomine in praelio designatur, et aliorum princeps [Col. 1171C] esse describitur, quemadmodum et in Veteri Testamento populi Israelitici, id est videntis Deum princeps memoratur.

Et factum est praelium magnum in coelo. Quasi diceretur: Ne timeatis, fideles, tametsi saeviunt adversum vos daemones inferendo tentationes, concitando persecutiones; quia sancta Ecclesia contra omnia eorum molimina magna habet auxilia, non solum sanctorum documenta doctorum et praedicatorum, sed et suffragia angelorum. Et factum est praelium magnum, quia robustum, et longum in coelo, id est in sancta Ecclesia, dum detinetur in mundo. Michael, et angeli ejus praeliabantur cum dracone, et draco pugnabat, et angeli ejus: sed illi Ecclesiam adjuvando, isti eam impugnando; illi salubria [Col. 1171D] suggerendo, isti noxia consulendo: draco, et Angeli ejus bonorum exercitum impetendo: Michael, et angeli eorum impetum coercendo. Et non valuerunt, draco videlicet, et angeli ejus sanctorum spirituum removere suffragia, neque inventus est locus eorum amplius in coelo, id est in sancta Ecclesia, ut ei vel auferre justitiam, vel eam possent pertrahere ad culpam. Nam et si aliquis de fidelibus Ecclesiae (de his dicimus, qui secundum propositum vocati sunt sancti), permittente divina providentia, et diabolica suggerente malitia, aliquando in culpam labitur, nequaquam tamen in hoc diabolus vincit, sed vincitur, quia praedestinatis ad vitam etiam malum in bonum cooperatur, nec hoc tam saevientes [Col. 1172A] adversarii viribus agitur, quam permittentis Dei provida dispositione ad resurgentis lapsi cautelam ordinatur. Nullatenus ergo diabolus, vel angeli ejus locum amplius habent in coelo, id est talium Ecclesia, quia nequaquam illos expugnare valet, qui coelestia bona vero corde sciunt, et ad illa consequenda praedestinati sunt, ut eos pro libito suo in peccatum trahant, vel quandiu velint in ipso detineant. Magis autem, cum et hoc divina permissione fiat, locus eorum in terra reperitur, id est in iis qui terrena diligunt, et coelestia bona mereri contemnunt. Unde bene sequitur: Et projectus est draco ille magnus serpens antiquus, qui vocatur diabolus et satanas, qui seducit universum orbem; et projectus est in terram, et angeli ejus cum illo missi sunt. Draco per [Col. 1172B] ardorem invidiae, magnus per excellentiam superbiae, serpens per astutiae calliditatem, antiquus per peccandi veternam consuetudinem. Nunc ergo, charissimi nobis, quia sanctus Michael et angeli ejus pro nobis nobiscum pugnant, quia plures sunt nobiscum, quam cum illis; non enim est numerus militum Dei: nam millia millium ministrabant ei, et decies centena millia assistebant ei (Dan. VII) ; contra draconem hunc, qui per regem Assyriorum figuratur, viriliter agamus, et superbiam ejus elidendo caput ejus abscindamus, ut peracta victoria cum nostra Judith supernam Jerusalem ingredi cum gaudio mereamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus. Amen.

SERMO LXXXVI. In festo sancti Michaelis secundus.—Item ex libro Judith.

[Col. 1172C]

Venit Assur ex montibus, et montibus ab aquilone in multitudine fortitudinis suae. Cujus multitudo obturavit torrentes, et equi eorum cooperuerunt valles. Dixit se incensurum fines meos, et juvenes meos occisurum gladio, infantes meos dare in praedam, et virgines in captivitatem. Dominus autem omnipotens nocuit eum, et tradidit eum in manus feminae, et confudit [confodit] eum (Judith. XVI) . In his verbis superba fortitudo, et contumax comminatio diaboli describitur, ut dum sancta Ecclesia illum superat, ejus virtus gloriosior ostendatur. Verum ex principio sermonis declaratur, quod ex mira [mera] superbia procedit, quod diabolus adversus Ecclesiam saevit. [Col. 1172D] Nam dicitur, venit Assur ex montibus, id est superbiae suae tumoribus, quibus in principio Deo voluit parificari, et nunc homini vult donari. Nam cum montes aliquando in bona significatione soleant poni, ut ibi: Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi (Psal. CXX) ; et ubi de habitatore Jerusalem dicitur, quod sint montes in circuitu ejus (Psal. CXXIV) , quod hic non nisi in malo debeant accipi, manifestatur per repetitionem qua subjungitur: Et montibus ab Aquilone quippe dicente Domino, pandetur omne malum (Jer. I) . Quod autem malum per aquilonem, qui frigidus est, rectius accipimus quam malitiam? Hinc de Jerusalem dictum est quod frigidam fecit suam malitiam, sicut cisterna [Col. 1173A] frigidam facit aquam suam (Jer. VI) . Assur ergo ex montibus ab aquilone venit, dum diabolus ex superba malitia, vel malitiosa superbia ad persequendum justos prorumpit. Qui in multitudine fortitudinis suae venit, quia ad perficiendam suam nequitiam universitatem daemonum, ac malignorum hominum colligit. Cujus, inquit, multitudo obturavit torrentes, et equi eorum cooperuerunt valles. Multitudo diaboli sunt daemones, equi, quibus invehuntur, sunt persecutores. Torrentes docentes sunt praedicatores, valles humiles auditores. Istos torrentes daemones, ne aquam fidelibus fundant, obturant, dum eos quibuslibet impedimentis ab officio praedicationis retardant. Equi quoque eorum valles operiunt, dum persecutores humiles opprimunt. Magnum itaque flagellum [Col. 1173B] est, dum diabolicis tentationibus fluenta praedicationis auferuntur, et persecutionibus impiorum humiles auditores opprimuntur. Sed quod diabolus intentat ad detrimentum, hoc electis, ut exitus probat, redit ad profectum, sicut scriptum est: Deus non patietur vos tentari ultra id quod potestis; sed dabit cum tentatione proventum, ut possitis sustinere (I Cor. X) .

Dixit se incensurum fines meos, et juvenes meos occisurum gladio, infantes meos dare in praedam, et virgines in captivitatem. Per fines Ecclesiae intelligimus eos qui sunt infirmiores, per juvenes fortiores, per infantes incipientes, per virgines perfectos in continentia vel virginitate viventes, et quae Dei sunt, quomodo placeant Deo altius cogitantes. Fines [Col. 1173C] ergo, id est extremos et infirmos velut facili congressione minatur diabolus se incensurum igne per libidinem carnis. Juvenes, id est fortiores, quos sine fortiori assultu novit superari non posse, occisurum gladio per malitiam cordis. Porro infantes, id est inchoantes minatur dare in praedam, ne amplius in bono crescant. Virgines, id est perfectos, in captivitatem, ut illaqueet vinculis peccati, et amplius ad culmen perfectionis non ascendant. Diabolus grandia minatur, sed largiente gratia Dei, suffragantibus spiritibus angelicis turpiter a suo desiderio fraudatur. Nam sequitur: Dominus omnipotens nocuit eum, et tradidit eum in manus feminae, et confudit eum. Dominus omnipotens diabolum nocet, quia [Col. 1173D] praesentiae suae potentia, vel alio quolibet modo ejus pravam voluntatem coercet, vel certe malum, quod ille mala voluntate Deo permittente peragere parat, Deus ad suam justam voluntatem intorquet. Quod angelorum ministerio saepius peragi multis sacrae Scripturae locis declarantibus certissimum est. In cujus rei negotio beatus Michael, cujus hodie solemnia celebramus, cum suis angelis pro populo Dei, velut princeps populi Dei, Deo disponente fortiter pugnat, et hostem antiquum de finibus Ecclesiae potenter fugat. Sed quoniam quidquid Deus per se, sive per angelos, sive alioquolibet modo in hoc spirituali bello debellando diabolum agit, totum Ecclesiae laudibus per suam gratiam attribuit, recte postquam dictum est, Deus nocuit eum, statim additum est, et tradidit eum in [Col. 1174A] manus feminae. Feminam se sancta Ecclesia nominat, quia Deo spirituales filios parit, vel certe quia in hoc bello, et in omnibus quae agit, sine Deo se invalidam et inutilem cognoscit. Et confudit eum. Magna nimirum confusio diabolo est, quod quotidie nunc ab infirmis animabus superatur, qui parentes primos in innocentia positos se vicisse gloriabatur. Sic victus est a beato Job rebus omnibus spoliato, filiis et filiabus orbato, ulcere pessimo percusso, ab uxore nequiter suaso, ab amicis graviter afflicto, in stercore humiliter posito. Haec igitur victoria, diabolo magna est confusio, Ecclesiae magna gloriatio. Unde et subditur.

Non enim cecidit potens eorum a juvenibus, nec filii Titan percusserunt eum, nec excelsi gigantes imposuerunt [Col. 1174B] se illi, sed Judith filia Merari in specie faciei suae dissolvit eum. Per juvenes intelligimus fortes et temerarios; per filios Titan, id est solis, nobiles et praeclaros; per gigantes, potentes et elatos. Tales hostem antiquum non puniunt, sed potius per ipsum occumbunt. Sed nec Dominus ad bellum tales elegit. Nunquid enim Alexandrum magnum, aut Caesarem Augustum elegit, ut per eos superbiam diaboli destrueret, ac gloriam mundi sterneret? Absit! Quales ergo? Infirmos, ignobiles, idiotas, qui recte per feminam figurantur. Unde Paulus Corinthiis ait: Videte vocationem vestram, fratres, id est apostolos, per quos vos, et alii ad fidem vocati estis, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles; sed quae stulta sunt [Col. 1174C] mundi, elegit Deus, ut confundat sapientes; et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus, et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret (I Cor. I) . Ecce Judith femina. Sed quomodo filia Merari, id est amaritudinis? Audi: Usque in hanc horam et esurimus, et sitimus, et nudi sumus, et colaphis caedimur, et instabiles sumus et laboramus operantes manibus nostris. Maledicimur, et benedicimus. Persecutionem patimur, et sustinemus. Blasphemamur, et obsecramus. Tanquam purgamenta hujus mundi facti sumus omnium peripsema usque adhuc (I Cor. IV) . Et licet haec de caeteris etiam fidelibus possint intelligi; de apostolis tamen specialiter et excellenter intelligenda [Col. 1174D] videntur. Quorum videlicet apostolorum, et apostolicorum virorum maxime species, id est virtutum, et bonorum operum ac miraculorum gloria diabolum in electis dissolvit et occidit. Itaque, charissimi, imitemur Judith, castitatem amando, carnem jejuniis domando, Deum devote orando, misericordiam ejus praestolando, nostras animas illi humiliando, ut ejus imitatores esse mereamur, hostem perimendo, victoriam obtinendo. Et habentes sanctum Michaelem cum suis angelis in adjutorium, multa fiducia utamur. Nam, ut in hac ejus solemnitate canimus, mare concutitur, terra contremiscit, ubi archangelus Michael de coelo descendit. Mare sunt daemones, terra reprobi homines. Mare sunt daemones, quia amari, quia tumidi, quia inquieti. [Col. 1175A] Terra sunt homines reprobi, non tam quia de terra sumpti et in terram reversuri, quam quod contemptis coelestibus solis terrenis sunt intenti. Verum Michaele de coelo descendente, mare concutitur, et terra contremiscit, quia et daemones a tentatione, et pravi homines a persecutione territi refrenantur, et fideles liberantur. Agamus ergo fiducialiter in pugna, ut adepta victoria ditemur corona. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus. Amen.

SERMO LXXXVII. In festo sancti Michaelis tertius.—Ex eodem libro Judith.

Exuit vestimenta viduitatis suae, et induit se vestimento laetitiae in exsultatione filiorum Israel. Unxit faciem suam unguento. Colligavit cincinnos mitra ad [Col. 1175B] decipiendum illum. Sandalia ejus rapuerunt oculos ejus; pulchritudo ejus captivam fecit animam ejus, amputavit pugione cervicem ejus. Horruerunt Persae constantiam ejus, et Medi audaciam ejus. Tunc ululaverunt castra Assyriorum, quando apparuerunt humiles mei, arescentes in siti. Filii puellarum compunxerunt eos, et sicut pueros fugientes occiderunt eos. Perierunt in praelio a facie Domini mei. Hymnum cantemus Domino, hymnum novum cantemus Deo nostro (Judith. XVI) . In fine sermonis praecedentis dictum est quod Judith hostem suum dissolvit, et occidit in specie faciei suae, nunc in his verbis per partes ornamenta speciositatis suae describit, per quae cor illius subvertit. Exuit vestimenta viduitatis suae, et induit se vestimento laetitiae. Vidua fuit sancta [Col. 1175C] Ecclesia, ex quo parens primus peccavit usque dum Christus in mundum venit. Quo tempore toto fuit induta vestibus viduitatis, id est luctu et spiritu moeroris. Veniente autem Christo in carne induta est vestimentis laetitiae, id est oleo gaudii et pallio laudis. Unde ipse Christus per Isaiam praenuntians ait: Spiritus Domini super me, eo quod Dominus unxerit me, ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, et praedicarem captivis indulgentiam, et clausis apertionem; ut praedicarem annum placabilem Domino, et diem ultionis Deo nostro; ut consolarer omnes lugentes et ponerem lugentibus Sion fortitudinem, et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu [Col. 1175D] moeroris (Isa. LXI) . Induit ergo se sancta Ecclesia vestimentis suis, ut hic dicitur vestimento laetitiae, ut de veste nuptiali, id est charitate intelligatur, quando tempore gratiae novis actibus renovatur. Et hoc in exaltatione filiorum Israel, id est omnium Deum videntium non solum oculo crudelitatis, sed et oculo dilectionis. Ungit faciem suam unguento in susceptione sacri chrismatis, colligat cincinnos suos mitra, id est cogitationes suas districtione divini timoris ad decipiendum illum. In hoc enim diabolus mire fallitur, quod, dum fideles cernit divina judicia formidare, tunc se magis existimat illos per pusillanimitatem a bono opere retardare, vel certe in desperationem praecipitare. Sandalia ejus rapuerunt oculos ejus Sandalia indumenta sunt pedum, [Col. 1176A] quibus sanctam Ecclesiam calceatur in praeparationem Evangelii pacis. Sandalia vero ejus oculos hostis antiqui rapiunt, quia sacrae praedicationis verba praesertim ejus animum ad corripiendam sanctam Ecclesiam accendunt. Quanto nimirum amplius videt numerum credentium crescere, tanto plus inardescit, et laborat eum corrumpendo, si potest, minuere et minuendo corrumpere. Pulchritudo ejus captivam fecit animam ejus. Per pulchritudinem id est per universalem sanctae Ecclesiae compositionem, anima diaboli captivatur, quia conspectis ejus virtutibus, et bonis operibus ita prava voluntas ejus in suo proposito stringitur et ligatur, ut a pravitatibus suggerendis cessare nequeat, donec ab ipsa victus occumbat. Unde et sequitur:

[Col. 1176B] Amputavit pugione ejus cervicem ejus. Diabolus, ut etiam supra dictum est, proprio gladio perimitur, dum suae malitiae, qua adversus Ecclesiam corrumpendam saevit, conscientia condemnatur. Sicut in Esther legitur, Aman Mardochaeo lignum, in quo eum suspenderet, paravit; sed Mardochaeus liberatus est, et ipse Aman in eodem ligno suspensus interiit. Horruerunt Persae constantiam ejus, et Medi audaciam ejus. Persae interpretatur tentantes; Medi, mentientes. Tentantes sunt spiritus maligni, mentientes falsi Christiani. Persae itaque et Medi sanctae Ecclesiae constantiam horrent, quia daemones, et reprobi homines mirum in stuporem vertuntur, dum sanctae Ecclesiae virtutem, et victoriam vident. Tunc ululaverunt castra Assyriorum, quoniam apparuerunt [Col. 1176C] humiles mei, arescentes in siti. Assyrii dirigentes interpretantur, et significant haereticos, qui se, et sui sequaces se rectissime in suo pravo dogmate dirigere arbitrantur. Qui et castra habent, in quibus habitant, quia pravis disputationibus adversus Ecclesiam dimicant. Quae castra in victoria sanctae Ecclesiae ululant, dum haeretici suam sententiam dolentes falsatam clamant. Humiles sanctae Ecclesiae gravem sitim patiuntur, dum eam daemones, et pravi homines, et praesertim haeretici persequuntur. Qui etiam interim quasi absconditi sunt, quia haereticorum pravitate corrumpi timentes extra sinum Ecclesiae se monstrare non praesumunt. Et fluenta doctrinae securi non hauriunt, dum illorum absynthium in [Col. 1176D] ipsis gustare pertimescunt. Qui peracta victoria se patenter ostendunt, dum sacram Scripturam absque suspicione pravitatis inquirunt et inveniunt. Qui dum apparent, haeretici graviter dolent, quia se victos, illos victores videant. Filii puellarum, id est Ecclesiarum eum compungunt, quia sagittis praedicationis pravas eorum assertiones perfodiunt. Et quasi pueros fugientes occidunt, quia velut debiles, timidos, et inertes perimunt fugientes. Ante conspectum enim bonitatis standi locum non habet malitia. Resistite namque diabolo, et fugiet a vobis (Jac. IV) . Perierunt in praelio a facie Domini mei. Hymnum cantemus Deo nostro. Hoc jam tertio victoriam Domino attribuit, et per hoc cultricem se sanctae Trinitatis ostendit. Primo quippe loco victoriam [Col. 1177A] hanc ascribit Domino, ubi dicit, quod posuit castra sua in medio populi sui. Secundo, ubi ait: Dominus omnipotens docuit eum. Tertio hic, ubi dicit: Perierunt in praelio a facie Domini mei. Quia igitur, charissimi nobis, in hoc spirituali bello castra Dei, id est angelica suffragia in medio populi ejus sunt, et beatus Michael cum angelis suis pro nobis pugnat, fiducialiter agamus, et non timeamus. Non enim accepimus spiritum servitutis iterum in timore, sed accepimus spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, Pater (Rom. VIII) . Non accessimus ad tractabilem et accessibilem ignem, et turbinem, et caliginem, et procellam, et tubae sonum, et vocem verborum, quam qui audierunt excusaverunt se, ne eis fieret sermo: sed accessimus ad Sion montem, [Col. 1177B] et civitatem Dei viventis, Jerusalem coelestem, et multorum millium angelorum frequentiam, et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in coelis; et judicem omnium Deum, et spirituum justorum perfectorum, et Testamenti Novi Mediatorem Jesum, et sanguinis aspersionem melius loquentem quam Abel (Hebr. XII) . Fortiter ergo stemus in pugna praesumentes de victoria. Qua adepta hymnum cum Judith nostra cantemus, Domino hymnum novum cantemus Deo nostro. Hymnum novum, quia peracta victoria transierunt vetera, et eece nova facta sunt omnia (Apoc. XXI) . Cantemus, quia a malo liberati. Cantemus, quia beneficio ditati. Cantemus, quia percepimus gratiam. Cantemus, quia speramus gloriam. Quam nobis praestare dignetur Jesus Christus [Col. 1177C] Dominus noster, qui est benedictus in saecula. Amen.

SERMO LXXXVIII. De mandato dilectionis.

Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc. (Deut. VI) . Postquam homo Creatorem per culpam primordialem deseruit, et in hujus mundi miseriam devenit, multis subjicitur curis, occupatur actionibus, et fatigatur laboribus, et ex his omnibus in quibus homo sub sole distenditur, unum est optimum, et quod permanet, scilicet Deo servire (Eccle. I) ; quia caetera sunt transitoria, caetera sunt vana! Quisquis ergo Deo non servit, vanus est, et pro nihilo debet aestimari vita ejus, et melius esset [Col. 1177D] illi non esse quam malum esse, et non vivere quam male vivere. Et si talis homo in praesenti vita posset habere fortitudinem Samsonis, pulchritudinem Absalonis, sapientiam Salomonis, velocitatem Azahelis, divitias Croesi, probitatem Alexandri, potestatem Octaviam qui totum mundum in potestate habuit, et longaevitatem Enoch qui in principio saeculi natus usque in finem non morietur: si, inquam, tanta et talia possidere posset in praesenti, nihil ipsi cuncta prodessent; si quidem Deo minime serviret. His etenim omnibus demum exactis, cum moreretur, caro mirera vermibus et spiritus daretur daemonibus, et tormentis gehennalibus, donec in die resurrectionis omnis caro in suam redigatur originem, et tunc, resumpta carne, per quam, et in qua peccavit, [Col. 1178A] aeternam iterum subiret damnationem. Optimum est itaque servire Deo, quia quamvis homo in omni vita sua temporalibus et corporalibus destituatur auxiliis, si serviat Deo, de miseria praesentis vitae ad beatitudinem transit aeternae. Cum igitur inter omnia bona saeculi praesentis, quae genus humanum sequitur, aut consequitur, optimum sit solum, et permanens bonum Deo servire, quaerendum est omnibus modis quid sit Deo servire, et cum quaesitum et inventum fuerit, indeficienter in eo perseverandum. Solus enim qui in eo perseveraverit, beatus erit. Fratres, brevi sermone, dulci atque jucundo comprehenditur, et declaratur quid sit servire Deo. Deo namque servire, Deum diligere est. Qui non diligit, non servit; et qui diligit, servit; [Col. 1178B] et qui parum diligit, parum servit; et qui multum diligit, multum servit; et qui perfecte diligit, perfecte servit. Qui res possidet temporales, terras, vineas, greges, armenta, vestes pretiosas, domos, argentum, aurum, aut uxorem, quam multum diligit, si se viderit unum ex his omnibus aut haec omnia simul contra Dei dilectionem habere, debet omnia derelinquere, et omnia divinae dilectioni postponere, et eam cunctis praeponere; sed et vitam suam debet homo pro Dei dilectione dare, si contigerit, quod eam non possit cum ipsa pariter conservare. Sic fecit Petrus, sic Paulus, sic fecerunt caeteri Apostoli, et martyres Christi, quia non solum sua, sed et semetipsos pro amore Dei tradiderunt; qui et ipsi homines fuerunt, et nobis exemplum taliter faciendi [Col. 1178C] reliquerunt.

Debemus itaque Deum diligere, quia ipse prior dilexit nos, dona sua multimoda alia nobis dando, alia promittendo, et in his omnibus, ut ita dixerim, meruit a nobis, ut diligatur. Minimum donum, quod Deus dedit homini, ut diligatur ab homine, totus est mundus iste. Causa namque hominis fecit Deus mundum, coelum, terram, mare, solem, lunam, stellas, volucres, pisces, bestias terrae, herbas, arbores, et quaecunque visibiliter subsistunt. Cum igitur inter dona Dei minimum donum sit mundus iste, quantum putas est maximum? Secundum donum Dei est quod dedit homini, quod eum fecit ad imaginem et similitudinem suam. Magnum et admirabile [Col. 1178D] prorsus donum factura Factori fieri similem et conformem. Tertium donum est gratia, quam nobis contulit in redemptione, quia proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) . Quartum donum nobis servat, et promittit, donum, scilicet futurae gloriae, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae preparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) . Primum ergo donum possumus dicere bonum creaturae, secundum donum bonum naturae, tertium donum bonum gratiae, quartum donum bonum gloriae. Pro his omnibus debemus diligere Deum. Sed quantum debemus eum diligere? Ex toto corde, ex tota anima, ex totis viribus, ex tota mente. Ex toto corde, id est sapienter; ex tota anima, id est dulciter; ex [Col. 1179A] totis viribus, id est fortiter; ex tota mente, id est memoriter, et quibuscunque modis aliis dici potest; quia non potest nimis dici, quod non potest nimis amari. Et proximum tuum sicut teipsum (Matth. XXII) . Debemus diligere proximum sicut nosmetipsos beneficio, verbo, voto. In beneficio est opus bonum, in verbo sanum consilium, in voto desiderium. In his omnibus diligamus proximum in via, quem consortem habituri sumus in patria. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, etc.

SERMO LXXXIX. In prima Dominica Quadragesimae.

Timens Elias minas Jezabel, relicto puero suo perrexit in desertum viam unius diei, et resedit sub junipero [Col. 1179B] (III Reg. XIX) . Sancti viri sublevante spiritu ad summa rapiuntur. Quandiu vero in hac vita sunt, ne superbiant, tentationibus reprimuntur. Hinc est quod Elias, cum tot virtutibus profecisset, Jezabel postmodum quamvis reginam tamen mulierculam fugit; et qui mortuos suscitabat ventura praevidebat, alia quoque praeclara faciebat, timore percussus de manu mulieris mortem fugit, de manu Dei mortem petiit, nec accepit. In virtutibus Eliae potentia Dei pollebat; in infirmitatibus suis quid de se poterat agnoscebat. Ibi ostendebat quid acceperat, hic quod acceperat custodiebat. In miraculis monstrabatur, in infirmitatibus servabatur. Elias propheta Domini, vita, et miraculis clarus, quemlibet designat fidelem. Achab rex impius, Domini, et praeceptorum [Col. 1179C] ejus adversarius, diabolum significat, qui rex est super omnes filios superbiae (Job XLV) , et eis principatur in operibus culpae. Jezabel, mulier impudica et Eliae semper inimica, immunditiam exprimit carnis, quae semper justum persequitur et ejus actibus inimicatur. Cujus minis, id est tentationibus Elias, id est fidelis nonnunquam perterritus, quamvis virtutibus et multis bonis operibus prius claruerit, prophetas Baal deleverit, id est omnem infidelitatem, et haereticam pravitatem de corde suo propulerit, et pluviam, id est gratiam coelitus sibi dari meruerit, timens tamen, ne occasio veniat, et eum Jezabel, id est luxuria occidat, obediens apostolico consilio, quod dicit: Fugite fornicationem (I Cor. VI) . Fornicationem fugit, qui saecularem habitum, et conversationem derelinquit, et in desertum vadit, qui habitum et vitam religionis assumit. Desertum est vita spiritualis, atque religio, quia a multis deseritur, et a paucis incolitur. Dimisit autem Elias puerum suum, et solus desertum introivit, quia justum est ut fidelis quilibet spiritualem conversationem ingrediens, puerilia cuncta, et vana, et frivola deserat; nec in comedendo, bibendo, loquendo, vel aliis actibus suis quidquam pueriliter faciat. Possumus vero per juniperum, sub qua Elias resedit, alicujus ordinis asperitatem, sicut est monachorum, et canonicorum regularium, vel alterius cujuslibet professionis significare. Videtur namque quaelibet professio ordinis sicut juniperus quosdam [Col. 1180A] asperitatis aculcos, qui videlicet sunt cultus claustri, taedium silentii, timor praelati, disciplina capituli, abstinentia cibi, et si qua sunt similia, quae suae adversitatis asperitate pungere possint. Sunt et alii juniperi hujus aculei, acerrimae scilicet et importunae tentationes, quae more spinarum pungunt teneritudinem animorum.

Quatuor sunt autem tentationum modi. Alia est tentatio levis et occulta, alia levis et manifesta, alia gravis et occulta, alia gravis et manifesta. Tentatio levis et occulta est, quando aliquis leviter tentatur; et tamen nondum intelligit an malum sibi sit illud de quo tentatur. Verbi gratia: quando aliquis de aliquo officio sive praelatione leviter tentatur; levis est tentatio, quia leviter tentatur et occulta, quia nescit utrum [Col. 1180B] sibi expediat id quod desiderat. Tentatio levis et manifesta est, quando aliquando leviter tentatur, et manifeste de malo tentatur. Verbi gratia: quando aliquis de fornicatione leviter tentatur, tentatio levis est, quia leviter tentatur; et manifesta est, quia manifeste de malo est. Tentatio gravis et occulta est, quando aliquis graviter tentatur, et tamen non novit utrum noxium sit sibi illud de quo tentatur. Verbi gratia: quando aliquis de praelatione vel aliquo ministerio graviter tentatur, gravis tentatio est, quia graviter tentatur; et occulta, dum nescit quod ibi lateat diaboli fraudulentia. Ad hoc namque diabolus hominem de exsultatione tentat, ut per exaltationem magis corruat ad damnationem. Tentatio gravis et manifesta est, quando aliquis graviter tentatur, et [Col. 1180C] manifeste de malo tentatur. Verbi gratia; quando aliquis de fornicatione graviter tentatur, tentatio gravis est, quia graviter tentatur; et manifesta est, quia manifeste de malo est. Quos quatuor tentationum modos Psalmista bene designat, ubi dicit: Non timebis a timore nocturno, a sagitta volante in die, a negotio perambulante in tenebris, ab incursu daemonio meridiano (Psal. XC) . Tentatio namque levis et occulta timor nocturnus est; timor enim, quia levis; nocturnus quia occulta. Tentatio vero levis et manifesta, sagitta volans in die est; sagitta volans, quia levis; in die, quia manifesta. Tentatio gravis et manifesta, negotium perambulans in tenebris est; negotium, quia tentatio gravis, perambulans [Col. 1180D] in tenebris, quia occulta. Tentatio autem gravis et manifesta, incursus et daemon meridianus est: incursus et daemon, quia gravis; meridianus, quia manifesta. Isti itaque tentationum modi sunt istius juniperi, scilicet ordinis aculei, quia more aculeorum teneritudinem pungunt, et nonnunquam lacerant, animorum. Non quod ordo malus sit, sed quod diabolus tanto acrius justum per tentationes pungit, quanto eum ad sublimiora et secretiora per habitum et vitam ordinis transire cernit.

Recte igitur secundum supra dicta ordo junipero comparatur, dum variis asperitatibus et tentationibus pungere comprobatur. Ad hanc denique juniperum Elias venit, quando justus aliquis saecularia lugiens, ordinis alicujus asperitatibus [Col. 1181A] se submittit; animae vero suae ut moriatur petit, quando mori penitus mundo, et vivere Deo concupiscit. Qui tamen non mortem quam petit, sed dormitionem quam non petit, invenit, quia plerumque religiosus diversis in spirituali conversatione fatigatus tentationibus et adversitatibus, in provectu virtutum et bonorum operum torpescit. Angelus autem custos et excitator Eliae praelatus est custos et exhortator fidelis animae sibi subjectae. Qui dum Eliam, id est animam sibi creditam conspicit sub junipero dormire, id est sub ordine torpescere, statim eum excitat, pascit et potat; dum eum ad meliora admonet, et de sacra Scriptura difficiliora quae designantur per pastum, et faciliora, quae figurantur per potum, docet. Elias quoque excitatus comedit et [Col. 1181B] bibit, dum admonitus subjectus verbis loquentis patienter acquiescit, nec his quae dicuntur contradicit. Rursum vero obdormit, quia nonnunquam subjectus multis taediis affectus, post primam admonitionem et eruditionem iterum tepescit. Sed Elias per angelum secundo excitatur et pascitur, dum subjectus per prudentem et fidelem praelatum iterum admonetur et instruitur. Surge, dicente, comede, grandis tibi restat via. Quasi dicat: Si contidis in solo ordine, scias tibi nihil prodesse saeculum corporaliter reliquisse, coram aspectibus humanis solummodo habitu religionis palliatum existere. Stude per virtutes ultra proficere, per opera misericordiae proximis subvenire, lege, meditate, psalle, ora, operare. Grandis tibi restat via, quia parum adhuc profecisti, [Col. 1181C] et multum habes proficere. Comedit denique Elias et bibit, et vadit in fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadraginta noctibus usque ad montem Dei Horeb, dum subjectus, per eruditionem iterum factam bene confortatus, in prosperitatibus quasi in diebus, et in adversitatibus quasi in noctibus per virtutum exercitationem, et bonorum operum exhibitionem proficiens, et quaternarium Evangelii et denarium legis perficiens, ad culmen spiritualis sublimitatis venit. Ubi recte in otio speluncae dicitur stare, dum paratus est, quandocunque eum Dominus vocaverit, de carne exire. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus, etc.

SERMO XC. In purificatione beatae Mariae.

[Col. 1181D]

Dixit Sunamitis ad virum suum de Eliseo: Animadverto quod vir Dei sanctus est iste, qui transit per nos frequenter. Faciamus ergo ei coenaculum parvum, et ponamus ei in eo lectulum, et mensam, et sellam, et cadelabrum, ut, cum venerit ad nos, maneat ibi (IV Reg. IV) . Eliseus, qui interpretatur salus Dei, et nominis interpretatione, et miraculorum operatione, et virtutum exercitatione, et bonorum operum exhibitione, et honestae conversationis sanctitate, et post mortem mortui resuscitatione, Christum significat. Sunamitis, quae interpretatur captiva sive coccinea, animam exprimit, quam Christus de captivitatis diaboli sanguine suo redemit. Eliseus saepe venit ad Sunamitidem feminam, quia Christus [Col. 1182A] saepe, et multis modis venit ad animam. Venit per creaturarum contemplationem, venit per Scripturarum lectionem, venit per miraculorum operationem, venit per praeceptorum suorum praedicationem, venit per internam aspirationem, venit per adversitatem, venit per prosperitatem, venit mala comminando, venit bona promittendo, venit mala auferendo, venit bona conferendo, venit per cognitionem veritatis, venit per amorem virtutis. Venit Christus ad animam spiritualiter eam visitando, hospitatur apud eam illam justificando, transit aliquando illi gratiam subtrahendo. Aliquando enim ex parte gratiam subtrahit, ut humilietur mens, quae de se nimis sublimia sentit. Sed iterum redit, dum iterum infundit. Vir mulieris hujus, id est animae rationalis [Col. 1182B] intellectus est, qui viribus et sensu, insitis per naturam, vel collatis per gratiam, animae debet praeesse, consulere, providere, eam regere, ducere, et ex ea progeniem virtutum et bonorum operum procreare. Cum hoc viro accepit anima consilium, dicens: Animadverto quod vir iste Dei sanctus sit, qui frequenter transit per nos. Vere sanctus est quia Sanctus sanctorum est et nemo nisi per ipsum sanctus est.

Faciamus ei, inquit, coenaculum parvum, et ponamus in eo lectulum, et mensam, et sellam, et candelabrum, ut, cum venerit ad nos, maneat ibi. Coenaculum, eo quod sursum elevatur, spiritalem significat conversationem. Quam bene fecerat coenaculum istud huic Eliseo Paulus, qui de se suisque similibus [Col. 1182C] ait: Nostra autem conversatio in coelis est (Philipp. III) . Quod dicit parvum, humilitatem insinuat. Deus enim superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (Jac. IV) . Et ideo fidelis anima, si aliquando facit magna in conspectu Conditoris, aestimat parva. In lectulo vero solemus a laboribus quiescere, et dormiendo visibilia ignorare. Recte ergo per lectulum contemplatio figuratur. In ea qui consistit, ab incursu tentationum, et afflictione laborem quiescit, et internis et aeternis intentus quid foris agatur, non attendit. Per mensam significatur Scriptura. Sicut enim mensa repletur cibis, sic sacra Scriptura repleta est sententiis, et aliam nobis refectionem tribuit per historiam, aliam per allegoriam, aliam per tropologiam, aliam per Vetus Testamentum, [Col. 1182D] aliam per Novum. Sella designat cruditionem. Sedere namque solent doctores qui alios erudiunt. Et bene mensam sella sequitur, quia justum est ut qui Scripturam audiendo vel legendo didicit, aliis per doctrinam tribuat bonum quod agnovit. Candelabrum instrumentum est luminis. Habet autem candelabrum inferius pedem, et super pedem hastam erectam, et super hastam sphaerulam per circuitum, et super sphaerulam acumen, cui imponitur luminare. Pes vero candelabri habet tria brachia, aequalis longitudinis, aequalis magnitudinis, unius formae, unius inter se distantiae. Significat ergo fidem Trinitatis. Qualis enim Pater, talis Filius, talis Spiritus sanctus, etc. Hasta candelabri, in eo quod recta est, rectitudinem exprimit aequitatis. In eo vero [Col. 1183A] quod erecta est, erectionem bonae intentionis. Sphaerula designat circumspectionem mentis. Quasi namque sphaerula candelabro imponitur, dum mens de se bene sollicita per circumspectionem sibi circumfertur. Superius acumen sanae rationis significat subtilitatem. Luminare superpositum exprimit Christum. Cera est humanitas, lumen divinitas. Facit igitur mulier Sunamitis consulens virum, id est anima fidelis docta per intellectum, Eliseo, id est Christo, coenaculum per spiritualem conversationem, parvum per humilitatem, et ponit lectulum per contemplationem, et mensam per Scripturarum lectionem, et sellam per minorum eruditionem. Ponit quoque in eo candelabrum veri luminis instrumentum, cujus facit pedem per fidem sanctae Trinitatis, [Col. 1183B] hastam per rectitudinem aequitatis, et erectionem bonae intentionis, sphaerulam per circumspectionem mentis, acumen per subtilitatem rationis. Quae debet luminari inesse, quia semper debet Christo inhaerere. Anima, quae sic Christo novit hospitium praeparare, Christum hospitem meretur habere, et per ipsum, ipsum Dei Filium possidere. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus, etc.

SERMO XCI. De spirituali Christi convivio primus.—Ex libro Esther.

Anno tertio imperii sui fecit rex Assuerus grande convivium cunctis principibus, et pueris suis, fortissimis Persarum, et Medorum inclytis, et praefectis provinciarum coram se, ut ostenderet divitias gloriae regni sui, ac magnitudinem, atque jactantiam potentiae [Col. 1183C] suae, multo tempore, centum videlicet et octoginta diebus (Esther. I) . Cujus regni exordium Susa fuerunt. Susa sunt metropolis in Perside, quam urbem dicunt a Susi fluvio nomen accepisse. Ibi est regia Cyri lapide candido, et vario, columnis aureis, et lacunaribus, gemmisque distincta, coeli continens simulacrum, stellis micantibus insignitum. Ibi Assuerus convivium maximis divitiis, et deliciis copiosum celebravit. Cujus convivii pompam et regium luxum historia narrat; sed Christi spirituales divitias, quas unicuique dispensat allegorice significat. Quarum deliciarum convivium fecit anno tertio imperii sui, id est tempore praesentis saeculi. Unde et ipse Christus in ipso tertio tempore praedicavit, [Col. 1183D] dicens: Simile est regnum coelorum homini regi, qui fecit nuptias filio suo (Matth. XXII) . Tertio namque tempore saeculi incarnationis suae sacramentum Christus patefecit, et spirituales epulas sacrae praedicationis, corporis quoque et sanguinis sui abundantissime ministravit. Primum tempus fuit ante legem, secundum sub lege, tertium sub gratia. Assuerus autem interpretatur ostium, et per hoc significat Christum, qui ait: Ego sum ostium ovium (Joan. X) . Cunctis principibus, et pueris suis. Per principes intelligimus praelatos; per pueros, subjetos. Principes enim sunt, qui caeteris exemplo, et verbo praesunt. Pueri sunt qui suis praelatis fideliter obediunt. Qui dum sibi praesidentibus in omnibus parent, per obedientiam ab omni inquinamento [Col. 1184A] carnis et spiritus purificati de impuritate peccati velut pueri nihil habent.

Fortissimis Persarum, et Medorum inclytis. Per Persas, qui dignitate et potentia Medis noscuntur fuisse superiores, Judaeos; per Medos, qui Persis fuerunt inferiores, gentiles intelligimus. Persae Medis in descriptionem praeponuntur, quia Judaei gentibus propter patrum praerogativam, et alia multa praeferuntur. Unde Dominus in Evangelio: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel (Matth. XV) . Et ad Apostolos: In viam gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne introieritis (Matth. X) . Et Apostolus ad Romanos: Quid ergo plus est Judaeo, aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum: Primum quidem, quia credita sunt [Col. 1184B] illis eloquia Dei (Rom. III) . Et in fine ejusdem Epistolae: Dico Christum Jesum fuisse ministrum circumcisionis propter veritatem Dei ad confirmandus promissiones patrum; gentes autem super misericordia honorare Deum (Rom. XV) . Fortissimi sunt, quia a charitate Dei nec verbis, nec verberibus, nec vita, nec morte separari possunt. Unde Apostolus: Quis nos separabit a charitate Dei? Tribulatio, an angustia, an persecutio, an fames, an nuditas, an periculum, an gladius? sicut scriptum est: Quoniam propterte mortificamur tota die, aestimati sumus sicut oves occisionis. Sed in his omnibus superamus propter eum qui dilexit nos. Certus sum enim quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque [Col. 1184C] altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro (Rom. VIII) . Inclyti vero sunt, qui non solum in opere, verum in cogitatione peccati delectatione ignobilitari contemnunt. Abdicantes secundum Apostolum occulta decoris et commendantes semetipsos ad omnem conscentiam hominum coram Deo (II Cor. IV) . Et praefectis provinciarum, id est praelatis Ecclesiarum. His igitur omnibus Assuerus convivium celebravit; et Christus omnibus, qui per istos figurantur, delicias gratiae suae participavit. Coram se, quia et quantum pertinet ad divinitatem, qua ubique praesens est, et quantum ad humanitatem, qua mundo manifestatus est. Coram se, quia oculo ad oculum [Col. 1184D] viderunt, et manus eorum contrectaverunt. Vel certe coram se, id est beneplacito suo. Quae enim ei placent, quasi coram se habet; quae vero displicent, velut de longe videt. Unde scriptum est: Quia humilia respicit, et alta a longe prospicit (Psal. CXXXVII) , id est superbia. Ut ostenderet divitias gloriae regni sui, ac magnitudinem, atque jactantiam potentiae suae.

Haec omnia in mundo Christus ostendit, quando discipulis suis, ut Scripturas intelligerent, sensum aperuit, et primum insufflando, postea de coelo mittendo Spiritum eis sanctum donavit. De hac ostensione Paulus Ephesiis scribens ait: In mysterio Christi, quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est sanctis apostolis ejus et prophetis (Ephes III) . Et ad Timotheum: [Col. 1185A] Manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III) . Christi vero divitiis per manifestationem sacramenti cognitis, statim saeculi praesentis divitiae viluerunt; justi, quibus gloria coelestis est revelata et oblata, non solum sua, verum et semetipsos pro hac consequenda reliquerunt. Postquam autem ejus cognitione sunt illuminati, et gustaverunt donum coeleste, et participes facti sunt Spiritus sancti gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum, virtutesque saeculi venturi (Hebr. VI) , ejus amore succensi. Petrus est suspensus, Paulus decollatus, Stephanus lapidatus, Laurentius assatus, et alii aliis suppliciis interempti, [Col. 1185B] ut hujus participes essent convivii: sicut in mundo per gratiam, sic in coelo per gloriam. Spirituale namque convivium inchoatur in via, consummatur in patria. Et modicum quidem est quod ex eo nunc praegustatur; magnam autem et inaestimabile quod in posterum gustandum reservatur. Unde Psalmista: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! (Psal. XXX.) Multo tempore, centum videlicet et octoginta diebus. Nota quod etiam determinatio temporis deservit mysterio intelligentiae spiritalis. Centenarius est perfectus numerus, et significat humanae justitiae perfectionem. Octogenarius, quae ab octonario denominatur, exprimit futuram resurrectionem et beatitudinem. In his totum bonum hominis constat: in justitia, cujus [Col. 1185C] perfectionem centenarius designat; et in resurrectione ac beatitudine, cujus gloriam octogenarius figurat. Centenarius praemittitur, octogenarius subjungitur, quia per culmen sanctificationis pertingitur ad octonarium resurrectionis et beatitudinis.

