175

[Col. XIII] Les sciences, les lettres et les arts semblent renaître au XII ^e siècle. Les monastères se multiplient; des écoles rivales s'élèvent de toutes parts; des professeurs illustres apparaissent et réunissent autour d'eux de nombreux disciples. On ne craint point de s'expatrier, on ne redoute pas les privations, pourvu qu'à ce prix on puisse entendre les leçons d'un maître habile. Les souverains pontifes et les princes favorisent et entretiennent cet élan par leurs priviléges et par leurs exemples. Tandis que les troubadours et les trouvères, dans leurs poésies trop souvent licencieuses, cultivent la langue vulgaire, les scolastiques cultivent la pensée et travaillent à organiser la science.

Parmi les écoles célèbres de cette époque, celle de Paris tient le premier rang. Nulle ne donnait un enseignement plus complet, nulle ne comptait un si grand nombre d'étudiants et des maîtres plus distingués; nulle ne jouissait de plus grands priviléges. Le Trivium et le Quadrivium y étaient enseignés dans toute leur étendue, la médecine y avait ses docteurs; le droit canon et la théologie, ses chaires publiques. Sa réputation était si grande, qu'on y accourait de toutes parts pour recevoir ses doctes leçons. Nous y trouvous, à cette époque, des Italiens, des Allemands, des Anglais, des Suédois, des Danois; les Slaves mêmes n'y furent pas inconnus.

Aussi rien n'égale les titres pompeux que lui donnent les auteurs contemporains. Paris est l'arbre de vie planté dans le paradis terrestre, la source de toute sagesse, le flambeau de la maison du Seigneur, l'arche d'alliance, la reine des nations, le trésor des princes. En sa présence, Athènes et Alexandrie pâlissent. Là, disait-on, croissent les moissons et les riches vendanges; là, David touche le décacorde et chante ses hymnes sur un air mystique; là, Isaïe est commenté et ses prophéties interprétées; là, tous les prophètes unissent leurs accords dans un harmonieux concert; là, une parole toujours sage attend les étrangers pour les instruire; là est un oeillet toujours prêt à s'ouvrir.

Ce n'était pas seulement la réputation des maîtres qui attirait à Paris cette foule d'étrangers, c'était aussi la beauté de son séjour, les honneurs rendus au clergé, les commodités de tout genre et l'abondance de tout bien. L'école épiscopale n'est plus la seule qui jouisse de la célébrité; d'autres s'élèvent à ses côtés et partagent sa gloire. Toutes ensemble formèrent dans le cours de ce siècle la plus brillante académie qui donna plus tard naissance à l'Université. Notre dessein n'est pas de les embrasser toutes dans un même tableau. Nous en avons choisi une seule: l'école de Saint-Victor. La réputation dont elle jouit à cette époque, l'influence qu'elle exerça sur les siècles suivants, l'originalité de ses doctrines platoniciennes, les hommes illustres qu'elle produisit, nous ont paru mériter une attention particulière. Nous nous bornerons à l'étude de sa fondation. Trois hommes nous semblent y avoir spécialement concouru: Guillaume de Champeaux, qui en réunit les premiers éléments, Gilduin, qui en fut le législateur, et Hugues, le premier docteur dont nous connaissions positivement la doctrine et la méthode.

Voici les principaux manuscrits que nous avons consultés pour l'histoire de cette abbaye; ils se trouvent à la Bibliothèque impériale: 1. Liber ordinis Biblioth. S. Vict. n. 987. 2. Antiquitates ejusdem abbatiae, J. Thoulouse auctore, n. 1038. 3. Annales Ecclesiae S. Vict. Par. J. Thoulouse, n. 432. 4. Les vies et les maximes saintes des hommes illustres qui ont fleuri dans l'abbaye de Saint-Victor, par Simon Gourdan, n. 1040. 5. Epitoma in philosophiam de Grammatica, auctore Hugone, n. 1058.

Nous en avons parcouru plusieurs autres qui ne sont pour la plupart que la reproduction partielle des précédents. Voir les numéros 664, 670 et 15 des fonds de Saint-Victor, à la Bibliothèque impériale.

[Col. CXXVB] L'histoire s'est plus occupée à louer en général le mérite de Hugues de Saint-Victor qu'à raconter en détail les événements de sa vie. On est partagé sur le pays où il vint au monde. Nous disons le pays; car pour le lieu précis, on l'ignore absolument. Robert du Mont ⁜ (128) qui écrivait environ cinquante ans après sa mort, assure qu'il était Lorrain: Magister Hugo Lothariensis. Un ancien manuscrit de l'abbaye d'Anchin, dont le P. Mahillon adopte le témoignage ⁜ (128*) , met sa patrie dans le territoire d'Ypres. Ces deux autorités, suivant le docte Bénédictin, sont faciles à concilier, en disant que la Flandre étant limitrophe de ce qu'on nommait autrefois la Lorraine, un homme né sur les confins de ces deux provinces pouvait être indifféremment appelé du nom de l'une ou de l'autre. Mais ceux qui font Hugues Saxon, se prévalent également du passage de Robert pour établir leur opinion. En effet, l'ancienne Saxe touchait par une autre extrémité la [Col. CXXVC] Lorraine; et l'anonyme de Jumiége ⁜ (129) dit formellement que Hugues, quoique réellement Saxon, passait pour Lorrain à cause du voisinage des deux contrées: Hugo Lothariensis dictus a confinio Saxoniae. Albéric de Trois-Fontaines ⁜ (129*) et Jean de Saint-Victor, ecrivains, l'un du XII ^e , l'autre du XIV ^e siècle, appuient cette explication, et leurs suffrages ont entrainé ceux de presque tous les critiques jusqu'à ce jour. Cependant le sentiment de dom Mabillon nous paraît le mieux fondé, surtout depuis la découverte d'un nouveau manuscrit faite à l'abbaye de Marchienne par dom Martène et dom Durand ⁜ (130) . Ce monument, égal à celui d'Anchin pour l'antiquité, porte non-seulement que Hugues naquit aux environs d'Ypres, mais de plus, qu'il fut transiéré dès l'enfance hors de sa patrie ⁜ (131) : circonstance (nous parlons de la dernière) d'autant plus remarquable, qu'elle est attestée par Hugues lui-même, et sert à faire connaître ce qui a porté à [Col. CXXVD] le regarder comme Saxon. Ego, dit-il, a puero exsulavi ⁜ (132) . La Saxe, où il passa les premières années de sa jeunesse, n'était donc pas son pays natal. Ce qu'il ajoute au même endroit mérite encore d'être rapporté, pour détruire le préjugé de [Col. CXXVIB] quelques écrivains sur la prétendue noblesse de son extraction: Et scio, dit-il, quo maerore animus pauperis tugurii fundum deserat. En parlant de la sorte, Hugues voulait-il se donner pour un noble, et un noble, si l'on en croit Meibom le jeune ⁜ (133) , issu de l'illustre maison des comtes de Blakemberg?

La Providence prit soin du jeune Hugues dans son exil, et le plaça chez les chanoines réguliers d'Hamersleven, en Saxe, pour y recevoir son éducation. L'éminente vertu qui brilla dans tout le cours de sa vie rend témoignage du riche fonds de piété qu'il acquit dans cette école. Lui-mème s'est donné la peine de nous rendre compte des progrès qu'il y fit dans les lettres ⁜ (133*) . «Je ne crains point de certifier, dit-il, que, loin d'avoir jamais rien négligé pour me perfectionner dans les sciences, je me suis instruit de plusieurs choses que d'autres traitent de bagatelles, et même d'extravagances. Je me souviens que, n'étant encore qu'enfant, je m'appliquais soigneusement à apprendre les noms de tout ce qui [Col. CXXVIC] tombe sous les sens, principalement de ce qui est d'usage dans la vie, persuadé qu'il n'est pas possible d'arriver à la connaissance des choses sans savoir auparavant comment elles se nomment. Attentif à mettre par écrit les sentences et les questions les plus intéressantes, les objections et les solutions, je repassais les unes et les autres dans ma mémoire, je les discutais et les comparais ensemble par le raisonnement. Sur chaque sujet je distinguais les differentes manières de le traiter, en grammairien, en rhéteur, en philosophe. J'étudiais les combinaisons des nombres, je traçais des figures sur la terre, je démontrais évidemment les propriétés qui caractérisent chaque espèce d'angle, l'obtus, le droit, l'aigu. J'appris même à mesurer la surface et la solidité des figures. Le ciel visible fut aussi l'objet de ma curiosité. Combien de fois ai-je passé les longues nuits de l'hiver à contempler les astres! Enfin, je m'exerçais à la musique instrumentale, tant pour [Col. CXXVID] connaître la différence des sons, que pour goûter, dans les heures de délassement, les charmes si flatteurs de l'harmonie. Tout cela, je l'avoue, n'était que des amusements de jeunesse; cependant j'en ai tiré du profit.»

[Col. CXXVIIA] Ses études achevées, il prit le parti de renoncer au monde. Hugues son oncle, archidiacre d'Halberstadt, consulté sur ce dessein, ne se borna pas à l'approuver, il voulut aussi l'adopter pour lui-même, et en partager avec son neveu l'exécution. Après s'être éprouvés mûrement, ils partirent ensemble, vers l'an 1118, pour se rendre à l'abbaye de Saint-Victor de Marseille, mais ce n'était point là que Dieu les appelait. Pendant le séjour passager qu'ils y firent, la renommée leur apprit les progrès merveilleux de l'abbaye naissante de Saint-Victor de Paris. A cette nouvelle, ils reconnurent l'asile qu'ils étaient venus chercher en France, et se pressèrent d'y arriver. L'abbé Gilduin, qui gouvernait alors cette maison, les reçut avec joie, sur les preuves qu'ils lui donnèrent de la sincérité de leur vocation. Le jeune Hugues, plein de ferveur, mit toute son application à imiter les modèles de science et de vertu qu'il avait sous les yeux, et ne tarda pas à les égaler.

Content de s'instruire et de s'éditier lui-même, il [Col. CXXVIIB] ne pensait qu'à vivre dans le silence et l'obscurité; mais son mérite le trahit. Thomas, prieur de Saint-Victor, dirigeait alors l'école de cette abbaye. Après la catastrophe dont il fut victime en 1133 ⁜ (134) , Hugues le remplaça dans la direction de cette école après avoir été quelque temps son collègue. La manière dont il enseigna la théologie, à laquelle il s'adonna principalement, lui fit une grande réputation. Ennemi, par caractère, des contestations, et par religion, des nouveautés profanes, il s'étudia scrupuleusement à suivre les routes battues par les anciens, sans donner dans les écarts de quelques docteurs de son temps, ni prendre part à leurs vaines disputes. De là ces louanges qui lui furent prodiguees de toutes parts, et dont le concert fut si parfait, qu'aucune langue médisante n'osa le troubler. Il n'y eut pas jusqu'aux cornificiens ⁜ (134*) , secte dévouée à la calomnie par impuissance de bien faire, qui ne se vissent forcés de respecter son mérite. [Col. CXXVIIC] En un mot, la prévention de son siècle fut telle en sa faveur, qu'on ne fit point difficulté de l'appeler le second Augustin. La postérité, quoiqu'elle ne liu ait pas confirmé ce titre, n'a témoigné guère moins de vénération pour son autorité. Saint Thomas, c'est tout dire, le regardait comme son maître; et les théologiens font gloire encore aujourd hui de suivre sa doctrine en presque tous ses points.

Livré totalement à l'étude et aux exercices de la religion, disent les derniers éditeurs de ses oeuvres, jamais il n'eut aucune dignité dans son cloître, pas même celle de prieur. Cependant il est qualifié tel par Gautier de Mortagne dans la lettre qu'il lui écrivit, par l'Anonyme de Jumiége, par Sixte de Sienne, Garzonius, et plusieurs modernes. Trithème ⁜ (135) lui donne même le titre d'abbé. Mais les monuments de Saint-Victor qui font mention de Hugues ne lui appliquent ni l'une ni l'autre dénomination. Il y a plus, la dernière est formellement [Col. CXXVIID] démentie par le catalogue très-complet des abbés de Saint-Victor, où le nom de notre auteur ne se rencontre point.

Par une suite du plan de vie qu'il s'était formé, on ne le vit point, à l'exemple de plusieurs savants de son siècle, figurer dans les affaires de l'Eglise et de l'Etat. L'Histoire ne parle que d'une seule occasion où il sortit de son cloître. Ce fut lorsque le roi Louis le Jeune ⁜ (136) le députa, l'an 1139, conjointement avec Alvise, évêque d'Arras, et Natalis, abbé de Rebais, pour nommer un successeur à Thomas, abbé de Morigni, qui avait donné sa démission.

Sa carrière fut beaucoup moins longue que la multitude de ses écrits ne semble l'annoncer. [Col. CXXVIIIA] L'excès du travail contribua sans doute à l'abréger. Plein de mérites et d'une érudition qu'il avait consacrée à la gloire de la religion et à la propagation de la science, il mourut âgé seulement de quarantequatre ans. Osbert, son confrère et son ami, nous a laissé une relation courte, mais très-édifiante, de sa mort. Ce fut lui-même qui l'assista dans sa dernière maladie ⁜ (137) . «Après lui avoir administré, dit-il, l'extrême-onction; je lui demandai s'il ne voulait pas encore recevoir le corps de Notre-Seigneur. Hélas, répondit-il, vous me demandez si je veux recevoir mon Dieu. Courez au plus vite à l'église, et apportez-moi le corps du Seigneur. Ce qu'ayant exécuté, je lui dis avant que de lui donner ce sacrement: Adorez le corps de votre Maitre. A quoi il répondit en se levant: J'adore le corps de mon Seigneur, et je le reçois comme mon salut. » Ce récit fait l'éloge de la piété de Hugues, et atteste, indépendamment de ses écrits, la pureté de sa créance touchant le mystère de l'Eucharistie.

[Col. CXXVIIIB] Les critiques ne sont point d'accord sur l'année de sa mort. Les uns mettent cet événement en 1140, les autres en 1141, plusieurs en 1142, et un petit nombre enfin le reculent jusqu'en 1143. Mais Osbert, dans sa relation, fixe nos doutes sur ce point, en disant que Hugues mourut un mardi 11 février; ce qui concourt avec l'an 1141, suivant notre manière présente de commencer l'année.

Son corps fut inhumé àl'entrée du cloître, avec cette épitaphe, qui depuis a disparu. Elle est de son confrère, Simon Chèvre-d'Or.

Du cloître il fut transferé, l'an 1335, par les soins d'Aubert de Mailli, abbé de Saint-Victor, et avec la permission du pape Benoît XII, dans la grande église, et placé dans le choeur (aujourd'nui la chapelle [Col. CXXVIIIC] de Saint-Denis) sous une tombe simple et sans inscription.

On lit présentement, à l'endroit de sa première sépulture, les vers suivants:

Sans parler de l'erreur qui fait Hugues Saxon, il en est une autre dans ce monument qui prouve que l'auteur n'entendait pas mieux le calcul que la versification. C'est le mot tribus, mis après ducentis, au second vers. Les auteurs du nouveau Gallia Christiana disent qu'il devrait y avoir quinque; selon nous il faut sex, parce que nous plaçons la [Col. CXXVIIID] mort de Hugues un an plus tard qu'on ne le fait dans cet ouvrage.

Hugues l'ancien survécut à son neveu; car c'est du premier qu'il est parlé dans une lettre dn pape Eugène à Suger, abbé de Saint-Denis, par laquelle il le prie de fournir à Hugues de Saint-Victor de l'argent et une monture pour faire le voyage de Rome. Ce même Hugues obtint dans la suite l'évêché de Tusculum, avec le titre de cardinal.

I. Le recueil général des oeuvres de Hugues de Saint-Victor a été mis jusqu'à six fois sous presse; d'abord en un vol. in-fol. imprimé à Paris, l'an [Col. CXXIXA] 1518, par André Boucard pour J. Petit, avec ce frontispice: M. Hugonis a S. Victore opera omnia, cum Vita ipsius antehac nusquam edita ⁜ (138) . Cette édition ne comprend d'autres écrits de notre auteur que ceux qui avaient déjà été mis au jour séparément. La seconde est en trois volumes in-fol. publiés dans la même ville par les soins des chanoines de Saint-Victor ⁜ (139) , l'an 1526, chez Bade Ascensius et J. Petit. On voit à la tête de celle-ci une épître dédicatoire de Jean Bordier, abbé de Saint-Victor, à Jean Boudet, évêque de Langres. Thomas Garzoni, chanoine régulier de la congrégation de Saint-Jean de Latran, prit soin de la troisième édition qui parut à Venise chez Jean Somasque, l'an 1588, dans le même format et le même nombre de volumes que la précédente. On blâme avec raison cet éditeur de ce qu'animé d'un zèle malentendu pour l'honneur de son corps, il qualifie, sans égard pour la vraisemblance, notre Victorin, chanoine régulier de Latran. La quatrième et la cinquième furent [Col. CXXIXB] données toutes deux l'an 1617, d'après celle de Venise, l'une à Mayence, chez Antoine Hiérat, et l'autre à Cologne ⁜ (140) . Enfin l'an 1648 les religieux de Saint-Victor reproduisirent à Rouen, chez Berthelin, la collection des écrits de notre auteur, dans le même ordre que les éditeurs précédents avaient suivi. Si l'on demande de l'érudition et de la critique dans une édition, ce n'est dans aucune de celles-ci qu'on doit les chercher. Les ouvrages de Hugues vrais ou supposés y sont confondus et jetés comme au hasard. On n'y voit ni variantes, ni notes sur les endroits obscurs du texte, à l'exception de quelques remarques de Garzoni, qui pour l'ordinaire n'ont pas grande application à la difficulté qu'il s'agirait d'éclaircir. Ce qu'il y a de plus étrange, c'est que la dernière édition, qui devrait être la plus soignée, du moins pour la partie typographique, se trouve la plus négligée à cet égard.

II. Outre ces éditions générales, divers traités de [Col. CXXIXC] notre auteur ont été plusieurs fois imprimés à part. Son Didascalion fut donné pour la première fois au public en 1483 avec le Vocabulaire de Venceslas Brak ⁜ (141) .

III. Gessner ⁜ (142) parle d'une édition qu'il ne désigne par aucun caractère, dans laquelle il avait vu le livre de la Trinité (c'est le dernier du Didascalion ), les Allégories sur l'Ancien et le Nouveau Testament, et les livres du Cloître de l'âme,

IV. Henri Etienne publia l'an 1506, à Paris, en un volume in-4 ^o , sous la direction de Pierre La Porte, et non Josse Clictou, comme le dit Simler ( Petro Porta ipsius recognitore sedulo ), plusieurs opuscules attribués dans les manuscrits ⁜ (143) à Hugues de Saint-Victor, savoir le livre de la Trinité, le traité de l'état religieux ou De l'institution des novices, les quatre livres du Cloître de l'âme, le fragment à la louange de la charité, le Soliloque du gage de l'âme, l'opuscule sur la manière de prier, [Col. CXXIXD] les diverses expositions de l'Oraison Dominicale, l'explication des cinq septénaires et des dons du Saint-Esprit. Ce n'est pas ici le lieu de faire remarquer au lecteur ce que cette collection renferme d'étranger à notre auteur, ainsi que toutes celles qu'on passe en revue dans ce paragraphe. Le précédent a fait connaître les écrits sincères de Hugues qui ont vu le jour, et le dernier marquera en détail ceux qu'on lui a faussement attribués.

[Col. CXXXA] V. Le même Henri Etienne, aidé pour cette fois de Clictou, mit au jour en 1517, dans un volume in-4 ^o , la seconde partie des Allégories.

VI. Les Questions sur saint Paul ⁜ (144) sortirent des presses de Thierri Martin d'Alost, l'an 1517, à Louvain, par les soins de Nicolas de Boisleduc, en un volume in-4 ^o qui renferme aussi les oeuvres de saint Pacien.

VII. L'exposition de la Règle de saint Augustin est celui des ouvrages de Hugues dont on a fait le plus grand nombre d'éditions. Elle fut tirée de la poussière l'an 1513 ⁜ (145) , et publiée avec un commentaire de Humbert, général des Dominicains ⁜ (146) . L'an 1561 nouvelle édition à Venise en un volume in-4 ^o ⁜ (147) . Une troisième fut donnée à Dilingen, chez Meyer, in-8 ^o , l'an 1581 ⁜ (148) . A Côme dans le Milanais ⁜ (149) , l'ouvrage reparut l'an 1605, dans le même format, chez Jérôme Frouam. Cinquième édition faite à Rome en 1625 ⁜ (150) . Enfin trois autres éditions sans date et sans nom de ville ni [Col. CXXXB] d'imprimeur; l'une in-8 ^o , les deux autres in-12. Dans la première, l'ouvrage est seul avec ce titre: Expositio super Regulam sancti Augustini de charitate Dei et proximi. Dans la seconde, il est à la suite des Constitutions des Frères de la Charité. Dans la dernière, qui est en caractères gothiques, il est précédé du traité de Trithème, De proprietate monachorum. On a fait aussi l'honneur à cette exposition de la mettre en français; et cette traduction, faite par Fr. Charles de la Grange, parut à Paris l'an 1691, chez Guill. Després, en un volume in-12.

VIII. Nous ne connaissons qu'une édition particulière de l' Institution des Novices ⁜ (151) . Elle est due aux soins de dom Guillaume Rapaille de Forès, religieux de l'abbaye de Saint-Vincent du Mans, qui fit imprimer cet ouvrage en 1515, à Paris, chez Bade Ascensius, sous ce titre: Speculum vitae monasticae. Le même volume renferme le Commentaire de [Col. CXXXC] Fernand, pareillement religieux de Saint-Vincent, sur la Règle de saint Benoît.

IX. Le traité de la manière de prier ⁜ (152) fut livré au public l'an 1521, par le même imprimeur, dans un volume in-8 ^o , à la tète duquel est la Règle de Saint-Benoît, revue par saint Dunstan, et l'ouvrage attribué à saint Bernard, De vita solitaria. A l'abbaye de la Couture du Mans, on voit un exemplaire de ces trois ouvrages entièrement conforme aux précédents, qui porte la date de l'an 1519. Est-ce une édition différente ou non?

X. L'opuscule, De triplici vitio, triplici peccato, et triplici remedio ⁜ (153) , qui est au titre 33 du IV ^e livre des Mélanges, fut inséré l'an 1648 à la fin du recueil en 3 volumes in-4 ^o , imprimé chez Bernardin Masius, à Louvain, sous ce titre: Opusculorum insigniorum sancti Augustini et veterum ejus discipulorum adversus Pelagianos et eorum reliquias delectus.

[Col. CXXXD] XI. Le livre des Arrhes de l'âme a été traduit en français par un anonyme ⁜ (154) , et publié à Paris, chez Simon Vostre, dans un recueil in-8 ^o l'an 1507, sous ce titre: Le livre de l'arrhe de l'Epouse, compilé par maître Hugues de Saint-Victor.

XII. Le Miroir de l'Eglise ⁜ (155) parut à Rome l'an 1591 avec deux autres écrits faussement attribués à notre auteur, savoir, les trois livres des Sacrements et offices ecclésiastiques, et le Canon mystici libaminis [Col. CXXXIA] en un volume in fol. qui a pour titre: Scriptores de Ecclesiae Catholicae divinis Officiis. Melchior Hittorpius a de plus inséré cet ouvrage dans son Auctarium ou Supplément de la Bibliothèque des Pères, imprimé l'an 1610 à Paris.

XIII. Fabricius avance que les deux livres des Sacrements font partie d'un recueil in-folio publié à Strasbourg l'an 1465, sans nous marquer le titre de ce recueil.

XIV. On conserve à la Chartreuse du Liger, en Touraine, un exemplaire d'une édition en un volume in-4 ^o de plusieurs écrits de Hugues, datée de Cologne, chez Gymnicus, l'an 1621; mais nous n'avons pu parvenir à savoir en détail ce qu'elle contient.

XV. Le P. Vignier, de l'Oratoire, a publié, dans la seconde partie de son Supplément aux ouvrages de saint Augustin (p. 215), un traité De septem vitiis, et de septem donis Spiritus sancti, déjà inséré [Col. CXXXIB] l'an 1634, sous le nom de saint Augustin, par Guillaume Camerarius, dans un Recueil des monuments des saints Pères. Mais ce traité n'est autre que celui des Sept demandes de l'Oraison Dominicale, qui se trouve dans les chipitres 3 et 19 du second livre des Allégories, et que nous en avons séparé pour le donner à Hugues de Saint-Victor. Les derniers éditeurs de saint Augustin avaient déjà fait cette critique avant nous; et persuadés que cet opuscule appartient à Hugues, ils s'étaient contentés d'en mettre le commencement dans l'appendice de leur tome VI, avec les corrections que leur avaient fournies les manuscrits.

XVI Dans le même appendice on trouve l'opuscule de notre auteur, De substantia dilectionis, précédé d'un avertissement des éditeurs qui mérite d'être lu.

[Col. CXXXIC] Il reste encore dans l'obscurité de plusieurs bibliothèques un assez grand nombre d'ouvrages manuscrits ornés du nom de Hugues de Saint-Victor, qui attendent une main favorable pour les mettre au jour. Une simple nomenclature de la plupart de ceux-ci est tout ce que nous pouvons promettre, n'ayant pas toujours été à portée d'en faire un examen suivi.

I. Dans le manuscrit de la bibliothèque de Saint-Victor coté n ^o 227, fol. 41, on voit un traité de la Géométrie pratique, où l'auteur, en commençant, dit: Practicam geometriae nostris tradere coactus sum, non quasi novum cudens opus, sed vetera colligens dissipata.

II. Cet ouvrage, qui n'occupe que dix feuillets, est suivi d'un abrégé de la Philosophie de Dindime: Epitome Dindimi in philosophiam. Celui-ci est adressé à un ami ou confrère nommé Indalet, et débute par ces mots: Saepe nobis, Indaleti frater, Dindimus iste noster in optimis studiis incitamenta praebere [Col. CXXXID] solebat; sed nunc ecce tertius est dies ex quo solito nobis adesse dissimulat.

III. Trois feuillets après vient un traité de grammaire, en forme de dialogue entre le maître, qui prend le nom de Sosthènes, et le disciple. C'est ainsi qu'il commence: SOSTENES. Quid est grammatica? D. Grammatica est scientia recte loquendi secundum liberalium litterarum instituta, quae in disciplinis post litteras communes inventa, caeteris regula facta est et origo.

[Col. CXXXIIA] IV. Dans le manuscrit 688, fol. 15, de la même bibliothèque, est un opuscule qui a pour titre: De septem gradibus quibus pervenitur ad sapientiam. La première phrase démontre que ce n'est qu'un fragment d'un plus grand ouvrage. Elle porte: Ante omnia igitur opus est Dei timore converti ad cognoscendam ejus voluntatem.

V. Le manuscrit 724 de la même bibliothèque renferme, 1 ^o un opuscule attribué à Hugues de Saint-Victor, sous le titre, De salute animae, dont les premières paroles sont: Quoniam in medio dolorum positi sumus, etc. 2 ^o . Un écrit intitulé, Hugonis De confessionibus audiendis, à la tête duquel on lit: Cum repetes a proximo tuo rem aliquam quam tibi debet, non ingredieris domum ut pignus auferas, sed stabis foris; et ille proferet et dabit tibi quod habuerit (Deut. XXIV) . Ex hac auctoritate quidam magnus elicit et praedicat quod confessor non debet scrutari pectus confitentis.

[Col. CXXXIIB] VI. Le manuscrit 816, toujours de Saint-Victor, annonce en tête, mais d'une main récente, que les ouvrages qu'il comprend, appartiennent à notre auteur. Parmi ceux qui ne sont point imprimés on trouve (fol. 83) un discours au clergé, qui a pour texte: Juda, osculo Filium hominis tradis; un autre sermon (fol. 87) qui est intitulé, Sermo utilis. Il roule sur ces paroles de l'Ecriture, suivant la version italique: Sedisti ad mensam divitis, appone cultrum gutturi tuo (Prov. XXIII) . Ensuite, après un fragment de l'ouvrage des Allégories, on trouve (fol. 90) un chapitre intitulé, De unctione regum Francorum. Il y est dit ⁜ (156) , après avoir raconté le miracle de la sainte Ampoule apportée à saint Remy pour l'onction du roi Clovis, que ce même vase, grand comme une noix médiocre, se conserve à l'abbaye de Saint-Remy qui est hors des murs de Reims, qu'il demeure toujours plein, et jamais ne se vide: que la liqueur qu'il renferme sert à oindre [Col. CXXXIIC] les rois de France lorsqu'ils se font couronner pour la première fois; qu'après cette cérémonie le nouveau monarque reste pendant une semaine entière à Reims avec les mêmes ornements qui ont servi à son sacre; que les moines de Saint-Remy apportent la sainte Ampoule en procession à la cathédrale, accompagnés d'une multitude de gens armés, et qu'ils la remportent aussitôt que l'onction est faite; que nos rois sont regardés comme privilégiés, parce qu'ils sont les seuls qui soient oints de l'huile céleste; que l'archevêque de Reims est tenu de défrayer le roi le jour de son sacre, et qu'il dépense pour cela tantô sept cents, tantôt huit cents marcs et davantage; qu'après cela, le roi peut se faire couronner où il veut, soit à Saint-Denis, comme il est d'usage, soit ailleurs, si les circontances le demandent. On voit par ce dernier trait qu'on distinguait alors le sacre du couronnement. Au fol. 91 on voit un autre opuscule intitulé: Quaestiones et expositiones quaedam. Les premiers mots sont: [Col. CXXXIID] Per ea quae sumimus, potiora sumamus. Un petit traité de l'Incarnation tient le dernier rang dans ce manuscrit. Il commence: De Verbi Incarnatione tractaturi, primo videamus quare solus Filius sit incarnatus.

VII. Les manuscrits 801 et 814 présentent sous le nom de notre auteur une chronique universelle avec ce titre: Artificium memoriae de tribus maximis circumstantiis gestorum, id est personis, locis, temporibus. L'ouvrage est plus complet dans le [Col. CXXXIIIA] premier de ces deux exemplaires. Cette chronique universelle est divisée comme en trois parties, et précédée d'un prologue (fol. 1) qui a pour début ces mots: Fili, sapientia thesaurus est, et cor tuum arca. La première partie commence à la création du monde et finit à la mort de l'empereur Auguste. Ce n'est proprement qu'une chronologie des patriarches, des juges, des rois d'Israël et de Juda jusqu'au roi Agrippa, à laquelle se trouve jointe l'histoire de l'établissement de plusieurs empires avec les noms de leurs souverains. L'auteur suit d'abord le calcul du texte hébreu dans la liste chronologique des patriarches, et ensuite il la donne suivant le calcul des Septante. Il décrit après cela (fol. 9) les généalogies de ces mêmes patriarches et de leurs descendants; ce qui est suivi du dénombrement des prophètes de l'Ancien et du Nouveau Testament. A ce dénombrement, qui ne remplit que deux pages et demie, succède celui des villes qui appartiennent à chacune des dix tribus. Vient ensuite la [Col. CXXXIIIB] division du monde en Europe, Asie et Afrique, puis la sous-division des provinces qui composent chacune de ces parties, et les noms de leurs villes les plus considérables. Une suite chronologique des papes depuis saint Pierre jusqu'à Honoré II, où la durée de leur pontificat est exactement marquée, fait la seconde partie de l'ouvrage. Ce morceau est lié avec le précédent par ces mots: Deinceps conabor regnorum ac regum seriem et nomina simili ordine, quomodo ab Incarnatione Verbi usque ad tempora nostra cucurrerunt, explicare. On y passe en revue tous les empereurs depuis Jules César jusqu'à Michel Curopalate, et depuis ce dernier jusqu'à Jean Porphyrogénète (celui qui a été nommé Calo-Jean). Entre ces deux époques est placée une chronique abrégée des rois des Francs depuis Priam jusqu'à Louis-le-Gros, des rois des Vandales depuis Genséric jusqu'à Gélimer, des ducs de Normandie depuis Rollon jusqu'à Henri I ^{e r} , et des rois [Col. CXXXIIIC] Lombards, depuis Agelmond jusqu'au fils de Didier. Ce morceau est terminé par un catalogue, dressé sans ordre, de quelques anciens historiographes, dont le premier est Trogue-Pompée, et le dernier Victor, historien d'Afrique.

La troisième partie renferme la chronologie des empereurs d'Occident jusqu'à Henri V, combinée avec la suite de papes, qui finit à Honoré II. On y marque avec soin les indictions et les années de Jésus-Christ, dont la dernière est l'an 1135.

Quoiqu'il soit certain par le témoignage d'Albéric de Trois-Fontaines, et par celui de Hugues lui-même, comme nous l'avons rapporté ci-dessus, qu'il avait composé une chronique universelle pour l'usage de ses élèves, nous ne craignons pas néanmoins d'assurer que celle-ci n'est point son ouvrage. Ce qui nous le persuade, c'est qu'aucun des passages dela Chronique de notre auteur, cités par Albéric, ne s'y rencontre.

VII. Il faut en dire autant d'une chronique abrégée, [Col. CXXXIIID] Chronica abbreviata, qui remplit l'intervalle du feuillet quarante-deux au feuillet soixante-dix-huit dans le même manuscrit. La date par où elle finit, qui est l'an 1190, fait voir l'ignorance du copiste qui a mis cette pièce sur le compte de Hugues de Saint-Victor. Il est à propos, néanmoins, d'en donner ici la notice. Le nom d' abrégée lui convient fort bien, puisqu'elle est renfermèe dans trente-six feuillets in-4 ^o , parmi lesquels il s'en trouve d'abord onze, savoir: depuis le cinquante-troisième jusqu'au soixante-quatrième, qui font une digression sur les principales fêtes de l'année, et ensuite une autre digression au feuillet soixante-quatorze sur les cardinaux, De cardinalibus Romae. Dans sa précision cependant elle contient des choses dignes de remarque. On en jugera par les traits suivants.

[Col. CXXXIVA] Sur l'an 713, parlant d'Austregile, elle dit: Austregisilus patriarcha et primas Aquitaniae floret. Voilà une preuve de l'ancienneté de la prétention des archevêques de Bourges. On en a vu, ci devant, une autre du même temps à l'article de Gérard d'Angoulême (tom. XI, p. 605) .

Sur l'an 912 elle nomme ainsi les successeurs du roi Charles-le-Simple: Post Carolum, qui cognominatus est Simplex, regnaverunt in Francia Robertus alienus et Rodulphus alienus. Ce terme alienus ne peut signifier autre chose sinon que Robert et Raoul étaient étrangers à la maison de Charlemagne. L'auteur ne met point le roi Eudes parmi les rois de France.

Ces paroles sur l'an 988 méritent attention: Post eum (Ludovicum), dit l'auteur, usurpat regnum Hugo, qui fuit nepos primi Othonis imperatoris, qui fuit filius Henrici regis Alemanniae, qui Henricus filius fuit Othonis Saxonum ducis. Haec propter eos scripsimus qui solent detrahere modernis regibus Francorum, [Col. CXXXIVB] quasi non sint de genere regio procreati; cum iste Hugo de quo superius fecimus mentionem, a quo illi descenderunt, imperiali generi propinquus exstiterit. On voit, par ce passage, qu'au XII ^e siècle on n'avait pas encore imaginé le système qui fait sortir de la tige de Charlemagne nos rois de la troisième race, puisque le chroniqueur, prenant ici leur défense, ne relève leur origine que du côté des mères par lesquelles ils descendaient d'Othon premier. S'il avait cru pouvoir les vanter également par le côté paternel, il ne l'aurait pas omis.

Ces deux chroniques étant étrangères à notre auteur, dirons-nous que celle qu'il avait composée ne subsiste plus? Nullement: mais nous nous contenterons d'assurer que nous l'avons inutilement cherchèe dans les plus célèbres bibliothèques de France. Elle n'est point dans celle du roi, car celle qui est annoncée dans le catalogue de cette bibliothèque, sous le titre de Chronicon Hugonis a Sancto Victore, [Col. CXXXIVC] n ^o 4842, n'est qu'un fragment de la première réduit à huit feuillets, où manque le commencement et la fin. On ne la trouvera pas non plus à Saint-Germain des Prés; mais on y verra la première partie de celle que nous venons de citer, avec cette inscription: Tractatus de nominibus terrarum, et à la marge, d'une main récente: Hugonis a Sancto Victore. Peut-être se rencontrerait-elle à la bibliothèque du Vatican parmi les manuscrits d'Alexandre Petau, où l'on voit en effet un ouvrage inscrit: Hugonis a Sancto Victore Chronicon ⁜ (157) .

VIII. Un traité De disciplina monachorum fait partie du manuscrit 199, dont l'écriture semble appartenir au XII ^e siècle. Le nom de Hugues, dont il est orné, paraît avoir été ajouté après coup. L'ouvrage débute ainsi: Disciplina est conversatio bona et honesta, cui parum est malum non facere; sed studet etiam in iis quae bene agit, irreprehensibilis apparere. Voilà ce que nous avons découvert à Saint-Victor.

[Col. CXXXIVD] La bibliothèque du roi contient aussi divers écrits non imprimés de notre auteur, différents de ceux qui viennent d'être nommés.

IX. Sous le n. 2525 on trouve trois commentaires de Hugues de Saint-Victor sur autant de livres de l'Ecriture sainte. Le premier, qui a pour objet le Cantique des cantiques, commence par ces mots: Deus in gradibus ejus cognoscetur. Ita dicit altera editio, ubi nostra habet: Deus in domibus ejus cognoscetur. Le second, qui se rencontre encore au n. 2524, roule sur l'Ecclésiastique. Tels sont les premiers mots du prologue: Summi regis palatium in quatuor consummatur, hoc est in fundamento, in parietibus, in tecto et ornatu. Le troisième concerne le livre de la Sagesse, et s'ouvre par ces termes: Fili, concupiscens sapientiam, conserva justitiam. [Col. CXXXVA] Ces trois commentaires, dont l'allégorie fait le fond principal, sont très-diffus. Il y a par intervalle des tirades de morale assez belles et quelques explications littérales qui ne sont pas à mépriser.

X. Le manuscrit 3007 comprend trois écrits de Hugues, dont les deux premiers ont déjà vu le jour. Le titre du premier est: Hugonis a S. Victore liber quatuor quaestionum. Ces quatre questions roulent sur les suites de la chute du premier homme, et forment le même ouvrage qui a pour titre, dans un manuscrit de la bibliothèque de Saint-Germain des Prés (n. 1206): Hugonis a S. Victore epistola de praevaricatione Adae. Il est dédié à un abbé qu'on ne nomme point, mais qui pourrait bien être saint Bernard, comme une main récente l'a mis à la marge dans le second des deux exemplaires cités. Quoi qu'il en soit, les paroles suivantes, qui forment le début, annoncent cet abbé comme un homme d'un rare mérite. Novi, domine, lui dit Hugues, quod non [Col. CXXXVB] tam necessitas quam regina mentis vestrae charitas vos coegit ut de quaestione primae praevaricationis nostrae exiguitatis responsum quaereretis. L'auteur, entrant en matière, distingue trois états de l'homme, dont il nomme le premier, qui est le nôtre, status praevaricatorius; le second, qui est celui de l'homme avant le péché, status utrobitorius; le troisième, qui est l'état des saints dans le ciel, status confirmatorius: distinction qui revient, comme il le dit ensuite, à celle des mêmes états donnée par saint Augustin, non posse non peccare, posse peccare, et non posse peccare. Son principal objet est de justifier la Providence au sujet de la prédestination. Il suppose, comme un principe certain, que Dieu n'a prédestiné parmi les hommes que le nombre nécessaire pour remplir celui des anges qui sont tombés. Partant de cette hypothèse, il demande et examine pourquoi Dieu a multiplié l'espèce humaine au delà de ce nombre? Il en donne différentes raisons philosophiques, [Col. CXXXVC] qu'il serait trop long de rapporter. L'ouvrage est plein d'une logique très-subtile, mais incapable toutefois de lever le voile d'une question impénétrable à l'esprit humain.

XI. Le manuscrit 2049 renferme un écrit intitulé: Hugo de Sacrificio offerendo. Les mots par où il commence sont: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Indicabo tibi, homo, quid sit bonum, et quid Dominus requirat a te.

XII. Hugonis sententia de corpore et sanguine Domini; c'est le titre d'un écrit qui se rencontre au n. 2531. L'auteur entame par ces termes: Quoniam tota humana natura in anima et corpore corrupta erat, oportuit ut Christus qui venerat utramque liberare, uniretur utrique, ut anima per animam, corpus per corpus competenter liberarentur.

XIII. Une lettre en réponse à un ami sur la vie solitaire, avec les nom et surnom de notre auteur, fait partie du manuscrit 6785. C'est ainsi qu'elle [Col. CXXXVD] débute: Insipientem doctus provocas. Quaeris quid faciendum sit pro eo quod in habitu religioso positus opera digna professionis tuae non habes.

XIV. Vers la fin du même exemplaire se trouvent six livres philosophiques de Hugues de Saint-Victor. On lit à la tête du prologue: Omnium expetendorum prima est sapientia in qua perfecti boni fons consistit. Le premier chapitre, ou si l'on veut le second (car il paraît en supposer un précédent) commence par ces mots: Primus omnium Pythagoras studium sapientiae philosophiam nuncupavit, maluitque philosophos dici quam antea sophos. L'auteur divise toutes les sciences primitives en quatre, savoir: la théorique, la pratique ou morale, la mécanique et la logique.

[Col. CXXXVIA] XV. Le manuscrit 3307 renferme un opuscule qui a pour titre: Hugonis a S. Victore de disciplina, dont les premiers mots sont: Est quidam finis bonus, et est quidam finis malus.

XVI. Hugonis confessio ad abbatem fait partie du manuscrit 2922, et commence ainsi: Solus solitudinem cordis mei ingrediar, et cum corde meo paulisper confabulabor.

XVII. Outre le commentaire imprimé de Hugues sur la Hiérarchie céleste, attribuée à saint Denis, le manuscrit de la même bibliothèque (du roi), coté n ^o 1619, renferme deux autres commentaires de notre auteur qui n'ont point encore vu le jour: l'un sur la Hiérarchie ecclésiastique de ce saint, et l'autre sur ses Lettres. Cet exemplaire n'est pas unique. On en trouve un semblable dans la bibliothèque de Saint-Martin de Tournai ⁜ (158) ; et il est dit à la tête de celui-ci que la traduction du texte de saint Denis est de la façon de Hugues de Saint-Victor. C'est ce [Col. CXXXVIB] qu'il y a de meilleur; car, pour les gloses, elles ne sont pas d'une grande utilité.

XVIII. A la bibliothèque de Saint-Germain des Prés nous avons rencontré sous le n ^o 131: Hugonis a S. Victore Hexameron. C'est un traité philosophique et théologique dans lequel on résout d'une manière fort subtile et non moins solide les plus importantes questions sur l'ouvrage des six jours.

XIX. Au n ^o 1206 du même dépôt, le traité De praevaricatione Adae est suivi d'un opuscule, De obedientia, pareillement attribué à notre auteur.

XX. La bibliothèque de Saint-Martin de Tournai conserve de Hugues de Saint-Victor ⁜ (159) , outre les écrits dont on a déjà fait mention, un opuscule qui commence par cette phrase de l'Ecriture: Homo cum in honore esset, non intellexit.

XXI. Dans le monastère des Dunes et dans celui de Liessies se trouve Hugonis a S. Victore liber de musica ⁜ (160) .

[Col. CXXXVIC] XXII. A la bibliothèque des chanoines réguliers de Corsendonq, en Flandre, on voit: 1 ^o Gnothosolitos M. Hugonis a S. Victore, qui commence par ces mots: Nostis charissimi; 2 ^o un autre ouvrage du même, dont les premières paroles sont: Ejus inspirante gratia ⁜ (161) .

Nous terminerons ici cette nomenclature, qu'il nous serait facile de pousser plus loin, si nous voulions copier les catalogues des différentes bibliothèques de l'Europe. Mais nous pensons que nos lecteurs nous dispenseront de ce travail, qui ne pourrait leur offrir rien de certain, attendu que les mêmes écrits de Hugues portent souvent divers titres en divers manuscrits.

Nous eussions bien souhaité pouvoir rencontrer dans nos recherches la grande lettre de notre auteur à saint Bernard sur le baptême, à laquelle ce saint fit la réponse que nous avons parmi ses oeuvres. La pensée de Hugues, ou plutôt de celui pour [Col. CXXXVID] lequel il consultait le saint, était que le voeu du baptême, à prendre les paroles de Jésus-Christ à la lettre, ne suffisait pas pour le salut. On peut voir dans saint Bernard la solution lumineuse qu'il donne à cette difficulté ⁜ (162) .

Le XII ^e siècle n'a guère produit de savants qui aient réuni la variété des connaissances, la subtilité d'esprit, la solidité de jugement, la facilité d'écrire et le bon usage de toutes ces qualités dans un degré plus éminent que Hugues de Saint-Victor.

1 ^o On ne peut lire ses écrits sans y reconnaître des vestiges sensibles de presque tous les genres de littérature qui étaient en honneur de son temps. Il [Col. CXXXVIIA] savait de la géographie ce qu'un homme de cabinet pouvait en savoir alors, c'est-à-dire ce que les anciens en avaient dit, aucun moderne n'ayant encore travaillé à perfectionner cette science et à l'enrichir de nouvelles découvertes. L'arithmétique, la géomérie, la musique, l'astronomie avaient fait, comme il le raconte lui-même, les amusements de sa jeunesse. Il eut soin de cultiver les trois premières dans un âge plus avancé, et l'on en voit des connaissances assez étendues pour le temps, soit dans ses traités manuscrits de la géomérie pratique et de la musique, soit en d'autres de ses écrits.