Cumque implerentur dies convivii invitavit omnem populum qui inventus est Susis a maximo usque ad minimum. Videntur impleri dies convivii, quando Christus in cruce dixit: Consummatum est (Joan. XIX) ; vel certe quando discipulis in unum congregatis Spiritus sanctus plenarie missus est. Tunc impleti sunt dies spiritalis convivii, non quod tunc esse desinerent, sed quod tunc et ex tunc plenarie celebrari deberent. Susa civitas est gentium, per [Col. 1185D] quam vocatio gentium designatur. Invitavit, inquit, omnem populum a maximo usque ad minimum. Hoc est quod Dominus in Evangelio dicit: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) .— A minimo usque ad maximum populum invitavit, quia Dominus pusillis cum majoribus benedixit. Infelix anima, fratres, quae huic convivio deest; et infelix vel forte infelicior, quae aliter quam decet, id est absque veste nuptiali adest. Idcirco namque videtur infelicior, quia, ut Petrus ait: Melius illi erat non cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem retrorsum converti a sancto mandato (II Petr. II) . Felix autem illa anima, quae non solum Christianitatis nomine, sed et veritate convivio Christi nunc interest, quia ut coelesti et aeterno convivio [Col. 1186A] admittatur, sperare potest. Et nunc, charissimi nobis, quemadmodum huic convivio nunc intersumus professione, sic interesse studeamus et virtute, quatenus interesse mereamur in beatitudine. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus, etc.

SERMO XCII. De spirituali Christi convivio secundus.—Ex eodem libro Esther.

Et septem diebus jussit convivium praeparari in vestibulo horti, et nemoris, quod regio cultu et manu consitum erat. Et pendebant ex omni parte tentoria aerii coloris et carbasini, et hyacinthini sustentata funibus byssinis atque purpureis, qui eburneis circulis inserti erant et columnis marmoreis fulciebantur [Col. 1186B] (Esther I) . Magnus in his omnibus, charissimi, latet intelligentiae spiritalis fructus, non solum verborum foliis contectus, verum etiam variis rerum visibilium figuris velatus, velut nucleus suo cortice et testula firmiter clausus. Per septem dies, ut saepe diximus, universum tempus hoc exprimitur, quia septem dierum numero volvitur. Quo tempore toto Christus suis fidelibus convivium spiritualium deliciarum parari praecepit, ne unquam eis spiritalis cibus et potus desit. Quantum autem quisque spiritalis cibi interius capiat, bonae conversationis ostensio foris probat. Quantum nimirum unusquisque intrinsecus gratia saginatur, tantum forinsecus in virtute et actione roboratur. Diebus, inquit. Mali nimirum noctibus sua convivia faciunt, quippe quorum [Col. 1186C] sunt in tenebris opera; laetantur cum malefecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) . In vestibulo horti et nemoris, quod regio cultu et manu consitum erat. Supercoelestis ille paradisus omnibus bonis praeferendus hortus est et nemus: hortus est, quia sua dulcedine satagit; nemus est, quia sua pulchritudine delectat. Hortus est sanctorum affectuum suae jucunditatis sapore mulcendo; nemus est, intellectum suae pulchritudinis admiratione tenendo. Hortus est, quia pascit; nemus est, quia protegit. Pascit bonis, protegit a malis. Hujus horti et nemoris vestibulum quasi nestibulum, v pro n posita, quod videlicet ibi minime stetur, sed transeatur et ad interiora intretur. Et unicuique fideli in praesenti Ecclesia non est standum, sed magis de virtute in [Col. 1186D] virtutem transeundum, donec intret in gaudium Domini sui, et videat Deum deorum in Sion. In hoc autem vestibulo spirituale convivium datur, et praeparatur. Datur per gratiam, praeparatur ad gloriam. Datur in via, praeparatur accipiendum in patria. Quod autem dicitur quod regio cultu et manu consitum erat, sive ad praesentem celebritatis hujus statum, sive ad futurum referatur, nihil interest. Quidquid enim in sancta Ecclesia agitur, quidquid in coelesti patria postea recipitur, totum cultu regio, et manu perficitur: manu quantum ad actum, cultu quantum ad ornatum. Magis tamen quae vario ornatu, hic de spiritali convivio scribuntur ad vestibulum quam ad hortum, et nemus, id est ad praesentem [Col. 1187A] Ecclesiae statum quam ad futurum pertinere videntur.

Et pendebant ex omni parte tentoria. Ea, quae pendent, a terra quidem elevata sunt, sed coelum necdum tangunt. Tentoria itaque ista virtutes justorum sunt, et bona opera, quae a terra elevantur per devotionem, sed coelum necdum attingunt per retributionem. Quae etiam ex omni parte pendent, dum imperfectionis, nihil habent. Sed quoniam apud Deum parvipenditur quidquid in mundo boni agitur, nisi gratiae divinae bonitate coloretur, apte subditur: Aerii coloris, et hyacinthini, et carbasini. Per hos tres colores, aerium, hyacinthinum, carbasinum tria maxima, quae nunc manent, id est fidem, spem, charitatem intelligi posse credimus. Per aerium [Col. 1187B] nempe colorem, pro eo quod scriptum est: Deus spiritus est (Joan. IV) , accipitur recte fides supernae divinitatis. Per hyacinthinum, quia colori coeli similis est, exprimitur spes coelestis retributionis. Per carbasinum, quia fulgorem imitatur auri, splendor designatur charitatis. Quae tres virtutes tota tentoria virtutum aliarum, et bonorum operum colorant, dum cuncta, quae geruntur in his vel in illis decorant, commendant, consummant. Quasi namque color sunt omnium, dum species et pulchritudo sunt eorum. Sustentata funibus byssinis et purpureis. Funis habet longitudinem, byssus candorem, purpura ruborem. Per istas itaque duas species funium intelligimus duas species virtutum: quarum una maxima est foris, quae est castitas corporalis; altera maxima [Col. 1187C] intus, quae est compassio cordis. Funis byssinus castitas carnis; funis purpureus compassio cordis. Quae duae virtutes, dum ad similitudinem tensorum funium in nobis continuo et longanimiter perseverant, utrumque parietem tentoriorum nostrorum immobilem sustentant. Castitas enim foris sustentat virtutes manifestas; compassio sustentat intus virtutes occultas. Nec lapsum virtutis, vel boni operis timet quisquis eas in se bene tensas habet, dum totius ejus justitiae fabrica in eis pendet. Quis enim aliarum detrimentum virtutum timeat, si castitatem corporis perpetuam, et compassionem cordis veram perfecte possideat? Quarum virtutum, scilicet castitatis et compassionis perfectio designatur, dum de funibus, quia easdem virtutes exprimunt subinfertur [Col. 1187D] quod eburneis circulis inserti erant. Funes byssini, et purpurei circulis erant inserti, quia castitas, quae per byssum, et compassio, quae per purpuram exprimitur, mundissimae semper debent inesse perfectioni. Cui perfectioni, quandiu machina nostrae justitiae firmiter inhaeret, tandiu firma et inconcussa manet. De quibus funibus sive virtutibus adhuc subditur, et columnis marmoreis fulciebantur. Per columnas marmoreas intelligimus sanctorum doctorum firmam rectitudinem et rectam firmitatem. Columnae namque marmoreae sunt doctores. Columnae quia justitia recti; marmoreae, quia fide firmi. Columnis igitur marmoreis funes byssini, et purpurei fulciuntur, quia ad hoc solertia doctorum mirabiliter [Col. 1188A] laborat, ut in electis castitas in carne, et compassio in corde perpetuo consistat. Per columnas igitur funes byssini et purpurei, et per funes caetera sustentantur, quia per doctores in omnibus castitas et compassio, et per istas virtutes caeterae roborantur. Itaque primo loco erigunt tentoria per virtutum et bonorum operum exercitationem et exhibitionem. Secundo colorantur et decorantur per fidem, spem et charitatem. Tertio sustentantur per funes byssinos et purpureos, id est per castitatem, et compassionem. Quarto fulciuntur ipsi funes, id est virtutes columnis marmoreis, id est per doctorum rectam et firmam eruditionem. Et nunc, charissimi, diligenter attendamus, ut ita nunc in hoc vestibulo tantis tentoriis redimito simus per gratiam, quatenus hortum [Col. 1188B] et nemus ingredi postmodum mereamur per gloriam. Quod nobis praestare, etc.

SERMO XCIII. De spirituali Christi convivio tertius.—Ex eodem libro Esther.

Lectuli quoque aurei et argentei super pavimentum smaragdino, et pario stratum lapide dispositi erant: quod mira varietate pictura decorabat. Bibebant autem qui invitati erant aureis poculis, et aliis atque aliis vasis cibi inferebantur. Vinum quoque, ut magnificentia regia dignum erat, abundans, et praecipuum ponebatur. Nec erat qui nolentes cogeret ad bibendum; sed sicut rex statuerat, praeponens mensis singulos de principibus suis, ut sumeret unusquisque quod vellet (Esther. I) . Superius dicta sunt de spirituali vestibuli [Col. 1188C] spiritualis ornatu, nunc adjiciuntur prioribus potiora. Quis enim ignoret contemplationem operibus et virtutibus omnibus potiorem? Et de hac infertur cum dicitur: Lectuli quoque aurei et argentei super pavimentum erant dispositi. Per lectulos enim quies internae contemplationis accipitur. In qua quiete tanto mens humana solertius ad interna vigilat, quanto magis ad exteriora dormitat. Unde sponsa: Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) . Lectuli inquit non lecti. Modicum namque est, quod nunc de contemplatione percipimus, ad id quod percipiendum exspectamus. Sed et apte dictum est non singulariter lectulus dispositus, sed pluraliter lectuli dispositi, quia varius est contemplationis modus, et aliis plus, aliis minus in dono contemplationis confertur. [Col. 1188D] Quemadmodum enim secundum mensuram donationis Christi gratia differenter datur in actione, sic etiam secundum capacitatem percipientium distribuitur in contemplatione. Plures ergo sunt lectuli, et differenter positi et propter differentiam donorum, et propter distantiam contemplativorum. Super pavimentum smaragdino, et pario lapide stratum. Pavimentum inferius, et aequaliter stratum omnium utensilium, verbi gratia, lectorum, sedilium, vasorum est sustentamentum. Significat ergo praelatorum aequanimitatem, humilitatem, et laborem; quia licet caeteris potestate sint praelati, ministerio tamen sunt subjecti, sicut ipse Dominus, qui omnibus praelatis est praelatus, non venit ministrari, sed ministrare, et [Col. 1189A] dare animam suam pro multis (Matth. XX) . Hinc et discipulis ait: Qui major est in vobis, fiat sicut junior; et qui praedecessor est, sicut ministrator (ibid.) . Hinc Paulus servum illorum, quibus scribebat, se esse dicebat per Jesum. Hinc B. Augustinus de praelato dicit: «Honore coram vobis praelatus sit vobis, timore coram Deo substratus sit pedibus vestris.»

Praelati itaque pavimentum sunt coram Deo se humiliando, sibi commissos aequanimiter tolerando, et ipsis laboriose ministrando; dum enim eis cum labore ministrant quasi super se positos portant. Sed magna laus praelatorum promitur, dum pavimentum smaragdino, et pario lapidem stratum dicitur, et per picturam mira varietate decoratum perhibetur. Smaragdus viret, parius candet. Smaragdus [Col. 1189B] fidem, parius castitatem et mundam significat actionem. Pavimentum itaque smaragdino et pario sternitur, dum praelatus fide, castitate, et actione mundissima perornatur Qui et picturae mira varietate decoratur, dum diversorum justorum varias virtutes non solum ad utilitatem propriam, verum et ad exemplum aliorum imitatur. Pingitur in hoc pavimento Abel per innocentiam, Noe per justitiam, Abraham per fidem, Isaac per longanimitatem, Jacob per tolerantiam, Joseph per continentiam, Moyses per mansuetudinem, Josue per fortitudinem, Samuel per charitatem, David per humilitatem, Elias per zelum justitiae, Daniel per virtutem abstinentiae, et quorumlibet sanctorum forma in ipso depingitur, dum eorum virtutes, in quantum potest, [Col. 1189C] operatur. Et licet de universali sancta Ecclesia dictum sit: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate (Psal. XLIV) ; in sancto tamen praelato excellenter, et velut specialiter debet haec pulchritudo varietatis apparere, ut omnium fulgore virtutum omnibus omnia factus omnes lucrifaciat (I Cor. IX) . Huic quo que sensui concinit illud Augustini de praelato: «Circa omnes» inquit «seipsum bonorum operum praebeat exemplum, corripiat inquietos, consoletur pusillanimes, suspiciat infirmos, patiens sit ad omnes, disciplinam libens habeat, metuendus imponat.» Et quamvis utrumque sit necessarium, tamen plus a vobis amari appetat quam timeri. Super pavimentum itaque lectuli erant, [Col. 1189D] quia praelati sua providentia, et labore contemplativos sustentant. Vel certe super pavimentum lectuli erant, dum contemplativi in quiete positi suis praelatis, qui sollicitudine fatigantur, et turbantur nonnunquam amplius proficiunt.

Videamus, fratres, quomodo super hoc venerabile pavimentum consistimus, utrum inquiete positi coelestia sublimiter contemplamur. Sunt enim quidam, qui suos praelatos multis molestiis premunt, et in contemplatione, ad quam in loco quietis positi sunt, minime proficiunt. Quos Paulus in Epistola ad Hebraeos castigans ait: Obedite praepositis vestris, et subjacete eis. Ipsi enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri, ut cum gaudio hoc faciant, et non gementes: hoc enim non expedit vobis [Col. 1190A] (Hebr. XIII) . Et paulo superius praelatos aliis in exemplum ponens ait: Mementote praepositorum vestrorum, qui vobis locuti sunt verbum Dei; quorum intuentes exitum conversationis, imitamini fidem (ibid.) . Et ad Thessalonicenses, de charitate et pace habenda cum praelatis: Rogamus, inquit, fratres ut noveritis eos qui laborant inter vos, et praesunt vobis in Domino, et monent vos, ut habeatis illos abundantius in charitate propter opus illorum; pacem habete cum illis (I Thess. V) . Unde Augustinus ad subjectos de praelatis: «Obediendo non solum vestri, sed etiam ipsius miseremini, qui quanto in loco superiore tanto in periculo majore versatur.

Bibebant autem qui invitati erant aureis poculis, et aliis atque aliis vasis cibi inferebantur. [Col. 1190B] Aurea pocula sunt verba Evangelica, caeteris omnibus pretiosiora, sapientia Dei, quae Christus est, velut auro fulgentia. Quae videlicet verba recte dicuntur pocula, quia facile intelliguntur. Cibi etenim sunt ea Scripturae verba quae difficile et cum labore capiuntur, ut sunt plerisque in locis verba prophetarum. Qui scilicet cibi aliis et aliis vasis inferuntur, dum gratia, quae in ipsis continetur, nunc apertione figurarum, nunc administratione sacramentorum nobis confertur. Quasi enim quaedam sunt vasa sacrae Scripturae aenigmata, et sacra sacramentorum velamina. Quae dum aperiuntur mentes fidelium reficiuntur. Vinum quoque ut magnificentia regia dignum erat, abundans, et praecipuum ponebatur. Quid per spiritale vinum rectius accipitur, quam [Col. 1190C] sancti Spiritus consolatio, qua mens fidelis saepius inebriatur? De hac inebriatione scriptum est: Calix meus inebrians quam praeclarus est! (Psal. XXII.) Et item: Secundum multitudinem dolorum meorum corde meo, consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) . Ut, inquit, magnificentia regia dignum erat. In largiendo namque gratiam suam attendit Deus bonitatem suam, non meritum humanum. Abundans, et praecipuum ponebatur. Abundans, quia Deus abundanter dat, et non improperat (Jac. I) . Praecipuum, quia nihil dulcedine Spiritus sancti in vita suavius. Unde quidam Sapiens admirando dixit. Quam suavis est, Domine, spiritus tuus in omnibus (Sap. XII) . Praecipuum, quoniam hoc est vinum, [Col. 1190D] de quo architriclinus dixit sponso: Tu autem servasti vinum bonum usque adhuc (Joan. II) . Hujus convivii sententiae concordare videtur illud in Canticis: Comedite et bibite, amici, et inebriamini, charissimi (Cant. V) . Comedite cibum, bibite poculum inebriamini per vinum. Nec erat qui nolentes cogeret ad bibendum, sed sicut rex statuerat, praeponens mensis suis singulos de principibus, ut sumeret quisque quod vellet. Ut ex his verbis perpendi potest Deus non vult habere coacta servitia. Nec erat, ait, qui nolentes cogeret ad bibendum. Nemo namque cogitur spirituale donum accipere: filios vult Deus, non servos; secundum voluntatem, non secundum necessitatem. Sicut rex statuerat, praeponens mensis suis singulos de principibus suis. Mensae sunt Scripturae, [Col. 1191A] principes doctores et praelati. Singulos praeponit, quia alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae (I Cor. XII) ut unusquisque dispenset caeteris quod excellenter accepit, ut sumeret quisque quid vellet. Secundum voluntatem, capacitatem, et utilitatem singulorum temperanda est praedicatio, ut omnibus utilis fiat, nulli noceat, et inter omnia vitia quasi gladius anceps transeat; sic superbiam recidens auferat, ut non augeat timiditatem; sic otiosis et torpentibus sollicitudinem operis imponat, ut inquietis et curiosis non augeat importunam actionem: et sic de caeteris. Epulemur, fratres, nunc in vestibulo horti et nemoris per gratiam sic, quatenus in horto et nemore postmodum epulari mereamur per gloriam. Quod praestare dignetur, etc.

SERMO XCIV. In die sancto Paschae.

[Col. 1191B]

Hodie, charissimi, paschalis solemnitas est, quae propter sui excellentiam dici potest solemnitas solemnitatum, quemadmodum dicitur Canticum canticoram, Deus deorum, Rex regum, Dominus dominantium. Ipsa quippe non solum aliarum more solemnitatum annuatim, ut est hodie celebratur, verum et singulis diebus Dominicis continue et singulariter commemoratur, et in die judicii, quando corruptibile hoc induet incorruptionem; et mortale hoc induet immortalitatem (I Cor. XV) , generaliter et perfecte consummabitur. Quae solemnitas quanto est celebrior, tanto ciborum hodie debet apparatus esse copiosor, [Col. 1191C] lautior et delicatior. Et quoniam in hac hodierna solemnitate more Christiano omnes Christiani pusilli cum majoribus, laici cum clericis, ad mensam magnam, ad mensam divitis, potentis, sapientisque Salomonis consedemus, quae nobis apponuntur diligenter attendamus (Prov. XXIII) . Noster etenim Salomon dives est in omnes, scilicet qui invocant illum (Ephes. II) . Potens est quia data est illi omnis potestas in coelo, et in terra (Matth. XXVIII) . Sapiens, quia in ipso sunt omnes thesauri sapientiae, et scientiae absconditi (Coloss. II) . Cujus mensae regales divitiae, atque deliciae in libro Regum tertio typice, et aperte declarantur, ubi dicitur: Erat autem cibus Salomonis per dies singulos triginta cori similae et sexaginta cori farinae, decem boves pingues, et viginti boves pascuales, et [Col. 1191D] centum arietes, excepta venatione cervorum, caprearum, atque bubalorum, et avium altilium (III Reg. IV) . Haec autem omnia in nostri mensa Salomonis spiritaliter inveniuntur. In mensa nempe Christi inveniuntur triginta cori similae per sanctae Trinitatis fidem, sexaginta cori farinae per bonam actionem. Simila namque, quae sine furfure est, recte significat fidem, propter fidei sinceritatem. Farina, quae sine aliquo furfure non est, bonam actionem propter actionis turbationem. De hoc furfure scriptum est: Martha, Martha sollicita es, et turbaris erga plurima (Luc. X) . Decem boves pingues decem praecepta legis sunt; boves, quia bonam praecipiunt continentiam; pingues, quia continent charitatem [Col. 1192A] geminam. Nunquid enim pinguedo charitatis non est, ubi dicitur: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, etc., et proximum tuum sicut teipsum? (Matth. XXII.) Nunquid continentiam non exprimit, ubi dicitur: Non concupisces uxorem proximi tui, non cuncta quae illius sunt? (Deut. V.)

Et viginti boves pascuales: boves pascuales caetera cuncta praecepta legalia sunt, quae in hoc ut boves pascuales pinguibus macilentiora sunt quod praedictas maximas virtutes, charitatem scilicet et continentiam a malo, tam expresse, tamque authentice ut Decalogus non describunt. Praecepta quippe Decalogi digito Dei, praecepta vero caetera digito hominis scripta sunt. Boves autem significant continentiam, eo quod genitalibus careant, quemadmodum [Col. 1192B] tauri luxuriam, eo quod ipsa habeant. Inferiora quoque mandata Decalogum sequentia, recte ut jam monstratum est, boves propter charitatem et continentiam, quam et ipsa docent, narrantur; et viginti dum secundum Decalogum dupliciter, hinc scilicet amicis, illinc scilicet inimicis, per obsequium pietatis dispensantur. Arietes denique, quia caeteris ovibus in hoc differunt, quod cornuti sunt, et durissimo capite adversarium durissime quatiunt, eminentissimos Scripturae sensus convenienter exprimunt, qui prolati hostem suum diabolum, hominem pravum vicinum gravissime feriunt et conterunt. Qui bene per centenarium describuntur, ut eorum perfectio designetur. In mensa igitur Christi triginta cori similae, sexaginta cori farinae, decem [Col. 1192C] boves pingues, viginti boves pascuales, centum arietes apponuntur, dum doctrina fidei, et boni operis Decalogi, et quorumlibet aliorum praeceptorum legalium, et excellentissimorum sacrae Scripturae sensuum mentes fidelium per solertiam doctorum plenissime reficiuntur, excepta venatione cervorum, caprearum, bubalorum, et avium altilium. Venationem mensae nostri Salomonis inferimus, dum sensus aliquos velut novos et rarius auditos lectione, meditatione, discurrendo ex diversis libris quasi diversis silvis venamur, et nostris auditoribus novo quodam et inusitato dicendi modo dispensamus. Qua sensuum verborumque nova, salubrique dulcedine illi, qui delicatius in Scripturis sunt enutriti, avidissime se reficiunt, quemadmodum illi, qui in regum curiis, [Col. 1192D] et regalibus quotidie ferculis vescuntur, recentem et opimam venationem delectabiliter comedunt. In cervis autem est timiditas, in capreis velocitas, in bubalis fortitudo, in avibus volatus elevatio.

Ad mensam itaque Christi cervos deferimus, dum loquimur de timore; capreas, dum loquimur de boni operis velocitate; bubalos, dum loquimur de ejusdem operis fortitudine; aves, dum loquimur de contemplatione. Et notandum quod cum dixisset avium addidit altilium. Illa namque contemplatio coram Deo laudabilis est, quam non solum cognitio veritatis sursum levat, sed etiam amor virtutis impinguat. Possumus totam hanc sententiam in alium sensum vertere, ut intelligamus per similam et farinam [Col. 1193A] doctrinam, quae est in praeceptis duum Testamentorum; per animalia domestica exempla sanctorum ex gentibus pro Christo peremptorum, ut sic habeamus duplicem escam, unam in praeceptis, alteram in exemplis. Per boves autem intelligere possumus illos qui in Veteri Testamento bonis operibus exercendis fortiter insistebant; per arietes illos, qui suae fortitudinis cornibus hostes fortiter quatientes de suis finibus propellabant; per silvestria animalia accipere possumus illos, qui ex gentibus fideles sunt activi; per aves, illos qui sunt contemplativi. Nec solum sancti martyres exemplis suis nobis in esca salutis sunt, verum et sancti confessores, et quilibet sancti suis exemplis vitae cibum nobis conferunt, qui, licet ferro non occubuerint, [Col. 1193B] jejuniis tamen, vigiliis et variis laboribus carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifixerunt. Non tantum autem escam habemus in praeceptis et in exemplis, sed etiam in sacramentis, ex quibus quammaximum est sacramentum corporis et sanguinis Domini: ad quod venerabiliter, et salubriter sumendum hodie convenire debemus universi. In cujus laudem beatus Gregorius in libro IV Dialogorum (cap. LVIII) ita loquitur, dicens: «Quis fidelium habere dubium possit in ipsa immolationis hora ad sacerdotis vocem coelos aperiri: in illo Jesu Christi mysterio angelorum choro adesse, summis ima sociari, terrena coelestibus jungi, unumque ex visibilibus et invisibilibus fieri? Sed necesse est ut, cum hoc agimus, nosmetipsos in cordis contritione [Col. 1193C] mactemus.» Quia qui passionis Dominicae mysteria celebramus, debemus imitari quod agimus. Quam autem sit salubre, quam necessarium, quam beatum corpus et sanguinem Christi sancte sumere, ipse per semetipsum dignatus est aperire, dicens: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Qui manducat carnem meam, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam (Joan. VI) . Quam sit vero noxium indigne sumentibus Paulus demonstrat, ubi dicit: Quicunque manducaverit panem, vel biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Qui enim [Col. 1193D] manducat, et bibit indigne, judicium sibi manducat, et bibit non dijudicans corpus Domini (I Cor. II) . Non dijudicans, id est non discernens per venerationem a caeteris cibis. Debuisset enim se probasse, et per poenitentiam purgasse, vel certe abstinuisse. Hinc Paschasius in libro De corpore Domini dicit: «Quisquis vel membrum meritricis fit, vel per aliquod grave delictum membrum diaboli, hic utique elapsus de corpore Christi est, et idcirco non licet ei corpus Christi contingere. Quid ergo manducat et bibit peccator? Non utique sibi utiliter carnem et sanguinem, sed judicium. Quare? Quia non se probat prius.»

Si quis ergo, lapsus de corpore Christi, factus membrum meretricis vel diaboli, praesumpserit hoc [Col. 1194A] sacrosanctum corpus contingere, non dubium quin ob id judicium excipiat, et cum Juda culpae societur obnoxius, tam quia corruit, quam quia, in conscientia damnatus, ausus est, sine poenitentia et correptionis venia, sancta mysteria temerare. Alius ad communionem accessurus, dum altitudinem sacramenti non cogitat, joco, ira, indignatione communionem non honorat, sed dedecorat. Alius cum reverentia quidem se communicat, scilicet recedens diuturno cachinno, multiloquio, vaniloquio, turpiloquio, detractione, at caeteris vitiis sacram communionem inhonestat. De talibus dictum videtur: Gratiae fatuorum effundentur (Eccles. XX) . Tales enim quidquid, legendo, psallendo, orando, vel alio quolibet modo boni hauriunt a mane usque ad vesperam, [Col. 1194B] non solum otio, sed et illicitis delectationibus vacando negligenter effundunt. Unde hoc sacrosanctum mysterium angelis etiam venerandum, nostris temporibus tam magnum in contemptum venisse cernitur, tanquam non sit Pater qui honorem Jesu Christi quaerat et judicet. Et ita veritas prostrata est ut, sicut in Daniele legitur: Abominationem in templo Dei fieri videamus (Dan. IX) . Valde itaque contemptoribus tanti sacramenti divina vindicta timenda est. Unde praedictus Paschasius in praedicto libro dicit quod ab angelis, qui ad hoc positi sunt, etiam nunc perimerentur quicunque vel semel indigne communicant, nisi bonitas Christi, cujus judicio pendent omnia, gladium suspenderet, et temporalem mortem quibusdam, ut poeniteant, [Col. 1194C] removeret. Verum nos non solum auditu auris audivimus, sed et oculis diversis in codicibus legimus gravissimas et horrendas ultiones talibus praesumptoribus sine dilatione divinitus illatas. Dicit sanctus Gregorius Turonensis de quodam presbytero, «cui in Dominica solemnitate propter suam personam concessum fuerat ut missam celebraret: quod statim ut ad horam communicandi venit, mox ἐπιληψία [epilepsia] comprehensus, corruit, spumans, sacramque particulam ab ore projiciens; qui ipsa nocte, sicut plerique testati sunt, ebrius fuerat.» Item de quodam infami diacono dicit: quod «dum capsam cum corpore Domini deferret, de manibus ejus elapsa est, et per aerem super altare reversa.» Sanctus vero [Col. 1194D] Hieronymus, in Vitis Patrum, dicit de beato Eulogio: quod «cum videret ex monachis quosdam immundos accedere ad communionem, retinuit eos, dicens: Tu hac nocte habuisti fornicationis desiderium. Tu vero dixisti in corde tuo: Nihil interest sive justus sive peccator ad sacramentum accedit. Et alius dubitationem habuit in corde suo, dicens: Quid me sanctificare potest communio? Hos omnes removebat a communione sacramenti, donec per poenitentiam et lacrymas purificarentur.» Talia quoque scribit de sancto Machario, de sancto Piamone, et monachis eorum.

Haec, fratres, exempla diximus, quia in sancta Ecclesia sunt multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi! (I Cor. XI) . Propterea ista scripsimus, quia [Col. 1195A] forsitan aliquis eorum haec lecturus est, qui se, auditis, de sua negligentia corriget. Absint autem a vobis haec pericula, absit et periculorum causa. Vos enim non estis in tenebris, fratres, ut vos pericula ista comprehendant (Joan. XII) . Omnes enim filii lucis estis, et filii Dei. Non estis filii noctis, neque tenebrarum (I Thess. V) . Sed et nos speramus de vobis meliora, et viciniora saluti, tametsi ita loquimur (Hebr. VI) . Unde, charissimi nobis, istud mysterium cum humilitate et reverentia frequentate, ad ejus gloriam frequenter accedite, ejus participes semper fieri diligite. Hoc est enim mysterium, quod specialiter in viventibus dolores internos mitigat, vulnera sanat, hostem expugnat, a malis liberat, in bonis adjuvat, confert gratiam, auget justitiam, et in defunctis [Col. 1195B] culpam diluit, poenam remittit, coelum aperit, vitam tribuit. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus in saecula saeculorum. Amen.

SERMO XCV. De mensa propositionis ex libro Exodi ad laudem sacrae Scripturae.

Loquens Dominus Moysi de facienda mensa propositionis ait: Facies mensam de lignis setim, habentem duos cubitos longitudinis, et in latitudine cubitum, et in altitudine cubitum ac semissem, et inaurabis eam auro purissimo. Faciesque illi labium per circuitum: et ipsi labio coronam interrasilem altam quatuor digitis, et super illam alteram coronam aureolam. Quatuor quoque circulos aureos praeparabis, et pones eos in quatuor angulis ejusdem mensae per singulos [Col. 1195C] pedes. Subter coronam erunt circuli aurei, ut mittantur vectes per eos, et possit mensa portari. Ipsos quoque vectes facies de lignis setim, et circumdabis auro ad subvehendam mensam. Parabis et acetabula ac phialas, thuribula, et cyathos in quibus offerenda sunt libamina, ex auro purissimo Et pones super mensam panes propositionis in conspectu meo semper (Exod. XXV) . Quae est haec mensa, nisi sacra Scriptura. Quae quoties ad bene vivendum nos admonet, toties nobis vitae panem praebet? Mensa de lignis setim facta legitur, et veritas Scripturae sacrae nulla vetustate corrumpitur. Ad similitudinem quoque mensae Scriptura sacra duos cubitos longitudinis habet, dum nos utramque partem fidei, et illam scilicet qua in [Col. 1195D] Creatorem, et illam qua in Redemptorem credimus docet. Habet cubitum ac semissem altitudinis, dum nos erudit quae sit altitudo spei et initium contemplationis. Habet denique cubitum latitudinis, dum nos instruit quae sit latitudo charitatis. Sic sacra Scriptura admodum mensae habet longitudinem, altitudinem, latitudinem, dum nos perfecte docet fidem, et spem cum initio contemplationis, et charitatem. Spiritualis autem haec mensa per totum deaurata est, quia non solum miraculorum, verum et sapientiae coelestis claritate tota refulget. Quae habet labium, sanctorum videlicet ora doctorum. Quod labium per circuitum ducitur, dum a sanctis doctoribus nihil uspiam inemendatum relinquitur. Quasi namque labium per circuitum mensae sancti [Col. 1196A] doctores sunt, dum auctoritate Scripturae undique malos a malo redarguunt, et ad meliora bonos erudiunt.

Duae coronae, quae sequuntur, quarum una dicitur interrasilis, altera aureola, duo justorum significant bona, unum in mundo, alterum in coelo. Prima significat justitiam, secunda remunerationem supernam; prima meritum, secunda praemium; prima bonam conscientiam, secunda sequentem gloriam. Et utraque bona recte coronae comparantur, tum quia perfecta sunt, tum quia coronam conferunt. Prima fore praecipitur interrasilis, quia multiplex et varius nunc est effectus bonae operationis. Quae est etiam quatuor digitorum, quia sanctorum justitia, operante Spiritus sancti gratia, sustollitur exercitatione [Col. 1196B] quatuor principalium virtutum. In digitis enim dona sancti Spiritus, in quaternario virtutes quatuor, prudentia, fortitudo, justitia, temperantia ligurantur. Quae denique corona labio mensae fuit juncta, quia secundum doctorum hortamenta sanctorum consummatur justitia. Super illam fuit corona aureola, quia justitiam sequitur et excellit gloria superna. Quae et aureola dicitur, ut per aurum fulgor contemplationis significetur. Et diligenter attendendum quod non aurea, sed aureola fuisse perhibetur, ut per diminutivum modicum esse ad plenitudinem sequentis boni quidquid nunc de eodem bono per contemplationem percipitur, insinuetur. Magnum tamen est et inaestimabile, quia, Scriptura teste, quae sub ipso erant replebant templum (Isai. VI) . Et si quae [Col. 1196C] sub ipso sunt replent templum, quis aestimare queat qualia, quantave sunt, quae in ipso sunt, et quae ipsae sunt? Unde de illa mercede superna, quae hic corona superior et aureola dicitur, scriptum est: Mensuram bonam, et confertam, et coagitatam, et supereffluentem dabunt in sinum vestrum (Luc. VI) . Hujus mensae, vel coronae aureolae principium a quibusdam in praesenti jam per contemplationem cernitur et percipitur, et in futuro perficietur. cum non per speculum et in aenigmate ipse Deus, qui est justorum merces et corona, sed facie ad faciem videbitur. Primo itaque loco ponitur mensa, secundo labium, tertio corona interrasilis, quarto corona aureola. Mensa, Scriptura; labium, doctorum hortamenta; [Col. 1196D] corona interrasilis, sanctorum justitia; corona aureola, retributio superna.

Quatuor circuli sunt quatuor libri evangelici, qui bene vocantur circuli, quia perfecti: perfectam namque tradunt doctrinam de fide et operatione, de merito et praemio. Qui et in quatuor angulis mensae per singulos pedes ponuntur, dum eorum auctoritate et perfectione quatuor sensus Scripturae roborantur, et ipsa Scriptura aptatur, ut per quatuor partes mundi in suis quatuor sensibus per praedicationem evangelicam deferatur. Mensa quatuor pedes habet, quia verba coelestis oraculi vel historice, vel allegorice, vel tropologice, vel anagogice accipiuntur. Historia est, cum quomodo res secundum litteram vel facta vel dicta sit plano sermone refertur, sicut [Col. 1197A] populus ex Aegypto exiens salvatus dicitur per sanguinem agni, vel tabernaculum in deserto factum, Allegoria est, cum verbis vel rebus mysticis praesentia Christi et Ecclesiae sacramenta signantur: verbis, ita: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet (Isa. XI) . Quod est dicere Nascetur virgo Maria de stirpe David, et Christus de stirpe ejus. Rebus, ut populus de Aegypto per sanguinem Agni salvatus, Ecclesiam significat Christi passione a damnatione diaboli liberatam. Tropologia, id est moralis locutio, ad correptionem et institutionem morum, apertis vel figuratis verbis, respicit. Apertis, ita: Filioli, non diligamus verbo neque lingua, sed opere et veritate (I Joan. III) . Figuratis, ita: Omni tempore sint vestimenta tua [Col. 1197B] candida, et oleum de capite tuo non deficiat (Eccl, IX) . Anagoge, id est ad superiora ducens, locutio est quae de praemiis futuris et de vita quae est in coelis, mysticis vel apertis verbis, disputat. Apertis, sic: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) ; mysticis, sic: Beati qui lavant stolas suas, ut sit potestas illis in ligno vitae, et per portas intrent in civitatem, scilicet coelestem (Apoc. XXII) . Quatuor ergo pedibus mensae quatuor circuli apponuntur, ut inductis vectibus per eos mensa portetur, quia quatuor sensibus Scripturae libri evangelici junguntur, ut eorum auctoritate ipsa Scriptura circumquaque per doctores praedicetur. Ipsi vero circuli sunt aurei; quia libri evangelici sapientia Dei, quae Christus est, sunt praeclari. Qui etiam circuli [Col. 1197C] subter coronam sive primam sive secundam sunt, quia ordine praecedit doctrina evangelica, doctrinam sequitur justitia, justitiam gloria. Vectes, quibus mensa portabatur, sunt praedicatores, per quos sacra Scriptura praedicatur. Qui de lignis setim sunt, quia justum est, ut qui sanctitatem aliis praedicant, ipsi sine corruptione vitiorum vivant. Qui etiam deaurati, quia divina sapientia fulgidi.

Parabis et acetabula ac phialas, thuribula et cyathos. Varia vasa, quae fiunt ad offerenda libamina, variae verbi distinctiones sunt pro capacitate auditorum, quia non omnibus omnia conveniunt: aliter sapientes, aliter insipientes; aliter divites, aliter pauperes; aliter sani, aliter infirmi; aliter senes, aliter [Col. 1197D] juvenes; aliter viri, aliter feminae; aliter coelibes, aliter conjugati; aliter praelati, aliter subditi docendi sunt. Acetabula significant doctrinam mordacem, phialae doctrinam uberem, thuribula orationem devotam, cyathi scientiam angustam. Quae vasa omnia ad mensam tabernaculi, et ad offerenda libamina pertinent. Quaecunque enim diversa pro diversitate audientium dicuntur, in regula sacrae Scripturae inveniuntur, et ad offerenda Domino vota bonorum operum excitant corda audientium. Et pones super mensam panes propositionis in conspectu meo semper. Panes propositionis sunt verba sapientiae coelestis. Quae bene panes propositionis vocantur, quia semper debet patere cunctis fidelibus sermo salutis, nec unquam deesse oportet in Ecclesia [Col. 1198A] verbum solatii, quod Dominus per praedicatores veritatis in mundo proponens in conspectu suo apparere, et usque in finem his qui esuriunt et sitiunt justitiam, incessanter abundare voluit. Mensa igitur Scriptura est; labium, doctorum ora; corona interrasilis, sanctorum justitia; corona aureola superior, remuneratio superna; pedes mensae, sensus Scripturae; quatuor circuli, libri evangelici; vectes, praedicatores; diversitates vasorum, distinctiones verborum, panes propositionis, verba sapientiae coelestis. Haec mensa, fratres, omnibus est divitiis cumulata, cunctis referta deliciis. Si vultis panes et pisces, accipite in ea panes quinque et pisces duos (Matth. XIV) , vel certe panes septem et pisciculos paucos (Matth. XV) . Ex illis saturati sunt quinque millia hominum, et de fragmentis eorum [Col. 1198B] impleti duodecim cophini; ex istis saturati sunt quatuor hominum millia, et de reliquiis eorum impletae septem sportae. Accipite itaque panes hos et illos, et pisces licet paucos, et scitote quod abundabit cibus et supererit. Si vultis carnes, accipite vitulum saginatum (Luc. XV) , tauros et altilia quae vobis sunt occisa (Matth. XXII) . Si vultis saporem accipite granum sinapis, quod quidem minimum est, sed jactum in terram crescit, et majus omnibus oleribus fit (Matth. XIII) . Si vultis butyrum et mel, cum Emmanuele utrumque comedite, ut sciatis cum ipso malum reprobare, bonum eligere (Isai VII) . Si vultis fructus diversi generis, accipite omnia poma nova et vetera, quae sponso sponsa servavit, et de horto nucum comedite nuces (Cant. VII) . Si vultis [Col. 1198C] potum, accipite vinum electum, de quo scriptum est: Tu autem servasti vinum bonum usque adhuc (Joan II) . Si vultis potum ampliorem, emittite absque ulla commutatione vinum et lac (Isai LV) , et cum sponsa bibite vinum vestrum cum lacte vestro (Cant. V) . Si vultis pigmenta nectarea, accipite consolationes Dei, quae secundum multitudinem dolorum vestrorum in corde vestro laetificabunt animas vestras (Psal. XCIII) . Si vultis aromata, accipite cyprum cum nardo, cum croco, fistulam et cinnamomum cum universis lignis Libani, myrrham et aloen cum universis primis unguentis (Cant. IV) . Et quia periculosum est et turpe, si juxta talem tantamque mensam fame moribundi marceamus, et [Col. 1198D] marcidi moriamur, comedamus, et bibamus, et inebriemur ex his quae nunc apponuntur in hac mensa nobis per gratiam, ut haec postmodum perfectius possideamus per gloriam. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus. Amen.

SERMO XCVI. De quolibet sancto.

Myrrha, et gutta et casia a vestimentis tuis a domibus eburneis, ex quibus delectaverunt te filiae regum in honore tuo. Astitit regina a dextris in vestita deaurato, circumdata varietate (Psal. XLIV) . In his verbis et singulorum fidelium sanctitatis exprimitur, et universalis Ecclesiae justitia figuratur. In primo namque versu virtutes quorumlibet fidelium describuntur; in secundo totius Ecclesiae justitia declaratur. [Col. 1199A] Myrrha, et gutta, et casia. Myrrha valde amara est, et per hoc significat mortificationem carnis, non quantum ad naturam, sed quantum ad culpam. Natura namque semper est nutrienda, culpa perimenda. Haec myrrha omnium electorum est: Qui enim Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V) . Verum quia superius in hoc libello quodam in sermone de myrrha hac, et ejus speciebus plurima diximus, idcirco paucioribus nunc contenti ad sequentia pertransimus. Gutta herba est, quae inflaturas comprimit, et per hoc virtutem humilitatis exprimit. Haec quam sit necessaria Dominus in Evangelio demonstrat, ubi dicit: Omnis, qui se humiliat, exaltabitur, et qui se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV) . Et item. Qui non [Col. 1199B] susceperit regnum Dei sicut parvulus, non intrabit in illud (Matth. XVIII) . Hanc Abraham vere habuit, cum ait: Loquar ad Dominum, cum sim pulvis et cinis (Gen. XVIII) . Hanc et Jacob veraciter habuit, dum ad Dominum loquens, dicit: Minor sum cunctis miserationibus tuis (Gen. XXXII) . Hanc angelus apostata, dum habere noluit, sicut fulgur de coelo irrecuperabiliter cecidit. Hac progenies Adae quando in aedificanda turre Babylonis caruit, confusionem labii meruit. Et sic in caeteris semper evenit, ut ante ruinam exaltetur spiritus, et ante gloriam humilietur (Prov. XVI) . Casia, quae et fistula dicitur, ventrem purgat et naturam de suis superfluis allevat et per hoc virtutem confessionis significat, quae dum culpam mentis per oris ostium eliminat, ipsam mentem [Col. 1199C] peccati pondere exonerat. Per myrrham igitur intelligimus carnis mortificationem, per guttam mentis humiliationem, per casiam peccati confessionem. A vestimentis tuis. Vestimenta corporis Christi, quod est Ecclesia, perfectiores sancti sunt, quibus sancta Ecclesia, ut homo vestibus, sic circumdatur et ornatur. Ex quibus vestibus sive sanctis, alii sunt coloris rubri, scilicet martyres suo sanguine rubricati; alii coloris hyacinthini et coelestis, videlicet confessores ad coelestia contemplanda sublimiter elevati; alii nivei, ut sunt virgines; alii nigri, ut sunt humiles ex memoria peccatorum suorum sibi semper nigrescentes, alii varii mistique coloris, ut illi qui sunt diversarum virtutum et bonorum operum participes. A domibus eburneis. [Col. 1199D] Per domos eburneas accipimus congregationes continentes et castas. Elephantes enim, quorum ossa ebur vocantur, animalia castissima sunt, aversi coeunt, non nisi semel pariunt, terrae non accumbunt, trecentis annis vivunt. Quae cuncta justis et castis animabus, si ea perspicere velis, conveniunt. A domibus igitur eburneis sunt Christi vestimenta, et a vestimentis sunt myrrha, et gutta et casia, quia ex castis et continentibus congregationibus sunt quilibet fideles, et ex ipsis fidelibus sunt sanctae virtutes et virtutum opiniones.

Ex quibus delectaverunt te filiae regum in honore tuo. Reges praelati sunt sancti, qui alios virtute discretionis regunt. Quorum filiae sanctorum subjectorum [Col. 1200A] sunt animae, doctrina eorum enutritae et eorum exemplis adornatae. Quae propterea non filiorum, sed filiarum nomine designantur, ut earum magni fica devotio significetur. Femineus namque sexus valde devotus est, et quo se ad amandum intorquet, mirabiliter fervet. Vel certe filiarum, non filiorum nomine describuntur, ut, dum (quod etiam infirmae et imperfectae animae, quae per filias significantur, Christum sua sanctitate delectant) ostenditur quantum illi perfectorum mirabilis justitia placeat, melius exprimatur. Regum itaque filiae Christum in honore delectant, dum subjectorum devotae multitudines eum sua bonitate delectabiliter honorant. Et hic delectabilis honor, sive haec honorabilis delectatio ex praedictis virtutibus procedit, et eum suaviter [Col. 1200B] reficit, dum ipsos subjectos per has virtutes juste vivere, et aliis exempla justitiae praebere ceruit. Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato circumdata varietate. Sicut in praecedenti versu quorumlibet fidelium virtutes et virtutum opiniones insinuantur, sic in isto universalis Ecclesiae justitia, et ejusdem justitiae varia multiplicitas et multiplex varietas designantur. Quae videlicet sancta Ecclesia reginae rectissime comparatur, quia et coelesti regi copulatur, et ab ipso sublimiter coronatur. Quae stat per fidem, et astat per bonam intentionem. Falsi fideles, etsi stent ea quae vera sunt recte credendo, non tamen astant bona quae operantur recta intentione faciendo. De numero stantium et astantium Elias exstitit, qui ait: Vivit Dominus, in cujus conspectu [Col. 1200C] sto (III Reg. XVII) . Dum enim dixit sto, stare se perhibuit; dum vero dixit in cujus conspectu, divinae praesentiae per intentionem se non deesse declaravit. Astat autem sancta Ecclesia Deo nunc a dextris per justitiam, ut in futuro a dextris assistere mereatur ad gloriam. Sic et reprobi nunc a sinistris sunt per culpam, a sinistris in fine statuendi ad poenam.

In vestitu deaurato. Per vestitum intelligenda est justitia, per deaurationem sapientia. Quidquid enim sancta Ecclesia vel in exercendis virtutibus, vel exhibendis operibus bonis operatur, totum sapientiae coelestis fulgore decoratur. Imitatur etenim suum Creatorem secundum posse suum, qui omnia in sapientia fecit, et in universitatis dispositione prima [Col. 1200D] lucem condidit, ac deinde caetera disposuit, et omnibus dispositis, vidit cuncta quae fecerat, et erant valde bona (Gen. I) . Circumdata varietate. Non est contenta sancta Ecclesia una virtute, vel opere uno, sed multiplicitate virtutum vult circumdari, varietate bonorum operum vult ornari, secundum dispensationem multiformis gratiae Dei (I Petr. IV) . Ad hanc varietatem pertinet illud beati Petri: Ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem amorem fraternitatis, in amore autem fraternitatis charitatem (II Petr. I) . Et illud beati Pauli: In omnibus exhibeamus nos sicut Dei ministros in multa [Col. 1201A] patientia, etc. (II Cor. VI) . Intelligimus igitur per myrrham, guttam et casiam, fidelium virtutes, per vestimenta ipsos fideles, per domos eburneas eorum castas congregationes, per reginam sanctam Ecclesiam, per vestitum deauratum ejus justitiam, per varietatem ejusdem justitiae multiplicem differentiam. Virtutes itaque, et opera bona totis viribus exerceamus, ut cum fidelibus omnibus, et sancta matre Ecclesia in coelesti patria coronari mereamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus, etc.

SERMO XCVII. In festo sancti Joannis Baptistae.

Si dormiatis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in pallore auri [Col. 1201B] (Psal. LXVII) . Sanctus Psalmographus in his sacris paucisque verbis, quae nobis per Spiritum sanctum canit, sanctorum meritum et universalis Ecclesiae scientiam praemiumque spirituali significatione describit. Meritum namque designat ubi dicit: Si dormiatis inter medios cleros; scientiam sanctae Ecclesiae, ubi addit: pennae columbae deargentatae. Praemium, ubi concludit: Posteriora dorsi ejus in pallore auri. Si dormiatis inter medios cleros. Duo cleri prophetae et apostoli. In quorum medio dormiunt qui, sacris eorum dictis hinc inde docti, in pace bonae conversationis ab inquietudine daemonum liberi feliciter quiescunt. Inter medios enim cleros sunt quicunque inter prophetarum praeconia, et apostolorum praedicamenta sancte vivunt. Qui et dormiunt, [Col. 1201C] dum, bonis operibus occupati, ab infestatione tentationum quieti sunt. De hoc felici sanctorum somno per Jacob sub Isachar nomine dicitur: Isachar asinus fortis, accubans inter terminos, vidit requiem quod esset bona et terram quod optima, et supposuit humerum suum ad portandum, factusque est tributis serviens (Gen. XLIX) . Populus nempe justorum asinus fortis est, quia pondus cujuslibet tribulationis pacifice et fortiter sustinet. Inter terminos accubat, dum, per prophetas et apostolos eruditus, ex utrorumque doctrina bene operando pausat. Qui videt requiem, internae scilicet contemplationis quod bona est, et terram supernae beatitudinis quod optima, et utriusque captus amore, supponit humerum ad portandum quodlibet onus impositum. Qui et tributis [Col. 1201D] servit, quia non solum sua, verum et semetipsum pro bonis spiritalibus libenter tribuit.

Electorum itaque coetus inter medios cleros sicut dictum est dormit, et hac dormitatione coeleste praemium acquirit. Dormit et, ut ait Salomon, suavis est somnus ejus (Prov. III) .— Pennae columbae aeargentatae. Columba, ut saepe dictum est, sancta Ecclesia est. Sancta nimirum Ecclesia, quemadmodum felle caret per charitatem, non vivit de cadavere per mortuorum operum vitiationem, meliora grana eligit per majorum praeceptorum Dei exsecutionem, gemitum pro cantu habet per poenitentiam, alienos saepe nutrit pullos per misericordiam, super aquas sedet ut umbram venientis accipitris, id est diaboli, [Col. 1202A] praevideat sacram Scripturam legendo, in petris nidificat in secreta Christi sublimiter contemplatione quiescendo. Quae duas alas habet per dilectionem Dei et proximi, a dextris dilectionem Dei, a sinistris dilectionem proximi. Alae vero dextrae pennae sunt distinctiones illae, quibus dicitur: Diliges Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex totis viribus tuis, et ex tota mente tua (Matth. XXII) . Sinistrae vero alae pennae sunt votum, consilium, beneficium, quibus proximum diligere debemus sicut nosmetipsos. Pennae autem istae deargentatae sunt, quia in dilectione Dei et proximi tota lex pendet et prophetae (ibid.) . Sane per argentum sacrum eloquium designatur, ut Psalmista testatur, dicens: Eloquia Domini eloquia [Col. 1202B] casta, argentum igne examinatum, probatum terrae purgatum septuplum (Psal. XI) . Quando ergo sancti inter medios cleros dormiunt, pennae columbae deargentatae sunt, quia tunc sacra scientia in sanctae Ecclesiae virtutibus adimpletur, dum sanctorum universitas prophetica et apostolica praecepta in fide et opere quiescendo pro viribus exsequitur. Et posteriora dorsi ejus in pallore auri. Posteriora dorsi sequentia praemii. Quae auro rectissime comparantur, quia sicut aurum caetera metalla transcendit, sic coeleste praemium omnia bona post se sui comparatione longe derelinquit. Beatus a utem Joannes Baptista, cujus hodie solemnia celebramus, inter medios cleros, non solum virtute, verum et tempore dormivit, quia non tantum sanctitate conversationis, [Col. 1202C] sed etiam distinctione temporis, inter prophetas et apostolos exstitit. Lex enim et prophetae usque ad Joannem (Matth. XI) . Cujus sanctitatem, prout superna gratia donare dignabitur, imitemur, ut ejus meritis et precibus ad superna gaudia pervenire mereamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est benedictus in saecula. Amen.

SERMO XCVIII. In Ascensione Domini.

Confessio ejus super coelum et terram: et exaltavit cornu populi sui (Psal. CXLVIII) . Confessionum alia criminis, alia laudis. In hoc autem loco de sola laude intelligitur. Confessio namque Dei, id est laus Dei, super coelum est per spiritus beatos, super terram [Col. 1202D] per homines justos, et ita super coelum et terram. Omne nimirum, quod creatum est, infra ipsum est. Sane quia superius tam de confessione criminis, quam de confessione laudis multa diximus, his relictis, ad caetera transimus. Et exaltavit cornu populi sui. Cornu populi Dominici Christus est. Cornu de carne procedit, sed carnem excedit. Sic Christus de carne virginea processit, sed, culpam non habendo, carnem excessit. Huic sententiae concinit illud Apostoli: Quod impossibile, inquit, erat legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati de peccato damnavit peccatum in carne, ut justificatio legis impleretur in nobis, qui non secundum carnem, sed secundum spiritum [Col. 1203A] ambulamus (Rom. VIII) . In hoc enim cornu, quemadmodum carnem quodammodo transcendit, quod non in carne peccati, sed in similitudinem tantum carnis peccati venit, cornu omni supereminet corpori, et Christus membrorum suorum universitati. Unde et Zacharias, pater beati Joannis Baptistae, de ipso patre ait: Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebi [plebis] suae; et erexit cornu salutis nobis in domo David pueri sui (Luc. I) . Cornu Christus, quia salutem mundo praedicavit. Unde Apostolus: Veniens, inquit, evangelizavit pacem vobis qui longe fuistis, et pacem iis qui prope: quia per ipsum habemus accessum ambo in uno spiritu ad Patrem (Ephes. II) . Cornu populi Dei Christus, quoniam ipso absterret et fugat hostes de [Col. 1203B] finibus suis. Non dixit cornua, sed cornu, quia unus est magister noster Christus. De quo et Psalmista ait: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII) , id est Christum. Sic Deus Abrahae per promissionem loquens, non ait in seminibus tuis, quasi in multis benedicentur omnes gentes, sed in semine tuo, velut in uno, quod est Christus (Gal. III) . Hoc cornu nostrum unicum et singulare hodierna die praesertim exaltatum est, cum secundum hominem assumptum unigenitus Dei Filius coelos omnes penetravit, et summos coelestium spirituum ordines transcendens, ad dexteram Patris consedit. Unde Apostolus: Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit eum, et dedit illi nomen, quod est [Col. 1203C] supra omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philipp. II) . Hodie denique adimpleta est visio Danielis, qua dicitur: Aspiciebam in visione noctis, et ecce cum nubibus coeli quasi Filius hominis veniebat, et usque ad antiquum dierum pervenit, et in conspectu ejus obtulerunt eum. Et dedit ei potestatem, et honorem et regnum, et omnes populi, tribus et linguae servient ei. Potestas ejus potestas aeterna quae non auferetur, et regnum ejus quod non corrumpetur (Dan. VII) .

Habentes igitur Pontificem magnum, qui penetravit coelum, Jesum Filium Dei, teneamus confessionem [Col. 1203D] (Hebr. IV) . Illam, inquam, confessionem, quae est super coelum et terram, quae fit ad salutem, sicut scriptum est: Sacrificium laudis honorificabit me, et illic iter quo ostendam illi salutare Dei (Psal. XLIX) . Confiteamur super terram, cui super coelum confitentur angeli, quia Deus, qui dives est in misericordia propter charitatem, qua dilexit nos, cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos Christo, et conresuscitavit, et consedere fecit in coelestibus in Christo Jesu (Ephes. II) . Spe enim salvi facti sumus (Rom. VIII) . Verum donec transeat spes et sequatur res, ascensiones in cordibus nostris disponamus in valle lacrymarum, in loco quem posuimus (Psal. LXXXIII) . Ascensiones sunt virtutes, vallis lacrymarum mundus. Locus quem posuimus modus vivendi, quem [Col. 1204A] eligimus. Alii eligunt esse in agro, alii in molendino, alii in lecto. Nos ergo in loco quem posuimus, ascensiones in cordibus nostris disponamus, vel, secundum beatum Petrum, ministremus in fide nostra virtutem, in virtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem amorem fraternitatis, in amore autem fraternitatis charitatem (II Petr. I) . Istae sunt enim ascensiones, quibus ascendunt tribus, tribus Domini ad confitendum nomini Domini (Psal. CXXI) . Qui autem gradum ascensionis hujus ultimum, id est charitatem tenet, Deum possidet. Deus enim charitas est: et qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo (I Joan. IV) . Primum vero ascensionis hujus gradum fidem ipsam beatus Petrus [Col. 1204B] posuit, quia ipsa omnium prima est virtutum, dum sine ipsa impossibile est placere Deo (Hebr. XI) . Ultimum autem gradum posuit charitatem, quae major omnibus est. Unde Paulus, descriptis donis sive virtutibus spiritalibus, de charitate subjunxit: Et adhuc excellentiorem viam vobis demonstro. Si linguis hominum loquar et angelorum (I Cor. XII) , etc. Et post pauca: Nunc autem manent tria haec: fides, spes, charitas. Major autem horum est charitas (ibid.) .

Merito igitur beatus Petrus in scala virtutum fidem primam, charitatem ultimam posuit, quia bonum in nobis fides inchoat, charitas consummat. In caeteris autem scalae virtutibus quascunque videris superiores, si bene perpendis, videbis potiores. Quis enim [Col. 1204C] dubitet amorem fraternitatis fortitudine meliorem? Quis ignoret pietatem scientia utiliorem? Quis nesciat patientiam abstinentia laudabiliorem? Aliter. Quemadmodum charitas amorem fraternitatis et alias omnes virtutes bonitate transcendit, sic amor fraternitatis pietatem et reliquas sub se positas virtutes excedit. Et sic de caeteris intelligendum est. Quemadmodum enim prior virtus sequentem praecedit ordine, sic quaelibet sequens priorem in hac scala superat dignitate. Unde quanto quisque superius conscenderit, tanto firmius pedem ponit, quia tanto securius stat, quanto sublimiores virtutes attingendo coelestibus appropinquat. Ministrate in fide virtutem, etc. Fides enim sine virtute est impotens [Col. 1204D] et otiosa; virtus sine scientia, indiscreta; scientia sine abstinentia, inflata; abstinentia sine patientia, iracunda; patientia sine pietate, inhumana; pietas sine amore fraternitatis, imperfecta. amor fraternitatis sine charitate, carnalis. Haec denique ascensionis scala octo virtutibus distinguitur quia per ipsam ad octonarium beatitudinum pertingitur. Quarum unaquaeque alii inseritur, ut per hoc earum concordia demonstretur, et ex ipsis unam et perfectam constare justitiam, et ad unam perveniri posse gloriam ostendatur. Quam gloriam in hac mortali vita sicut est, nemo vidit unquam. Sicut enim beatus Gregorius dicit: «Quantalibet intentione mens humana tetenderit, etiam si jam phantasias imaginum corporalium a cogitatione compescat, [Col. 1205A] etsi jam omnes circumscriptos spiritus ab oculis cordis amoveat, adhuc tamen in carne mortali posita, videre gloriam Dei non valet, sicut est. Et quidquid de illa est, quod in mente resplendet, similitudo, et non ipsa est.» Unde propheta Ezechiel hoc, quod in spiritu viderat describens, non ait: Haec visio gloriae Domini, sed haec visio similitudinis gloriae Domini (Ezech. VIII) . Mirabiliter tamen ipsa similitudinis visio mentem laetificat, quia quae sub ipso sunt, repient templum. Quae sub ipso namque sunt, templum replent, quia etiam ea quae in similitudine gloriae ejus videntur, humanae menti mira gaudia praebent. Quam gloriam nobis praestare dignetur Jesus Christus. Amen.

SERMO XCIX. In festo sancti Augustini.

[Col. 1205B]

Eructavit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi. Lingua mea calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV) . Haec verba, dilectissimi, quae proposita sunt, prophetis, apostolis et omnibus ecclesiasticis doctoribus conveniunt, et universis qui, Spiritu sancto regente, verbum Dei proferunt. Quod dum veraciter constet beato Augustino, cujus hodie solemnia colimus, haec convenire non dubitamus. Ejus enim revera cor verbum bonum eructavit, qui verbum Dei usque ad ultimam aegritudinem suam in sancta Ecclesia praedicavit. Ipse opera sua regi dixit, quia non sibi, sed Christo ascripsit quod sancte vixit. Lingua ejus calamus scribae velociter scribentis exstitit, quia, Spiritu sancto docente et ducente, [Col. 1205C] verbum Dei elegantissime dispensavit. Unde et de ipso in hac ejus solemnitate canimus, quod prophetarum et apostolorum plenus spiritu, quae praedixerunt mystica, fecit nobis pervia, post quos secunda dispensandi verbi Dei primus refulsit gratia. Encastum seu atramentum gratia est, cornu vero seu atramentarium Christus, pergamenum audientium corda. Quemadmodum autem scriptor calamo de atramento, quod est in cornu impleto, in pergameno quod vult scribit: sic Spiritus sancti gratia est, quae in Christo, lingua doctoris adimpleta, corda nostra instruit. Et hoc esse videtur quod Christus in Evangelio discipulis suis ait: Cum venerit Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem: non enim loquetur a semetipso, sed quaecunque audiet [Col. 1205D] loquetur, et quae ventura sunt annuntiabit vobis. Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI) . Spiritus enim sanctus sicut a seipso non est, sic a seipso non loquitur, sed a Patre et Filio, a quibus procedit. Et loquendo dividit nobis gratiam, quae in Christo est, prout vult. Nam de plenitudine Christi, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi nos omnes accepimus (Joan. I; Col. II) . Corda quoque nostra, quae pergameno figurari diximus, et in quibus spiritualis haec scriptura spiritualiter scribitur, ad modum materialis pergameni conficiuntur per amaram poenitentiam, extenduntur per districtam abstinentiam, raduntur per totius carnalitatis abstractionem, et in quaternionem [Col. 1206A] formantur per firmam stabilitatem. Sicut enim omne rotundum volubile est, sic omne quadratum stabile et firmum est. Puncta significant numerum, plumbum pondus, regula mensuram. Omnia namque fecit Deus in numero, pondere et mensura. Quae scilicet numerus, pondus, et mensura licet a nobis nequeant comprehendi, Deo tamen incomprehensibilia non sunt. Huic autem spirituali numero ponderi et mensurae, quae spirituali pergameno consignamus, concordare videtur illud Evangelii: Homo quidam peregre proficiscens vocavit servos suos, et tradidit illis bona sua. Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum, unicuique autem secundum propriam virtutem (Matth. XXV) . Et item: Cui plus donatum est, plus exigetur ab eo [Col. 1206B] (Luc. XII) . Et Apostolus: Unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi (Ephes. IV) . Scriptura vero, quae nostris cordibus inscribitur, veritas est. De hac inscriptione Dominus per prophetam ait: Hoc autem testamentum, quod testabor ad illos post dies illos dicit Dominus (Jer. XXXI) . Dabo leges meas in cordibus eorum, et in mente eorum superscribam eas (Hebr. X) . Denique scriptorium, quod huic spirituali pergameno supponitur, ut in ipso pergameno veritas scribatur, videntur terrena subsidia. Unde sponsa in Canticis canticorum dicit: Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. VIII) . Per laevam bona corporaliaper dexteram bona spiritualia volens intelligi. Ad hoc enim corpori apponuntur terrena, ut spiritus [Col. 1206C] facilius sustineat suscipere et peragere divina. Spiritus sanctus ergo est scriba, calamus doctoris lingua, atramentum gratia, cornu Christus, pergamentum corda, veritas Scriptura, scriptorium subsidia terrena. Videamus, dilectissimi, an corda nostra sint apta veritati, ut in ipsis veritas scribatur, an sint confecta amara compunctione, an tensa abstinentiae rigore, an rasa totius carnalitatis abstractione, an in quaternionem formata firma stabilitate. Nam Dei tantum esse videntur puncta, plumbum, regula, id est numerus, pondus, et mensura. Videamus itaque an sacra verba, Spiritu sancto scriba, atramento gratia, calamo sancti Augustini lingua, nobis administrata, in nostris cordibus capiunt. Dicit autem sanctus Augustinus in Regula [Col. 1206D] nostra, imo Spiritus sanctus ejus lingua gratia repleta: «Ante omnia diligatur Deus, deinde proximus.» Et in sequentibus de continentia, de obedientia, de communione, quae in nostra professione specialiter continentur, plurima praecepit. Videamus si haec verba beati viri in nobis convaluerunt. Quod si constiterit, Spiritum sanctum per linguam ejus in nobis non dubitemus operatum. Non solum autem quae in regula ejus continentur, verum et caetera quae sacram Scripturam exponendo, tractando, exhortando scripsit; credendo, amando, operando teneamus, ut superna praemia consequamur. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus, qui est, etc.

SERMO C. In festo sanctae Crucis.

[Col. 1207A]

Cum accepisset Jesus acetum dixit, Consummatum est: et inclinato capite emisit spiritum (Joan. XIX) . Haec verba, charissimi, quae proposuimus, brevia quidem, sed excellentissima sunt: quippe quae nobis redemptionis nostrae consummationem describunt. In morte itaque Christi consummata sunt omnia veterum figurarum aenigmata ipsam designantia, omnia prophetarum vaticinia ipsam prophetantia. Unde ipse Dominus ad Apostolos: Ecce ascendimus Jerosolymam, et consummabuntur omnia quae scripta sunt per prophetas de Filio hominis (Matth. XX) . Consummatum est. In morte namque Christi secundum typicam significationem consummatum est [Col. 1207B] quod Deus de latere Adae dormientis formavit Evam, quoniam hoc significavit sanguine de latere Christi mortui fluente sanctam Ecclesiam redimendam. Consummatum est quod Cain Abel fratrem suum per invidiam interfecit, quoniam hoc signum fuit quod populus Judaicus Christum per invidiam Pilato ad crucifigendum tradidit. Consummatum est secundum mysticam significationem quod Abraham Isaac filium suum super aram, strue lignorum supposita, ad offerendum Deo posuit, quoniam hoc figuravit: quod genus humanum Christum secundum carnem de se natum in cruce obtulit. Consummatum est secundum eamdem significationem quod Deus in agni paschalis occisione filios Israel de servitute Aegyptiorum liberavit, quoniam hoc quod spiritales [Col. 1207C] Israelitae morte Christi de jugo daemonum eriperentur insinuavit. Consummatum est, quod Moyses aquas amaras ligno dulcoravit, et aquas de petra produxit, quoniam hoc praetendit, quod Christus amaritudine suae mortis legis austeritatem in dulcedinem nobis convertit, et de se, qui vera petra est, fluenta spiritalia nobis emanare fecit. Consummatum est quod hircus emissarius peccata populi in desertum portavit, quoniam hoc, quod Christus peccata nostra tolleret, typus exstitit. Consummatum est, quod mulier Sareptana duo ligna collegit, quoniam expressit quod gentilitas fidem passionis Christi postmodum recepit. Consummatum est quod Raphael angelus in nuptiis Tobiae daemonem felle piscis extricatum ligavit, quoniam hoc innuit [Col. 1207D] quod Christus, felle potatus et morte amaricatus, diabolum superavit. Consummata sunt et vaticinia prophetarum. Consummatum est quod Moyses ait: Maledictus qui pendet in ligno (Deut. XXI) . Hinc et Apostolus dicit: Quod Christus pro nobis factus est maledictum (Gal. III) . Consummatum est quod David ait: Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto (Psal. LXVIII) . Consummatum est et vaticinium Isaiae, quod dicit: Propter scelus populi mei percussi eum (Isai. LIII) . Et item: Oblatus est quia ipse voluit (ibid.) . Multa sunt consummata, fratres, figurarum aenigmata, et prophetarum praeconia mortem Christi figurantia et praecinentia. Verum cuncta quis dinumeret et expediat? Consummatum [Col. 1208A] igitur est. Quidquid enim ante mortem Christi oportebat fieri, in morte Christi consummatum est.

Mors itaque Christi perfecta nobis est vitae restauratio, mors Christi divina nobis reconciliatio, mors Christi ablatio culpae, mors Christi collatio justitiae, mors Christi nobis obseratio inferni, mors Christi reseratio coeli, mors Christi destructio poenae, mors Christi recuperatio gloriae. Ergo consummatum est. Consummatum est quidquid pertinet ad consumptionem mali. Consummatum est quidquid pertinet ad consummationem boni. Consummatum quod Simeon justus praedixit. Consummatum est, quod Caiphas, licet reprobus, prophetavit. Consummatum est quod detestandus Judas Pharisaeis [Col. 1208B] spopondit. Consummatum est quod Pilatus, injustus judex, injuste fieri judicavit. Consummatum est quod Judaeus infelix optavit ad suam perniciem. Consummatum est quod Deus providit ad nostram utilitatem. Consummata est lex. Consummata est prophetia. Consummata est annuntiatio angelica. Consummatum est quod justi speraverunt in mundo. Consummatum est quod postea praestolati sunt in inferno. Consummatum est quod sancte vivendo meruerunt possidere coelum. Ergo consummatum est. Consummata autem per gratiam in nobis justitia, per justitiam consummanda est gloria. Justitia consummata est effectu, gloria in nobis consummanda est causa. Omnes enim in Christum vere credentes effectu jam sunt justi, causa beati, effectu [Col. 1208C] tandem beatificandi. De qua causa beatitudinis Paulus sic de Christo loquens: Consummatus, inquit, factus est omnibus obtemperantibus sibi, causa salutis aeternae (Hebr. V) . Si enim, sicut alibi dicit, spiritus ejus, qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in vobis, qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificavit et mortalia corpora nostra, propter inhabitantem spiritum ejus in nobis (Rom. VIII) .

Bene ergo dicitur quod Jesus, cum accepisset acetum, dixit: Consummatum est, et inclinato capite, emisit spiritum. Gustus aceti significat acerbitatem mortis, inclinatio capitis dignationem humilitatis, emissio vero spiritus consummatio est humanae redemptionis. In morte igitur Christi consummata sunt omnia, dum in praesenti consummatur justitia, et in [Col. 1208D] futuro consummabitur gloria. Quando? Cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem (I Cor. XV) . Cum enim Christus apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. III) . Verum, charissimi, quoniam passionem Christi redemptionem generis humani sufficienter describere ac digne laudare non possumus, ad nosmetipsos stylum vertamus, et utrum Christi vestigia pro nostro modulo mala tolerando, sequamur videamus. Et quoniam hodierna die solemnia sanctae crucis celebramus, et Dominicae passionis reminiscimur, justum videtur, ut de patientia nos invicem moneamus. Si enim compatimur, et conregnabimus; et si socii passionum [Col. 1209A] fuerimus, erimus simul et consolationum (Rom. VIII) . Quod sponsa diligenter attendens, dicit: Fasciculus, myrrhae dilectus meus mihi; inter ubera mea commorabitur (Cant. I) . Contendamus igitur per angustam portam intrare, per arctam et arduam viam conscendere, quia non est alibi aditus ad justitiam, nec conscensus ad gloriam. Hoc jam centesimo, charissimi, nobis sermone in hoc libello consummato, [Col. 1210A] libellum ipsum hoc sermone consummandum censemus. Studeamus itaque, quae in hoc sermone vel libello scripta sunt, credendo, sperando, amando consummare, ut ad supernam gloriam mereamur pervenire. Quod nobis praestare dignetur Jesus Christus Dominus noster, qui est Deus benedictus in saeculorum saecula. Amen.

Sermo de assumptione B. Virginis

Auctor incertus

[Col. 1209]

DE ASSUMPTIONE BEATAE MARIAE SERMO In quo fere exponuntur quae ex Canticis canticorum deprompta, in ejusdem Assumptionis decantari solent officio.

PROLOGUS.

[Col. 1209] Accipe, charissime frater, munusculum sponsionis meae, et n eo quidquid praeterquam decet inveneris, tuum puta, qui me coegisti. Illud eulogium: «Tota pulchra es, amica mea (Cant. IV) ,» quod in laudem matris et virginis de Canticis canticorum sumptum canit Ecclesia, compendiosa tibi expositione reserari flagitasti: illa vel maxime, ut tuipse mihi confessus es, causa adductus, quod monasterium tuum in honorem ejusdem virginis consecratum est; et idcirco omnino decens est eos qui speciali titulo illius insignes sunt, singulari quoque devotione charissimos inveniri. His quidem verbis ego acquiescens expositionem, idcirco non indignam puto, quod exposita (licet eo modo, quo scripta continentur in serie libri, sumpta non sint) a pristina tamen auctoritate non recedant; et charitas ejus in cujus laudem dicuntur, nos urgeat, maximum esse debere quidquid ei fuerit acceptum. Et hoc ipsum prius a me factum est in alio quodam cantico, quod similiter compulsus sum a quodam fratre secundum eumdem modum compilatum explanare. In quo tametsi nostra expositio verba primae auctoritatis et ordinem verborum aliquoties mutaverit, a sensu tamen auctoritatis primae non recessit. In ejusmodi autem expositionibus, fraternae charitati libenter obtemperans, licet forte minus gravitatis habere videantur, nequaquam tamen arguendum me puto, cum non multum interesse existimem quacunque occasione, salva duntaxat veritate, fraternae aedificationi consulam.

SERMO DE ASSUMPTIONE B. VIRGINIS.

[Col. 1209]

[Col. 1209B] Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te (Cant. IV) . Verba ista, charissimi, nobis omnibus nota sunt, et magna cum dulcedine omnibus notificata sunt: quae et propriam habent qua delectant dulcedinem, et ex ejus cui cantantur dulcedine ampliorem capiunt suavitatem. Ipsa enim tota dulcis est et tota suavis, unice pulchra et singulariter speciosa. Propter hoc tam speciosae virginis praeconium pulchrum esse necesse est, in quo laudatur dilectae pulchritudo, et commendatur pulchrae dilectio. Ipse sponsus virginis, ipse praeconium dicit virginitatis, a quo laudari tanto majus est, [Col. 1210B] quanto eum in laude cujusquam falli minus quam possibile est. Auctor pulchritudinis, et judex veritatis, ipse speciem commendat et approbat charitatem. Ipse se amare fatetur, quam fecit amabilem, et amari se gloriatur ab ea cui dedit dilectionem. O res mira! Ipse filius matris et sponsus virginis, integritatis auctor et fructus fecunditatis. Ipse dilectam laudat, speciosam commendat, amicam invitat. Tota pulchra es, amica mea. O admirabilis amator! o singularis doctor! Quid dicis? Ipsa est genitrix tua, ipsa amica tua. Et quomodo amica tua? Num genitricem ipsam credimus tuam amicam? [Col. 1211A] aut quomodo? Certe amica est tua, et genitrix tua. Amica tua quod intacta, genitrix tua quod fecunda. Tu siquidem integritatis filius, et fecunditatis amicus, matrem habes virginem, et amicam, prole laetantem. Prius te genuit amica tua, mater et virgo Maria. Postea de te genita est amica tua, mater et virgo Ecclesia. In carnem veniens factus es filius sponsae tuae matris et virginis corpore. In carne moriens factus es genitor sponsae tuae, virginis fide. Nascendo de sponsa tua accepisti substantiam infirmitatis, moriendo sponsae tuae dedisti sacramenta incorruptionis: utrobique dilector mirabilis, utrobique amator singularis. Sponsam tuam dilexisti, ut in ea nascereris, et sponsam tuam dilexisti, ut pro ea morereris. Et una est sponsa tua, [Col. 1211B] una est amica tua, una est columba tua, perfecta tua; una est matri suae, una electa genitrici suae (Cant. VI) . Voca ergo sponsam tuam, invita amicam tuam. Voca formosus pulchram, speciosus decoram, dilectus unicam. Lauda pulchritudinem ejus, ne pertimescat ad pulchrum accedere; dic formositatem ejus, ne se trepidet formosissimo sociare; dic qualiter prior ad eam venisti, diligens et dilectionem quaerens, ut ipsa ad te venire properet diligens et dilectionem reddens. Dic ergo, dilector, dic dilectae tuae speciem suam, dic dilectionem tuam, ut dilecta diligentem diligat, ut concupiscat amplius diligi, et properet citius sociari. Dic ergo, dic: Tota pulchra es, amica mea. Quid ergo speciosa dubitas? Quid cunctaris?

[Col. 1211C] Ostende faciem tuam (Cant. II) . Egredere, ut speciosum videas, et videaris speciosa. Quid moras nectis? desideras pulchrum videre; sed forte pavescis vel in modico non pulchra videri, et ideo forte exire metuis, manifestari trepidas, praesentari erubescis. Tolle timorem, aufer formidinem. Ego, inquit dilectus, te video, qui voco te: praesentem habeo, qui te invito ut venias. Non enim te voco, ut incipiam videre te, sed ut me tibi manifeste videndum praebeam. Ergo ne timeas, vel mihi vocanti crede de te, quia nequaquam vocarem, si praeparatam non cernerem, si minus dignam viderem. Mundam voco, sinceram invito, totam pulchram desidero: Tota pulchra es, amica mea! O qualis societas. Totus pulcher totam pulchram sibi sociat. Tota pulchra [Col. 1211D] es, amica mea. Ego totus pulcher, et tu tota pulchra. Ego per naturam, et tu per gratiam. Ego totus pulcher, quia omne quod pulchrum est in me est. Tu tota pulchra, quia nihil, quod turpe est, in te est. Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Tota pulchra res. Pulchra in corpore, pulchra in mente. In corpore pulchram te facit integritas virginitatis, in mente pulchram exhibet virtus humilitatis. Tota ergo pulchra es, corpore nivea, mente sincera. Tota pulchra es: nihil enim in te pulchritudo reliquit quod non possideat; totum decor obtinet, formositas tenet, regit honestas. Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. O virginitas humilis et humilitas virginalis! quomodo [Col. 1212A] in unum convenistis? quomodo in una societate estis, ut tale ac tantum miraculum efficeretis? Quid fecistis? Sic sublimastis humilem, sic fecundastis virginem, ut virgo pariat Dei Filium, et humilis habeat sponsum Deum. Nec alia talem decebat, nec alius talis tali inveniri poterat. O digna digni, formosa pulchri, munda incorrupti, excelsa Altissimi, mater Dei, sponsa Regis aeterni! Quam pulchra es, et quam suavis es, quam scrutator renum probat, quam inspector cordium laudat, quam diligit auctor pulchritudinis, cui testimonium perhibet magister veritatis. Ausculta ergo vocem ejus, inclina aurem tuam ad verba illius. Ipse est qui loquitur, ipse est qui auditur, ipse te invitat, ipse te audire desiderat, ipse dicit: Tota pulchra es, amica mea, et macula [Col. 1212B] non est in te. Exalta et jucundare, gaude incomparabiliter, laetare singulariter. Responde gratulabunda vocanti, propera venire, festina occurrere, accipere regnum sponsi, possidere haereditatem filii. Ne ultra desiderium amantis differas, ne dilatione exspectantem et cupientem affligas. Attende qua suavitate invitat te, et intelliges qua charitate exspectat te.

Tunc postquam dixerat nullam in ea maculam inveniri, mundam et sinceram et ab omni, quod displicere poterat, alienam, ne forte adhuc ista laus minus animaret timidam, minus accenderet verecundam, adjecit insuper et prosecutus est, ostendens non solum immunem et liberam esse a malo, sed inneffabilibus bonis plenam, et omnium [Col. 1212C] perfectione virtutum refertam, dicens: O formosa mea! o dilecta mea! o columba mea! Amica mea gratanter amplector, jucunde intueor, quod nullam in te maculam video, quod totam te pulchram aspicio, sed multo amplius ineffabiliter me delectat, quod totam te dulcedine plenam invenio. Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua, et odor unguentorum tuorum super omnia aromata (Cant. IV) . Labia tua, lingua tua, unguenta tua, omnia dulcia, omnia suavia, omnia laude digna. Labia tua, lingua tua, unguenta tua. Tria commendantur, labia, lingua, unguenta. In labiis osculum, in lingua alloquium, in unguentis odor atque fragantia Tota ergo Trinitas venit ad Virginem. Susceperat enim in labiis ab ore Patris osculum. Susceperat in [Col. 1212D] lingua Patris verbum. Susceperat in unguentis, Patris et verbi Spiritum. Inde labia tua, lingua tua, unguenta tua. Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua, et odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Favus distillans labia tua. Et plenitudinem, et suavitatem habent labia tua. Ideo favus distillans labia tua: nam pressa emittunt dulcedinem. Propterea ergo favus distillans labia tua. Omnia ad similitudinem dicta sunt: favus distillans labia tua. Favus mel et ceram habet. Mel divinitas est, cera humanitas. Favus Verbum caro factum est in Virgine: ergo favus distillans labia tua. In te divina et humana natura soluta veteri discordia ad perfectam plenitudinem, et aeternam unionem pacis osculo [Col. 1213A] conjunctae. In te divinitas humanitati se infudit. Unde vera humanitate, et perfecta divinitate a te Deus et homo Christus exivit. Ergo, favus distillans labia tua. Ego, inquit, novi quod praedico: expertus sum, quod laudo. Favus distillans labia tua. Ego devinctus tibi charitate osculo oris mei labia tua pressi, simulque dulcedinem infudi, et a dulci dulcedinem expressi. Valde enim expressi, et valde impressi, quia plene infudi, et perfecte sociavi. Valde ergo impressi dulcedinem, et vere expressi suavitatem, quando meum tuo in te sociavi, et per tuum a te cum meo pariter et tuo exivi. Mea divinitas mel erat, et tua humanitas cera erat, et inde meipsum favum feci, et factus sum. Et ecce favus distillans labia tua. Quod enim impressum est in te, [Col. 1213B] assumptum est de te, et ipsum factura est dulcedine plenum in me. Modo ergo sum quod sum, et sum quod factus sum. Quod factus sum, modo sum: quod autem sum, semper sum, tamen utrumque vere sum, et quod factus sum, et quod sum; alterum ex te, alterum ante te. Favus distillans labia tua. O quam dulcis et suavis es! quae sola digna eras, ut supernae dulcedinis osculum, in tuo conceptu susciperes, et totius mundi suavitatem in partu stillares.

Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua. Quid est mel et lac sub lingua tua? Hoc est Verbum Patris sub carne tua. Quare ergo sub lingua tua? Quia Verbum, ideo sub lingua. Mel et lac [Col. 1213C] sub lingua tua. Non supra linguam, sed sub lingua, quia Verbum absconditum est, et ideo mel et lac sub lingua tua. Mel et lac sub lingua tua. Sub lingua tua, sub carne tua. Sub lingua tua, quia verbum: sub lingua tua, quia absconditum. Mel et lac, Deus et homo. Mel divinitas, lac humanitas. Mel de rore coeli venit, quia divina natura supra omnia est. Lac de carne exprimitur, quia humanitas deorsum assumpta est. De carne caro. Ideo lac, non caro sub lingua tua, quia lac de carne, non caro; sed de carne caro, et tantum caro: non prima caro, sed de prima carne secunda caro: de carne veteri nova caro, de carne purganda hostia caro. Ideo mel et lac sub lingua tua, quia in tua carne Deus homo, et sub tua carne Deus et homo unus Jesus Christus. [Col. 1213D] Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua. Odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Nam ipse dicit: Spiritus meus super mel dulcis (Eccli. XXIV) . Ipse in te singulariter requievit, quae prae caeteris omnibus gratia plena mater facta est Filii, et templum Spiritus sancti. Propterea unguentorum tuorum odor super omnia aromata, quia omnem gratiam vincit tua sublimitas, omnem perfectionem superat tua dignitas. Tu singulariter electa, tu ineffabiliter sublimata, nulla tibi in gratia similis esse potuit, per quam gratia venit super omnes filios hominum. Ave, inquit, gratia plena. Spiritus sanctus superveniet in te et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I) . Ergo super omnem gratiam, gratia tua; super omne meritum, excellentia tua, [Col. 1214A] eminentior cunctis, sanctior universis. Nemo ut tu gratia plenus fuit, quae sola sine exemplo mater virgo genuisti, castitatis lilium servasti cum fructu fecunditatis. Ergo Spiritus sanctus in tua humilitate singulariter requievit, qui in tua virginitate miraculum nulli comparabile fecit. Idcirco odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua, odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Tu ad jucunditatem unguenta accepisti, unguenta ad speciem, unguenta ad odorem. Antiqua illa Maria nominis tantum, non leprae te reliquit haeredem, quae nec maculam, nec rugam habuisti, quam unguenta tergerent: sed unguenta accepisti, ut speciem et formam tuam gratius commendarent. Ergo odor [Col. 1214B] unguentorum tuorum super omnia aromata. Alii unguuntur ad curationem, alii unguuntur ad stabilitatem, omnes unguenta ad necessitatem accipimus. Tu, filia delicata, et omni gratia plena, charissima in deliciis tuis uncta es ad gloriam decoris tui, et in signum dilectionis. Unctum paritura, et tu quoque uncta es, ut ipsum in te unguentum prius excellenter effunderet, quod postmodum in utero tuo, singulariter acciperet. Ipse etiam supra te, prae cunctis participibus suis accepit plenitudinem, tu post ipsum prae cunctis suavitatem. Propterea igitur odor unguentorum tuorum super omnia aromata.