Il avait étudié l'histoire ecclésiastique et la profane, moins toutefois dans les auteurs originaux que dans les chroniqueurs qui les ont copiés et souvent défigurés. Si le traité qu'il a fait de la grammaire ne prouve pas qu'il excellàt dans la théorie de cet art, du moins fait-il foi qu'il en savait trèsbien le mécanisme.

[Col. CXXXVIIB] A l'égard des langues savantes, il n'est pas douteux qu'il n'eùt une bonne teinture du grec, témoin sa traduction des oeuvres de saint Denis ⁜ (163) . La chose n'est pas aussi certaine de l'hébreu. Ce qui s'en trouve répandu dans quelques-unes de ses productions pourrait bien être emprunté des interprètes et des commentateurs de l'Ecriture sainte, surtout de saint Jérôme. Dans un siècle où la science des choses naturelles était si informe, ce serait exagérer que de le décorer du nom de physicien. Cependant, ce qu'il dit par occasion de l'ordre de la nature, des éléments et des propriétés des corps, montre qu'en cette partie il n'était pas au dessous de ses contemporains.

2 ^o Mais, de toutes les sciences humaines qu'il cultiva, celle où il emporta le prix fut la dialectique. Cet art, si propre à subtiliser les esprits les plus grossiers, fit des progrès merveilleux sur celui de Hugues, naturellement vif, ouvert et délié. Les extraits que nous avons rapportés de ses écrits polémiques font connaître jusqu'où il portait la [Col. CXXXVIIC] sagacité dans les matières les plus abstraites et les plus embrouillées, la précision et la justesse des solutions qu'il savait donner aux difficultés les plus fortes, l'habileté avec laquelle il se démêlait des sophismes les plus captieux. Dans les questions même où il s'écarte du vrai, la subtilité de son esprit ne laisse pas que de se faire admirer. Pouvait-on, par exemple, défendre avec plus de vraisemblance qu'il l'a fait l'égalité de la science divine et de la science humaine en Jésus-Christ?

3 ^o Avec des talents aussi marqués pour la dispute, il lui était aisé, s'il l'eût voulu, d'étendre la licence de la scolastique naissante, et de soumettre à des systèmes raisonnés les dogmes les plus sublimes de la religion. Mais un jugement solide, favorisé des lumières de la grâce, lui fit comprendre le danger de passer les bornes établies par l'antiquité. Persuadé que la raison ne doit venir qu'en second dans l'étude de la religion, il fit son capital [Col. CXXXVIID] de puiser cette science dans ses deux sources essentielles, l'Ecriture et la tradition. De là le mépris qu'il témoigne pour les questions frivoles et souvent téméraires que l'oisiveté de l'école enfantait [Col. CXXXVIIIA] chaque jour sous ses yeux, que la chicane entretenait, et que le défaut d'autorités rendait interminables. Nous avons vu ses plaintes sur ce désordre et cet abus énorme de la raison.

4 ^o On peut juger combien il était rempli de la lecture des Pères, par ce corps de théologie qu'il a le premier entrepris, et dont il a su munir les diverses parties d'un grand nombre de leurs textes pour l'ordinaire assez bien choisis. Saint Augustin est celui qu'il avait le plus assidûment lu, et duquel il a tiré le plus de secours. Son attachement à la doctrine de ce Père lui a valu parmi ses contemporains, comme on l'a dit, l'épithète magnifique de second Augustin. Quelques-uns même l'ont nommé l'áme de saint Augustin. On a depuis trouvé du ridicule dans ce dernier titre et de l'exagération dans le premier. Effectivement, quelque estime que mérite notre Victorin, et quelque soin qu'il ait pris de suivre les traces du grand évêque d'Hippone, il y aura toujours une très-grande distance de ses [Col. CXXXVIIIB] lumières à celles de cet incomparable docteur. D'ailleurs, quelle disproportion entre les méthodes que l'un et l'autre ont suivies? Rien de plus régulier et de plus noble que la marche du saint docteur. Plein de son objet et maître de sa matière, il va droit au but, sans écart, sans diversion, sans retour sur ses pas. Il ne dit rien de trop, il dit tout à sa place, et ne laisse rien à désirer. En est-il ainsi de notre Victorin? Prenons en main ses deux écrits les plus considérables, et qui lui ont fait le plus d'honneur dans la postérité: sa Somme et ses Sacrements. On ne peut disconvenir qu'ils ne renferment d'excellentes choses, et en grand nombre. Mais, après tout, ce sont des mémoires que ces traités, et non des ouvrages finis. Toutes les pièces dont ils sont composés ne forment qu'un ensemble grossier et malentendu. Répétitions fréquentes, discussions hors d'oeuvre, inégalité palpable dans la manière de traiter des sujets d'une importance à peu près égale, [Col. CXXXVIIIC] omissions essentielles, toutes suites naturelles d'un dessein mal conçu et d'une exécution précipitée; telles sont les taches qui déparent, selon nous, ces deux grandes productions.

5 ^o A l'égard de sa diction, elle est une vive image de la facilité de son génie, de la netteté de ses idées et de la simplicité de son caractère. On ne trouve chez lui ni tropes hardis, ni expressions ampoulées, ni entortillement de phrases: défauts assez ordinaires aux écrivains de son siècle. Les termes communs et les tours naturels forment toute la parure de son style. En un mot, sa manière d'écrire serait presque un modèle dans le genre didactique, si elle était plus soutenue, moins sèche pour l'ordinaire, et plus dégagée des idiotismes du temps.

N'oublions pas, au reste, que la carrière de Hugues finit au terme où quantité d'auteurs célèbres ont à peine commencé de donner au public les premiers fruits de leurs études. Dans un cercle d'années [Col. CXXXVIIID] aussi étroit, laborieux comme il était, s'il avait moins écrit, il aurait sans doute mieux écrit. Mais que ne faisait-il pas espérer, si l'âge eût mûri les merveilleuses dispositions qu'il avait pour les lettres!

[Col. CXLIC] Advertendum quod circa annum Domini millesimum XXXVIII, ordo canonicus sancti Victoris Parisiensis celebrisque fama per orbem habebatur, praecipue propter famosas quasdam et insignes personas, moribus et scientiis adornatas, quas in diversis diversarum mundi partium ecclesiis sparsit, velut vitis foecunda palmites proferens transplantandos. Hoc enim tempore fuerant ibidem accepti canonici professi prelati in Ecclesia Romana, duo cardinales, magister Yvo cardinalis et dominus Hugo, episcopus Tusculanus; magister Achardus, episcopus Abricensis; abbates quoque IX in ecclesia sancti Saturi Bituricensis, abbas Radulphus sanctae Genovefae Parisiensis, abbas Odo sancti Euverti Aurelianensis, abbas Rogerus sanctae Mariae [Col. CXLID] Augensis, alius sancti Bartholomaei Noviomensis, Garnerius sancti Vincentii Silvanectensis, Balduinus sanctae Mariae Alticrucis, Guibertus sancti Augustini [Col. CXLIIC] de Busco in Anglia, Richardus sancti Jacobi de Guiguemora in Marchia, magister Andreas, magistrique Hugo, Richardus, Adam et Thomas, prior tunc Sancti-Victoris adductorque Stephani Parisiensis episcopi in episcopatu caute et subtiliter gubernando, adeo quod, sicut patet in epistola ipsius Stephani ad Innocentium papam, ipse enim Stephanus nihil in hoc laborabat, sed dictus Thomas prior totum faciebat: ideo occisus est et martyr factus a nepotibus archidiaconi Parisiensis Naucherii, viri nobilis, sed dissoluti. Unde, cum a dicto priore Thoma reprehenderetur et inculparetur, insurgens in eum coepit persequi et tandem nepotibus crudeliter est occisus. Unde, ut vindicaretur ejus mors, sanctus Bernardus abbas et praedictus [Col. CXLIID] Stephanus episcopus hoc quomodo acciderat papae Innocentio mandaverunt. Unde, propter eorum cogens mandatum, papa fecit eum de claustro extractum [Col. CXLIIIA] infra ecclesiam, scilicet in capella Sanctae Crucis, honorifice VII idus martii sepelire.

Circa hoc tempus obiit magister Hugo de Sancto-Victore, IV ydus februarii, summus in philosophicis disciplinis et theologia, ut patet ex libris et tractatibus suis. Fecit enim de Sacramentis ⁜ (169) libros duos, plures partes habentes, de Claustro [Col. CXLIVA] Animae intitulatum nomine Hugonis de Folieto ⁜ (169*) , monachi Corbiensis, de Archa Noe ⁜ (170) , de Arra Sponsae ⁜ (170*) , de Anima Christi ⁜ (171) , Didascalicon ⁜ (171*) libros quinque, de perpetua virginitate sanctae Mariae ⁜ (172) librum unum, de angelica Ierarchia et ecclesiastica ⁜ (172*) librum unum, et multos tractatus de pertinentibus ad theologiam, [Col. CXLVA] ut de Virtute Ordinis ⁜ (173) , de Laude ⁜ (173*) , de quinque Septenis ⁜ (174) , de Instructione Novitiorum ⁜ (174*) , super Magnificat librum unum ⁜ (175) , super Lamentationes Iheremiae librum unum ⁜ (176) , super Ecclesiasticen librum unum ⁜ (177) , Mappam Mundi ⁜ (178) , Flores ejusdem ⁜ (179) , libros de Grammatica ⁜ (180) , Ephitomam in Philosophiam ⁜ (181) , Expositionem [Col. CXLVIA] super Ezechielem ⁜ (182) , et alia plura et subtilia. Refertur etiam de ipso, quod cum jam fere laboraret in extremis ut nullum cibum retinere posset pro nimia infirmitate, divinitus enim inspiratus, distinxit hostiam non consecratam a consecrata, quam fratres ei attulerant ne turbaretur, dixitque: «Misereatur Deus vestri, fratres; cur me deludere [Col. CXLVIIA] voluistis? Iste non est Deus meus quem deportastis.» Mox stupefacti corpus Domini attulerunt, sed, recipere non valens, elevatis in coelum manibus ait: Recidat filius ad patrem et spiritus ad eum qui fecit illum;» et haec dicens corpus Dominicum inter ejus manus cum anima evanuit; spiritusque [Col. CXLVIIIA] (sepultusque) est in claustro juxta introitum ecclesiae sancti Victoris Parisiensis. Hic fuit Saxonicus genere et ortu, de potenti parentela, adduxitque apud Sanctum Victorem avunculum suum, cujus sumptibus fere tota aedificata fuit ecclesia Sancti Victoris et omnes officinae.

Au folio 5 de notre manuscrit, on lit une épitaphe de Hugues de Saint-Victor, qui est tout à fait dépourvue d'intérêt. Nous la supprimons, pour donner le second catalogue des oeuvres de Hugues, auquel cette prose emphatique sert de préface.

• [Col. CXLVIIB] De Sacramentis libri duo. Primus continet duodecim partes, secundus vero sexdecim ⁜ (183) .
• De Medicina Animae ⁜ (184) ;
• De Meditatione ⁜ (185) ;
• De Incarnatione Verbi ⁜ (186) ;
• De tribus Voluntatibus in Christo ⁜ (187) ;
• De Potestate et Voluntate Dei ⁜ (188) ;
• De Sapientia Christi ⁜ (189) ;
• De Substantia dilectionis ⁜ (190) ;
• De Operibus trium dierum ⁜ (191) ;
• [Col. CXLVIIIB] De anima libri ⁜ (192) ;
• De Claustro Animae libri quatuor;
• Libellus ad socium volentem nubere ⁜ (193) ;
• Expositio Orationis dominicae ⁜ (194) ;
• De Archa Noe libri quatuor;
• Didascalicon, de studio legendi, libri quinque;
• De Virtute orandi;
• De institutione Novitiorum commissorum ad religionem;
• De disciplina Monachorum ⁜ (195) ;
• [Col. CXLIXA] De arra Animae;
• De Cantico beatae Mariae ⁜ (196) ;
• De Vanitate mundi libri quatuor ⁜ (197) ;
• De laude Caritatis;
• Item alius tractatus de dominica Oratione;
• De Septem donis ⁜ (198) ;
• De amore Sponsi ad Sponsam ⁜ (199) ;
• Tractatus super Pulchritudines ⁜ (200) ;
• De Scriptura sacra et ejus Scriptoribus ⁜ (201) ;
• Epitoma in philosophiam;
• Notae de quinque libris Moysis et Judicum, et Regum ⁜ (202) ;
• Speculum ejusdem de Mysteriis Ecclesiae ⁜ (203) ;
• De professione Monachorum ⁜ (204) ;
• [Col. CLA] Distinctiones vocabulorum ⁜ (205) .
• De Conscientia ⁜ (206) ;
• Confessio ejusdem ad abbatem ⁜ (207) ;
• De Differentia divinae ac mundanae theologiae ⁜ (208) ;
• Super coelestem Iherarchiam capitula quindecim;
• Benjamin ejusdem ⁜ (209)
• Mysterium Ecclesiae;
• Expositio litteralis visionis Ezechielis;
• Expositio super Cantica ⁜ (210) ;
• Bestiarium ejusdem ⁜ (211) ;
• Super Ecclesiasten Homeliae quindecim;
• Liber de Grammatica;
• Sententiae ejusdem ⁜ (212) ;
• [Col. CLIA] Expositio pulcherrima super regulam beati Augustini ⁜ (213) ;
• Historiae ejusdem ⁜ (214) ;
• Super Lamentationes Iheremiae liber unus;
• Super Iherarchiam Dyonisii angelicam liber unus;
• Notulae super quosdam versus Psalmorum ⁜ (215) ;
• De perpetua Virginitate beatae Mariae;
• Liber de Claustro animae, intitulatus nomine Hugonis de Folieto, monachi Corbiensis;
• Notulae super Johannem ⁜ (216) ;
• [Col. CLIIA] Speculum ejusdem ⁜ (217) ;
• De cibo Emmanuelis ⁜ (218) ;
• Mappa Mundi;
• Flores ejusdem.

Multa et alia opuscula fecit, quae apud illum nota sunt, ex cujus dono et gratia tot et tanta subtilia volumina compilavit. Haec autem hic breviter redacta sunt ut devotus inspector praesentis sepulturae et pius lector istius cedulae Deo, ex cujus munere et gratia haec sunt habita, gratiarum exhibeat uberrimas actiones.

• CAP. I.— Quae Scripturae divinitatis nomine singulariter appellari debeant.
• CAP. II.— Quod divina Scriptura ab aliis distinguitur in materia et modo tractandi.
• CAP. III.— De triplici intelligentia sacrae Scripturae.
• CAP. IV.— Non omnia in divino eloquio comperta, sed quaedam duntaxat ad hanc triplicem interpretationem esse adigenda.
• CAP. V.— Quod sit necessaria interpretatio litteralis et historica.
• CAP. VI.— De ordine, numero et auctoritate librorum sacrae Scripturae.
• CAP. VII.— De sacrorum librorum scriptoribus.
• CAP. VIII.— De Bibliothecae Veteris Testamenti reparatione.
• CAP. IX.— De diversis Scripturae sacrae translationibus.
• CAP. X.— De scriptoribus Novi Testamenti.
• CAP. XI.— De Scripturis apocryphis.
• CAP. XII.— De Bibliothecae interpretatione et variis librorum nominibus.
• CAP. XIII.— De fructu divinae lectionis.
• CAP. XIV.— Quem fructum sacra Scriptura ex aliis capiat; et quid aliis praestet; et de sex circumstantiis quibus res significatae discernuntur mystice; et primum de tribus quae sunt res, persona, numeri.
• CAP. XV.— De numeris sacrae Scripturae novem modis significantibus.
• CAP. XVI.— De tribus aliis circumstantiis, videlicet locis, temporibus, et gestis sacrae Scripturae.
• CAP. XVII.— De materia sacrae Scripturae.
• CAP. XVIII.— De difficultatibus sacrae Scripturae, praesertim in historiis.

Lectorem divinarum Scripturarum primum erudire oportet, ut sciat quae Scripturae divinitatis nomine singulariter dignae sunt honorari. Nam quidam per Spiritum hujus mundi locuti multa scripserunt. Legimus carmina poetarum, in quibus cum delectatione nonnulla etiam utilitas est; sicut ait quidam:

Logica, mathematica et physica, veritatem quamdam docent, sed ad illam veritatem non pertingunt in qua salus animae est, sine qua frustra est quidquid est. Ethicam quoque scripserunt gentilium [Col. 0010A] philosophi, in qua quasi membra quaedam virtutum de corpore bonitatis truncata pinxerunt; sed membra virtutum viva esse non possunt sine corpore charitatis Dei. Omnes virtutes unum corpus faciunt; cujus corporis caput charitas est. Nec possunt vivere membra corporis nisi sensificentur a capite. Scripturae igitur illae, in quibus veritas sine contagione erroris non percipitur, neque ad veram Dei cognitionem sive dilectionem anima reparatur: nequaquam divinitatis nomine censeri dignae sunt. Sola autem illa Scriptura jure divina appellatur, quae per Spiritum Dei aspirata est, et per eos qui Spiritu Dei locuti sunt, administrata, hominem divinum facit, ad similitudinem Dei illum reformans, instruendo ad cognitionem, et exhortando ad dilectionem [Col. 0011A] ipsius. In qua quidquid docetur, veritas; quidquid praecipitur, bonitas; quidquid promittitur felicitas est. Nam Deus veritas est sine fallacia, bonitas sine malitia, felicitas sine miseria. Si vis igitur divinam Scripturam ab aliis, quae hoc nomen non merentur, recta consideratione distinguere, materiam ipsam circa quam et in qua versatur ejus tractatio, diligenter considera, quoniam notitia rerum ad apertionem verborum facit. Facilius quippe intelliges quod dicitur; si bene notum fuerit, unde dicatur ⁜ (1) .

Duo sunt opera Dei, quibus consummantur omnia quae facta sunt. Primum est opus conditionis, [Col. 0011B] quo facta sunt quae non erant: secundum est opus restaurationis, quo reparata sunt quae perierant. Opus conditionis est creatio mundi cum omnibus clementis suis. Opus restaurationis est incarnatio Verbi cum omnibus sacramentis suis; sive quae ante incarnationem praecesserunt ab initio saeculi, sive quae post subsequentur usque ad finem mundi. Prima igitur opera ad servitutem facta sunt, ut homini, per justitiam stanti, subessent. Secunda vero ad salutem, ut hominem, per culpam jacentem, erigerent: idcirco majora haec. Propterea illa quasi modicum quid et exiguum virtutis divinae indicium, brevi tempore, id est sex tantum diebus, perfecta sunt. Haec vero, quasi excellentia ad comparationem priorum, et majorem virtutis effectum habentia, [Col. 0011C] non nisi sex aetatibus consummari possunt. In his itaque materiam divinarum Scripturarum considera, ut et in illo de quo tractant, et illo modo quo tractant, hoc est in materia et modo ab aliis eas Scripturis distinguere possis. Aliarum enim Scripturarum omnium materia est in operibus conditionis, divinarum Scripturarum materia in operibus restaurationis constat. Haec igitur est prima discretio in eo de quo tractant. Item aliae scripturae si quam veritatem docent, non sine contagione erroris est, si quam bonitatem commendare videntur, vel malitiae mixta est, ut non sit pura, vel sine cognitione et dilectione Dei est, ut non sit perfecta. Propterea sicut id quod in eis divinum dici putatur, legentis animum per adjunctam falsitatem ad terrena [Col. 0011D] praecipitat, ita quoque quod in Scriptura sacra terrenum esse videtur, per veram Creatoris agnitionem, quae in his omnibus commendatur, ad divina et coelestia cogitanda et amanda exaltat ⁜ (2) .

Secundum triplicem intelligentiam exponitur sacrum eloquium. Prima expositio est historica, in qua consideratur prima verborum significatio ad res ipsas de quibus agitur. Habet enim sacrum eloquium [Col. 0012A] proprietatem quamdam ab aliis Scripturis differentem, quod in eo primum per verba quae recitantur, de rebus quibusdam agitur, quae rursum res vice verborum ad significationem aliarum rerum proponuntur. Historia dicitur a verbo graeco ἶςορέω, historeo, quod est video et narro. Propterea quod apud veteres nulli licebat scribere res gestas, nisi a se visas, ne falsitas admisceretur veritati peccato scriptoris, plus, aut minus, aut aliter dicentis. Secundum hoc proprie et districte dicitur historia; sed solet largius accipi, ut dicatur historia sensus qui primo loco ex significatione verborum habetur ad res. Secunda expositio est allegorica. Est autem allegoria, cum per id quod ex littera significatum proponitur, aliud aliquid sive in praeterito [Col. 0012B] sive in praesenti sive in futuro factum significatur. Dicitur allegoria quasi alieniloquium, quia aliud dicitur et aliud significatur, quae subdividitur in simplicem allegoriam et anagogen. Et est simplex allegoria, cum per visibile factum aliud invisibile factum significatur. Anagoge, id est sursum ductio, cum per visibile invisibile factum declaratur. Hujus triplicis intelligentiae unum ponatur exemplum. Erat vir in terra Hus, nomine Job, qui prius dives ad tantam devenit miseriam, quod sedens in sterquilinio etiam saniem corporis sui testa radebat. Sensus historiae patet. Veniamus ad allegoriam, ut per res a vocibus significatas, alias res significari consideremus et per factum aliud factum. Job itaque, qui interpretatur dolens, Christum [Col. 0012C] significat, qui prius in divitiis gloriae Patris eidem coaequalis, condescendit nostrae miseriae, et sedit humiliatus in sterquilinio hujus mundi, omnibus nostris defectibus, praeter peccatum, communicans. Quid etiam per hoc factum, faciendum, id est dignum fieri significetur, inquiramus. Job quemlibet justum vel animam poenitentem potest significare, quae componit in memoria sua sterquilinium ex omnibus peccatis quae fecit, et non ad horam, sed perseveranter super hoc sedendo et meditando flere non cessat. Et haec facta ad litteram, quae repraesentant hujusmodi spiritualia, sacramenta dicuntur ⁜ (3) .

Sane non omnia, quae in divino reperiuntur eloquio, ad hanc triplicem torquenda sunt interpretationem, ut singula historiam, allegoriam et tropologiam simul continere credantur. Quod et si in multis congrue assignari possit; ubique tamen observare, aut difficile est, aut impossibile. Sicut enim in cithara et hujusmodi organis musicis, non quidem omnia quae tanguntur canorum aliquid resonant, [Col. 0013A] sed tantum chordae, caetera tamen in toto citharae corpore ideo facta sunt ut esset ubi connecterentur et quo tenderentur illa quae ad cantilenae suavitatem modulaturus est artifex; ita in divinis eloquiis quaedam posita sunt, quae tantum spiritualiter intelligi volunt; quaedam vero morum gravitati deserviunt; quaedam etiam secundum simplicem historiae sensum dicta sunt: nonnulla vero, quae secundum historiam et allegoriam et tropologiam convenienter exponi possunt ⁜ (4) .

Cum igitur mystica intelligentia non nisi ex iis quae primo loco littera proponit colligatur; miror qua fronte quidam allegoriarum se doctores jactitant, [Col. 0013B] qui ipsam adhuc primam litterae significationem ignorant. Nos inquiunt, Scripturam legimus, sed non legimus litteram. Non curamus de littera; sed allegoriam docemus. Quomodo ergo Scripturam legitis, et litteram non legitis? Si enim littera tollitur, Scriptura quid est? Nos, inquiunt, litteram legimus, sed non secundum litteram. Allegoriam enim legimus, et exponimus litteram non secundum litteram, sed secundum allegoriam. Quid ergo est litteram exponere, nisi id quod significat littera demonstrare? Sed littera, inquiunt, aliud significat secundum historiam, aliud secundum allegoriam. Leo quippe secundum historiam bestiam significat, secundum allegoriam Christum significat: ergo vox ista, leo, Christum significat. Ego igitur interrogo [Col. 0013C] te qui hoc probas quare leo Christum significet? Respondes fortassis, qualiter responderi solet in ejusmodi, pro convenentia similitudinis ad significationem propositae: quia leo apertis oculis dormit, vel aliud tale aliquid: igitur leo Christum significat, quia apertis oculis dormit. Sic enim dixisti tu, quod leo, dictio ista, Christum significat, quia apertis oculis dormit. Aut igitur sententiam tolle quam proposuisti, aut muta causam quam subjunxisti. Aut enim falsa est sententia, qua dixisti quod dictio ista, leo, Christum significat, aut inconveniens causa quam subjunxisti, quod ideo leo Christum significat, quia apertis oculis dormit. Non enim dictio apertis oculis dormit, sed animal ipsum [Col. 0013D] quod dictio significat. Intellige igitur quod cum leo Christum significare dicit, non nomen animalis, sed animal ipsum significatur. Hoc enim est quod, ut dicitur, apertis oculis dormit, secundum quod aliqua similitudine illum figurat, qui in somno mortis susceptae dormivit humanitate, sed oculos habuit apertos vigilans divinitate. Noli itaque de intelligentia Scripturarum gloriari, quandiu litteram ignoras. Litteram autem ignorare est ignorare quid littera significet, et quid significetur a littera. Nam quod significatur a primo, tertium significat. Cum igitur res illae quas littera significat, spiritualis intelligentiae [Col. 0014A] signa sint, quomodo signa tibi esse possunt, quae necdum tibi significata sunt? Noli ergo saltum facere, ne in praecipitium incidas. Ille rectissime incedit, qui incedit ordinate. Primum igitur illarum rerum quas tibi sacrum eloquium proponit, ad mysticam significationem stude legendo comparare notitiam, ut ex iis specie cognitis, postmodum meditando colligas quod vel ad fidei aedificationem, vel ad instructionem bonorum morum per similitudinem adducas. Sed non omnia, inquiunt, secundum litteram legi possunt, vel convenienter intelligi. Cum enim propheta dicat fluvium igneum de sub throno Dei egredientem se vidisse, et quaedam pennata et oculata animalia in circuitu volantia et clamantia contestetur (Dan. VII; Ezech. I) , et multa [Col. 0014B] in hunc modum similia, non dubium est quin ex iis, quae sacrum eloquium narrat, quaedam secundum litteram convenienter accipiantur, quaedam vero per figuram tantum dicta intelligantur. Sic igitur haec dicunt, quasi nos existimemus omnia quae per litteram dicuntur, sic omnino accipienda, nec aliud intelligendum ex iis quae dicuntur; quod quid est per litteram non dicitur, sed per id quod littera dicit, significatur. Nam in eo etiam quod figurative dictum accipitur, littera suam significationem habere non negatur, quia cum id quod dicitur, non sic, ut dicitur, intelligendum esse asserimus, idipsum aliquo modo dictum esse affirmamus. Dicitur igitur aliquid et significatur a littera, tunc etiam quando id quod dicitur, nonita intelligitur ut dicitur, sed [Col. 0014C] aliud quod per id dictum significatur. Sic igitur omnino aliquid dicitur et significatur a littera, et intelligendum est illud primum quod significatur a littera, ut quid per illud significetur, postea intelligatur. Ad hunc modum lectorem admonitum esse volumus, ne forte haec prima doctrinae rudimenta despiciat. Neque contemnendam putet harum rerum notitiam, quas nobis sacra Scriptura per primam litterae significationem proponit, quia ipsae sunt quas Spiritus sanctus carnalibus sensibus, et nonnisi per visibilia invisibilia capere valentibus, quasi quaedam simulacra mysticorum intellectuum depinxit, et per similitudines propositas, eorum quae spiritualiter intelligenda sunt, claram demonstrationem figuravit. [Col. 0014D] Quod si, ut isti dicunt, a littera statim ad id quod spiritualiter intelligendum est, transiliendum foret, frustra a Spiritu sancto figurae et similitudines rerum quibus animus ad spiritualia erudiretur, in sacro eloquio interpositae fuissent. Teste namque Apostolo, quod carnale est, prius est, deinde quod spirituale (I Cor. XV) . Et ipsa Dei sapientia, nisi prius corporaliter cognita fuisset, nunquam lippientis mentis acies ad illam spiritualiter contemplandam illuminari potuisset. Noli igitur in verbo Dei despicere humilitatem, quia per humilitatem, illuminaris ad divinitatem. Quasi lutum tibi videtur totum hoc [Col. 0015A] quod verbum Dei foris habet, et ideo forte pedibus conculcas, quia lutum est, et contemnis quod corporaliter et visibiliter gestum littera narrat. Sed audi: luto isto quod pedibus tuis conculcatur, caeci oculus ad videndum illuminatur (Joan. IX) Lege ergo Scripturam, et disce primum diligenter quae corporaliter narrat. Si enim formam horum secundum seriem narrationis propositae studiose animo impresseris, quasi ex favo quodam postmodum meditando spiritualis intelligentiae dulcedinem fuges.

Omnis divina Scriptura in duobus Testamentis continetur ⁜ (8) , Veteri videlicet et Novo. Utrumque Testamentum tribus ordinibus distinguitur: Vetus [Col. 0015B] Testamentum continet legem, prophetas, agiographos. Novum autem Evangelium, apostolos, patres. Primus ordo Veteris Testamenti, id est lex, quam Hebraei thorath nominant, pentateuchon habet, id est quinque libros Moysi. In hoc ordine primus est Beresith, qui est Genesis. Secundus Hellesmoth, qui est Exodus. Tertius Vagethra, qui est Leviticus. Quartus Vagedaber, qui est Numeri. Quintus Elleaddaberim, qui est Deuteronomius. Secundus ordo est prophetarum, hic continet octo volumina. Primum est Bennum, id est filius Nun, qui et Josue et Jesus, et Jesus Nave nuncupatur. Secundum est Sothim, qui est liber Judicum. Tertium est Samuel, qui est primus et secundus Regum. Quartum Malachim, qui est tertius et quartus Regum. Quintum [Col. 0015C] est Esaias. Sextum Jeremias, Septimum Ezechiel. Octavum Thereasra qui est duodecim prophetarum. Deinde tertius ordo novem habet libros. Primus est Job. Secundus David. Tertius Masloth, quod graece Parabolae, latine Proverbia sonat, videlicet Salomonis. Quartus Coeleth, qui est Ecclesiastes. Quintus Sirasirim, id est Cantica canticorum. Sextus Daniel. Septimus Dabreiamin, qui est Paralipomenon. Octavus Esdras. Nonus Esther. Omnes ergo fiunt numero viginti duo. Sunt praeterea alii quidam libri, ut Sapientia Salomonis, liber Jesu filii Sirach, et liber Judith, et Tobias, et libri Machabaeorum, qui leguntur quidem, sed non scribuntur in canone. His viginti duobus libris Veteris Testamenti, [Col. 0015D] octo libri Novi Testamenti junguntur. In primo ordine Novi Testamenti sunt quatuor Evangelia: Matthaei, Marci, Lucae et Joannis. In secundo similiter sunt quatuor: Actus videlicet apostolorum, Epistolae Pauli numero quatuordecim sub uno volumine contextae. Canonicae Epistolae, Apocalypsis. In tertio ordine primum locum habent decretalia, quos canonicos, id est regulares appellamus. Deinde sanctorum Patrum scripta, id est, Hieronymi, Augustini, Ambrosii, Gregorii, Isidori, Origenis, Bedae et [Col. 0016A] aliorum doctorum, quae infinita sunt. Haec tamen scripta Patrum in textu divinarum Scripturarum non computantur, quemadmodum in Veteri Testamento, ut diximus, quidam libri sunt qui non scribuntur in canone, et tamen leguntur, ut Sapientia Salomonis et caeteri. Textus igitur divinarum Scripturarum, quasi totum corpus principaliter triginta libris continetur. Horum viginti duo in Veteri, octo vero in Novo Testamento (sicut supra monstratum est) comprehenduntur. Caetera vero scripta quasi adjuncta sunt, et ex his praecedentibus manantia. In his autem ordinibus, maxime utriusque Testamenti, apparet convenientia: quia sicut post legem prophetae, et post prophetas agiographi, ita post Evangelium apostoli, et post apostolos doctores ordine [Col. 0016B] successerunt. Et mira quadam divinae dispensationis ratione actum est, ut, cum in singulis Scripturis plena et perfecta veritas consistat, nulla tamen superflua sit ⁜ (6-8) .

Quinque libros legis Moyses scripsit. Libri Josue idem Josue cujus nomine inscribitur, auctor fuisse creditur. Librum Judicum a Samuele editum fuisse credunt. Primam partem libri Samuelis ipse Samuel scripsit: sequentia vero usque ad calcem, David. Malachim Jeremias primum in volumen unum collegit; nam antea sparsus erat per singulorum regum historias. Isaias, Jeremias, Ezechiel, singuli suos libros fecerunt, qui inscripti sunt nominibus eorum. [Col. 0016C] Liber etiam duodecim prophetarum auctorum suorum nominibus praenotatur, quorum nomina sunt. Osee, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Micheas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggeus, Zacharias et Malachias; qui propterea minores dicuntur, quia sermones eorum breves sunt, unde et uno volumine comprehenduntur. Isaias autem et Jeremias et Ezechiel et Daniel, hi quatuor majores sunt singulis suis voluminibus distincti. Librum Job, alii Moysen, alii unum ex prophetis, nonnulli ipsum Job scripsisse credunt. Librum psalmorum David edidit. Esdras autem postea psalmos ita ut nunc sunt ordinavit, et titulos addidit. Parabolas autem et Ecclesiastem, et Cantica canticorum Salomon composuit. Daniel sui [Col. 0016D] libri auctor fuit. Liber Esdras auctoris sui titulo praenotatur, in cujus tectu ejusdem Esdrae Neemiaeque sermones pariter continentur. Librum Esther Esdras creditur conscripsisse. Liber Sapientiae apud Hebraeos nusquam est: unde et ipse titulus graecam magis eloquentiam redolet. Hunc quidam Judaei Philonis esse affirmant. Librum Ecclesiasticum certissime filius Sirach Hierosolymita nepos Jesu sacerdotis magni, cujus meminit Zacharias, composuit. Hic apud Hebraeos reperitur: sed inter apocryphos [Col. 0017A] habetur. Judith vero et Tobias, et libri Machabaeorum, quorum ut testatur Hieronymus, secundus liber magis graecus esse probatur, quibus auctoribus scripti sunt minime constat.

Bibliothecam Veteris Testamenti Esdras scriba, post incensam legem a Chaldaeis, dum Judaei ingressi sunt Jerusalem divino afflatus spiritu, reparavit ⁜ (10) ; cunctaque legis ac prophetarum volumina, quae fuerant a gentilibus corrupta, correxit; totumque Vetus Testamentum in viginti duos libros constituit, ut tot libri essent in lege, quot habebantur et litterae.

Scripturam Veteris Testamenti prius in hebraica lingua editam constat ⁜ (10*) . Postea Ptolomaeus qui Philadelphus cognominatus est, et secundus post Alexandrum Magnum regem Aegypti obtinuit, per septuaginta interpretes, quos ab Eleazaro pontifice acceperat, bibliothecam Veteris Testamenti in graecam linguam ex hebraea interpretari fecit. Et, ut aiunt quidam, ne posset decipi ab eis falsitate translationis, divisit eos, ut singuli in singulis cellis separati essent. Illi vero ita omnia per Spiritum sanctum interpretati sunt, ut nihil in unius codice inventum esset, quod in alterius similiter non inveniretur. Propter quod una est eorum interpretatio. Sed Hieronymus ⁜ (11) dicit, huic rei non esse adhibendam fidem. Post [Col. 0017C] ascensionem vero Domini, praedicantibus apostolis Evangelium, haec eadem translatio in gentibus reperta est, et secundum hanc ab Ecclesiis Christi primum sacrae Scripturae legi coeperunt. Postea vero, quia eidem translationi quaedam deesse probata sunt, quae in hebraica veritate tam ipsius Christi quam apostolorum praedicantium auctoritas contineri promulgaverat, conati sunt et alii sacram Scripturam de hebraica lingua in graecum transferre sermonem. Secundam igitur et tertiam et quartam translationem fecerunt Aquila, Symmachus, Theodotion. Quorum primus videlicet Aquila, Judaeus; Symmachus vero et Theodotion Hebionitae haeretici fuerunt. Obtinuit tamen usus, ut post [Col. 0017D] Septuaginta interpretes Ecclesiae graecorum eorum reciperent exemplaria et legerent. Post haec accessit quinta, quae Vulgaris dicitur; quae quodam tempore in Jericho reperta est. Sed quis auctor ejus fuerit, usque hodie ignoratur. Sextam et septimam Origenes fecit, cujus codices Eusebius et Pamphilus vulgaverunt. Octavo loco Hieronymus accessit, non jam de hebraeo in graecum sicut priores, sed de hebraeo in latinum transferens sermonem. [Col. 0018A] Cujus translatio, quia hebraicae veritati concordare magis probata est, idcirco Ecclesia Christi per universam latinitatem prae caeteris omnibus translationibus, quas vitiosa interpretatio, sive prima de hebraeo in graecum, sive secunda de graeco in latinum facta, corruperat, hanc solam legendam et in auctoritate habendam constituit. Usu autem pravo [primo] invalescente, qui nonnunquam solita magis quam vera appetit, factum est, ut diversas diversis sequentibus translationes ita tandem omnia confusa sint, ut pene nunc cui tribuendum sit, ignoretur.

Plures Evangelia scripserunt, sed quidam sine Spiritu sancto magis conati sunt ordinare narrationem, [Col. 0018B] quam historiae texere veritatem. Unde sancti Patres, per Spiritum sanctum docti, quatuor tantum in auctoritatem receperunt Evangelia, id est, Matthaei, Marci, Lucae, Joannis, ad similitudinem quatuor fluminum paradisi, et quatuor vectium arcae, et quatuor animalium in Ezechiele (Ezeeh. I) . Primus Matthaeus Evangelium suum scripsit hebraice. Secundus Marcus, graece scripsit. Tertius Lucas, inter omnes Evangelistas graeci sermonis eruditissimus, Evangelium suum scripsit, Theophilo archiepiscopo, ad quem etiam Actus apostolorum scripsit. Quartus et ultimus Joannes Evangelium suum scripsit. Paulus quatuordecim scripsit epistolas. Canonicae epistolae septem sunt, una Jacobi: duae Petri, tres Joannis, una Judae. Apocalypsim scripsit Joannes [Col. 0018C] apostolus in Pathmo insula ⁜ (12) .

Hi sunt scriptores sacrorum librorum, qui per Spiritum sanctum loquentes, ad eruditionem nostram praecepta vivendi regulamque conscripserunt. Praeter haec, alia volumina apocrypha nominantur; apocrypha autem dicta, id est abscondita et secreta, quia in dubium veniunt. Est enim eorum origo occulta, nec patet sanctis Patribus a quibus edita sint. In quibus etsi aliqua veritas, tamen, propter multa falsa, nulla est in eis canonica auctoritas: quod recte non judicatur esse eorum quibus ascribuntur: nam multa sub nominibus prophetarum, et recentiora sub nominibus apostolorum [Col. 0018D] ab haereticis proferuntur; quae omnia sub nomine apocryphorum a divina auctoritate per examinationem remota sunt ⁜ (13) .

Bibliotheca a graeco nomen accepit, eo quod ibi libri recondantur. Nam biblion librorum, theca repositio interpretatur. Codex multorum librorum est, liber unius voluminis, et dictus codex per translationem [Col. 0019A] a caudicibus arborum sive vitium, quasi caudex quod in se multitudinem librorum quasi ramorum contineat. Volumen dicitur a volvendo. Liber est interior cortex arboris, in quo antiqui, ante usum membranae, solebant scribere, unde scriptores librarios vocabant, inde dictus est liber volumen. Tractatus est unius rei multiplex expositio. Testamentum dicitur sacra Scriptura, humana consuetudine dante occasionem: antiquitus enim qui carebant liberis adoptabant sibi filios, et cum constituebant illos haeredes, vocabant testes et scribebant chirographum, non erat tamen ita ratum quin posset mutari, nisi mortuo testatore. Similiter Deus unum solum Filium habens ex natura, multos voluit adoptare ex gratia. Et primitus unum elegit [Col. 0019B] Abraham; cui praecepit exire de cognatione sua, et promisit terram Palaestinam; nec tamen ipse legitur inde aliquid possedisse. Posthac filiis Israel eductis de Aegypto, eamdem terram Palaestinam repromisit, et ne dubitarent, fecit Testamentum in certitudinem promissae haereditatis scilicet legem quae per Moysen data est. Sed quia Deus non poterat mori, et testamentum morte testatoris confirmandum erat, interfectus est pro eo agnus mysticus, cujus sanguine respersus est liber et totus populus, in confirmationem promissae haereditatis. Eodem modo Dominus Jesus Christus vocans ad aeternam haereditatem, non unum tantum hominem, sed omnes gentes, fecit testamentum, Evangelium [Col. 0019C] videlicet. In cujus confirmationem non agnus ille antiquus occiditur; sed ipse (quia homo erat et mori potuit) mortem subiit. Et sicut Deus ad Vetus Testamentum dandum vocaverat testes, Aaron scilicet et Mariam sororem ejus et Ur; ita Christus, qui majora promisit, plures vocavit testes, apostolos, videlicet et martyres. Vetus dicitur Testamentum primum, vel quia prius datum, vel quia de rebus veterascentibus est institutum. Novum dicitur secundum, quia de immutabilibus et semper novis loquitur. Propheta tripliciter dicitur, officio, gratia, missione. Officio, sicut quando eligebatur aliquis qui imminente bello de dubiis consuleret Dominum, sive per assumptum ephot; sive alio quolibet modo. Gratia, sicut ille cui Dominus per internam inspirationem [Col. 0019D] dabat notitiam rerum, quam nec natura nec disciplina habere poterat sed sola gratia, sicut David et Daniel et Job. Missione, sicut ille quem mittebat Dominus ad praedicandum ea quae ei inspiraverat, ut Jonas. Sed tamen sicut in istis diebus non dicuntur episcopi, nisi qui officii dignitatem et potestatem habent, licet meritum habeant et virtutem hujus nominis abundantius illis qui episcopi sunt, ita nec prophetae dicebantur, nisi qui officio aut missione prophetae essent. Unde David, Job, Daniel, licet contineant prophetias in libris suis: inter agiographos tamen positi sunt; et e contrario Josue, liber Judicum et libri Samuelis, et Regum, qui [Col. 0020A] solam historiam texuerunt vel texere videntur, inter Prophetas connumerantur.

Quaeritur etiam, cur novem tantum dicantur agiographi, id est sancti scriptores, cum hoc nomen conveniat omnibus sacrae Scripturae auctoribus? Ad quod respondendum, quia quod nullam habet specialem proprietatem qua distinguatur a caeteris, commune nomen quasi proprium obtinet, non ex praerogativa, sed potius quasi ex quadam indignitate respectu aliorum; sicut in novem ordinibus angelorum minimus simpliciter obtinet commune nomen, et quaerenti quis sit, respondetur: angelus est, cum etiam principatus et potestates angeli sint. Apocryphus, id est dubius et absconditus liber duobus modis dicitur: vel quia auctor ejus incertus, [Col. 0020B] vel quia communi assensu fidelis synagogae vel ecclesiae non est receptus et confirmatus, etsi etiam nihil in eo [pravi, ED.] reperiatur. Unde et liber Job apocryphus est, quia dubii auctoris; in canone tamen confirmatus est auctoritate fidelis synagogae. Item Ecclesiasticus, liber Sapientiae Salomonis et duo libri Machabaeorum, Tobias, Judith, et liber Jesu filii Sirach apocryphi sunt; leguntur tamen et ad Vetus Testamentum pertinent, sed non sunt confirmati in canone.

Quisquis ad divinam lectionem accesserit, primum qualis sit fructus ejus agnoscat. Nihil enim sine causa appeti debet; nec desiderium trahit, [Col. 0020C] quod utilitatem non promittit. Geminus est divinae lectionis fructus: quia mentem vel scientia erudit, vel moribus ornat. Docet quod scire delectat, et quod imitari expediat. Quorum alterum, id est scientia magis ad historiam et allegoriam, alterum, id est instructio morum, ad tropologiam magis respicit. Omnis divina Scriptura refertur ad hunc finem ⁜ (15) . Septem liberales artes huic scientiae subserviunt. Trivium ad significationem vocum. Quadrivium ad rerum significationem respicit. Grammatica recte loqui et competenter pronuntiare voces docet. Dialectica ad distinguendas in eis significationes et ad veritatem per disputationem inquirendam valet. Rhetorica ad utrumque spectat. Physica interiores rerum naturas, mathematica exteriores [Col. 0020D] figuras et numeros docet.

Diligens scrutator sacri eloquii rerum significationes nequaquam negligere debet, quia sicut per voces primarum rerum notitia acquiritur, ita per significationem rerum earumdem intelligentia, quae spirituali notificatione percipiuntur, et manifestatio perficitur. Philosophus in aliis scripturis solam vocum novit significationem; sed in sacra pagina excellentior valde est rerum significatio quam vocum: quia hanc usus instituit, illam natura dictavit. [Col. 0021A] Haec hominum vox est, illa Dei ad homines. Significatio vocum est ex placito hominum: significatio rerum naturalis est, et ex operatione Creatoris volentis quasdam res per alias significari. Est etiam longe multiplicior significatio rerum quam vocum. Nam paucae voces plusquam duas aut tres significationes habent; res autem quaelibet tam multiplex potest esse in significatione aliarum rerum, quot in se proprietates visibiles aut invisibiles habet communes aliis rebus. Hae autem res primae per voces significatae, et res secundas significantes, sex circumstantiis discretae considerantur: quae sunt hae, videlicet res, persona, numerus, locus, tempus, gestum. In his enim significatio rerum primarum ad secundas consideratur. Res autem [Col. 0021B] in hoc loco intelligimus in materia quacunque, vel substantia inanimata coelestium sive terrestrium, constitutas: ut sunt lapides, ligna, herbae, et caetera hujusmodi, quae in elementis vel ex elementis sunt. Omnis autem res quae ad significandum proponitur in Scriptura sacra, aut secundum exteriorem formam, aut secundum interiorem naturam significat. Rem autem large hic accipimus supradicta sex continentem, sub qua et res continetur, id est materia, quam proposuimus in prima circumstantia. Omnis igitur res aut secundum interiorem naturam, aut secundum exteriorem formam significat. Sub exteriori forma figurae rerum et colores continentur; [Col. 0021C] quae visu percipimus. Ad interiorem naturam pertinent aliae rerum proprietates, quas caeteris sensibus comprehendimus, ut est dulcedo in sapore, quam percipimus gustu; fragrantia in odore, quam percipimus olfactu; melos in sono, quod et quem percipimus auditu; lenitas sive asperitas in corpore et caetera hujusmodi, quae percipimus tactu. Prima illa circumstantia, id est res, quae in hoc loco stricte accipitur, dupliciter significat; verbi gratia. Nix interiori natura, scilicet frigiditate, exstinctionem fervoris libidinum; et exteriori forma, videlicet candore, munditiam operum designat.

Persona est rationalis substantiae individua essentia. Personae sunt, quae in sacra Scriptura commemorantur, in quibus secundum eventus et opera et [Col. 0021D] alio quolibet modo rerum mysticarum significatio praeparatur. Persona igitur in sacro eloquio significat, ut Jacob, qui haereditatem patris accepit, Christum vel populum gentilem designat; Isaac, qui filium benedixit, Deum patrem figurat. Numerus quoque significat, ut, verbi gratia; senarius perfectionem. Unde ait B. Augustinus: Non quia Deus sex diebus cuncta opera sua condidit perfectus senarius, sed potius quia perfectus est, illum numerum Deus ad operandum praeelegit; sed quia numerus multifariam significationem habere dignoscitur, de eo aliquanto latius tractandum est.

Significant autem his novem modis.

Secundum ordinem positionis.

1

Secundum qualitatem compositionis.

2

Secundum modum porrectionis.

3

Secundum formam dispositionis.

4

Secundum computationem.

5

Secundum multiplicationem.

6

Secundum partium aggregationem.

7

Secundum multitudinem.

8

Secundum exaggerationem.

9

Numeri igitur novem modis significant in divino eloquio: secundum ordinem positionis, secundum qualitatem compositionis, secundum modum porrectionis, secundum formam dispositionis, secundum computationem, secundum multiplicationem, secundum [Col. 0022B] partium aggregationem, secundum multitudinem, secundum exaggerationem.

Secundum ordinem positionis: ut unitas, quia prima est in numeris, rerum omnium significat principium. Binarius, quia secundus est, et primus ab unitate recedit, peccatum significat quo a primo bono deviatum est. Secundum qualitatem compositionis numeri significant, ut idem binarius qui sectionem recipit, et in duo dividi potest, corruptibilia et transitoria significat. Ternarius vero, quia unitate media interveniente sectionem non recipit, ut in duo aequa dividatur, indissolubilia et incorruptibilia designat.

Secundum modum porrectionis numeri significant, [Col. 0022C] ut septenarius ultra senarium requiem post operationem. Octonarius ultra septenarium, aeternitatem post mutabilitatem. Novenarius ante denarium, defectum intra perfectionem. Undenarius ultra denarium, extra mensuram transgressionem.

Secundum formam dispositionis, ut denarius, qui in longum tenditur, rectitudinem fidei significat. Centenarius, quia in latum expanditur, amplitudinem charitatis. Millenarius qui in altum levatur, altitudinem spei designat. Rectitudinem ad se, latitudinem ad proximum, altitudinem ad Deum. Primae igitur et principali unitati ex his tribus membris ordine positionis, denarius proximus est; millenarius forma dispositionis. Ille loco vicinior, iste perfectione similior.

[Col. 0022D] Secundum numeri computationem ut denarius perfectionem significat, quia in eo porrectio computationis finem facit.

Secundum multiplicationem numeri significant, ut duodenarius universitatis signum est, quia ex ternario et quaternario invicem multiplicatis perficitur; quoniam quaternarius corporalium, ternarius spiritualium forma est.

Secundum partium aggregationem numeri significant, ut senarius forma est perfectionis, propterea quod partes ejus ternarius, binarius, unitas, aggregatae simul totum complent; et nec ultra exuberant, [Col. 0023A] nec infra subsistunt, quod perfectioni convenit, in qua nec plus justo nec minus esse debet.

Secundum multitudinem partium numeri significant, ut binarius propter duas unitates charitatem Dei et proximi. Ternarius propter tres, trinitatem. Quaternarius, propter quatuor tempora, temporalia, quoniam annus et mundus quatuor partibus distinguuntur. Quinarius, quinque senius. Septenarius praesens saeculum, quod septem diebus volvitur.

Secundum exaggerationem numeri significant, cum causa exigit aggravari, et cum quadam exaggeratione iis, quae praemissa sunt, responderi, quale est illud in Levitico: Ad Adam correptiones vestras septuplum propter peccata vestra (Lev. XXVI) , ubi nihil aliud quam multiplicitas poenae signatur, expressa [Col. 0023B] per septenarium. Ex paucis multa sapiens perpendere discat.

Haec de numeris, propter multiplicem significationem eorum, paulo prolixius prosecuti sumus. Nunc autem ad quartam circumstantiam, id est locum, vertamus sermonem. Loca significant, unde Dominus in certis et determinatis locis certa negotia geri voluit, propter significationem: ut verbi gratia, filii Israel descendentes in Aegyptum, cogente fame, oppressi sunt gravi servitute; inde vero educti a Domino per desertum quadraginta annis iter agentes, venerunt in terram promissionis, quae sita est inter [Col. 0023C] Babylonem et Aegyptum. Et utraque gens, id est Aegyptii et Assyrii captivaverunt eos; sed prius Aegyptii: ista omnia significationi apta sunt. Aegyptus, quae est terra voluptuosa et deliciis affluens, mundum significat, non machinam istam, sed voluptates mundi et secularia desideria. Desertum significat vitam religiosam, per quam quasi repatriantes jejunamus a vitiis et concupiscentiis hujus saeculi. Babylon ad aquilonem posita est, ubi frigus perpetuum et obscuritas est, cum nunquam pars illa a sole contingatur. Per Assyrios igitur, id est Babylonios, daemones competenter designantur, qui ad aquilonem sedem sibi elegerunt, utpote frigore infidelitatis torpentes, et veritatis luce privati. Prius [Col. 0023D] Aegyptii opprimunt Israel, deinde Assyrii, non enim in nobis potest quidquam diabolus, nisi prius trahamur a propriis concupiscentiis. Unde: Ne tradas me Domine a desiderio meo peccatori, id est diabolo (Psal. CXXXIX) .

Tempora significant. Exempli causa, Jesus erat in porticu Salomonis, et hiems erat. Ideo de hieme habita est mentio, ut per qualitatem temporum designaretur qualitas animorum, id est torpor et infidelitas Judaeorum.

Gestum significat, ut in Evangelio patet. Venit Jesus in Bethaniam, et suscitavit Lazarum; deinde per montem Oliveti venit in vallem Josaphat, et misit discipulos in civitatem propter asinam, etc. Bethania domus obedientiae. Ad obedientem tantum [Col. 0024A] venit Christus, ut resuscitaret Lazarum, id est animam prius mortuam in peccatis. Cum itaque sex sint circumstantiae, quae dicuntur significare, quaecunque earum significet, aut factum significat factum et est allegoria; aut factum faciendum significat, et est moralitas. In his duobus ad cognitionem veritatis, id est integritatem fidei, et ad amorem bonitatis, id est ad perfectionem bonorum operum, instruimur. Propter quae duo legenda est divina Scriptura, scilicet ut credamus sincere, et bene operemur.

Materia divinae Scripturae est Verbum incarnatum cum omnibus sacramentis suis, tam praecedentibus a principio mundi quam futuris usque ad finem saeculi. [Col. 0024B] Et sciendum quod tota ista series et porrectio temporis dividenda est in duos status: veterem, et novum, et tria tempora naturalis legis, et scriptae et gratiae, et sex aetates. Prima aetas ab Adam usque ad Noe. Secunda a Noe usque ad Abraham. Tertia ab Abraham usque ad David. Quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis. Quinta a transmigratione Babylonis usque ad adventum Christi. Item quinque aetates praecedentes, id est ab Adam usque ad Christum distinguuntur in quatuor successiones. Prima patriarcharum fuit ab Adam usque ad Moysem. Secunda fuit a Moyse usque ad David, quae est judicum. Tertia, quae est Regum, a David usque ad transmigrationem Babylonis. Quarta a transmigratione Babylonis usque ad Christum; et haec successio sacerdotum [Col. 0024C] fuit. Status dicuntur, quia adesse hominis pertinent. Vetus dicitur status, quia in culpa et poena usque ad resurrectionem Christi. Novus autem dicitur propter innovationem vitae humanae, quae per gratiam Christi facta est usque ad finem saeculi. Item tempus naturalis legis dicitur, eo quod homo suo naturali sensui relictus fuit sine communi praeceptione. Tempus scriptae legis dicitur, eo quod tunc lex scripta in populo Dei praecepta dabat vivendi. Tempus gratiae, quia Christus gratis dedit implere quod lex praeceperat. Aetates dicuntur sex ad similitudinem aetatis hominum. Fuit enim mundus et infans et puer, etc. Et notandum quod aetates istae non distinguuntur secundum aequalia spatia temporum, [Col. 0024D] sed secundum communes innovationes rerum; ut fuit diluvium, et electio Abrahae, et institutio regum et transmigratio in Babylonem, et adventus Christi. Successio patriarcharum dicitur, quia eo tempore soli patres praeerant filiis suis: quod duravit usque ad Moysem, qui, primus in populo Dei principatum tenens, judex constitutus est non tantum super filios suos, sed super totum populum Israel, licet jam multi reges essent in gentibus. Vel ideo patriarcharum successio nominatur, quia eo tempore successerunt sibi ad invicem primitivi illi patres a quibus genus humanum disseminatum est et familiae derivatae, et patriae denominatae, ut ab Edom Edumei, a Levi Levitae, a Juda Judaei

Multa in Scriptura sacra occurrunt, quae rerum gestarum seriem ignorantibus, difficultatum pariunt intelligendi. Quemadmodum hoc quod in libro Judith legitur, Arfaxat rex Judaeorum multas gentes suo imperio subjugasse, ac contra Nabuchodonosor regem Assyriorum pugnasse, et jure obtentus belli eidem regi Assyriorum ad omnia regna suae ditioni subjicienda spem ac confidentiam addidisse. Hinc Nabuchodonosor Holofernem, principem militiae, ad debellandas gentes misisse; qui subactis caeteris, Judaeos rebellare conantes in Bethulia obsedit, atque, Achior principe filiorum Amon narrante, didicit ipsum esse populum qui, nuper a captivitate reversus, eadem montana possedit. Si igitur quaerimus, [Col. 0025B] quo tempore haec gesta sint, vel quis fuerit Nabuchodonosor iste qui in Ninive regnavit, cum Nabuchodonosor non in Ninive, sed in Babylone regnasse perhibeatur, neque Assyriorum sed Chaldaeorum fuisse rex legatur, idemque in reditu populi de captivitate Babylonis jam mortuus nequaquam dubitetur, non parva in his diligenter considerantibus dubitatio exoritur. Dicunt itaque hunc Nabuchodonosor Cambysem filium Cyri intelligendum; qui propterea ab Hebraeis secundus Nabuchodonosor appellatus est, quod, ut credebatur, illius Nabuchodonosor facta imitans, magnam in filios Israel crudelitatem exercuit. Ubi reliqua forsitan convenire potuissent, nisi quod in libro Judith legitur verbum factum in domo Nabuchodonosor anno duodecimo [Col. 0025C] regni ejus, cum Cambyses filius Cyri non nisi octo annis regnasse perhibeatur. Verum in numeris multa mendacia scriptorum libris inesse deprehendimur, tamen in ejusmodi studiosus lector moveri non debet, quia aliquid est, veritati appropinquasse, illic etiam ubi non contingit in toto illam comprehendere. In libris etiam Machabaeorum et in Daniele quaedam dicuntur, quae non facile intelligere possis, nisi cognoveris primum eos qui post Alexandrum Magnum in regnum Syriae et Aegypti successerunt: In Daniele siquidem audis regem aquilonis frequenter nominari; ubi per austrum nihil aliud quam regnum Aegypti; et per aquilonem nihil aliud quam regum Syriae, secundum litteram [Col. 0025D] intelligi oportet; quorum reges alternis vicibus, nunc pace nunc bello ad invicem varia tempora habuisse leguntur. Quas vicissitudines, nisi prius eorum gestis cognitis, non facile discernes. Item quod in libro Machabaeorum legimus, Antiochum atque Demetrium eorumque successores pro regno Syriae ex adverso pugnantes, ipsumque regnum quasi paterno jure hinc inde utrosque vindicantes, intelligere non poteris qua de causa factum sit, nisi agnoveris qualiter Seleucus filius Antiochi Magni, rex Syriae, moriens successorem reliquerit Antiochum Epiphaneum fratrem suum. Quo mortuo Demetrius Seleuci filius egressus ab urbe Roma venit in Syriam, in regnum [Col. 0026A] videlicet patris sui. Cujus adventu comperto, exercitus qui cum Antiocho Epiphaneo fuerat, ejusdem Antiochi filium, hoc est Antiochum Eupatorem interfecit. Sicque Demetrius regnum obtinuit. Alexander vero filius Antiochi Eupatoris, cum crevisset, exercitum collegit, oppressoque Demetrio regnum recepit. Post Demetrius filius Demetrii fugato Alexandro potestatem ad se revocavit. Deinde Tryphon quidam Partium Alexandri filium, quem nutriendum acceperat, occidit. Sed illo tandem oppresso, regnum in progenie Seleuci permansit. Haec breviter ad evidentiam lectionis distinximus, ut ea quae scripta sunt, aut non legantur, aut intelligantur. Haec vero tempora Machabaeis insignia fuerunt, quorum primus Judas, zelo divinae legis accensus, impetus Graecorum [Col. 0026B] fortiter propulsavit; quo mortuo Jonathas frater ejus successit. Postremo sanguine et virtute germanus defuncto Symone successit Joannes Hircanus filius ejus, et post Joannem filius ejus Aristobolus, et post Aristobolum Alexander filius ejus; post quem Alexandria uxor ejus tenuit quidem principatum generis, Hircano autem filio suo pontificalem dignitatem tribuit. Hujus Hircani tempore quidam latrunculi ab Hierosolymis egressi circa Ascalonem praedas egerunt, ubi inter caeteros captivos Antipater quidam juvenis, cujusdam Herodis genere Idumaei, qui in Ascalone templi Apollinis sacerdos exstitit, filius, Hierosolymam captivus ductus est. Hic itaque Antipater in domo Hircani aliquot annis [Col. 0026C] serviens, industria ac probitate spectabilis, eidem Hircano domino suo gratiosus exstitit, in tantum ut ei universam domum suam committeret. Circa haec tempora contigit ut Antigonus, Hircani pontificis frater junior, eumdem Hircanum a pontificatu propellens, sacerdotii dignitatem arriperet. Cumque Pompeius consul Romanorum tunc per Syriam exercitum duceret, supradictus Antipater, missus ab Hircano domino suo ad Pompeium veniens, impetravit ut cum exercitu Hierosolymam ascenderet, et dejecto Antigono, sacerdotii dignitatem Hircano reformaret. Pompeius itaque, restituto Hircano, tributa terrae solvenda indixit, atque eumdem Antipatrum universae regioni praefecit recedens. Antipater autem antiquae gratiae non immemor erga Hircanum benignus [Col. 0026D] exstitit, tantaque modestia injunctum officium exercuit, ut tam Judaeis quam Romanis complaceret. Genuit autem filium Herodem nomine; qui post mortem patris tum merito propriae virtutis, tum etiam gratia paternae devotionis a Romanis coronam accepit, et rex factus est. Hic est Herodes, cujus regni anno tricesimo primo natus est Christus. Qui quoniam alienigena primus Judaeae regnum susceperat, audita fama per magos de nativitate regis Judaeorum, territus est. Et ne forte regnum quod usurpaverat, amitteret, quem successorem timuit, exstinguere conabatur. Peremit itaque innocentes, ut, universis morientibus, ille, quem unum insectabatur, [Col. 0027A] non evaderet. Hic etiam Herodes, post alias uxores quas primitus duxerat, Mariannem quamdam, Hircani pontificis neptem, factus rex duxit uxorem, de qua duos genuit filios Alexandrum et Aristobolum. Sed haec cum postea et propter speciem, et propter generis dignitatem insolesceret, animum ejus adversum se graviter exacerbavit; accessit huic molestiae quod ab aliis concubinis de stupro accusata est, in tantum ut etiam Antonio consuli Romanorum, qui tunc in partibus orientis agebat, imaginem sui pictam ad ipsius animum in amorem sui concitandum misisse diceretur. Qua suspicione fractus Herodes sororio suo cum quo consilia sua communicare consueverat, secretum aperit, eamque interfici jubet. Ille vim amoris considerans, et furoris [Col. 0027B] jussa poenitentiam subsecuturam sciens, Mariannem secreto corripit, et nisi adversus maritum humilietur, quod periculum immineat, ostendit. Timor contumacem mansuefecit; sicque brevi mutatis moribus Herodis animum ad amorem sui reparavit. Inter haec cum quadam die solus cum sola blandius jocaretur suumque amorem jactaret: Verum (inquit illa) quomodo amas, quam mortuam malles quam vivam? Nam et interfici me praecepisti. Ille, se proditum agnoscens, cum furore surrexit; et quia jam prius quaedam verba de amore hujus ac sororii sui sinistra audierat, nunc rem auditam quasi probatam credens, jubet utrosque occidi. Post autem poenitentia ductus, furorem furore mutavit, et per singula momenta Mariannem clamans, se sine illa [Col. 0027C] vivere non posse dicebat. Accessit concubinarum pestifera delatio, quae filios in ultionem sanguinis adversus patrem armari testatur. Ille ergo missis Romam litteris a senatu impetravit ut parricidas et insidiatores vitae suae necaret, sicque post matrem filiis trucidatis, et ipse postea quoque diuturnis doloribus contabescens, morte miserabili vitam finivit. Reliquit successores filios, Archelaum regem in Judaea, Herodem tetrarcham in Galilaea, Philippum autem tetrarcham in Iturea et Traconitide regione, et Lisaniam in Abilina. Archelaus autem, cum novem annis post ipsum patrem regnasset, apud Romanos a Judaeis de insolentia accusatus, regno exsulans Lugdunum in exsilium mittitur: ubi et vita functus [Col. 0027D] est. Romani autem ad procurandam Judaeam praesides posuerunt. Herodes autem tetrarcha Galilaeae Philippo fratri suo uxorem ejus nomine Herodiadem filiam Aretae regis Arabum, abstulit, eamque sibi contra morem in conjugium copulavit. Pro quo [Col. 0028A] scelere cum a Joanne Baptista argueretur, suggéstione Herodiadis ipsum Joannem decollavit. Hic est Herodes tetrarcha filius Magni Herodis qui in passione Domini Hierosolymam ascendisse legitur, et qui Jesum a Pilato praeside ad se missum, alba veste indutum illusit, atque ad Pilatum judicandum remisit. Porro Aristobolus filius Herodis Magni, atque hujus Herodis frater ex Marianne matre natus, quem superius a patre Herode et ob suspicionem parricidii trucidatum diximus, filium habuit nomine Agrippam. Qui cum adultus esset, orbatum et exhaeredatum se cernens, quanta potuit pecunia collecta, Romam perrexit; ibique cuidam Caio Caligulae nepoti Tiberii Caesaris familiaritate junctus est. Qui Caius, cum post mortem Tiberii imperium sumpsisset, [Col. 0028B] eumdem Agrippam ob meritum pristinae devotionis in Phoenicia regem constituit. Herodias autem hoc audito, Herodem de ignavia reprehendere coepit, quod videlicet ipse divitiis major et potentiis, a Romano principe hanc dignitatem sibi non acquisisset; qua exprobratione irritatus Herodes, cum ipsa Herodiade pecunia multa assumpta, Romam profectus est. Cumque apud Caium quereretur quod sibi hic honor collatus potius non fuisset, indignatus Caius inconcessa petenti, etiam concessa tollenda decrevit. Sicque Herodes pariter cum Herodiade ad Hispanias in exsilium missus est, hic finis Herodis. Verum Agrippa, qui Herodes cognominatus est, ipse est qui Jacobum fratrem Joannis gladio peremit, Petrumque in carcerem missum quatuor quaternionibus [Col. 0028C] militum custodiendum tradidit. Hic cum quadam die cum Tyriis ac Sidoniis causam acturus processisset, et pro splendore deauratarum vestium solisque radio lucentium Deus et non homo conclamaretur, in superbiam elatus subito ab angelo percussus est. Et post aliquot dies perseverante aegritudine vitam finivit. Huic successit filius Agrippa, qui in Actibus apostolorum (Act. XXV) cum Bernice ⁜ (18-19) matresua ad Festum praesidem visendum et salutandum descendisse legitur, atque cum Paulo eidem praesidi praesentato quaedam jucunde confabulatus memoratur (Act. XXVI) . Hujus tempore regnum Judaeorum a Tito et Vespasiano subversum est. Primus itaque Herodes fuit ille, sub quo Christus natus est, qui et [Col. 0028D] parvulos trucidavit. Secundus filius ejus sub quo Christus passus est, qui Joannem Baptistam decollavit. Tertius Agrippa Herodes, cujus avus fuit primus Herodes. Secundus patruus qui Jacobum interfecit.

• In Prologum divi Hieronymi in Pentateuchon. Cap. I.
• De nomine primi libri Pentateuchi. Cap. II.
• Quod scribendo Genesim Moyses fuit historiographus et propheta, et quod duo sunt in ea attendenda: utpote veritas rerum gestarum, et forma verborum. Cap. III.
• Quae sit intentio Moysi in Genesi: et an omnia simul creata sint. Cap. IV.
• De materia prima, quando, ubi et qualis creata sit. Cap. V.
• De operibus sex dierum distinctis. Cap. VI.
• Expositiones tam verborum quam sententiarum Geneseos, per singula fere (uti ea adnotabimus) capita. Cap. VII.
• Adnotationes expositoriae in Exodum quae constituunt. Cap. VIII.
• Adnotationes in Leviticum haec habent capita:
• De nomine Levitici, et quinque, in eo distincte tractatis, quae sunt sacrificia, personae, tempora, loca et causae, Cap. I, quod adnotat. in Pentateuchon est. Cap. IX.
• De sacrificiis, oblatione, et libatione. Cap. II et totius libri X.
• De personis a quibus fiunt praedicta. Cap. III et totius XI.
• De temporibus et causis in eis offerendi. Cap. IV et XII.
• De locis, causis et expositione litterali Levitici. Cap. V et XIII.
• Adnotationes paucae in Numeros. Cap. XIV.
• Adnotationes etiam paucae in Deuteronomium. Cap. XV.

Desiderius proprium nomen est: hinc Desiderii mei, subauditur amici; desideratas accepi epistolas. Quid cum Daniele sortitus est nomen, quoniam ipse Daniel vir desideriorum vocatus est ab angelo; sicut iste nunc Desiderius appellatur. Quod vocabulum praesagio quodam futurorum impositum dicitur, ut in eo quod Desiderius vocatus est, desiderabilem futurum, vel desiderabilia postulaturum significaretur. Pentateuchon graecum nomen est, quod in latinam linguam translatum quinque voluminum interpretatur. πέντε pente enim graece, latine sonat quinque τεῦχος, teuchos, volumen. Hinc Pentateuchon opus quinque voluminum [Col. 0029B] sive librorum. Significat autem quinque libros legis editos a Moyse. Suggillationem, detractionem sive oppressionem quidam interpretantur, quasi subgulationem a sub et gula: sicut suffocatio quasi subfaucatio a sub et fauce dicitur. Ita ingenium quasi vinum probantes, quo superveniente novo vetus acescit; cum eisdem similitudo non sit: quia ex sensu praesentium sapientis antiquorum dulcior apparet vili portione. Judicio meo exiguum est et contemptibile quidquid facere possum in domo Domini. Editioni antiquae, id est translationi Septuaginta, quae antiquior caeteris: translationem Theodotionis: [Col. 0030A] adjiciens illi ex translatione Theodotionis, quia minus ante habuerat. Deinde appositis duabus notis, id est, asterisco et obelo, omne opus, id est, totam seriem ejusdem antiquae editionis distinxit. Asteriscum namque quod interpretatur stellula, iis locis apposuit ubi adjectione facta, quae minus ante fuerunt, supplendo dilucidaverat. Obelum vero, quod verum dicitur, quia ea quibus apponitur quasi confodienda et perimenda significat, adjunxit iis, quae eadem editio antiqua superflua continebat ⁜ (20) . Quod vero supradictae editioni Septuaginta multa desint quae in Hebraica veritate reperiuntur, ex iis ostenditur quae Evangelistarum et Apostolorum auctoritas promulgavit; in quibus multa de Veteri Testamento legimus, quae in nostris codicibus secundum septuaginta [Col. 0030B] interpretes non habentur: ut est illud: Ex Aegypto vocavi filium meum, et caetera in littera quae sequuntur; quae omnia proprium syntagma, id est, compositionem requirunt. Ne forte quis dicat, hoc in Hebraica veritate secundum sensum, et non ad verbum contineri; ideo dicit, proprium syntagma desiderant, ut suorum verborum forma et compositione exprimantur Quia igitur in Septuaginta non inveniuntur, ad Hebraicam veritatem curramus, ubi inveniuntur. Quod, id est defectum nunc esse in Septuaginta translatione, multi ignorantes, apocryphorum scilicet librorum deliramenta sectantur, in [Col. 0031A] quibus nec auctoritas nec veritas est. Et iberas naenias, id est eorundem dicta, iberis naeniis, id est Hispanicis fabulis comparanda; praeferunt libris authenticis, id est, hebraicis, in quibus et auctoritas et veritas prima est. Si autem quaeritur qua de causa sic erraverint Septuaginta: causas, inquit, erroris non est meum exponere; tamen Judaei in excusationem eorum dicunt hoc eos ex industria fecisse; quod quaedam, quae in hebraica veritate erant; aut omnino tacuerunt, aut aliter interpretati sunt: maxime ubi Scriptura sacra aliquid de Patre et Filio et Spiritu sancto testatur; propter Ptolemaeum, qui unius Dei cultor unitatem deitatis noverat, sed Trinitatis mysterium capere non valebat, praecipue, ne hoc magis Platonicum quam divinum esse videretur: [Col. 0031B] Plato quaedam vestigia Trinitatis ἐν τῷ περὶ τοῦ ἀγγαθοῦ καὶ νοῦ, id est in libro De bono et mente; sive in Agathone et mente, et de mundana anima dogmatizaverat. Sed si forte haec excusatio pro septuaginta interpretum errore recipitur, tamen hoc nullo modo approbandum est, quod quidam eos singulos per singulas cellas divisos, omnino eadem scripsisse mentiuntur; quia si hoc verum fuisset, Aristarchus ejusdem Ptolemaei Hyperaspistes, id est protector et propugnator, qui ejusdem Ptolemaei facta fideliter defendit; et Josephus, qui multo post tempore gesta illius scripsit, non tacuissent. Si enim in hunc modum divisi sine collatione mutua eadem omnino et indifferentia dixissent, vates potius et prophetae quam interpretes dicendi essent: quod dicere non [Col. 0031C] convenit. Aliud est enim esse vatem, aliud interpretem: nisi forte aliquis insipiens astruere velit idem esse vatem, et interpretem; quod si concessum fuerit, hoc ridiculum inde consequitur, quod Tullius, qui quosdam oratorum libros de graeco in latinum transtulit, rhetorico afflatus spiritu eos transtulisse dicetur; hoc est quod dicit. Nisi forte putandus est Tullius afflatus rhetorico spiritu transtulisse Oeconomicum Xenophontis et Platonis Pythagoram ⁜ (21) , et Demosthenis (subaudi orationem) pro Ctesiphonte, id est libros illos quorum primus inscribitur Oeconomicus Xenophontis, secundus Pythagoras Platonis: quemadmodum legimus Timaeum Platonis inscriptum librum quem Plato ipse composuit et [Col. 0031D] inscripsit nomine discipuli sui Timaei. Pari modo fortassis et hunc librum Plato composuit, quem Pythagoram Platonis voluit appellari; vel propterea quod Pythagoras in eodem libro loquitur, vel quod quae ibidem scripta sunt, de ipso dicuntur. Sic et Xenophontis liber; cui nomen Oeconomici, id est, dispensatoris praefigitur, Oeconomicus Xenophontis appellatur. Tertius liber, cujus titulus est Demosthenis pro Ctesiphonte, ejusdem Demosthenis est, pro causa Ctesiphontis factus: quemadmodum liber Tullii, in quo causa regis Dejotari agitur, Tullius pro Dejotaro vocatur. Sic igitur si Septuaginta interpretes vates dicimus, quia interpretes fuerunt, [Col. 0032A] Tullium quoque, qui interpres fuit, vatem esse dicemus. Aut etiam aliud inconveniens: quod si eos Spiritu sancto locutos asserimus, eumdem Spiritum sanctum aliter per ipsos, et aliter per Apostolos locutum invenimus, sibique contrarium Spiritum sanctum; per quem isti scriptum esse falso testati sunt, quod illi omnino tacuerunt. Ex quibus omnibus constat, Septuaginta interpretes humano, non divino spiritu locutos, ac per hoc, si, utpote homines, erraverunt, inconveniens nullum esse. Igitur, o aemule qui tantopere Septuaginta interpretes defendis, quid livore torqueris, cum audis illos reprehendi? Sicubi tibi in translatione videor errare, interroga Hebraeos, utrum scilicet nostra, an illorum translatio verior sit. Illi tibi dicent: quia quod [Col. 0032B] illi habent de Christo, tui codices secundum Septuaginta interpretes scripti non habent. Quod si dicere volueris, idcirco Hebraeos testimonia ab apostolis falso usurpata habere, cum in translatione Septuaginta non inveniantur, quia ea postea prolata habuerunt librisque suis ascripserunt, hoc jam aliud est defensionis genus, in quo tamen verisimilitudo nulla est, cum illi non solum falsa refellere, sed vera etiam, si possent, libenter negare vellent. Postremo si dixeris, idcirco magis approbandam esse translationem Septuaginta, quam Hebraicam veritatem, quod veriora sint exemplaria Graeca quam Hebraea, et Latina quam Graeca, nihil proficis; cum e contrario veriora sint Graeca quam Latina, et Hebraea quam Graeca.

Liber iste, qui primus est divinorum voluminum Hebraice dicitur Beresith, quod tantumdem valet, ac si diceretur, in principio. Quidam Hebraei habent consuetudinem ut imponant nomina libris suis a principio libri, id est, a prima dictione, sicut et nos nominamus unum Psalmum, Miserere mei Deus: et alium: Beati immaculati. Graece autem dicitur Genesis, tum propter generationem coeli et terrae, quam primo tractat, tum propter creationem hominis, sive propagationem generis humani super universam faciem terrae. Et in istis tribus progressionibus proprie sistit, et terminat hunc librum.

Sciendum quod Moyses in hoc libro est historiographus texens historiam a principio mundi usque ad mortem Jacob. Et sicut prophetice narrat quaedam quae fuerunt ante creationem hominum, ita et in benedictionibus quaedam futura praedicit Jacob post mortem suam, quae ibi introducit; et sic exhibitio futurorum in argumentum est fidei praeteritorum; sicut e contrario juxta Gregorium, qui dicit quodam loco quod exhibitio praeteritorum fides est futurorum. In hoc autem libro duo praecipue attendenda [Col. 0033A] sunt: scilicet veritas rerum gestarum, et forma verborum; quia sicut per veritatem verborum cognoscimus veritatem rerum ita contra, cognita veritate rerum, facilius cognoscimus veritatem verborum; quia per istam historicam narrationem ad altiorum rerum intelligentiam provehimur.

Intentio ejus est in hoc libro, tria principaliter ostendere. In primis Deum Creatorem, et materiam creatam et formationem ejus, et totum hoc ad laudem Dei, et utilitatem hominis: cui utile est Deum admirari et venerari. In eo quod creavit, id est de nihilo fecit mundum, miramur ejus potentiam. In eo quod ornavit, id est pulchrum fecit mundum, ejus [Col. 0033B] sapientiam miramur. In hoc enim differunt auctores nostri a philosophis, quod philosphi Deum opificem tantum, et tria ponunt principia: Deum, materiam, et archetypas ideas; nostri vero unicum ponunt principium, et hoc Deum solum. Et cum hoc constet apud omnes divini verbi tractatores, scilicet quod unum solum sit principium, de modo tamen creandi magna quaestio est. Quidam enim dicunt, Deum omnia simul fecisse quaecunque; alii distinguunt per sex dierum operationem ⁜ (22) , et dicunt illam distinctionem figurativam esse, et propter mysterium tantum, nec ita fuisse ad litteram. Et hoc volunt probare illa auctoritate: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccl. XVIII) . Et alia etiam de hoc eodem libro sumpta ubi recapitulando post opera sex dierum: Istae [Col. 0033C] sunt, inquit, generationes coeli et terrae, quando creata sunt in die quo fecit Deus coelum et terram, et omne virgultum agri (Gen. II) . Dicunt etiam hanc rationem, quia non Deo convenit ad modum hominis aliquid imperfectum facere, aut inordinatum aut deforme. Sed facile est illas auctoritates solvere. Contra hanc rationem quoque possumus dicere, quod Deus, qui in momento poterat omnia facere, sex diebus distinxit opera sua, non propter suam (quae nulla est) impotentiam, sed propter rationabilium creaturarum instructionem et exemplum. Sicut enim prius rebus dedit esse, et postea pulchrum esse, ita et angelo, et homini, quibus dederat rationales esse, si perstitissent, dedisset et beatos esse; et hoc [Col. 0033D] esset pulchrum esse. Quod exemplum quia neglexit angelus, respiciens adesse suum quod rationale erat, nimium de se praesumens, cecidit irrecuperabiliter, sicut alii immobiliter sunt confirmati. Ad hominis vero reparationem sex diebus distinguere voluit opus suum, ut in hoc haberet homo animum occupatum ad sui institutionem. Quod autem Deus dicitur creasse aliquid imperfectum aut informe, non nocet, nec est inconveniens; quia ad comparationem majoris perfectionis aut pulchritudinis, quas ipsemet per se quando oportuit, addidit, dici debet: sicut quotidie [Col. 0034A] facit pueros imperfectos quantum ad augmentum quod sequitur, sed tamen perfectos ad numerum partium, manuum scilicet, pedum, et caeterorum membrorum, et haec sententia probabilior videtur.

Quaeritur etiam quando, et ubi, et qualis creata sit materia rerum; sed constat quod in principio temporum ante omnem diem, ita scilicet ut simul coeperint tempus, et materia, et in eodem tempore angelus; de qua re dictum est: Prima omnium creata est sapientia, non ante mundi constitutionem, sicut quidam Graeci existimaverunt cui sententiae alludens Hieronymus dicit: Quis novit quot annis aut lustris ante mundum angeli laudaverunt Creatorem [Col. 0034B] suum? Et consimile Salomon dicit in quodam loco: Quis novit, an spiritus jumentorum feratur inferius, hominum superius? (Eccl. I, III.) Neuter tamen ponit hoc pro sententia, quod in quaestione proponit. Propterea dicimus simul creata esse tempus et materiam, quia tempus non est aliud nisi mutabilitatis successio, quae cum mutabili materia coepit esse; ubi autem formata modo consistit, ibidem creditur prius creata, implens etiam tunc eamdem capacitatem localem quam modo implet. Creata est autem informis, non ex toto carens forma; sed ad comparationem sequentis pulchritudinis et ordinis, informis potest dici. Terra autem erat in medio, habens in se alveos et venas, receptacula scilicet aquarum, tam super terram quam intra eam [Col. 0034C] labentium. Tria vero reliqua elementa confusa in unum ad modum spissae nebulae ferebantur super terram ex omni parte ac superficie terrae, usque ad empyrium summum: et ideo nomine terrae appellantur, ubi dicit: Creavit Deus coelum, et terram (Gen. I) .

Prima die distinxit Deus ignem a caeteris elementis, et hoc est quod ipse dicit: Fiat lux, id est distinguatur ignis a caeteris elementis. Fieri enim in hoc loco distingui intelligitur. Fecit enim Deus omnia, et creando et distinguendo, non operatione, sed sola voluntate, quae fuit ab aeterno. Ignis vero distinctus lumen praebuit mundo inferiori qualecunque [Col. 0034D] et motum habens circularem; quasi quaedam lucida nubes circumferebatur, sicut modo sol. Ortu et occasu illius fecit tres primos dies et noctes. Qualis autem forma ei fuerit, rotunda scilicet an longa, ignoratur. Creata autem creditur lux illa in eo loco ubi sol oritur, et ita initium illius primi diei non praecessit aurora sive mane, id est lux praenuntia ortus solis; quod caute innuens Scriptura distinguit naturalem diem per duos extremos articulos, ita: Et factum est, inquit, vespere, quod est finis artificialis diei, et factum est, mane, quod est [Col. 0035A] finis noctis. Dies enim incipit ab ortu solis et terminatur in occasum. Quod per aequalitatem aequinoctialis diei et noctis potest probari. Et totum illud spatium est unus dies naturalis.

Secunda die factum est firmamentum, ut divideret aquas ab aquis. Beda dicit quod firmamentum sit de aquis solidatis quasi crystallinus lapis; quod verisimile videtur, cum color ejus hoc visibus nostris indicet. Alii dicunt quod igneae naturae sit. Quod autem aquae super firmamentum sint, et in Genesi et in Propheta etiam habetur; ubi dicitur: Aquae quae super coelos sunt, laudent nomen Domini (Psal. CXLVIII) . Quales autem sint aquae illae, non est nobis certum. Dicunt tamen quidam expositores quod glacialiter ibi solidatae sunt; mihi autem verisimilius [Col. 0035B] visum est quod vaporaliter suspensae, ad similitudinem vaporis scilicet, fumi vel nebulae ibi consistant.

Tertia die congregatae sunt aquae in locum unum; id est alveum proprium, et abyssum matricem aquarum, vel locum magni maris et omnium aliorum, vel subterraneam concavitatem. Unde per tracones, id est ductus subterraneos flumina derivata sunt, et sub terra, et super terram, et arida apparuit, et accepit vim germinandi.

In quarta die de luce sive igne praedicto, meliorando cum forma et splendore, fecit solem. Quod de supra memorato igne factus sit sol, inde conjicimus, quod de lege factum est quodammodo Evangelium et in nuptiis de aqua vinum. Sicut enim per [Col. 0035C] significantia aliquando comprehendimus veritatem significatorum, ita e contrario per significata, et hic et alibi saepe possumus conjicere veritatem significantium. Solus sol propriam habet lucem, et solus de igne factus est; stellae autem omnes, sicut, et luna, de aerea materia factae sunt, et tantam relucent et non lucent.

Quinta die pisces et aves de aquis facti sunt; unde illud: partim remittis gurgiti, Partim levas in aera ⁜ (25) . Sexta die produxit terra animalia diversi generis: et in eadem factus est homo ad imaginem, et similitudinem Dei. Et merito post omnia factus est homo, qui omnibus praeferendus erat. Haec sunt opera sex dierum. Tribus primis diebus Deus cuncta [Col. 0035D] in materia creavit, et ordinavit: tribus vero sequentibus diebus ornavit. Sed modo veniamus ad litteram.

In principio creavit Deus coelum, et terram. Tria superiora elementa coelum vocat. Terra autem erat inanis et vacua. Inanis a seminibus; vacua a germinibus; vel inanis propter concavitatem: vacua, quia in tanta concavitate terrae non erat nisi aer et nebula. Tenebrae autem erant super faciem abyssi. Tenebras [Col. 0036A] possumus dicere nebulam illam, scilicet commistionem trium elementorum, ignis, aeris, aquae; abyssum concavitatem. Vel aliter: nebulam, abyssum, et tenebras, absentiam lucis. Et spiritus Dei ferebatur super aquas. Spiritum Dei vocat ejus intentionem, qui quasi artifex operi formando praecerat, aquas vocat nebulam illam propter mobilitatem: et ita eamdem rem modo abyssum propter profunditatem, modo tenebras propter absentiam lucis, modo aquas propter mobilitatem appellat. Nota quod terra et aer non mutaverunt priora loca, sicut ignis et aqua, propterea quia terra et aere ubique indiget humana natura: terra, ut sustentetur; aere, ut trahat et emittat flatum quo vita subsistit. Calore vero ignis et aquae humiditate non [Col. 0036B] semper eget. Fiant luminaria in firmamento caeli. Ecce incipit dicere de ornatu trium sequentium dierum post distinctionem trium praecedentium: et primum de ornatu superiorum dicit: Sicut sol diem inchoat, et terminat per ortum et occasum, et distinguit in certas partes per processum, et discernit a nocte per lucis suae splendorem, similiter luna, et stellae dividunt noctem. Tempus distinguitur per solem, quod modo necessarium est ad reparationem generis humani: cum enim tempus sit successio mutabilitatis, necesse est eam esse modo, ut homo de hoc statu imperfectionis perveniat ad immutabilitatem, et perfectionem, ad quam cum perventum fuerit, non erit mutatio necessaria, sed potius tunc fit mala: mutatio enim a perfectione in imperfectionem relabitur. [Col. 0036C] Et sint in signa, et tempora, scilicet quarumdam nostrarum actionum, sicut seminandi, metendi, transfretandi et hujusmodi. Non enim important necessitatem aliquam animis nostris, ut auferant liberum arbitrium, inclinando eos ad quaslibet actiones, sicut fabulantur genethliaci. Verum est tamen, quod quodammodo corporibus dominantur. Tria enim mirae virtutis et efficaciae fecit Deus in creaturis, herbas, lapides, stellas. Herbae enim frigefaciunt, et calefaciunt, et totum statum corporis permutant: quam potentiam a Domino in creatione susceperunt. Lapides similiter statum corporum diverso modo permutant. Stellae quidem omnes, et principaliter planetae in corporibus subjectis suos habent effectus [Col. 0036D] permutandi mediante aere. Immutatis vero corporibus per affinitatem quam habent cum animabus sibi adjunctis, et ipsae quoque animae mutantur, gaudium vel tristitiam, et consimiles affectiones sortientes ab extrinsecis. Istae tamen affectiones non in tantum dominantur animis hominum, ut actiones nostrae magis sequantur eas, quam discretionem mentis, et liberum arbitrium. Ista autem opinio (ut aiunt quidam sancti) orta est ab Hercule, Atlante, Prometheo: qui creduntur fuisse daemones incarnati, et tradiderunt mathematicam, falsam quidem doctrinam, sed per quasdam verisimiles rationes eam probaverunt ut facilius deciperent homines: et istam sollicitudinem [Col. 0037A] intimarent. Animam viventem atque motabilem, vel mutabilem; ut est in Hebraeo. Quidquid enim factum est propter hominem, fecit Deus ad mutationem, et mortem: hominem vero solum ad immortalitatem. Quam produxerant aquae, id est produxerunt, vel postquam Deus creavit. Crescite, id est multiplicamini: ut unum sit glossa alterius. Jumenta, et reptilia, et bestias tria ponit. Jumenta quaecunque mansuescunt. Reptilium tria sunt genera: trahentia, serpentia, repentia. Trahentia sunt vermes, qui primo terram figentes ore, sese postea trahunt. Serpentia, serpentes qui extra cutem pedes non habent, sed intra habent costas, quibus innitentes toti simul feruntur. Repentia qui extra cutem pedes habent, ut batracae, lacertae, stelliones. Bestiae [Col. 0037B] dicuntur ferae, quae laedunt ungue vel dente, vel animi bestiali stultitia, ut lupus. Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostram. Primo dixit: In principio creavit Deus coelum et terram. Deinde dixit: Fiat lux, hic tertio adjungit: Faciamus hominem, etc. In hoc vocari possunt tres progressus. Primum opus, deinde informans verbum, tertio consilium, per hoc, quod hic adjungit: Faciamus hominem, etc. Nec propterea consilium inducit, quin aeque possit facere et magna et parva; sed ut dignitatem creati hominis ostenderet, et ut nos cautos reddat, ne dedignemur consilium accipere et ab aequalibus et a minoribus; cum ipse ad angelos ita loquatur, quorum ministerio forsitan formatum est corpus hominis. Vel quod melius est, accipiamus [Col. 0037C] consilium Trinitatis fuisse, et per verbum plurale distinctionem personarum; per hoc quod subjungit singulariter ad imaginem et similitudinem nostram, unitatem essentiae. Quid autem vocet imaginem, quid similitudinem, videamus. Imago est in lineamentis similibus; similitudo in cujuslibet ejusdem proprietatis participatione. Imaginem Dei ad hominem possumus dicere recognitionem veritatis; similitudinem, dilectionem unitatis; quae in utroque scilicet Deo et homine sunt. Ad imaginem Dei factus est homo secundum animam. Sicut enim imago rei cernitur in speculo; ita anima in sua ratione Deum cognoscere potest. Ad imaginem, quia non est ei usquequaque similis. Filius imago est patris, non ad imaginem, quia quidquid habet pater, totum habet [Col. 0037D] et filius per naturam. Homo vero ita est imago Dei, quod ad imaginem, quia non per naturam, sed participatione vel imitatione habet ea quae Dei sunt. Vel ad imaginem Dei, quae in Deo est, sicut est omnium creaturarum in mente. Ad similitudinem, quod ipsi Deo similis est homo, in eo quod, sicut ab uno Deo omnia, ita ab homine omnes homines. Vel imago, quod est rationalis. Similis, quod sicut Deus hominibus, ita homo animalibus dominatur. Praesit piscibus maris, etc. Dominari debuit homo omnibus; sed per peccatum amisit dominium et in maximis et in minimis. Retenuit tamen dominatum in mediis ad consolationem. In maximis, ut in leonibus [Col. 0038A] perdidit dominium, ut cognosceret se amisisse dignitatem propriam. In minimis amisit, ut in pulicibus, et muscis, ad cognoscendum suam vilitatem. Unde Dominus exercitum vesparum misit ad vindictam contra Aegyptum, ut notaretur eorum vilitas. Ad imaginem Dei creavit illum: hoc inculcat ad expressionem, ut, in hoc quod Deus notet, reperiatur homo similis Deo, id est in simplicitate substantiae et multiplicitate scientiae, et hoc secundum animam. Et erant valde bona. Nota tres gradus: bonum simpliciter, quamlibet creaturam: valde bona, universa simul: summe bonum, solum Deum.