Jam enim hiems transiit, imber abiit et recessit. [Col. 1214C] Flores apparuerunt in terra nostra, vineae florentes odorem dederunt, et vox turturis audita est in terra nostra (Cant. II) . O mira decentia! tali talia praeparantur. Tota pulchra es, amica mea, et macula non est in te. Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua, odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Si talis est, et in tantum laudata est, cui hoc non poterat satis esse ad commendationem; sed restabat edicere et hoc, ut sciret ad quam patriam vocaretur, et a quo exsilio educeretur. Propterea utrumque commemoratum est, et totum ordine factum est dilectae pulchritudo, triste exsilium, et dulcis patria. Solida laus est quae a semetipsa initium capit. Sua etenim quemque verius commendant. Ideo primum laudatur ipsa, deinde laudantur, et quae ejus sunt, et [Col. 1214D] totum hoc ad incitamentum amoris fit. Adversa quoque commemorantur, ut ardentis desiderium ad effectum festinet, et properet inde exire, ubi tristitia sedet, ubi luctus commoratur, et miseria regnat. Hoc totum exsilium est. Deinde patriam suam laudat, et dicit quae gaudia, quae deliciae, quantae jucunditates et amoenitates ibi sunt. Et in his omnibus, flores apparuerunt, vineae florentes odorem dederunt, vox turturis audita est in terra nostra. Amoris plena sunt omnia, et omnia amorem resonant: flores, odor, canticum. Nihil hic est quod animum non subeat, quod cor non penetret, et quod affectum non transligat. In ipso auditu inardescit mens, flagrat desiderium, et concupiscentias suas animus ipse non capit. Neque enim sine delectatione audiri potest quod [Col. 1215A] tanta dulcedine plenum est. Et qui id sibi non audit sibi non diligit. Multos enim ad se convertit, quos non trahit post se, et qui omnes ad habendum diligunt, non omnes diligunt ad sequendum. Dilecta autem vocatur ut veniat, quoniam qui non venit, non pervenit. Et ideo narratur ut audiat, invitatur ut veniat, et veniens perveniat et apprehendat. Hiems, inquit, transiit; imber abiit et recessit. Hoc de exsilio est. De patria autem: Flores apparuerunt in terra nostra, vineae florentes odorem dederunt, vox turturis audita est in terra nostra. O anima misera, quae hoc diligis, et hoc non diligis! Quaecunque es, misera es, quae hoc diligis quod tam fugiendum est, quod et si non fugiatur, ipsum tamen permansurum non est. Si vero hoc non diligis quod tam diligendum est, [Col. 1215B] vivens in temetipsa, mortua es, quia non vivit in te, sine quo tu vivere non potes. Ergo hiems transiit, imber abiit et recessit. Flores apparuerunt in terra nostra, vineae florentes odorem dederunt. Vox turturis audita est in terra. Nota sunt, quae referuntur, sed propter quae referuntur, nota non sunt. Rerum visibilium species, quas sensus hominis novit, et ipsae jucundae sunt, et suaves hominibus; ipsae ad similitudinem proponuntur, ut ex eis cogitet homo quae non novit, et omnia: quae in similitudine currunt, hiems transiit, imber abiit, et recessit.

En, anima, age quod vis; sive diligis, sive non diligis, mundus transit, et concupiscentia ejus. Transeunt omnia quae temporaliter diligis: ante te transit quod diligis, novissime transis quoque tu, ac pertransis [Col. 1215C] ipsa quae diligis. Cur ergo diligatur quod transit, quod diligendum non erat, etiamsi transitorium non erat? Nam cum staret nocuit, cum pertransiret decepit. In altero crudele, in altero fallax. Audi ergo potius unde gaudeas, quia hiems transiit, imber abiit et recessit. Quid est hiems? Nonne vita mortalis hiems est, quam corruptionis suae torpor astringit, et ignorantiae caligo obnubilat? Ad agendum enim bonum pigra est, et ad perspiciendum nubila. Et ubi est imber? Nam gelu interius astringit, imber extrinsecus irruens dissolvit. Ergo imber est in iis, quae praeter ingenitam occupationem quotidie molesta ingruunt, quibus foris vita mortalis atteritur, cum dira intus mortalitatis necessitate astricta teneatur. [Col. 1215D] Hiems ergo transiit, imber abiit, et recessit. O felix illa anima, quae audire habet: hiems transiit! Nam hiems semper quidem transit, sed non omnes digni sunt hoc audire, nisi quibus transit priusquam transeat, id est a quibus contemnitur, priusquam superetur. Istis enim hiems gravis est, et aestas in desiderio. Isti ergo merentur soli audire. hiems transiit, ut in ejus transitu, consolatione accepta, gaudeant, quia in ejus statu prius afflicti suspirabant. O felix hora, et tempus prae cunctis desiderabile! quando ille sponsus coelestis dilectam suam post longa desideria de mundi carcere egredientem obvius excipit, et blanda charam consolatione ad se invitat, dicens: Egredere cum jucunditate, electa inter filias, nec tibi durum videatur [Col. 1216A] carnis corruptibilis indumentum morte deponere, quae et vivens sciris carnis corruptionem non amasse. Nihil trepides vel expavescas, evadis exsilium, de aerumna liberaris. Non erunt ultra dolor et gemitus, quoniam haec priora transierunt. Jam enim hiems transiit, imber abiit et recessit. Deinceps ergo corpus, quod corrumpitur, non aggravabit animam: nec terrena inhabitatio sensum deprimet multa cogitantem (Sap. IX) . Haec est enim hiems, quae transit, cujus torpor gravis et gelu, triste austro spirante jam solvitur, et caligo tenebrosa, orto sole justitiae, dissipatur. Jam ergo hiems transiit, imber abiit et recessit. Propterea enim, quia transiit hiems, ideo imber abiit et recessit. Nam post carnis ergastulum, mundi evadis exsilium, nec mala adversitatis ultra [Col. 1216B] jam metuis, quae lege mortalitatis soluta carnis corruptione non teneris. Ergo hiems transiit, imber abiit et recessit. Nisi in te fuisset mortalitas, nihil contra te valuisset adversitas, et idcirco cum morte carnis mortalitatis corruptionem exuis, totum deinceps mundum, et mundi mala adversantia secura contemnis. Et ideo quia hiems transiit, imber abiit et recessit. (Jamjam enim hiems transiit, imber abiit et recessit).

Flores apparuerunt, vineae autem florentes odorem dederunt, et vox turturis audita est in terra nostra. Quid vult dicere, Flores apparuerunt in terra nostra? Qui sunt flores isti, et quae sunt vineae? et vox turturis, quae est? et terra ejus, ubi est? Ne forte contingat nobis sicut Judaeis, qui dixerunt: Hunc nescimus [Col. 1216C] unde sit (Joan. IX) . Nam si scimus unde sit novimus terram ejus, et scimus qui sunt flores isti et quae sunt vineae, et qualis sit odor vinearum florentium. Postremo et turturem novimus, et vocem ejus qualis sit. Omnia scimus, si scimus unde sit. Et utinam non auditu solo sciamus unde sit, ne forte famam tantum audierimus, et non sciamus veritatem. Hoc enim parum est famam audisse de illo Hoc perditio potuit et mors, et de hoc solo gloriantur. Non enim ultra eis conceditur. Ergo oportet ut non solum fama, sed experientia de illo nos doceat. ut gustemus, et videamus quoniam suavis est Dominus, et unctio ejus doceat nos de omnibus. Si ergo unctio ejus in nobis est, scimus eum unde est, et [Col. 1216D] scimus terram ejus, et nunc poterimus prudenter solutionem reddere de floribus, et de odore vinearum, et de voce turturis. Jam enim hiems transiit, et imber abiit et recessit. Flores apparuerunt, vineae florentes odorem dederunt, et vox turturis, audita in terra nostra. Post tristia laeta succedunt. Ubi transit quod doluit, succedit quod delectat, flores apparuerunt in terra nostra. Magna causa nobis imminet loqui de floribus et de vineis, et de voce turturis. Nam de hieme, et imbribus, et tempestatibus, et ventis multa novimus et satis evidenter dicta, nec opus est, ut modo dicantur plura, quoniam in praesenti satis dicta sunt. Tamen interim quantum ad contextum attinet lectionis, videntur haec dicta ad superiora referri, ut hoc quod dicit flores apparuerunt, [Col. 1217A] respondeat ad hoc quod dixerat hiems transiit; hoc vero quod dicit vineae florentes odorem dederunt, ad id quod dixerat imber abiit et recessit. Quia igitur hiems transiit, flores apparuerunt; et quia imber abiit et recessit, vineae florentes odorem dederunt. Hiems transiit, flores apparuerunt. Nam ubi gelu brumae verno calore liquatum solvitur, continuo terra, radiis tepentibus tacta, se ad partum aperit. Tunc et germina et flores prodeunt, et induitur rursum tellus decore suo. Ergo hiems transiit, et flores apparuerunt in terra. Nam quia imber abiit et recessit, continuo vineae florentes odorem dederunt. Nam imbres inimici sunt floribus, et vehementissimi imbres flores vinearum excutiunt, et ideo quia imber abiit et recessit, vineae florentes odorem dederunt.

[Col. 1217B] Mox ergo floribus vernantibus et vineis odorem suum spargentibus, turtur dedit vocem suam, et impletum est gaudium, et ait: Vox turturis audita est in terra nostra, flores apparuerunt in terra nostra, vineae florentes odorem dederunt. Vox turturis audita est in terra nostra. Terra, inquit, nostra, non mea, sed nostra, ut eam communicaret nobiscum. Si ergo terra nostra est, ubi flores apparuerunt, et ubi vineae florentes odorem dederunt, et ubi audita est vox turturis, exsilium hic est, ubi in terra deserta, invia et inaquosa, in terra aliena cantare non possumus canticum Domini sed: Super flumina Babylonis sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion. In salicibus in medio ejus suspendimus organa nostra [Col. 1217C] (Psal. CXXXVI) . Nusquam hic flores sunt, vel vineae florentes, sed salices steriles habentes folia, et fructum non habentes. Neque hic vox turturis auditur, sed suspendimus organa nostra, et non valemus cantare canticum Domini in terra aliena. Ergo ibi terra nostra est, hic exsilium nostrum. Ad illam fuimus creati, ad hanc expulsi. Hic peregrinamur, illuc redituri. Illinc exeuntes, huc venimus. Hinc exeuntes, illuc redimus. Propter hoc postquam hiems transiit, imber abiit et recessit, statim flores apparuerunt in terra nostra, vineae florentes odorem dederunt, et vox turturis audita est in terra nostra. Ubi ista subtracta sunt, continuo sine mora illa apparere coeperunt. Postquam horum concussio [Col. 1217D] a nobis transiit, statim odor illorum ad nos pervenit. Cum horum gemitus conticuit, continuo illorum concentus auribus nostris insonuit, et vox turturis audita est. Et videtur magna quaedam gaudia hic commendare in floribus, et odore et cantico. Nam haec tria solum commemorata sunt: flores, et odor et canticum. Et scimus quod flores ad speciem pertinent, odor ad fragrantiam, canticum ad jucunditatem. Species autem ad visum refertur, fragrantia ad olfactum, melos ad auditum. Quare ergo hi soli prae cunctis sensibus electi sunt, et nominati? Nam habent singuli voluptates suas, et poterant interna gaudia etiam gustu designari, sicut scriptum est: Gustate, et videte quoniam suavis Dominus (Psal. XXXIII) . Et iterum: Satiabor cum apparuerit gloria [Col. 1218A] tua (Psal. XVI) . Et: Torrente voluptatis tuae potabis eos, Domine (Psal. XXXV) . Sed qui jam gustat, fruitur, et pervenit ad finem desideriorum suorum; hic autem oportuit quaedam primordia vitae perennis significari, quando adhuc non sunt consummata omnia. Siquidem adhuc sponsa in exitu est, et invitatur ut veniat. Et ipsa jam egrediebatur tabernaculum carnis suae, et se converterat ut veniret. Ibi revelati sunt oculi ejus. Et ecce de longe quasi terram, quasi patriam, quasi regionem amoenam usque adhuc invisibilem, sed usque adhuc visis omnibus pulchriorem, plenam decore, et jucunditate refertam, cujus aspectus desideria aeterna. Illic omnia, quae in hoc saeculo pulchra visa sunt, sive quae jam praeterierunt, sive quae nunc sunt, sive quae futura sunt, incorrupta [Col. 1218B] fulgent, et multo ampliori decore quam credita fuerint inaestimabiliter ostenduntur. In hunc ergo sponsa intuitum toto desiderio defixa, et se colligens ad se, concupivit plenius scire unde tam mira subito fulsisset pulchritudo.

Cumque in hanc tota intentione ferveret, et jam se non caperet prae gaudio, ecce odor suavissimus illapsus est, et cantica quaedam dulcia sunt audita, et cuncta mira praeter solitum. Ideo flores commemorantur, et odor, et canticum, et in omnibus dulcedo illa bonorum invisibilium et jucunditas designatur, et dicitur: Flores apparuerunt, et vineae odorem dederunt, et vox turturis audita est. Et omnia haec in uno sunt, et omnia unum sunt, flores, odor, et canticum. Flores etenim sunt, quia monstrant speciem; [Col. 1218C] odor est, quia fundit suavitatem; canticum est, quia sonat dulcedinem. Totum est, et hoc totum est, sed adhuc de longe. Quidquid ibi videtur, pulchrum est, suave est, jucundum est; sed quasi adhuc de longe est. Ideo adhuc gustu non percipitur, neque tactu attrectatur, sed tanquam eminus constitutum auditur, odoratur, et cernitur. Et tamen mire etiam sic reficit, et trahit post se animam in concupiscentias sempiternas. Ideo ait: Trahe me; post te curremus in odorem unguentorum tuorum (Cant. I) . Et vox dilecti mei. Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est (Cant. V) . Pulcher es, dilecte mi, et decorus, et totus desiderabilis: caput tuum, capilli tui, oculi tui, labia tua. Fuge, dilecte mi, fuge, similis esto, dilecte [Col. 1218D] mi, capreae, hinnuloque cervorum super montes aromatum (Cant. VIII) . Flores ergo apparuerunt in terra nostra. Vineae florentes odorem dederunt, et vox turturis audita est in terra nostra. Aeterna itaque gaudia floribus, et odore, et cantico designantur. Et diximus, quod idcirco de gustu tacitum est, quoniam voluit demonstrare, quod de longe adhuc erant, et necdum ad ea sponsa pervenerat, sed invitabatur ut veniret, et demonstrata sunt ei ut videret et concupisceret et properaret. Ideo convenienter designata sunt gaudia illa floribus, odore et cantico. Omnia enim haec de longe reficiunt, et delectant eminus constituta.

Multa autem sunt, quae super his adhuc dici habuissent. Sed nos inopes sumus, et coarctamur [Col. 1219A] scientia et sermone, nec sufficere possumus rebus tam immensis, et a nostra virtute tam sublimibus. Tamen non est tacendum illud quod se adhuc suggerit et offert manifestationi. Cum enim sint quinque sensus corporei, duo, id est tactus et gustus, magis sordibus appropinquant, et subjacent atramini, unde nec sinceram refectionem habere valent, sed quae purgatione egeat et defaecatione. Tres vero reliqui meram trahunt dulcedinem, et suas delicias magis ad jucunditatem animi convertunt, non enim ad necessitatem reficiunt, sed ad delectationem. Magna itaque rerum similitudo est, nec poterant invisibilia signis evidentioribus declarari. Sicut enim oculus rerum specie sine coinquinatione pascitur, et sicut auris vocum suavitate sine corruptione delectatur, [Col. 1219B] sic, gaudia illa aeterna suavitatem infundunt, et corruptionem non adducunt. Semper reficiunt, et nunquam deficiunt. Pascunt, et perseverant integra, ad fovendum se exhibent, et permanent incorrupta. Propterea flores apparuerunt, in terra nostra, vineae florentes odorem dederunt, et vox turturis audita est in terra nostra. Flores apparuerunt. Quales flores? Sicut lilia, sicut rosae, sicut violae: et non est flos, qui non habeat propriam speciem et pulchritudinem singularem. Omnis pulchritudo ibi est, ubi summa pulchritudo est. Unum bonum est, et omne bonum in illo bono est. Si flores nominas, si fructus nominas, totum ibi est. Nam et arbor est, et lignum vitae est, quoniam de ipsa Sapientia dictum est: Lignum vitae est iis qui apprehenderint eam; et [Col. 1219C] qui possederint eam, beati (Prov. III) . Lignum autem vitae plantatum est secus decursus aquarum, et fructum suum dabit in tempore suo; folium ejus non defluet unquam (Psal. I) . Vide quod nihil ibi deest. Omnia ibi sunt. Florem habet, folia habet, fructum habet, nec folia deesse poterunt, quia et umbra ibi est, non tamen ad obscuritatem, sed ad refrigerium. Ipsa sponsa umbram ibi esse testatur: Sub umbra illius, quem desideraveram sedi: et fructus ejus dulcis gutturi meo (Cant. II) . Quid ergo illic quaerere possis, quod non invenias? Solum quod non est, ibi non est. Omnia enim per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Et quod factum est, in ipso vita erat (Joan. I) . Quoniam ex ipso, et per ipsum, [Col. 1219D] et in ipso sunt omnia (Rom. II) . Et cum quid in eo videri incipit, non in eo esse incipit, quando videri incipit, quia quod ibi est, semper est, et semper totum ibi. Audi adhuc Sapientiam enumerantem jucunditates et delicias suas; Ego, inquit, quasi vitis fructificavi suavitatem odoris, et flores mei fructus honoris et pulchritudinis [honestatis]. Quasi cedrus exaltata sum in Libano, quasi cypressus in monte Sion, quasi palma in Cades, quasi oliva in campis, et quasi platanus juxta aquam in plateis (Eccl. XXIV) .

Sed ne forte affluentia ista oblivionem nobis inducat, et, relictis floribus, arbores numeremus. Arboribus enim aliquid rigoris et duritiei inesse videtur. Nos vero incipientes et teneri, mollibus blandisque opus habemus; idcirco rursum ad flores [Col. 1220A] convertimur. Flores, inquit, apparuerunt in terra nostra (Cant. II) . Contemplatione ergo aeternae sapientiae agitur, cujus aspectus desiderabilis omni jucunditate, et decore plenus trahit concupiscentias sempiternas. Ideo flores apparuerunt in terra nostra. Qui per me introierit, dixit Sapientia, ingredietur et egredietur, et pascua inveniet (Joan. X) . Ergo intus pascua est, et ipsa est terra, in qua flores apparuerunt, cujus viror perpetuus nunquam marcescit, de quo dictum est: Super omne pulchrum viride (Isa. II) . Quanta enim putas pulchritudo in contemplatione aeternae Sapientiae est, ubi rerum omnium species sine defectu vigent, sine transitu permanent, sine corruptione consistunt, sine mutabilitate aeternae sunt? Si tam pulchrum est [Col. 1220B] quod vere pulchrum non est, quid est quod vere pulchrum est? Ergo flores apparuerunt in terra nostra. Necdum fructus apparuerunt, qui reservantur in posterum; sed nunc interim flores apparuerunt, ut aspectum demulceant et desiderium accendant, quia hoc opus modo est, dum nondum pervenit quo invitatur ut veniat. Propterea flores apparuerunt in terra nostra. In qua terra est? Ubi est terra ista? Nec in coelo, nec in terra est terra ista? quia et coelum et terra est terra ista. Terra est quia nutrit et portat; coelum est, quia protegit et illuminat. Terra ista in nobis est, et continet totum mundum. Tamen intus est, et non videtur nisi ab iis qui intus sunt. Invisibilis est enim terra ista, sed iis tantum qui tantum visibilia vident. Ista est terra, ubi lumen [Col. 1220C] lucet quod impiorum oculi videre non possunt. Ipsa est terra, in qua flores apparuerunt, quia flores apparuerunt in terra nostra, vineae florentes odorem dederunt. Ecce appropinquavit regnum coelorum (Matth. III) . Vineae florentes odorem dederunt. Prius apparuit modo, jam ecce sentitur. Ecce odor ad nos usque pervenit. Vineae florentes odorem dederunt. Primum flores vidimus, et non ibi erant flores vinearum; sed tamen flores apparuerunt in terra nostra. Nunc autem vineae flores odorem dederunt. Illic jucunditas, hic utilitas. Illic delectatio, hic refectio. Illic species ad jucunditatem apparuit; nunc autem et ipse odor et ipsa dulcedo ad suavitatem et sanitatem sese infundit. Paulatim appropinquat, [Col. 1220D] et magis semper ac magis crescit, et in perceptione dulcedo, et in clarificatione cognitio: et tamen nondum ad gustum perventum est. Nondum poculum illud inebrians ab ubertate domus ejus de torrente voluptatis propinatur. Nam et sponsa adhuc foris stat, et habet adhuc introduci in cellam vinariam, et idcirco de his in hujusmodi adhuc omnino tacetur tantummodo vineae florentes odorem dederunt. Adhuc ergo flos, nondum botrus. Nusquam adhuc torcularia nominantur, nec musta fervent in ollis, ut vinum novum mittatur in utres novos, quia magna sunt ista, et sequentis epuli deliciis reservata. Modo tantum vineae florentes odorem dederunt. Tantum vineas audivimus, et sensimus odorem.

[Col. 1221A] Et vineae inquit florentes odorem dederunt (Cant. II) . Non ergo omnimodo relicti sumus, et nos spem habemus, et currimus donec perveniamus. Vineae enim florentes odorem dederunt. Spes nobis data est futurae ebrietatis, et ipsa spes suam interim habet refectionem, ut possimus sustinere, ne deficiamus in via. Nam vineae florentes odorem dederunt. In flore spes, in odore refectio, et ideo vineae florentes odorem dederunt. Et currimus, et sequimur, et festinamus inebriari, et cum pervenerimus, jam vineae maturae erunt et vina torculata, et introibimus in cellam vinariam, et tunc deinceps de odore vinearum florentium nulla fiet retardatio. Nam haec omnia interim nunc ad inchoationem sunt et ad promissionem, et cum venerit quod perfectum est, [Col. 1221B] evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) . Modo ergo vineae florentes odorem dederunt. Res mira, ibi maturae sunt, et incipiunt hic pro modo nostro velut flores habere nondum maturos botros. Nec nobis ideo tardandum est si modo florent vineae, quasi tempus vindemiarum praeveniamus, si curramus et ideo sensim ambulare velimus, quoniam multum adhuc supersit a flore usque ad botros maturos. Non sunt vineae illae sicut quas novimus, caeterae vineae istae. In te enim est quando maturescant. Nam tibi florere incipiunt, et tibi maturescunt. Sibi enim semper maturae sunt; et tibi maturae esse incipiunt, cum tu eis coeperis esse maturus. Si tardant, propter te tardant. Nam sibi festinant quantum vis. Idcirco ne timeas, sed festina tu. Et si jam [Col. 1221C] odorem percepisti florentium, propera fructum carpere maturum. Audisti enim quid sponsae dictum est. Quod enim illi dictum est, tibi dictum est; si tamen tu fueris ut unus de sponsi amicis, vel una de sponsae adolescentulis. Omnes enim isti ad unum invitantur convivium: nec poterit vel ut sponsus sine amicis convivari, vel ut sponsa sine adolescentulis suis. Audi ergo tibi quod dictum est illi, quia quod dictum est illi, cum illa dictum est itidem tibi: Surge, inquit, propera, amica mea, quia hiems transiit, imber abiit et recessit: et jam flores apparuerunt in terra nostra. Vineae florentes odorem dederunt.

Et novissime adjunxit, quasi unicum aliquid et singulare commendans: Vox turturis audita est in terra nostra (Cant. II) . Quid nunc dicere poterimus [Col. 1221D] nos de voce turturis? Et tamen ne forte in mentem veniat, vel super cor ascendat, quia turtur gemitum habet pro cantu, planctum hic significari, non canticum: non ista modo recipimus in nostris gaudiis. Nam vox turturis amori canit et dilectioni, et habet singularem dilectionem turtur cui canit, vel praesenti gaudium, vel absenti affectum. Igitur vox turturis tota de amore, et non novit aliud praeter amorem turtur. Et illi singularis amor est qui soli non adjungit alterum; et aeternus, qui nec primo secundum. Ergo vox turturis amori cantat, et amoris [Col. 1222A] canticum est vox turturis. Et ardent corda ad vocem turturis, et vox turturi audita est. Quae est ergo vox turturis, de qua dicitur: Et vox turturis audita est? Et quid sonat vox turturis? Significationem habet vox turturis? quid dicit? Unum est, quod sonat vox turturis; et semper illud sonat, et resonat, et non fastidit unquam. Nunquam turtur vocem suam variat, nunquam canticum suum mutat; semper idem canit, quia semper idem diligit. Ergo vox turturis audita est in terra nostra. O vox turturis, quam dulcis es! Et quis dignus erit audire vocem turturis? In solitudine canit turtur, et semper turtur solitudinem diligit, quia singularem dilectionem quaerit. Non audietur in plateis vox ejus, neque foris clamorem suum proferet. Intus resonat, intrinsecus [Col. 1222B] canit; et non possunt audire turturem, nisi qui intus sunt. Qui elongant in solitudine, qui secretum inhabitant, qui in silentio requiescunt, isti sunt, qui vocem turturis audiunt. In horrore visionis nocturnae, quando sopor solet occupare homines, tunc aperit corda virorum, et vocem ejus audiunt. Ibi verbum absconditum et secretum revelat amicis, et ipsi venas susurri ejus percipiunt, et secretum suum custodiunt, et ipse ablactat et educit in solitudine sponsam, et dulcibus alloquiis vocat, et monet, ut egrediatur, ut ibi loquatur ad cor ejus, et det illi intelligere charitatem.

O speciosa inter filias! audisti vocem turturis, audisti et intellexisti! Intus loquebatur, et tu intus eras, et ideo audisti, et intellexisti, et dixisti: vox [Col. 1222C] dilecti mei (Cant. II) . Intellexisti enim, quia vox dilecti erat, et de dilectione erat, quia et audisti et intellexisti, ideo et tu dilexisti et dixisti: Vox dilecti mei. Intellexisti, et dixisti. Non enim intellexisses, nisi dilexisses, quia dilectionis verbum erat, et non poterat nisi a diligente intelligi. Dilectus loquebatur, et dilectae loquebatur, et dilectio commendabatur. Quia ergo vocem dilecti audisti, et dilectionem intellexisti, ne differas ultra, ne amplius moram facias. Surge velociter, aperi pessulum ostii tui, et egredere ad illum, ut videas faciem ejus; et si fugerit, tu sequere super montes aromatum (Cant. V) . Secura enim curris, quia venis de Libano, quia candida venis et munda. Venis casta et immaculata, ideo secura curris de Libano super montes [Col. 1222D] aromatum (Cant. VIII) . De merito castitatis ad praemium beatitudinis, ideo de Libano super montes aromatum. Ibi exspectat te, qui natus est ex te, illuc praecessit te. Illic est filius tuus ille, et dilectus tuus; ille, qui vocat te, qui invitat te, qui venientem de Libano praecedit te, et exspectat te super montes aromatum. Ibi flores apparuerunt, vineae florentes odorem dederunt. Ibi vox turturis audita est in terra nostra: surge, propera amica mea, et veni de Libano, veni, coronaberis (Cant. IV) .

Index rerum

Editores

[Col. 1223]

INDEX RERUM ANALYTICUS.

    [Col. 1223] A

  • Absalon significans Judaeos, et David significans Christum patientem, 1077 et seqq. Absalonis caesaries, 714.

  • Abscondens frumenta maledicitur, 686.

  • Absimarus seu Tiberius imperator, 272.

  • Abstinentiae gradus tres, 548.

  • Accessus episcopi triplex ad ostium in dedicatione basilicae, 384.

  • Accingi, praecingi, succingi quid sit, 781 et seqq.

  • Accipitris natura et species, 21. Domestici curatio, in laeva gestatio, 22. Pertica super quam stat, 22. Lorum pedum ejus, 23.

  • Adamas et ejus virtus, et quid moraliter referat, 78, 79 et seq.

  • Adhaerere Deo et ponere spem in eo semper bonum esse, 622.

  • Adorare in atrio Domini quid sit, 722.

  • Adulatio perniciosa, 686.

  • Adventus Christi triplex, 655 et seq. Adventus Dei triplex, 849, 852. Adventus Domini sermo, 911.

  • Adversitati tria opponenda, 862.

  • Aedificantes tres super fundamentum fidei, et tria aedificata, 758.

  • Aegypti regnum et reges, 232, 233. Item post Alexandrum Magnum, 234

  • Aelius Adrianus imperator, et ea quae gessit, 247, 248. Aelius Pertinax, 249.

  • Aenygma Samsonis, 713.

  • Aetates hominis sex; earum vocabula et descriptio, 132, 133 et seqq.

  • Africa et partes ejus, 212.

  • Agones fidelium quatuor, 681.

  • Agricutura et partes ejus, 201.

  • Agricultura spiritua is et ejus instrumenta, 930, 931.

  • Alae columbae et corvi, 788. Alae Dei sub quibus protegamur quae sint, 600.

  • Alba sacerdotis quid sit; et quae per eam signantur, 403.

  • Alexander Mammea imperator, 250.

  • Alleluia cur non cantetur ad missam in diebus jejunii, 454, 455. Alleluia cur in Septuagesima omittatur, 877, 878. Alleluia et Pneumatum in missa significatio, 422.

  • Alphabetum in pavimento duplex scriptum in consecratione Ecclesiae quid significet, 385.

  • Altare aeneum et super ipsum oblata, 643. Altare ex lapidibus, et in eis Deuteronomium scriptum, 636. Altaris consecratio, et quae in ea fiunt, 386, 387, et seq. Altari exterioris significatio, 427, 428. Interioris, 428, 429.

  • Ambulantes, stantes et declinantes in via Domini qui sint, 628.

  • Amictus sacerdotalis, id est superhumerale, 403.

  • Amor Dei vita cordis, 563 et seqq. Amor duplex et superaedificatio, 495. Amorem in Deum profiteri, ut augeatur, et ejus causae, 176, 177.

  • Anastasius Arthemius imperator, 273. Anastasius imperator, 265.

  • Anima cur sit similitudine Dei praedita, et quantam ex ea fiduciam capere valeat, et de amoris ejus in Deum meritis et praemiis, 179, 180 et seq. Anima excitatur ad amandum Christum et ad se confirmandam illi per amorem; 182, 183. Anima fidelis, et de ea sermo, 936. Anima obediens et sermo de ea, 1063 et seqq. Anima rationalis qualiter Deum esse trinum deprehendit, et quomodo prae se Trinitatem ferat, 377, 378 et seqq. Anima sponsa Christi, 849. Animae contemplativae silentium, 812. Animae essentia et forma, 561. Animae fidelis desponsatio moraliter, 919. Animae in coelum receptae felicitas, 174 et seq. Animae ratio et sensualitas, 572 et seq. Animae refectio trina, 587. Animae sensus duplex, intelligentia et sapientia, 559. Animae status triplex, 798. Animarum status triplex, 841, 842. Animale quod fuit in Christo, an rationale, 311. Animalium nomina, species et proprietates in genere, 88.

  • Animus bonus hortus voluptatis, 506.

  • Anno novo sermo, 926. Item, 1126. Annus benignitatis Dei quid sit, 1126 et seqq.

  • Annuntiatio et Incarnatio Verbi, 699, 700 et seqq.

  • [Col. 1224] Anseris natura moraliter, 46.

  • Antiphonarum usus unde initium duxerit, 412.

  • Antonius Pius imperator et ab eo gesta, 248 et seq.

  • Antula et ejus natura, 57, 58.

  • Apes et earum natura, et ab eis moralitas, 97, 98 et seq.

  • Apostolis de quibusdam sermo, 1039 et seqq. Apostolorum candor, 915, 916. Apostolorum in festivitate sermo, 914 et seqq.

  • Apparitio Christi duobus discipulis in via Emmaus, 532 Apparitiones Christi variae, 899, 900.

  • Aqua, sal et cinis commista in dedicatione ecclesiae quid significent, 386.

  • Aqua triplex de Christo profluens, 893.

  • Aquarum divisio mystica, 743.

  • Aquilae natura et ejus significatio, 53 et seqq.

  • Aquilo et auster quid, 20.

  • Arbor paradisi, 785 et seqq. Arboris Indicae natura, 99, 100. Arborum diversa genera et naturae, 111, 112 et seqq.

  • Arca Noe et de ea sermo, moraliter, 1089 et seqq.

  • Arcadius et Honorius principes, et sub eorum imperio gesta, 261, 262.

  • Ardeae natura, et quid repraesentet, 47.

  • Argivorum regnum et reges, 235.

  • Arithmetica quid sit, 198.

  • Arma fidelium tria, 805, 863. Arma sapientiae et scutum patientiae, 608.

  • Armatura quid sit, 200.

  • Artes quomodo legendae, et artium inventores, 202 et seq.

  • Ascensiones cordis ad Deum, 669 et seq. Ascensionis in festo sermo, 1200 et seqq.

  • Asia et partes ejus, 209 et seqq. Asiae regnum et reges, 232.

  • Aspidochelone, bellua aquatica, ejus natura et significatio moralis, 82, 83.

  • Aspirationum origo duplex, 491.

  • Aspis et ejus natura, 76.

  • Assyriorum regnum et reges, 227.

  • Astronomia et astrologia, 199.

  • Atheniensium regnum et reges, 235.

  • Auditor verbi divini triplex, 842.

  • Augustini S. in festo sermo, 949 et seqq., 1203 et seqq

  • Aurelius Antoninus Bassianus, 250.

  • Aurelius Commodus et ejus gesta, 249.

  • Aurelius, vel Aurelianus, Tacitus et Florianus imperatores, et ab eis gesta, 252.

  • Aurum, thus et myrrha oblata, 659, 660.

  • Avium in genere natura, 94.

    • B

  • Babylon, id est saecularis conversatio et septem peccata fugienda, 994 et seqq. Babyloniae reges, 237.

  • Baptisma triplex, 804. Baptismatis sacramentum consequentia, 633. Baptismi sacramentum et illud concernentia, quare sit primum, quare et quando institutum, 388. Quando ad illud coeperunt obligari homines, quid distet inter Joannis et Christi baptisma, quae forma utriusque; utrum post datum praeceptum de baptismo aliquis possit salvari sine eo, 389. An valeat verbis rustice prolatis; cur in aqua tantum fiat, 390. Baptismus cur celebretur in vigilia Pentecostes, 455.

  • Basis triplex in Scriptura, 713.

  • Beatitudines octo describuntur, 960 et seqq.

  • Bellum et pax triplex, 661.

  • Benedictio ante lectionem petenda, 875. Benedictio triplex, 678, 679. Benedictionis quam fecit Balaam in populum Israel sermones sex, quorum primus incipit, 1136; secundus, 1139; tertius, 1142; quartus, 1146; quintus, 1149; sextus, 1153.

  • Beneficium Dei in nos quadruplex, 732.

  • Bestiae quae culpam non habent, quare crucientur, 550, 551.

  • Bona hominis hic tria, 662. Bona quatuor quibus consolatur homo, 623. Bona tria primordialia et duo externa homini data, 194. Bonum et jucundum simul quod sit, 632. [Col. 1225] Bonum hominis in sensu non est, 481. Bonum quadrupliciter dici, 804. Bonum summum hominis, 582.

  • Bonasi natura, 84.

  • Bonis coelestibus perfrui quid sit, et quae ea sint bona, 517, 176.

  • Bos et asinus, scilicet stolidus et rusticus, cum ceciderint sublevandi, 673. Bos, juvencus et taurus, 89, 90.

  • Bubonis natura moraliter, 45.

  • Butyrum et mel comedet, 675.

    • C

  • Caecitas iniquorum, 705.

  • Caius Caligula imperator, et ejus gesta, 242, 243.

  • Caladrius avis et ejus significatio, 48.

  • Cameli natura, 90.

  • Campanarum significatio, 875.

  • Candelabrum quod sit ecclesia, et ejus lucerna Gregorius, 1156 et seqq.

  • Canes et eorum natura moraliter, 65, 66, 86, 87.

  • Canonis totius sententiae summa, 425 et seqq. Canonis missae expositio, in tres actiones dividitur, 430. Prima actio et ejus oratio, 430, 431. Actio secunda et ejus oratio, 431, 432. Actio tertia et oratio pro defunctis, 432, 433. Canonis ordo primus, 459, 460, 461. Secundus, 461 et seq. Tertius, 462. Quartus, 463, 464. Quintus, 465. Sextus, 465, 466 Septimus, 467, 468. Et tres Sanctorum ordines positorum in canone, 469, 470.

  • Cantica fidelium quatuor, 740. Cantica laetitiae cur in adventu Domini taceantur, 441. Cur in festo Innocentium, 442. Canticum novum et canticum vetus cantare quid sit, 926, 927.

  • Capri natura moraliter, 63.

  • Caro et sanguis Christi utrum tantum sumatur, an totus Christus, 363. Quid post sumptionem de iis fiat, 364, 365.

  • Carolus Magnus Francorum rex, fit Romanorum imperator, ejus imperium, opera insignia, religio, liberi, obitus, 280, 281, 282.

  • Caroli Simplicis Francorum regis successores, 284.

  • Carus Narbonensis et Numerianus, 252.

  • Castelli etymologia, 767.

  • Castor, ejus natura et significatio moralis, 61.

  • Castra tria, 847.

  • Casula vel planeta, et ejus significatio, 404.

  • Cathedrae pestilentiae fabrica, et ea quae eam concernunt, 589.

  • Cedri Libani confractae in bono religioso moraliter, 722.

  • Cella triplex in quam introducimur, 674. Cella vinaria per allegoriam accepta pro Ecclesia, 1019 et seqq.

  • Cereus et quae in eo sunt mystice, 873. Cereus in nocte paschali, et novus ignis in eo quid significet, 451, 452.

  • Cervae natura mystice, 574 et seq.

  • Cervi et eorum natura et significatio, 64. Cervi proprietates imitandae, 724, 725.

  • Chananeorum status triplex, 636, 637.

  • Charadrii natura, 77.

  • Charitas, fides et spes, 488. Charitatis libertas et servitus, 560. Charitatis laus et latitudo, 184. Charitatis perfectio duplex, 556.

  • Chirothecae episcopales et earum significatio, 406.

  • Christi attributa, 803. Christum quae ad nos traxerint, 651. Christus a variis varie quaeritur, 484. Christus aliquid est in eo quod homo, 295 et seq. Christus an dici possit creatura, 302, 303 et seq. Christus cur candelabro comparatur, 704. Christus et Henoch an sint homines, 309. Christus et ros et pluvia, 716. Christus ovis et pastor bonus, 532 et seq. Christus per David in Goliae caede et strage figuratus, 694, 695. Christus quomodo jejunavit, comedit, flevit, si non est aliquid constans ex corpore et anima. Et quomodo sensibilis fuit, 308, 309. Christus quomodo dixit Pater meus, 519. Christus se hominibus in humanitate exhibuit quia in divinitate comprehendi non poterat, 519.

  • Christiano tria agenda, 803.

  • Cibus triplex Israelitis datus, 634.

  • Ciconiae natura moraliter, 43.

  • Cinctoria hominum tria, 761, 762. Cinctoria tria qua nos stringunt et cohibent, 847.

  • Cinerum dies in capite jejunii, 880; et cur in ea poenitendum, 881.

  • Cingulum et subcingulum quid, 403, 404.

  • Circumcisio duplex necessaria canticum novum Domino cantare volentibus, 643, 644. Circumcisio totius mali, 634. Circumcisionis Dominicae sermo, 1034 et seqq.

  • Cithara spiritualis, 626 et seq.

  • Civitas perfecta et ei necessaria, 645, 646. Civitates duae, duo populi et reges duo, 496, 497. Civitates et urbes in orbe terrarum insignes, 214, 215 et seq. Civitates quinque Aegypti loquentes lingua Chananaea, 675.

  • [Col. 1226] Classis Salomonis et Josaphat, 51.

  • Claudius Tiberius imperator, ejus et eo imperante facta, 241, 242.

  • Claudius Caligulae patruus imperator eligitur, 243.

  • Claudius et Quintilius imperatores, 251.

  • Claustri ager et ejus fructus, 685.

  • Claves coelorum duae, 755.

  • Clericorum ordines vel gradus septem explicantur, 349 et seqq., 399, 400 et seq.

  • Clodoveus Francorum rex et ejus gesta, 277. Clodovei filii reges et ab eis facta, 278.

  • Clotarius et ejus filii, et ab illis gesta, 278, 279 et seq.

  • Cogitationum malarum et peccatorum ortus et defensio, 698.

  • Cognitio et visio Dei triplex, 753. Cognitio veri quam sit naturalis, 507 et seq. Cognitionis progressiones, 485. Impedimentum, 489. Instrumenta, 490.

  • Collecta in missa cur sic dicta, 421. Columbae ad Ecclesiam. ad animam fidelem, et ad praelatos comparatio, 16, 17, 18. Columbae natura, columbae tres, Noe, David, Christi, 15. Columbae pennae et colores, 18. Ejus oculi crocei et cautio ab accipitre cum Ecclesia comparantur, 19. Ejusdem variae proprietates, 19.

  • Comedi a canibus et avibus quid sit, 690.

  • Compassio triplex, 577 et seqq.

  • Completorium, 412, 413.

  • Compositionis plura esse genera, 305

  • Compunctio duplex, 847, 848.

  • Concha margaritifera et ejus moralis significatio, 64.

  • Concupiscenliae mundanae partes, 547.

  • Confessio duplex, et quod Deus sit mitis et suavis, 626. Confessio triplex, 653. Confessionis de necessitate sermo, et de votis reddendis, 1049 et seqq. Confessionis gradus septem, 856 et seqq.

  • Confessore de quolibet sermo, ubi de negligentia in Dei servitio, 966, 967.

  • Confirmationis sacramentum quid sit, et quid conferat, 393.

  • Conformitas Christi induenda, 507.

  • Conjugium seu matrimonium quid sit, 396. Ejus exordium, 397, quae sint ejus bona, quid ipsum faciat, 398; quae illud impediunt, 399.

  • Conscientia et fama, 524, 759. Conscientiae culcitra, 747. Conscientiae hominum quare velatae, 506.

  • Consideranda nobis quatuor, 816, 817.

  • Consilium impiorum et piorum in quatuor consistit, 837.

  • Consolationis mundanae falsitas, 500 et 501.

  • Constantinus Magnus Caesar, ejus lepra, visio, baptizatio, curatio, donationes, sanctiones, studia, obitus et ejus filii, 253, 254 et seqq.

  • Constantius, Constantinus et Constans imperatores, 256. Constans Heraclii Constantini filius imperator, 270, 271. Constantinus Constantis filius, 271. Constantinus impius imperator, 274. Constantinus imperator et ejus mater Irenes, 275, 276.

  • Contemplatio Dei multiplex, 545, 546.

  • Contemplativorum ordines tres, 649.

  • Contemptus mundi inductio, 587, 588.

  • Conversio bonorum fit tripliciter, 754.

  • Convivium spirituale Christi alludens ad convivium Assueri tres sermones, quorum primus, 1183, secundus, 1186, tertius, 1188.

  • Cordis apertio triplex, 661. Cordis humani directio, 628. Cordis nostri domus quid, et munditia ejus, 911 et seq.

  • Corinthiorum regnum et reges, 236.

  • Corporis Christi sacramentum, 492. Corporis humani gloria et poena, 492. Corpus Christi in Eucharistia sumentes corpus Christi efficimur. Qua fide et reverentia sumendum; non consumitur, sed peracto officio pro quo sumitur, in coelum transfertur; licet a multis sumatur, integrum manet; cur sub speciebus panis et vini potiusquam aliis consecretur; animae confert vitam; incorporat sibi se sumentem; si quae speciebus inferantur indigna, nihil in ipsum corpus aut sanguinem agunt, nec debent ideo fidem imminuere nostram, a 166 ad 170.