(Gen. II.) Istae sunt generationes coeli, et terrae. Haec recapitulatio videtur contraria esse suprapositae expositioni sex dierum ⁜ (27) . Ibi enim visus est [Col. 0038B] dixisse, sex diebus omnia esse creata: hic vero uno die; sed si diem confuse pro tempore accipiamus, et verisimilis et facilis erit solutio: et sic de tempore sex dierum dictum fuisse intelligetur. Generationes vel active vel passive possunt accipi. Passive sic, coelum et terra generata, sunt ista, id est talia; vel active, id est operatus est Deus circa ea. Antequam oriretur, etc. Id est ita operatus est Deus, antequam, operatione artificis imitantis et juvantis naturam, arbores et herbae crescerent per successionem, sicut modo, scilicet in momento, reddidit arborem perfectam, et fructum afferentem: similiter, etc.

Prius quam germinaret; quia totum simul provenit in perfectum statum. Non enim pluerat Deus, etc. Quare nec opere naturae, sicut modo, nec opere [Col. 0038C] artificis tunc provenirent incrementa rerum, aperit, dicens: Non enim pluerat, unde terra fecundata per calorem supervenientem pullularet; quod est opus naturae. Nec adhuc homo, id est artifex, erat, qui terram coleret. Sed fons ascendebat, etc. Quasi dicat, non pluerat, sed fons ascendit. Quod est dicere: etsi non habebant auxilium per pluviam ut crescerent, habebant tamen per fontem remedium arbores et herbae creatae ne arescerent. Fons iste potest intelligi abyssus, scilicet matrix omnium aquarum, ex qua omnes fontes aquarum, et flumina egrediuntur, vel singulare leges pro plurali, ut dicatur fons, id est fontes. Ascendit universam superficiem rigans: non diluvium faciens, sed sicut modo humorem [Col. 0038D] in alimentum terrae ministrans; non enim sola illa terra quae circa ripas est fluminum humectatur et irrigatur ab aqua vicini fluvii, sed circumquaque usque ad duodecim vel sexdecim stadia per tracones infundi creditur. Formavit igitur Dominus Deus hominem, etc. Quia homo non erat, qui terram coleret? igitur formavit, etc. Hic primum vocat Deum Dominum, quia tum primum vere fuit Dominus, quando servum scilicet hominem habuit. De angelo enim non facit mentionem; sed sicut historiographus de visibilibus intendit, hominem, id est corpus ejus, dicit formatum de limo, qui est terra tenax, ut per hoc hominem ad mortalitatem factum, id est mori posse, innuat; vel per hoc admonet [Col. 0039A] eum cogitare de vilitate sua, ut humilitatem sequatur. Et inspiravit, scilicet corpori praeparato, animam, praecipue in faciem; quia in ea vigent operationes animae in corporalibus sensibus, et in ea discernitur utrum homo vivat an non, facilius quam in caeteris partibus. Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio. Non antequam coelum et terram crearet (ut videtur velle Hieronymus) sed a tempore conditionis, quod fuit tertio die. In quem posuit hominem. Extra paradisum voluit eum facere Deus, ut intelligeret se ex gratia, non ex natura, in paradiso locatum. Lignum vitae: duo ista ligna, id est lignum vitae, et lignum scientiae boni et mali, propter majora sacramenta quae significant, dicuntur fuisse in medio, et diversis [Col. 0039B] de causis habent haec nomina. Lignum enim vitae, quia in se habuit naturam ut continuaret homini vitam. si comederetur competenter. Factus est enim homo mortalis, et immortalis. Sed sic immortalis, quod poterat non mori, per cibi sustentationem quo egebat. Item mortalis, quia perire potuit per extrinsecam violentiam. Sed Deus ita munierat eum intus per lignum vitae sumptum in cibum, et extra per divinam potentiam, ut posset non mori. Intus portam negligentiae per rationem humanam, extra portam violentiae obserans per divinam custodiam; ut, nisi homo, ratione abutens, portam negligentiae aperiret, nunquam per portam violentiae aliquid nocivum intraret; sed quia noluit sibi cavere, ut servaret portam sibi commissam, merito Deus deseruit [Col. 0039C] ejus custodiam. Lignum autem scientiae dictum est, non propter naturam quam in se haberet; sed quia per ipsum scitum est utrum esset homo bonus an malus, id est obediens an inobediens. Vel quia per obedientiam ejus habiturus erat homo bona ad quae transiret, per inobedientiam vero mala, quae ei comminatus fuerat Deus; vel quia per ipsum experimento utrumque cognovit. Quae autem sint illa sacramenta principalia, pro quibus illa ligna posita fuerint in medio paradisi, sic accipe. Lignum vitae datum fuit homini ad sustentationem vitae temporalis. Per lignum autem scientiae obediendo habiturus erat aeternam vitam. Et fluvius egrediebatur. Hic est fons supradictus, vel fluvius oriens a fonte illo, [Col. 0039D] prius unus, post in quatuor divisus, de loco quodam voluptatis, id est paradisi, non quod ibi ortus statim exiret ad alia loca, sed ad irrigandum paradisum egrediens. Qui inde dividitur, vel in ipso paradiso, postquam aliquandiu ut unus manavit, vel postquam a paradiso egressus est. Quaeritur quomodo et in paradiso oriantur haec flumina, et in terra nostra habeant notos fontes, ut dicit Beda. Unde et quidam affirmant totam terram futuram paradisum, si homo non peccasset, totam autem factam exsilium per peccatum. Nos vero, etsi probabiliter ita dici possit, non asserimus nisi quod sancti communiter asserunt, scilicet paradisum esse quemdam locum determinatum in parte terrae, et flumina illa ortum habere in paradiso, et item a terra ibidem absorpta, et extra paradisum [Col. 0040A] iterum oriri, qui secundi ortus nobis noti sunt. Praecepit ei Deus de omni ligno paradisi, etc. Ecce dat praeceptum per quod, si servaret homo, custodiret paradisum; et hoc solum est praeceptum, de ligno scientiae ne comedas. Quod autem praemittitur: ex omni ligno paradisi comede, permissio est. Et primum blanditur permittendo, post durius locuturus in prohibitione. Sed quaeritur quare absque omni praecepto non dedit Deus homini bonum quod daturus erat ei? Quare etiam tot permisit, et unum solum prohibuit? Quare etiam, quod prohibuit, non praecepit comedere: quod homini esset facilius, et aequivalens obedientia ad meritum? Praeceptum datum est, ut per meritum obedientiae gloriosius obtineret bonum. Multa concessa sunt, ut fragilitati [Col. 0040B] hnmanae provideretur, et ut non posset excusari inobedientia. Non praecepit comedere de ligno scientiae boni, et mali, ut pura esset obedientia. Causaretur enim diabolus, dicens non tantum propter praeceptum hominem comedere de illo ligno, quantum pro sua utilitate. Faciamus ei adjutorium simile sibi. Quia multa jam habebat adjumenta, sed tamen omnia dissimilia erant. Adduxit ea ad Adam, etc. Vel sexto, die sicut ordo narrationis videtur continere, vel longo tempore post, quando diversa in diversis locis forte vidit. Quod autem ad eum adducta sunt, haec est ratio, scilicet quia futurus erat dominus super omnia illa, et ideo decebat ut pro arbitrio suo daret eis nomina. Immisit ergo soporem in Adam: hoc ideo factum est, ne, si vigilanti auferret costam, [Col. 0040C] videretur Deus eum laesisse; nunc vero ita leniter eam sumpsit, quod nec etiam dormientem excitavit. Quod quidam quaerunt, utrum plures costas habuit prius in illo latere de quo illa costa sumpta est, quia si sic, tunc Adam per eam erat superfluus; sin autem non plures nisi quot in alio latere habuit, tunc postea diminutus fuit, frivolum est; quia nec dentes puerorum, qui postea mutantur, dicuntur superflui; nec ipsimet, quamvis nondum habeant naturae augmentum, diminuti judicantur. Sed potius attendendum est quod nec de capite, nec de pedibus viri sumptum est id unde fieret mulier, ne aut domina, si de capite, aut ancilla, si de pedibus putaretur. Ideo de medio, id est costa sumi decuit, ut socia intelligeretur. [Col. 0040D] Quaeritur etiam utrum, cum additione rei extrinsecus sumptae de costa illa facta sit mulier, an de sola costa? et dicunt quidam additum esse. Sed si ad perficiendum corpus mulieris de costa illa Deus extrinsecus argumentum sumpsit, cum illud quod addebatur majus, quam ipsa costa fuerit, potius de illo mulierem factam Scriptura debuit dicere, unde plures partes substantiae suae acceperit. Restat igitur ut dicamus costam illam in semetipsam multiplicatam, et ex ea mulierem formatam, nullo additamento extrinsecus sumpto. Majus enim fuit de nihilo omnia facere, quam parvam substantiam in ipsam multiplicare. Idem dicimus de illis quinque panibus in Evangelio. Et replevit carnem pro ea. Ne aut turpis esset fossa, si vacua omnino; aut, si os [Col. 0041A] pro osse regeneretur, nullum signum remaneret ablatae costae, per quam constat, unum tantum principium esse totius generis humani; et ideo retentum est signum, et sicut cicatrices Christi in triumphum. Quamobrem relinquet homo, etc. Duae istae tantum personae in paradiso excluduntur, scilicet ne pater cum filia, aut filius cum matre coeat. Lex autem decem personas, Evangelium, usque ad septem generationes omnes excludit. Quid est quod dicit relinquet? nunquid ut prius faciat, et postea dimittat? non. Sed relinquet, id est nunquam carnaliter adhaerebit. Nec dicendum quod relinquat habitatione aut omnino dilectione, sed privilegio dilectionis quod ad uxorem transferre debet, et etiam relinquat subjectione, et tutela paterna a qua emancipatus est; [Col. 0041B] ex quo fit paterfamilias, ut curam propriae familiae impendere possit. Et erunt duo in carne una, id est tanta erit dilectio inter virum et mulierem, quod utriusque spiritus nullam habebit differentiam inter carnem a se vivificatam, et carnem alterius dilectam et, si possent, in una et eadem carne libenter habitarent. Et quia in re non possunt facere hanc unitatem, quod possunt, faciunt unionem dilectione, vel in carne una, scilicet in generatione unius carnis, id est prolis, cooperabuntur.

(GEN. III.) Sed et serpens, etc. ⁜ (28) . Permissus est homo tentari, quia aliter non esset gloriosum stare. Sed nota quod non est tentatus per aliquam simplicem bestiam, ut est columba vel agnus, ne posset scilicet excusare transgressionem, dicens: Quis putaret [Col. 0041C] dolum inesse in hujusmodi specie vel forma? Cur praecepit vobis Deus? Caute fingit se dubitare de praecepto prohibente, ut et mulierem faciat dubitare, et Deum, qui tam boni ligni fructum prohibuit, ostendat non tantum eos diligere quantum oportebat. Ne forte moriamur. Nota, Dominus affirmavit, dicens: Morte moriemini. Mulier dubitavit, inquiens: Ne forte moriamur. Unde diabolus, sperans per hoc se posse efficere quod volebat, plane ut adversarius, negavit, dicens: Nequaquam moriemini. Aperientur oculi vestri. Divinam cognitionem, qua Deus omnium naturas perfecte et uno intuitu comprehendit, promittit ei: Et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Duo promittit, dignitatem, et abundantiam rerum, ut [Col. 0041D] unum persuadeat, id est comestionem pomi. Per duo illa quae promittit, inducit in superbiam et avaritiam, unde ipsa mulier, aestuando dubitans, atque ponderans promissa diaboli, et prohibitionem Dei respexit ad lignum, et ita capta est gula, ut etiam absque promissis diaboli per solum visum ad esum ligni persuasa est merito, ut qui in sordibus est, sordescat adhuc. Dicitur tamen comestio pomi primum peccatum, sed actuale intelligendum est, quia praecesserunt superbia et avaritia. Aperti sunt oculi amborum, non quod viderent aliqua quae non ante viderant, sed quia visu percipiebant et cogitabant tale quid quod non ante. Cumque cognovissent se esse [Col. 0042A] nudos, id est nuditatem disconvenire pro motu illicito et quia auferre non potuerunt, tegere voluerunt partes illas in quibus motum illicitum senserunt. Juste quidem inflicta est homini haec poena a Domino, ut quia ratio noluit obedire suo superiori, id est Deo, nec ei obediat suum inferius, id est caro. Ex misericordia tamen Dei, et ut homo subsistere possit, factum est ut caeterae partes corporis ad nutum rationis stent aut moveantur. Una autem pars rationi non obedit, in signum transgressionis, scilicet pudenda. Ideo videlicet, quia tota propagatio generis humani per partem illam erat transitura. Scriptum est in ea, quasi in porta, signum inobedientiae parentum, inobedientia inflicta membrorum. Folia ficus. Per hoc quidam existimant ficum [Col. 0042B] fuisse lignum scientiae boni et mali. Et quia Dominus dixit ad Nathanaelem in Evangelio: Priusquam te Philippus vocaret, cum esses sub ficu, vidi te (Joan. I) . Vocem Domini deambulantis. Ecce quanta est misericordia Dei? non vult eos subito convenire de culpa sua, ne amissa verecundia inverecundi fiant et pertinaces. Sed dat eis locum poenitentiae et consilii, unde deambulat ut audiant, et sic fiant memores ipsius Dei. Adam ubi es? Quaestio, vel ex increpatione, vel ex compassione. Eo quod nudus essem. Nota quod stulte agit, inducens ad se excusandum quod potius vertitur in ejus accusationem, ut potius per hoc convincatur peccasse in pomo, quam se excuset. Quis enim indicavit? Ac si dicat: Per nuditatem volebas te excusare, sed potius te accusat, quia [Col. 0042C] significat nequitiam, et peccatum praecessisse in te. Et vere hoc significat; quia quis, nisi tua nequitia, indicavit tibi quod nudus esses? Mulier quam dedisti mihi, etc. Convictus de facto, removet crimen in mulierem, et mulier similiter in serpentem, et per hoc uterque retorquet culpam in auctorem Deum. Quia hoc fecisti, maledictus es.. De homine peccante non statim dedit sententiam, sed proposita quaestione dedit ei spatium ut cogitaret de causa sua, et poeniteret. Super diabolum autem statim ponit sententiam, quia et ante peccaverat in se, et modo hominem ad peccandum impulerat. Unde, magis reus factus, meruit ut liceret ei tentare omnes alios futuros. Et hoc totum ad detrimentum sui ipsius. Et [Col. 0042D] sicut unus lucifer elatus est, et omnes ei consentientes ceciderunt cum eo; ita hic iste solus in serpente decepit mulierem, et quia omnes alii consenserunt ei, omnes cum eo susceperunt maledictionem. Non enim serpens, sed qui in serpente latebat diabolus maledicitur. Vocatur tamen nomine ejus, quia eum quasi tunicam induerat, sed derisorie, quemadmodum si latro aliquis assumeret vestes monachi, ut magis latenter posset furari inter monachos, et si, deprehensus de furto, derisorie quidem monachus appellaretur propter assumptas vestes. Et, vocando eum, attribuit ea illi quae sunt serpentis, et est historia metaphorica. Inimicitias ponam inter te, etc. [Col. 0043A] Hic innuitur quod Eva resipiscens poenitentiam egerit; unde diabolus doluit. Quasi dicat: Tu gaudebas modo, quia eam dejeceras; sed frustra, quia victus oris a muliere. Semen tuum, etc. Semen diaboli vocat alios daemones. Mulieris semen alios homines, quorum quidam futuri erant [ l. sunt] sancti, et illi conterent caput, id est superbiam diaboli de homine dejecto. Et tu insidiaberis calcaneo ejus, id est semper sequeris ut decipias. Multiplicabo aerumnas tuas, respectu aerumnarum viri. Et conceptus tuos. Non videtur esse hoc maledictio, sed potius benedictio; in lege enim maledicta erat sterilis. Sed hoc dicens ad dolorem respicit pariendi, vel propter inutilitatem concipiendi, quia non toties pariet, vel quia morituri erant etiam post partum, vel quia non omnes [Col. 0043B] praedestinandi erant ad aeternam vitam, sicut futurum fuit si non peccasset. In dolore paries, etc. Iste dolor superat omnes dolores. Et sub viri potestate eris. Non sub regimine tantum, ut prius, sed sub violenta dominatione, ut te vulneribus affligat. Maledicta erit terra, etc. Non feret per se sponte fructum ut vivas, vel non respondebit tibi aliquando secundum opus tuum. Comedes herbas terrae. Superius dixerat: Ecce dedi vobis omnem herbam virentem et omne lignum pomiferum in escam. Sed ibi dedit eis herbam ad opus animalium, eis ipsis vero lignum pomiferum in escam; hic vero maledicendo dat hominibus herbam in escam, cibum scilicet jumentorum. Mater esset, scilicet futura, cunctorum viventium. Fecit eis tunicas pelliceas vel de elementis [Col. 0043C] ministerio angelorum, vel docuit eos facere detrahendo pelles ab animalibus. Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis. Irrisio est, quae respicit ad stultam credulitatem ejus de verbis serpentis. Eritis sicut dii scientes bonum et malum; et quamvis sola Eva, non Adam, hoc crederet, tamen illi quasi praelato et doctori imputatur. Talis autem irrisio aliquando fit merito patientis et juste, ut hic; aliquando nequitia insultantis, et est sarcasmos figura. Nunc ergo ne forte mittat manum, etc. Hic innuitur quod etiam post peccatum si comederet homo de ligno vitae fieret immortalis ⁜ (29) , et est oratio defectiva. Quid autem deficiat, subjungens aperit historiographus ibi, Emisit eum, etc. In quo innuitur supra defecisse. Emittamus eum extra paradisum, et [Col. 0043D] sic subjungeretur. Emisit etc. Cherubim et flammeum gladium, atque versatilem. Quia et homo et diabolus uterque in paradiso peccaverant, uterque ejectus est. Et ne alterutri illorum iterum liceret intrare, contra utrumque posita est custodia et offendiculum. Cherubim ut repellat diabolum, ignis ut hominem. Et notandum, Deum speciem ignis facere aut fecisse, ut in vita sancti Nicolai legitur, cujus natura dicitur esse ut si quis manum adhibuerit, ardorem quidem sentit, sed nullam patitur adustionem, et est ignis ille talis naturae quod comburit spiritum, nec eget materia quam consumat, sicut nec ille qui est in [Col. 0044A] sphaera solis. Iste autem noster ignis et eget materia, et solum corpus urit.

(GEN. IV.) Fuit Abel pastor, etc. ⁜ (30) . Breviter transcurrit ea quae non est opus narrare. Cain de fructibus terrae. Credimus Deum docuisse Adam cultum divinum, quo recuperaret ejus benevolentiam, quam amiserat per peccatum transgressionis; et ipse docuit filios suos, dare scilicet decimas et primitias. Respexit Dominus ad Abel, etc., hanc consuetudinem creditur Deus habuisse erga illos primitivos patres sacrificantes, quod mittebat ignem de coelo ad comburenda sacrificia eorum qui ei placebant. Quod autem munera non ex se, sed ex merito offerentis ei placebant, per hoc innuitur quod ad Abel offerentem, prius quam ad munus dicitur [Col. 0044B] respexisse. Peccatum in foribus aderit. Duabus de causis dicitur aliquid in foribus adesse, vel ut intret vel ut exeat. Similiter et hic de peccato potest intelligi. Peccatum in foribus est, ut intret post malam cogitationem occasio parata peccandi, quam merito malae voluntatis homo meretur, et Deus justo judicio ei objicit. Hominis autem bene aut male agere, ideo bonum velle aut malum vocat, quia voluntas hominis libera est et ad hoc et ad illud, absque exteriori adminiculo. Peccatum quidem quod in foribus ut exeat, prava voluntas est, quae non potest celari, quin aliquando exeat et appareat aliquo signo. Sub te erit appetitus ejus. Hoc est in tua potestate erit cavere tibi, vel ab interiori prava voluntate, vel ab exteriori occasione peccandi. Ubi est [Col. 0044C] Abel frater tuus? Confessionem requirit Dominus ubique, ne possit voluntas excusari. Vox sanguinis, etc. Quia indiget vindicta, ideo clamat. Vagus, mutatione scilicet mansionum; profugus, timore. Major est iniquitas. Ecce semper augmentatur peccatum: primum fecit fratricidium, deinde mendacio volens latere factum, negavit; modo convictus de crimine, desperat. A facie terrae et a facie tua. Omnem humanam consolationem putat sibi auferri: scilicet bonitatem hominum et divinam collocutionem. Qui interfecerit Cain. Malo suo, quia volo ut septuplum puniatur, id est temporaliter de te punitio fiat, vel interfector Cain multipliciter punietur. Plus etiam quam Cain propter prohibitionem homicidii factam a Deo, quae non erat facta Cain. In [Col. 0044D] Cain signum, id est tremorem membrorum quasi fanatici, id est furibundi [spastici, i. e. concussi et stare nequeuntis], unde dignus apparebat misericordia, quia percussus erat ira Dei, et excommunicatus. Cognovit Cain uxorem suam, quae concepit et peperit. Post peccatum dicuntur viri cognoscere uxores, et uxores concipere et parere; per quod notatur quod et filii nascebantur peccatores, et omnes isti de genere Cain per opera propria notantur peccatores fuisse. Occidi virum in vulnus meum. Opinio antiqua tradit Hebraeorum, Lamech fuisse caecum, et tamen vacasse venationi per quoddam instrumentum, [Col. 0045A] id est arcum qui non fallit; cujus chordam extensam quodcunque animal tangit tetendit arcum et vulneratur. Si quaeratur ad quid venaretur cum non liceret carne vesci ante diluvium, dicimus propter pelles animalium, quibus faciebant calceamenta et pelliceas. Cum igitur quodam tempore Lamech et puer qui eum ducebat vacarent venationi, et Cain sicuti furibundus curreret per illum locum, cum directione sui ductoris Lamech eum interfecit. Unde ille iratus puerum suum qui eum ducebat, occidit; ideo de utriusque interfectione conqueritur cum uxoribus suis hoc modo: Occidi virum, etc. Septuplum ultio, etc. Quasi dicat: multum punitus est Cain, sed multo amplius punietur Lamech. Est etiam alia opinio de conquestione Lamech [Col. 0045B] ⁜ (31) . Dicunt enim quidam quod istae duae uxores Lamech male tractabant eum assidue, et hoc sine causa. Unde ipse iratus aliquando convenit eas et allocutus est his verbis: Audite, uxores Lamech, etc. Occidi virum; aut feci aliquod aliud scelus pro quo sic debeam tractari? Certe septuplum ultio sumetur de Cain, id est, de interfectore Cain magna poena accipietur, sed multo major poena in vos pro me irrogabitur. Iste coepit invocare nomen Domini. Novum cultum vel novas orationes inveniens ad invocandum Deum specialiter, vel imagines ad Deum repraesentandum et magis diligendum.

(GEN. V.) Hic est liber generationis, etc. ⁜ (32) . Ideo recapitulat, ut, reprobata progenie Cain, ostendatur per Seth facta propagatio humani generis. Et vocavit [Col. 0045C] nomen eorum Adam. Prius fuit eis commune nomen Adam. Postea solus vir obtinuit ipsum proprium. Genuit ad imaginem, mortalis mortalem; vel corpus corpus, non anima animam. Iste consolabitur nos operibus et laboribus manuum nostrarum, etc. Prophetia est: per opera peccata, per labores poenam peccati significat. Vel consolabitur nos; scilicet postquam diluvio deletum fuerit humanum genus, per istum saltem restaurabitur, quod diluvium propter opera manuum nostrarum et propter labores a divina ultione irrogabitur. In terra cui maledixit Dominus, loquens ad Adam: Maledicta terra in opere tuo. Noe cum esset quingentorum annorum, genuit, id est coepit gignere, non quod illos tres statim genuerit, sed per successionem.

[Col. 0045D] (GEN. VI.) Videntes filii Dei, etc. ⁜ (33) . In Hebraeo est, filii angelorum; sive bonorum sive apostatarum, qui a quibusdam putantur concubuisse cum mulieribus, et genuisse fortissimos et maximos viros. Non permanebit spiritus meus, id est spiritus quem dedi homini ad vitam, hoc est anima. Quia caro est: totus homo scilicet deprimit totum hominem, et redigit spiritum in animalitatem, qui potius debuerat extollere carnem ad spiritualitatem. Centum viginti annorum, etc. Sicut Ezechiae mortem instantem [Col. 0046A] minatur, et quia poenitet differt mortem, ita istis ad poenitendum centum viginti annorum spatium concesserat; et quia fiunt deteriores patientia, spatium indultum abbreviatur (Isa. XXVIII) ; nec in aliquo istorum mutatur consilium Dei, sed tantum sententia. Item quod dicit generaliter: Non permanebit spiritus meus in homine, et tamen Noe octavus servatur a misericordia ejus, non discrepat: universaliter minatur, sed ut benignus in parte punit. Gigantes erant super terram, ut enormitas membrorum significaret superbiam animorum. Potentes a saeculo, id est in saecularibus, vel quantum potentes a principio saeculi non sunt visi. Videns autem Deus quod multa esset malitia, etc. Toties replicat malitiam istorum et inculcat, ut ostendat [Col. 0046B] patientiam Dei non potuisse leviter incitari ad tantam subversionem generis humani absque justissima causa. Poenituit eum quod hominem fecisset. Poenituit enim mutando quod videbatur incoepisse in paradiso, ubi ita loquitur hominibus: Crescite et multiplicamini, et replete terram. Praecavens in futurum. Non quod per imprudentiam modo ad hoc venerit, quod non putaverat, quem nihil latet; sed tam praecavet qui prohibet ne fiat, quam cui prohibetur et sollicite id vitat. Tactus dolore cordis. Nota: non est dolor nisi de amore [amato] amisso. Unde cum amittimus rem de qua non curamus, dicimus: Non attingit nostrum cor. Quanto igitur profundior erat amor, tanto altius tangit dolor. Hic vero agitur de rei dilectae destructione, et ideo merito dolor dicitur [Col. 0046C] adesse magnus. Ab homine usque ad animantia. Maximam ostendit iram Dei, transituram a maximo ad minimum, et inde ab imo ad summum. Hae sunt generationes Noe, scilicet filii de quibus et jam praedixit, et item repetit, ut addat: Corrupta est terra coram Domino, etc. Totum hoc repetit et inculcat, ad augmentum sceleris ostendendum, et justam iram vindicis. Quod dicit, coram Domino, nota personam judicis; scilicet Deum scire ut judicem, qui nescire dicitur rem, nisi cum probata coram eo fuerit; etsi enim per se sciat, nescit tamen ad vindictam. Hoc autem facinus ita erat manifestum, quod nulla egebat probatione, vel coram Domino, qui peccatum eorum attendebat. Ipsi enim ita negligenter peccabant, [Col. 0046D] quod nec etiam peccatum esse reputabant. Finis universae carnis, etc. Secundum universale meritum peccatorum, sequeretur universalis poena omnium, sed per misericordiam temperatur in parte. Trecentorum cubitorum. Cubitus proprie tenet pedem et dimidium; sed hic Moyses de geometrico cubito agit, quem noverat in Aegypto, qui novem integre cubitos continet. Unde constat tantam fuisse magnitudinem arcae, quae sufficeret ad omnia animalia capienda quae venerunt ad eam. De compositione arcae utrum in imo lata fuerit et semper usque ad summum [Col. 0047A] surgens stringeretur magis ac magis, an parietes surrexerint aequaliter in summo, vel etiam plus quam in imo a se distantes, et in tecto tantum fuerit cacuminata diversae sunt opiniones. Coenacula a coena scilicet solaria. Tristega, id est distinctiones tricameratas secundum longitudines mansionum, a tris, et stega, qui est locus, quo statur in navi dicta. Bina induces in arcam. Hic notat parilitatem masculi et femellae.

(GEN. VII.) Tolles septena ⁜ (34) . Hic notat numerum. Septem in quolibet genere, non quatuordecim. Similiter duo, de singulis immundis, non quatuor. Rupti sunt omnes fontes abyssi magnae, etc. Quaeritur utrum ex solis illis aquis quae tunc erant, factum sit diluvium, an aer et caetera elementa conversa [Col. 0047B] sint in aquas, tam pluviales quam labiles, quibus factum sit diluvium? Quod quidem dubium est, sicut et illud, quando scilicet aquae vaporaliter eriguntur ad superiora, ad temperandum superiorem calorem, utrum minuatur aqua, an tantumdem inferioribus remaneat. Cataractae coeli apertae sunt. Quidam volunt firmamentum apertum fuisse, et super coelestes aquas descendisse per pluvias; quod dubium est similiter.

(GEN. VIII.) Recordatus est autem Deus Noe ⁜ (35) , scilicet secundum effectum, non affectum. Oblitus enim videbatur quia tam diu dimiserat in periculo; modo dicitur recordatus, quia liberat eum. Post centum quinquaginta dies. Ab ingressu videlicet Noe in arcam, id est primo die sexti mensis ab inundatione. [Col. 0047C] Centum enim quinquaginta dies quinque menses integre faciunt, et hic dies est decimus octavus septimi mensis anni. Requievit arca mense septimo, vigesimo septimo die. Hic est vicesimus dies noni mensis, anni videlicet non inundationis. Decimo enim mense, scilicet inundationis, prima die mensis, quae est scilicet decima octava noni mensis, apparuerunt cacumina montium. Cumque transissent quadraginta dies, id est post vicesimam septimam diem duodecimi mensis. Emisit corvum, etc. Emisit quoque columbam, etc., transactis septem diebus post corvum emissum, et ex hoc conjicitur, quia in secunda emissione columbae dicit, exspectatis aliis septem diebus, post primam scilicet emissionem. At illa venit ad eum ad vesperam, decima nona die [Col. 0047D] primi mensis, sexcentesimi primi anni; sed ab inundatione secundo die duodecimi mensis; id est quadraginta diebus minus. Exspectavitque nihilominus septem aliis diebus, ut perficerentur novem dies duodecimi mensis ab inundatione; sed vigesimi quinti sexcentesimi primi anni. Igitur sexcentesimo primo anno, etc. Nota: quod sequitur secundum congruentiam narrationis, secundum ordinem rerum gestarum sequi non potest. Sed per recapitulationem dictum intelligamus quod primus in narrando praetermiserat. Si quis autem opponat quod [Col. 0048A] sexcentesimo primo anno prima die vidit Noe exsiccatam superficiem terrae, et tamen jam ante diximus quod nono decimo die ejusdem mensis columba attulit ramum; quae, octavo praecedenti, id est duodecimo die mensis ejusdem emissa, nec locum ubi pes ejus requiesceret invenerit, sciat hanc esse naturam columbae, quod non potest pes ejus requiescere in luto; terramque non ideo dici in hoc loco exsiccatam quod ex toto abesset aqua, sed quia vis aquae recesserat, nec aderat aqua nisi lutulenta. Unde in secundo mense dicit terram arefactam, quod plus est.

(GEN. IX.) Terror vester ac tremor super cuncta animantia ⁜ (36) . Non est enim ita vehemens leo, si non sit irritatus, qui non revereatur hominem. Erit [Col. 0048B] vobis in cibum. Hic apparet non propter esum carnium deletos esse homines in diluvio: unde non cibus, sed intemperatus usus arguitur. Carnem cum sanguine non comedetis. Hoc prohibet propter signum; ut intelligant se debere abstinere a fundendo sanguine carnis humanae, quam non licet comedere, cum tantopere prohibeantur a comestione sanguinis licitae carnis. Et ut hoc intelligatur esse prohibitum, ipse ostendit, subjungens: Sanguinem enim animarum vestrarum, etc. Et hic proprie est prohibitio homicidii per poenam quam minatur; praecedens vero prohibitio, quaedam competentia est ad istam faciendam. Cum enim bestiae dignae sint poena et vindicta, quae non propter malitiam, sed propter bestialitatem et irrationabilitatem [Col. 0048C] suam sanguinem fundunt humanum, quanto magis homo, qui ratione utitur, si sanguinem hominis fundat, debet multari? Requiram de manu bestiarum, ut in resurrectione tota substantia hominis ei restituatur, licet prius in substantiam bestiae comedentis hominem transierit. Et de manu hominis, dupliciter, scilicet vel restituendo substantiam, vel irrogando vindictam. Recordabor foederis mei, id est, recordari faciam vos ut confidatis, et non timeatis iterum perire diluvio. Porro Cham ipse est pater Chanaan. Hoc ideo praemissum est quia Noe statim maledicturus erat Chanaan nepoti suo pro peccato, scilicet Cham patris ejusdem Chanaan. Verenda patris nudata. Hinc apparet homines antiquitus non esse usos femoralibus. Nuntiavit duobus fratribus. [Col. 0048D] Magna ostenditur nequitia Cham: non enim suffecit ei, quod solus vidisset, nisi et alios participes suae impietatis faceret. Maledictus Chanaan. Quasi dicat: Sicut non est mihi laetitia de te filio meo; sic nec tu possis laetari de tuo. Ibi inducit maledictionem, ubi majus solet esse gaudium. Praecipue enim de filiis laetantur parentes. Et benedictus Dominus Deus Sem. Non Sem, sed Deo ejus benedicit; ut intelligamus omne bonum nostrum non nobis, sed Deo esse ascribendum.

(GEN. X.) Hae sunt generationes Noe. Quae scilicet [Col. 0049A] sequuntur distinctae in septuaginta duos patriarchas, populos, et linguas diversas, scilicet quatuordecim filios Japhet. Et viginti septem filios Sem, et triginta unum filios Cham; qui omnes septuaginta duo sunt numero, sive filii, sive populi. Ab his divisae sunt insulae. Post divisionem linguarum hoc modo terra fuit divisa, quod filii Japhet obtinuerunt septentrionalem partem Asiae, et totam Europam. Filii Cham australem partem Asiae, et totam Africam. Medium autem Asiae, quae major est quam Europa et Africa, filii Sem possederunt. Ipse coepit esse potens in terra. Iste Nemroth mole corporis, et virtute superans alios homines, dominium coepit exercere super caeteros per violentiam, et induxit eos ad idololatriam, ut ignem quasi Deum [Col. 0049B] colerent, quia utilitates maximas beneficio solis, qui igneus est, in terra contingere videbat. Quem errorem Chaldaei postea secuti sunt. Multiplicem injuriam et Deo et homini fecit: Deus enim solus debebat praeesse homini, quod ille ei abstulit, cum se illi interposuit, et in ignorantiam redegit, auferendo ei cultum debitum; homini vero injuriam fecit, quia eum dominio injusto oppressit, et in errorem decipiendo induxit. (GEN. XI.) Consilio et imperio hujus facta fuit turris, consentientibus ei malis ex voluntate, melioribus autem ex coactione, ut Sem, et Herber, et caeteris bonis viris. Hujus turris faciendae, liber dicit causam talem fuisse: scilicet ut antequam dividerentur in diversas terras, facerent aliquid gloriosum in memoriam posterorum. [Col. 0049C] Alii dicunt, ideo factam fuisse ab eis, ut praecaverent sibi a simili diluvio; ut etiam Deus non posset eis nocere, si forte iterum puniret homines per diluvium. Potest etiam dici a Nemroth factam esse cupidate regnandi. Unde divisis linguis, ipse cum familia sua ibi remansit caeteris recedentibus, et Assur expulso, cui paterno jure contingebat illa mansio, quia erat de Sem majore filio. Assur autem, recedens in terram quae postea ab ipso dicta est Assyria, multiplicatus est usque ad regem Ninum, qui ab ejus progenie ortus est. Hic condidit civitatem, et vicit Cham in bello, qui usque ad illud tempus vixerat: factus rex Bactriae Nino vicinus, et vocatus Zoroastes inventor, et auctor maleficae mathematicae artis; qui etiam septem liberales artes [Col. 0049D] quatuordecim columnis, septem aencis et septem lateritiis, contra utrumque diluvium in utilitatem posterorum praevidens scripsit. Hujus libros mathematicae Ninus adeptus victoriam combussit. Post haec audacior factus invasit Nemroth, id est, Chaldaeos, et acquisivit Babylonem, transferens illuc caput imperii sui: et inde dicit sequens littera: De terra illa egressus est Assur, etc. Quia autem dictus est venator simile est quid dicat, scilicet ita concludens coarctavit homines, quemadmodum venator bestias. Quasi: istud quod in usu dicendi [Col. 0050A] proverbium illud construebatur hoc modo: tu es crudelis quasi Nemroth robustus, etc. Haec est civitas magna. Scilicet Ninive. De quibus egressi sunt Philistiim, et Capturim. Isti sunt populi qui processerunt ab illis: nec tamen post divisionem linguarum, sed ante, ut discederent in propriis linguis populi; alioquin non septuaginta duae linguae reperirentur. Nec possumus dicere ista nomina fuisse propria personarum, quia nec invenitur in libro quorum filii fuerint. Factique sunt termini Chanaan, etc. Ideo Moyses ad populum suum loquens, describit terminos terrae Chanaam, quia eam erat possessurus ex promisso Dei. At vero Arphaxat genuit Sale. Nota secundum Lucam habuisse filium nomine Chaynam, quem posuit in generatione Christi [Col. 0050B] pro Sale. Igitur nisi hunc Chaynam in numero caeterorum ponamus, non complebuntur septuaginta duo. Hae familiae Noe. Repetit communiter de generationibus Noe, ut veniat ad divisionem linguarum per superbiam turris. Nota quod omnes praecedentes patriarchae, qui et a tribus filiis Noe descenderunt, et alios supra nominatos genuerunt, praeter eos quos liber nominat, alios quosdam habuerunt filios non nominatos, qui remanserunt in propriis familiis patrum suorum. Filii autem, qui nominati sunt, per se discretas fecerunt familias a familiis patrum suorum.

Mortuus est Aram ante Thare ⁜ (37) : vel in conspectu patris sui positus in ignem quem adorare nolebat; vel antequam pater suus moreretur.

(GEN. XII.) Dic ergo, obsecro te, quod soror mea sis. [Col. 0050C] Quaeritur, quare tam justus homo voluerit mentiendo vitam corporis servare per mortem animae: vel vitae suae providere, et uxoris suae pudicitiam negligere: quasi Deus non potuerit aeque servare ejus vitam, et mulieris pudicitiam ⁜ (38) . Sed constat hunc non mentitum, quia soror ejus erat. Item si proferatur verbum vel signum ad significandum quod non est, non tamen propter deceptionem sed vel propter utilitatem, vel correctionem vel increpationem, non dicitur mendacium: sicut ipse Dominus Cleophae, et alio discipulo finxit se longius ire (Luc. ult.); nec tamen abire voluit, sed retineri, ut increparet, et confirmaret eos. Item Eliseus ligatus quaerentibus eum dixit se non esse quem quaerebant, seque perducturum [Col. 0050D] eos ad eum promisit, et duxit eos inter medios hostes, quod ipsi meruerant apud Deum. Fuitque relator divinae voluntatis, non suae; nec accusatur de mendacio, sicut nec ille qui refert aliena verba. Vel concedamus Abraham mentitum fuisse sicut hominem non est mirum: non enim semper verum dixit. Nunquid non est mentitus beatus Petrus timore mortis in passione Domini? Sed sciendum quod casus sanctorum virorum, quando contingit, permittente Deo, nobis in spem proponitur resurgendi. Flagellavit Dominus Pharaonem, scilicet per sterilitatem. Conclusit enim Dominus per idem [Col. 0051A] tempus omnes uxores Pharaonis, et familiae ejus, ut nec conciperent. Praecepit Pharao super Abraham viris, ut praeberent ei scilicet conductum securum, ad educendum quidquid habebat, ne quis noceret.

(GEN. XIII.) Et invocavit ibi nomen Domini. Hoc dupliciter potest intelligi, scilicet quod tunc quando altare fecerat, invocavit, vel modo. Si ad sinistram ieris. Cum concedit ei potestatem eligendi, amputat ab animo Loth, ne existimet ipsum velle discedere ab eo, ideo ut meliorem partem terrae sibi eligat, et retineat. Tibi dabo, et semini, id est tibi in semine tuo, non in persona tua. Usque in sempiternum: non, quod semper eam habuerint ex tempore illo, sed quia nullus terminus ponitur amittendi [Col. 0051B] eam, vel auferendi. Sicut, et Melchisedech dicitur non habere patrem et matrem, solummodo quia non nominavit eos Scriptura.

(GEN. XIV.) Chodorlaomor ⁜ (38*) . Iste congregavit omnes remotos in auxilium contra quinque reges Sodomorum factos sibi rebelles. Rex gentium. Non dicit quarum, quia pluribus dominabatur gentibus. Contraque regem Bale. Istum non nominat, quia minus peccaverat nominatis. At vero Melchisedech proferens panem et vinum. Quod inter gentiles signum est pacis, sicut et oliva solebat esse. Et nota ordinem: haec proferens, benedixit, scilicet de Deo excelso; quod scilicet ad eum pertinebat. Erat enim sacerdos Dei altissimi, vel ita intellige. Proferens panem et vinum, quae scilicet erant, non purus cibus, [Col. 0051C] sed sacrificium. Erat enim sacerdos, etc. Leva manum. Non cupidus terrenorum. Ad Dominum Deum; qui meliora dare potest. A filo subtegminis. Per hoc notat interiora. Usque ad corrigiam calceamenti. Per hoc exteriora significat, et omnia communiter excludit.

(GEN. XV.) Domine Deus, quid dabis mihi? Non ex diffidentia dicit hoc, sed ex desiderio cognoscendi, quid dari deberet. Et filius, est scilicet procuratoris. Iste Damascus, etc. Quasi iratus defective loquitur.

(GEN. XVII.) Delebitur anima illa de populo ⁜ (39) . Si veniens ad aetatem discretionis neglexerit accipere, vel interficietur, vel expelletur a populo.

[Col. 0051D] (GEN. XVIII.) Cumque levasset oculos suos ⁜ (40) . Non vidit eos de procul venientes: sed ex improviso apparent, quod signum est potentiae. Vita comite. Modus loquendi talis est: vel comitante vos quia vivetis, et tunc est hoc etiam promissio. Quare risit uxor tua? Virum increpat, quia ejus est castigare uxorem suam. Descendam. Tunc descendit Deus, quando de inferioribus se intromittit. Nunquid perdes justum cum impio? Caute vult per inductionem pervenire ut parcat etiam injustis pro justis, et tamen interrogat, an pro injustis velit interficere justos: quod non oportet.

[Col. 0052A] (GEN. XIX.) Minime. Non negant se intraturos in civitatem: sed secundum oratoriam qualitatem: loquendi innuunt cives indignos esse ad quos divertant. Non potero facere quidquam. Modus est humanae consuetudinis, quod dicit, quasi dicat: Postquam proposui ita facere, non potero aliter facere. Pluit Dominus. A Domino. Dominus existens in terra praesens: a Domino existente in coelo pluit. Dominus judicans, a Domino imperante. Abraham consurgens mane. Nota sollicitudinem sancti viri, qui propter hoc mane surgit: videat si Dominus servaverat eos pro quibus oraverat. Recordatus est Abrahae. Non tamen in hoc ut pro justis injustos salvaret; sed ne pro injustis justum perderet, quod primum promiserat Abrahae. At ille non sensit neque quando accubuit, [Col. 0052B] etc. Mirum videtur quod concubuerit cum filia, nec sensit tale opus se facere; sed ita possumus existimare, quod Loth consueverat uxorem suam habere, et tunc ebrius factus putabat illam esse praesentem: et ita non sensit nec cogitavit filiam suam esse propter ebrietatem. Uterque tamen et pater et filia peccavit, licet malignam intentionem neuter habuerit. Moab, quod interpretatur ex patre, quia de patre eum conceperat, dedit hoc nomen. Altera vocavit filium suum Amon: quod interpretatur filius populi mei: et non ita manifestavit facinus suum, sed tantum ostendit quod de quodam de populo suo conceperat.

(GEN. XX.) Profectus inde Abraham in terram australem, etc. Peregrinatus est in Geraris. Videtur [Col. 0052C] hoc esse dictum per recapitulationem, quia dicit placuisse Saram Abimelech ob nimiam pulchritudinem; quod non videtur verum, cum jam superius dictum sit eam esse vetulam, et emortuam, et muliebria ei cessasse, propter senectutem. Potest etiam dici, quod, licet multum aetate processisset, non tamen amiserat pulchritudinem, quam habebat magnam naturaliter. Venit autem Deus ad Abimelech per somnum. Idem fuisse factum apud Pharaonem, intelligendum est; quamvis ibi taceatur. Filia patris mei, id est filia Thare: dicitur enim secundum quosdam quod Thare pater Abraham mortua matre ipsius Abraham, duxit aliam uxorem, de qua genuit Saram: et ita non fuit filia Aram, vel [Col. 0052D] potest dici quod fuerit filia patris Abrahae, id est Thare: quia neptis. Vel aliter filia patris mei, id est qui est meus frater. Hoc erit tibi in velamen oculorum, id est ad vela aut pepla emenda, ne amplius detegas faciem tuam, et ameris ab aliquo, et capiaris, sicut modo. Vel aliter, in velamen oculorum, id est in opprobrium, et erubescentiam; quia illi erubescunt qui de aliquo facto solent velare oculos; et ut amodo caveas hujusmodi eventum. Memento esse te deprehensam. In hoc scilicet quod dixisti, quod vir tuus erat frater tuus: Orante autem Abraham sanavit Deus Abimelech, et uxorem, etc. Quod [Col. 0053A] hic addit de Abimelech, quod eum sanavit, et uxorem et ancillas quas concluserat ne parerent, totum intelligendum est de Pharaone similiter factum fuisse; sed ibi tacetur. Igitur hic manifestatur quo flagello flagellatus sit Pharao, id est sterilitate, et eodem modo sicut Abimelech sanatus fuit per orationem Abrahae.

(GEN. XXI.) Aperuit oculos ejus Deus, quae videns puteum. Non subito factus est puteus; sed qui prius erat factus, subito visus est ab ea.

(GEN. XXII.) Tolle filium tuum unigenitum, quem diligis, etc. ⁜ (41) . Omnibus istis verbis intendit hoc, ut magis et magis accendat carnalem amorem patris erga filium; ut postea praeponat amorem Dei suo carnali amori, et, cum vicerit, gloriosior sit victoria. [Col. 0053B] Die autem tertio elevatis oculis. Quia non sunt tres diaetae a Bersabee usque Jerusalem, dicunt quidam quod ille mons super quem sacrificavit Abraham, non sit ille idem ubi crucifixus est Christus. Sed falluntur (ut credimus) qui haec dicunt. Potuit enim Abraham facere parvas diaetas: ut homo qui valde sollicitus erat, tum de morte filii sui, tum de imperio Domini; et minus cogitabat de festinatione itineris. Filio tuo unigenito, respectu liberae. Possidebit semen tuum portas inimicorum suorum, id est fortes erunt et bellatores, et ita vi obtinebunt civitates inimicorum suorum, vel quia in portis solet fieri judicium, notat eos futuros judices inimicorum suorum.

(GEN. XXIII.) Sed quantum est hoc? Quasi dicat: [Col. 0053C] Magnum esset tibi, et gravarem te. Potius facias quod vis, et nihil mihi des. Vel aliter: quantum est hoc? Quasi dicat: Quare parum est quantum ad me? et nunquam pro tam parvo pretio ero venditor; potius accipe sine pretio. Spelunca duplex. Domus quaedam fuit subterranea, in qua erat solarium; et multi poterant sepeliri in ea in diversis foveis ut subtus et supra. Non peccavit Ephron, qui vendidit; nec Abraham, qui emit. Nec etiam hodie peccaret, si quis emeret purum agrum; ut faceret ibi coemeterium; sed qui coemeterium vendit, graviter peccat.

(GEN. XXIV.) Domine Deus Domini mei ⁜ (42) . Secundum opiniones gentium loquitur, quae habebant [Col. 0053D] singulae proprios Deos. Igitur puella cui dixero, etc. Augurium est: nec tantum peccat, quia Spiritu sancto dictante hoc fecit. Deposuit hydriam super ulnam, de scapula seu humero usque super ulnam deposuit, ut ille competentius posset bibere. Ad lavandos pedes camelorum, id est ad lavandum, ne immunditia eis noceret. In conspectu ejus panis. Notat in Veteri Testamento, vix aliquando dicitur apponi cibus, nisi panis: non quod solo pane viverent, sed quia panis principalis est in mensa, et maxime quia principalem et spiritualem panem significat. Respondit [Col. 0054A] ei, Bathuel pater puellae scilicet. Et Dominus benedixit Domino meo. In tota sua ista oratione intendit persuadere ut et parentes velint filiam suam concedere filio Abrahae, quia est scilicet a Deo dilectus, et dives, et juvenis, futurus haeres totius haereditatis patris, denique quia, et divino ductu et forte advenit. Ex quibus omnibus divina voluntas probata est, contra quam non oporteret fieri. Et non dederint tibi. Ecce quasi onus repulsae superimponit eis, si noluerint acquiescere illi facto, quod non solum Abraham appetit, sed etiam Dominus ad id dirigit. Si facitis veritatem et misericordiam. Saepe conjungit haec duo: et est veritas, quando aequum est; misericordia, quando potest negari, nec est qui cogat. A domino est sermo. Illi argumento, quod [Col. 0054B] firmius est, respondet. Rebeccae pro munere: quasi in arrham. Quaeramus ipsius voluntatem. Hinc est orta consuetudo inquirendi voluntatem in desponsationibus. In tantum dilexit ut dolorem temperet, non tamen omnino auferat: nec luxuriae causa hoc dictum est: sed consolationis.

(GEN. XXV.) Cuncta quae possederant. Capitalem censum ut domos et aedificia dedit Isaac. Vende mihi primogenita: vel primogenita animalium, quae extra partem contingebant majori, vel primogenita dicebantur sacerdotalis dignitas. Nam de benedictione paterna non possumus hoc intelligere. In sequentibus enim dicet Esau: En altera vice me supplantavit, primogenita mea antetulit: modo item benedictionem subripuit. En morior, quasi dicat, non semper [Col. 0054C] vivam, sed moriar, nec scio quando: quid igitur valebunt mihi primogenita? Jura ergo mihi. Non credit ei sine juramento, quod pactum teneat. Et lentis edulio. Hic ostendit quae supradicta fuerit decoctio.

(GEN. XXVI.) Ad torrentem Gerarae fodit puteos ⁜ (43) . Quia in torrente non est aqua, nisi ad horam post pluviam, et statim deficit. Nunc dilatavit me dominus. Patet, quod pro magno bono reputabant puteum in terra aliena arenti.

(GEN. XXVII.) Benedicens ergo ait illi: Tu es, etc. ⁜ (44) . Nondum ponit benedictionem, sed praeparatio est ad benedictionem: quod ita interrogat: Tu es filius meus Esau? et caetera quae sequuntur. Fragrantiam a fragrando, et illud a frangendo dicitur, [Col. 0054D] illa enim quae redolent, majorem emittunt odorem, quando franguntur. Sicut odor agri pleni, scilicet floribus redolentibus. Cui benedixit Dominus. Magnam abundantiam florum talium conferendo. Det tibi Deus de rore coeli, et de pinguedine terrae. Hic continetur benedictio temporalium, quae principaliter constat in duobus quae conjungit, scilicet rore coeli, et pinguedine terrae. Si enim pluat, et terra non sit pinguis, aut si sit pinguis et non pluat, non est perfecta abundantia. Et notandum quod [Col. 0055A] non secundum intentionem, imo magis secundum verba, facta est ista benedictio: sicut [si] aliquis episcopus, putans se ordinare aliquem de clericis propriae Ecclesiae, ordinaret clericum alterius Ecclesiae ei consimilem, ille tunc qui ita fraudulenter accederet, esset revera ordinatus, non ille quem episcopus ordinare putavit. Quaeritur etiam si aliqua fraude supponitur desponsanda alicui viro, putanti aliam se desponsare sibi, utrum firmum debeat esse conjugium. Sed sciendum, quod ideo firmum haberi non debet, quia in nuptiis quidquid teneri oportet, solo consensu utriusque ratum efficitur. Si tamen postea utrique consentire voluerint, erit conjugium, et firmum censetur. Sciendum autem apud veteres patriarchas, hanc gratiam collatam fuisse eis a Domino, [Col. 0055B] ut cui benedicerent filio, ille multiplicabatur etiam in temporalibus super fratres suos. Dominum tuum illum constitui. Ecce apparet quod benedictionem factam mutare non potest. In pinguedine terrae, et rore coeli erit benedictio tua. Quasi dicat: in partem recipies: non imperfectionem. Si acceperit Jacob uxorem, etc. Non vult ei manifestare odium Esau, ne pater odio haberet Jacob filium suum.

(GEN. XXVIII.) Tulit de lapidibus, qui jacebant, etc. ⁜ (45) . Verisimile est quod non solus ibat Jacob eo, quod dormierit extra civitatem quae civitas prius vocata est Luxa, et postea dicta est ab illo Bethel, propter visionem quam vidit juxta civitatem dormiens lapide supposito ad caput suum. Quam terribilis [Col. 0055C] est locus iste. Dignus reverentia, cum timore scilicet propter majestatem ibi visam. Erexit in titulum. Signum scilicet, et monimentum visionis suae. Et lapis iste quem erexi, etc. Et civitatem, et ipsum lapidem domum Dei, id est Bethel vocat.

(GEN. XXIX.) Amovit lapidem, quo puteus claudebatur. Per hoc etiam patet quod non solus erat Jacob, sed socios de domo patris sui adduxerat. Elevata voce flevit. Pietatis est indicium. Auditis causis itineris. Non quod pro timore fratris exsulasset, sed pro uxore accipienda de genere suo advenisset. Os meum, et caro mea. Verba pietatis sunt, quasi dicat: Quacunque causa huc veneris, justum est ut te recipiam. Facere voluisti. Quare ad hanc voluntatem [Col. 0055D] te inclinasti? quasi dicat, in quo promerui hoc a te fieri?

(GEN. XXX.) Num pro Deo ego sum ⁜ (46) ; id est loco Dei, ut restituam quod ille abstulit? Dormivit cum illa, et exaudivit Deus. In hoc apparet quod non ex luxuria, sed causa prolis tantum emit concubitum. Non enim Deus inhonesta vota exaudiret. Nihil volo. Nunc scilicet accipere a te de tuo. Vel nullum certum praemium, sed quod Deus mihi dederit secundum certam conventionem. Et omnia quae non fuerint maculosa, etc. Subauditur: si accepero. Argues me de facto. Divisit gregem Jacob. [Col. 0056A] Scilicet separando arietes ab ovibus usque ad horam adaquandi, ut tunc tantum arietes ascenderent oves, quando virgas in canalibus viderent utrique.

(GEN. XXXI.) Vidi enim omnia, quae fecit tibi Laban. Ecce per divinum responsum apparet eum non peccasse fraude aliqua, quia justum erat eum accipere aliam mercedem quam uxores, quas dono debuisset ei dare Laban.

(GEN. XXXIII.) Quasi viderim vultum Dei. Adulatur, ne moriatur. Reversus est itaque die illo Esau itinere, quo venerat in Seyr. Non videtur verum quod uno die cum tanto exercitu rediret usque in Seir, sed illo profectus est: non tamen eodem die pervenit illuc.

[Col. 0056B] (GEN. XXXIV.) Quando gravissimus vulnerum dolor est. Forsitan rationem physicam tangit quod in tertia die gravior est dolor vulnerum.

(GEN. XXXV.) Abjicite Deos alienos, etc. Fortasse aliqui erant in societate Jacob qui colebant Deos alienos. Vel aliter. Consuetudo erat apud illos antiquos, licet unum solum Deum crederent, imagines tamen quasdam habebant, quas verebantur: non quod deos crederent ut idololatrae, sed ut recordarentur per eas summi Dei. Has tamen imagines ne in deterius vertantur prohibet modo Jacob, ne habeat sua familia. Et effundens oleum. Secunda vice oleum modo fundit.

(GEN. XXXVI.) Tulit autem uxores suas, et filios. etc. Quid est quod dicit post mortem patris Isaac [Col. 0056C] totam substantiam suam quam habebat Esau in terra Chanaan, tulisse in montem Seir, et ibi deinceps mansisse: cum ante jam dictum fuerit, quod Esau jam in monte Seir habitabat: et inde etiam movit ut veniret in occursum Jacob fratris sui: et item a fratre recedens illuc iterum reversus est, ut ibi habitaret? Ad quod possumus dicere, quod ad funus patris celebrandum cum pecunia sua accessit: vel propter adventum fratris, laetitia exhilaratus, ut cum fratre habitaret, venit in terram Chanaan: et ibi moratus est usque ad obitum patris. Postea vero recessit in montem Seir: quod modo dicit: Reges autem qui regnaverunt in terra Edom. Verisimile est post combustionem legis per Babylonios in restitutione [Col. 0056D] hanc partem appositam ad legem ab Esdra, qui potuit scire qui reges praecesserint in populo Esau, ante Saulem regem Israel. Frivolum enim videtur dicere quod Moyses istud per spiritum prophetiae narraret. Et hae sunt generationes ejus. Revertitur ad generationes Jacob praemissas, ut eas prosequatur.

(GEN. XXXVII.) Tunicam polymitam multicolorem variis filis et liciis contextam ⁜ (47) . Ex hoc autem et ex aliis pluribus, quae concurrerunt, conflata est invidia et augmentata: praebet enim Dominus occasiones peccandi eis qui meruerunt. Unde supra. Si [Col. 0057A] male egeris statim peccatum in foribus aderit. Vidi quasi solem et lunam. Ad hoc alludit somnium, quod si mater viveret, sicut pater et fratres, eum adoraret. Num ego et mater tua? Hoc dicit pater, ut ostendat somnium sine interpretatione esse, quia matri convenire non potest ut eum adoret: et per hoc intendit lenire invidiam fratrum. Et sedentes ut comederent. Absente Ruben, quo solo nesciente inventum novum consilium, ut eum venderent. Ipse autem cogitabat abstrahere eum a cisterna latenter et reddere patri. Unde doluit valde, postquam non invenit eum ibi. Resinam et stactem. Resina dicitur quidquid de arbore sive liquidum remaneat sive induretur ut gummi. Stactis est flos myrrhae: quae et gutta et aloe dicitur. Madianitae et Ismaelitae: idem populus, [Col. 0057B] vel si diversi, de utroque populo erant mercatores, qui vendiderunt Joseph.

(GEN. XXXVIII.) Eodem tempore descendens Judas ⁜ (48) . Revertitur ad narrandum de aliis filiis Israel. Virum adolamitem. Iste fuit opilio Judae: et tamen accersit sibi filiam ejus in uxorem. Ingredere ad uxorem fratris tui. Nota: multa ante legem tenebant in consuetudine, quae postea scripta sunt in lege: ut est illud, quod jubet, filium ad uxorem fratris ingredi, et quod in sequentibus praecepit Thamar comburi quasi in adulterio deprehensam. Theristrum vestis est adeo subtilis, quod mulier per eam potest videre alios: ipsa tamen non videtur in facie aperte. Ad unum concubitum mulier concepit. Judas non potest excusari quin ex libidine sola petierit concubitum, [Col. 0057C] quia meretricem putabat: Thamar autem excusatur, quia prolem tantam desiderabat.

(GEN. XXXIX.) Nec quidquam aliud noverat, nisi panem quo vescebatur: id est de nulla rerum suarum curam habebat ille Aegyptius. Sed omnia tradiderat Joseph, ignorans, id est, non curans caetera, praeter panem quo vescebatur. Vel potest dici quod quamvis Joseph ita serviret, tamen de servitio non lucrabatur, nisi victum.

(GEN. XL.) Nam aliter pincernis praeerat, etc. Quasi dicat non mirum est si istis iratus est: quia in domo regis praeerant talibus officiis, ex quibus facile poterant eum offendere. Haec est interpretatio somnii. Hodie non conceditur nobis [Col. 0057D] exponere aliquod somnium, sed potius prohibetur.

(GEN. XLI.) Non movebit quisquam manum aut pedem, etc. Hyperbolica est locutio, ad significandum magnam ejus esse potestatem. Vel possumus dicere, quod movere manum aut pedem, vocat hic magna negotia: sicut turrem aliquam construere, aut habitationem mutare, vel exeundo extra, vel intrando Aegyptum. Quod dicit: Ego sum Pharao: quasi jurans per nomen suum, confirmat ita hoc quod sequitur. Vestivit eum stola byssina. Stola dicitur a stolon Graeco, quod est longum: et est vestis longa, totum corpus operiens usque ad talos: quae et talaris [Col. 0058A] et poderis dicitur. Illa stola qua modo utuntur sacerdotes orarium dicitur ab orando; quia nulla communis oratio fit sine ea, sicut exorcismi, et absolutiones, et aquae benedictio, et caetera hujusmodi.

(GEN. XLII.) Exploratores estis, etc. Hic tacentur quaedam quae in sequentibus quasi per recapitulationem dicentur, scilicet quod Joseph in primis quaesivit ab eis, utrum haberent patrem, et si haberent aliquem alium fratrem, et totam cognationem ex ordine. Quibus cognitis, voluit eis crimen imponere, non malevole, sed ut adducerent ei uterinum fratrem Benjamin. Si etiam mentitus est, non est curandum, quia non egit malitiose. Apertoque unus sacco ut daret, etc. Idem intelligendum est de caeteris, [Col. 0058B] quod sequentibus manifestabitur.

(GEN. XLIII.) Interrogovit nos homo per ordinem nostram progeniem. Non est credendum mentiri eos patri ut se defendant: sed quod in superioribus nunc fuerat dictum, hic subjungunt. Donec ingrederetur Joseph meridie, etc. Hic notatur frugalitas antiquorum, qui non erant adeo gulosi ut ante meridiem comederent, sicut illi de quibus dicitur: Vae terrae, cujus rex puer est, et cujus principes mane comedunt!

(GEN. XLIV.) Et in quo augurari solet. Hoc fingit ad aggravandam causam maleficii eorum, non quod verum fuerit Joseph de tali maleficio se intromisisse. Fiat juxta sententiam vestram. Sententia eorum est ut unus fiat servus, quia hoc continetur [Col. 0058C] in ea, quamvis et plus. An ignoratis quod non sit similis mei in augurandi scientia: Derisio est. Interrogasti prius servos tuos, etc. Hinc apparet eos non fuisse mentitos patri suo, quando dixerunt: Interrogavit nos homo per ordinem generationem nostram; quia ipsi modo in tanto periculo positi, non poterant ei mentiri de re cognita.

(GEN. XLV.) Gloriam meam. Non superbe hoc dicit, sed ad consolationem et laetitiam patris sui. Revixit spiritus ejus. Supervenientes gaudio consolationis post desolationem. Sufficit mihi. Quasi dicat de poena (?) gloria ejus non multum curo si tantum vivit.

(GEN. XLVI.) Detestantur Aegyptii omnes pastores [Col. 0058D] ovium. Quia non comedunt eas, sed potius colunt ut Deum, scilicet Ammonem.

(GEN. XLVIII.) Deus omnipotens apparuit mihi in Luza. Hoc repetit ut per benedictionem a Deo susceptam ostendat se habere potestatem constituendi Ephraim et Manassem principes familiarum, et adoptandi eos. Mortua est Rachel. Hoc malum ponit quod mortua est ante diem: ut amplificatio filiorum Rachel quos ipse hic dicat, consolatio sit infortunii materni. Vel excusat se quod Rachelem mortuam non sepelivit, ubi modo sepeliri volebat. Cumque tulisset eos Joseph de gremio, id est, amplexu patris, Jacob pronus adoravit, id est humiliavit se Deo, prostratus [Col. 0059A] in terram. Posuit Ephraim, etc. Vel possumus dicere quod Joseph humiliavit se ad benedictionem suscipiendam pro filiis suis. Benedixitque Joseph, in filiis suis scilicet: unde tota benedictio filiis subsequenter attribuitur.

(GEN. XLIX.) Tu fortitudo mea. Tu debuisses esse fortitudo mea et tamen effusus es sicut aqua, id est, ita vilificatus sicut aqua quae effunditur de vase aliquo. Non crescas, id est, non ascendas ad dignitatem principatus super alios quam lege nativitatis debueras obtinere, si non peccasses. Vasa iniquitatis quia pravam voluntatem iniquitatis intra se clausam tenentes, sicut vasa celabant et cogitabant. Requiescens accubuisti ut leo et quasi leaena. Metaphorice ostendit eum futurum fortem bellatorem, quem [Col. 0059B] nemo audeat inquietare: Non auferetur sceptrum, id est, dominium quoddam, sicut quod primus intravit mare Rubrum; vel quod primus obtulit oblationem in deserto constructo tabernaculo, et hujusmodi parva praelatio, Donec veniat qui mittendus est. In Hebraeo est, donec veniat Silo, ubi Saul a Samuele inunctus est in regem. Et est sensus usque ad Saulem, et post eum habebit Judas principatum; quia eripuit scilicet Joseph a manibus fratrum suorum. Quod sequitur: Et ipse erit exspectatio gentium, Hebraei hoc totum ad ipsum referunt, de qua Dominus respondit: Judas ascendet pro vobis in praelium. Gentes vocat diversas tribus. Ligans ad vineam pullum suum. Quasi dicat tanta erit fertilitas in vinea ejus, quod ad unam vitam poterit onerari unus [Col. 0059C] asinus et ad eam ligabitur usquequo oneratus sit. Quod autem sequitur: Et ad vitem, etc., replicatio est, et habetur ita in Hebraeo, et ad vitem filius asinae: non, o fili mi. Lavabit in vino, etc. Hoc item exaggeratio est fertilitatis: Et in sanguine uvae; hoc etiam replicatio. Pallium et stolam quamlibet vestem appellans. Pulchriores sunt oculi ejus vino. In Hebraeo habetur, rubicundiores: et notat secundum Hebraeos abundantiam vini, quod apparet in oculis potantium. Dentes ejus lacte candidiores. Hic notatur etiam secundum illos abundantia ovium et lactis, quod in dentibus apparet comestum. Zabulum in littore maris, etc. Hic notatur locus habitationis ejus in terra promissionis. Issachar asinus fortis. Istum praedicit [Col. 0059D] mansurum in terminis diversarum regionum, et futurum mercatorem et inde multa lucraturum: quod per hoc notat ubi dicit: Factusque est tributis serviens: non quod alicujus servus fiat. Vidit requiem. Requiem vocat terram fecundam quam possidebat: quod et subinnuit dicens: Et terram quod esset optima. Dan judicabat, etc. Nec iste existimaretur vilior aliis, quia erat filius ancillae: dicit quod judicabit, sicut et caeteri. Et hoc dicit propter Samson quem metaphorice et colubrum et cerastem nominat, quia quasi humilis et terra gradiens, non eques, multos equites Philistinorum prostravit; quod vero dicit: Mordens ungulas equi, metaphorice alludit. Salutare tuum exspectabo, Domine. Quasi dicat: Quamvis tantus et talis sit futurus, non tamen debet [Col. 0060A] existimari esse Messias, id est, Christus; sed alium exspectabo Salvatorem. Gad accinctus, etc. Notat hic quod Ruben et Gad et dimidia tribus Manasse, ante alios transierunt Jordanem, ad acquirendam terram promissionis fratribus suis, et post regressi sunt iterum ad terram suam citra Jordanem, quam petiverant, quia erat pascuosa. Quidam tamen dicunt quod antequam simul illi tres redirent post debellatam terram promissionis, solus Gad rediit ad liberandos filios et uxores quos hostes invaserant, dum ipsi fuerunt in expeditione ultra Jordanem. Et hoc volunt per hoc intelligi, ubi dicitur: Accingetur retrorsum. Asper pinguis, etc. Solummodo abundantiam et delicias futuras notat secundum Hebraeos. Nephtalim cervus emissus. Cervus emissus dicitur, [Col. 0060B] quia terra quam obtinuit citius quam aliae messem maturam ferebat. Unde in pascha primum sacrificium fiebat et laus Deo quam vocat eloquium pulchritudinis. Joseph filius accrescens. Duplicem partem quam filii ejus habuerunt, notat, et illam etiam partem quam Joseph seorsum obtinuit. Decorus aspectu. Pulchritudinem ejus innuit, propter quam Aegyptiae mulieres eum amabant, quod ibi aperit ubi dicit: Filiae discurrerunt super murum: ad illum videndum scilicet. Sed propter eamdem causam viri habuerunt eum odio, quod ibi dicit: Sed exasperaverunt eum, etc. Vel ad fratres ejus potest hoc retorqueri: qui contra eum, quamvis tam magnus futurus esset, invidiam habuerunt. Sed contra haec mala liberavit eum potens patris sui [Col. 0060C] Jacob, id est Deus. Quia in forti, scilicet, Deo sedit arcus ejus, scilicet Joseph, et vincula impedimenta brachiorum, et inde omnium operum per manus potentis, id est, per operationem divinam. Dissoluta sunt inde, id est, a potente patris Jacob. Est ipse effectus pastor, in Aegypto scilicet, totius familiae suae. Et per hunc pastorem (a Deo tamen) Israel est effectus lapis, id est, firmus. Vel sicut in Hebraeo est inde pastoravit lapidem Israel. Benedictionibus coeli et abyssi. In his duobus, id est, superiori bono coeli, et inferiori bono terrae, perfectam temporalium rerum notat abundantiam. Uberum et vulvae: ordo conversus: et notat benedictionem conceptionis, et nutritionis. Alterum enim sine altero non valet. Confortatae [Col. 0060D] benedictiones: patris tui benedictionibus praecedentium, scilicet Abraham, et Isaac, qui benedixerunt filiis suis: cumulentur super Joseph per benedictionem patris sui Jacob. Donec veniret desiderium collium aeternorum, id est, donec veniat desideratus cunctis gentibus, qui est Christus. Vel donec conjungantur colles aeterni coelo: quod habetur in Hebraeo, id est, benedictus sit Joseph ubique sicut solet dici. Usquequo coelum et terra cohaerent, id est, per totum orbem. In vertice Nazaraei, id est sanctificati, et dignioris reputati inter fratres Benjamin lupus rapax, etc. Quia haec tribus multum fuit bellicosa: et sicut consuetudo est raptorum, quod acquirebant statim dabant largiendo; quia ille cui ex facili venit, facile expendit. Benedictionibus [Col. 0061A] propriis vel propter majorem partem secundum consuetudinem Scripturae vel quia unicuique, secundum meritum suum - benedictionem vel maledictionem dedit; potius tamen prophetando, quam imprecando.

(GEN. L.) Nati sunt in genibus Joseph, id est, eos natos tenuit Joseph super genua.

Repetitio quorumdam locorum qui aliter habentur in Hebraeo.

Collegit pedes suos super lectulum. In Haebreo est, inclinavit ad caput lectuli. Pulchriores oculi ejus vino, id est, rubicundiores de vino vel propter vinum. Et dentes ejus lacte candidiores, id est, de lacte, vel propter lac haustum. Dan judicabit populum suum, sicut alia tribus in Israel. Hoc dicit ideo, [Col. 0061B] quia de ancilla, ne putetur ejiciendus sicut Ismael. Postea de aliis filiis ancillarum non repetit, quia prius de isto dixerat, ut similiter intelligatur de aliis. Nepthalim cervus emissus. In Hebraeo habetur cerva emissa propter Delboren: quae impetu cucurrit ad praelium. Et dans eloquia pulchritudinis: propter canticum illius, quod post victoriam fecit. Inde pastor egressus est lapis Israel. In Hebraeo habetur: Inde pastor lapis Israel. Donec veniret desiderium collium aeternorum. In Hebraeo est: Usque ad desiderium altitudinis saeculi, id est usque ad id quod caeteris altius, et majus desiderari potest, in hoc saeculo.

Finis Adnotatiuncularum in Genesim.

(EXOD. I.) Aedificaverunt urbes tabernaculorum Pharaoni Phiton, et Ramasses. In Hebraeo ubi nos habemus tabernaculorum, est quidam sermo, qui transpositione puncti modo ad dextram modo ad sinistram, vel sonat in voce miscenoth, et significat pauperum; vel sonat miscenoth, et significat positionum: et secundum hoc, quod prior vox subinnuit, urbes pauperum aedificatas intelligitur: urbes prius debiles, et pauperum mansiones operatione Hebraeorum fortiores effectas. Secundum hoc autem, quod miscenoth significat positionum, intelligitur ita fortes urbes compositas quod thesauri regis reponerentur ibi in custodia pro firmitudine loci, sive ante fuerint ibi [Col. 0061D] urbes, sive non obstetricibus Hebraeorum. Quidam dicunt istas duas Sephoram, et Phuam fuisse Hebraeas: unde maluerunt infantes servare alii potius Aegyptias. Unde commendabilior fuit earum pietas. Sed quaeritur quomodo duae tantum obstetrices potuerint sufficere toti regno. Ad quod respondetur, has duas esse praelatas et multas sub se habere subjectas obstetrices. Mentitae sunt quidem, sed propter pietatem veniale fuit earum mendacium. Misericordiam exhibuerunt infantibus, sed propter mendacium diminutum est meritum, et conversum in temporale praemium: et ita utrumque quodam modo minuit alterum, et reducit ad mediocritatem, id est, tam culpa mendacii meritum pietatis, quam pietas damnationem mendacii. Aedificavit illis domos: [Col. 0062A] abundatiam tribuendo, vel filios. Aliter: Aedificavit illis, scilicet: Hebraeis aedificavit Pharao domos; quia eos qui fuerant in Gessen collecti, voluit ut sparsim in Aegypto habitarent: quatenus facilius masculi geniti opprimerentur ab Aegyptiis

(EXOD. II.) Crepidinem concavitatem ripae. Surrexit Moyses, et defensis puellis. Constat per hoc negotium quod ab uno fieri non potuit Moysen non fuisse solum, sed comites duxisse secum. Juravit: id est pactum inivit post multa verba habita ad invicem de aliis antequam ad pactum accederent, quae tamen tacentur.

(EXOD. III.) Locus in quo stas, terra sancta est. Non propter aliud, nisi propter divinam praesentiam. Habebis signum cum eduxeris. Quomodo posset esse [Col. 0062B] signum, quod futurum remotum erat, rei quam nuper facturus fuit? Dicimus itaque habebis signum, hoc scilicet, quod miserim, id est, quod mitto te, sit tibi signum, quod educes filios Israel de Aegypto: ut hoc, scilicet cum eduxeris, sit principium alterius narrationis. Ego sum, qui sum. Ac si diceret: Nomen meum non dicam eis: qui scilicet nomen meum scire deberent, et est ironice dictum. Quasi diceret: Nomen meum ignoratur? Vel sic: Ne diffidas quid loquaris, quid dicas ei; quia ego sum, qui tecum sum, id est, quo juvante facies illa miracula. Vel aliter: Ego sum, qui immutabiliter sum; cujus nomen proprium est ENS. Postulabit vasa argentea. Tradunt Hebraei, quod tantam gratiam habuerint a Domino filii Israel coram Aegyptiis, ut [Col. 0062C] dono postularent eorum vasa, et ipsi darent. Nostri vero expositores dicunt verisimilius, mutuo accepisse.

(EXOD. IV.) Non sum eloquens ab heri, et nudiustertius. Nota quod per intervalla temporum loquebatur Deus ad Moysen. Unde dicit: ab heri, et nudiustertius non sum eloquens, in comparatione Dei. Quidam dicunt Moysen propterea non esse eloquentem, quia diu moratus fuerat in terra Madian: unde oblitus erat aliquantulum linguae Aegyptiae. Aaron autem semper in Aegypto morabatur: quare datur ipse interpres ad Pharaonem. Quis fecit os hominis? quasi dicat: Qui os do, verba dare possum. Quis fabricatus est mutum, et surdum, videntem, [Col. 0062D] et caecum? His intrumentum dedi: alteri instrumentum, alteri cum instrumento officium. Qui ergo oculo dedi visum, et ori verbum dare possum: perge igitur.—In qua facturus est signa: non solum ea quae fecit ad Israel, sed et illa, quae fecit coram Pharaone: quae omnia videtur hic distinxisse, sed Scriptura praeterit hic, ne bis narret. Qui quaerebant animam tuam. Iste Pharao, qui modo regnabat, non fuit ille quem Moyses fugit pergens in Madian. Dicesque ad eum: Haec dicit Dominus Deus: Dixi tibi, etc. Haec sunt ea quae Moyses dixit Pharaoni in ultima plaga. Unde ponit hic verba praeteriti temporis, quibus significatur praecessisse alias comminationes, ut est: dixi tibi, et noluisti. His verbis, in ultima plaga exprobrat ei contemptum Dei in praecedentibus [Col. 0063A] admonitionibus. Circumcidit praeputium filii sui. Quare non dicit filiorum? Quia forsitan mater unum sibi videlicet majorem natu proprium et incircumcisum retinuerat. Alterum vero Moyses, qui circumcisus erat, quasi suum circumciderat: quod etiam innuitur ex interpretationibus nominum. Vel forsitan solum majorem filium secum ducebant, et minorem apud avum reliquerant.

(EXOD. V.) Flagellatique sunt qui praeerant. Nota quod diversi erant praepositi: quidam de Hebraeis qui verberabantur; quidam de Aegyptiis qui verberabant illos et violenter exigebant opera ab ipsis praepositis Hebraeis.

(EXOD. VI.) Et nomen meum Adonai non indicavi eis. Quasi dicat: Quamvis ego qui sum omnipotens, [Col. 0063B] apparuerim eis, tamen fortitudinem et potentiam meam, ad quam pertinet nomen meum Adonai, non indicavi eis; sed pietatem aut sapientiam indicavi, ad quas pertinet el, et eloym. Aut sic: Nomen Adonai non indicavi ei, quod modo indicabo dans terram promissionis filiis Israel. Qui ergo hactenus omnipotentem me dixi, nondum me Dominum esse ostendi, sicut modo faciam, ut sciant jure se possidere, quod me tribuente accipiunt. Super quam levavi manum meam. Consuetudo est jurantis elevare manum ad sacra, ut per ea confirmet quod jurat, ita et Deus dicitur levasse manum suam propter illam terram, ut confirmaret eam in haereditatem Abrahae. Isti sunt principes domorum per familias. Nota, non ponit hic omnes duodecim tribus, sed tres [Col. 0063C] tantum, ut ad Levi, qui tertius fuit, veniat, et ut ab eo ostendat provenisse Moysen et Aaron, de quibus in praesenti agitur, pro quibus totum hoc dicit. Iste est Moyses, et Aaron in die quo, etc. Ne aequivocatione horum nominum de aliis et aliis intelligatur, determinat de illis: qui fuerunt in die illa, qua locutus est Dominus ad eos de educendo populo in Aegypto.

(EXOD. VII.) Vocavit Pharao sapientes et maleficos: in hoc et in aliis sequentibus miraculis semper Pharao recurrit ad magos suos, tentans si possint eadem facere quae et Moyses faciebat. Non enim putabat ea fieri divina potestate et voluntate, sed artificio et maleficio Moysi: et ita si facerent eadem, tunc propter hoc videbatur ei se non debere dimittere [Col. 0063D] populum. Projecerunt singuli virgas suas, quae versae sunt, etc. Totum hoc faciebant daemones sive in veritate formas rerum mutantes, sicut videbant, sive potius visum hominum decipientes, et magis illis famulantes; et se cogi per incantationes eorum deceptorie simulantes. De illo vero serpente, quem fecit Moyses, non est dubitandum, quin verus fuerit, et sibi alios devoratos incorporaverit. Egredietur ad aquas: causa spatiandi, Super ripam fluminis, scilicet Nili. Feceruntque similiter. In aliis aquis.

(EXOD. VIII.) Digitus Dei est hic. In hoc gravissime peccavit, quia scienter. Ut non sint ibi muscae. Hoc idem intelligendum est de aliis plagis.

(EXOD. X.) Non videbo ultra faciem tuam. Subaudi, [Col. 0064A] nisi me accerseris prius; quia vidit postea eo accersente.

(EXOD. XI.) Dices ergo omni plebi. Per recapitulationem debet intelligi hoc esse dictum, et jam ante nuntiatum esse a Moyse omnibus Hebraeis, ut in ultima plaga tali die hoc facerent. Dabit autem Dominus gratiam. Hinc innuitur verum esse, quod non mutuo, sed dono postulaverint.

(EXOD. XII.) Mensis iste vobis principium mensium, etc., quod dicit, Dominum dixisse, totum est intelligendum per recapitulationem: et longe ante Dominum dedisse Moysi praecepta, et per eum caeteris indicasse de agno sive haedo accipiendo, decimo die et servando usque in quartumdecimum diem primi mensis, et tunc immolando, et de superliminari, [Col. 0064B] et postibus liniendis sanguine agni contra angelum percussorem, qui transiturus erat per Aegyptum ad primogenita Aegypti interficienda eadem decima quarta nocte, et multa alia istis adjacentia, quae necesse est eos ante scivisse, ut in ista nocte ad exeundum essent parati. Masculus anniculus: Per duo, scribendum est, id est unius anni. Assumet vicinum: ita tamen ut ille assumptus non idcirco dimittat suum immolare. Tolletis, et haedum: qui non habebit agnum, saltem haedum immolet secundum ritum agni. Immolabitque eum universa multitudo: non ut omnes unum, sed ut nulla domus careat suo. Est enim phase, non quia erant transituri filii Israel, sed quia Dominus erat transiturus in angelo exterminatore: [Col. 0064C] quod sequens littera, innuit ibi scilicet: Et transibo. Quod autem addit: Nocte illa, non ista, signum est per recapitulationem esse dictum, quidquid hic praecessit de agno paschali, et caeteris cohaerentibus. Habebitis autem hunc diem in monumentum. Hic dat praeceptum de Pascha deinceps celebrando in commemorationem hujus facti: quod totum, sicut et praedicta, per recapitulationem hic dicitur. quod ibi notatur. In eadem enim die educam exercitum, etc. Nullus vestrum egredietur, etc. Hinc apparet quod in nocte tantum acceperunt licentiam; in die autem decimo quinto egressi sunt. Incurvatusque, populus adoravit, etc., quando scilicet audierunt haec praecepta Domini per Moysen. Et egressi a concione, quam habuerat Moyses, fecerunt sicut [Col. 0064D] praeceperat, quando ventum est ad determinatum tempus, et tunc scilicet in noctis medio, etc. Quasi dicat: Dominus complevit sicut ante per Moysen promiserat. Neque enim erat domus in qua non jaceret mortuus. Mirum est si in unaquaque domo fuit aliquis primogenitus. Sed esse potuit in armentis vel pecudibus, et si in hominibus defuerit; vel cum tali determinatione in qua scilicet esset primogenitus, non erat domus, etc. Vel forsitan Dominus tunc ita fecerat, ut in omni domo esset aliquis primogenitus. Tulit igitur populus conspersam farinam: non ex praecepto Dei hoc factum est, vel ex articulo temporis, ut quidam falso existimant, cum Hebraei jam longe ante didicerant se illo die exituros ex [Col. 0065A] Aegypto; sed secundum consuetudinem terrae illius, in qua farina conspergi solet, et ita reservari ut quotidie panis coquatur quantum opus est. In una domo, id est unus in una: ita quod nihil efferatur de carnibus.

(EXOD. XIII.) Sanctifica mihi omne primogenitum. Pro interfectis primogenitis Aegyptiorum. Sanctificabantur autem in opus levitarum, ut se eis redimerent, qui pro eis Domino serviebant, pro toto Israel. In columna nubis, et ignis. Una et eadem columna erat contra calorem obumbrans, et contra tenebras illuminans, ut dux esset utriusque temporis.

(EXOD. XIV.) Contra Beelsephon, in conspectu ejus. Illud ejus potest referri ad Beelsephon, et tunc plana est littera; vel ad Pharaonem, ut interponatur [Col. 0065B] relativum ejus ad quod refertur, praeter consuetudinem, sicut est illud: Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXVIII) , etc. Tollensque se angelus Domini. Aliquando Domino, aliquando angelo factum attribuitur; quia revera angelus Domini minister aderat, et Dominus in ipso et per ipsum operans. Abiit post eos, ut defenderet eos per nubem: suis lumen, aliis tenebras per eadem simul faciens. Aegypti ingressi sunt post eos. Quaeritur si non videbant eos praecedentes propter nubem interpositam, quomodo sequi potuerunt? Aut si videbant miraculum maris, quomodo ausi sunt eos persequi? Ad quod respondetur, quod non poterant eos videre perfecte, et tamen quia abire eos sentiebant, per aliam viam pedetentim eos sequebantur nescientes se vel illos [Col. 0065C] mare ingredi. Et ecce respiciens supra castra per columnam. Quid est quod per nubem dicitur, Deus respicere super castra, nisi hoc scilicet quod nubes, quae prius tenebras faciebat Aegyptiis, lucem praebuit eis? Sed ad confusionem eorum totum hoc factum est, scilicet ut viderent se in arcto. Interfecit exercitum, etc. Breviter totum negotium comprehendit, et deinde prolixius idem repetit, ibi scilicet: Dixeruntque Aegyptii, etc. Fugientibusque Aegyptiis, etc. Prius fugati, et prostrati sunt a Domino Aegyptii; ad ultimum aquis obvoluti.

(EXOD. XV.) Abyssi operuerunt eos. Ex nimia laetitia saepe idem aliter, et aliter replicatur. Congregati sunt abyssi, id est profunditates undarum et [Col. 0065D] aquarum. Flavit spiritus tuus, et operuit eos: divinae potentiae notat facilitatem. Quasi dicat: Quam facile aliquis flando projicit pulverem, tam facile tu eos interfecisti. Devoravit eos terra. Uno communi nomine duo inferiora elementa vocat, sicut et ibi. Formatis igitur cunctis animalibus de humo, et alibi: In principio creavit Deus coelum et terram, etc. Ascenderunt populi, et irati sunt, etc. Hucusque de re praeterita canticum. Amodo quidquid sequitur, prophetia est de futuro. Ex tanto enim gaudio, quod in praesenti habebant, Spiritus sanctus in corda eorum intravit, et omnes idem prophetati sunt. In aeternum et ultra, id est per praesens saeculum totum, et etiam per futurum. Vel per spatium totum, quod cum mundo incoepit, et cum mundo finiet: et [Col. 0066A] ultra, non quantum ad spatium, sed quantum ad dignitatem, scilicet super omnes et super omnia. Sumpsit ergo Maria, etc. Hoc factum est postquam viri cantaverunt, ut mulieres idem quod viri cecinerant et ipse quoque canerent.

(EXOD. XVI.) Vespere comedetis carnes, et mane saturabimini panibus. Vespere, quando plena satietas convenientior. Mane, solito pane contenti. Quasi tusum pilo, scilicet qualis est grossa farina attrita in pilo, id est pistillo. Sed dimiserunt, quaedam ex eis usque mane. Diffidentes, ne in crastino non inveniretur manna. In die vero sexta collegerunt cibos duplices. Videtur, quod per miraculum collegissent; quia, et si hoc Deus praecepit Moysi, nondum tamen inventum est Moysen praecepisse populo, sed quasi [Col. 0066B] admirans respondit principibus. Hic est sermo quem praecepit, etc. Vel possumus intelligere Moysen ita praecepisse, quamvis nondum Scriptura dixerit. Cras quidquid est operandum, facite hodie; et quae coquenda, id est quae oportebat facere, vel coquere si non esset Sabbatum, facite vel coquite hodie; quia cras requies Sabbati. Usquequo non vultis credere mandata mea, et legem meam? Nondum lex erat data; sed legem vocat quodlibet mandatum, sicut de observatione Sabbati, et de mensura gomor. Quasi similae cum melle, id est mellitae similae. Alii tamen dicunt, quod sapiebat unicuique quod magis appetebat. Imple gomor ex eo, et custodiatur. Hoc dictum est per anticipationem.

(EXOD. XVII.) Cur tentatis Dominum? Tentare [Col. 0066C] Deum est eum postulare aliquid ad experiendum, an Deus hominem diligat ex quadam diffidentia. Manus Moysi erant graves, quia tota die steterat elevatis manibus. Lassus erat, nec poterat ultra levare manus, nec etiam stare; unde sedere eum fecerunt Aaron, et Hur, et manus ejus levaverunt. In ore gladii. In instantia gladii. Scribe hoc monumentum in libro, ne oblivioni tradatur in futuro.