  • Cortinae variae, virtutes diversae, 912.

  • Corvi natura et ejus pulli, quid referant, 31, 32, 96.

  • Coturnix et ejus natura moraliter, 49, 50.

  • Creatio et conditio mundi et sex dierum opera, 207, 208.

  • Creaturarum status quadruplex, 810, 811. Creaturae nequit bene esse sine Deo, 493. Creaturae rationalis conditio, 193.

  • Crocodili natura, 60, 61.

  • Crucis Dominicae virtus, 455, 456 et seqq. Crucis sanctae in festo sermo, 1205 et seqq. Cruces tres, 499, 652, 653 Crux quadruplex, et crucifixionis causa et finis, 744.

  • Curiosi et suspiciosi hominis mala, 613, 614

  • Currus in Scripturis tres, 740. Currus quadruplex, 864

  • [Col. 1227] Custodes civitatis sanctae Jerusalem qui sint, et eorum officia, 1003 et seqq. Custodia mentis per custodiam Isboseth figurata, 706. Custodia viae hominis in locutione, et de non divulgandis mysteriis, 674.

    • D

  • Daemones a sacrificio pellendi, 716

  • Dalmatica quid sit, 404, 405.

  • Damnentur quare qui non peccaverunt, 553, 554 et seq.

  • Damnum infertur homini tribus modis, 851, 852.

  • David significans Christum patientem, 1078 et seqq.

  • Debitores quatuor, 488 et seq. Debitores quomodo non sumus carni, 544, 545.

  • Debitum multiplex, 805.

  • Decius imperator Romanus, et ejus gesta, 250 et seq.

  • Dedicatio ecclesiae episcopo reservata, et quare; et variae ceremoniae, 383. Dedicatio Ecclesiae historice, 901, 902. Tropologice, 903, 904. Anagogice, 905, 906. Dedicatio templi triplex, 893. Et quinque in quibus consistit, 894.

  • Dei erga peccatorem benignitas et severitas, 662. Dei ira, facies et praesentia, 682 et seq. Dei omnia sunt incomparabilia, 552. Dei pia invocatio, et non invocantis miseria, 172, 173. Dei respectus duplex, 848. Dei servitus et timor, 506. Dei tria invisibilia per tria mundi visibilia demonstrantur, 203, 204. Deus cor emollit tribus modis, 559, 560. Deus et homo cur unus et idem, 519. Deus et sua et aliena ordinat, 552. Deus homo factus quid invenerit in mundo quod non suum esset; et quid diaboli; et quomodo uterque pro jure suo certaverit, 596, 597. Deus immotus dat cuncta moveri, et cuncta agit aut coagit, 171, 172. Deus in Scripturis homini loquitur quatuor modis, 484. Cum homine quatuor modis est, et dissimili modo operatur, 485 et seq. Deus non transmutatur, nec aliquid est illi inordinatum, 491. Deus quod sit laudandus per omnem creaturam, sermo, 1114 et seqq. Deus quomodo cibus et potus, 552. Deus quomodo exaltetur in nobis, 681. Deus quomodo loquatur ad cor, 675. Deus quomodo sit liberator noster, refugium, firmamentum, etc., 601. Deus septem modis suscipit homines, 553.

  • Delectationes spirituales et vanae, 605.

  • Denarii duo stabulario dati, 584.

  • Descendere in infernum cum armis quid sit, 689

  • Descriptio triplex, scilicet ad conjugium, ad continentiam, ad virginitatem, 825.

  • Desertum quod est cor hominis, 539. Desertum triplex, 800.

  • Desponsata quae tria recipiat, 844.

  • Dexter et sinister oculi Dei, 592, 593. Dextri et sinistri, sive a dextris et a sinistris, quibus sint Deus et diabolus, 597.

  • Dextera et sinistra Dei, 598, 602, Dextera Dei quae sit, qui ei resistant et qui ab ea custodiri volunt, 599, 600.

  • Diaconi missio ad cantandum evangelium in missae celebratione, 423.

  • Dies tres vivificationis, 654.

  • Dilectio Petri et Joannis, 852. Dilectio quadruplex, 856. Dilectionis Dei mandatum, et ejus causa, 1177, 1178.

  • Dilector et dilectus duplex, 549.

  • Diligere ex toto corde, ex tota anima, quid sit, et quae tria hoc gradu diligi possint, 766. Diligentes et timentes Deum, 673.

  • Diolectianus et Maximianus imperatores et ab eis gesta, 253, 254.

  • Disciplina triplex, 681.

  • Discipuli duo currentes ad monumentum Domini, 525 et seqq.

  • Dispensatio quomodo fiat, 555.

  • Disputare a cedro ad hyssopum, 689.

  • Dissolutiones hominis tres, 761.

  • Divisio fit per iniquitatem, et unio per charitatem, 493.

  • Divitiarum contemptus, 687.

  • Doctor vel praelatus quis esse debeat, et illi necessaria, 1069 et seqq.

  • Doctores Ecclesiae per vectes signati, 706, 707.

  • Dolores et laquei mortis et inferni, 601.

  • Dominicae dies adventus, et earum officia in generali, 875. Primae et secundae officium, 876, 877.

  • Domitianus imperator et ejus gesta, 248.

  • Domus quatuor, et rerum dispositio moralis, 737, 738.

  • Dona Dei tria in homine, 779. Dona tria corpori et spiritui humano collata, 856.

  • Dotes animarum et florum, 855.

  • Draco et ejus natura, 71, 72.

  • Dulcedo hominis vermes, 685.

    • E

  • Ecclesia quid sit, 236. Ejus significatio mystica, 237. [Col. 1228] Quare terribilis, 238 et seq. Ecclesiae ad vitem comparatio, 694.

  • Ecclesiae dedicatio, variae dedicationis ceremoniae, et quid mystice significent, 238, 239. Ecclesiae militantis et triumphantis perfectio et gaudia, 1166 et seqq. Ecclesiae sive templi spiritualis aedificatio, 867, 868.

  • Electionis Apostolorum insignia, 775 et seqq. Electiones Domini duae. Quomodo in electis suis ponat Deus thronum suum, 764.

  • Elementa mundi quatuor propriis qualitatibus distincta, 286. Elementum dupliciter accipitur, 483.

  • Elephas et ejus natura moraliter, 72 et seq.

  • Elevatio Eucharistiae in missa quid significet, 435.

  • Eliae absconsio in Carith. Spiritus ejus duplex Eliseo datus, 690. Elias altare Domino aedificat. Quae hic moraliter signentur, 691.

  • Eliseus filium viduae suscitat. Quid moraliter indicetur, 691.

  • Eloquia Dei quomodo sint abscondenda, 629, 630. Eloquia Dei quomodo sint dulcia faucibus, utrum ea manducando, si sic, cibus sunt; qualis ergo cibus, 631, 632. Eloquium per citharam signatum, 707.

  • Emmanuelis cibus, et ejus interpretatio, 477 et seqq.

  • Epiphaniae Domini sermo, 931 et seqq. 988 et seqq.

  • Episcopi, archiepiscopi, patriarchae, et eorum consecratio, cur die Dominica fiat, 401, 402.

  • Epistola in missa quid et cur sic dicta, 421

  • Epithetae et proprietates rerum, 136, et per totum librum IV.

  • Equus et ejus natura, 91, 92. Equi boni conditiones, 815.

  • Eruditio spiritus triplex, et operatio duplex, 493, 494.

  • Esse ex Deo, a Deo et de Deo, 809.

  • Eucharistiae acceptio multiplex, 824.

  • Europa et partes ejus, 212, 213.

  • Exaltatio Dei in nobis, 808.

  • Excommunicatus injuste utrum legatus sit, et quae in excommunicatione pensanda, 394, 395.

  • Exempla tria Dei ad vitam, tria diaboli ad mortem, 759.

  • Exercitationum tria genera, 483.

  • Exeundi modi quatuor per operationem et per cogitationem, 735.

  • Exi de terra et de cognatione tua, explicatur, 521 et seqq.

  • Exitus Christi a Patre et reditus ad Patrem, et Sapientiae a corde ad cor, 775.

  • Exordiendi sermonis forma, 819.

  • Exquirere Deum ex toto corde, et qui sint eum sic exquirentes, 629.

  • Extremum terrae unde nubes, fulgura et pluviae, 726.

  • Ezechiae regis aegrotatio et curatio moraliter, 640, 644.

    • F

  • Favus distillans labia, quid sit, 543.

  • Ferculum Salomonis, 696.

  • Fermentum vetus, 785 et seqq.

  • Festa Sanctorum recolenda, 540, 541. Festa virginum, confessorum et martyrum, 540.

  • Fides quid sit, 295. Fides quid et quae ad eam spectent, 486 et seq. Fides quos et per quae salvet, 766. Fides et ejus intelligentia, 803. Fidei gradus tres, 505, 506. Fidei praeconia, 908, 909. Commendatio, 983, 984.

  • Filiarum Dei et diaboli nomina, et egressus earum ad regem suum, 671 et seq. Filiae Job tres quid figurent, 734 et seq.

  • Filius Dei quomodo rogat Patrem, 508. Filius et Spiritus sanctus ad quid missi, 765, 766. Filius prodigus, 768, 769. Filii Dei generatio aeterna, 558.

  • Finis bonus et malus, et disciplina Domini in finem corrigens, 602, 603. Finis consumens et consummans, 677. Finis Legis Christus, et bonum finis, 541, 542

  • Flagella Dei tria, et eorum causae quatuor, 662.

  • Flumina in toto orbe clara, 214. Flumina septem Aegypti moraliter, 719, 720.

  • Fluvii duo quibus Lavantur peccatores, 807.

  • Fons patens et occultus Deus, 683, 684. Fontes paradisi quatuor, 739. Fontium nomine summum bonum signari, 614 et seqq.

  • Forma mundi triplex, 779.

  • Formica et ejus natura moraliter, 75, 76.

  • Fornicatio triplex et ejus remedium, 764, 765.

  • Framea est Christi anima, 601. Francorum origo, duces, et unde sint dicti. 275. Francorum gens et reges, 276.

  • Fructus Jejunii, laboris et orationis duplex, 553.

  • Fuga a vitiis et eorum occasionibus, 513 et seqq. Fuga Eliae a facie Jezabel, 538. Fuga quam suadet Scriptura, et panis quem ministrat, 712, 713. Fuga in Aegyptum et Innocentium persecutio moraliter, 827 et seqq

  • [Col. 1229] Fulica et ejus significatio moralis, 56.

  • Fumi in peccatore conditiones, 803.

  • Funiculus triplex, 728. Funiculi quibus trammur, 746. Funiculi significationes, 803.

    • G

  • Galba imperator, 244.

  • Galli avis natura et ejus moralis significatio, 33, 34, 35. Galli et praedicatoris officium consimile, 816.

  • Gallus Hostilianus et Volusianus filius ejus; necnon et Aemilianus tyrannus, et sub eorum imperio pestilentia insignis, 251.

  • Gaudia beatorum in coelo, 186, 187 et seqq. Gaudii animae materia triplex, 854. Gaudium triplex, 808.

  • Gedeon poenitentis typum gessit, 705. Gedeon typus Christi, 1092 et seqq.

  • Genera hominum tria circa conflictum cum vitiis, 585. Genera hominum quatuor quantum ad vulnera et cicatrices, 610 et seqq.

  • Generatio Christi aeterna, 590. Generatio spiritualis, vel generare Christum quid sit, 933, 934.

  • Geometria et partes ejus, 199.

  • Gestatores Christi tres, 844.

  • Gloria veri Salomonis (Christi) duplex, scilicet a Patre et matre, 543. Gloriae coelestis excellentia, contemplatio et obtinendae modus, 178, 179.

  • Gordianus imperator et ejus gesta, 250.

  • Graculi natura moraliter, 45.

  • Gradientium ad Deum inaequalitas, 801.

  • Graduale sive responsorium in missa, et utriusque nominis causa, 422.

  • Gradus superbiae et humilitatis tres, 846, 847. Gradus virtutum duodecim, 753, 754.

  • Gratianus et Valentinianus imperatores, 259, 260.

  • Gratiarum actio ad Deum, 727, 728. Gratiae benefaciendi tres, 752.

  • Gratitudo erga Dei beneficia, 529 et seq.

  • Grues ordine litterato volantes, quid moraliter referant, 40, 41.

  • Gryphs, animal pennatum et quadrupes, 84.

  • Gulae vitium quinque partitum, 850.

    • H

  • Habitatio Dei triplex, 688.

  • Habitus quis praedicetur de Verbo secundum haereticos cum dicitur: Deus est homo, 309 et seqq.

  • Heraclius imperator, et ab eo gesta, 269, 270.

  • Heraclonas imperator et ejus mater Martina, 270.

  • Herinacei natura, 58.

  • Herodes et ejus genus, 225, 226.

  • Hinnuli capreae qui sint, 658.

  • Hirundinis natura, moraliter animae poenitenti addicta, 42.

  • Historia ab Adam usque ad Moysen per compendium tradita, 216, 217. A Moyse usque ad Josue, 217, 218. Ab Josue ad Saulem, 218, 219. A Saule usque ad Ezechiam, 219, 220. Ab Ezechia usque ad reditum de Babylonia, 221, 222. A Cyro usque ad Judam Machabaeum, 222, 223. A Juda Machabaeo usque ad Christum, 224, 225.

  • Hodie dicitur tripliciter, 858.

  • Homo quid, et unde dictus, et ejus natura, 119, 120. Hominis membra et partes variae describuntur, 121, 122 et seqq. Hominis interioris custodia habenda per virtutes cardinales, 185 et seqq. Homo quis sit cui dixit Hilarius: acquisitum ut Deus esset, 298, 299. Homo cruciatur et exercetur in hac vita, 546. Homo quid vere sit, 548 et seq. Homo malus quomodo vivat, 550. Homo quomodo a Deo et a se recessit, et quomodo rediit; se et sua male diligit, 551. Hominum exercitationes et profectus, 553. Hominum quantum ad judicium Dei, quatuor sunt genera, 590. Homo ad imaginem Dei creatus ex natura, ex sola gratia laetatur in Domino, 590. Hominem Deus perdit dupliciter, 590. Hominum status quadruplex, 666, 667. Triplex, 858. Hominum quibus mare hujus mundi pervium est tria genera, 839 et seqq. Hominum quantum ad judicium species quatuor, 974. Homo cur ad imaginem Dei factus, 1119, 1120.

  • Honorius et Theodosius Junior imperatores, 262.

  • Horarum canonicarum officia, eorum ordo et explicatio 340, 341 et seqq. Horae canonicae Prima, 407, 408. Tertia, Sexta, Nona, 410. Horae canonicae Prima, Tertia, Nona, 873. Vespertina et matutina, et hora Completorii, 874.

  • Hortus animarum triplex, 866. Hortus Ecclesiae moraliter, 1082 et seqq.

  • Humana substantia an sit in Christo adoranda, 297. 298.

  • Humilitas multipliciter impugnatur, 563 et seqq. Humilitas Christi septuplex, 639, 640. Humilitatis status septem, [Col. 1230] 859. Tria ei necessaria, 859. Humilitas duplex, 548.

  • Hyaena et ejus natura, 61, 62.

  • Hydriae in Cana Galilaeae quid figurent, 517, 518. Hydriae vacuae et plenae, 823. Hydriae in purificatione, 895.

  • Hydrus et hydra, 61.

  • Hymnus angelicus, seu Gloria in excelsis in celebratione missae, 420.

  • Hypocrisis et ejus mala, 753.

  • Hyssopus herba quid significet, 950, 951.

    • I

  • Ibex et ejus natura, 64.

  • Ibis avis et ejus moralis significatio, 55.

  • Ignis naturae et species, 567 et seqq. Ignis semper ardens in altari, 688. Ignis duplex et puritas ejus, 724. Ignis exstincti recuperatio mystica per noctes tres ante pascha, 889.

  • Imaginatio quid sit, et quomodo operatur, 287, 288.

  • Immersio et unctio chrismatis in baptismo, 892.

  • Impetus duplex, spiritus et carnis, 734.

  • Incarnatio Verbi per vas novum in quod Eliseus misit salem figurata, 692. Incarnationis Verbi mysterium respectu angeli et Virginis. Quare sit facta, 320, 321 et seqq.

  • Infirmus, causa morbi, medicus et remedium, 813.

  • Ingressus Dei in multa, 793.

  • Inimici spirituales qui sint, et quomodo eos persequamur, 604. Inimicos justorum occultos in judicium reservari; manifestos hic puniri, 608. Inimici animae fidelis tres, 756.

  • Insidiae diaboli duplices, 608.

  • Insulae in mundo insignes, 214.

  • Introitus et processio ministrorum in celebratione missae, 419, 420. Introitus cur non cantetur ad missam Sabbato sancto, nec alleluia, nec agnus Dei, et cur ad evangelium non ferantur cerei, 453, 454.

  • Invocare Deum quid sit, et quam sit nobis necessarium, 171.

  • Iter trium dierum et noctium. Accessus ad Deum et recessus ab eo, 551 552.

    • J

  • Jacob luctari cum angelo quid sit moraliter, 697, 698.

  • Januae disciplinae adversario claudendae, 745, 746.

  • Jephthe votum quale fuerit, 323, 324. Quod non speraverit pecudem occursuram, 325. Inter sanctos numeratur, 326, 327 et seq. Quid ejus votum et factum praesignet, 329 et seqq.

  • Jerosolymorum eversio, 245, 246 et seq.

  • Jerusalem obsidio et expugnatio quadruplex moraliter, 645. Jerusalem tria nomina, 653, 654. Jerusalem nominis interpretatio secundum quadruplicem sensum, 670, 671, 674. Jerusalem civitas sancta et sancti secundum sensum tropologicum, 999 et seqq. Jerusalem pro sancta Ecclesia per allegoriam sumpta, 1015 et seqq.

  • Joannis Baptistae praeconia viro perseveranti applicanda, 762, 763. Joannis Baptistae in festo sermo; ejus virtutes et praeconia, 1131. Ipse est palma et cedrus, 1132 et seq. 1134 et seqq., 1199 et seqq.

  • Job quomodo poenitentem figuret, 705.

  • Jovianus imperator, 257.

  • Judices in Israel qui fuerint, 214.

  • Judicium de se et proximo, 531, 532. Judicium secundum causam et retributionem, 618, 619. Judicium suum cur in finem servaverit Deus, 633. Judicium Dei inevitabile quam sit tremendum nisi ad misericordiam confugerimus, 773, 774.

  • Judith ex historia sermones tres in festo S. Michaelis, quorum primus incipit, 1169, secundus, 1172, tertius, 1175.

  • Juga quinque, 491. Jugum suave et onus leve, 815.

  • Julianus imperator, 249.

  • Julianus apostata et ejus gesta, 256, 257.

  • Julius Caesar consul, mox dictator, Pompeii copias fugat, et Romanorum primus imperator efficitur, 238 et seqq.

  • Justificationes fieri propter opera, 630.

  • Justinianus Magnus et ab eo gesta, 266, 267.

  • Justinianus imperator, ejus depositio, illius restituti saevitia et caedes, 271 et seqq.

  • Justinus Senior imperator, et eo imperante gesta, 265, 266.

  • Justinus Junior et sub ejus imperio facta, 267, 268.

  • Justitia activa et passiva, 502, 503. Justitiae fructus et desiderium, 492.

  • Justus ut palma florebit, 688

    • [Col. 1231] L

  • Labor et laborans triplex, 652. Labor Dei et saeculi triplex, 677. Labor hominis triplex, et ejus triplex remedium, 760.

  • Labrum aeneum quod fecit Moyses ex speculis mulierum, 789, 790.

  • Lacedaemoniorum regnum et reges, 237.

  • Lacertus, Stellio, Lacerta et eorum natura, 74, 75.

  • Laetitia impleri ubi detur, 598.

  • Languor quadruplex unde nos liberavit Christus, 665, 666.

  • Lanificium quid, 200.

  • Lapides igniferi, 66, 67. Pretiosi, numero duodecim, 115 et seqq. Lapidis tres proprietates, 780.

  • Laquei mundi et diaboli, 790, 791.

  • Latinorum regnum et reges, 237.

  • Latrones rerum nostrarum quatuor, 807.

  • Laudes Matutinae, 415, 416.

  • Laus Dei et quod Deus laudandus, sermo, 1105 et seqq.

  • Lazari e sepulcro evocatio, 825, 826.

  • Lectiones cur duae ad missam feria quarta; una tantum feria sexta; quatuor vero in sabbato, quatuor temporum legantur, 439, 440.

  • Lectionis fructus duplex, 553.

  • Lectulus et ferculum Salomonis, 503, 504.

  • Lectus animae triplex, 806, 865.

  • Legem in corde non cur in lege habentes qui sint, 590. Lex et gratia quomodo datae, 1122.

  • Leo et ejus natura, et quid moraliter repraesentet, 56, 57.

  • Leo Magnus imperator et ab eo gesta, 263, 264,

  • Leo secundus, Basilicus et Zeno imperatores, 264.

  • Leo imperio potitur et ejus gesta, 274.

  • Leontius imperator et ejus facta, 272.

  • Lepra septuplex superbiae humanae, 639.

  • Leucrocuta, 85.

  • Levitarum purificatio et officia in typum cleri Christiani, 672, 673.

  • Libanus et cedrus mystyce. Passeres in eorum ramis nidificantes, 26.

  • Licita et prohibita tria, 838.

  • Ligna regem frustra postulantia, 716. Lignum plantatum secus decursus aquarum est quilibet justus, 913, 914.

  • Lilii proprietates et folia, moraliter, 916 et seqq.

  • Linguae hominum tria, 655.

  • Linx et ejus natura, 84.

  • Lis inter Deum et hominem, necnon et diabolum, et ejus litis cuasa, 591, 592.

  • Litania septiformis quid, et quare sic dicta, 268.

  • Loca tria filiorum Israel, Aegyptus, desertum et terra promissionis, 524, 525. Locus Dei triplex, 683.

  • Locutio in voce et opere, 593. Locutio Dei quadruplex; ad eam quadrupliciter respondendum, 654, 655. Locutio Dei triplex, 669.

  • Logica et ejus partes, 201. Logici et Theologici differentia, 803.

  • Longanimitas triplex, 751.

  • Loquendi impedimenta, 630.

  • Lotionis pedum mysterium, 888, 894.

  • Lucerna quomodo sit nobis Christus, 632.

  • Lucta quadruplex et supplantatio Jacob moraliter, 641, 642.

  • Luctatio fidelium in hoc mundo multiplex, 792.

  • Lodovicus Pius Francorum rex, ejus gesta, filii et obitus, 283.

  • Lumina divina, 490, 491. Luminum Pater cur Deus dictus, 584, 585.

  • Luminaria magna duo, Petrus scilicet et Paulus, 1098 et seqq.

  • Luporum natura, et eorum significatio moralis, 67, 68.

  • Lusciniae natura, 96.

  • Lydorum regnum et reges, 237.

    • M

  • Macedonum regnum et reges, 229, 230.

  • Macer Macrinus imperator, 250.

  • Madianitarum expugnatio, 637, 638.

  • Magica et partes ejus variae, 203, 204.

  • Mala tria principalia, et eorum remedia, 194. Mala tria quibus homo affligitur, 623. Malum hominis multiplex, 583. Malum vel bonum malefaciens et postea poenitentiam agens, 584.

  • Mala punica quomodo martyres designent, 1083, 1084.

  • Mandatum duplex perficiendum, 888, 889.

  • Mane triplex, 947, 948.

  • Manes haereticus, 252

  • [Col. 1232] Manipulum quid sit, 404.

  • Mansiones hominum tres, 843. Mansiones tres Aegypti, 667, 668.

  • Manticora, 85.

  • Marcus Aurelius imperator Romanus, 249.

  • Marcus Aurelius Antoninus imperator, 150.

  • Margaritarum inventio et natura, 115.

  • Maria cur virga et Christus cur flos ejus dicatur, 826, 827. Maria matris Domini praeconia, 770 et seqq. Mariae assumptio et decem praeconia, 807, 808. Mariae in natali sermo, 907 et seqq., 1102 et seqq. In Conceptione, 918. In Annuntiatione, 933 et seqq., 975 et seqq. In Assumptione, 979 et seqq., 1024, 1025. In Purificatione, 1006 et seqq., 1009 et seqq. Mariae beatae Virginis in festo quocunque sermo, de laudibus ejus, 1060 et seqq. Mariae in Assumptione sermo ultimus in quo plurima ex Cantico canticorum exponuntur, 1207 et seqq.

  • Martianus et Valentinianus imperatores, 263.

  • Materia divinae Scripturae, 376 et seqq.

  • Mathematica et partes ejus, 197, 198.

  • Matrimonio tria insunt, 764.

  • Mauritius primus ex Graecis Romanus imperator, 268, 269.

  • Maximus Julius imperator, 250

  • Mechanica et partes ejus, 200.

  • Medicina et ejus partes, 201.

  • Medium quod sit inter extrema cum dicitur quod Christus est mediator inter Deum et hominem, 305, 306

  • Medorum regnum et reges, 227, 228.

  • Melior est iniquitas viri quam benefaciens mulier, quomodo intelligatur, 556, 711.

  • Membra humana et eorum significatio moraliter, 937, 938.

  • Mensa propositionis ex libro Exodi ad laudem Scripturae sacrae adducta, 1193 et seqq.

  • Mentem bonam quomodo et quando adjuvat Deus per pacem, 620.

  • Merulae natura moraliter, 44.

  • Milvi natura ad vitiosos applicata, 41.

  • Mirabilis est Deus in sanctis suis, plus intus quam foris, 622. Mirabilium Dei multitudo et profunditas, 613.

  • Misericordia et veritas obviam sibi venientes quomodo discrepaverint, 623 et seqq. Misericordia et fides purgantes peccata, 773. Misericordia et veritas Dei poenitentibus necessaria, 606.

  • Missa unde initium sumpsit, 416, 417. Quod tribus linguis fit cantando, 418. Missae celebratio et omnium ejus partium explicatio, 356 et seqq. Missae tres cur celebrentur in Natali Domini, 441, 877. Et cur duae in festo beati Joannis Baptistae, 442. Missa pro mortuis, 456.

  • Missio ad Sehon, id est diabolum, moraliter, 641.

  • Mitra pontificalis, 405.

  • Modus et finis faciendi triplex, 746.

  • Monoceros, ejus natura et significatio, 60, 61.

  • Mons Oliveti cur dictus mons trium luminum, 745. Montes in toto orbe illustres, 213. Montes quatuor, 736. Montes tres in quos ascendit Dominus, 755. Montes et arbores spirituales quae sint, 924, 925.

  • Mortificationis tria genera, et ejus praemia, 679 et seqq.

  • Mors meditanda adhuc fortibus, 660. Mors pretiosa tripliciter, 746. Mors triplex, 784.

  • Motus tres in homine, scilicet mentis, corporis et sensualitatis, 489.

  • Moyses fuit typus Christi, 493. Moysi, Aaron et Samuelis officia in monachis servanda, 718, 719.

  • Mundi tres partes, Asia, Africa et Europa, 209 et seqq. Mundus iste contemnendus, 790.

  • Murmur vitandum et concordia servanda in claustris, 694.

  • Musica et partes ejus, 198.

  • Mustela et aspis, 66.

  • Mutatio turpis in homine, 684, 685. Mutatio quadruplex, 805.

  • Myrrha multiplex 932, 1197.

    • N

  • Natali in die Domin sermo, 946 et seqq., 1029 et seqq.

  • Nativitas duplex, 777, 778.

  • Naturae triplex acceptatio, 561.

  • Navigatio quid sit, 200, 201.

  • Navis et quae ad eam pertinent moraliter, 908 et seqq.

  • Necessaria vitae humanae quae sint, et quid significent moraliter, 1073 et seqq.

  • Negotiator claustralium, 795, 796.

  • Nero tyrannus, ejus facinora et caedes, 243, 244.

  • Nerva imperator et ejus gesta, 248.

  • Noe et Christus a suis irrisi, 694. Noe arca et Ecclesia, 704.

  • [Col. 1233] Northmannorum gens et eorum duces, 284.

  • Notitiae Dei modi quatuor, 504, 505.

  • Novissima et antiqua in Verbi incarnatione comperta, 675, 676.

  • Nubes multiplex, 789. Nubium proprietates ad apostolos comparatae, 915.

  • Numeri procedentium ad pugnam cum Gedeone mysterium, 579.

  • Numidiae regnum et reges, 236.

  • Nuntii duo ad nos missi a Deo, servus et Filius, 539.

  • Nuptiae in Cana Galilaeae, 517. Nuptiae triplices, 805, 863.

  • Nycticoracis natura, 30.

    • O

  • Obedientia quibus praestanda, 581, 582. Obedientia quintuplex, 841.

  • Occulta in utroque sacramento, 374 et seqq. Occulta et manifesta hominis et homini, 499, 500. Occultam nunc esse bonorum justitiam, 609.

  • Octavius Romanorum imperator. Eo regnante nascitur Christus, 239, 240.

  • Oculi bonorum quomodo ad Dominum sint, 632. Oculi sapientis in capite ejus, 686. Oculus lucerna corporis moraliter, scilicet praelatus, 774, 775.

  • Offerenda quae Deo sint a servis, mercenariis et a filiis, 721. Offerendae vel offertorii et versuum ejus in missa significatio, 424.

  • Officia vel servitia totius anni ordinantur et explicantur, 347, 348, etc. Officium nocturnale, 413. Cur tres habeat distinctiones, 414, 415. Officium Sabbati cui titulus: «Sabbato vacat,» 447. Officium missae in quarta feria post Dominicam Palmarum, 448. Item in feria quinta ante Parasceven, 449. Item in Parasceve, et cur dicatur Parasceve, et quare altaria nudentur et laventur hac die, 450. Officium sancti Paschatis, 454. Officium in Dominica secunda Quadragesimae, 881. In tertia, 881. In quarta, vel Laetare, 882. In Dominica Passionis, 883. In ramis Palmarum, 884. In feria tertia et quarta post ramos Palmarum, 885. In Coena Domini, 886, 887. Officium trium noctium, scilicet in Coena Domini, in Parasceve et sabbato sequenti, 889. Officium pastoris boni, 810.

  • Oleum Dei et oleum hominis, 499, 500. Oleum de capite non deficere quid sit, 686. Oleum triplex, fides et charitas, 749, 750. Oleum duplex, scilicet Dei et mundi, 757.

  • Oloris vel cygni natura et significatio, 51.

  • Omnium sanctorum in festo sermo, 960 et seqq.

  • Onager et ejus natura moraliter, 62.

  • Onocentaurus, 58, 78.

  • Opera Dei quatuor, 208. Opera Dei nobis videnda quae sint, 620. Opera misericordiae sex, 986. Opera sex dierum, et de eis sermo, 1087 et seqq.

  • Operandi modi sex, 512, 513.

  • Opprobrium et contemptus, 726.

  • Orandum quomodo pro remissione peccatorum, 621, 622.

  • Orantium tria genera, 598.

  • Oratio secreta in missa et patena ferenda, 425. Oratio Dominica in missa, 435, 436. Oratio funebris de morte amici, 728, 729. Oratio fit quatuor modis, 760. Et duobus impeditur ne exaudiatur, 761. Oratio ante lectiones, 874. Orationis modus multiplex, 751. Orationis puritati necessaria, 799.

  • Ordines hominum quatuor et triplex mundi locus, 648, 649.

  • Ornatus ecclesiarum spiritualis, 867.

  • Osculum triplex, 699, 742.

  • Otho imperator, 244.

  • Ovis, vervex, agnus et hircus, 88, 89. Ovium genera quatuor, caulae, et canis custodia, 730.

  • Pallium archiepiscopale, 406.

  • Palmae natura et ejus cum justo, anima et Ecclesia comparatio, 23, 24.

  • Panes Salomonis tres, 730. Panes tres quibus reficiendus est amicus superveniens, 760. Panis subcinericius, 688.

  • Pantherae natura, 69 et seqq.

  • Paradisus spiritualis et quae in eo. 700, 701.

  • Parasceves mysteria et preces, 890, 891, 892.

  • Pardus et leopardus, 83.

  • Pars optima eligenda, 781.

  • Parthorum regnum et reges, 236.

  • Paschali in solemnitate sermo, 1191 et seqq. Paschalis sermo de corpore Domini et agno paschali, 956 et seqq.

  • Passer quem mystice significet, 27. Ejus domus quam pse invenit, et mansuefacti mores. Ejus vigiliae, id est [Col. 1234] monachi nuper conversi, 27, 28. Passer quomodo similetur animae vitando laqueos, 28. Passerum duorum et quinque in Evangelio pastorum pretia, 28. Passeres duo ex lege immolandi pro mundatione leprae, 29.

  • Passionis Dominicae voluntaria susceptio et crucis fructus, 897. Variae Passionis circumstantiae, 897, 898.

  • Pastorali de officio sermo, 819 et seqq.

  • Pastores et eorum officia, 657. Pastores per boves figurati, 706. Pastor, ovis et lupus, 758. Pastor bonus et pastor malus, 780, 781.

  • Pater quomodo non judicat quemquam, 561 et seqq. Patres hominis tres, 756,

  • Patientia in tolerando malo, 536, 537. Patientiae virtus sinapi comparata, 693.

  • Patriarchae enumerantur, 215.

  • Patrinorum responsio pro puero, 390.

  • Paulus haereticus, 251, 252.

  • Paupertas triplex, 784.

  • Pavonis natura, 52, 53.

  • Pax quare datur ante communionem, 437, 438. Pax triplex, 482. Pax duplex, 693. Pax et bellum triplex, 757. Pax claustralis quadruplex. Ejus quadruplices differentiae, 766, 767.

  • Peccandi modi quatuor, 848, 849.

  • Peccatoris respiratio magna, 509, 510. Peccatoris captio et excaecatio, 693.

  • Peccatum expellendum confessione, 590, 591

  • Pelicani natura, 29, 74.

  • Pentecostes in die sermo, 1098 et seqq

  • Perdicis natura moraliter, 49.

  • Perfectionis Christianae status, 796.

  • Persarum regnum et reges, 228, 229.

  • Persecutio fit tribus de causis, et quatuor gladiis, 765.

  • Petri et pauli in festo sermo, 1098 et seqq. Petro secundum etymon trium nominum ejus similis, liberabitur ab hostibus, 769, 770.

  • Pharisaeorum jactantia, 821, 822.

  • Phase seu Paschata quinque, 960.

  • Philippicus Bardavius imperator, 273.

  • Philippus qui et Marcus Julius dicitur, et filius ejus, primus Romanorum imperatorum Christianus exstitit, 250.

  • Philosophia et partes ejus, 196. Philosophiae operatio duplex, 493.

  • Phocas imperator et caedes ejus, 269.

  • Phoenix avis, ejus natura et ejus significatio moraliter, 48, 49.

  • Piger, luctans et vincens, 823.

  • Piscinae tres, diaboli, mundi, Dei, et earum porticus, 853, 854.

  • Piscium diversorum naturae et varia genera; eorum in fetus suos amor; castitas eorum et victus; cur sint dentati, 105, 106 et seqq. Piscium captura duplex, 795.

  • Plateae Jerusalem moraliter, 999 et seqq. Plateae Babylonis moraliter, 995 et seqq.

  • Plenus gratiae et veritatis quis sit, 752.

  • Poenitentia velut sacramentum quid sit, 393. Qualiter sacerdos in ea dimittit peccata, 394. Poenitentia solemnis quare non iteratur, 394. Poenitentia Dei et ejus in creaturas amor varius, 520. Poenitentiae sacramentum, virtus, 535. Tria quae sunt in ea, 536. Poenitentiam agere in cinere quid sit, 693. Poenitentiae insunt tria, 757, 838. Poenitentiae faciendae forma, 798. Poenitentiae species et partes, 806, 863.

  • Pontifices summi in Israel qui fuerint, 216. Pontifex summus, et ejus officium, 402.

  • Populus Domini et terra quid, 938 et seqq. Populus vetus et novus justus describitur et comparatur per totum sermonem, 951 et seqq.

  • Portae mortis duae, 549, 550. Portae diversae, 802, 830. Portae mundi, coeli et inferm, 861. Portae triplices, 862.

  • Potestas quadruplex Christo data, 811, 812.

  • Potus et cibus Scripturarum duplex, 558, 559.

  • Practica et partes ejus, 199, 200.

  • Praedicatio generalis Deum, particularis homines decet, 543, 544. Praedicatori tria necessaria, 845. Praedicatorum et apostolorum commendatio, 971 et seqq.

  • Praefatio in missa quid sit, 425.

  • Praelatorum officium et potestas, 497, 498. Praelati et sacerdotes, et eorum triplex officium, 650. Praelatorum officium in perimendis vitiis, 692, 693. Praelatorum constantia et duritia, 748, 749. Praelato tria necessaria, 806.

  • Praelium nobis angelorum auxilio adversus diabolicas potestates gerendum, 772, 773. Praelia quinque adversus peccatum, 801.

  • Praeparare se in cibum Deo, 537.

  • Praesidum et quibus praesunt doctrinae, 747, 748.

  • Praevenire et supplantare quid sit, 600.

  • [Col. 1235] Preces qualiter et ad quid fiant, 489. Quando dicantur ad horas, quando taceantur et quare, 410, 411.

  • Prima, media, novissima, 709, 710.

  • Primogenita Aegypti moraliter, 726. Primogenita sunt Dei et sacerdotum diversis modis, 672.

  • Probus imperator et ejus facta, 252

  • Promotio hominis triplex, 809.

  • Propitiatorium mystice quid sit, 429.

  • Prosperitas malorum temporalis, est electis testimonium aeternae felicitatis, 609.

  • Providere Dominum in conspectu suo semper quid sit, 507.

  • Psalmi CXLIX expositio tropologica, 1160 et seqq. Anagogica, 1163 et seqq.

  • Psalmodiae laus et utilitas, 700.

  • Psittacus et ejus natura, 94.

  • Publicani justificatio, 836.

  • Puer de quo Salomon judicat, moraliter, 714, 715.

  • Pulvis cogitationum et desideriorum inutilium, 619.

  • Purificatio mentis, 1006 et seq. Ecclesiae, 1009 et seqq. Purificationis Mariae digne celebrandae quae sint praeparamenta, 824.

  • Pusillanimes fovendi per consolationem, confirmandi per increpationem, 494.

    • Q

  • Quadragesimali tempore cur oratio in missa super populum fiat, 440. Quadragesima et Quadragesimalis Jejunii caput, 445, 446. Quadragesimae officium, 879. Quadragesimae tempore habendus sermo, 1057 et seqq., 1179.

  • Quaerentium Deum et sapientiam triplex genus, 758.

  • Quaestionum per Ranulphum a Mauriaco propositarum solutio, 588.

  • Quatuor Temporum officia, 438, 439. Quatuor ab anima superanda, 756. Quatuor regum adversus reges quinque pugnantium allegoria, 1108 et seq.

  • Quies et inquietudo duplex, 542.

  • Quievisse terram quadraginta annis post peccatum Gedeonis quid sit, 580.

  • Quinquagesimae officium, 879, 880

    • R

  • Recordatio malorum praeteritorum quadruplex, 501.

  • Rectoris erga subditos cura, 816. Rectoris cujuslibet vel praelati officium et doctrina illi necessaria, 981 et seqq.

  • Redeuntes ad Deum diversi, 717.

  • Refectio animae trina, 552. Refectio animae spiritualis, 785 et seqq.

  • Reges qui fuerint in Israel, 216.

  • Reginae, concubinae et adolescentulae veri Salomonis, 697.

  • Regna mundi usque ad regnum Romanorum, 225 et per totum librum V. Regni triplicis acquisitio, 797.

  • Religiosorum concors cohabitatio quam sit diabolo formidolosa, 665.

  • Reparatio hominis per duplicem Trinitatem, 751, 752.

  • Reprobatio luxuriae, avaritiae et superbiae, 607.

  • Requies tuta in visceribus Christi, quae ab omnibus protegunt malis, 181, 182.

  • Rerum temporalium vanitas, 607.

  • Responsorium cur a Pascha ad Pentecosten non cantetur in missa, 454.

  • Responsum a triplici spiritu, 813.

  • Retia lavanda et plicanda, 795.

  • Rivi septem peccatorum ab Adam, 663, 664. Rivi tres e corpore Domini, 738.

  • Rogationes aut supplicationes, vel processiones tres principales, 817 et seqq.

  • Rosa quatuor habet animadvertenda, quae in Maria, 1104, 1105.

  • Rubus ardens quem vidit Moyses, 695.

  • Ruth historia moraliter, 1063 et seqq.

    • S

  • Sabbata quae derideantur, 670.

  • Sacculus pertusus et integer, 686.

  • Sacerdotium Christi laudatur, 294.

  • Sacerdotum Domini Dominus pars est; Sacerdotum Pharaonis possessio terrena, 643. Sacerdotum officium quadruplex, 839. Sacerdotes in synodo adhortantur ut Verbum Dei annuntient, 941 et seqq.

  • Sacramenta ecclesiastica quae sint, 388. Sacramentorum diversitas, 830

  • Sacrificia, holocausta, oblationes, et eorum differentiae 991 et seqq.

  • [Col. 1236] Sagittae tres expetendae, 733. Sagittae quibus utitur Deus, 801.

  • Salomonis templum allegorice, 868 et seqq.

  • Salus divina et humana quomodo homini impertiatur, 602. Salus consistit in tribus, 851.

  • Salutationes in Evangelio tres, 837.

  • Sancta tria: Deus, homo, locus. Sanctificatio triplex, 651.

  • Sandalia pontificalia, 405.

  • Sanitas spiritualis, 922. Et duodecim eam concernentia, 923, 924.

  • Sanorum et aegrotorum differentia quadruplex, 575, 576.

  • Sapientiae conceptus et partus, 491, 585. Sapientia quomodo vincit malitiam, 511, 555. Sapientia in faciendo bono, 536, 537. Sapientia Dei et hominis, et sapientia superior et inferior 580, 581. Sapientiae egressus et regressus, 584. Sapientia Dei et mundi, 586.

  • Scandalum duplex et ejus instrumentum, 755.

  • Scelera septem, tria in anima, quatuor in corpore, 647

  • Schisma in Ecclesia vitandum, 708.

  • Scholae duae, virtutis et veritatis, et duplex genus discentium, 627.

  • Scientiae tres, 195, 196.

  • Scintillae in arundineto, 973.

  • Scriptura sacra est cathedra, 510, 511. Scripturae statura, altitudo et aspectus horribilis, 703. Scripturae mundanae et divinae materia, 203. Scripturae sacrae triplex modus tractandi, 205. Ei servit mundana, 205. Scripturae sacrae qualis expositio, 672.

  • Scrutinium cur quarta hebdomada Quadragesimae et feria quarta celebretur, 446, 447.

  • Scytharum regnum, 226.

  • Semen triplex, 861. Seminis in terram jacti incrementa, fides et virtutes aliae, 822, 823.

  • Seminans in spiritu et carne, 795.

  • Semitae quas declinavit Dominus, 619.

  • Sensus duo in homine, carnalis et spiritalis, 490. Sensus corporis quinque, 984, 985.