(EXOD. XVIII.) Cumque intrasset tabernaculum. Quidam sunt qui intelligunt hoc de tabernaculo Domini, et dicunt hoc esse dictum per anticipationem; sed non oportet, neque enim unquam in tabernaculo Domini immolavit, vel etiam illud intravit, quia gentilis erat

[Col. 0066D] (EXOD. XIX.) In die hac, id est tertia die, sicut et tertio mense. Jam nunc veniam ad te, id est in tertia die ab ista quando danda erat lex. Nuntiavit ergo Moyses verba populi ad Dominum. Ex brevitate praetermittit quod Moyses prius tulerit verba Dei ad populum, et ille omnia concesserit se facturum; sed istam concessionem statim dicit Deo nuntiatam per Moysen. Vel dicere possumus, quod totum est interpositio ab illo loco. Cumque retulisset Moyses, etc. Ad hunc locum, ita quod hic versus ordine narrationis debet cohaerere cum praecedentibus; et tunc tota illa interpositio sequi, hoc modo. Respondit universus populus se facturum; hoc nuntiavit Moyses Domino. Cum retulisset, etc. Ait ei Dominus: Jam nunc, etc. Confodietur jaculis. Expressius fortasse [Col. 0067A] dixisset, jactibus, ut intelligatur lapidum ictibus, in eum divinitus volitantibus necandus. Praeterea praemisit, manus, scilicet hominis, non tanget eum. Ne ascendatis in montem: cum coeperit clangere buccina, tunc ascendant, id est non ascendant donec clangat buccina. Quidam volunt humanam esse buccinam institutam ad hoc officii signum intimandum populo; sed mihi verisimilius videtur divinam fuisse. Quod autem sequitur, Tunc ascendant montem: mirum est, cum ante prohibitum sit etiam tangere montem. Et dicunt quidem, quod prohibitum est, tangere dum Dominus adest; permissum vero, non praeceptum etiam ascendere quando abest, vel recedit: quod hic innuitur secundum hanc sententiam, et quando debebant non tangere. Quando autem licebat [Col. 0067B] ascendere, diverso sonitu buccinae indicabatur. Mihi autem probabilius videtur, quod hic dicat ex praecepto debere ascendere in montem usque ad ejus radicem, non usque ad cacumen. Unde in sequentibus praecipitur Moysi providere ne transgrediatur populus terminos constitutos, id est ne usque ad collem vel usque ad cacumen ascendat: quod ad mortis poenam erat interdictum. Cumque lavissent vestimenta. Mirum videtur dicere, scilicet post vestimenta abluta die tertio ab ablutione futuros paratos, et post ablutionem praecipere. Sed fortasse talis erat ordo sanctificationis, ut statim a primo die lavarent vestimenta, deinde ab immunditiis abstinentes, et jejunantes ita se in tertium diem pararent, quod voluit innuere. Moyses loquebatur, et Dominus [Col. 0067C] respondebat ei. Nota ordinem, paulo ante educebat populum de castris: hic dicitur loqui cum Domino, et statim subjungit: Descendit Dominus, et vocavit Moysen in cacumen montis. Loquebaturne Moyses cum Domino, dum in imo erat cum populo? Non ita est credendum, sed aliquantulum confundit ordinem narrationis, qui talis est: dum Moyses erat in imo ad educendum populum, Dominus descendit in montem, et vocavit Moysen ad cacumen montis, et ita colloquebantur: et in hac collocutione praecipitur Moyses descendere ad populum, et contestari, ne transeat terminos constitutos cupiditate videndi Deum, ne moriantur. Contra quam praeceptionem dixit Moyses ad Dominum: Non poterit [Col. 0067D] vulgus ascendere, etc. Quasi dicat: non liceat eis ascendere et audire te. Quis te igitur audiet? Ad hoc Dominus respondet: Vade, et descende; et item ascendes ad me, tu et Aaron. Quasi dicat: Ut ego vobiscum loquar ea, quae non poterit populus a me audire. Et ita notantur duae locutiones Dei: una, quae fuit prima in decem mandatis communiter ad totum populum; secunda privata ad Moysem in cacumine montis.

(EXOD. XX.) Ego sum Dominus. Haec cunctis audientibus locutus est: et totum, quod sequitur, pertinet ad primum mandatum usque: Non assumes nomen Dei tui in vanum; et illinc usque ad: Memento diem Sabbati, etc., ad tertium: Visitans iniquitatem patrum in filios in tertiam et quartam generationem. [Col. 0068A] De illis filiis proprie constat hoc ecce dictum, quos genuere patres post peracta maleficia: et merito parentum puniuntur, sicut aliquod membrum ipsorum; quia in ipsis malefactoribus quodammodo erant seminaliter, et peccabant; unde claudi et caeci pro scelere parentum nascuntur. Quod vero dixit in tertiam, et quartam generationem, ideo dictum est, quia usque illuc solent parentes vivere, et videre possunt propter peccatum suum suos posteros damnatos. Vel possumus dicere, quod ponit finitum pro infinito: sicut, et ex altera parte bonorum faciens misericordiam in millia, iis qui diligunt, etc. Et quia ob bonitatem patrum melius fiat a Domino ipsis filiis, non est dubitandum. Diem Sabbati sanctifices. Quatuor memorantur Sabbata [Col. 0068B] in divina Scriptura: primum Dei, in quo perfectis operibus suis requievisse dicitur; secundum illud quod populo Israel observandum mandatur; tertium illud, quod populo Dei spiritualiter custodiendum praecipitur. Quartum illud quod in repromissione, Sabbatum pro Sabbato, suis Deus dilectoribus pollicetur. Primum, scilicet Dei tantum fuit sacramentum secundi, id est legalis Sabbati: quod item sacramentum fuit nostri Sabbati, in quo debemus cessare ab omni opere pravo; sed et istud etiam nostrum Sabbatum sacramentum est, et meritum illius futuri sabbatismi, ubi accipietur Sabbatum pro Sabbato. Duo igitur sunt sabbata exterius, unum Dei, et unum hominis; et duo interius, unum Dei, et unum hominis. Primum, et ultimum sunt [Col. 0068C] Domini: duo media hominis, Non concupisces domum, etc. Si quis velit facere de primo mandato duo, tunc faciet istud unum; sin autem primum indivisum reliquerit, oportet istud distinguere in duo; et praeponere praeceptum de aliena uxore, ei quod est de aliena possessione, et non interponere. Dixit praeterea Dominus ad Moysen: Haec dices, etc. Amodo ad solum Moysen loquitur Dominus praecepta, et judicia: quae omnia quasi explanatio sunt decem praedictorum mandatorum. Altare de terra facietis mihi. In sequentibus tamen factum est aeneum. Sed, et illud tantum terra implebatur, quando sacrificia fiebant: et haec est sententia Judaeorum de altari.

[Col. 0068D] (EXOD. XXI.) Et percusserit quis mulierem, volentem juvare alterum virum, contra quem ille pugnat. Filium quoque et filiam, non illius cujus est bos, sed alterius: quod apparet per hoc quod subjungit de servo.

(EXOD. XXII.) Maxime si conductum venerat pro mercede operis sui: quasi dicat: Tunc non reddet quis mutuo acceptum, quando praesente domino illud amittit; sed et illud praesertim non reddet, quod conduxerat praesente domino, similiter amittit; et hoc dicit littera, quod venerat, id est venditum erat; non quidem finaliter, sed et pro mercede sui operis, id est quam mercedem expetebat suum opus, id est usus; ut referatur suum ad rem conductam. Ipsum est enim solum quo operietur. Hic de pauperrimo [Col. 0069A] loquitur, qui non habet nisi unum vestimentum, nec vivere posset si ei non redderetur. Ne autem dives amittat suam pecuniam poterit inducere testes, et coram eis reddere illi vestimentum, postea requirat si voluerit.

(EXOD. XXIII.) Nec junges manum tuam. Consuetudinem confirmationis notat. Non declinabis in judicium pauperis. In hoc praecepto prohibet contemptum, ne pro parva re dimittat judicium. Scitis animas advenarum, id est affectus, quam leviter contristentur. Nomen meum est in illo. Gloriam et potentiam meam manifestabo per illum.

(EXOD. XXIV.) Moysi quoque dixit: Ascende ad Dominum tu, et Aaron, etc. Ecce confusio ordinis: quomodo enim praecipitur hic ascendere Moyses in [Col. 0069B] montem, qui secundum competentiam narrationis cum eo est in monte, et solus audit judicia, quae prophetat ad populum? Sed sciendum est, quod secundum ordinem rerum gestarum oportet hic interponi totum sequens capitulum ab eo loco. Venit ergo Moyses, et narravit plebi, usque, Ascenderuntque Moyses et Aaron, etc., et tunc congrue concordat istud capitulum, in quo praecipitur Moyses ascendere cum illo in quo ascendit; et illud secundum capitulum, Venit ergo Moyses, etc., concordat cum praeterita narratione, in qua exponit Moyses quae ipsi praeceperat Dominus. Ascenderuntque Moyses, et Aaron, etc. Hic tertio ascendit Moyses. Primus enim ascensus ejus fuit in die quo venerunt in montem Sina, sive primo, sive tertio mensis, in quo admoniti [Col. 0069C] sunt de purificatione ad suscipiendam legem tertia die. Secundus ascensus fuit post audita decem mandata a Domino, ad audiendum judicia quae hucusque narrata sunt. Modo ascendit tertio ducens secum Aaron Nadab, et Abiu, et septuaginta seniores de Israel, qui essent ei testes. Unde omnes illi ascenderunt cum eo versus medium montis usque dum viderent Deum, et statim jussi sunt omnes redire praeter Josue: de quo tamen non est omnino certum, an cum Moyse per illos quadraginta dies manserit in monte. Quod vero sequitur statim: Dixit Dominus ad Moysen: Ascende ad me in montem, sic intelligendum est, ut de colle in quo erat ad altiora montis procederet. Nec tamen adhuc ad ipsum cacumen [Col. 0069D] montis vocatur; sed in sequentibus ubi dicitur: Septima autem die, etc. Exspectate hic. Non puto, quod in colle eos praeceperit exspectare, sed in planitie cum populo, quod exigit sequens littera. Si quid natum fuerit quaestiones, etc. Cumque ascendisset Moyses: Recedens ab Aaron, et senioribus aliquantulum progrediens versus cacumen, non tamen ad ipsum accedens ante septimum diem, in quo iterum vocabitur.

(EXOD. XXV.) Ut tollant mihi primitias. Primitias dicit non segetum, quod exigeret proprietas vocabuli: sed partem quamdam separatam destinatae pecuniae cujusque in opus divinum ad construendum tabernaculum, sicut primitiae solent Deo separatim dari: quantum quisque vult non pars determinata, [Col. 0070A] sicut decima, et hoc notat littera quae sequitur: Qui offert ultroneus.. Non enim vult ut cogantur; sed quisque quantum vult, offerat. Faciesque supra coronam auream per circuitum. Ista improprie dicitur corona, non enim est rotunda, sed ad formam, et quantitatem arcae, quaedam gyratio (quae, et limbus) fiebat per circuitum in superiori parte arcae. Faciesque illi labium aureum. Labium istud erat quaedam gyratio dependens, sicut supradicta corona erat gyratio erecta. Coronam interrasilem. Similiter de ista corona dicimus, sicut et de supradicta, quod erat scilicet limbus quidam adhaerens mensae, et de ipsa mensa sculpta secundum ejus quantitatem. Quod dicit, interrasilem, sic est intelligendum, quod artificiose erat sculpta admodum annuli torno rasi. [Col. 0070B] Quod dicit: Et super illam alteram coronam aureolam: significat eam de simplici opere, sed tamen auream, et minorem inferiore, et similiter adhaerentem ei continue quasi idem. Item coronam interrasilem altam quatuor digitis, id est ambitum labii, qui corona dicitur non pro rotunditate, sed pro circuitione. Quod autem sequitur. Et super illam alteram coronam aureolam, id est auream, hebraica veritas habere non videtur. Subter coronam auream erunt circuli modo duas illas coronas quasi unam coronam dixit, et ostendit annulos, qui erant in pedibus arcae ad eam portandam, statim juxta mensam, et non versus terram in imo erant.

(EXOD. XXVI.) Opere plumario. AUGUSTINUS: «Pluma est acus per quam facto jam panno inferuntur [Col. 0070C] fila aurea aut argentea, ut fiat aurificium [auriphrygium] aut diversae figurae in ipso panno.» Quod autem superfuerit in sagis, etc. Constructio distorta est: sensus autem talis est, quod superabundantia sagorum ultra cortinas unum sagum est, secundum longitudinem tabernaculi, ex cujus una medietate operatur una frons tabernaculi, et ex altera medietate reliqua frons et duo cubiti in longitudine sagorum omnium protegentes ex toto usque ad terram latera tabernaculi. Et una omnes compago retinebit, id est eadem consimilis junctura ligabit omnes. Facies et vectes de lignis Sethim quinque. Non potest teneri, quod ejusdem numeri vectes lateris, et frontis erant, sed illi sex cubitorum erant, isti vero [Col. 0070D] duorum. A summo usque ad summum, id est in medio duarum extremitatum.

(EXOD. XXVII.) Facies in usus ejus, id est altaris Lebetas ad suscipiendos cineres, et forcipes atque fuscinulas, et ignium receptacula. In Hebraeo sic habetur. Facies ejus ollas, ad suscipiendos cineres ejus, et ejus palas, et ejus pelves, et ejus uncinos, et ejus ignium receptacula. Palas videlicet ad tollendos cineres; ollas ad suscipiendos; pelves ad sanguinem fundendum; uncinos ad tollendas carnes de cacabis; ignium receptacula, ad portandas prunas. Sequitur: Craticulamque. Subauditur facies ei: in modum retis aeneam, per cujus quatuor angulos erunt quatuor annuli aenei, quos pones subter avutam altaris: eritque craticula usque ad altaris medium. De hac craticula [Col. 0071A] magna ambiguitas est tam apud Hebraeos quam apud nostros, praecipue cum hebraica veritas nonnihil a nostra translatione discrepare videatur. Sic enim ibi habetur. Facies nuchhar facturam retis aenei: et facies super rete quatuor annulos aeneos super quatuor fines sive cornua ejus; et dabis illam scilicet nuchhar, sive pones illud scilicet rete subtus fundum arae de subtus, eritque rete usque ad altaris medium. Secundum hanc itaque lectionem non videtur nuchhar craticulam sonare, cui assandae carnes superponerentur, sed opus quadrangulum propter levitatem undique perforatum in similitudinem vasis factum, in quo quasi sedere altare videtur, cui parietum altitudo altare ambiens usque ad medium altaris elevata esset, in cujus quatuor angulis [Col. 0071B] sursum quatuor annuli pendebant, per quos vectibus insertis altare ipsi insidens portaretur. Altare enim alios annulos non legitur habuisse, quibus portaretur praeter annulos retis. Sed hoc rete utrum seorsum per se ab altari divisum, et separabile esset, et suo fundo inferiorem partem altaris contineret, et sic parietibus suis altaris parietes ambiens includeret: an deorsum inferiori margini parietum opere fusili cohaereret, et aliquo intervallo latitudinis fundo suo in circuitu a parietibus remotum sic tandem parietes suos usque ad medium altaris erigeret; non satis patet, nisi quod sequens dispositio convenientior videtur. Quidam hoc altare nec tectum desuper nec fundum deorsum habuisse dicunt, sed parietes tantum positos terra repleri. Secundum [Col. 0071C] quod dicit: (Supra, cap. XX.) Altare de terra facietis mihi, et in ejus arca superiori ignem construi, ubi holocausta imposita cremabantur. Fuerunt etiam qui assererent inter parietes altaris craticula posita, et usque ad medium altitudinis ejus, erecta sub ipsa craticula arula parva formata; in eadem ignem exstrui per ostium ad orientalem altaris parietem patens, et sic carnes craticulae superpositas introrsum cremari fumo per os altaris desuper apertum egrediente, et ne forte de ligneis introrsum altaris parietibus igne vicino comburentis aliqua suspicio nasceretur, eadem ligna incombustibilia asseverant. Sed si haec ligna talia fuisse putanda sunt, ut vel aqua vel igne omnino corrumpi non possent; quid opus [Col. 0071D] fuerit aeneis laminis extrinsecus, tegi non videtur. Sed nec qualiter introrsum ipsa craticula vectibus suis apte collocaretur, aut quemadmodum per annulos ejus vectibus insertis altare portaretur, sive etiam quomodo sub illa arula interiori annuli craticulae ponerentur, satis patere potest.

(EXOD. XXVIII.) Facies in rationali catenas sibi invicem cohaerentes. Non sic accipiendum quod dicit sibi cohaerentes, quasi una catena alteri cohaereat, sed facturam catenae exprimit, in qua circuli cum circulis cohaerent, vel fila cum filis contorquentur. Unde pro eo quod nos dicimus cohaerentes, Hebraeus expressius habet: plexas opere plexo et spisso. Secundum [Col. 0072A] Chaldaicum sonat terminatas, id est in oris sive marginalibus angulis, quasi in termino, id est fine rationalis positas. Pones autem in rationali judicii doctrinam et veritatem. Pro doctrina et veritate in Hebraeo habetur urim ▩ [Hebrew Text] tumim ▩ [Hebrew text] . Nam urim doctrina sive judicium interpretatur; tumim veritas. Hinc et sortes quibus antiquitus ad indicium veritatis utebantur, urim tumim dictae sunt. Erantque characteres inscripti diversis litteris; quibus projectis ex junctura litterarum de super apparentium quid faciendum sive vitandum foret vero indicio monstrabatur: Pones in rationali judicii doctrinam et veritatem, haec nomina scilicet in textura. In conspectu Domini semper. In solitis horis, quando ministrabatur coram Domino. Facies et laminam [Col. 0072B] de auro purissimo, in qua sculpes opere coelatoris, Sanctum Domino, has duas scilicet dictiones. Pro eo quod nos habemus Sanctum Domino, in Hebraeo habetur anoth adonay, hoc autem nomen, id est adonay, quatuor litteris scribitur, he, ioth, beth, vau, quod interpretatur iste principium passionis vitae et ineffabile dicitur; Semper in fronte: congruo scilicet tempore, Tunicam de bysso factam stringes, id est compones vel adaptabis. A renibus usque ad femina, id est femora; tantum protenditur caro turpitudinis quamvis ultra extendantur feminalia.

(EXOD. XXIX.) Sanctificabisque et pectusculum consecratum et armum. Hucusque quae dicit ad praesentem pertinent consecrationem Aaron et filiorum [Col. 0072C] ejus, quae vero sequuntur, ad futuram deinceps consuetudinem, ut scilicet, quia sacerdotes in consecratione sua de pacificis suis obtulerunt pectus et armum, haec eadem accipiant a filiis Israel de pacificis eorum lege perpetua. Sanctificabis, id est confirmabis, et nota quod primus aries fuit oblatus in holocaustum. Secundus in pacifica. Unde Dominus habuit suam partem armum et adipem: et Moyses qui obtulit pectus; Aaron cujus erat oblatio, reliquas carnes quas cepit, et comedit cum filiis suis in atrio tabernaculi, sicut deinceps facturi erant filii Israel. Et erit Sanctum sanctorum, id est sanctum ad sanctas hostias sacrificandas.

(EXOD. XXX.) Compositionis alterius, quam illius [Col. 0072D] de qua dicturus sum. Quando tuleris summam, filiorum Israel, id est quando numerabis eos, quod fiet in libro Numerorum. Et mensuram ponit casiae myrrhae. Calami olei, id est cujusque speciei: Non facies aliud, ad usum scilicet communem.

(EXOD. XXXI.) Ecce vocavi ex nomine Bescleel, etc. Hinc oritur mihi insolubilis quaestio ⁜ (48*) ; quia legitur in libro Paralipomenon, quod Caleph fuit pater Hur et ille Caleph non habuit nisi quadraginta annos in exitu ab Aegypto: Beseleel igitur modo non habeat nisi duos annos ad summum.

(EXOD. XXXII.) Audiens autem Josue tumultum populi, etc. et in ascensu et descensu legitur Josue [Col. 0073A] fuisse cum Moyse, sed non legitur cum eo in monte permansisse? unde etiam dubitatio orta est. Utrum ibi tandiu cum Moyse jejunaverit, an non. Confregit eas, etc. Utrum ex humano affectu, an ex divino in instinctu hoc fecerit, non patet. Tu nosti populum quod pronus sit ad malum. Quod non potuit prohibere, dolens passus est ita tamen quod pretiosis ornamentis, quae magis diligebant spoliavit eos, ut saltem per hoc reprimeret eos a stulta voluntate illa; nec tamen potuit. Egressus est hic vitulus; opere scilicet hominis, non miraculo. Et inter hostes nudum, et spoliatum a pecunia supradictorum ornamentorum; hostes vocat adjacentes gentes. Si quis est Domini, jungatur mihi, id est si quis habet zelum Dei, accipiat mecum vindictam de populo peccante. [Col. 0073B] Dele me de libro tuo. Non ex ratione, sed ex impetu humanae affectionis et fiducia magna in Deum hoc dicit. Et quod non fuerit crudelitas in occidendo, ostendit magna pietas, quae secuta est in orando. Scribi autem in libro vitae aut deleri, dupliciter intelligitur; aut secundum praescientiam Dei, aut secundum praesentem statum, secundum quem quandoque contingit, quod si talis permaneret aliquis salvaretur; sed quia praesentem quam habet justitiam deserit, dicitur deleri de libro vitae, in quo Deus eum tunc scripsit, quando illam justitiam ei dedit. Secundum praescientiam vero qui scriptus est nunquam secundum eamdem delebitur. Percussit ergo Dominus populum, scilicet supradicta interfectione quam fecerunt Levitae. Unde etiam apparet [Col. 0073C] hoc instinctu Dei esse factum, non malivolentia Moysi.

(EXOD. XXXIII.) Ne disperdam te. Iratus aliquando tua stultitia si tecum essem assidue. Semel ascendam in medio tui, et delebo te. Comminatio est, et nota, quod dicit, ascendam. Est enim ascensus, vel ab inferioribus ad superiora vel ab occultis ad manifesta, sicut hic. Promittit enim se manifestare eis cum malo eorum. Depone ornatum tuum, id est primum tabernaculum in quo consulebatur Dominus antequam factum esset illud magnum, de quo Dominus instruxit Moysen in monte, vel depone, id est extra castra fige, Ut sciam quid faciam, humano more loquitur. Ornatum suum in monte Oreb. Prope [Col. 0073D] montem erat tabernaculum quandiu Moyses morabatur in monte; et ibi Aaron, et septuaginta seniores tractabant de dubiis, quae ferebantur ad eos de castris. Postquam autem populus peccavit, et Moyses descendit, praecepit Dominus, ut tabernaculum removeretur a monte Oreb versus populum. Moyses vero tunc extra castra, non intra, ipsum locavit. Vocavit nomen. Non modo, sed ante, ut pro plusquam perfecto perfectum accipiamus. Novi te ex nomine. Magnum signum est dilectionis, quod rex non negligens servum suum ejus proprium nomen cognoscit, et eo illum ad se vocat. Ita hic de Deo, et Moyse intelligendum est, quod dederat ei Deus specialem gratiam prae caeteris, sicut proprium nomen specialem proprietatem significare habet. Ostende [Col. 0074A] mihi faciem tuam, id est praesentiam tuam. Requiem tibi dabo, ducendo in terram promissionis. Ostendam tibi omne bonum: hoc erit in futuro, in quo visio Dei erit vita aeterna. Et in praesenti: Vocabor in nomine Domini, scilicet faciam me vocari Deum ducem vestrum ex miraculis quae faciam. Et si quis causam quaerat quare ego hoc faciam; non est alia causa nisi, quia volo: et hoc est, Miserebor cui voluero, etc.

Et haec in Exodum: in reliqua enim capita nihil scriptum ab Hugone nostro hactenus comperi.

SEQUUNTUR ADNOTATIUNCULAE EJUSDEM IN LEVITICUM, QUARUM HAEC SUNT CAPITA:
• De nomine Levitici et quinque in eo distincte tractatis: quae sunt sacrificia, personae, tempora, loca, et causae. Cap. I, quod in Pentateuchon est cap. [Col. 0074B] IX.
• De sacrificiis, oblatione et libatione. Cap. II et X.
• De personis a quibus fiunt praedicta. Cap. III et XI.
• De temporibus offerendi. Cap. IV et XII.
• De locis, causis et expositione litterali. Cap. V et XIII.

Liber Leviticus Hebraice dicitur Vagethra, quod sic sonat ac diceretur vocavit. A principio namque suo nomen accepit more Hebraicorum voluminum, quae a principiis suis nuncupari solent. Hic nobis leviticus dicitur, a levitis; quia in eo de ministerio levitarum plenius tractatur. Quinque namque sunt: id est sacrificia quae Deo offeruntur, et personae a [Col. 0074C] quibus offeruntur, et tempora quando offeruntur, et loca ubi offeruntur, et causae pro quibus offeruntur: quae in hoc libro distincte tractantur. Nos ergo de singulis, quantum ratio introductionis expostulat, aliquid praelibare oportet.

In primis igitur triplex nobis eorum, quae rite offeruntur, discretio occurrit: aut enim de animalibus oblatio fiebat, et sacrificium dicebatur, aut in sicca materia, veluti in pane aut farina, sive in eis, quae ex his conficiuntur, quae proprie oblatio vocabatur; aut in liquoribus, quale est vinum, et caetera hujusmodi: quam Scriptura specialiter libationem appellat. Quamvis igitur aliquando Scriptura, et sacrificium [Col. 0074D] oblationem, et vicissim oblationem sacrificium appellare consueverit, magis tamen proprie sacrificia de animalibus, oblationem de siccis, libationem de liquidis accipiendum putamus. Porro sacrificiorum alia holocausta dicebantur, quia tota cremabantur; alia sacrificia, in quibus pars cremabatur, pars reservabatur. Eorum item quorum, pars comburebatur, et pars reservabatur: alia pro peccato sive delicto offerebantur, in quibus praeter id quod in holocaustum Domini cremabatur; reliquum totum in esum sacerdotum cessit. Alia pacifica dicebantur, quae vel pro gratiarum actione, vel pro solvendo voto, vel pro spontanea devotione offerebantur. De quibus pars in igne altaris cremabatur, pars autem, id est pectusculum, et armus dexter [Col. 0075A] sacerdotum erat, reliquum offerentes acceperunt. In holocausto sacerdos, qui ipsum holocaustum obtulit, solam pellem accepit. In sacrificiis praeter adipem, et renunculos, et reticulum jecoris, et alia quae ignis consumpsit, reliquum totum secerdotum fuit. In pacificis similiter adipem, et omnem pinguedinem intrinsecam, et duos renes cum adipe quo teguntur ilia, et reticulum jecoris cum renunculis; et sic de quibus foret, caudam etiam cum renibus, et universa vitalia ignis altaris consumpsit; pectusculum, et armum dexterum sacerdos habuit; reliquum totum iis qui hostiam pacificam obtulerant remansit. Item in holocausto, quando de armentis vel pecoribus immolatio fiebat, masculina tantum offerri jussa sunt. In sacrificiis autem, pro peccato [Col. 0075B] atque delicto, sive in pacificis, tam femina quam masculina poterant immolari: eo videlicet ordine, quo ea lex immolari praecepit, ut videlicet in sacrificio pro peccato, cum quis de populo peccaverit per ignorantiam, capram jubeatur offerre; in pacificis autem marem vel feminam, pro voto offerentium quia gratuita erat oblatio quisque offerre poterat. Porro pacifica dicta sunt sive propterea, quod non pro culpa aliqua offerebantur, sive quia pacem fecerunt ex omni parte, unicuique, quod suum est tribuentes; quia in eis pars in sacrificiis Domini cremabatur, pars sacerdotibus cedebat: reliquum offerentium erat. Pacifica autem vel pro gratiarum actione offerebantur, cum videlicet aliquis de periculo liberatus in gratiarum actione Domino munus [Col. 0075C] obtulit, vel pro voto solvens promissum, vel spontanea voluntate offerens.

Quando vero oblatio fiebat, aut de simila, id est subtili farina, illam esse oportuit; aut de panibus coctis in clibano; aut de patella sine frixura; aut de sartagine cum frixura. Similae super fundebatur oleum, et thus super ponebatur: reliqua oleo superfundebantur sine thure. Mel autem et fermentum universaliter ab oblationibus Domini removetur. Nam, et quando primitiae horum offerebantur, sicut aliarum rerum, non tamen super altare ponebantur, neque aliquid ex eis in igne altaris cremabatur, sed elevata tantum coram Domino, post a sacerdotibus suscipiebantur. Sal vero omnibus sacrificiis misceri [Col. 0075D] praecipitur, id est oblationibus.

Libationem in liquidis accipimus, upote in oleo, et vino.

Nunc igitur, quia ostendimus differentiam eorum, quae offeruntur, consequens est ut distinguamus etiam personas a quibus offerantur: hoc est vel eos qui offerunt dona, vel eos qui pro ministerio offerunt sacrificia. Utrique enim offerre dicuntur, sive videlicet qui dant, sive per quos dant. Sacerdotum est sacrificia offerre; non unius specialiter, ne si uni quotidie necessitas sacrificandi indicetur, a copula carnalis commercii prohiberi videretur, secundum illud quod vir a quo exit semen coitus, [Col. 0076A] sancta ingredi vel tangere prohibetur et immundus usque ad vesperam esse decernitur. Quotidiana vero sacrificia et oblationes vicissim ab omnibus sacerdotibus fieri potuerunt, excepto illo sacrificio, quo semel in anno in Sancta sanctorum summus pontifex per sanguinem intrare praecipitur; tamen quicunque sacrificium offerret, aequa erat portio omnibus sacerdotibus, et similiter dividebatur singulis

Tempora offerendi diversa fuerunt. Erat enim sacrificium quod quotidianum dicebatur, propterea quod illud quotidie offerri oportebat. Singulis namque diebus duos agnos Deus immolari praeceperat [Col. 0076B] in holocaustum, unum mane, et alterum vespere: et hoc quotidianum et juge ac sempiternum sacrificium vocabatur. Singulis vero Sabbatis duos alios in holocaustum adjici, praeter holocaustum quotidianum, ut essent simul quatuor, sancitum fuerat. Porro in Kalendis, id est in initiis singulorum mensium, quotidiano sacrificio addebantur in holocautum duo vituli, aries unus, agni septem, et hircus pro peccato. Mense autem primo, id est mense phase, qui mensis novorum dicitur, praeter agnum pascalem, qui quarta decima die ad vesperam immolabatur; sequenti, id est quinta decima die in holocaustum, quotidiano sacrificio addebantur vituli duo, aries unus, agni septem, et hircus pro peccato, [Col. 0076C] eodem modo per singulos septem dies azymorum fiebat. In festo etiam primitivorum, quod septies post phase hebdomadibus transactis, id est quinquagesimo die (in quo de novis frugibus Domino panes offerre primum coeperunt, sicut in festo novorum falcem in segetem mittere, et de granis confractis oblationem facere) quotidiano sacrificio addebantur vituli duo, aries unus, agni septem. Quam videlicet diem quinquagesimum existimo cumputandum a sexta decima die primi mensis, quae proxima sequitur post quintam decimam, non a quinta decima, ut quidam existimant, qui illam videlicet sextam decimam esse putant, in qua primum falx in segetem mittebatur, et manipulus primitiarum coram Domino elevabatur; deinde prima die septimi mensis, [Col. 0076D] hoc est, in festo tubarum, quotidiano sacrificio addebantur in holocaustum vitulus unus, aries unus; agni septem, hircus pro peccato, praeter holocaustum Kalendarum. Hoc autem festum idcirco tubarum quidam appellatum credunt; quia tunc secundum revolutionem anni, expleto canone Scripturarum rursum ab exordio easdem scripturas legere et recitare coeperunt. Dehinc ejusdem mensis decima die festum expiationis sequitur, ubi affligere animas suas jubentur filii Israel, ut quidam arbitrantur pro peccato vituli, quem fecerunt morante Moyse in monte, cujus reatus veniam Moyses a Deo hoc eodem tempore impetrasse existimatur. Sic enim antiqua traditione perhibetur, quod lex quinquagesimo die post quintum decimum diem rimi mensis, qui secundum Hebraeos [Col. 0077A] sextus est tertii mensis, data sit in decem mandatis; post quem diem Moyses ascendens in montem ad Deum, quadraginta dierum jejunio expleto, duas tabulas lapideas ejusdem praeceptis inscriptas accepit, quas descendens ad montis radicem, viso vitulo, confregit. Rursumque ascendens post alios quadraginta dies in aliis tabulis quas Domino jubente ad similitudinem priorum fecerat; eadem praecepta accepit. Sicque demum tertio ascendens quadraginta diebus, veniam pro delicto impetravit. Post quem numerum si duos dies adjicias, quorum primus inter primam, et secundam ascensionem; secundus, inter secundam et tertiam fuisse creditur: decimus septimi mensis dies occurrit, qui merito dies per singulos annos celebrari jussus est, et [Col. 0077B] dies expiationis vocatur pro eo quod in eo animas suas pro commisso affligentes, poenitentia culpam expiabant. Novissime festum sequitur scenopegiarum, id est tabernaculorum, quod agebatur in recordationem peregrinationis, quia filii Israel exeuntes de Aegypto per desertum in tabernaculis habitabant. Quod festum a primo mense, quando egressi sunt de Aegypto ad septimum translatum est, quod duo simul festa celebrari convenienter non poterant, quod etiam post festum primitivorum, nisi prius collectis messibus, toti populo in unum convenire facile non erat. Quidam idcirco hoc festum septimo mense institutum putant, propter septem nubes, quibus populum de Aegypto egredientem obumbratum ex antiqua traditione asserunt. Octavum diem, qui contra [Col. 0077C] morem Veteris Testamenti celebrandus induci videtur, non ad hoc festum pertinere putant; sed aliud per se esse festum, et alio tempore celebrandum, nisi quod ex dispensatione huic festo conjunctus est, ne forte populus, tum ex frequenti convocatione, tum ex imminente hieme, molestiam sustineret. Hoc autem ex Deuteronomii auctoritate probant, ubi in festo scenopegiarum non nisi septem dies commemorantur, quando ipsum celebrandum indicitur.

(LEVIT. I.) His breviter praelibatis, ad litteram veniemus ⁜ (49) . Ad ostium tabernaculi testimonii. In [Col. 0077D] uno eodemque loco immolabantur, id est laniabantur a sacerdotibus, et offerebantur a populo victimae, tam holocaustorum quam pacificorum et pro peccato, et pro delicto: qui locus diversis nominibus designatur. Erant autem quinquaginta cubiti ab introitu atrii ex parte orientis usque ad introitum atrii scilicet, et testimonii: erant duo oraria, unum virorum Israel, et alterum mulierum. Inter haec autem, et introitum tabernaculi erat altare holocaustorum, non tamen in ipso introitu, sed sursum versum austrum. Victimae vero offerebantur juxta altare ad aquilonarem partem magis in introitu tabernaculi, et immolabantur: Caput videlicet, et cuncta, [Col. 0078A] quae adhaerent jecori. Ideo potius caput nominavit, quam pectus aut armum; quia caput non solum per se offerebatur ab uno sacerdotum vel levitarum, sicut caetera membra; sed cum eo adhaerentia jecori, et pede, et intestina lota aqua jungebantur. Quae quatuor unus sacerdotum elevabat, et ponebat in altare. Alii octo sacerdotes reliqua membra. Novem vero sacerdotes offerebant membra holocausti omnia bene lota aqua. Duo vero alii offerebant sanguinem, ut omnes simul essent duodecim. Decebat autem, ut illa, quae in cultu Dei immolata erant, a pluribus etiam sacerdotibus offerrentur.

(LEVIT. II.) Tollet pugillum plenum similae, et olei, ac totum thus. Expressius dixisset pariter cum thure, totum thus, thure adjuncto, quod totum complectitur. [Col. 0078B] Sin autem de craticula fuerit sacrificium, aeque simila oleo conspergetur. In Hebraeo pro craticula habetur marhesit, ▩ [Hebrew text] , quod est proprie sartago; in quo frixura sit, quod et sono ipsius nominis innui videtur. Nam marhesit consiliatrix interpretatur propter stridorem, videlicet frixurae et susurrium sive murmur, quo consiliantem imitari videtur. Ubi autem in Levitico habetur, oblatio de sartagine, in Hebraeo est mahhebat, ▩ [Hebrew text] . Potest igitur ita distingui, michar, ▩ [Hebrew text] , id est cribrum vel rete. Mahhebat, id est patella, ubi decoctio fit liquida. Marhesit, id est, sartago ubi frixura fit. Nec quidquam fermenti ac mellis adolebitur in sacrificio Domini. Primitias tantum eorum offeretis ac munera. Nam in sequentibus dicet, quod cum hostia gratiarum [Col. 0078C] panes duo fermentari offerentur. Ex quibus unus pro primitiis offeretur Domino, et erit sacerdotis, ut intelligatur quod haec scilicet fermentum et mel, quando pro primitiis offerebantur, nihil de ipsis super altare cremabatur, sicut in aliis primitiis; sed cedebant in usus sacerdotis elevata prius coram Domino. Sin autem obtuleris munus primitiarum frugum tuarum Domino. De oblatione paschali hic intendit agere. Offeres primitias tuas Domino, fundens super eas oleum, et thus imponens. Ideo thus; quia oblatio Domino est. De qua adolebat sacerdos in memoriam muneris, partem farris fracti, et olei scilicet partem, thus vero totum adolebis, ut non remaneat de ipso pars aliqua, sicut de farre et oleo, sed [Col. 0078D] totum comburatur. Hoc igitur in primitiis fermenti, et mellis non fiebat.

(LEVIT. III.) Quod si hostia pacificorum fuerit ejus oblatio, etc. Pacifica dicebantur sacrificia, quae offerebantur ab iis qui, non praecedente delicto, sed quasi pacem habentes, Deo offerebant, vel ideo pacifica; quia pacem faciebant, ad omnes unicuique suam portionem tribuendo. Omnes siquidem ex ea communicant nec uni cedit. Ex eis namque pars in Dei sacrificium adolebatur; pars in usum sacerdotum, id est pectusculum, et armus dexter cedebat: reliquum erat offerentium. Nam quoddam sacrificium erat in quo solus Deus participabat, ut [Col. 0079A] holocaustum, et sacrificium pro peccato sacerdotis, et sacrificium pro peccato totius populi, quorum primum, totum in altari igne cremabatur: reliqua duo partim in altari, partim extra castra. Quoddam etiam sacrificium erat in quo pars Deo cedebat, pars sacerdotibus, ut in sacrificio pro peccato principis, et singulorum de plebe. Quoddam in quo pars coram Domino cremabatur, pars ad esum sacerdotum veniebat, pars reliqua offerentibus remanebat, ut in pacificis, in quibus adeps erat Dei cum quibusdam aliis partibus; pectusculum et armus dexter sacerdotis, reliquum offerentium sicut jam superius diximus. Aliarum vero oblationum de farina, praeter pugillum, quod in memoriale coram domino cremabatur, cum toto thure de quo nihil reservabatur: [Col. 0079B] quod reliquum erat totum cedebat Aaron et filiis ejus. Similiter de clibano, et sartagine, et craticula pars in memoriam coram Domino cremabatur: reliquum erat Aaron, et filiorum ejus. Sic, et de primitiis praeter fermentum et mel, de quibus nihil cremabatur.

(LEVIT. IV.) Anima si peccaverit per ignorantiam, et de universis mandatis Domini, quae praecepit ut non fierent, quidpiam fecerit; hucusque pendet sententia: postea per subdivisionem distinguit. Si quidem ille, qui hoc fecit, est sacerdos, qui unctus est, offeret, etc. Si autem omnis turba Israel, etc. Si autem peccaverit princeps, etc. Haec omnia subjuncta respondent ad primam propositionem, qua dictum est: Anima si peccaverit. Quod autem ait: Si fecerit [Col. 0079C] quidpiam de universis mandatis Domini, quae praecepit ut non fierent; vel sic intelligendum est quod Deus, quaedam propter solam figuram observare praecepit, quae jam post agnitam veritatem tenere peccare est, vel sic: ut mandatum large pro praecepto et prohibitione positum intelligamus; ac si diceret: Si fecerit quidpiam eorum, quae in mandatis Domini continentur, ita quod de iis praeceptum est, ut non fiant. Si quidem ille, qui hoc fecit sacerdos est, qui unctus est: peccans in hoc, et delinquere faciens populum offeret, etc. Quod autem dicit, peccaverit delinquere faciens populum, vel de omni peccato sacerdotis intelligendum est, quod semper gravius est, quia caeteris praebet, exemplum delinquendi; vel si hoc modo peccaverit, ut faciat populum delinquere, [Col. 0079D] aliquid suggerens, vel suadens verbo sive exemplo, unde alii ad peccandum provocetur: quod gravius est quod quam si solus peccaverit, certe sicut in Hebraeo expressius habetur, si sacerdos, qui unctus est, peccavit ad culpam populi, id est ad similitudinem alicujus de populo, qui valde nocens est, ut qui aliis exemplum debet esse in justitia: aliis simul fiat in culpa. Quod dicitur, toties coram Domino, coram tabernaculo, coram altari, intelligendum est ubi per sacra praesentia Dei erat. Quod etiam dicitur, toties: Rogabit pro eo sacerdos; alio sensu dici potest: scilicet condonabit vel remissionem faciet super eum, ut ostendatur quod per preces sacerdotis remissio fiat criminis.

[Col. 0080A] (LEVIT. V.) Si peccaverit anima, et audierit vocem jurantis, testisque fuerit, quod aut ipse vidit aut conscius est, nisi indicaverit, portabit iniquitatem suam. Quidam hoc capitulum ita intelligendum putant. Si peccaverit homo, in hoc scilicet, quod audierit vocem jurantis coram se, ut verum dicat: et fuerit testis, id est conscius, et veritatem sciat pro eo quod ipse illud de quo rogatur, testimonium ferre vidit, aut alio modo conscius est illius, nisi indicaverit sicut scit veritatem, portabit iniquitatem suam, id est, reus erit. Vel si peccaverit anima cum audit vocem jurantis falsum, et cum sit, id est, esse possit testis falsitatis illius, quia vidit aut conscius est, nisi indicaverit illum falsum jurare, peccat. In quo tamen hanc mensuram tenere oportet, ut ad correctionem [Col. 0080B] non ad laesionem illius peccatum ipsius manifestet. Vel si peccaverit in hoc, scilicet si audierit vocem jurantis falsum, et contestetur illi dicens se quod iste falso jurat vidisse, aut alio modo conscium esse cum non sit, nisi postea indicaverit, vel veritatem ipsam sicut novit, vel saltem sacerdoti culpam suam de falso testimonio quod perhibuit, portabit iniquitatem suam. Anima quae tetigerit aliquod immundum, etc. In hoc capitulo oblivionem reprehendit contactus immundi: consequenti vero, opus. Qui enim tetigerit immundum, immundus efficitur, et delinquit si per incuriam oblitus immunditiae suae mundationis ritum non observat. Rursum si post oblivionem reminiscitur immunditiae suae, subjacebit delicto pro eo, quod mundationem non servavit, [Col. 0080C] et eget purgari sacrificio. Anima quae juraverit, et protulerit labiis suis, ut vel valde [male] quod faceret, vel bene: et idipsum juramento, et sermone firmaverit, oblitaque, scilicet juramenti sui, et negligens verbum suum, postea intellexerit delictum suum, quod scilicet non implevit, quod juravit, aut forte quod male juravit: agat poenitentiam pro peccato. Quidam hic volunt esse culpam, non propterea, quod juramentum factum est; sed quia falsum est juramentum, ignoranter tamen: quod postea cum intelligitur, emendari praecipitur, quamvis tamen non proprie dicatur oblita ejus, quod non novit. Quod autem sequitur: Offerat de gregibus agnum, sive capram, non hujus solius delicti expiatio intelligenda [Col. 0080D] est; sed et praecedentium trium. Qui primum offerens pro peccato. Ubi nos habemus pro peccato, in Hebraeo est pro expiatione. Verbum enim hatrat, ▩ [Hebrew text] pro expiatione sonat. Anima si praevaricans caeremonias per errorem, in iis, quae Domino sunt sanctificata, peccaverit; offeret pro delicto suo arietem Hic peccatum intelligi vult, cum quis ea, quae sanctificata fuerant Domino, in usus proprios redegerit, seu de hostiis, de quibus solis sacerdotibus vesci licebat, manducaverit. Ubi et quod intulit damnum, restituere jubetur, et quintam partem superaddere: Pro delicto autem suo arietem immaculatum quinque siclis emptum offerre. Anima quae peccaverit per ignorantiam: feceritque unum ex iis quae Domini lege prohibentur, et peccati rea intellexerit iniquitatem [Col. 0081A] suam, offeret arietem immaculatum de gregibus sacerdoti, juxta mensuram aestimationemque peccati. Hoc mandatum ab eo quod superius dixit. Animam de populo terrae per ignorantiam peccantem pro expiatione sua capram debere offerre: in eo distare videtur quod ibi praevaricans in mandatis Domini offendisse dicitur. Hic autem non solum in mandatis Domini, sed etiam in Domino deliquisse memoratur. Unde convenienter intelligitur in hoc loco delictum significari, quo in Domino, id est in iis, quae sanctificata sunt Domino, peccatur, atque in eo solum a praecedente distare, quod illic damnum infertur, et peccatum committitur; proptereaque damnum cum quinta parte addita restaurari, et peccatum per arietis immolationem expiari jubetur: hic autem, [Col. 0081B] quia damnum illatum non est, solum peccatum arietis immolatione purgatur. Qui videlicet aries offerri jubetur secundum mensuram, et aestimationem peccati scilicet praecedentis; quia idem hic est peccatum, quamvis non simile damnum. Utrobique enim in eodem genere peccatur, quamvis diversis modis. Ut verbi gratia ibi tollendo, et usurpando illicite sancta; hic illicite contingendo, unde sequitur: Qui, scilicet sacerdos, orabit pro eo, quia nesciens fecerit: et dimittetur ei, quia per errorem deliquit in Domino. In Hebraeo sic habetur: Remissionem faciet super cum sacerdos pro errore quo erravit, et nescivit: et dimittitur ei culpa illa qua peccans peccavit in Deum. Similiter in sequenti capitulo.