  • Septuagesima, Sexagesima, Quinquagesima quid, 443, 444. Septuagesimae ratio, et paschalis laetitiae, 878. Septuagesimae aut alterius temporis de poenitentia sermo, 1043 et seqq. Alius, 1046 et seqq.

  • Sermo Dei unus, vivus, efficax, penetrabilis, anceps, 289. Quomodo dividit inter spiritum et animam, 290, 291. Sermo Dei tria continet, 558. Sermonum centum prologus, 900.

  • Serpentum genera, 100. Eorum diversa natura, 102.

  • Serra, bellua marina, quid significet, 69.

  • Severus imperator et ab eo gesta, 249.

  • Sexagesimae officium, 878, 879.

  • Sexus quomodo sit a Christo assumptus, 299 300.

  • Sicyoniorum regnum et reges, 234.

  • Signaculum Dei nobis impressum, 662.

  • Significatio vocum et rerum, 205, 206.

  • Silentium triplex; et quo in silentio venit Verbum, 315. De quo dictum: Dum medium silentium tenerent omnia, 316, 317. Silentia tria ante gratiam et alia tria, 845, 846.

  • Simiarum natura, 62, 63.

  • Similitudo triplex, 804.

  • Sirenarum natura, et quid moraliter, 78.

  • Sitis quadruplex restringenda per totidem paradisi flumina, 750.

  • Sobrie, pie et juste vivere quid, 763.

  • Speculum Ecclesiae, 336 et seqq.

  • Spei et fiduciae suae, quo constantiores fiant, memorat causas, 177, 178.

  • Spiritalis dijudicat omnia, 469 et seqq.

  • Spiritus Dei et spiritus mundi per quem consummata sunt omnia, 533. Spiritus tres, 549.

  • Stantes a dextris et a sinistris Dei, 725.

  • Status hominum quinque, 510, 511. Status triplex in corpore animae diligentis Deum, 677, 678. Status animae fidelis triplex, 756.

  • Stellio vel Salamandra, 65.

  • Stola vel orarium et ejus significatio, 404.

  • Struthio et ejus pennae quibus notantur hypocritae, 35, 36 et seqq.

  • Stultus ut luna movetur, 481.

  • Subjectio erga Deum utilis, 609, 610.

  • Subtus et supra nos quid sit, 603.

  • Sumptio corporis Christi duplex, scilicet sacramentalis et spiritalis, 366.

  • Superbia et humilitas, 505. Superbia duplex 548.

  • Surditas triplex, 784.

  • Symbolum apostolorum quando et quare in missa cantandum, 424.

  • Syriae regnum et reges.—Romanis subditur, 231, 232.

    • [Col. 1237] T

  • Tabernacula filiorum Israel, et eorum festa, quid figurent, et quid inde nobis servandum, 968 et seqq.

  • Tabernacula tria de quibus Petrus in Transfiguratione, 896.

  • Tabula poenitentiae, 789.

  • Tentationes quatuor conversi, 733, 734. Tentationum modi quatuor, 1180.

  • Terrae octo plenae diversarum rerum moraliter, 1110 et seqq.

  • Testamenta duo, 209. Testamentum unde et quare dictum, 210.

  • Testimonia tria sanctorum in confirmatione fidei, 643.

  • Testimonia in coelo et in terra tria, 778, 858.

  • Theatrica et partes ejus variae, 197.

  • Thebaea legio patitur, 252, 253.

  • Theodosius Magnus imperator et ab eo gesta, 260, 261. Theodosius Junior et Valentinianus principes, 262, 263. Theodosius imperator deponitur, et clerus factus in pace vivit, 273.

  • Theophania multiplex, 518.

  • Theorica et partes ejus, 197.

  • Tiberius Romanorum quinquagesimus imperator, 268.

  • Tigris et ejus natura, 83.

  • Timores quatuor, 585, 830. Timorem Dei habentes qui sint, 593. Timor servilis et custodia legis divinae, 604, 605. Timor Domini quis sit, 920. Duplex est, 921. Octo sunt quae excitant illum, 921, 922.

  • Titillationum carnis causae, 800.

  • Titus Vespasiani filius imperator, 247.

  • Trajanus imperator et ab eo gesta, 247.

  • Transmigratio triplex, 788.

  • Trecenti qui bibentes non curvaverunt genua, 638.

  • Trinitas universitatis, 483. Trinitatis attributa, 794.

  • Tristitia et gaudium triplex, 785. Quadruplex, 797. Tristitiae Ecclesiae incrementa, imminente Dominica passione, 890.

  • Tubae Scripturae sacrae, 634, 635. Tubae argenteae ad Petrum et Paulum applicatae, et earum usus, 676.

  • Turturis natura, nidus, vox, viduitas, 23, 24, 25.

  • Tyranni tres qui contra nos pugnant, 585.

    • U

  • Uber maternae affectionis, 812.

  • Ubera sponsi quae sint, 727.

  • Umbrae tres et tres dies moraliter, 658, 659.

  • Unctio infirmorum, 396.

  • Unguentum bonorum triplex, 731. Unguentum quadruplex in cujus odore currit sponsa, 732.

  • Unio corporis et spiritus, 285 et seqq.

  • Unus quis et quis plures, 647, 648.

  • Upupae natura, 50, 51.

  • Ursus et ejus natura, 85.

    • V

  • Vaccae immolatio poenitentiam figurat, 705.

  • Valentinianus Magnus imperator et Valens, et ab eis gesta, 257, 258.

  • Valerianus et Galienus imperatores et eorum gesta, 251.

  • Vanitas hominum duplex, 613.

  • Venatio et partes ejus, 201. Venatores animarum, 729.

  • Verbum naturam assumpsit non personam, dum caro factum est, et quod una persona est, assumens et assumptum, [Col. 1238] 318, 319. Verbum caro factum nobis remedium praestat et exemplum, 516, 517. Verbum Dei solum animae bonum est, 546, 547. Verborum superfluitas vitanda, 708. Verbum Dei missum in varia, 794. Verbi divini efficacia, 820, 821. Verbi Dei ingressus, 855.

  • Vermes et eorum natura, 103 et seqq.

  • Vespasianus imperator et ab eo gesta, inter quae Jerosolymorum eversio, 245, 246.

  • Vesperae seu vespertinum officium, 411, 412.

  • Vestes sacerdotales sub Veteri et sub Novo Testamento, 352, 403. Vestes episcopales, 354, 404. Vestis non mutanda, nec mores simulandi, 643. Vestes sacrae et earum significationes, et vestes sacerdotum, 927, 928.

  • Vetustas duplex, 524. Vetustas triplex et ejus remedia, 780.

  • Viae hominis variae, 501, 502. Duae in Evangelio, 502. Viae durae hujus vitae, et quis eas custodit propter verba labiorum Dei, 599. Viae et semitae Dei, 599. Viae tres quae sint, 628. Via ad mortem, et via arcta ad vitam triplex, 838. Via carnis et via spiritus, 852.

  • Vigiliae et somni; quando et a quibus surgendum, 814. Vigiliae vitae humanae quatuor, 846. Vigiliae nocturnae canonicae, 874.

  • Vincula quatuor Pharaonis, et vestimenta quatuor noxia, 736, 737

  • Vindictae Domini instrumenta, 806

  • Vinea Dominica et ejus cultura et ad culturam pertinentia et fructus, 929, 930.

  • Vinum ebrietatis, 801.

  • Viperae natura, 68, 69.

  • Virga et flos moraliter, 656.

  • Virginitas triplex, 843, 844. Virgines quatuor ducendae, 865.

  • Viror calami et junci, 685.

  • Virtus et veritas simul esse volunt, 494. Virtus et justitia, 502. Virtus quibus conservetur, 750. Virtutes animae, 794. Virtutes septem per beatitudines signatae, 987. Virtutes in nobis plantandae, et vitia ejicienda; parabola sumpta de paradisi deliciis, 1012 et seqq.

  • Visio multiplex, 646.

  • Vita et mors, gaudium et dolor, 495. Vita animae duplex, 523. Vita hominis triplex, 843.

  • Vitellius imperator et ejus gesta, 244, 245.

  • Vitiorum religionem suffocantium descriptio, inter quae sunt ebrietas, crapula, fornicatio, otiositas, etc., 189, 190. Vitium unde originem trahat, 501. Vitium, peccatum, et ejus triplex remedium, 831 et seqq. Vitia sacerdotum tria, 850, 851.

  • Vitulus Libani duplex, moraliter, 726, 727. Vituli tres immolandi Domino, 860.

  • Vocationes Domini quatuor, 764.

  • Voluntates tres in Christo, 518. Voluntates hominis quatuor, 799.

  • Vulfida episcopus haereticus, Gotharum litterarum inventor, 259.

  • Vulpes et ejus natura, 60.

  • Vulturis natura Christo applicata, 39, 40.

  • Vultus divini lumen, 794.

  • Vulva absque liberis moraliter, 726, 727.

    • Z

  • Zeno imperator Romanus et ab eo gesta, 263.

  • Ziphaei David prodere volentes quos significent, 644, 645

  • Zonae duae in Veteri Testamento quid mysterii habeant, 736.

Ordo rerum

Editores

[Col. 1239]

ORDO RERUM QUAE IN HOC TOMO CONTINENTUR.

    [Col. 1239] HUGO DE S. VICTORE

    APPENDIX AD HUGONIS OPERA DOGMATICA.

    —DE BESTIIS ET ALIIS REBUS LIBRI QUATUOR.

  • Index alphabeticus trium librorum de historia naturali. 9

  • Prologus. 3

  • Prologus alter. 15

    • LIBER PRIMUS

  • CAP. I.—De tribus columbis, quarum Scriptura meminit. 15

  • CAP. II.—De columbae ad Ecclesiam collatione. 16

  • CAP. III.—De columbae ad fidelem animam comparatione. 16

  • CAP. IV.—De columbae ad praelatum comparatione. 17

  • CAP. V.—De columbae habentis pedes rubros ad Ecclesiam comparatione. 18

  • CAP. VI.—De pennis deargentatis columbae, ad praedicatores collatis. 18

  • CAP. VII.—De sapphirino colore alarum columbae ad contemplativos collato. 18

  • CAP. VIII.—De coloribus columbae ad mores collatis. 18

  • CAP. IX.—De oculis croceis et cautione columbae ad Ecclesiae cautionem comparatis. 19

  • CAP. X.—De colore reliquo columbae mutabili ad mare turbatum, et De mari ad carnem comparato. 19

  • CAP. XI.—De diversis columbae proprietatibus. 19

  • CAP. XII.—De aquilone et austro ventis. 20

  • CAP. XIII.—De accipitre quomodo plumescat expandens alas suas ad austrum. 20

  • CAP. XIV.—De duabus accipitrum speciebus. 21

  • CAP. XV.—De domesticorum accipitrum curatione. 22

  • CAP. XVI.—De accipitris in laeva gestatione. 22

  • CAP. XVII.—De pertica, super quam stat aut sedet accipiter. 22

  • CAP. XVIII.—De accipitrum pedicis seu compedibus. 22

  • CAP. XIX.—De loro seu corrigia, et ligamine accipitris. 23

  • CAP. XX.—De turture et passere. 23

  • CAP. XXI.—De palma, quomodo ei comparatur justus. 23

  • CAP. XXII.—Quomodo ei comparentur Ecclesia et anima fidelis. 23

  • CAP. XXIII.—De nido turturis, id est fidelis animae in palma, id est arbore crucis per fidem passionis. Et quomodo palma portetur in manu victoris. 24

  • CAP. XXIV.—De voce turturis ad animam comparata, et de terra nostra et aliena. 24

  • CAP. XXV.—De turture Ecclesiae et fideli animae comparata, et de nido ejus, et de Christo marito talis turturis. 25

  • CAP. XXVI.—De Libano et cedro mysticis, et de passeribus in ramis cedri nidificantibus. 26

  • CAP. XXVII.—Quis per passerem sit mystice intelligendus. 27

  • CAP. XXVIII.—De domo quam passer invenit et de passeris mansuefacti moribus. 27

  • CAP. XXIX.—De vigilia passeris, id est monachi nuper conversi. 28

  • CAP. XXX.—Quomodo passer assimiletur animae vitando laqueos. 28

  • CAP. XXXI.—De passerum duorum et quinque juxta Evangelium pretio mystice explicando. 28

  • CAP. XXXII.—De duobus passeribus ex lege immolandis pro mundatione a Lepra. 29

  • CAP. XXXIII.—De pelicani natura. 29

  • CAP. XXXIV.—De nycticorace, id est noctua. 30

  • CAP. XXXV.—De corvo. 31

  • CAP. XXXVI.—De galli gallinacei natura moraliter. 33

  • [Col. 1240] CAP. XXXVII.—De struthione et ejus pennis, quibus notantur hypocritae, et accipitris et herodii, quibus significantur electi. 35

  • CAP. XXXVIII.—De vulture, et ejus natura Christo applicata. 39

  • CAP. XXXIX.—De gruibus ordine litterato unam praevolantem sequentibus. 40

  • CAP. XL.—De natura milvi ad vitiosos applicata. 41

  • CAP. XLI.—De hirundinis natura, moraliter animae poenitenti addicta. 42

  • CAP. XLII.—De ciconiae natura. 43

  • CAP. XLIII.—De merulae natura moraliter 44

  • CAP. XLIV.—De bubonis natura moraliter 45

  • CAP. XLV.—De graculi natura moraliter 45

  • CAP. XLVI.—De anseris natura moraliter 46

  • CAP. XLVII.De natura ardeae. 47

  • CAP. XLVIII—De caladrio ave. 48

  • CAP. XLIX.—De phoenice. 48

  • CAP. L.—De perdicis natura. 49

  • CAP. LI.—De coturnice. 50

  • CAP. LII.—De upupae natura. 50

  • CAP. LIII.—De olore vel cygno. 51

  • CAP. LIV.—De classe Salomonis et Josaphat. 51

  • CAP. LV.—De pavonis natura. 52

  • CAP. LVI.—De natura aquilae. 53

  • CAP. LVII.—De ibide ave. 55

  • CAP. LVIII.—De fulica. 56

    • LIBER SECUNDUS.— De naturis animalium.

  • Prologus. 55

  • CAP. I.—De leone. 56

  • CAP. II.—De antula seu anto aut antelope animali. 57

  • CAP. III.—De onocentauro. 58

  • CAP. IV.—De herinaceo, seu hericio. 58

  • CAP. V.—De vulpe et ejus natura. 59

  • CAP. VI.—De monocerote sive unicorni animali. 59

  • CAP. VII.—De hydro et hydra. 60

  • CAP. VIII.—De crocodili natura. 60

  • CAP. IX.—De castoris natura. 61

  • CAP. X.—De hyaena. 61

  • CAP. XI.—De onagro. 62

  • CAP. XII.—De simiis. 62

  • CAP. XIII.—De capri natura. 63

  • CAP. XIV.—De cervorum natura. 64

  • CAP. XV.—De ibice. 64

  • CAP. XVI.—De stellione et salamandra. 65

  • CAP. XVII.—De canibus et eorum naturis. 65

  • CAP. XVIII.—De mustela et aspide 66

  • CAP. XIX.—De lapidibus igniferis. 66

  • CAP. XX.—De luporum natura. 67

  • CAP. XXI.—De viperae natura. 68

  • CAP. XXII.—De serrae belluae natura. 69

  • CAP. XXIII.—De pantherae natura. 69

  • CAP. XXIV.—De dracone animantium maximo. 71

  • CAP. XXV.—De elephantis natura. 72

  • CAP. XXVI.—De elephantis natura iterum. 73

  • CAP. XXVII.—De pelicani natura. 74

  • CAP. XXVIII.—De lacerto, stellione et la erta. 74

  • CAP. XXIX.—De formicae natura. 75

  • CAP. XXX.—De aspidis natura. 76

  • CAP. XXXI.—De charadrio seu charadro ave maritima. 77

  • CAP. XXXII.—De syrenarum seu syr num natura. 78

  • CAP. XXXIII.—De onocentauro rursus. 78

  • CAP. XXXIV.—De adamantis virtute. 78

  • CAP. XXXV.—De concha, seu concha margaritifera. 80

  • CAP. XXXVI.—De aspidochelone, bellua aquatica. 82

    • LIBER TERTIUS.

  • CAP. I.—De tigride. 83

  • CAP. II.—De pardo, et leopardo. 83

  • CAP. III.—De lynce. 84

  • CAP. IV.—De gryphe. 84

  • CAP. V.—De bonaso. 84

  • [Col. 1241] CAP. VI.—De urso. 85

  • CAP. VII.—De leucrocuta 85

  • CAP. VIII.—De manticora. 85

  • CAP. IX.—De tharaudo. 86

  • CAP. X.—De eale animali. 86

  • CAP. XI.—De cane et ejus natura. 86

  • CAP. XII.—De animalium in genere nominibus speciebus et proprietatibus. 88

  • CAP. XIII.—De ove. 88

  • CAP. XIV.—De vervece. 89

  • CAP. XV.—De agno. 89

  • CAP. XVI.—De hirco et haedo. 89

  • CAP. XVII.—De apro. 89

  • CAP. XVIII.—De juvenco et tauro. 89

  • CAP. XIX.—De bove et uro, et similibus 90

  • CAP. XX.—De cameli natura. 90

  • CAP. XXI.—De dromedario. 91

  • CAP. XXII.—De asino et asello. 91

  • CAP. XXIII.—De equo et ejus natura. 91

  • CAP. XXIV.—De cato, seu musione. 93

  • CAP. XXV.—De mure et sorice. 93

  • CAP. XXVI.—De talpa. 94

  • CAP. XXVII.—De avibus in genere. 94

  • CAP. XXVIII.—De psittaco. 94

  • CAP. XXIX.—De halcyone. 95

  • CAP. XXX.—De cinnamulgo. 95

  • CAP. XXXI.—De herciniis avibus. 95

  • CAP. XXXII.—De pica et pico. 95

  • CAP. XXXIII.—De luscinia. 96

  • CAP. XXXIV.—De vespertilione, 96

  • CAP. XXXV.—De cornice et corvo iterum. 96

  • CAP. XXXVI.—De anate. 97

  • CAP. XXXVII.—De ovis et ex eis natis. 97

  • CAP. XXXVIII.—De apibus. 97

  • CAP. XXXIX.—De arbore quadam in India. 99

  • CAP. XL.—De serpentum generibus. 100

  • CAP. XLI.—De basilisco et sibilo. 100

  • CAP. XLII.—De ceraste. 100

  • CAP. XLIII.—De scitale. 101

  • CAP. XLIV.—De amphysibaena. 101

  • CAP. XLV.—De boa serpente iterum. 101

  • CAP. XLVI.—De Jaculo serpente. 101

  • CAP. XLVII.—De syrenis serpentibus. 101

  • CAP. XLVIII.—De sepe serpente. 101

  • CAP. XLIX.—De lacerto iterum et batracha. 101

  • CAP. L.—De dypsade serpente. 101

  • CAP. LI.—De saura. 102

  • CAP. LII.—De stellione iterum, et aliis serpentibus. 102

  • CAP. LIII.—De serpentum varia natura. 102

  • CAP. LIV.—De vermibus. 103

  • CAP. LV.—De piscium diversorum naturis. 105

  • CAP. LVI.—De arboribus. 111

  • CAP. LVII.—De margaritarum inventione et procreatione. 115

  • CAP. LVIII.—De duodecim lapidibus pretiosis. 115

  • CAP. LIX.—De natura in communi, et de natura hominis rerum naturalium principis ultimo loco creati. 119

  • CAP. LX.—De hominis membris et partibus. 121

  • CAP. LXI.—De aetatibus hominis, et vocabulis earum, etiam usque ad mortem, et mortuos. 132

    • LIBER QUARTUS.— De proprietatibus et epithetis rerum serie litteraria in ordinem redactis.

  • CAP. I.—De his quibus prima littera est A. 135

  • CAP. II.—De his quibus B est prima littera. 138

  • CAP. III.—De his quibus C est prima littera. 139

  • CAP. IV.—De his quibus prima littera est D. 143

  • CAP. V.—De his quibus prima littera est E. 145

  • CAP. VI.—De his quibus prima littera est F. 145

  • CAP. VII.—De his quibus prima littera est G. 147

  • CAP. VIII.—De his quibus prima littera est H. 148

  • CAP. IX.—De his quibus prima littera est J. 149

  • CAP. X.—De his quibus prima littera est L. 150

  • CAP. XI.—De his quibus prima littera est M. 152

  • CAP. XII.—De his quibus prima littera est N. 153

  • CAP. XIII.—De his quibus prima littera est O. 154

  • CAP. XIV.—De his quibus prima littera est P. 155

  • CAP. XV.—De his quibus prima littera est Q. 158

  • CAP. XVI.—De his quibus prima littera est R. 158

  • CAP. XVII.—De his quibus prima littera est S. 159

  • CAP. XVIII.—De his quibus prima littera est T. 161

  • CAP. XIX.—De his quibus prima littera est V 163

    • DE ANIMA LIBRI QUATUOR.

  • LIBER PRIMUS. (Vide Patrologiae tom. CLXXXIV, col. 485.)

  • LIBER SECUNDUS. (Vide Patrologiae tom. XL, col. 779.)

  • [Col. 1242] LIBER TERTIUS. (Vide Patrologiae tom. CLXXXIV, col. 507.) Ad quem addendum:

  • CAP. L.—Contemplatio super illud: « Verbum caro factum est, » quae non habetur in aliis, et videtur novum opusculum. 165

    • LIBER QUARTUS.— De erectione mentis ad Deum.

  • CAP. I.—Quod sit nobis necessarium invocare Deum, et quid sit invocare illum. 171

  • CAP. II.—Quomodo Deus immotus in se manens det cuncta moveri; cunctaque agat, aut coagat. 171

  • CAP. III.—De pia rursum Dei invocatione, et mentis per eam tranquillitate et gaudio, et de animae Deum non quaerentis miseria. 172

  • CAP. IV.—Orat quo Deum pro modulo mentis suae capere possit, ut dilatetur domus animae suae ejectis desideriis pravis, et receptis bonis, meminitque quanta sit felicitas animae in coelum receptae. 174

  • CAP. V.—Coelestibus bonis perfrui, et terrenis malis erui desideranter orat, eaque commemorat. 175

  • CAP. VI.—Amorem suum in Deum profitetur, ut eum crescere faciat, et causas amoris addit. 176

  • CAP. VII.—Spei et fiduciae suae, quo constantiores fiant, memorat causas et argumenta. 177

  • CAP. VIII.—De coelestis gloriae excellentia, et ejus contemplatione, et modo obtinendi eam. 178

  • CAP. IX.—Anima cur sit similitudine Dei praedita, et ad quantam ex ea re spem et fiduciam assurgere valeat, et de amoris animae in Deum meritis. 179

  • CAP. X.—De requie tuta et firma in vulneribus, visceribus et morte Christi, quae ab omnibus protegunt malis et insidiis. 181

  • CAP. XI.—Excitatur anima ad amandum Christum et se illi conformandum per amorem. 182

  • CAP. XII.—De vitae nostrae reparatione per mortem Christi, et de laude charitatis ac de latitudine ejus. 183

  • CAP. XIII.—De interioris hominis custodia habenda per virtutes cardinales. 185

  • CAP. XIV.—De secundo nuntio qui est amor et desiderium aeternae vitae, et de gaudiis et incolis coeli per eum enuntiatis. 186

  • CAP. XV.—De civium coelestium communicatione, et exsultatione prima. 187

  • CAP. XVI.—De beatitudinibus animae et ferculis vitae aeternae, descriptioque virtutum per quas ad eas pervenitur. 189

  • CAP. XVII.—Descriptio quorumdam vitiorum religionem suffocantium, ut sunt crapula, ebrietas, etc. 189

    • EXCERPTIONUM ALLEGORICARUM LIBRI XXIV.

    LIBER PRIMUS.

  • Prologus. CAP. I.—De conditione creaturae rationalis. 193

  • CAP. II.—De tribus bonis primordialibus et duobus externis homini datis. 194

  • CAP. III.—De tribus malis principalibus. 195

  • CAP. IV.—De tribus remediis contra dicta tria mala. 195

  • CAP. V.—De tribus scientiis. 195

  • CAP. VI.—De philosophia et partibus ejus. 196

  • CAP. VII.—De theorica et partibus ejus. 197

  • CAP. VIII.—De mathematica et partibus ejus. 197

  • CAP. IX.—De arithmetica. 198

  • CAP. X.—De musica et partibus ejus. 198

  • CAP. XI.—De geometria et partibus ejus. 199

  • CAP. XII.—De astronomia et astrologia. 199

  • CAP. XIII.—De practica et partibus ejus. 199

  • CAP. XIV.—De mechanica et partibus ejus 200

  • CAP. XV.—De lanificio. 200

  • CAP. XVI.—De armatura. 200

  • CAP. XVII.—De navigatione. 200

  • CAP. XVIII.—De agricultura. 201

  • CAP XIX.—De venatione. 201

  • CAP. XX.—De medicina. 201

  • CAP. XXI.—De theatrica. 201

  • CAP. XXII.—De logica et partibus ejus. 201

  • CAP. XXIII.—Quomodo legendae sint artes. 202

  • CAP. XXIV.—De inventoribus artium. 202

  • CAP. XXV.—De magica et partibus ejus. 203

    • LIBER SECUNDUS.

  • CAP. I.—De materia mundanae Scripturae et divinae. 203

  • CAP. II.—Quare tria visibilia mundi, tria invisibilia Dei demonstranda. 203

  • CAP. III.—De Scripturae divinae triplici modo tractandi. 205

  • CAP. IV.—Quod scriptura mundana subserviat divinae. 205

  • CAP. V.—De significatione vocum et rerum. 205

  • CAP. VI.—Quare Scriptura primum ponat opera conditionis. 206

  • [Col. 1243] CAP. VII.—De creatione mundi, et operibus sex dierum. 207

  • CAP. VIII.—De quatuor operibus Dei. 208

  • CAP. IX.—De duobus Testamentis. 208

  • CAP. X.—Unde dicatur Testamentum. 210

    • LIBER TERTIUS.

  • CAP. I—De tribus partibus mundi. 209

  • CAP. II.—De Asia et partibus ejus. 209

  • CAP. III.—De Africa et partibus ejus. 212

  • CAP. IV.—De Europa et partibus ejus. 212

  • CAP. V.—De montibus in toto orbe insignibus. 213

  • CAP. VI.—De fluminibus in toto orbe insignibus. 214

  • CAP. VII.—De insulis mundi. 214

  • CAP. VIII.—De civitatibus et urbibus insignibus. 214

    • LIBER QUARTUS.

  • CAP. I.—Per quae sequens currat narratio, 215

  • CAP. II.—Patriarcharum nomina. 215

  • CAP. III.—Judicum nomina. 215

  • CAP. IV.—Reges Jerusalem et Juda recensentur. 216

  • CAP. V.—Nomina pontificum. 216

  • CAP. VI.—Historia ab Adam usque ad Moysen. 216

  • CAP. VII.—Historia a Moyse usque ad Josue. 217

  • CAP. VIII.—Historia a Josue usque ad Saulem regem. 218

  • CAP. IX.—Historia a Saule usque ad Ezechiam. 219

  • CAP. X.—Historia ab Ezechia usque ad reditum de Babylonia. 221

  • CAP. XI.—Historia a Cyro usque ad Judam Machabaeum. 222

  • CAP. XII.—Historia a Juda Machabaeo usque ad Christum. 224

  • CAP. XIII.—De Herode et genere ejus. 225

    • LIBER QUINTUS.

  • CAP. I.—De regnis mundi. 225

  • CAP. II.—De regno Scytharum. 226

  • CAP. III.—De regno Assyriorum. 227

  • CAP. IV.—De regno Medorum. 227

  • CAP. V.—De regno Persarum. 228

  • CAP. VI.—De regno Macedonum. 229

  • CAP. VII.—De regnis Syriae. 231

  • CAP. VIII.—De regno Asiae. 232

  • CAP. IX.—De regno Aegypti. 232

  • CAP. X.—De regno Aegyptiorum post Alexandrum magnum. 234

  • CAP. XI.—De regno Sycionorum. 234

  • CAP. XII—De regno Argivorum. 235

  • CAP. XIII.—De regno Atheniensium. 235

  • CAP. XIV.—De regno Lacedaemoniorum. 235

  • CAP. XV.—De regno Corinthiorum. 236

  • CAP. XVI.—De regno Lydorum. 236

  • CAP. XVII.—De regno Parthorum. 236

  • CAP. XVIII.—De regno Numidiae. 236

  • CAP. XIX.—De regno Babyloniae. 237

  • CAP. XX.—De regno Latinorum. 237

  • CAP. XXI.—De Julio Caesare primo imperatore Romano, et Pompeio Magno. 238

    • LIBER SEXTUS.

  • CAP. I.—De concordia praecedentium et sequentium. 239

  • CAP. II.—De Octaviano secundo monarcha et de nativitate Christi. 239

  • CAP. III.—De Claudio Tiberio Caesare. 241

  • CAP. IV.—De Caio Caligula. 242

  • CAP. V.—De Claudio Caligulae patruo. 243

  • CAP. VI.—De Nerone. 243

  • CAP. VII.—De Galba Caesare 244

  • CAP. VIII.—De Othone. 244

  • CAP. IX.—De Vitellio. 244

  • CAP. X.—De Vespasiano et destructione Jerosolymorum. 245

  • CAP. XI.—De Tito Vespasiani filio. 247

  • CAP. XII.—De Domitiano. 248

  • CAP. XIII.—De Nerva. 248

    • LIBER SEPTIMUS.

  • CAP. I.—De Trajano Caesare 247

  • CAP. II.—De Aelio Adriano. 247

  • CAP. III.—De Antonio Pio. 248

  • CAP. IV.—De Marco Aurelio, et Aurelio Commodo. 249

  • CAP. V.—De L. Aurelio Commodo 249

  • CAP. VI.—De Aelio Pertinace. 249

  • CAP. VII.—De Juliano. 249

  • CAP. VIII.—De Severo Caesare. 249

  • CAP. IX.—De Aurelio Antonino Bassiano 250

  • CAP. X.—De Macro Macrino. 250

  • CAP. XI.—De Marco Aurelio Antonino. 250

  • CAP. XII.—De Alexandro Mammea. 250

  • CAP. XIII.—De Maximo Julio. 250

  • [Col. 1244] CAP. XIV.—De Gordiano. 250

  • CAP. XV.—De Philippo qui et M. Julius, et ejus filio. 250

  • CAP. XVI.—De Decio. 250

  • CAP. XVII.—De Gallo Hostiliano, et Volusiano filio ejus, et Aemiliano tyranno. 251

  • CAP. XVIII.—De Valeriano, et Galieno. 251

  • CAP. XIX.—De Claudio et Quintilio. 251

  • CAP. XX.—De Aurelio, seu Aureliano, et Tacito, et Floriano imperatoribus. 252

  • CAP. XXI.—De Probo. 252

  • CAP. XXII.—De Caro Narbonensi, et Numeriano. 252

  • CAP. XXIII.—De Diocletiano et Maximiano imperatoribus. 252

    • LIBER OCTAVUS.

  • CAP. I.—De Constantino Magno. 253

  • CAP. II.—De Constantio, Constantino et Constante fratribus. 256

  • CAP. III.—De Juliano Apostata. 256

  • CAP. IV.—De Joviano. 257

  • CAP. V.—De Valentiniano Magno. 257

  • CAP. VI.—De Valente. 258

  • CAP. VII.—De Gratiano et Valentiniano. 259

  • CAP. VIII.—De Theodosio Magno. 260

  • CAP. IX.—De Arcadio et Honorio principibus. 261

  • CAP. X.—De Honorio et Theodosio juniori imperatoribus. 262

  • CAP. XI.—De Theodosio juniore et Valentiniano principibus. 262

  • CAP. XII.—De Martiano et Valentiniano imperatoribus. 263

  • CAP. XIII.—De Leone Magno. 263

  • CAP. XIV.—De Leone secundo, Basilico et Zenone. 264

    • LIBER NONUS.

  • CAP. I.—De Zenone. 263

  • CAP. II.—De Anastasio. 265

  • CAP. III.—De Justino Seniore. 265

  • CAP. IV.—De Justiniano Magno. 266

  • CAP. V.—De Justino Juniore. 267

  • CAP. VI.—De Tiberio imperatore. 268

  • CAP. VII.—De Mauritio imperatore ex Graecis primo apud Romanos. 268

  • CAP. VIII.—De Phoca. 269

  • CAP. IX.—De Heraclio. 269

  • CAP. X.—De Heracleona. 270

  • CAP. XI.—De Constante Constantini Heraclii filio. 270

  • CAP. XII.—De Constantino Constantis filio. 271

  • CAP. XIII.—De Justiniano. 271

  • CAP. XIV.—De Leontio imperatore. 272

  • CAP. XV.—De Absimaro seu Tiberio. 272

  • CAP. XVI.—Item de Justiniano restituto, et ejus saevitia. 272

  • CAP. XVII.—De Philippico Bardavio. 273

  • CAP. XVIII.—De Anastasio Arthemio. 273

  • CAP. XIX.—De Theodosio. 273

  • CAP. XX.—De Leone. 274

  • CAP. XXI.—De Constantino imperatore. 274

  • CAP. XXII.—De Leone. 275

  • CAP. XXIII.—De Constantino imperatore, et Irene matre ejus. 275

    • LIBER DECIMUS.

  • CAP. I.—De origine Francorum 275

  • CAP. II.—De gente Francorum, et de regibus eorum. 276

  • CAP. III.—De Clodoveo rege. 277

  • CAP. IV.—De filiis Clodovei. 278

  • CAP. V.—De filiis Clotarii, et quibusdam aliis regibus. 278

  • CAP. VI.—De regno Caroli Magni. 280

  • CAP. VII.—Quomodo Carolus Magnus factus est imperator. 282

  • CAP. VIII.—De imperio Caroli Magni. 282

  • CAP. IX.—De Ludovico pio, et quibusdam aliis regibus. 285

  • CAP. X.—De gente Northmannorum, et successoribus Caroli Simplicis. 284

  • ( De aliis cibris vide notam ad calcem libri X.) 285

    • DE UNIONE CORPORIS ET ANIMAE.

  • Tractatus parvus. 285

    • APOLOGIA DE VERBO INCARNATO. Auctore, ut videtur, Joanne Cornubiensi.

  • Objectiones variae contra eos qui dicunt Christum non esse aliquid secundum quod est homo. 295

    • DE VERBO INCARNATO COLLATIONES TRES.

  • COL. I.—De triplici silentio, in quorum secundo agitur de incarnatione Verbi. 315

  • COL. II.—Quod Verbum, dum caro factum est, naturam [Col. 1245] assumpsit, non personam, et quod una persona est assumens et assumptum. 318

  • COL. III.—De incarnatione Verbi, et mysterio ejus respectu nuntii et Virginis. 320

    • DE FILIA JEPHTHE.

  • Dissertatio. 323

    • SPECULUM DE MYSTERIIS ECCLESIAE.

  • Prologus. 335

  • CAP. I.—De Ecclesia. 335

  • CAP. II.—De dedicatione Ecclesiae. 338

  • CAP. III.—De officiis Horarum canonicarum. 340

  • CAP. IV.—De servitio totius anni. 347

  • CAP. V.—De ordinibus clericorum. 349

  • CAP. VI.—De vestimentis sacris. 352

  • CAP. VII.—De celebratione missae. 356

  • CAP. VIII.—De occultis scripturarum Veteris et Novi Testamenti. 374

  • CAP IX.—De materia divinae Scripturae. 376

    • DE CAEREMONIIS, ECCLESIASTICIS. Auctore, ut videtur, Roberto Paululo.

  • Praefatio. 381

    • LIBER PRIMUS.— De consecratione ecclesiae et de sacramentis ecclesiasticis.

  • CAP. I.—De trina circuitione episcopi cum aqua benedicta. 383

  • CAP. II.—De trino accessu episcopi ad ostium basilicae. 384

  • CAP. III.—De scriptura duplicis alphabeti in pavimento. 385

  • CAP. IV.—Quid ingressus basilicam episcopus primo dicat et faciat. 385

  • CAP. V.—De aqua et sale et cinere permistis. 386

  • CAP. VI.—De crucibus aquae in altari. 386

  • CAP. VII.—De septenaria circuitione episcopi circa altare. 386

  • CAP. VIII.—De residuo moltae ad basim altaris recondendo. 387

  • CAP. IX.—De extersione altaris cum lineo panno. 387

  • CAP. X.—Quid significetur in unctione altaris. 387

  • CAP. XI.—Quid sit quod altare velaminibus albis cooperitur. 388

  • CAP. XII.—De sacramentis ecclesiasticis. 388

  • CAP. XIII.—De baptismo. 388

  • CAP. XIV.—De verbis rustice prolatis, et quare in aqua tantum fiat baptismus. 390

  • CAP. XV.—De responsione patrinorum pro puero.

  • CAP. XVI.—Quid in baptismo dimittatur. 390

  • CAP. XVII.—De die scrutinii. 391

  • CAP. XVIII.—De antecedentibus ante baptismum. 391

  • CAP. XIX.—De trina immersione et unctione Chrismatis. 392

  • CAP. XX.—De veste alba et communione parvulorum. 392

  • CAP. XXI.—Quod parvuli in aetate congrua patrinorum promissione tenentur. 393

  • CAP. XXII.—De confirmatione. 393

  • CAP. XXIII.—De poenitentia. 393

  • CAP. XXIV.—Quare poenitentia solemnis non iteretur. 394

  • CAP. XXV.—Qualiter sacerdos peccata dimittit. 394

  • CAP. XXVI.—De injuste communicato, utrum ligatus sit. 394

  • CAP. XXVII.—De unctione infirmorum. 396

  • CAP. XXVIII.—De conjugio, 396

  • CAP. XXIX.—De bonis conjugii. 397

  • CAP. XXX.—Quid faciat matrimonium. 397

  • CAP. XXXI.—Quae impediant conjugium. 398

  • CAP. XXXII.—De ordinibus. 399

  • CAP. XXXIII.—De ostiariis. 400

  • CAP. XXXIV.—De lectoribus. 400

  • CAP. XXXV.—De exorcistis. 400

  • CAP. XXXVI.—De acolythis. 400

  • CAP. XXXVII.—De subdiaconibus. 400

  • CAP. XXXVIII.—De diaconibus. 400

  • CAP. XXXIX.—De presbyteris. 401

  • CAP. XL.—De episcopis. 401

  • CAP. XLI.—De archiepiscopis. 401

  • CAP. XLII.—De patriarchis et eorum locis. 402

  • CAP. XLIII.—De summo pontifice et officio ejus. 402

  • CAP. XLIV.—Quare episcopi die Dominica consecrentur. 402

  • CAP. XLV.—De veste sacerdotali, et primo de humerali seu amictu. 403

  • CAP. XLVI.—De alba. 403

  • CAP. XLVII.—De cingulo. 403

  • CAP. XLVIII.—De stola. 404

  • CAP. XLIX.—De subcingulo. 404

  • CAP. L.—De casula 404

  • [Col. 1246] CAP. LI.—De favone. 404

  • CAP. LII.—De veste episcopali. 404

  • CAP. LIII.—De dalmatica. 404

  • CAP. LIV.—De sandaliis. 405

  • CAP. LV.—De mitra. 405

  • CAP. LVI.—De chirothecis. 406

  • CAP. LVII.—De pallio archiepiscopali. 406

    • LIBER SECUNDUS.— De ecclesiasticis officiis.

  • CAP. I.—De Hora prima. 407

  • CAP. II.—Qualiter et ad quid preces fiant. 409

  • CAP. III.—De Tertia, Sexta et Nona. 410

  • CAP. IV.—Quando preces dicantur ad horas, quando taceantur, et quare. 410

  • CAP. V.—De officio vespertino. 411

  • CAP. VI.—Unde coepit Antiphonarum usus. 412

  • CAP. VII.—De Completorio. 412

  • CAP. VIII.—De officio nocturnali 413

  • CAP. IX.—Quare hoc officium tres habeat distinctiones. 414

  • CAP. X.—De laudibus Matutinis. 415

  • CAP. XI.—De missa unde initium sumpsit et unde augmentum. 416

  • CAP. XII.—Quod missa tribus linguis celebratur et quare. 418

  • CAP. XIII.—Quae ratio cantandi in celebratione missae. 418

  • CAP. XIV.—De introitu et processione ministrorum. 419

  • CAP. XV.—De hymno Angelico. 420

  • CAP. XVI.—De Collecta et causa nominis hujus. 421

  • CAP. XVII.—De Epistola et causa hujus nominis. 421

  • CAP. XVIII.—De Graduali sive Responsorio, et causa utriusque nominis. 422

  • CAP. XIX.—De Alleluia et Pneumatum significatione. 422

  • CAP. XX.—De missione diaconi ad legendum Evangelium. 423

  • CAP. XXI.—De symbolo apostolorum, quando et quare cantandum sit. 424

  • CAP. XXII.—De offerenda et significatione Versuum ejus. 424

  • CAP. XXIII.—De oratione Secreta, et patena ferenda. 425

  • CAP. XXIV.—De praefatione. 425

  • CAP. XXV.—Summa sententiae totius Canonis. 425

  • CAP. XXVI.—De significatione altaris exterioris. 427

  • CAP. XXVII.—De significatione altaris interioris. 428

  • CAP. XXVIII.—De propitiatorio mystice. 429

  • CAP. XXIX.—Canonis expositio. 430

  • CAP. XXX.—De mystico rationali. 430

  • CAP. XXXI.—Quod petat Actionis primae oratio. 430

  • CAP. XXXII.—De Actione secunda. 431

  • CAP. XXXIII.—Quid petat oratio Actionis secundae. 432

  • CAP. XXXIV.—De Actione tertia. 432

  • CAP. XXXV.—De oratione pro defunctis. 433

  • CAP. XXXVI.—De mystico superhumerali. 433

  • CAP. XXXVII.—De signis ultimis quid a reliquiis differunt in causa. 434

  • CAP. XXXVIII.—De elevatione Sacramenti, quid significet. 435

  • CAP. XXXIX.—De oratione Dominica; quae est oratio Actionis tertiae. 435

  • CAP. XL.—Quare pax datur ante communionem. 437

  • CAP. XLI.—De communione. 437

    • LIBER TERTIUS.— De specialibus missarum observationibus juxta temporum varietatem et causarum.