[Col. 0081C] (LEVIT. VI.) Anima, quae peccaverit, et, contempto Domino, negaverit proximo suo depositum, etc., id est, qui contempto Domino conscius est secreti, et depositum negat, et caetera quae subsequuntur, arietis immolatione expiari jubetur; quia in eadem aestimatione dictum est cum supradictis: Cremabitur in altari tota nocte usque mane. De quotidiano intendit holocausto, nec est quaerendum: quare hic praetermittat de vespertino, cum ante in Exodo praemiserit de matutino.

(LEVIT. VII.) Quidquid in craticula, vel in sartagine praeparatur, erit sacerdotis a quo offertur. Hic distingue, ut subinferas; alia oblatio, sive oleo conspersa, sive arida fuerit, cuncta filiis Aaron aequa [Col. 0081D] mensura dividetur per singulos. Vel erit sacerdotis, quia ad usum laicorum non pervenit, sicut in pacificis; sed filiis Aaron aequaliter dividitur. Ex quibus unus pro primitiis offertur Domino. In sacrificio pacificorum quatuor diversitatum panes offerebantur, et de unoquoque genere unus offerebatur sacerdoti ita proprius, sicut primitiae. Reliquos autem habebat homo, qui offerebat de filiis Israel, et comedebat in atrio. Caro quae tetigerit aliquid immundum, non comedetur, sed comburetur igni. Qui fuerit immundus, vescetur ex ea. In Hebraeo sic habetur: Caro quae tetigerit omne pollutum, non comedetur; sed comburetur igni, et caro. Omnis immundus comedet carnem, quod sic intelligi potest; qui pollutam non comedet illam carnem, mundus est. Anima [Col. 0082A] polluta, quae ederit de carnibus hostiae pacificorum, etc. Quod hic dicit animam pollutam, et postea subjunxit: Anima quae tetigerit immunditiam hominis: de propria immunditia intelligi vult, et aliena inquinatam. Haec est unctio Aaron. In Hebraeo est. Augmentum, scilicet quod datum est ei a Domino lege perpetua de sacrificiis oblatis a populo Israel, dicitur esse ejus unctio in hoc data.

(LEVIT. VIII.) A dipem vero, et caudam septem diebus quibus sanctificatus est Aaron, et instructus in sacerdotium immolavit Moyses quasi summus sacerdos, et accepit ab Aaron, et filiis ejus ea quae postea accepturus erat Aaron a caetero populo offerente, et sacrificavit super altare holocausti quotidie, quod unxit in primo illorum septem dierum, qui [Col. 0082B] fuerunt in fine primi anni. Ita quod octavus quo Aaron coepit sacrificare, fuit primus dies secundi anni; et eo die egressus a Domino ignis combussit holocaustum Aaron. Nam Moyses septem praecedentibus diebus igne terreno sacrificaverat. Eodem octavo die Nadab, et Abiu sunt consumpti igne vindictae, quia post coelestem ignem missum a Domino alienum ignem intulerunt. Coquite carnes ante fores tabernaculi. Sicut laici faciebant de carnibus pacificorum quae offerebant, ita oportebat Aaron et filios ejus facere in hac eorum oblatione. Et Moyses tantum inde accipiebat, quantum Aaron postea a caeteris accepturus erat. Sicut factum est in praesentiarum. Quasi dicat: Sicut modo instituitur et sanctificatur Aaron, eodem modo sequaces ejus instituentur.

[Col. 0082C] (LEVIT. IX.) Dixitque ad Aaron, tolle de armento vitulum pro peccato. Hujus carnes, quia pro peccato sacerdotis oblatus fuit, cum pelle extra castra comburebantur; aries similiter in holocaustum oblatus totus cremabatur. Pro peccato autem populi mactavit hircum, vitulum et agnum; in holocaustum bovem et arietem, hostias pacificas. Nec est contrarium quod supra praecepit: pro peccato totius multitudinis immolari vitulum, hic hircum quia ibi pro certo delicto commisso, hic pro universali, et ibi seorsum pro multitudine, et seorsum pro principibus; hic simul pro principibus, et turba, et ideo recte hircus, et vitulus. Sed quod post hircum subjunxit [Col. 0082D] junxit vitulum, dubium est an pro peccato, an in holocaustum sit. Absque caeromeniis holocausti matutini, id est agno, qui quotidie, et mane, et vespere offerebatur. Sicque completis hostiis pro peccato, et holocaustis pacificis descendit. Non descendit de gradibus, quia prohibitum erat ne gradibus ad altare ascenderetur; sed de aliquo forte eminentiori loco in quo ad oram stabat ut apte ministrare posset, ne altitudo altaris impedimento esset.

(LEVIT. XI.) Quidquid ambulat quidem super quatuor pedes, sed habet longiora retro crura. Propter illos quatuor pedes debetis, id est potestis comedere, et de volucribus hic agitur. Omnis aquarum congregotio munda erit; quidquid in eam cadat, ipsa non potest immunda fieri, sicut nec fons.

[Col. 0083A] (LEVIT. XIV.) Duos passeres vivos pro se: quos vesci licitum est. Non dicit ad differentiam aliorum passerum, sed aliarum avium, quibus vesci licitum non est. Purificatus ingredietur castra, non tamen eodem die rasurae, et purificationis suae; sed post illum diem exspectabit adhuc septem dies extra castra sui tabernaculi, scilicet antequam liceat ei intrare in domum suam propriam; vel si sint in expeditione (sicut modo in deserto) antequam intret in suum proprium tabernaculum: non tamen ita liceat ei interim intrare in tabernacula aliorum.

(LEVIT. XV.) Omnis quem tetigerit, qui talis est, id est, immundus factus ex contactu rei immundae; tetigerit dico, non lotis ante manibus, id est antequam laverit manus. Per contractum immunditiae [Col. 0083B] si quidem vas illud fictile fuerit, etc. Quod autem interponit: Lavabit vestimenta sua; quomodo mundandus sit, ostendit: et deinde redit ad id quod proposuit: vas fictile, etc.

(LEVIT. XVI.) Accingetur zona linea: cydarim lineam imponet capiti, etc. Omni die quo sacrificabat summus sacerdos, utebatur aureis vestimentis; sed quando intrabat sancta sanctorum retinebat tantum linea. Juxta hunc ritum faciet tabernaculo; id est, idem faciet in tabernaculo testimonii: ipsum similiter expiando.

(LEVIT. XVII.) Homo quilibet de domo Israel, si occiderit bovem, aut ovem, aut capram, in castris vel extra castra; et non obtulerit ad ostium tabernaculi oblationem Domino, sanguinis reus erit. Hoc intelligendum [Col. 0083C] est de illo tantum tempore, quo morabantur in deserto, et tabernaculum Domini juxta se habebant. Nam in terra promissionis iis, qui longe erant a loco sacrificandi, concedebatur ad esum pecora mactare vescique carnibus, etsi non immolarent.

(LEVIT. XVIII.) Quae domi, vel foris genita est, id est ex legitima copulatione, vel est concubinatu.

(LEVIT. XIX.) Poma, quae germinant, immunda erunt vobis: hoc non est in Hebraeo. Quarto anno sanctificabitur, id est, dabitur Domino, et tamen poterit redimi alio pretio.

(LEVIT. XX.) De semine tuo, id est de filiis tuis, non dabis, id est, non immolabis idolo Moloch, more gentium.

[Col. 0083D] (LEVIT. XXII.) Immundum super mortuo, id est immunditiam morticinii.

(LEVIT. XXIII.) Altero die Sabbati, et sanctificabit illum; id est decima sexta luna. In quo die consecrabatur, et prius elevabatur coram Domino, et postea torrebatur igni, et terebatur in farinam, et fiebat inde sacrificium. Et ab isto die computabantur septem septimanae; et dies primus post eas erat Pentecoste, qui dies semper est sextus tertii mensis, sicut et in donatione legis contigit. Sciendum autem quod et hic manipulus, et omnia sacrificia festorum, sicut et quotidianum holocaustum, communiter ab omni Israel accipiebantur; et dives non plus quam pauper ponebat in collecta, quae ad arbitrium summi [Col. 0084A] sacerdotis servabatur. Mense septimo, prima die mensis. Hoc die descendit Moyses de monte transactis tribus quadragenis, quibus, et jejunavit. Finita enim prima descendit Moyses; quia populus peccaverat in vitulo conflatili, et facta vindicta et fractis tabulis, altero die ascendit in montem, et jejunavit item alia quadragena, ut impetraret veniam Qua finita, dixit ei Dominus, ut descenderet et excideret alias tabulas super quas, et ipse Dominus iterum se scripturum decem praecepta promittit in Deuteronomio. Quod cum fecisset Moyses, et item altero die post descensum ascenderet, jejunavit tertio; et in ultimo die tertiae quadragenae cum deberet descendere Moyses, indixit ei Dominus festum expiationis in signum, et memoriam remissionis peccatorum [Col. 0084B] quam Dominus fecit tunc populo precibus Moysi. A quinto decimo die post omnem collectionem fructuum oportebat fieri hoc festum, propterea quod de omnibus fructibus oportebat Domino offerri. Ideo autem quinto decimo die mensis fit? quia quinto decimo die mensis, licet non hujus, sed primi: in tabernaculis nubium habitare coeperant filii Israel. Nubes septem circuibant ex omni parte tabernaculum, et etiam totum populum. Baculum, id est, Robur potius.

(LEVIT. XXVI. LEVIT. XXVII.) Animal immundum, quod immolari Domino non potest, etc. Hic de animali agit, quod immolari posset Domino si careret macula. Quod si dare voluerit, etc. Omne quod Domino consecratur, sive homo, sive animal. Ista [Col. 0084C] consecratio in Hebraeo dicitur anathematizatio; quia ista a communi hominum usu removebantur. Quidquid hoc modo sacrabatur Domino, nulla redemptione poterat reverti ad hominem, etiam si pater consecrasset filiam, prius moreretur quam redimeretur; et hoc est morte morietur. Solummodo masculos in primogenitis Aegypti interfecit Dominus, et ideo solos masculos, tam in hominibus quam aliis in animalibus praecepit redimi, etsi prius nasceretur femina, quandocunque filii post eam nascerentur, non oportebat redimi.

(NUM. XIV.) Quoniam Amalecites et Chananaeus habitant in vallibus, per quos tutus transitus non [Col. 0084D] est, ideo cras movete castra, et revertimini.

(NUM. XVIII.) De sceptro, id est familia, fratris [patris] tui, id est Moysi: hoc est levitas sume tecum. Sceptrum pro cognatione ponitur; quoniam honor et exaltatio hominis est. Vel sceptrum pro officio et ministerio divino, cui servire regnare est. Sume sceptrum fratris tui, qui levita est, id est, eos qui funguntur officio illius ut ministrent tibi.

(NUM. XXI.) Unde dicitur in libro bellorum Domini: haec eadem scriptura intelligenda est. In qua bella Domini commemorantur, quae fecit pro populo suo. In qua etiam dicitur hoc quod Israel pugnaturus contra regem Seon in torrentibus Arnon [Col. 0085A] dixit. Sicut fecit nobis, Dominus in mari Rubro submergens Egyptios: sic faciet in torrentibus Arnon prosternens Amorrhaeos Dicitur etiam in hoc libro, quod scopuli torrentium inclinati sunt; umbraculum praebituri, ut requiescerent, filiis Israel in Arnon. Scopuli torrentium inclinati sunt, muta elementa obsequio accurrunt, et homo mortalis, quid poterit? Figura est loquendi cum hyperbole. Vel scopuli torrentium inclinati sunt, id est superbi et impetuosi humiliati sunt, resistere non valentes. Ex eo loco ubi, scilicet castra metati sunt in deserto, apparuit puteus virtute divina factus, super quo priusquam appareret, locutus est Dominus ad Moysen: Congrega populum, et dabo ei aquam. Tunc, id est facta promissione, exsultans in spe cecinit Israel carmen [Col. 0085B] istud. Ascendat puteus inundans largiter usque ad summum, hoc concinebant, filii Israel iterantes. Puteus quem foderunt principes, et paraverunt duces multitudinis. Quomodo paraverunt? In datore legis, et in baculis suis. Homines enim terram fodere potuerunt, sed aquam, nisi dante Deo habere non potuerunt. Tali fossore et tali datore aqua data est populo in solitudine. De qua solitudine exeuntes venerunt Matthana: De Matthana in Nahaliel; de Nahaliel in Bamoth; de Bamoth, in vallem, quae vallis est in regione Moab in vertice Phasga; id est in illa regione, ubi est vertex Phasga, et respicit contra desertum. Tunc misit Israel nuntios ad Seon usque Jesboth [Jeboc], et filios Amon; non ultra, quia forti praesidio tenebantur termini Amonitarum. [Col. 0085C] Urbs Hesebon fuit regis Seon Amorrhaei, qui pugnavit, etc. Idcirco, qui Seon vastavit Moabitas, dicitur in proverbio de hac re facto: Venite in Hesebon, et aedificetur, et construatur, ipsa Esebon, quae est civitas regis Seon. Civitas enim regis victoriosi aedificanda est et sublimanda; quia de ipsa Hesebon, Ignis egressus est, et flamma similiter egressa est de ipsa, quae est oppidum regis Seon; et devoravit ipsa flamma, Arnon; scilicet civitatem Moabitarum, et habitatores excelsorum Arnon; quia in excelsis locis et turribus illius, vel in locis ubi idola colebantur, habitabant, unde merito dicitur: Vae tibi Moab! Quare? Quia peristi, o popule Chamos, id est colens idolum Chamos [Cathmos]. Dedit juste [Col. 0085D] deserens, vel Chamos defendere non valens filios ejus populi in fugam, et filias in captivitatem regi Amorrhaeorum Seon. Jugum, id est potestas ipsorum. Moabitarum deperiit ab Hesebon usque Dibon; et ipsi Moabitae fugientes lassi [lapsi] pervenerunt in Jophe [Nophe] et usque Madaba [Medaba ].

(NUM. XXIV.) Perdat reliquias civitatis, scilicet Seir. Vidit quoque Cineum, et assumpta parabola ait: Robustum quidem est habitaculum tuum, sed si in petra posueris nidum tuum, et fueris electus de stirpe Caeni [Cin], quandiu poteris permanere? Caeni in hoc loco non filius Adam, qui fratrem suum Abel interfecit, significatur; sed Caeni, unde Caeneus dicitur populus: in prima syllaba post c, ae sequente; in ultima syllaba enim praecedente, et sequente i. [Col. 0086A] Vel, ut alii, Cham, filius Noe. In Hebraeo autem prototo, quod dictum est si fueris electus de stirpe Caeni, quandiu poteris permanere? hoc solum sonare videtur, ac si diceret: Cineus destruetur, ut sic dicatur: Sed si in petra posueris nidum tuum, Cineus destruetur, id est tu, quamvis ita securus et munitus esse videaris, destrueris tamen. Assur enim capiet te.

Et haec in Numeros. Reliqua enim desideramus.

(DEUT. III.) Machir quoque dedi Galaad. Per anticipationem terram vocat Galaad, quod nomen postea impositum est a Galaad, qui descendit de Machir. Et tribubus Ruben, et Gad dedi de terra Galaad usque ad [Col. 0086B] torrentem Arnon.

(DEUT. XXII.) Non seres vineam tuam altero semine. Praeter vitem, quia si hoc feceris, illicitum est; et sanctificabuntur: non cedent usui tuo quod tamen ex sola prohibitione fit, non natura. Funiculos in fimbriis facies per quatuor angulos pallii tui. Quadrangulis palliis utebantur, in quibus phylacteria facere jubentur.

(DEUT. XXVII.) Eriges ingentes lapides: et calce laevigabis eos, ut possis in eis scribere omnia verba legis hujus. In eo igitur, quod ingentes lapides erigi jubet, structura ingens ostenditur in quo quaestio solvitur. Quomodo videlicet potuit Josue in altari, quod erexit, Deuteronomium legis describere; praesertim cum structura magna fuerit, et non omnia, quae in [Col. 0086C] hoc libro continentur, sed praecepta tantum oportuerit describi.

(DEUT. XXIX.) Benedicat sibi in corde suo, dicens: Pax erit mihi, et ambulatio in gravitate cordis mei; et assumat ebria sitientem, id est anima, quae jam usu peccandi inebriata est, nec sentit, neque veretur male agere, assumat, vel trahat ad consortium peccandi sitientem, id est aliam animam in fervore tentationis positam per concupiscentiam sitientem, sed potum pravi operis nequaquam adhuc sumere praesumentem. Ne igitur hoc contingat, addit: Et Dominus non ignoscat ei, id est peccanti, et alium peccare facienti. Cavendum ne sit inter vos radix germinans fel; id est talis homo a quo malitia procedit [Col. 0086D] ad alios, et plures corrumpat. Abscondita a Domino Deo nostro: quae manifesta sunt nobis, et filiis nostris usque in sempiternum, ut faciamus universa legis hujus. Ad superiora referendum; quoniam dixerat: Quia dereliquerunt pactum Domini, quod pepigerat cum patribus eorum, ut servarent praecepta ejus, et secreta, quae revelaverat eis, quae abscondita erant a Domino Deo nostro. Quia non fecit taliter omni nationi, et judicia sua non manifestavit eis (Psal. CXLVII) . Et idcirco, quia manifestata sunt nobis et filiis nostris post nos nascituris usque in aeternum; vel ut faciamus ea, usque in aeternum, ideo si non servaverimus venient super nos universa mala haec.

(I REG. II.) Donec sterilis peperit plurimos, id est septem. Post Samuelem enim tres filios et tres filias [ littera habet duas]: itaque septem. Addunt de uno filiorum septimum natum; qui est et ejus, ut sint septem. Videbis aemulum tuum in templo in universis prosperis Israel. Videbis in filiis tuis: ipsi enim videbunt post te.

(I REG. III.) Heli jacebat in lectulo suo, et oculi ejus caligaverant nec poterat videre, hic distingue. Postea sequitur, et lucerna Dei exstingueretur. Samuel [Col. 0096D] autem dormiebat in templo Domini, ubi erat arca Dei, et vocavit Dominus Samuel; et hoc antequam lucerna Dei exstingueretur, qui Samuel dormiebat in templo Domini. Quod autem dictum est antequam lucerna exstingueretur, vocatum a Domino Samuel; vel sic accipiendum est, quasi diceretur nocte vocavit, vel ideo quia ipse Samuel qui nondum cum Deo loqui consueverat, lucerna lucente, nullum alium in templo praeter Heli esse videret. Cumque ipsum Heli nequaquam locutum didicisset, Dei vocem hanc esse non dubitaret.

(I REG. VI.) Ab urbe murata usque ad villam, quae erat absque muro. Quod dicit quinque civitates quinque mures dedisse, et quinque anos aureos, et postea subjungit: Ab urbe murata usque ad villam quae erat absque muro, ita intelligendum est, quod [Col. 0097A] quinque provinciae quinque mures dederunt, et quinque anos singulae singulos, quos, licet pro dignitate specialiter civitates quasi capita provinciarum dedisse dicuntur, tamen pecunia non solum ab iis qui in civitatibus erant, sed etiam a villis quae erant absque muro: hoc est tam a minimis quam a maximis collecta est, ut sicut periculum erat omnium, ita oblatio esset universorum. Sic igitur omnes dederunt per universam regionem a fine usque ad finem, hoc est quod sequitur: Et usque ad Abel magnum? lapidem dicit de quo superius dixerat: Erat autem ibi lapis magnus, et ceciderunt ligna plaustri: vaccasque imposuerunt super ea. Hic ergo lapis quasi terminus erat terrae Philisthiim, et Israel usque ad quem Philisthaei arcam Domini prosecuti sunt, ubi, [Col. 0097B] et Bethsamitae, arca suscepta, holocausta obtulerunt. Usque ad hunc igitur lapidem omnes tam villae, quae erant absque muro, quam civitates muratae terrae Philisthiim ad debitum munus Domino persolvendum pecuniam et impensam tribuerunt, hoc est quod dicitur: Usque ad Abel magnum, usque ad lapidem magnum. Nam, et ipsum nomen lapidem sonat. Abel enim Hebraice lapis dicitur, ut proprium nomen ex communi vocabulo derivatum intelligatur. Super quem lapidem posuerunt arcam Domini sicut superius dictum est: Quae arca erat usque in illa die, quo scilicet percussit Dominus Bethsamitas, in agro Josue. In quo etiam culpa eorum notari potest, quod non eam in domum introduxerunt, sed foris dimiserunt, ubi ab omnibus irreverenter aspiceretur. [Col. 0097C] Nam viri Cariathiarim non sic fecerunt postea, propter quod nec percussi sunt illi. Et percussit de populo septuaginta viros, et quinquaginta millia plebis. Quidam per septuaginta viros majores et principes populi intelligendos putant. Ut quod sequitur: Quinquaginta millia plebis, sic accipiendum sit, quasi in morte horum tantum damnum sit factum, quantum foret si quinquaginta millia de plebe prostrata fuissent. Saed in Hebraeo plebis non habetur. Sic igitur accipiendum supradictum putant: Percussit de populo septuaginta viros, et quinquaginta millia; ac si dixisset. Quinquaginta millia et septuaginta percussit de populo, neque hos solum de Bethsamitis, ne forte non de populo, sed ipsum [Col. 0097D] populum prostravisse videatur; sed de tota provincia et regione circumjacente civitati Bethsamis. Subdit causam, quare sint percussi, dicens: Eo quod vidissent arcam Domini; scilicet non reverenter, neque cum timore, ut tantam rem decebat; sed audacter irruentes respexissent arcam Domini. Dignum quippe fuerat, ut quia Philisthaeos, qui digni non erant arcam Dei retinere, praesumentes pro sua temeritate percussos audierant: ipsi quoque infirmitatis suae memores cum magna reverentia, et timore ad illam respiciendam accederent. Quia igitur pro sua praesumptione percussi sunt: innuit eosdem percussos nominans. Hinc est quod Oza in sequentibus, cum ad eamdem arcam sustentandam manum extenderet, percussus periit, quia inclinato vehiculo, [Col. 0098A] et ruinam minitanti auxilium laturus majestatem praesidentis non cogitavit.

(I REG. VII.) Et factum est ex qua die mansit arca Domini in Cariathiarim, multiplicati sunt dies (erat quippe jam annus vicesimus). Ab eo scilicet tempore, quando ingressa est in Cariathiarim usque ad hoc tempus, quando ait Samuel ad universam domum Israel, quod sequitur: Vocavit nomen illius, lapis adjutorii. Quod igitur superius Israel juxta lapidem adjutorii castra posuisse dicitur, per anticipationem dictum est, id est in loco ubi postea hic lapis positus est sic appellatus.

(I REG. IX.) Ne ascenderet in excelsum. Post Silo, ante aedificationem templi excelsa, id est loca eminentiora, ubi Deo sacrificaretur, non reprehendebantur: [Col. 0098B] quae post, loco sacrificandi determinato, illicita facta sunt.

(I REG. XII.) Militiae Asor, id est militiae Jabin regis, qui habitabat in Asor, de qua superius in Asoreth gentium.

(I REG. XIII.) Filius unius anni erat Saul cum regnare coepisset, et duobus annis regnavit super Israel. Et elegit sibi Saul tria millia de Israel. Quidam sic exponunt. Ipsi autem Saul, cum regnare coepisset, erat filius unius anni, vel ipse Saul erat filius unius anni, id est innocens, et simplex ut puer unius anni. Et duobus annis regnavit in illa simplicitate, postea mutatus est in pejus. Hebraei dicunt Saul duobus tantum annis regnasse, Samuelem viginti annis judicasse Israel. Secundum hanc existimationem [Col. 0098C] sic intelligitur, Saul duobus annis regnavit super Israel, qui cum regnare coepisset, et esset filius unius anni, id est unum annum jam habuisset in regno, fecit quod sequitur: Elegit sibi tria millia de Israel. Nam, et David postea secundum eamdem loquendi formam filius triginta annorum dicitur; id est, habens triginta annos cum regnare coepisset. Quod idioma in Hebraeo frequens et usitatum est, ut filius iniquitatis, filius pacis, filius unius anni, filius triginta annorum. Percussit Jonathas stationem Philisthinorum, quae erat in Gabaa, id est exercitum eorum, qui in illo loco morabantur. Quod cum audissent Philisthaei, Saul cecinit buccina. Saul cum cognovisset Philisthaeos audivisse, quod Jonathas filius ejus stationem eorum percussisset, sciens eos [Col. 0098D] in ultionem percussorum adventuros: cecinit buccina in omni terra: dicens, audiant Hebraei. Ideo enim buccina cecinit, ut Hebraei audirent percussos Philisthaeos, et animarentur ad praelium. Quod factum est. Nam universus Israel audivit hujuscemodi famam, quod scilicet Saul percussit stationem Philisthinorum, fama regi attribuente, quod filius fecerat. Et ideo fiducia accepta, erexit se Israel adversus Philisthiim. Clamavit ergo populus Israel, currens post Saul, ad praelium in Galgala. Hebraei autem transierunt Jordanem. Hebraeos hic vocat partem populi, quae trans Jordanem morabatur, id est tribum Ruben et Gad, et dimidiam tribum Manassae. Reliquos Israel: hinc, et Saul buccina cecinit, ut [Col. 0099A] remoti famam victoriae audirent; quos, et Hebraeos discrete Scriptura nominat, alludens vocabulo, quia ad auxilium reliquo Israeli venientes frequenter Jordanem transire oportebat, quia Hebraeus transiens interpretatur.

(I REG. XV.) Porro triumphator in Israel non parcet, nec poenitudine flectetur. Hebraeus habet sic: Vagham, Neza Izrahelloe Zachir, ▩ [Hebrew Text] ; id est, porro virtus Israel non mentietur. Hoc vult dicere, quod Deus qui est triumphator in Israel, quia per eum Israel triumphat et vincit; sine virtutis Israel, id est dans virtutem et fortitudinem Israel; ipse non mentietur, ut verbum suum mutet, sicut tu modo verbum ejus cassare conatus es, non faciens quod praecepit. Ipse autem non mentietur, [Col. 0099B] sed ad effectum perducet verbum suum, sive non parcet quasi miseratione aliqua mutatus, ut non impleat quod proposuit, sicut tu prius videri voluisti parcens hominibus dignis morte, et mendacem faciens Deum. Nec poenitudine flectetur, ut poeniteat eum proposuisse, et sic flectatur, et non faciat quod facere cogitavit. Neque enim homo est ut agat poenitentiam. Homo enim qui malum velle potest et mutare potest, poenitentiam agere potest.

(I REG. XVI.) Nam coram Domino est Christus ejus? Id est nunquid iste qui tibi nunc praesentatus est, et coram adductus, provisus est a te, ut sit Christus tuus? Adducit itaque Isai septem filios suos coram Samuele; et ait Samuel ad Isai: Non elegit Dominus ex istis. Quomodo verum est, quod Isai [Col. 0099C] septem filios suos ad Samuelem adduxisse dicitur, et Samuel ex illis adductis nullum electum esse testatur, cum David unus de septem adhuc et adductus non sit, et electus sit? Quapropter sic intelligendum est quod sex adduxit, illo solo excepto quem superesse dixit, et verum est, quod de reliquis nullum elegit Dominus.

(I REG. XVII.) David caput Philisthaei attulit in Hierusalem, hinc apparet jam eo tempore communem fuisse habitationem in Hierusalem, et filiis Israel et Jebuseis: ad quam velut excellentiorem civitatem, ob gloriam triumphi caput Philisthaei David attulit. De qua stirpe descendit hic adolescens? Responditque Abner, etc. Quomodo Saul hic David [Col. 0099D] ignorat, et progeniem ejus quaerit; cum superius ad Isai patrem ejus misisse legatur, dicens: Mitte ad me David filium tuum, qui est in pascuis. David quoque ad eum venisse, et coram eo stetisse, dilectusque ab eo fuisse, et armiger ejus factus asseratur. Sed notandum quod potentes in quotidiana hominum frequentia positi, non omnes circa se conversantes possunt agnoscere: praecipue eos quos nec dignitas personae commendat, nec diutina conversatio familiares efficit. Quia igitur David puer adhuc et contemptibilis, neque regia familiaritate dignus brevi tempore cum Saule manserat, non mirum est si eumdem modo ad tam egregium opus procedentem diligentius notatum ignorat. Nam quod prius eum ad Isai patrem ejus mittens ex nomine [Col. 0100A] vocat; nequaquam notitiae ascribendum est quia eo nomine illum vocat quod ex relatione suggerentium didicit. Non autem ex praecedentis notitia familiaritatis agnovit,

(I REG. XVIII.) Posuitque eum Saul super viros belli. Hoc non amore, sed odio fecisse intelligendus est, ut cupiditate laudis, bellis se ingerens, interiret. Jam enim audierat mulieres canentes: Percussit Saul mille, et David, decem millia. Atque hac laude David in iram excitatus mortem ejus meditari coeperat. Ideoque subjungitur: Porro cum reverteretur percusso Philisthaeo David, etc. Hoc jam praecesserat, sed narratur praepostere. In duabus rebus gener meus eris. Primum scilicet de Merob promissa et deinde Michol data.

[Col. 0100B] (I REG. XXI.) Fuerunt vasa puerorum sancta. Porro via haec polluta est, sed, et ipsa hodie sanctificabitur in vasis. Secundum ritum legis loquitur, secundum quem illicitum erat ut in vasis, in quibus ante communis cibus positus fuisset, sanctificatus postea panis poneretur. Ideo dicit vasa puerorum, id est comitum suorum sancta, quod nihil in eis commune continebatur, quo minus cibum sanctificatum caperent. Porro haec, inquit, via polluta est; id est nos via polluti sumus aliquid videndo forte vel contingendo, propter quod jure secundum legis consuetudinem a contingendis sacris prohiberi deberemus. Sed et ipsa sanctificabitur in vasis, id est parcetur nobis de his si qua tetigimus immunda. Parcetur dico propter vasa quae munda portamus.

[Col. 0100C] (I REG. XXVI.) Si Dominus incitat te adversum me, odoretur sacrificium; placatur Deus, si ex ira ejus est: aliud consilium non habeo pro parte hac. Si autem filii hominum hoc faciunt; ipsi maledicti sunt in conspectu Domini, quia injuste agunt qui ejecerunt me, etc.

(I REG. XXIV.) Est apud me multis diebus vel annis. Superius dictum est quod quatuor tantum mensibus fuit in regione Philisthinorum; nunc autem ac his dici, multis diebus vel annis moratum apud se, quod fortassis idcirco dicitur rectius argumentum fidelitatis ipsius caperent ex temporis prolixitate, ideoque annis adjunxit.

[Col. 0100D] (II REG. I.) Planxit autem David planctum hujuscemodi super Saul et super Jonathan filium ejus; et praecepit, ut docerent filios Juda arcum, id est artem sagittandi; quoniam Saul, et Jonathas filius ejus sagittis Philisthiim interierant, ut si denuo bellum surgeret, contra adversarios se defendere possent. Sicut scriptum est in libro justorum. Quidam librum justorum hunc eumdem librum intelligendum putant, propter Samuelem et David: de quibus principaliter agit. Alii librum justorum, legem Moysi interpretantur, in qua forma justitiae hominibus proponitur. Ex qua conjici putant in nonnullis locis artem sagittandi utilem, sicut fortassis illud in Genesi Jacob dicente quod portionem tulerit de manu Amorrhaei in gladio et arcu. Alii librum justorum non hominum [Col. 0101A] interpretantur, sed judiciorum vel praeceptorum. Ac si diceretur in libro juris, ut sit sensus, praecepit ut docerent filios Juda arcum, ut hoc ita quasi pro lege teneretur, et inviolabiliter observaretur, secundum quod scriptum est in libro juris, et praecepto legis editum. Clypeus fortium, pluraliter pronuntiandum, quod tamen singulariter exponens adjungit: Clypeus Saul. Modus dicendi quando aliquid communiter proponitur, cui singularis executio adjungenda est. Hic fit in rerum exaggeratione, quando quid cum valida intentione narratur. Abjectus est clypeus fortium, clypeus Saul, quasi non esset unctus oleo. Quasi hominis vilis, quasi hominis sanctificationem divinam non habentis. Deinde sequitur: A sanguine interfectorum ab adipe fortium, sagitta Jonathae [Col. 0101B] nunquam abiit retrorsum. Ac si diceret. Non abiit retrorsum sagitta Jonathae in praeliis ut emissa unquam cassa resiliret a sanguine fortium, ab adipe medullatorum; sed fortiter penetravit effundens sanguinem, et perstringens adipem fortium, quos interficiebat. Jonathas in excelsis tuis, o Israel, interfectus est. Doleo super te, frater mi Jonatha.

(II REG. V.) Dictum David ab eis, id est a Jebusaeis. Non ingredieris huc, nisi abstuleris caecos et claudos. Caecos, et claudos super muros suos posuerunt, ut dicerent advenienti. Non ingredieris huc ad contemptum, scilicet illius quasi tales ad violentiam ejus repellendam sufficerent. Ideoque dixerunt ei: Non ingredieris huc nisi istos videlicet caecos et claudos, qui ad resistendum tibi propositi sunt, abstuleris. [Col. 0101C] Proposuerat enim David in die illa praemium, illi scilicet, qui percussisset Jebusaeum; et tetigisset domatum fistulas. Id est fistulas canalium, prominentes per summitatem muri a domatibus, id est tectis domorum ad educendam aquam stillicidiorum. Illi ergo, qui primus usque ad canalia desuper prominentia ascendens urbem ingrederetur, praemium proposuerat David, quod tamen praemium hic non determinat, sed in libro Paralipomenon exponit, scilicet quod ducem exercitus faceret. Unde Joab primus ascendens, princeps militiae factus est. A mello, et intrinsecus. Mello locus erat in civitate a quo incipiens aedificare per circuitum, et intrinsecus aedificavit.

[Col. 0101D] (II REG. VII.) A facie populi tui faceres, scilicet horribilia; id est, propter populum tuum. Ab eo enim sumpsisti causam faciendi. Quem redemisti tibi ex Aegypto. Hic sistendum est; deinde subjunge: Gentem, et Deum ejus, subauditur ubi inveniemus talem gentem, et talem Deum ejus, qualis populus tuus Israel, et qualis tu Deus ejus.

(II REG. XI.) Sanctificata est ab immunditia sua, id est lavit se post coitum, vel quia steterunt menstrua ejus propter conceptum.

(II REG. XIV.) In me, domine mi rex, iniquitas, et in domo patris mei; rex autem, et thronus ejus sit innocens. Quasi diceret: Cave ne forte promissio tua inanis sit, quod non convenit tibi, qui rex es et Dominus, ut iniquitas inveniatur in te, sicut, et de [Col. 0102A] me et domo patris mei, id est mei similibus. Quanto enim major es, tanto iniquitas tua deformior. Recordetur rex Domini Dei sui, id est timeat Dominum Deum suum. Ut non multiplicentur, id est, ut non permittat multiplicari et multipliciter insurgere: proximos sanguinis, id est, cognatos interfecti ad ulciscendum; et tunc non interficient filium meum. Loquar ancilla tua, etc. Accepta securitate de causa quam suam finxerat; nunc infert quo regem ad parcendum cogat proprio judicio, dicens: Quare cogitasti hujuscemodi rem; id est, quod filium tuum ejecisti pro nece fratris, quod quidem contra populum Dei fuit; quia nocere poterit in posterum hoc exemplum populo Dei, si imitatus hoc fuerit populus, similiter hoc agens. Nunc igitur veni, quia bonum [Col. 0102B] est parcere, et misereri. Ideo veni, et loquar ad te regem Dominum meum verbum hoc, quod feci de filio meo. Quod sequitur: praesente populo, in Haebraeo expressius invenitur: chi, chire, ▩ [Hebrew Text] , id est, quoniam terruerunt me; quasi diceret quia terruerunt me illi, qui filium meum interficere voluerunt: ideo veni pro impetranda venia. Quod tamen, et in prioribus verbis convenienter intelligi potest, ut si sensus; veni ut loquar verbum, praesente, hoc est instante et urgente me populo, qui filium meum ad mortem exposcunt. Et dixit ancilla tua. Loquar regem si quo modo faciat rex verbum ancillae suae; id est, si forte exaudiat me deprecantem pro filio meo. Et exaudivit rex. Dicat ergo ancilla tua, ut fiat verbum Domini mei regis, ut judicium [Col. 0102C] quod de mea causa fecisti, in tua conserves; quia tu sicut angelus Dei nec pro ira quam adversus aliquem habeas, nec pro gratia a veritate moveri debes. Per salutem animae tuae, domine mi rex, nec ad dexteram, nec ad sinistram est; nusquam scilicet deviat quidquam ex omnibus, quae locutus es, quin ita sit ut dicis, quod scilicet manus Joab mecum est. Sapiens es in omnibus istis, ut intelligas omnia: hoc est quod expediat fieri in omnibus, quae agenda super terram. Captatio est, ut attendat qui agendum sit ut sapiens.

(II REG. XV.) Portantes arcam foederis Domini, et deposuerunt arcam Dei. Quidam idcirco arcam Domini depositam putant, ut David Dominum consuleret. [Col. 0102D] Sed quia tunc ei respondere noluit: idcirco dixisse David ad Sadoc: Reporta arcam Dei in urbem, scilicet Hierusalem. Alii depositam putant, ut populum transeuntem praestolaretur. Unde est quod sequitur: Ascendit Abiathar, hoc est, seorsum stetit in loco eminentiore praestolans, donec omnis populus congregaretur.

(II REG. XVII.) Ingressus est ad Abigail filiam Naas. Naas ipse est Isai et Jesse pater David.

(II REG. XXI.) Ab initio messis donec, stillaret aqua super eos. Nota quod in illis regionibus, aestate, maxime tempore messis, nec tonitrua sonant nec pluviae fiunt, usque ad circa Kalendas Septembris. Factum est autem rursum praelium Philistinorum adversum Israel; et descendit David, etc. Quam in [Col. 0103A] hoc loco Arepham [Arafam] Scriptura nominat, ipsa creditur fuisse Orpha Moabitis, nurus Noemi, socia Ruth de cujus progenie nati sunt hi quatuor gigantes, qui hic in manu David, et servorum ejus cecidisse dicuntur. Repetit autem a superioribus Scriptura, bella ista commemorans fortassis alio ordine quam gesta sunt. In primo, Abisai filius Sarviae interfecit Jesbidenob; in secundo, Sobochai interfecit Sephi [Zap]; in tertio, David qui hic dicitur Adeodatus, quoniam ad liberationem Israel a Deo donatus est, et filius saltus, quia de pascuis et saltu sumptus est, et polymitarius, quia multiplici decore cultum Dei ornavit in psalmis et canticis: et Bethlehemites, propter patriam. Ipse scilicet David interfecit Goliath Gethaeum. Quod bellum primum fuisse videtur, [Col. 0103B] quamvis hic commemoretur tertium. In quarto Jonathas interfecit virum senos digitos singulis manibus pedibusque habentem qui similiter fuit de stirpe Arepha [Arafa].

(II REG. XXIII.) Haec sunt verba novissima quae dixit David. Haec videlicet quae supradicta sunt, vel haec quae sequuntur: Dixit David filius Isai, More Scripturarum de se loquitur quasi de alio: Dixit vir cui constitutum est Christo Dei Jacob, id est, cui gratia vel officium concessum est de Christo Dei Jacob; ut videlicet sit Christus Dei Jacob. In Hebraeo sic est: Dixit vir levatus super Christo Dei Jacob, id est vir qui est Christus Dei Jacob; quem ipse Deus Jacob superlevavit, id est exaltavit, ut esset superior omnibus. Egregius psaltes sive psalmista in [Col. 0103C] Israel. Quid dixit? Hoc scilicet, Spiritus Domini locutus est per me: et sermo ejus per linguam meam: Deus Israel dixit mihi et fortis Israel locutus est mihi. Quid dixit mihi? hoc videlicet quod ille qui justus est debet esse dominator hominum. Ita tamen quod dominator sit in timore Dei; ut sic per justitiam homines inferiores regat, quatenus semper per timorem Deo se subdat superiori. Vel hoc dixit mihi, quod dominator hominum justus et dominator in timore Dei rutilat et germinat. Hoc dixit mihi ut sciam qualiter praeesse debeam, et qualiter subesse, et per hoc factus sum splendidus. Sicut lux aurorae quae rutilat clare absque nubilo mane oriente sole; et factus sum germinans, sicut pluviis, [Col. 0103D] id est irrigatione pluviarum germinat herba de terra. Quod tamen factum non est meritis meis: quia apud Deum cujus est totus mundus, non est tota domus mea, id est familia et progenies mea, ut pactum aeternum iniret mecum, ita firmum in omnibus atque munitum nisi gratia sua hoc fecisset. Ex qua gratia est cuncta salus mea et omnis voluntas mea., id est quidquid volo et desidero per eam datur et impletur, et non est quidquam circa me vel ad me pertinens, quod non germinet et proficiat. Praevaricatores autem, qualis Saul fuit, quasi spinae evellentur universi, quoniam indigni sunt ut permaneant in agro Dei, quia spinae non tolluntur manibus, quia intractabiles sunt et per rebellionem pungunt tangentes. Et si quis eas tangere voluerit increpando scilicet et [Col. 0104A] castigando, armabitur ferro et ligno lanceato. Hasta lignum est, lancea ferrum quasi diceret. Quin in eos saevire voluerit, utetur non solis verbis quibus erudiantur, sed vindicta exstirpentur, ut exstirpati comburantur igne scilicet, inexstinguibili usque ad nihilum consumendi. Nota autem quod ligno percussio fit, ferro sectio; lignum ergo lanceatum est vindicta non solum crucians, sed exterminans. Haec sunt nomina fortium David. Hic enumerat eos qui in exercitu David fortitudine excellentes erant; quibus et ipsum David annumerat; quia perfecta gloria regis non esset fortes habere milites, nisi et ipse fortis esset. Propter quod ipsum caeteris omnibus praefert, quasi fortibus fortiorem, quatenus etiam ipsorum commendatio ad gloriam illi cedat. Numerat autem [Col. 0104B] primum tres seorsum per se, quasi excellentiores omnibus, in quibus David primum ponit, ac primum ponit ac principem, secundum Eleazarum; tertium Semmaa. Hi primi tres. Deinde ponit alios tres et virtutem eorum exponit, quod per media hostium castra irrumpentes aquam de cisterna, quae erat in Bethlehem, attulerunt; quos tamen licet inter alios triginta insignes effulserint, primis tribus nequaquam aequandos esse testatur. Deinde adnumerat reliquos et in summa triginta sex, et cum Uria, triginta septem, qui sunt hi.

Incipiunt nomina fortium in Israel.

David primus fortium primorum

Eleazar

2

Semmaa 3. Hi primi.

[Col. 0104C]

Abisai primus fortium secundorum

Banaias

2

Asahel 3. Hi secundi.

Eleanan primus tertiorum

Semma

2

Elicha

3

Heles

4

Hira

5

Abieser

6

Mobonnai

7

Selmon

8

Macharai

9

Heleph

10

Hithai

11

[Col. 0104D]

Banai

12

Heldai

13

Albiadon [Albialbon]

14

Axinaveth

15

Eliaba

16

Jonathas

17

Ara

18

Semma

19

Haian

20

Helefelet

21

Helian

22

Efrai

23

Farai

24

Igaal

25

Bonni

26

[Col. 0105A]

Selech

27

Naharai

28

Hira

29

Gareb

30

Urias

31

Joab non numeratur vel propterea, quia princeps aliorum et notus, vel propter mortem Abner et Amasae.