  • CAP. I.—De officio missae in jejuniis quatuor Temporum. 438

  • CAP. II.—Quare duae lectiones legantur ad missam feria quarta; una, feria sexta; et quatuor in sabbato quatuor Temporum. 439

  • CAP. III.—De oratione super populum in quadragesimali tempore. 440

  • CAP. IV.—Quare in Adventu Domini cantica laetitiae taceantur. 441

  • CAP. V.—Quare in Natali Domini ternae missae celebrentur. 441

  • CAP. VI.—Quare in festo beati Joannis Baptistae missae duae in quibusdam Ecclesiis celebrentur. 442

  • CAP. VII.—De repetitione verborum in Versibus Offerendae, «Vir erat.» 442

  • CAP. VIII.—Quare in festo Innocentium cantus laetitiae taceatur. 442

  • CAP. IX.—Quare in Adventu et Quadragesima ministri altaris utantur casulis. 442

  • CAP. X.—De Septuagesima 443

  • CAP. XI.—De Sexagesima. 444

  • [Col. 1247] CAP. XII.—De Quinquagesima. 444

  • CAP. XIII.—De Quadragesima 445

  • CAP. XIV.—De Capite jejunii quadragesimalis. 445

  • CAP. XV.—Quare scrutinium quarta hebdomada celebretur et feria quarta. 446

  • CAP. XVI.—De officio Sabbati cui titulus: «Sabbato vacat.» 447

  • CAP. XVII.—De officio missae in quarta feria post Dominicam Palmarum. 448

  • CAP. XVIII.—De officio feriae quintae ante Parasceven. 449

  • CAP. XIX.—Quare eadem die altaria denudentur. 450

  • CAP. XX.—De officio feriae sextae, et quare dicatur Parasceve, et quare altaria hac die aqua et vino laventur. 450

  • CAP. XXI.—Quid significet cereus nocte paschali ante baptismum erectus. 451

  • CAP. XXII.—De officio missae in nocte paschali. 452

  • CAP. XXIII.—Quid significet novus ignis in cereo. 452

  • CAP. XXIV.—Quare tituli Lectionum hac die taceantur. 452

  • CAP. XXV.—Quare tripliciter litaniae fiant. 452

  • CAP. XXVI.—Quod parvuli in fide Ecclesiae salvantur. 453

  • CAP. XXVII.—Quare paschalis hebdomada in albis celebretur. 453

  • CAP. XXVIII.—Quare Introitus non cantatur ad missam Sabbato sancto. 453

  • CAP. XXIX.—Quare post Alleluia cantetur Tractus. 453

  • CAP. XXX—Quare ante Evangelium cerei non ferantur. 453

  • CAP. XXXI.—Quare in eadem missa «Agnus Dei» non cantetur. 454

  • CAP. XXXII.—De officio sancti Paschae. 454

  • CAP. XXXIII.—Quare a Pascha usque ad Pentecosten non cantatur Responsorium. 454

  • CAP. XXXIV.—Quare in diebus jejunii «Alleluia» non cantetur ad missam. 454

  • CAP. XXXV.—Quare in Vigilia Pentecostes baptismus celebretur. 455

  • CAP. XXXVI.—De officio missarum infra hebdomadam Pentecostes. 456

  • CAP. XXXVII.—De officio missae pro mortuis. 456

    • DE CANONE MYSTICI LIBAMINIS. Auctore, ut videtur, Joanne Cornubiensi.

  • CAP. I.—De crucis Dominicae virtute. 455

  • CAP. II.—De primo ordine Canonis. 459

  • CAP. III.—De tribus pro quibus oramus, et quae petimus. 460

  • CAP. IV.—De secundo ordine Canonis. 461

  • CAP. V.—De tertio ordine Canonis. 462

  • CAP. VI.—De quarto ordine Canonis. 463

  • CAP. VII.—De quinto ordine Canonis. 465

  • CAP. VIII.—De sexto ordine Canonis. 465

  • CAP. IX.—De septimo ordine Canonis. 467

  • CAP. X.—De tribus ordinibus sanctorum in Canone positorum. 469

    • MISCELLANEA.

    LIBER PRIMUS.— Elucidationes variae in Scripturam moraliter.

  • Titulus I.—De eo quod spiritualis dijudicat omnia, et de judicio veri et boni. 469

  • Tit II.—De cibo Emmanuelis, de quo scriptum est: «Butyrum et mel comedet,» etc. 477

  • Tit. III.—Apologus probans omne cor pronum esse ad commendationem sui et suorum. 481

  • Tit. IV.—De stulto qui ut «luna mutatur,» et de justo qui «vir unus» est. 481

  • Tit. V.—Quod in sensu bonum hominis non est. 481

  • Tit. VI.—De triplici pace. 482

  • Tit. VII.—De dignitate et libertate rationalis creaturae. 482

  • Tit. VIII.—De triplici exercitatione; et quibus activa et contemplativa vitae figurantur nominibus. 483

  • Tit. IX.—Quod elementum duobus modis dicitur. 483

  • Tit. X.—De trinitate universitatis. 483

  • Tit. XI.—Quod in originali peccato vitia tria, inobedientiae duae et peccatum unum fuerunt. 483

  • Tit. XII.—Quod Christus et sapientia a diversis variis quaeruntur modis. 484

  • Tit. XIII.—Quod Deus in Scriptura homini foris loquitur per praeceptiones, prohibitiones, promissiones et micationes. 484

  • Tit. XIV.—Quod Deus cum homine sit quatuor modis. 485

  • Tit. XV.—De progressionibus cognitionis. 485

  • [Col. 1248] Tit. XVI.—Quod animus quatuor modis agenda tractat. 485

  • Tit. XVII.—De dissimili operatione Dei. 486

  • Tit. XVIII.—De fide, quid sit, et quae ad eam spectent. 486

  • Tit. XIX.—De charitate, fide et spe 488

  • Tit. XX.—De quatuor debitoribus. 488

  • Tit. XXI.—De impedimento cognitionis. 489

  • Tit. XXII—De tribus motibus in homine. 489

  • Tit. XXIII.—De instrumentis cognitionis. 490

  • Tit. XXIV.—De sensu hominis, carnali et spiritali. 490

  • Tit. XXV.—De divinis luminibus. 490

  • Tit. XXVI.—De conceptu et partu Sapientiae. 491

  • Tit. XXVII.—De triplici genere aspirationum. 491

  • Tit. XXVIII.—De quinque jugis. 491

  • Tit. XXIX.—Quod Deo nihil inordinatum esse potest. 491

  • Tit. XXX.—Quod Deus non transmutatur. 491

  • Tit. XXXI.—De mysterio in forma coeli et terrae. 491

  • Tit. XXXII.—De serie temporum, et amandorum ratione. 492

  • Tit. XXXIII.—De fructu et desiderio justitiae. 492

  • Tit. XXXIV.—De sacramento corporis Christi. 492

  • Tit. XXXV.—De gloria et poena corporis humani. 492

  • Tit. XXXVI.—Quod Moyses typus fuit Christi. 493

  • Tit. XXXVII.—Quod creatura non potest bene esse sine Creatore. 493

  • Tit. XXXVIII.—De divisione per iniquitatem, et unione per charitatem. 493

  • Tit. XXXIX.—De triplici operatione philosophiae. 493

  • Tit. XL.—De triplici eruditione et duplici operatione spiritus. 493

  • Tit. XLI.—Quod prius pusillanimes fovendi sunt per consolationem ut surgant; postea terrore confirmandi per increpationem ne recidant. 494

  • Tit. XLII.—Quod pro temporalium abundantia non debet fraternitatis frangi concordia. 494

  • Tit. XLIII.—Quod virtus et veritas simul esse volunt. 494

  • Tit. XLIV.—De duplici amore et superaedificatione. 495

  • Tit. XLV.—De carne jumento et spiritu sessore. 495

  • Tit. XLVI.—De occultis et manifestis hominis et homini. 495

  • Tit. XLVII.—De vita et morte, gaudio et dolore duplicibus, 495

  • Tit. XLVIII.—De duabus civitatibus et duobus populis et regibus. 496

  • Tit. XLIX.—De officio et potestate praelatorum. 497

  • Tit. L—De tribus crucibus. 499

  • Tit. LI.—De duplici oleo, scilicet Dei et mundi. 500

  • Tit. LII.—De falsitate consolationis mundanae. 500

  • Tit. LIII.—De quadruplici recordatione praeteritorum malorum. 501

  • Tit. LIV.—Unde vitium originem trahat. 501

  • Tit. LV.—De variis viis hominis. 501

  • Tit. LVI.—De duabus viis in Evangelio. 502

  • Tit. LVII—De virtute et justitia. 502

  • Tit. LVIII.—De activa et passiva justitia. 502

  • Tit. LIX.—De lectulo et ferculo Salomonis. 503

  • Tit. LX.—De eisdem. 503

  • Tit. LXI.—De ferculo Salomonis et de curru Pharaonis. 503

  • Tit. LXII.—De ferculo et lectulo Salomonis. 504

  • Tit. LXIII.—De quatuor modis quibus notitia Dei manifestatur homini, seu de natura, gratia et Deo. 504

  • Tit. LXIV.—De superbia et humilitate. 505

  • Tit. LXV.—De triplici contemplatione et eruditione. 505

  • Tit. LXVI.—De tribus gradibus fidei. 505

  • Tit. LXVII.—Quod charitas nunquam excidit. 506

  • Tit. LXVIII.—Quare conscientiae hominum velatae sint. 506

  • Tit. LXIX.—De servitute et timore Dei. 506

  • Tit. LXX.—Quod bonus animus sit hortus voluptatis. 506

  • Tit. LXXI.—De conformitate Christi induenda. 507

  • Tit. LXXII.—De cognitione veri, quam sit naturalis. 507

  • Tit. LXXIII.—Cur Filius Dei rogat Patrem. 508

  • Tit. LXXIV.—De magna peccatoris respiratione, et dubiorum circa conscientiam decisione. 509

  • Tit. LXXV.—Quod sacra Scriptura sit cathedra. 510

  • Tit. LXXVI.—Quomodo sapientia vicit malitiam. 511

  • Tit. LXXVII.—De quinque statibus humanis. 511

  • Tit. LXXVIII.—De sex modis operandi. 512

  • [Col. 1249] Tit. LXXIX.—De fuga a vitiis et eorum occasionibus. 513

  • Tit. LXXX.—Quod non solum corde tenenda, sed et ore confitenda sit fides Christiana. 516

  • Tit. LXXXI.—De eo quod scriptum est: «Cum esset Jesus annorum duodecim» quomodo Verbum caro factum nobis remedium praestat et exemplum. De Jerusalem quae descendit de coelo; de confessione et veritate, quae de terra oritur, et quomodo prosit. 516

  • Tit. LXXXII.—De nuptiis factis in Cana Galilaeae, et de hydriarum typo. 517

  • Tit. LXXXIII.—De theophania multiplici, et in quibus est praecipua divina apparitio. 518

  • Tit. LXXXIV.—De tribus voluntatibus in Christo. 518

  • Tit. LXXXV.—Quod Christus se hominibus in humanitate exhibuit, qui ab eis in divinitate non poterat comprehendi. 519

  • Tit. LXXXVI.—Quomodo Christus dixit: «Pater meus.» 519

  • Tit. LXXXVII.—Quare idem Deus, et homo. 519

  • Tit. LXXXVIII.—Mysterium de purificatione Mariae. 520

  • Tit. LXXXIX.—De Dei, mulieris et diaboli de morte incurrenda, assertione. 520

  • Tit. XC.—De poenitentia Dei et amore ejus in creaturas vario. 520

  • Tit. XCI.—«Exi de terra tua et de cognatione tua.» Sermo ad fratres. 521

  • Tit. XCII.—De duplici vita animae. 523

  • Tit. XCIII.—De conscientia et fama. 524

  • Tit. XCIV.—De duplici vetustate. 524

  • Tit. XCV.—De tribus locis filiorum Israel, Aegypto, deserto, et terra promissionis. 524

  • Tit. XCVI.—De duobus discipulis currentibus ad monumentum Domini responsio epistolaris. 525

  • Tit. XCVII.—De duobus discipulis currentibus ad monumentum alia epistola. 527

  • Tit. XCVIII.—De Petri et Joannis dilectione. 528

  • Tit. XCIX.—De gratitudine beneficiorum Dei, et de judicio de se et de proximo faciendo. 529

  • Tit. C.—De apparitione Christi duobus discipulis euntibus in castellum quod dicitur Emmaus. 532

  • Tit. CI.—De Christo ove, et pastore bono. 532

  • Tit. CII.—De eo quod scriptum est: Nisi ego abiero Paracletus non veniet ad vos. 533

  • Tit. CIII.—De Spiritu Dei et spiritu mundi per quem consummata sunt omnia. 533

  • Tit. CIV.—De sacramento et re sacramenti poenitentiae. 535

  • Tit. CV.—De virtute poenitentiae. 535

  • Tit. CVI.—De tribus quae sunt in poenitentia. 536

  • Tit. CVII.—De sapientia in faciendo bono, et de patientia in tolerando malo. 536

  • Tit. CVIII.—Quomodo se debeat quisque Deo in cibum praeparare. 537

  • Tit. CIX.—De fuga Eliae a facie Jezabel. 538

  • Tit. CX.—De duobus nuntiis ad nos missis. 539

  • Tit. CXI.—De deserto quod est cor hominis; de virgula fumi, et de pigmentario et aromatibus. 539

  • Tit. CXII.—De tribus festis, virginum, confessorum et martyrum, et de bono confessionis. 540

  • Tit. CXIII.—De festis sanctorum recolendis. 540

  • Tit. CXIV.—Quod finis legis Christus est, et de bono finis. 541

  • Tit. CXV.—De duplici quiete et inquietudine. 542

  • Tit. CXVI.—De eo quod scriptum est: Favus distillans labia mea. 543

  • Tit. CXVII.—De duplici gloria veri Salomonis Christi, a patre et matre. 543

  • Tit. CXVIII.—Quod generalis praedicatio Deum deceat, particularis homines; atque ita quomodo Deus ubique est, et de argutiis dialecticis. 543

  • Tit. CXIX.—Quomodo debitores non sumus carni. 544

  • Tit. CXX.—De duplici et item triplici contemplatione Dei. 545

  • Tit. CXXI.—Quod anima hominem excruciat et exercet in hac vita. 546

  • Tit. CXXII.—Quod verbum Dei solum bonum est animae. 546

  • Tit. CXXIII.—Quod scientia et cura dupliciter Deo attribuitur. 547

  • Tit. CXXIV.—De duabus partibus concupiscentiae mundanae. 547

  • Tit. CXXV.—De tribus gradibus abstinentiae. 548

  • Tit. CXXVI.—Quod multi sola curiositate veritatem quaerunt. 548

  • Tit. CXXVII.—De duplici superbia. 548

  • Tit. CXXVIII.—De duplici humilitate. 548

  • [Col. 1250] Tit. CXXIX.—Quid vere sit homo. 548

  • Tit. CXXX.—De tribus spiritibus. 549

  • Tit. CXXXI.—De dilectore et dilecto duplici. 549

  • Tit. CXXXII.—«Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis.» 549

  • Tit. CXXXIII.—De mortis duabus portis. 549

  • Tit. CXXXIV.—Quomodo malus bono vivat, et quod esse bonum et in eo perseverare non sit ab homine. 550

  • Tit. CXXXV.—De duplici fine et medio. 550

  • Tit. CXXXVI.—De duplici judicio superborum. 550

  • Tit. CXXXVII.—Societatem vitae praesentis instabilem esse, et separationem tristem. 550

  • Tit. CXXXVIII.—De laude compassionis. 550

  • Tit. CXXXIX.—Quare bestiae crucientur quae culpam non habent. 550

  • Tit. CXL.—Quomodo homo a Deo et a se recessit et quomodo redit. 551

  • Tit. CXLI.—Quod homo se et sua male diligit. 551

  • Tit. CXLII.—De itinere trium dierum et trium noctium; et de accessu ad Deum et recessu ab eo. 551

  • Tit. CXLIII.—Quomodo Deus dicitur cibus per cognitionem, et potus per dilectionem. 552

  • Tit. CXLIV.—De trina refectione animae. 552

  • Tit. CXLV.—Quae Dei sunt incomparabilia esse 552

  • Tit. CXLVI.—Quod et sua et aliena ordinat Deus. 552

  • Tit. CXLVII.—Quomodo septem modis suscepit Deus homines. 553

  • Tit. CXLVIII.—De exercitationibus et profectibus hominum. 553

  • Tit. CXLIX.—De triplici fructu lectionis. 553

  • Tit. CL.—De duplici fructu jejunii, laboris et orationis. 553

  • Tit. CLI.—Quare damnentur qui non peccaverunt. 553

  • Tit. CLII.—Quomodo sapientia vincit malitiam. 555

  • Tit. CLIII.—De dispensatione. 555

  • Tit. CLIV.—Quod Deus prius temporale esse dat, et postea aeternum. 555

  • Tit. CLV.—Quod Scriptura aliquando ostendit, et aliquando tribuit mores bonos et virtutem. 555

  • Tit. CLVI.—De duplici perfectione charitatis. 556

  • Tit. CLVII.—De terrore et blandimento Dei. 556

  • Tit. CLVIII.—Quid significet quod scriptum est: «Melior est iniquitas viri quam mulier benefaciens.» 556

  • Tit. CLIX.—De Filii Dei generatione aeterna. 558

  • Tit. CLX.—De tribus quae sunt in sermone Dei. 558

  • Tit. CLXI.—De duplici cibo et potu Scripturarum. 558

  • Tit. CLXII.—De duplici sensu animae, de intelligentia et sapientia 559

  • Tit. CLXIII.—De duplici permissione et prohibitione divina. 559

  • Tit. CLXIV.—Quod Deus tribus modis cor emollit. 559

  • Tit. CLXV.—De libertate et servitute charitatis. 560

  • Tit. CLXVI.—De illo Pauli: Per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. 561

  • Tit. CLXVII.—De essentia et forma animae. 561

  • Tit. CLXVIII.—De triplici acceptione naturae. 561

  • Tit. CLXIX.—Quod Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio. 561

  • Tit. CLXX.—De eo quod scriptum est: «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.» 563

  • Tit. CLXXI.—Quod amor Dei sit vita cordis. 563

  • Tit. CLXXII.—Duobus modis humilitatem impugnari. 565

  • Tit. CLXXIII.—De naturis ignis et speciebus. 567

  • Tit. CLXXIV.—De ratione et sensualitate animae. 572

  • Tit. CLXXV.—Descriptiones temporis et liberi arbitrii. 574

  • Tit. CLXXVI.—Quod is solus laudabiliter in alio peccatum ulciscitur qui ad consensum peccati non inclinatur. 574

  • Tit. CLXXVII.—Mystica descriptio naturae cervae. 574

  • Tit. CLXXVIII.—De quadruplici sanorum et aegrotorum differentia. 575

  • Tit. CLXXIX.—De eo quod scriptum est: «Sequuntur Agnum quocunque ierit.» 576

  • Tit. CLXXX.—De triplici compassione. 577

  • Tit. CLXXXI.—Mysterium de numero procedentium ad pugnam cum Gedeone. 579

  • Tit. CLXXXII.—Quid est quod quieverit terra quadraginta annis post peccatum Gedeonis. 580

  • Tit. CLXXXIII.—Quid propter praescientiam et praedestinationem Dei clamant quotidie perversi. 580

  • Tit. CLXXXIV.—De sapientia Dei et hominis, et quod sit duplex, superior et inferior. 580

  • Tit. CLXXXV.—De obedientia, quibus sit praestanda. 581

  • Tit. CLXXXVI.—De bono summo et non summo, et [Col. 1251] de multiplici malo, peccato et delicto. 582

  • Tit. CLXXXVII.—De duobus denariis. 584

  • Tit. CLXXXVIII.—De eo qui malum vel bonum male facit, et postea poenitentiam agit. 584

  • Tit. CLXXXIX.—De naturae hominis comprobatione. 584

  • Tit. CXC.—De egressu et regressu Sapientiae. 584

  • Tit. CXCI.—Cur Deus dictus Pater luminum. 584

  • Tit. CXCII.—Quomodo Sapientia parturiebatur. 585

  • Tit. CXCIII.—De quatuor timoribus. 585

  • Tit. CXCIV.—De tribus generibus hominum circa conflictum cum vitiis. 585

  • Tit. CXCV.—De tribus tyrannis. 585

  • Tit. CXCVI.—De corde et delectatione, et cogitationibus. 586

  • Tit. CXCVII.—De sapientia Dei et mundi. 586

  • Tit. CXCVIII.—De trina refectione animae. 587

  • Tit. CXCIX.—De contemptu mundi inducendo. 587

  • Tit. CC.—Solutio quatuor quaestionum. 588

    • LIBER SECUNDUS.

  • CAP. I.—De fabrica cathedrae pestilentiae, et quae eam concernunt. 589

  • CAP. II.—De habentibus legem in corde, non cor in lege. 590

  • CAP. III.—De quatuor generibus hominum judicio Dei obnoxiorum. 590

  • CAP. IV.—De aeterna Christi generatione. 590

  • CAP. V.—Quod ex natura homo ad imaginem Dei creatus sit: ex sola autem gratia in Domino laetari possit. 590

  • CAP. VI.—Quod duobus modis Deus hominem perdit. 590

  • CAP. VII.—Quod hic expelli debet peccatum per confessionem; ne in judicium compellatur ad confusionem. 590

  • CAP. VIII.—De causa litis inter Deum, hominem et Diabolum. 591

  • CAP. IX.—Quomodo Deus dextrum et sinistrum oculos habere dicatur. 592

  • CAP. X.—Quod locutio sit in voce et opere. 593

  • CAP. XI.—Qui sint timorem Dei habentes, et Christo credentes, et quomodo via pacis Christus cognoscatur. 593

  • CAP. XII.—Quid Deus homo factus invenerit in mundo quod suum esset; et quid, quod Diaboli; et quomodo uterque pro jure suo certaverit. 596

  • CAP. XIII.—Quid sit providere Dominum in conspectu suo semper. 597

  • CAP. XIV.—Quibus et quando Dominus et diabolus a dextris et a sinistris sint. 597

  • CAP. XV.—Laetitia impleri ubi detur. 598

  • CAP. XVI.—Dextera et sinistra Dei quae sint, et ubi delectatio usque in finem. 598

  • CAP. XVII.—De tribus orantium generibus. 598

  • CAP. XVIII.—De examine bonorum et malorum, sed non mediocrium. 598

  • CAP. XIX.—De viis duris hujus vitae, et qui eas custodiunt propter verba labiorum Dei. 599

  • CAP. XX.—De viis, et semitis Dei. 599

  • CAP. XXI.—Dextera Dei quae sit, et qui ei resistant: et quomodo ab eis custodiri cupiat justus. 599

  • CAP. XXII.—Quae sint alae Dei, sub quibus protegamur. 600

  • CAP. XXIII.—Faciem et latus currenti opponere, quid sit. 600

  • CAP. XXIV.—Praevenire, et supplantare quid sint. 600

  • CAP. XXV.—Quod framea sit Christi anima; quae partem ab inferno abscidit. 601

  • CAP. XXVI.—Quomodo Deus noster sit Liberator noster, etc. 601

  • CAP. XXVII.—Dolores et laquei mortis, et inferni, et torrentes iniquitatis qui sint. 601

  • CAP. XXVIII.—Salus humana et divina quomodo homini impertiatur. 602

  • CAP. XXIX.—Dextera et sinistra Dei quos suscipiat. 602

  • CAP. XXX.—De fine bono et malo, et de disciplina Dei in finem corrigente. 602

  • CAP. XXXI.—Quid subtus, et quid supra nos; et cujus vestigia non infirmentur. 603

  • CAP. XXXII.—Quid sint inimici spirituales, et quomodo eos persequamur. 604

  • CAP. XXXIII.—De timore servili et custodia legis divinae et delectatione vana. De terra, firmamento et variis, et de humilitate. 604

  • CAP. XXXIV.—Misericordiam et veritatem Dei poenitentibus esse necessariam. 606

  • CAP. XXXV.—De agnitione et dilectione veritatis. 607

  • CAP. XXXVI.—De tabernaculo Dei. 607

  • [Col. 1252] CAP. XXXVII.—Deum fortitudinem et refugium esse pugnantium. 607

  • CAP. XXXVIII.—De vanitate rerum temporalium. 607

  • CAP. XXXIX.—Reprobatio luxuriae, avaritiae, et superbiae. 607

  • CAP. XL.—Occultos justorum inimicos in judicium reservari, manifestos in hac vita etiam aliquando puniri, 608

  • CAP. XLI.—De armis sapientiae et scuto patientiae. 608

  • CAP. XLII.—De manifestis et occultis diaboli insidiis. 608

  • CAP. XLIII.—Quod temporalis malorum prosperitas, electis testimonium est aeternae felicitatis. 609

  • CAP. XLIV.—Quod occulta est interim bonorum justitia donec educatur judicanda de praemio. 609

  • CAP. XLV.—De utili subjectione erga Deum, et ipsius recta exspectatione. 609

  • CAP. XLVI.—De quatuor hominum generibus, quantum ad vulnera, et cicatrices; de vera sapientia et praeteritorum memoria. 610

  • CAP. XLVII.—De duplici hominum vanitate. 613

  • CAP. XLVIII.—Quia dies hominis brevis, mala et incerta est. 613

  • CAP. XLIX.—De mirabilium Dei multitudine et profunditate. 613

  • CAP. L.—De curiosi et suspiciosi malo. 613

  • CAP. LI.—Quod fontium nomine summum bonum significetur; idque maxime sit desiderabile. 614

  • CAP. LII.—De judicio secundum causam, et secundum retributionem. 618

  • CAP. LIII.—Quas semitas declinaverit Dominus. 619

  • CAP. LIV.—De pulvere cogitationum, et terra desideriorum inutilium. 619

  • CAP. LV.—De forma, gratia, et benedictione a Deo, ad hoc, et propter hoc. 619

  • CAP. LVI.—Quomodo Deus mentem beatam sibi per pacem, et amorem conjunctam adjuvet, et quando. 620

  • CAP. LVII.—Quae sint opera Domini nobis videnda et prodigia quae posuit super terram. 620

  • CAP. LVIII.—Qualiter orandum sit pro remissione peccatorum a Deo obtinenda, ad imitationem David. 621

  • CAP. LIX.—Quod Deus in sanctis, id est intus plus quam foris, mirabilis sit. 622

  • CAP. LX.—Quod adhaerere Deo, et ponere spem in eo semper bonum sit. 622

  • CAP. LXI.—De tribus malis, quibus homo affligitur, et quatuor bonis quibus consolatur. 623

  • CAP. LXII.—De quadruplici pace quam diversis loquitur Dominus. 623

  • CAP. LXIII.—Misericordia et veritas, qua disceptatione sibi mutuo obviam venerint, et justitia et pax se osculatae sint. 623

  • CAP. LXIV.—De confessione duplici, et quod Dominus mitis est et suavis. 625

  • CAP. LXV.—De spirituali cithara. 626

  • CAP. LXVI.—De fidei operatione, et retributione bonorum. 627

  • CAP. LXVII.—De duabus scholis virtutis et veritatis, et duplici genere discentium; et quod omnes cupiant esse beati, et pauci studeant esse immaculati. 627

  • CAP. LXVIII.—De nominibus praeceptorum Dei. 628

  • CAP. LXIX.—De tribus viis. 628

  • CAP. LXX.—De his qui in lege Domini ambulant, qui stant, qui ab ea declinant. 628

  • CAP. LXXI.—De directione cordis humani. 628

  • CAP. LXXII.—Qui Deum ex toto corde exquirant, et quid sit Deum exquirere, et quomodo sit exquirendus; et quomodo quis repellatur a mandatis Dei. 629

  • CAP. LXXIII.—Abscondenda quomodo sint eloquia Domini. 629

  • CAP. LXXIV.—Quod justificationes fiant propter opera. 630

  • CAP. LXXV.—Loquendi quae sint impedimenta et quae judicia cordis et oris. Item de quatuor quibus judicia fiant. 630

  • CAP. LXXVI.—Quis in mandatis Dei exerceatur. 630

  • CAP. LXXVII.—De multiplici via Dei, et qui eam considerent. 631

  • CAP. LXXVIII.—Quomodo dicat dulcia Domini eloquia faucibus suis; utrum ea manducando; et si sic cibus sunt, qualis ergo cibus. 631

  • CAP. LXXIX.—Quomodo Christus sit nobis lucerna. 632

  • CAP. LXXX.—Oculi bonorum quomodo sint ad Dominum. 632

  • CAP. LXXXI.—Bonum et jucundum simul quod sit. 632

  • CAP. LXXXII.—Quare Dominus judicium suum in finem [Col. 1253] servavit. 633

    • LIBER TERTIUS.— Adnotationes in Scripturam, sermones, sermonum fragmenta.

  • CAP. I.—De consequentibus sacramentum baptismatis. 633

  • CAP. II.—De totius mali circumcisione, et de triplici cibo Israelitis dato. 634

  • CAP. III.—De tubis sacrae Scripturae, et quod ejus attenta lectio mundi pariat contemptum. 634

  • CAP. IV.—De altari ex lapidibus constructo, et Deuteronomio in eis scripto. 636

  • CAP. V.—De Chananaei triplici statu. 636

  • CAP. VI.—Judicem Ecclesiae non semper gladio, id est austeritate, sed interdum parte aratri, id est lenitate, in subditos uti decere. 637

  • CAP. VII.—De Madianitarum expugnatione, et de vellere Gedeonis. 637

  • CAP. VIII.—De trecentis qui bibentes aquam fluvialem non curvaverunt genua. 638

  • CAP. IX.—De septemplici lepra superbiae humanae. 639

  • CAP. X.—De septemplici humilitate Christi. 639

  • CAP. XI.—De aegrotatione Ezechiae regis et ejus curatione morali. 640

  • CAP. XII.—De missione ad Sehon, id est diabolum, et qui sint filii ejus, et quae sit via regia per quam nobis transeundum. 641

  • CAP. XIII.—De quadruplici luctu et supplantatione Jacob. 641

  • CAP. XIV.—De altari aeneo, et oblatis super ipsum. 643

  • CAP. XV.—Quod sacerdotum Domini pars sit Dominus. 643

  • CAP. XVI.—De veste non mutanda, et moribus non simulandis per hypocrisim. 643

  • CAP. XVII.—Testimonia tria sanctorum in confirmationem fidei. 643

  • CAP. XVIII.—De duplici circumcisione necessaria iis qui canticum novum Domino cantare volunt. 643

  • CAP. XIX.—De Ziphaeis David Sauli prodere conantibus, sicut electos morti conatur diabolus. 644

  • CAP. XX.—De obsidione et expugnatione quadruplici Jerusalem moraliter. 645

  • CAP. XXI.—De perfecta civitate et ei necessariis. 645

  • CAP. XXII.—De multiplici visione. 646

  • CAP. XXIII.—De tribus hostibus, et de tribus apud Salomonem difficilibus. 647

  • CAP. XXIV.—De septem sceleribus seu peccatis. 647

  • CAP. XXV.—Unus quis dicendus et quis plures. 647

  • CAP. XXVI.—De quatuor hominum ordinibus, et de triplici mundi loco. 648

  • CAP. XXVII.—De tribus contemplativorum ordinibus, et de triplici terra scalae Jacob. 649

  • CAP. XXVIII.—De sacerdotibus et praelatis, et triplici eorum officio. 650

  • CAP. XXIX.—De iis quae traxerunt Christum ad nos et de nostra duritia. 651

  • CAP. XXX.—De tribus sanctis, Deo, homine et loco, et de triplici sanctificatione. 651

  • CAP. XXXI.—De triplici labore et tribus laborantibus et tribus crucibus. 652

  • CAP. XXXII.—De triplici confessione, tribus nominibus Jerusalem, et tribus diebus vivificationis. 653

  • CAP. XXXIII.—De quadripartita locutione Dei, et responsione ad eam. 654

  • CAP. XXXIV.—De triplici adventu Domini. 655

  • CAP. XXXV.—De tribus linguis hominum. 655

  • CAP. XXXVI.—De virga et flore moraliter. 656

  • CAP. XXXVII.—De pastoribus et eorum officio. 657

  • CAP. XXXVIII.—De duobus capreae hinnulis, tribus umbris, et variis diebus. 658

  • CAP. XXXIX.—De auro, Thure et myrrha. 659

  • CAP. XL.—De meditanda morte, et de bene agendo. 660

  • CAP. XLI.—De triplici apertione cordis, sextuplici mandato, et triplici bello ac pace. 661

  • CAP. XLII.—De benignitate et severitate Dei erga peccatorem. 662

  • CAP. XLIII.—De tribus bonis hominis, et tribus flagellis Dei. 662

  • CAP. XLIV.—De signaculo Dei nobis impresso. 662

  • CAP. XLV.—De septem rivis peccatorum exeuntibus a primis parentibus. 663

  • CAP. XLVI.—De concordi religiosorum cohabitatione quam sit diabolo formidolosa. 665

  • CAP. XLVII.—De quadruplici languore unde nos liberavit Christus. 665

  • CAP. XLVIII.—De quadruplici statu hominis. 666

  • [Col. 1254] CAP. XLIX.—De tribus mansionibus Aegypti. 667

  • CAP. L.—De triplici locutione Dei. 669

  • CAP. LI.—De ascensionis cordis ad Deum gradibus. 669

  • CAP. LII.—Sabbata quae derideantur. 670

  • CAP. LIII.—Quid sit: «Pones eos ut clibanum ignis.» 670

  • CAP. LIV.—De nominis Jerusalem interpretatione quadruplici. 670

  • CAP. LV.—De nominibus filiarum Dei et diaboli. 671

  • CAP. LVI.—De expositione sacrae Scripturae. 672

  • CAP. LVII.—Promogenita diversis modis esse Dei et sacerdotum. 672

  • CAP. LVIII.—De Levitarum purificatione et officiis in typum cleri Christiani. 672

  • CAP. LIX.—De bove et asino, id est stolido et rustico cum ceciderint sublevandis. 673

  • CAP. LX.—De diligentibus et timentibus Deum, et de confitentibus Deo 673

  • CAP. LXI.—De triplici cella in quam introducimur. 673

  • CAP. LXII.—Rursus de interpretatione Jerusalem. 674

  • CAP. LXIII.—De custodia viae hominis in locutione, et de non divulgandis mysteriis. 674

  • CAP. LXIV.—Butyrum et mel comedet. 675

  • CAP. LXV.—De quinque civitatibus Aegypti loquentibus lingua Chananaea. 675

  • CAP. LXVI.—Quomodo loquatur Deus ad cor hominis. 675

  • CAP. LXVII.—De novissimis et antiquis ad verbi Incarnationem applicatis. 675

  • CAP. LXVIII.—De dimidiantibus dies suos et non dimidiantibus, et de loco mortis eorum. 676

  • CAP. LXIX.—De duabus tubis argenteis et earum usu ad Petrum et Paulum applicatis. 676

  • CAP. LXX.—De duplici labore, saeculi scilicet et Dei, et utroque triplici. 677

  • CAP. LXXI.—De fine qui consumit et consummat. Et de mandato quod Latum est nimis. 677

  • CAP. LXXII.—De triplici statu in corpore quem habet anima diligens Deum. 677

  • CAP. LXXIII.—De triplici benedictione, duplici manu, et utriusque digitis, et de obedientia triplici. 678

  • CAP. LXXIV.—De praemiis arefactae et mortificatae carnis per religiosam obedientiam. 679

  • CAP. LXXV.—Quomodo Deus exaltetur in nobis, et de altitudine cordis nostri. 681

  • CAP. LXXVI.—De triplici disciplina. 681

  • CAP. LXXVII.—De quatuor agonibus Christianorum. 681

  • CAP. LXXVIII.—De ira, facie et praesentia Dei; de fumo, flamma, carbonibus. 682

  • CAP. LXXIX.—De triplici loco Dei. 683

  • CAP. LXXX.—De fonte patente et occulto, Christo scilicet Domino nostro. 683

  • CAP. LXXXI.—De humiliatione triplici. 684

  • CAP. LXXXII.—De turpi mutatione hominis. 684

  • CAP. LXXXIII.—De claustri agro, in quo sunt uvae rosae, lilia, etc. 685

  • CAP. LXXXIV.—De virore calami et junci. 685

  • CAP. LXXXV.—Quod dulcedo hominis vermes sint. 685

  • CAP. LXXXVI.—Oleum de capite non deficere. 686

  • CAP. LXXXVII.—Ut speciem suam visitet quisque. 686

  • CAP. LXXXVIII.—Quid sit sacerdotes caput non radere. nec comam nutrire. 686

  • CAP. LXXXIX.—De sacculo pertuso et integro, 686

  • CAP. XC.—Oculi sapientis in capite ejus. 686

  • CAP. XCI.—De abscondente frumenta. 687

  • CAP. XCII.—De proximi vitiis perimendis. 687

  • CAP. XCIII.—De adulatione perniciosa. 687

  • CAP. XCIV.—De divitiarum contemptu. 688

  • CAP. XCV.—Quod justus ut palma floreat. 687

  • CAP. XCVI.—De triplici habitatione Dei. 688

  • CAP. XCVII.—De igni in altari semper ardente. 688

  • CAP. XCVIII.—De pane subcinericio. 688

  • CAP. XCIX.—De sententiae supremi judicii ad parturientem comparatione. 689

  • CAP. C.—Descendere in infernum cum armis. 689

  • CAP. CI.—Ferro poenam duram, sed transitoriam, aere signari aeternam. 689

  • CAP. CII.—Necessaria hujus vitae non esse abominanda. 689

  • CAP. CIII.—Una trutina nos et proximos metiamur, 689

  • CAP. CIV.—Disputare a cedro ad hyssopum. 689

  • CAP. CV.—De absconsione Eliae in Carith. 690

  • CAP. CVI.—De spiritu triplici quem ab Elia petiit Elisaeus, [Col. 1255] et de largitate Christi. 690

  • CAP. CVII.—Quid sit a canibus et avibus comedi. 690

  • CAP. CVIII.—De filio viduae ab Elisaeo suscitato. 691

  • CAP. CIX.—De mysterio altaris ab Elia constructi et actorum ab eo circa ipsum. 691

  • CAP. CX.—De Incarnatione Verbi figurata per vas novum in quod Elisaeus salem misit. 692

  • CAP. CXI.—De praelatorum in sagittandis et perimendis vitiis officio. 692

  • CAP. CXII.—De patientia in adversis monstranda. 693

  • CAP. CXIII.—De duplici pace. 693

  • CAP. CXIV.—De peccatoris captione et excaecatione. 693

  • CAP. CXV.—De hypocrisi et simulatione virtutis. 693

  • CAP. CXVI.—De murmure vitando et concordia servanda in claustris. 693

  • CAP. CXVII.—De Ecclesiae ad vitem comparatione. 694

  • CAP. CXVIII.—De Noe et Christo a suis irrisis. 694

  • CAP. CXIX.—De Christo et fide ejus in David per stragem Goliae et arma ejus figuratis. 694

  • CAP. CXX.—De rubo quem vidit Moyses incombustum. 695

  • CAP. CXXI.—De ferculo Salomonis. 696

  • CAP. CXXII.—De mutatione vestis sacerdotalis. 696

  • CAP. CXXIII.—Tintinnabula cur pendebant olim ad vestem sacerdotis. 696

  • CAP. CXXIV.—De aqua spirituali et naturali. 697

  • CAP. CXXV.—De reginis, concubinis, et adolescentulis mysticis veri Salomonis. 697

  • CAP. CXXVI.—Cum angelo luctari Jacob. 697

  • CAP. CXXVII.—Poenitentiam agere in cinere et cilicio. 698

  • CAP. CXXVIII.—De malarum cogitationum et peccatorum ortu et defensione. 698

  • CAP. CXXIX.—De triplici osculo. 699

  • CAP. CXXX.—De laude et utilitate psalmodiae. 700

    • LIBER QUARTUS.— Sermones, sermonum fragmenta, epistolae, etc.

  • CAP. I.—De Annuntiatione et incarnatione Verbi; de paradiso spirituali et quae in eo sunt. 699

  • CAP. II.—De Scripturae statura, altitudine, et aspectu horribili. 703

  • CAP. III.—De lamentationibus, carmine, et vae in libro Ezechielis scriptis. 703

  • CAP. IV.—De arcae Noe ad Ecclesiam comparatione. 704

  • CAP. V.—Cur candelabro comparetur Christus. 704

  • CAP. VI.—Quomodo Gedeon poenitentis typum gesserit. 705

  • CAP. VII.—Quomodo Job poenitentem figuret. 705

  • CAP. VIII.—De caecitate qua percutiuntur iniqui. 705

  • CAP. IX.—De poenitentia in vaccae immolatione. 705

  • CAP. X.—De mentis nostrae custodia per custodiam Isboseth figurata. 706

  • CAP. XI.—Quomodo boves mare aeneum sustinentes; sacerdotes pastores significent. 706

  • CAP. XII.—Quod per poenitentiam in unitate fidei servabitur peccator. 706

  • CAP. XIII.—De Ecclesiae doctoribus per vectes signatis. 706

  • CAP. XIV.—De virtute eloquii per cytharam. 707

  • CAP. XV.—Quid vita saecularium bene viventium, licet non sit excellens, est tamen secura. 707

  • CAP. XVI.—Quomodo nobis sit facies per humilitatem velanda exemplo Eliae. 707

  • CAP. XVII.—Quod avaritia apud Deum et sanctam Ecclesiam non sit quaerenda. 707

  • CAP. XVIII.—Sal discretionis, non mel adulationis nec voluptatis esse sacris adhibendum. 708

  • CAP. XIX.—De schismate vitando. 708

  • CAP. XX.—De superfluitate verborum et rerum vitanda. 708

  • CAP. XXI.—Quomodo sol justitiae ad auxilium bonorum nunc quoque stet. Et quod daemones in morte magis sint molesti. 708

  • CAP. XXII.—Quam aquam sapientiae auferre conentur daemones. 708

  • CAP. XXIII.—De consilio dando et pede figendo. 708

  • CAP. XXIV.—De egressu animae a Deo, et de revocatione ejus ad eumdem. 709

  • CAP. XXV.—Quid sit affligi in palea, luto et latere; et Pharaoni civitates construere. 709

  • CAP. XXVI.—De primis, mediis et novissimis. 709

  • CAP. XXVII.—Quid sit in spelunca duplici sepeliri. 710

  • CAP. XXVIII.—Quid sit ab Jezabel ad speluncam fugere, [Col. 1256] et Dominum in spiritu leni agnoscere. 710

  • CAP. XXIX.—Quomodo melior sit iniquitas viri quam mulier benefaciens. 711

  • CAP. XXX.—De fuga quam suadet nobis Scriptura; et de pane quem ministrat. 712

  • CAP. XXXI.—De triplici basi in Scriptura; et de Samsone ejusque aenigmate. 713

  • CAP. XXXII.—De Caesarie Absalonis. 714

  • CAP. XXXIII.—De bonis bonorum cum Domino natis et terriculis malorum. 714

  • CAP. XXXIV.—De unguento descendente a Christo in oram, id est, in electos. 714

  • CAP. XXXV.—De puero nato et oppresso, moraliter ad simulatam religionem applicito. 714

  • CAP. XXXVI.—De daemonum et vanarum cogitationum a sacrificio mentis abactione. 715

  • CAP. XXXVII.—De rationis et sensualitatis officiis in figura Abrahae et Sarae. 715

  • CAP. XXXVIII.—De lignis frustra quaerentibus sibi regem et de malis monachis praesidem. 716

  • CAP. XXXIX.—Quod Christus sit ros et pluvia, coelum Trinitas beata, nubes prophetae. 716

  • CAP. XL.—Quomodo ad Deum redeant compuncti, mendici, devoti et contemplativi. 717

  • CAP. XLI.—De officio Moysi, id est legislatoris; Aaron id est sacerdotis; et Samuelis, id est prophetae applicando monachis. 718

  • CAP. XLII.—De septem fluminibus Aegypti, id est vitiis mundi, et de musca, id est anima illis infecta, et de sibilo Dei quo ab illis avellitur. Et de ape, id est hypocrita, etiam a Deo abacta; et de duplici terra. 719

  • CAP. XLIII.—Quae servi, quae mercenarii, et quae filii offerre debeant Deo. 721

  • CAP. XLIV.—Quid sit adorare in atrio Domini. 722

  • CAP. XLV.—De cedris Libani confractis in bono religioso, et duplici vitulo. 722

  • CAP. XLVI.—De duplici igni, et multiplici puritate per tres pueros figurata. 724

  • CAP. XLVII.—De proprietatibus cervi imitandis. 724

  • CAP. XLVIII.—Quae a dextris et quae a sinistris Dei stent, et quid sit charitatis varietate vestiri. 725

  • CAP. XLIX.—De opprobrio et contemptu. 726

  • CAP. L.—De extremo terrae unde producuntur nubes. fulgura, pluviae. 726

  • CAP. LI.—De primogenitis Aegypti. 726

  • CAP. LII.—De vulva, liberis et uberibus. 726

  • CAP. LIII.—De uberibus sponso attributis. 727

  • CAP. LIV.—De gratiarum actione pudica et mera ad Deum ut ad fontem unde omnia bona, referenda. 727

  • CAP. LV.—De funiculo triplici. 728

  • CAP. LVI.—Oratio funebris et lamentatio de morte prudentis amici et religiosi. 728

  • CAP. LVII.—De venatore et laqueo animarum, et de verbo aspero ad monachos. 729

  • CAP. LVIII.—De quatuor generibus ovium, et de caula earum ac carnis custodia quadruplici. 730

  • CAP. LIX.—De panibus Salomonis, et duplici amore, pravo et bono. 730

  • CAP. LX.—De triplici unguento bonorum. 731

  • CAP. LXI.—De quatuor unguentis in quorum odore currit sponsa. 732

  • CAP. LXII.—De quadruplici Dei in nos beneficio, illuminationis, justificationis, doctrinae et redemptionis. 732

  • CAP. LXIII.—De tribus sagittis expetendis. 733

  • CAP. LXIV.—De quatuor tentationibus conversi ad Dominum. 733

  • CAP. LXV.—De duplici impetu spiritus et carnis. 734

  • CAP. LXVI.—De tribus filiabus Job. 734

  • CAP. LXVII.—De ostio et fenestris arcae Noe. 735

  • CAP. LXVIII.—De quatuor modis exeundi per operationem et totidem per cogitationem. 735

  • CAP. LXIX.—De duabus zonis in Veteri Testamento. 736

  • CAP. LXX.—De quatuor montibus. 736

  • CAP. LXXI.—De quatuor vinculis Pharaonis et quatuor vestimentis noxiis. 736

  • CAP. LXXII.—De vestimentis contra noxias vestes. 736

  • CAP. LXXIII.—De duobus calcaribus. 737

  • CAP. LXXIV.—De dispositione domus quadruplicis. 737

  • CAP. LXXV.—De duabus tribubus sacerdotalibus. 738

  • CAP. LXXVI.—De quadrup. sacerdotum officio. 738

  • CAP. LXXVII.—De tribus panibus quibus alimur. 738

  • CAP. LXXVIII.—De tribus rivis e corpore Domini. 738

  • [Col. 1257] CAP. LXXIX.—De tribus piscinis Scripturae. 739

  • CAP. LXXX.—De tribus fomentis ignis. 739

  • CAP. LXXXI.—De tribus contemplantium fenestris. 739

  • CAP. LXXXII.—De quatuor fontibus paradisi. 739

  • CAP. LXXXIII.—De tribus ostiis ad vitam. 739

  • CAP. LXXXIV.—De triplici vino in scypho Domini. 739

  • CAP. LXXXV.—De triplici sacerdotum veste. 739

  • CAP. LXXXVI.—De tribus religiosorum tunicis. 739

  • CAP. LXXXVII.—De sex alis Seraphim. 739

  • CAP. LXXXVIII.—De duobus soliis Domini. 740

  • CAP. LXXXIX.—De quatuor pennis animalium. 740

  • CAP. XC.—De sex alis animalium novae legis. 740

  • CAP. XCI.—De duplici domo Dei. 740

  • CAP. XCII.—De duplici arca veteris legis. 740

  • CAP. XCIII.—De triplici curru in Scripturis. 740

  • CAP. XCIV.—De fluviis in quibus balneant peccatores. 740

  • CAP. XCV.—De fluviis in quibus lavantur justi. 740

  • CAP. XCVI.—De quatuor fidelium canticis. 740

  • CAP. XCVII.—De pedibus et equis quibus inniti debemus. 740

  • CAP. XCVIII.—De tribus speluncis in Scripturis. 741

  • CAP. XCIX.—De tribus coelis ad quos rapimur. 741

  • CAP. C.—De sex civitatibus refugii. 741

  • CAP. CI.—De triplici paradiso. 741

  • CAP. CII.—De quatuor aliis montibus. 741

  • CAP. CIII.—De duobus nos ab instituto devocantibus. 741

  • CAP. CIV.—De quatuor nuditatis nostrae palliis. 742

  • CAP. CV.—De tribus hostibus quibus tradimur. 742

  • CAP. CVI.—De quatuor latronibus rerum nostrarum. 742

  • CAP. CVII.—De tribus osculis. 742

  • CAP. CVIII.—De triplici in Scripturis virga. 742

  • CAP. CIX.—De cibo triplici Israelitarum. 742

  • CAP. CX.—De tribus liberatis et tribus sacerdotium assumptis. 742

  • CAP. CXI.—De gladio et arcu quibus Deus nos partem suam tulit de manu Amorrhaei. 742

  • CAP. CXII.—De circumcisionis mysterio. 743

  • CAP. CXIII.—De mystica aquarum divisione. 743

  • CAP. CXIV.—De desiderio unde spiritales carnalesve censendi sunt homines juxta benedictionem Jacob et Esau. 743

  • CAP. CXV.—De tabernaculis, atriis et domibus quid differunt. 743

  • CAP. CXVI.—Duo clementium esse ubera. 744

  • CAP. CXVII.—De pedibus, id est sensibus nostris lavandis. 744

  • CAP. CXVIII.—De duobus denariis erogandis. 744

  • CAP. CXIX.—De pastoribus omnium, de mercenariis et lupis. 744

  • CAP. CXX.—De quadruplici cruce et crucifixionis causa ac fine. 744

  • CAP. CXXI.—Mons Oliveti cur sit mons trium luminum dictus, et cur Trinitatem figuret, et de triplici lumine in nobis. 745

  • CAP. CXXII.—De januis tribus et ostiis disciplinae adversario claudendis. 745

  • CAP. CXXIII.—De arantis allegorico officio. 746

  • CAP. CXXIV.—De triplici modo et fine faciendi. 746

  • CAP. CXXV.—Quod mors tripliciter est pretiosa. 746

  • CAP. CXXVI.—De iis quae in fronte praeferimus. 746

  • CAP. CXXVII.—De funiculis quibus trahimur. 746

  • CAP. CXXVIII.—De contemplativo ad activum comparato per palmam masculam et femellam. 746

  • CAP. CXXIX.—De culcitra, cervicali et coopertorio conscientiae. 747

  • CAP. CXXX.—De diversitate eorum qui praesunt et eorum quibus praesunt. 747

  • CAP. CXXXI.—De praelatorum constantia et duritia. 748

  • CAP. CXXXII.—De triplici oleo, et de fide ac charitate. 749

  • CAP. CXXXIII.—De quadruplici siti restringenda per totidem flumina paradisi. 750

  • CAP. CXXXIV.—De iis quibus conservatur virtus. 750

  • CAP. CXXXV.—De triplici longanimitate. 751

  • CAP. CXXXVI.—De orationis multiplici modo. 751

  • CAP. CXXXVII.—De tribus bene faciendi gratiis. 752

  • CAP. CXXXVIII.—Qui plenus sit gratiae et veritatis. 752

    • LIBER QUINTUS.— Tractatuum moralium fragmenta, etc.

  • CAP. I.—De reparatione hominum per duplicem Trinitatem [Col. 1258] divinarum personarum et virtutum theologicarum. 751

  • CAP. II.—In hypocrisi quae sint mala. 753

  • CAP. III.—De triplici cognitione ex visione Dei. 753

  • CAP. IV.—De duodecim virtutum gradibus. 753

  • CAP. V.—De triplici bonorum conversione. 754

  • CAP. VI.—De tribus montibus in quos ascendit Dominus. 755

  • CAP. VII.—De duplici scandalo, et instrumento ejus. 755

  • CAP. VIII.—De duabus clavibus coeli. 755

  • CAP. IX.—De triplici statu fidelis animae. 756

  • CAP. X.—De tribus animae inimicis. 756

  • CAP. XI.—De tribus hominis patribus. 756

  • CAP. XII.—De quatuor ab anima superandis, et triplici ejus decore. 756

  • CAP. XIII.—De tribus quae insunt poenitentiae. 757

  • CAP. XIV.—De duplici oleo, Dei scilicet et mundi. 757

  • CAP. XV.—De pace et bello triplici. 757

  • CAP. XVI.—De tribus modis unum est. 757

  • CAP. XVII.—De triplici genere quaerentium Deum et sapientiam. 758

  • CAP. XVIII.—De tribus aedificantibus super fundamentum fidei, et tribus superaedificatis. 758

  • CAP. XIX.—De quatuor humilitatem conferentibus. 758

  • CAP. XX.—De triplici fratrum cohabitatione. 758

  • CAP. XXI.—De pastore, ove et lupo. 758

  • CAP. XXII.—De conscientia et fama. 759

  • CAP. XXIII.—De tribus exemplis Dei ad vitam, et tribus diaboli ad mortem. 759

  • CAP. XXIV.—De coeli, terrae et inferni habitatoribus peculiaribus, et de tribus dantibus in singulis testimonium. 759

  • CAP. XXV.—De triplici labore hominis, et triplici ejus remedio. 760

  • CAP. XXVI.—De tribus panibus quibus reficiendus est superveniens amicus. 760

  • CAP. XXVII.—Quatuor modis orationem fieri. 760

  • CAP. XXVIII.—Duobus modis impediri orationem peccatoris ne exaudiatur. 760

  • CAP. XXIX.—De tribus vitiis per tres equos in Apocalypsi praesignatis, et de innocentia per equum album. 761

  • CAP. XXX.—De tribus dissolutionibus et tribus cinctoriis hominum. 761

  • CAP. XXXI.—De praeconiis B. Joannis Baptistae viro innovato et perseveranti applicandis. 762

  • CAP. XXXII.—Quomodo sobrie, pie et juste vivamus. 763

  • CAP. XXXIII.—De quatuor vocationibus et duabus electionibus. 764

  • CAP. XXXIV.—Quomodo in electis suis thronum suum ponat Deus. 764

  • CAP. XXXV.—De tribus quae sunt in matrimonio, et de triplici fornicatione, et ejus remedio. 764

  • CAP. XXXVI.—Quod persecutio fit tribus de causis et quatuor gladiis. 765

  • CAP. XXXVII.—Ad quae docenda missi sunt Filius et Spiritus sanctus. 765

  • CAP. XXXVIII.—Quid sit Deum diligere ex toto corde ex tota anima, et quae tria diverso gradu diligi possint. 766

  • CAP. XXXIX.—De fide quos et per quos salvet aut non salvet tam nunc quam olim. 766

  • CAP. XL.—De quadruplici pace claustrali. 766

  • CAP. XLI.—De castelli etymo morali. 767

  • CAP. XLII.—De filio prodigo et de panibus tribus illi ut amico de via venienti commodandis. 768

  • CAP. XLIII.—Quod quilibet similis B. Petro apostolo secundum etymon trium nominum ejus liberabitur de manu hostili. 769

  • CAP. XLIV.—De B. Mariae semper virginis praeconiis. 770

  • CAP. XLV.—De praelio per auxilium angelorum contra diabolos a nobis gerendo. 772

  • CAP. XLVI.—De misericordia et fide purgantibus peccata. 773

  • CAP. XLVII.—De inevitabili judicio Dei quam sit tremendum, nisi ad misericordiam confugerimus. 773

  • CAP. XLVIII.—De oculo lucerna corporis moraliter, id est de praelato. 774

  • CAP. XLIX.—De exitu Christi a Patre et reditu ad Patrem, et sapientiae a corde et ad cor. 775

  • CAP. L.—De quatuor in electione apostolorum notandis. 775

  • CAP. LI.—De duplici nativitate 777

  • [Col. 1259] CAP. LII.—De tribus coelis, terris et testimoniis in eis, iterum aliter. 778

  • CAP. LIII.—De tribus donis Dei in homine. 779

  • CAP. LIV.—De triplici forma mundi; et de triplici vetustate et ejus remediis. 779

  • CAP. LV.—De triplici proprietate lapidis et amoris et de bono et malo pastore. 780

  • CAP. LVI.—De optima parte eligenda. 781

  • CAP. LVII.—Quomodo succingi deceat ad viam, accingi ad praelium, et praecingi ad mensam, et de zona qua cingamur. 781

  • CAP. LVIII.—De surditate, morte et paupertate duplici. 784

  • CAP. LIX.—Cur ter dictum: «Pasce oves meas.» 785

  • CAP. LX.—De refectione spirituali, et de arbore paradisi et fermento veteri. 785

  • CAP. LXI.—De triplici transmigratione et nube. 788

  • CAP. LXII.—De tabula poenitentiae, de alis columbae et corvi, labroque aeneo quod fecit Moyses de speculis mulierum. 789

  • CAP. LXIII.—De contemnendo mundo et laqueis ejus. 790

  • CAP. LXIV.—De multiplici luctatione fidelium in hoc mundo. 792

  • CAP. LXV.—De multiplici ingressu Christi. 793

  • CAP. LXVI.—De verbo Dei misso in villam, castellum et civitatem, et quid differant. 794

  • CAP. LXVII.—De lumine vultus divini, de attributis Trinitati, et virtutibus animae. 794

  • CAP. LXVIII.—De seminante in spiritu vel carne. 795

  • CAP. LXIX.—De duplici captura piscium. 795

  • CAP. LXX.—De lavandis et plicandis retibus. 795

  • CAP. LXXI.—De piscibus in verbo Domini capiendis. 795

  • CAP. LXXII.—De negotiatione claustralium. 795

  • CAP. LXXIII.—De tribus Christianae perfectionis statibus. 796

  • CAP. LXXIV.—De quadruplici tristitia et gaudio. 797

  • CAP. LXXV.—De triplicis regni acquisitione. 797

  • CAP. LXXVI.—De triplici statu animae, et de ratione poenitentiae faciendae. 798

  • CAP. LXXVII.—Quae ad orationis puritatem sint necessaria. 799

  • CAP. LXXVIII.—De suscitato a morte animae. 799

  • CAP. LXXIX.—De quatuor voluntatibus animae. 799

  • CAP. LXXX.—De quatuor quibus servimus. 800

  • CAP. LXXXI.—De titillationum carnis causis. 800

  • CAP. LXXXII.—Quomodo ascendendum de convalle et deserto, et quod triplex desertum. 800

  • CAP. LXXXIII.—De sagittis quibus utitur Deus. 801

  • CAP. LXXXIV.—De ebrietatis vino. 801

  • CAP. LXXXV.—De gradibus bonae condescensionis. 801

  • CAP. LXXXVI.—De quinque contra peccatum praeliis. 801

  • CAP. LXXXVII.—De diversitate gradientium ad Deum. 801

  • CAP. LXXXVIII.—De triplici praelatorum timore. 802

  • CAP. LXXXIX.—De triplici sanctorum dolore. 802

  • CAP. XC.—Quae sint in Christo montium monte. 802

  • CAP. XCI.—De variis portis. 802

  • CAP. XCII.—De tribus lucernis. 802

  • CAP. XCIII.—De modis quibus interrogat Deus. 802

  • CAP. XCIV.—De adversitati opponendis. 802

  • CAP. XCV.—De tribus postulandis ab electis. 802

  • CAP. XCVI.—De tribus frustra oblatis. 802

  • CAP. XCVII.—De tribus agendis Christiano. 803

  • CAP. XCVIII.—De Christi attributis. 803

  • CAP. XCIX.—De differentia surgendi, exsurgendi, resurgendi, assurgendi, etc. 803

  • CAP. C.—De conditionibus fumi in peccatore. 803

  • CAP. CI.—De funiculi significationibus. 803

  • CAP. CII.—De fide et fidei intelligentia. 803

  • CAP. CIII.—Bonum quadrupliciter dici. 804

  • CAP. CIV.—De differentia inter logicum et theologum, et de triplici intellectu. 804

  • CAP. CV.—De triplici similitudine. 804

  • CAP. CVI.—De triplici baptismate. 804

  • CAP. CVII.—De quadruplici mutatione. 805

  • CAP. CVIII.—De multiplici debito. 805

  • CAP. CIX.—De affectione exspectantis Deum. 805

  • CAP. CX.—De tribus nuptiis, et de variis verbis Dei. 805

  • CAP. CXI.—De tribus armis fidelium. 805

  • CAP. CXII.—De tribus praelato necessariis. 806

  • CAP. CXIII.—De tribus speciepus poenitentiae. 806

  • CAP. CXIV.—De tribus mirabiliter mutatis. 806

  • [Col. 1260] CAP. CXV.—De tribus impedientibus poenitentiam. 806

  • CAP. CXVI.—De triplici ascensu Domini. 806

  • CAP. CXVII.—De regni coelorum acquisitione. 806

  • CAP. CXVIII.—De instrumentis vindictae Dominicae. 806

  • CAP. CXIX.—De triplici lecto animae. 806

  • CAP. CXX.—De duobus fluviis quibus se lavant peccatores, et quibus justi. 807

  • CAP. CXXI.—De quatuor herbis aut floribus in horto Domini crescentibus. 807

  • CAP. CXXII.—De tribus paradisis. 807

  • CAP. CXXIII.—De rerum nostrarum furibus. 807

  • CAP. CXXIV.—De tribus panibus. 807

  • CAP. CXXV.—De assumptione B. Mariae, et ejus decem praeconiis. 807

  • CAP. CXXVI.—De triplici gaudio. 808

  • CAP. CXXVII.—De exaltatione Dei in nobis per cor altum, latum et profundum. 808

  • CAP. CXXVIII.—De triplici promotione hominis. 809

  • CAP. CXXIX.—Esse ex Deo, a Deo et de Deo. 809

  • CAP. CXXX.—De pastoris boni officio. 810

    • LIBER SEXTUS.— Adnotationes elucidatoriae in Scripturam, tractatuum moralium fragmenta, etc.

  • CAP. I.—De quadruplici potestate Christo data, et quadruplici statu creaturarum. 809

  • CAP. II.—De silentio animae contemplativae. 812

  • CAP. III.—De ubere maternae affectionis. 812

  • CAP. IV.—Responsum a triplici spiritu accipi. 813

  • CAP. V.—De infirmo, causa morbi, medico et remedio morbi. 813

  • CAP. VI.—De triplici edicto, et de Moyse in fiscella clauso, per allegoriam ad Christum. 813

  • CAP. VII.—De vigiliis, somnis, quando et a quibus surgendum. 814

  • CAP. VIII.—De triplici jugo suavi et onere levi, obedientiae et inobedientiae. 815

  • CAP. IX.—De triplici divinae gratiae operatione. 815

  • CAP. X.—De equi boni conditionibus. 815

  • CAP. XI.—Qualis sit rector erga subditos. 816

  • CAP. XII.—De galli et praedicatoris consimili officio. 816

  • CAP. XIII.—De quatuor considerandis. 816

  • CAP. XIV.—De tribus supplicationibus, seu rogationibus principalibus. 817

  • CAP. XV.—Forma exordiendi sermonis. 819

  • CAP. XVI.—Ad pastores et praelatos sermo de officio pastorali. 819

  • CAP. XVII.—De verbi Dei efficacia. 820

  • CAP. XVIII.—De Pharisaicis sui admiratoribus, et hypocritis occultis detractoribus. 821

  • CAP. XIX.—De incremento seminis jacti in terram, id est fidei et caeterarum virtutum. 822

  • CAP. XX.—De hydriis vacuis et plenis. 823

  • CAP. XXI.—De pigro, de luctante et vincente. 823

  • CAP. XXII.—De nocte, cursu ac itineribus ejus. 823

  • CAP. XXIII.—De multiplici acceptione Eucharistiae corporis Dominici. 824

  • CAP. XXIV.—De praeparamentis ad Purificationem Mariae digne celebrandam. 824

  • CAP. XXV.—De triplici descriptione ad conjugium, ad continentiam, et ad virginitatem. 825

  • CAP. XXVI.—De vocatione Lazari in sepulcro moraliter. 825

  • CAP. XXVII.—Quod multiplici ratione Maria dicatur virga, et Christus flos ejus. 826

  • CAP. XXVIII.—De matre et puero in Aegyptum profugis moraliter, et persecutione puerorum sanctorum Innocentium. 827

  • CAP. XXIX.—De sacramentorum diversitate. 830

  • CAP. XXX.—De saucio et vulneribus ejus; medico et medicamentis. 830

  • CAP. XXXI.—De duabus portis summe vel bonis vel malis. 830

  • CAP. XXXII.—De quadruplici timore. 830

  • CAP. XXXIII.—De triplici vitio, triplici peccato, triplici remedio. 831

  • CAP. XXXIV.—De publicani justificatione. 836

  • CAP. XXXV.—De consilio impiorum in quatuor. 837

  • CAP. XXXVI.—De consilio piorum in quatuor. 837

  • CAP. XXXVII.—De tribus salutationum in Evangelio generibus. 837

  • CAP. XXXVIII.—De quatuor augentibus gratiam devotionis. 837

  • CAP. XXXIX.—De tribus quibus nos erudit Deus. 837

  • CAP. XL.—De tribus nobis prohibitis, et tribus licitis. 838

  • CAP. XLI.—Poenitentiae tria necessaria. 838

  • [Col. 1261] CAP. XLII.—De tribus in quibus obnoxii Deo sumus. 838

  • CAP. XLIII.—De triplici via ad mortem. 838

  • CAP. XLIV.—De triplici via arcta. 838

  • CAP. XLV.—De tribus in quibus Christum imitari debemus. 838

  • CAP. XLVI.—Quod impii quatuor modis dicuntur filii. 839

  • CAP. XLVII.—De tribulationis triplici bono. 839

  • CAP. XLVIII.—De triplici electorum exercitio. 839

  • CAP. XLIX.—De tribus in nobis principibus. 839

  • CAP. L.—De tribus calicibus a Domino propinatis. 839

  • CAP. LI.—De tribus vestimentis electorum. 839

  • CAP. LII.—De tribus puellis pervertentibus sensum. 839

  • CAP. LIII.—De quadruplici sacerdotum officio. 839

  • CAP. LIV.—De tribus generibus hominum quibus mare hujus saeculi pervium est. 839

  • CAP. LV.—De quintuplici obedientia. 841

  • CAP. LVI.—De triplici bono quod nobis indicat Propheta. 841

  • CAP. LVII.—De triplici animarum statu. 841

  • CAP. LVIII.—De triplici coelestis verbi auditore. 842

  • CAP. LIX.—De triplici vita hominis. 843

  • CAP. LX.—De tribus mansionibus hominum. 843

  • CAP. LXI.—De triplici virginitate. 843

  • CAP. LXII.—De tribus quae desponsata recipit. 844

  • CAP. LXIII.—De tribus Christi gestatoribus. 844

  • CAP. LXIV.—Praedicatori tria necessaria. 845

  • CAP. LXV.—De tribus quibus luxuria nocet. 845

  • CAP. LXVI.—De tribus in quibus confessio. 845

  • CAP. LXVII.—De tribus in quibus contritio. 845

  • CAP. LXVIII.—De tribus silentiis ante gratiam. 845

  • CAP. LXIX.—De tribus silentiis aliis 845

  • CAP. LXX.—De quatuor vigiliis vitae nostrae. 846

  • CAP. LXXI.—De triplici odore vitae. 846

  • CAP. LXXII.—De tribus gradibus superbiae et humilitatis. 846

  • CAP. LXXIII.—De tribus cinctoriis. 847

  • CAP. LXXIV.—De tribus castris. 847

  • CAP. LXXV.—De duplici compunctione. 847

  • CAP. LXXVI.—De triplici hominis acceptione. 848

  • CAP. LXXVII.—De triplici somni acceptione. 848

  • CAP. LXXVIII.—De duplici respectu Dei. 848

  • CAP. LXXIX.—De quatuor modis peccandi. 848

  • CAP. LXXX.—De triplici adventu Dei. 849

  • CAP. LXXXI.—De anima cur Christi sit sponsa. 849

  • CAP. LXXXII.—De quinquepartito gulae vitio. 850

  • CAP. LXXXIII.—De tribus sacerdotum vitiis. 850

  • CAP. LXXXIV.—De tribus in quibus consistit salus. 851

  • CAP. LXXXV.—De triplici damno ferendo. 851

  • CAP. LXXXVI.—De triplici adventu Domini. 852

  • CAP. LXXXVII.—De via carnis et spiritus. 852

  • CAP. LXXXVIII.—Sapientiam quinque modis concupisci. 852

  • CAP. LXXXIX.—De tribus cognationibus. 853

  • CAP. XC.—De tribus inobedientiae comitibus et tribus obedientiae bonis. 853

  • CAP. XCI.—De tribus in cruce animadvertendis. 853

  • CAP. XCII.—De tribus imitatori Christi agendis. 853

  • CAP. XCIII.—De tribus piscinis, diaboli, mundi et Dei, et earum porticibus. 853

  • CAP. XCIV.—De triplici materia gaudii animae. 854

  • CAP. XCV.—De tribus florum et animarum dotibus. 855

  • CAP. XCVI.—De ingressu verbi Dei. 855

  • CAP. XCVII.—De tribus donis corpori humano et totidem spiritui in conditione collatis. 856

  • CAP. XCVIII.—De tribus in redemptione hominis ipsum ad dilectionem Dei incitantibus. 856

  • CAP. XCIX.—De quadruplici dilectione. 856

  • CAP. C.—De septem gradibus confessionis. 856

  • CAP. CI.—Quod hodie tripliciter dicatur. 858

  • CAP. CII.—De triplici hominum statu, et triplici oblatione eidem facienda. 858

  • CAP. CIII.—De tribus testimonium perhibentibus in coelo, et totidem in terra, et totidem in inferno. 858

  • CAP. CIV.—Quomodo S. Spiritus arguat mundum. 859

  • CAP. CV.—De nomine Christiano. 859

  • CAP. CVI.—De septem gradibus humilitatis. 859

  • CAP. CVII.—De armis virtutis et nequitiae. 859

  • CAP. CVIII.—De tribus poenitentiae necessariis. 859

  • CAP. CIX.—Quae tria habeat humilitas. 859

  • CAP. CX.—De inaequalitate gradientium ad Deum. 859

  • CAP. CXI.—De tribus quae electos manent. 860

  • CAP. CXII.—De triplici electorum desiderio. 860

  • CAP. CXIII.—De triplici praelatorum timore. 860

  • CAP. CXIV.—De tribus vitulis Domino immolandis. 860

  • CAP. CXV.—De quadruplici pressura hominis. 860

  • [Col. 1262] CAP. CXVI.—De fumo, igne, et caligine respectu Dei. 860

  • CAP. CXVII.—Quomodo Deus ambulet, volet, et nobiscum habitet. 860

  • CAP. CXVIII.—De portis mundi, inferni, coeli. 861

  • CAP. CXIX.—De quadruplici retributione. 861

  • CAP. CXX.—De tribus lucernis. 861

  • CAP. CXXI.—De triplici semine. 861

  • CAP. CXXII.—Quod sapientia Dei est ut perdix, gallina, et aquila erga pullos, id est auditores. 861

  • CAP. CXXIII.—De triplici veste bonorum. 861

  • CAP. CXXIV.—De veste Esau et pelliculis haedorum. 861

  • CAP. CXXV.—De tribus ad puritatem necessariis. 861

  • CAP. CXXVI.—De tribus bonis quae confert puritas. 861

  • CAP. CXXVII.—Reprobi fumus, pulvis, cera. 861

  • CAP. CXXVIII.—De portis triplicibus. 862

  • CAP. CXXIX.—Religiosi in tribus obnoxii Deo. 862

  • CAP. CXXX.—Tribus modis nos interrogat Deus. 862

  • CAP. CXXXI.—De tribus bonis tribulationis. 862

  • CAP. CXXXII.—De tribus adversitati opponendis. 862

  • CAP. CXXXIII.—De triplici exercitatione electorum. 862

  • CAP. CXXXIV.—De tribus mirabilibus in Maria. 862

  • CAP. CXXXV.—De bonis fecunditatis Mariae. 862

  • CAP. CXXXVI.—De tribus quae praestolantur electi, et de tribus quae optant reprobi. 862

  • CAP. CXXXVII.—Quod quadruplices sint exspectantes Deum, et quid ab eo sperent. 863

  • CAP. CXXXVIII.—De tribus nuptiis spiritualibus. 863

  • CAP. CXXXIX.—De ternis fidelium armis. 863

  • CAP. CXL.—De tribus praelato necessariis. 863

  • CAP. CXLI.—De poenitentiae speciebus et partibus. 863

  • CAP. CXLII.—De triplici mutatione. 863

  • CAP. CXLIII.—De triplici impiorum refugio. 863

  • CAP. CXLIV.—De quinque torrentibus. 863

  • CAP. CXLV.—De quadruplici deserto. 864

  • CAP. CXLVI.—De quadruplici curru. 864

  • CAP. CXLVII.—De triplici ascensu Domini. 864

  • CAP. CXLVIII.—De acquisitione regni coelorum. 864

  • CAP. CXLIX.—De iis quae pretiosam faciunt mortem. 864

  • CAP. CL.—De quadruplici visitatione Dei. 864

  • CAP. CLI.—De quatuor virginibus ducendis. 864

  • CAP. CLII.—De tribus candelabris. 865

  • CAP. CLIII.—De tribus spem roborantibus. 865

  • CAP. CLIV.—De tribus munitionibus animae. 865

  • CAP. CLV.—De tribus quibus Deus vincit hostes. 865

  • CAP. CLVI.—De triplici lecto animae. 865

  • CAP. CLVII.—De tribus vitrinis. 865

  • CAP. CLVIII.—De septem lampadibus mentis. 865

  • CAP. CLIX.—De triplici edulio apposito. 865

  • CAP. CLX.—De triplici horto animarum. 866

  • CAP. CLXI.—De tribus mensis appositis. 866

  • CAP. CLXII.—De tribus thesauris faciendis. 866

  • CAP. CLXIII.—De quatuor differentiis panum. 866

  • CAP. CLXIV.—De voto tribus altaribus imponendo. 866

  • CAP. CLXV.—De tribus puellis sensum nostrum evertentibus. 866

    • LIBER SEPTIMUS.— De diversis.

  • CAP. I.—De ecclesiarum spirituali ornatu. 867

  • CAP. II.—De aedificatione templi morali ex ligno, auro et lapide. 867

  • CAP. III.—De templo Salomonis allegorice. 868

  • CAP. IV.—De eodem. 869

  • CAP. V.—De eodem. 870

  • CAP. VI.—De eodem. 870

  • CAP. VII.—De eodem. 872

  • CAP. VIII.—De eodem. 872

  • CAP. IX.—De cereo et quae in eo sunt mystice. 873

  • CAP. X.—De horis canonicis in quibus fit Dominicae passionis commemoratio. Et primo de hora prima. 873

  • CAP. XI.—De hora tertia canonica. 873

  • CAP. XII.—De hora nona canonica. 873

  • CAP. XIII.—De vespertina et matutina. 873

  • CAP. XIV.—De hora completorii. 874

  • CAP. XV.—De vigiliis nocturnis canonicis. 874

  • CAP. XVI.—De oratione ante lectiones. 874

  • CAP. XVII.—De benedictione ab lecturo ante lectionem petenda. 875

  • CAP. XVIII.—De campanarum significatione. 875

  • CAP. XIX.—De Dominicis Adventus et earum officiis. 875

  • CAP. XX.—De Dominicae I Adventus officio. 876

  • CAP. XXI.—De Dominicae II Adventus officio. 876

  • CAP. XXII.—De duabus missis in nocte Natalis Domini et de una in die. 877

  • CAP. XXIII.—Quod Alleluia in Septuagesima non canatur, et quare. 877

  • CAP. XXIV.—De Sept. ratione et paschali laetitia. 878

  • CAP. XXV.—De Sexagesimae officio. 878

  • CAP. XXVI.—De Quinquagesimae officio. 879

  • [Col. 1263] CAP. XXVII.—De Quadragesimae officio. 880

  • CAP. XXVIII.—De die cinerum in Capite jejunii. 880

  • CAP. XXIX.—De poenitentia incipienda eadem die. 881

  • CAP. XXX.—De secundae dominicae officio vacante. 881

  • CAP. XXXI.—De Dominica tertia quadragesimae. 881

  • CAP. XXXII.—De Dominica Laetare, quae est IV. 882

  • CAP. XXXIII.—De Dominica in Passione. 883

  • CAP. XXXIV.—De Sabbato in ramis Palmarum. 883

  • CAP. XXXV.—De Dominica in ramis Palmarum. 884

  • CAP. XXXVI.—De feria tertia et quarta post ramos Palmarum. 885

  • CAP. XXXVII.—De officio in Coena Domini, et de chrismate tunc instituto. 886

  • CAP. XXXVIII.—De mysterio in lotione pedum. 888

  • CAP. XXXIX.—De duplici mandato perficiendo. 888

  • CAP. XL.—De officio trium noctium videlicet in coena Domini, in Parasceve, et sabbato sequenti. 889

  • CAP. XLI.—De ignis exstincti mystica recuperatione per dictum tempus. 889

  • CAP. XLII.—De incrementis tristitiae Ecclesiae, imminente Domini passione. 890

  • CAP. XLIII.—De Parasceve quare sit dolore potius quam gaudio celebranda; et de poenitentia tunc agenda, et de Passione secundum Joannem. 890

  • CAP. XLIV.—De gustato vino felle misto. 891

  • CAP. XLV.—De chlamide purpurea seu coccinea. 892

  • CAP. XLVI.—De arundine Christo in manum data. 892

  • CAP. XLVII.—De spinea corona et colaphis, et quare Domini non franguntur crura et de sanguine et aqua de latere ejus profluentibus. 892

  • CAP. XLVIII.—De precibus quae tunc pro omnibus fiunt. 892

  • CAP. XLIX.—De triplici aqua, quae in Christo profluxit lacrymante, sudante et jam mortuo. 893

  • CAP. L.—De triplici dedicatione templi. 893

  • CAP. LI.—De quinque in quibus consistit templi dedicatio moraliter explicatis. 894

  • CAP. LII.—De lotione pedum in coena. 894

  • CAP. LIII.—De purificatione triplici, et sex hydriis. 895

  • CAP. LIV.—De quadruplici purificatione per Christum instituta in die Purificationis. 896

  • CAP. LV.—De tribus tabernaculis, de quibus Petrus: Faciamus hic tria tabernacula. 896

  • CAP. LVI.—De passionis Dominicae voluntarie susceptae et crucis sublimitate et fructu. 897

  • CAP. LVII.—De sindone munda et corona spinea in passione Dominica 897

  • CAP. LVIII.—De obedientia, patientia, et perseverantia in passione Christi designatis. 897

  • CAP. LIX.—De triplici voluntate signanda in tristitia Christi. 898

  • CAP. LX.—Quare Prophetiae et Epistolae in officio divino dispari voce terminentur. 898

  • CAP. LXI.—De tribus quae Dominum mori pro nobis voluntaria quadam coactione compulerunt. 898

  • CAP. LXII.—De quadruplici traditione Christi. 898

  • CAP. LXIII.—De triplici effusione sanguinis Christi. 898

  • CAP. LXIV.—De varia Christi apparitione variis facta et locis et modis, et de nostra apparitione. 899

    • APPENDIX AD HUGONIS OPERA MYSTICA.—SERMONES CENTUM.

  • Praefatio, 899.—Sermo I. In dedicatione Ecclesiae historice, 901.—

  • II. In dedicatione Ecclesiae tropologice, 903.—

  • III. In dedicatione Ecclesiae anagogice, 905.—

  • IV. In Nativitate B. Mariae, 907.—

  • V. In Adventu Domini, 911.—

  • VI. In festo cujuslibet sancti, 913.—

  • VII. In festo Apostolorum, 914.—

  • VIII. In festivitate cujuslibet sancti, 916.—

  • IX. In festivitate B. Virginis, sed magis in desponsatione cujuslibet animae fidelis, 918.—

  • X. De timore Dei, 920.—

  • XI. De spirituali sanitate, 922.—

  • XII. De spiritualibus montibus et arboribus Israel, 924.—

  • XIII. In anno novo, 926.—

  • XIV. In synodo, aut in festo confessorum sacerdotum, 927.—

  • XV. De vinea Dominica, 929.—

  • XVI. In festo martyrum; de spirituali agricultura, 930.—

  • XVII. In Epiphania Domini, 931.—

  • XVIII. In Annuntiatione Dominica, 933.—

  • XIX. In uno quovis confessore, 934.—

  • XX. De qualibet fideli anima, 936.—

  • XXI. De membris humanis, 937.—

  • XXII. De populo et [Col. 1264] terra Domini, 938.—

  • XXIII. Ad sacerdotes in synodo, 941.—

  • XXIV. In Nativitate Domini, 946.—

  • XXV. In festivitate cujuslibet sancti et praecipue Augustini, 949.—

  • XXVI. De antiquo Judaeorum populo, et hodiernis justis, 951.—

  • XXVII. In festivitate paschali et corporis Christi, 956.—

  • XXVIII. In festo omnium sanctorum, 960.—

  • XXIX. De homine a legione possesso, 964.—

  • XXX. In festivitate unius confessoris, 966.—

  • XXXI. De tabernaculis filiorum Israel, 968.—

  • XXXII. De apostolis, vel aliis praedicatoribus, 971. —

  • XXXIII. In Annuntiatione Dominica, 975.—

  • XXXIV. In Nativitate, vel Assumptione B Mariae, 979.—

  • XXXV. De quolibet confessore episcopo, aut aliquo populi rectore, et de ejus officio ac doctrina illi necessaria, 981.—

  • XXXVI. In Epiphania Domini, 988.—

  • XXXVII. De sacrificiis, et holocaustis et oblationibus, et eorum differentiis, 991.—

  • XXXVIII. De Babylone, id est saeculari conversatione per septem crimina fugienda, 994.—

  • XXXIX. De civitate sancta Jerusalem tropologice, 999.—

  • XL. De custodibus Jerusalem civitatis sanctae, 1003.—

  • XLI. In Purificatione B. Mariae, de purificatione mentis, 1006.—

  • XLII. In eadem festivitate, de purificatione Ecclesiae, 1009.—

  • XLIII. In Septuagesima aut alio poenitentiae tempore, de plantandis in nobis virtutum seminariis et ejiciendis vitiorum radicibus, sumpta parabola de paradisi deliciis, 1012.—

  • XLIV. In medio Quadragesimae, de Jerusalem pro sancta Ecclesia per allegoriam sumpta, 1015.—

  • XLV. De cella vinaria per allegoriam accepta pro Ecclesia, 1019.—

  • XLVI. In Assumptione beatae Mariae, 1024.—

  • XLVII. In Assumptione B. Mariae semper virginis, 1026.—

  • XLVIII. In Natali Domini, 1029.—

  • XLIX. In Circumcisione Domini, 1034.—

  • L. De quibuslibet apostolis, 1039.—

  • LI. In Septuagesima, 1043.—

  • LII. Item in Septuagesima, 1046. —

  • LIII. De confessione facienda et votis reddendis, 1049. —

  • LIV. In Quadragesima, 1057.—

  • LV. In festo B. Mariae. 1060.—

  • LVI. De anima obediente, 1063.—

  • LVII. De quolibet praelato, vel doctore, 1069.—

  • LVIII. Quod significent necessaria vitae humanae, 1073.—

  • LIX. De Absalon significante Judaeos, et de David significante Christum, hoc est de his quae passus est Christus, 1077.—

  • LX. De omnibus sanctis, 1082.—

  • LXI. De operibus sex dierum, 1087.—

  • LXII. De arca Noe, 1089.—

  • LXIII. De Gedeone in Nativitate Domini, 1092.—

  • LXIV. De apostolis Petro, et Paulo, 1098.—

  • LXV. In nativitate B. Mariae, 1102.—

  • LXVI. De Deo laudando, in festo cujuslibet sancti, 1105. —

  • LXVII. De quatuor regum adversus quinque reges pugnantium allegoria, 1108.—

  • LXVIII. De octo terris diversarum rerum plenis moraliter, 1110.—

  • LXIX. In Ascensione Domini de laudando Deo per omnem creaturam, 1114.—

  • LXX. In die Pentecostes, 1119.—

  • LXXI. De apostolis et aliis praedicatoribus, 1123.—

  • LXXII. In anno novo, vel in festo S. Joannis Baptistae, 1126.—

  • LXXIII. In festo sancti Joannis Baptistae, 1131.—

  • LXXIV. In festo ejusdem, 1134.—

  • LXXV. De Balaam et filiis Israel in festo quorumlibet sanctorum, 1136.—

  • LXXVI. Ex verbis ejusdem Balaam in festo quorumlibet sanctorum, 1139.—

  • LXXVII. In festo quorumlibet sanctorum de ejusdem Balaam verbis, 1142. —

  • LXXVIII. In festo quorumlibet sanctorum de tertia benedictione Balaam, 1146.—

  • LXXIX. In festo quorumlibet sanctorum. De eadem tertia benedictione, 1149.—

  • LXXX. De eadem historia et benedictione Balaam, 1153.—

  • LXXXI. In festo S. Gregorii de candelabro, de quo Exod. XXV, 1156.—

  • LXXXII. In festo omnium sanctorum, 1160.—

  • LXXXIII. In festo omnium sanctorum, 1163.—

  • LXXXIV. In festo S. Augustini. De perfectione et gaudiis Ecclesiae militantis et triumphantis, 1166.—

  • LXXXV. In festo S. Michaelis primus, 1169.—

  • LXXXVI. In festo ejusdem secundus, 1172.—

  • LXXXVII. In festo ejusdem tertius, 1175.—

  • LXXXVIII. De mandato dilectionis, 1177.—

  • LXXXIX. In prima Dominica Quadragesimae, 1179.—

  • XC. In purificatione D. Mariae, 1181.—

  • XCI. De spirituali Christi convivio primus, 1183.—

  • XCII. De eodem secundus, 1186.—

  • XCIII. De eodem tertius, 1188.—

  • XCIV. In die sancto Paschae, 1191.—

  • XCV. De mensa propositionis ex libro Exodi, ad laudem sacrae Scripturae, 1193.—

  • XCVI. De quolibet sancto, 1196.—

  • XCVII. In festo S. Joannis Baptistae, 1199.—

  • XCVIII. In Ascensione Domini, 1200.—

  • XCIX. In festo S. Augustini, 1203.—

  • C. In festo sanctae crucis, 1205.—

  • SERMO DE ASSUMPTIONE B. VIRGINIS, 1207.

  • INDEX RERUM ANALYTICUS. 1223

FINIS TOMI CENTESIMI SEPTUAGESIMI SEPTIMI.