David in cathedra sedens. Ecce magisterium, merito quia sapientissimus. Ipse est quasi tenerrimus ligni vermiculus. Vermiculus ligni in se tener et mollis, durum lignum perforat. Quando tangitur, nihil mollius illo; quando tangit, nihil durius. In eo igitur quod tenerrimus appellatur, notatur humilitas et mansuetudo; in eo quod vermiculus ligni dicitur, [Col. 0105B] fortitudo signatur. David quando laedebatur, nihil mansuetius; quando laedere volebat, nihil ferocius. Tres principales virtutes: sapientia, humilitas, fortitudo. Has omnes nullus aliorum habere potuit, nisi ille solus, in quo directus est Spiritus Dei. Has sequuntur tres quasi imagines aliarum: disciplina, sapientiae; mansuetudo, humilitatis; constantia, fortitudinis. Has autem secundas tres novissimae sequentes perverse imitantur. Disciplinam, hypocrisis; mansuetudinem, pigritia; constantiam, pertinacia. David sedens in cathedra, qui octingentos interfecit impetu uno. Ubi hoc factum sit, non legimus, nisi quantum hic commemoratur. In Hebraeo sic est: Octingentos una vice. Quod sic intelligi potest, quasi diceret [Col. 0105C] David ligni vermiculo comparatur propter fortitudinem; qua omnia penetrat, et nihil ei resistere potest; in tantum ut super octingentos una vice irruere possit, et vincere. Post hunc Eleazar, secundus scilicet in fortitudine post David. Inter tres fortes, qui erant cum David quando Philisthini exprobraverunt Israel, scilicet timiditatem, et quod eis resistere non poterant: et congregati sunt ipsi Philisthaei illuc (ubi erat David) in praelium. Hoc Judaei dicunt ibidem factum ubi Goliath agminibus Israel exprobravit. Aliud non legimus nisi quantum hic dicitur: Et post hunc Semmaa filius Aggae de Arari. Et congregati sunt Philisthiim in statione. Hoc cohaerere non videtur; sed sic legendum est: Post hunc, Semmaa. Et ipse similiter Philisthaeos percussit, et [Col. 0105D] ubi subjungit: quia congregati sunt Philisthiim in statione; id est in loco ubi castris positis stabant et morabantur. Cumque fugisset populus Israel a facie Philisthiim, stetit ille in medio agri; id est in campo unde populus fugerat: et tutatus est, id est defendit eum; scilicet campum ut cum obtineret fugatis vel prostratis hostibus. Nec non, et ante; in alio scilicet praelio, quod ante hoc factum fuerat. Descenderant tres fortes, qui erant principes inter triginta [non adnumerato Uria] id est aliis triginta excellentiores. Et venerant tempore messis ad David in speluncam Odollam. Horum omnium, quae dicuntur aliam notitiam habere non possumus, nisi quantum conjicimus ex his quae in hoc loco commemorantur. Ipse percussit duos leones Moab. In Hebraeo evidentius [Col. 0106A] legitur duos principes Moab. Et ipse descendit, et percussit leonem in media cisterna. Magna audacia ad tam ferocem aggrediendum solum descendere. Verumtamen usque ad tres, scilicet primum nominatos, non pervenerat, ut illis aequalis esset. Fecitque eum David sibi auricularium, id est consiliarium, a secreto, vel pro una dictione accipiendum est, vel a secreto, id est de secreto, quasi diceret de secretis, vel in secretis fecit eum consiliarium sibi.

(II REG. XXIV) . Et addidit furor Domini. Addidit supradictis flagellis hoc, id est hanc iram. Et commovit ipse Dominus, commovit David in eis, id est ad faciendum, quod fieret contrarium illis; David dico dicentem Joab: Vade, numera Israel, hoc est quod sequitur: Dixit rex ad Joab. Percussit autem cor [Col. 0106B] David eum, id est conscientia remordebat eum eo quod fecerat.

(III REG. VI) . Fecitque in templo fenestras obliquas, id est arcuatas desuper, vel in toto obliquas, id est interius latiores propter claritatem. Super parietes, id est extrinsecus ad parietes, fecit tabulata quasi solaria per circuitum triplici ordine, imum strictius, medium latius, supremum latissimum, ut columnae quibus sustentabantur superiora, non contingerent inferiora tabulata; sed extrinsecus ab imo surgerent singulae. Ista tabulata quasi exedrae fuerunt foris adhaerentia muro. Trabes autem quibus sustentabantur tabulata ipsa, posuit in domo per [Col. 0106C] circuitum, id est adjunxit domui: per circuitum tamen forinsecus, ita scilicet, ut non haererent muris templi, id est ut non essent infixae muris, quia ejectura quaedam in ipso muro per circuitum facta, ipsas excipiebat, et portabat in illo capite quo murum contingebant, in altero capite columnis innitentes. Vel de trabibus intra domum intelligi potest ad eumdem modum dispositis. Texit quoque domum laquearibus cedrinis. Tectum domus more regionis planum fecit, quemadmodum extrinsecus tabulata. In tecto igitur domus laquearia cedrina posuit, et domum lignis, et pavimentum texit tabulis abiegnis. Et aedificavit viginti cubitorum tabulata cedrina; viginti cubitos de sexaginta, qui in longitudine domus erant, separavit in posteriori parte domus; id [Col. 0106D] est occidentali; quia introitus ad orientem erat. Atque in illa parte similiter aedificans tabulata cedrina a pavimento sursum fecit de parte eadem domum oraculi in Sanctum sanctorum, id est ad hoc ut ipsa esset Sanctum sanctorum; ipsam dico interiorem, quia ad eam nisi per alia introitus non patebat. Porro quadraginta cubitorum erat ipsum templum pro foribus oraculi. A foribus enim oraculi usque ad portam orientalem quadraginta cubiti erant; quod totum dicebatur sancta. Et juncturas suas, juncturas dicit, ubi tabulata jungebantur. Oraculum autem in medio domus, id est intra domum, fecerat in interiori parte, id est remotiori ab introitu. Porro ipsum oraculum habebat viginti cubitos longitudinis, et viginti cubitos latitudinis, et viginti [Col. 0107A] cubitos altitudinis. In hoc patet quod oraculum viginti cubitis inferius erat reliqua domo. Sed, et altare vestivit cedro. Hoc est altare thymiamatis, quod stabat ante oraculum, id est Sancta sanctorum. Sed, et totum altare oraculi texit auro. Ipsum est quod superius texit cedro; nunc auro, quod stabat ante oraculum. Quinque cubitorum ala cherubim una, subaudiendum est lata erat, et quinque altera, ut a summitate, id est extremitate, unius usque ad summitatem alterius, per transversum, scilicet decem essent cubiti, latitudo aequa altitudini. Nam corpus cherubin inter alarum expansionem tenebatur. Posuitque cherubim in medio templi interioris, id est oraculi, versis vultibus ad orientem in propitiatorium coram positum. Ita ut alter ala [Col. 0107B] una parietem meridianum tangeret, alter ala una septentrionalem, reliquas duas adinvicem jungerent in medio oraculi tanta fieret extensio alarum, quanta fuit latitudo oraculi. Et fecit in eis, scilicet parietibus, cherubim, alias formas cherubim in diversis locis sculpsit in parietibus; et palmas manuum, et alias figuras varias. In ingressu oraculi fecit ostiola duo, ut post determinat. Duo ostia de lignis abiegnis altrinsecus, scilicet unum hic, alterum illinc. Et utrumque ostium duplex erat, id est duas valvas habens; et se invicem tenens, quia connexae valvae ad postem in medio positum aperiebantur. Et aedificavit atrium interius, quod exteriori cingebatur. Dispositis tribus ordinibus in pariete, tribus lapidum politorum et uno lignorum cedri.

[Col. 0107C] (III REG. VII.) Aedificavit quoque domum saltus Libani. Propter immensitatem et multitudinem operis saltui comparatur domus; vel quia ex illo materia sumpta est. Quatuor deambulacra inter columnas cedrinas fecit, et tabulatis cedrinis vestivit totam cameram, quae quadraginta quinque columnis sustentabatur. Unus autem ordo habebat columnas quindecim. Secundum hanc dispositionem tres ordines intrinsecus erant columnarum; et quatuor deambulacra, hoc est intervalla. Et inter columnas a pariete usque ad primum ordinem, unum intervallum; a primo ad secundum, alterum; a secundo usque ad tertium aliud; a tertio item usque ad parietem iterum aliud. In Hebraeo habetur: Tabulata cedrina desuper ordines [Col. 0107D] columnarum quadraginta quinque. Quindecim unus ordo. Quod sic intelligi potest, ut non quadraginta quinque columnas, sed tabulata, id est tabulas quadraginta quinque, quibus tabulatum compactum est esse dicamus; et tres ordines in tabulato, quorum singuli quindecim tabulas continebant. Hoc est quod dicit, cooperatura tres ordines, subauditur habebat, respicientes alterum ad alterum ter. In ipsis ordinibus singulae tabulae ordinis unius singulas tabulas alterius ordinis oppositas respiciebant; ita, quod altera ad alteram jungebatur ter, id est, tres in singulis ordinibus aliis tribus alterius ordinis oppositis connecterentur, insertis capitibus alterius ad alteram. Et super columnas quadrangulata ligna in cunctis aequalia. In [Col. 0108A] Hebraeo hoc sic habetur. Et omnia ostia et postes quadrata unum contra alterum. Quod autem dicit hic, ostia quadrata, id est, desuper non rotunda; ad comparationem fortassis dictum est eorum quae erant in introitu oraculi sic formata. Et porticum columnarum fecit, id est, porticum in qua similiter columnas posuit, quae porticus longa erat quinquaginta cubitorum secundum latitudinem domus: et alteram porticum in facie majoris porticus, id est ante majorem porticum. Porticum quoque solii in qua tribunal fecit. Solium regnantis, tribunal judicantis, et est domuncula in qua sedetur ad judicandum; seorsum ad dictandam sententiam, vel palam ad proferendam. Tam intrinsecus, quam extrinsecus serrati, id est secti et politi in utraque superficie [Col. 0108B] parietis. Et extrinsecus usque ad majus atrium porrecto tali opere. Majus atrium extrinsecus, minus atrium interius. Necnon, et in atrio domus Domini interiori; et in porticu domus Domini, tale opus factum est. Quod autem in structura parietum per varios ordines, nunc quadratos, sive politos lapides posuit, nunc cedros, id est ligna imputribilia; idcirco factum, ut varietas ipsa structurae gratior fieret atque decentior. Alia autem fuerunt atria domus Domini; alia domus regis, sive extrinseca, sive intrinseca. Et finxit, id est artificiose composuit vel formavit duas columnas aereas, id est ex aere fusas. Istae columnae non ad portandam fabricam, sed ad ornatum factae sunt, et [Col. 0108C] in porticu templi erectae. Altitudinis octodecim cubitorum; in circuitu, duodecim cubitorum, hoc est quod linea duodecim cubitorum ambiebat columnam utramque, haec erat mensura rotunditatis. Si linea duodecim cubitorum cingeretur, ambiret eam et totam rotunditatem ejus complecteretur. Vel ambitus columnae secundum ductum linearum duodecim cubitorum erat, vel linea fusili opere illi circumducta, ambiebat eam duodecim cubitorum. Capitella summitatibus columnarum superposita magna erant singula altitudine quinque cubitorum, quorum opus, et factura talis describitur. Utrumque capitellum fusile erat, quasi in modum retis et catenarum sibi invicem miro opere contextarum. Quemadmodum ex hac descriptione apparet ipsa [Col. 0108D] capitella non solida, sed perforata undique fusa sunt, ut connexiones eorum introrsum, et exterius retis formam exprimerent. Quae connexiones et perplexitates septem modis ab imo sursum in capitelli ambitu variatae sunt, quos modos septem versus notant. Deinde duo ordines malogranatarum in circuitu capitellum ambiebant, ut ipsa malogranata extrinsecus pendentia quasi tegere viderentur retiacula capitellorum, id est ipsa capitella, quae erant super summitatem columnarum. Capitella autem ista, quae erant super summitatem columnarum quasi opere lilii fabricata erant, id est, in eisdem capitellis cum malogranatis similitudo foliorum lilii facta erat desuper in ipsis. Quod sequitur: In porticu quatuor cubitorum, obscurum est. Et fortassis [Col. 0109A] sic intelligi potest, quod ipsa capitella desuper non rotunda ad similitudinem columnarum quibus superposita erant, sed quadrata fuerunt habentia in singulis lateribus quatuor cubitos. Quod ergo ait: In porticu quatuor cubitorum; non sic legendum ut ipsa porticus quatuor cubitos habuisse dicatur; sed potius ipsa capitella quatuor cubitos habentia fabricata fuisse in porticu. Et rursum alia capitella in summitate columnarum desuper juxta mensuram columnae contra retiacula. Utrum haec secunda capitella prioribus superposita fuerint, an juxta posita, non satis littera manifestat. Fecit quoque mare fusile. Luterem magnum significat fusilem ex aere rotundum desuper in circuitu triginta cubitorum, per transversum decem. Quod dicit resticulam triginta [Col. 0109B] cubitorum cinxisse luterem; vel sic accipiendum est, quod simpliciter quantitas ambitus significata sit, cum fune tantae longitudinis posset ambiri; vel restem intellige torquem aeream ex ipso opere fusam in similitudinem restis ipsum mare ambientem. Sculptura subter labium circumibat illud decem cubitis. Quomodo decem cubitis circuire poterat, cum dictum sit ipsum ambitum triginta fuisse cubitorum? Annon totum circuibat, sed decem tantum cubitis ipsius ambitus sculpti fuerunt. An deorsum ambitus arctabatur subter labium, ut decem cubitis subter labium posset ambiri, ubi sculptura erat in circuitu in duobus ordinibus circa inferiorem partem luteris, ubi duodecim boves ex aere fusos super quos positus fuerat, contingebat. [Col. 0109C] Sic enim videtur, quod basis luteris significata sit quadrata decem cubitorum in singulis lateribus, in qua erant duo ordines sculpturarum histriatarum hobus supposita duodecim; super quam ipsum mare fundatum erat. Crassitudo autem luteris, id est spissitudo erat trium unciarum: duo millia batos capiebat luter; et tria millia metretas. Par quantitas in dissimili numero. Idem enim valent, vel si de eadem mensura legitur, tantum sunt duo millia bati in siccis per cumulum; quantum tria millia in liquidis per planum. Cumulata enim mensura, planam continet totam et dimidium ejus. Et fecit decem bases aereas. Istae bases non ad mare, sed alios luteres praeparantur, quibus singuli superpositi [Col. 0109D] sunt. Ipsum opus basium interrasile erat; id est, interrasile opere factae sunt bases. Et sculpturae inter juncturas, et inter coronulas, et plectas: leones, et boves, et cherubim, et inter juncturas similiter, et subter leones, et boves quasi lora ex aere dependentia. Obscura est descriptio nec facile, quid intelligendum sit, agnoscitur. Videtur autem significare quod in ipsis basibus per singula latera diversi fuerint ordines sculpturarum, et ubi illi ordines sive versus jungebantur sulpturae variae in lineam ductae, inter versum, et versum discretationem facientes. Ipsi autem versus quasi areolae quaedam inter lineas et lineas patentes, habebant circulos insculptos in similitudinem coronarum et plectarum quorum alii leones, alii boves, alii cherubim continebant. Et inter [Col. 0110A] juncturas similiter desuper, ubi desuper? Fortassis hoc dicere vult, quod ejusmodi sculpturae non per totum factae sunt, sed sursum, et deorsum in lateribus basium quasi orae quaedam et sculpturae. Et subter leones, et boves quasi lora ex aere dependentia. Et quatuor rotae per bases singulas, et axes aerei, et humeruli a quatuor partibus erecti, quasi ad continendas bases rotis superpositas, et luterem basibus impositum. Os quoque luteris intrinsecus erat. Sic dicere videtur, quod a fundo luteris intrinsecus quasi fistula rotunda surgens in altum, cubito, et dimidio tenebatur, cujus altitudinis cubitus quidam supra luterem eminebat. Dimidius autem cubitus intra profundum luteris erat. In cujus fistulae summitate os erat ipsius luteris, per quod [Col. 0110B] aquae egrediebantur. In angulis autem columnarum, id est basium, variae coelaturae erant; et media intercolumnia, id est, quae inter angulos erant, quadrata erant, et non rotunda. Haec sunt latera basium plana, quae intercolumnia vocat quadrata; quia super quatuor numerulos in quatuor angulis erectos apparebant. In summitate autem basis, id est, ipsa basis in summitate sua erat unius cubiti et dimidii, ut convenienter luterem superpositum portaret. Sculpsit quoque in tabulatis illis quae erant ex aere, et in angulis; fortassis humerulos significat, qui in angulis erant columnarum, in quibus similiter sculpturae factae sunt. Mare autem posuit ad dexteram partem templi contra orientem ad meridiem, id est in angulo, ubi orientalis et meridionalis paries [Col. 0110C] domus jungebatur. Columnas duas, et funiculos capitellorum super capitella columnarum duos. In Hebraeo sic est: Columnas duas et coronas super capita columnarum, et retiacula duo. Per coronas super capita columnarum aliquis fortassis intelligat, nihil aliud significari nisi ipsa capitella rotunda, columnis superposita. Quia autem funiculos nominavit, aliud voluisse videtur, quod tamen non satis patet nisi in ipsis capitellis sculpturam factam fuisse dicamus in modum coronae, vel funis circumducti et ambientis.

(III REG. VIII.) Cherubim expandebant alas suas super locum arcae, et protegebant arcam, et vectes ejus desuper. Cumque eminerent vectes, et apparerent [Col. 0110D] summitates eorum extra Sanctuarium ante oraculum, non apparebant ultra extrinsecus, id est cum tantum porrigerentur in anteriora, ut usque ad velum pervenientes ipsum velum contingerent, aliquantulum in ipsum impingerent, ut per velum ab iis, qui extrinsecus stabant, eorum capita notari possent; non tamen velum penetrabant, neque extrinsecus extra velum prominebant. Si peccaverit homo in proximum suum, hoc modo scilicet, si habuerit aliquod juramentum, quo teneatur astrictus; id est, si astrictuo est adversus proximum aliquo juramento et non teneat quod juravit: coactusque ab illo cui juravit; veniat coram altari tuo in domum tuam, ut testificatione praesentis Divinitatis se absolvat; si negaverit coram te juramentum, quod fecit proximo suo occulte [Col. 0111A] de quacunque re, et non reveritus fuerit praesentiam tuam, quominus mentiatur: Tu exaudies in coelo, id est cognosces et intelliges fallaciam illius qui fraudat, et facies hoc, scilicet judicabis servos tuos, non secundum hoc quod ille hominibus mentitur; sed secundum quod tu nosti, cui quod verum est, abscondi non potest: Condemnans impium, et justificans justum.

(III REG. IX.) Appellavit eas terram Chabul, id est paludosam vel palustrem propter vilitatem muneris.

(III REG. X.) In domo saltus Libani, quia forte de Libano materia sumpta est.

(III REG. XI.) Aedificavit mello, et caoequavit voraginem civitatis David patris sui aedificans mello, id [Col. 0111B] est locum illum, partem scilicet inferiorem civitatis coaequavit ipsum, qui prius vorago, et quasi sentina erat civitatis David patris sui: Ut aequalis, scilicet esset parti eminentiori civitatis in quo injuriam patri facere videbatur vilissima et abjecta summis operibus illius coaequans. In Hebraeo sic habetur: Aedificavit mello et clausit aperturam civitatis David patris sui, quod sic intelligi potest, quod mello aedificavit et extulit in altum et per hoc exitum, qui prius erat in civitate David patris sui clausit: Hanc fabricam contra portam civitatis exstruens. In libro verborum Salamonis, hic apud nos non invenitur: quemadmodum nec liber verborum regum Israel vel Juda.

[Col. 0111C] (III REG. XII.) Ascendit super altare. Sic dictum est, quasi ascendit ad altare. Ascendit ut super altare incensum poneret, sive aliud in hunc modum.

(III REG. XIV.) Me projecisti post corpus tuum, id est contempsisti.

(III REG. XVIII.) Curavit altare Domini quod destructum fuerat et aedificavit altare ex lapidibus in nomine Domini. Sic est quasi diceret: Mundavit locum, ubi prius altare destructum fuerat et aedificavit aliud novum.

(III REG. XIX.) Omne os quod non adoravit eum osculans manum, videlicet ejus Baal. In Hebraeo sic habetur: Omnes os quod non osculatum est eum. Notat modum venerationis in curvatione genuum et osculo oris.

[Col. 0111D] (III REG. XX.) Omnia propter quae misisti ad me servum tuum in initio faciam; hanc autem rem facere non possum. Sic est quasi diceret quod in initio petitionis tuae fuit de argento et auro tribuendo faciam; hanc autem rem, hoc est, ut etiam uxores et filios tribuam, facere non possum. Quis incipiet praeliari? Et ait: Tu; ne videatur contrarium quod prius dixerat per pedissequos principum provinciarum victoriam obtinendam. Nunc autem volo ipsum regem pugnam incipere. Sic enim dictum est, ut non exspectet assultum hostium; sed ut ipse, id est sui praelium incipiant, vel ipse incipiet totum exercitum producens; et deinde pedissequi principum [Col. 0112A] provinciarum victoriam obtinebunt. Hoc est quod sequitur: Egressi sunt autem pueri prima fronte. Incipiente igitur rege praelium cum universis, isti praeeuntes victoriam obtinuerunt.

(III REG. XXI.) Praedicate jejunium et sedere facite Naboth, etc. Religiose inchoari vult opus malitiae, ut per devotionem jejunii crudelitas homicidii tegatur. Benedixit Naboth Deum et regem. Ironia est quasi maledixit regem, ac per hoc Deum cujus minister est. Occidisti insuper et possedisti. Et post haec addes. In Hebraeo sic est: Occidisti, et post haec haereditabis? sub interrogatione, quasi dicat: Nunquid non sufficit tibi occidisse hominem, nisi et haereditatem ejus possideas? In loco hoc, etc. Quomodo dictum est ad Achab: In loco hoc in quo linxerunt [Col. 0112B] canes sanguinem Naboth, lambent quoque tuum sanguinem; cum sanguis Naboth in Jezrael effusus sit, sanguinem vero Achab juxta piscinam Samariae canes linxerint? Sed in hoc loco dictum est, id est tali loco, quasi ita viliter effusum, sicut tu sanguinem Naboth effudisti.

(IV REG. III.) Facite alveum torrentis hujus fossas et fossas. Vel sicut alii dicendum putant multas fossas, id est torrentis hujus, qui modo exsiccatus est, alveum arentem fodit altius sive profundius et in multis locis, ut aquas supervenientes in abundantia capere possit.

(IV REG. V.) Dixitque Naaman, ut vis. Fiat, scilicet voluntas tua. Ecce non rogo amplius ut mea [Col. 0112C] accipias; sed tamen obsecro ut tua concedas. Concede mihi servo tuo, ut de hac terra sancta in qua Deus verus adoratur, tollam et feram mecum onus duorum burdonum. Quare autem portare voluerit terram subjungit. Non enim faciet servus tuus ultra holocaustum aut victimam diis alienis, nisi Domino. Adhuc igitur terram ferre volebat. Ut ex ea in terra sua altare faciat Domino, in quo immolaret. Abiit ergo ab eo electo tempore. Ambiguitate dictionis in terrae spatium et tempus deceptus esse videtur. Nam in Hebraeo sic expressius sonat: Abiit ab eo ergo quasi aliquando terrae spatio et sic convenienter adjungitur: Dixitque Giezi puer, id est famulus, viri Dei, simile est quod in Genesi legitur: [Col. 0112D] Eratque vernum tempus et ingrediebar Ephratha (Gen. XLVIII) . In Hebraeo expressius sonat: Et adhuc spatium terrae, subauditur supererat: Et ingrediebar Ephratha.

(IV REG. VI.) Quarta pars cadi ⁜ (50) stercoris columbarum. Cadus mensura est: stercus columbarum quidem idcirco ab esurientibus ereptum putant, ut grana a columbis a longe delata stercori forte mista et electa aliquam famelicis refectionem praeberent.

(IV REG. VIII.) Cumque venisset dies altera, tulit stragulum et infudit ipsi aquam, vel aqua ipsum infudit, id est perfudit, hoc est accepit pannum et madefecit in aqua et expandit super faciem ejus. Ipse Hazael tulit pannum et madefactum expandit super [Col. 0113A] faciem domini sui, scilicet, ad refrigerandam faciem ejus quia calore aestuabat. In Hebraeo expressius dicitur: Expandit super faciem suam, ut non Hazael, sed ipse Benadab pannum madefecisse et ob refrigerium super faciem suam expandisse intelligatur. Quod tamen nil prodesse potuit, quia mortuus est. Quo mortuo, regnavit Hazael pro eo.

(IV REG. XIII.) Deprecatus est autem Joachaz faciem Domini et audivit eum et dedit Dominus salvatorem Israel. Joam scilicet filium ejus, quia ipse postea liberavit Israel de manu regis Syriae.

(IV REG. XVI.) Musach quoque Sabbati. Tectum significat vel cooperturam, ubi Sabbato rex sedere consueverat juxta templum. Hoc igitur Musach et [Col. 0113B] ingressum regis, id est porticum per quam ingrediebatur extrinsecus positam, convertit in templum Domini, pro timore regis Assyriorum.

(IV REG. XIX.) Nunquid non audivisti quod ab initio fecerim? id est quomodo olim Pharaonem et [Col. 0114A] Aegyptios populum meum persequentes submersi? Ex diebus antiquis plasmavi illud, id est in diebus antiquis operatus sum illud, id est illam vindictam. Et nunc adduxi, id est nunc iterum ad exemplum revocare volo, ut simile in te exerceam. Tibi autem Ezechia hoc erit signum. Hoc scilicet, quod hostem tuum prosternam, et repellam; hoc erit signum sequentis propitiationis; quod videlicet terram ab eodem vastatam post ejus abscessum multipliciter germinare faciam, ut populus meus afflictus abundantia relevetur. Igitur hoc anno comede quod repereris. Id est contentus esto eo quod habere poteris, ut si quid minus fuerit, patienter feras. Et si non habes quod semines, ne timeas. In secundo anno germina sponte nascentia multiplicabuntur; in tantum ut abundantia [Col. 0114B] frugum, et ad praesentem sustentationem, et ad futuram sementem sufficiat. Propterea, In tertio anno seminate. Porro quod hoc futurum sit, scire poteris ex eo quod regem Assyriorum tibi modo comminantem repellam, et destruam.

• In hom. XIX in Ecclesiasten de varia sacrae Scripturae expositione, et de Salomonis intentione. Praefatio.
• De titulo operis, Salomonis nominibus, et libris, et principiis hujus libri, de vanitatum explanatione. Homilia I.
• De probatione vanitatis omnium sub coelo: per elementorum corruptionem, per rerum generationem, et earum quae fuerunt oblivionem. Hom. II.
• Quomodo Ecclesiastes probet per sua opera omnia hominum opera esse vana, cum praedictorum epilogo. Hom. III.
• De triplici rerum vanitate, et hominum occupatione pessima. Hom. IV.
• De verborum Ecclesiastae littera litterali, et morali expositione. Homil. V.
• Quid sit distendi in occupatione pessima. Hom. VI.
• Quod perversi difficile corrigantur, etc. Hom. VII.
• Quod homo a veritate aufugit: ut Adam in paradiso fugit, et abscondit se. Hom. VIII.
• De diversis Ecclesiastae vanis conatibus. Hom. IX.
• De reliquis usque in eum locum: «Stultus in tenebris ambulat.» Hom. X.
• Quomodo sapientia attigit a fine usque ad finem fortiter, etc. Hom. XI.
• In illud secundum aliam translationem, «Oculi stultorum in finibus terrae,» ubi nostra habet: «Stultus in tenebris ambulat,» et in reliq. capit. secundi. Hom. XII.
• Quomodo omnia tempus suum habeant. Hom. XIII.
• Reliquorum quae tempus suum habent declaratio, et dictorum repetitio. Hom. XIV.
• De tempore et tempori subjectis, per aliam interpretationem. Hom. XV.
• De spirituali intelligentia eorum quae de tempore dicta sunt. Hom. XVI.
• De animorum confusione ex temporum transitu. Hom. XVII.
• De perversis hominum moribus, et quid ex eis censuerit Ecclesiastes. Hom. XVIII.
• De innocentium oppressione et derelictione, et vano ac stulto impiorum de hac vita judicio. Hom. XIX.

Quae de libro Salomonis, qui Ecclesiastes dicitur, [Col. 0114C] nuper vobis coram disserui: breviter nunc perstringens (quia, quaedam ibi digna memoria videbantur) stylo signavi. Omnis Scriptura secundum propriam interpretationem exposita, et clarius elucescit, [Col. 0115A] et ad intelligendam se faciliorem legentibus pandit accessum. Multi virtutem Scripturarum non intelligentes, expositionibus peregrinis decorem ac pulchritudinem earum obnubilant; et cum occulta reserare debuerint, etiam manifesta obscurant. Mihi vero simili culpae subjacere videntur, vel qui in sacra Scriptura mysticam intelligentiam et allegoriarum profunditatem, vel inquirendam pertinaciter negant, ubi est; vel apponendam superstitiose contendunt, ubi non est. Quapropter in hoc opere non multum ego laborandum existimo tropologiis, sive mysticis allegoriarum sensibus per totam duntaxat narrationis ejus seriem perquirendis: praecipue cum ipse auctor hic non tam motibus instruendis, vel mysteriis enarrandis intendat, quam in cor humanum [Col. 0115B] ad rerum mundanarum contemptum manifesta rationum veritate atque exhortatione evidenti commoveat. Neque hoc tamen nego, multa huic narrationi mystica incerta, quae propriam explanationem requirant . praecipue in consequentibus, sicut semper in procursu narrationis secundum contemplationis incrementum magis ac magis spiritualia attingit, et a visibilibus sustollitur. Sed aliud est, quo tota scribentis intentio totaque narrationis series ducitur attendere; atque aliud quaedam ex accidenti mystice dicta, et spiritualiter intelligenda non negligenter praetereunda putare. Nunc itaque narrationis superficiem, quae tanta eloquii ac sententiarum venustate pollet explanandam suscipimus, ut ea, quae scripta nunc legitis (hac qualicunque lucubratiuncula, [Col. 0115C] iter ad intelligentiam praebente) amodo non solum vobis scripta, sed a vobis intellecta gaudeatis.

(ECCLE. I.) Verba Ecclesiastae filii David, regis Hierusalem. Titulus libri est iste: in quo breviter, et qualitas exprimitur sequentis operis, et pariter persona commendatur auctoris. Nam in eo, quod dictum est, verba; multiplex disputatio signatur, et ad diversas deducta sententias. Quia enim in hoc libro multorum mores, studia, et opera describuntur: [Col. 0115D] propterea necesse est loquentem multorum voces assumere, multorum opiniones in suo sermone exprimere, ut valeat multorum personas (cum ipse tamen nonnisi unus sit, qui loquitur) in sua persona praesentare. Nam circa finem libri multis locutum se, et in se multos fuisse testatur, dicens: Finem loquendi omnes pariter audiamus. Deum time, et mandata ejus observa: hoc est omnis homo. Hoc est etiam cur se in hoc opere Ecclesiasten nominari voluit; quia videlicet sermo ejus hic non ad unum aliquem specialiter, sed ad totam Ecclesiam, id est concionem, sive multitudinem populi dirigitur, et multorum moribus exprimendis simul, et informandis ejus in hoc libro oratio famulatur. Tribus sane [Col. 0116A] vocabulis Salomonem appellatum legimus Idida, quod interpretatur dilectus, et Coeleth, quod Graece Ecclesiastes, Latine concionator dicitur, et Salomon, quod sonat pacificum. Porro Ecclesiastes, vel concionator dici potest: qui Ecclesiam sive concionem, id est multitudinem populi instruit, sicut ipse in hoc libro fecisse manifeste monstratur. Dilectum autem a Domino Salomonem, et pace magna in regno suo perfruitum usque ad novissima tempora vitae suae, quando pactum et legem Domini praevaricatus est, manifeste regnum pandit historia. Itaque secundum tria vocabula tria composuit volumina. Primum cui titulus Parabolae, sive Proverbia Salomonis. Secundum, quod nunc in manibus habemus, quod Ecclesiastes dicitur. Tertium, quod Canticum canticorum [Col. 0116B] appellatur. In primo quasi ex paterno affectu dilectum filium alloquitur, eumque crebra admonitione ad vitia declinanda, et ad consectandas virtutes exhortatur. In secundo provectum, et maturae aetatis virum admonet, ne quidquam in mundi rebus putet esse perpetuum. Ad extremum vero jam consummatum, et calcato saeculo expeditum in Canticis canticorum sponsi jungit amplexibus. Haud longe sane ab hoc genere tractationis etiam gentilium philosophi auditores suos informare consueverant, primum ethicam, deinde physicam, postremo theologiam proponentes instruendis.

His ad aperiendam dicendorum intelligentiam praemissis, nunc ad ipsam libri seriem accedamus. Materia Salomonis in hoc opere, sunt omnia vanitati [Col. 0116C] subjecta, id est caduca et transitoria. Intentio est mundi contemptum persuadere. Modus tractandi est talis. Ostendit secundum triplicem vanitatem, omnia esse vanitati subjecta, id est caduca et transitoria, videlicet et quae propter homines facta sunt, et quae ab hominibus facta sunt, et quae in hominibus facta sunt. In his, quae propter homines facta sunt, vanitas est mutabilitatis. In his quae ab hominibus facta sunt, vanitas est curiositatis. In his, quae in hominibus facta sunt, vanitas mortalitatis et omnia vanitas. Et de his quidem latius postmodum disseremus, si prius quae dicenda sunt, tractaverimus, de ipso contemplationis genere. In quo mens speculantis sublevata, tam nova, et tam miranda de [Col. 0116D] humani status conditione, vel videre potuit, vel enarrare. Videamus enim quid ait:

Vanitas vanitatum, dixit Ecclesiastes, etc. Ubi autem putatis mens erat hujus hominis cum haec diceret? Homo erat, sed supra hominem erat. Quia nisi hominem excederet, omnem hominem mendacem esse non videret. Propterea de consideratione hujus consideratio prius nobis habenda est, et distinguenda sunt genera speculationum spiritualium. Tres sunt animae rationalis visiones, cogitatio, meditatio, contemplatio. Cogitatio est, cum mens notione rerum transitorie tangitur cum ipsa res, sua imagine animo subito praesentatur, vel per sensum ingrediens, vel a memoria exsurgens. Meditatio est assidua et sagax retractatio cogitationis, aliquid, vel [Col. 0117A] involutum explicare nitens, vel scrutans penetrare occultum. Contemplatio est perspicax, et liber animi contuitus in res perspiciendas usquequaque diffusus. Inter meditationem et contemplationem hoc interesse videtur. Quod meditatio semper est de rebus ab intelligentia nostra occultis. Contemplatio vero de rebus, vel secundum suam naturam, vel secundum capacitatem nostram manifestis. Et quod meditatio semper circa unum aliquid rimandum occupatur; contemplatio ad multa, vel etiam ad universa comprehendenda diffunditur. Meditatio itaque est quaedam vis mentis curiosa; et sagax nitens obscura investigare, et perplexa evolvere. Contemplatio est vivacitas illa intelligentiae quae cuncta in palam habens, manifesta visione comprehendit. Et ita [Col. 0117B] quodammodo id quod meditatio quaerit, contemplatio possidet. Contemplationis autem duo sunt genera: unum quod et prius est, et incipientium: in creaturarum consideratione; alterum quod posterius, et perfectorum est: in contemplatione Creatoris. In Proverbiis Salomon quasi meditando incessit. In Ecclesiaste ad primum gradum contemplationis ascendit. In Canticis canticorum ad supremum se transtulit. In meditatione quasi quaedam lucta est ignorantiae cum scientia, et lumen veritatis quodammodo in media caligine erroris emicat, velut ignis in ligno viridi primo quidem difficile apprehendit, sed cum flatu vehementiori excitatus fuerit, et acrius in subjectam materiam exardescere coeperit, tunc magnos quosdam fumosae caliginis globos [Col. 0117C] exsurgere, et ipsam adhuc modicae scintillationis flammam rarius interlucentem obvolvere videmus, donec tandem paulatim crescente incendio vapore omni exhausto, et caligine disjecta, splendor serenus appareat. Tunc victrix flamma, in omnem crepitantis rogi congeriem discurrens, libere dominatur, subjectamque materiam circumvolitans, ac molli attactu perstringens lambendo exurit ac penetrat; nec prius quiescit, quam intima penetrando succedens totum quodammodo traxerit in se, quod invenit praeter se. Postquam autem incendio id quod exurendum est concrematum a sua quodammodo natura totum in ignis similitudinem proprietatemque transierit, tunc omnis fragor decidit, et strepitus [Col. 0117D] sopitur, atque illa flammarum spicula e medio sublata tolluntur, saevusque ille, et vorax ignis cunctis sibi subjectis, et amica quadam similitudine concorporatis, in alta se pace silentioque componit; quia jam non invenit nec diversum aliquid praeter se, nec adversum contra se. Primum ergo visus est ignis cum flamma, et fumo, deinde ignis cum flamma sive fumo, postremo ignis purus sine flamma, et fumo. Sic nimirum carnale cor quasi lignum viride, et necdum ab humore carnalis concupiscentiae exsiccatum, si quando aliquam divini timoris seu dilectionis scintillam conceperit, primum quidem pravis desideriis reluctantibus passionum et perturbationum fumus exoritur; deinde roborata mente cum flamma amoris, et validius ardere et clarius [Col. 0118A] splendere coeperit, mox omnis perturbationum caligo evanescit: et jam pura mente animus ad contemplationem veritatis se diffundit. Novissime autem postquam assidua veritatis contemplatione cor penetratum fuerit, et ad ipsum summae veritatis fontem medullitus toto animae affectu intraverit, tunc in idipsum dulcedinis quasi totum ignitum, et in ignem amoris conversum, ab omni strepitu et perturbatione pacatissimum requiescit. Primum ergo, quia inter pericula tentationum consilium quaeritur, quasi in meditatione fumus cum flamma est. Secundo quia mente pura cor ad contemplationem veritatis diffunditur, quasi in principio contemplationis flamma sine fumo est. Tertio, quia jam inventa veritate et perfecta charitate, nihil ultra id [Col. 0118B] quod unicum est, quaeritur; in solo amoris igne, summa tranquillitate et felicitate suaviter repulsatur. Tunc corde toto in ignem amoris converso, vere Deus omnia in omnibus esse sentitur, cum tam intima dilectione suscipitur, ut praeter illum etiam de semetipso cordi nihil relinquatur. Ut igitur tria haec propriis vocabulis distinguamus. Prima est meditatio; secunda, speculatio; tertia, contemplatio. In meditatione, mentem pia devotione succensam perturbatio passionum carnalium importune exsurgens obnubilat. In speculatione, novitas insolitae visionis in admirationem sublevat. In contemplatione, mirae dulcedinis gustus totam in gaudium, et jucunditatem commutat. Igitur in meditatione est sollicitudo; in speculatione, admiratio; in contemplatione, dulcedo. [Col. 0118C] Solet tamen etiam speculatio ipsa spiritalis, magna animum jucunditate reficere, dum post luctam tentationum, et caliginem erroris, subito insperata pace componit, et insolita claritate perfundit. In hanc igitur iste supra omnia caduca et transitoria, mente raptus, vidit universorum nihil esse quod maneat, et quasi stupore novae hujus atque insolitae visionis territus exclamavit: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Universitatem enim intuebatur, et totam vanitati subjectam, ejusque vanitatem, omnium vanitatum vanitatem, id est omnem vanitatem in se continentem, quasi genus omnium generum (eo quod omnia in se rerum genera contineat) appellavit. Omnia enim vanitas, et ex omnibus [Col. 0118D] universitas, et universa vanitas. Nunc autem, quia de ipso contemplationis genere quo ista mens humana de homine, sive de humanis perspicere potuit, quantum ad praesens videbatur, jam diximus. Ad propositum revertemur, et consequenter genera vanitatum omnium quas ipsa contemplatione illuminatus, rebus caducis inesse deprehendit, distinguemus; quia in eo quod ipsam operis totius materiam primum dilucide explicare nitimur; textum quoque ejus legentibus manifestius aperimus. De vanitate enim rerum temporalium tota ejus narratio contexta est.

Tria igitur sunt genera vanitatum, quas liber iste specialiter prosequitur, in quibus omnem vanitatem complectitur: et omnia, quae sub sole fiunt, his [Col. 0119A] subjacere testatur. Prima est vanitas mutabilitatis, quae omnibus rebus caducis inest per conditionem. Secunda est vanitas curiositatis sive cupiditatis, quae mentibus hominum inest per rerum transeuntium et vanarum inordinatam dilectionem. Tertia est vanitas mortalitatis quae corporibus humanis inest per poenalitatem. Prima ergo vanitas naturalis est, et apta sive congrua. Secunda vanitas culpabilis, quia perversa. Tertia vanitas, poenalis, et misera. Propterea vero naturalem vanitatem, id est mutabilitatem aptam dicimus, quod ex ordinata vicissitudine rerum transeuntium, major universitatis pulchritudo constat, majorique commodo ejus instabilitas dispensatur; quia in eo et fastidium rerum varietate mentibus humanis tollitur, et decor, ut dictum est, [Col. 0119B] universitatis augetur. Corporea enim natura, cujus pulchritudo secundum species, et formas diversas perficitur, ex ipsa sua mutabilitate ampliori decore adornatur, dum per intervalla temporum, et alterationem tempore transeuntium ac tempore succedentium capit, quod simul capere non potuit; quia species ejus per successionem adveniunt, quae illi pariter inesse non potuerunt. Porro illa vanitas, quae mentibus pravis dominatur, caeteris tanto deformior existit, quantum a spirituali substantia mutabilitas non solum per gratiam sed etiam per naturam aliena fuit. Propterea sola haec in caeteris omnibus arguitur, et prae caeteris omnibus sola haec iniqua atque perversa demonstratur. Poenalis autem vanitas, quae est in corporibus humanis per mortalitatem, idcirco [Col. 0119C] misera dicitur, quoniam homo nunc ex poena peccati hoc habet, ut conditioni rerum temporaliter transeuntium subjaceat, qui prius in creatione sui supra omnium visibilium conditionem stare acceperat. Conditio quippe rerum transeuntium est, ut omnia orta occidant, et aucta senescant. Natura autem hominis de corruptibilis quidem materia sumpta, sed per gratiam supra corruptionem elevata, et contra corruptionem confirmata: hoc in dono acceperat, ut ortum quidem cum caeteris haberet, occasum autem non haberet; et in nascituris, sed non morituris per incrementa aetatis susciperet augmentum, non pateretur defectum. Hanc dignitatem homo per peccatum praevaricationis perdidit, quando immortalitatis stola exutus, et ad suae originis conditionem [Col. 0119D] relapsus, ex sententia Creatoris audivit: Terra es, et in terram ibis (Gen. III) . Huic ergo vanitati (quae caeteris nata est subjacere) soli homini deputatur ad poenam; quia solus homo supra illam stare acceperat per gratiam. Cum igitur tres vanitates distinxerimus, prima quidem, id est vanitas mutabilitatis, causa est peccati; secunda, id est vanitas cupiditatis, peccatum; tertia vero, id est vanitas mortalitatis, poena peccati. Vanitas ergo cupiditatis in vanitate mutabilitatis arguitur. In vanitate mortalitatis punitur. Quia sicut dicit Psalmista: Homo cum in honore esset non intellexit; sed comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Nisi enim prius ipse per inordinatam [Col. 0120A] concupiscentiam carnis ad ea quae sunt jumentorum se inclinasset, nequaquam per mortalitatem carnis jumentis similis factus fuisset. Nunc autem, quia per desiderium mentis mutabilibus inniti coepit, ipse quoque in eo quod fuerat, stabilis esse non potuit. Possumus adhuc alia divisione has vanitates distinguere, ut idipsum quo multiplicius exponitur tanto evidentius agnoscatur. Vanitas alia est in rebus conditis. Alia in operibus humanis, alia in corporibus, alia in mentibus. Prima est mutabilitatis; secunda curiositatis; tertia mortalitatis; quarta iniquitatis. Vanitas mutabilitatis duobus modis in rebus consideratur: sive quia inanes sunt; sive quia transitoriae sunt. In illo vanae sunt, quia ostendunt, quod non habent; in isto vanae sunt, quia non permanent [Col. 0120B] in eo quod habent. Ibi vanae sunt, quia solam formam habent, essentiam non habent. Hic vanae sunt, quia etsi aliquam habent essentiam, tamen substantiam nullam habent. Illic vanae sunt, quia sine veritate speciem opponunt. Hic vanae sunt, quia statum praetendunt et transeunt. Sic sunt omnia caduca et transitoria, falsa et fallentia: qui vana diligunt, et in vanitate confidunt, et pro eo non solum vani, sed vanitas ipsa ex vanitate facti deficiunt.

Vanitas cupiditatis in tribus constat, in concupiscentia scilicet oculorum, in concupiscentia carnis et in superbia vitae. In omnibus enim istis vanitas est. Quia omnia, quae ad carnem pertinent, sive bona, sive mala videantur; nec vera mala, nec vera bona sunt; nec possunt semper esse, sive bona, sive mala [Col. 0120C] sint, id quod sunt. Propterea tam vanum est in iis quae bona videntur spem ponere, quam ea quae mala putantur formidare. Quid enim facit concupiscentia oculorum? Videte quid facit, et invenietis quanta lateat vanitas palliata sub hoc velo. Fallaces rerum fucos, et lubricos captat aspectus. Oblita sui foras funditur, ac totam se curiositati dedens circuit omnia, lustrat universa, si qua forte nova, si qua insolita, si qua mira occurrant, quid sibi illa vel illa velint, quam habeant speciem singula, vel quam praetendant significationem. Ad omnes rerum motus semper altera, semper praeceps, temeraria, procax, instabilis, petulans, impatiens et lubrica; saepe vana spe exsultans, saepe inani timore trepidans, nullam [Col. 0120D] interius radicem habens, sed semper suspecta ad exteriores rerum pendens motus. Ante periculum nutat, ante discrimen trepidat; omne quod evenire potest in utramque partem, sive bonum sive malum, sit metuens, et cupiens utrumque vane sola suspicione declinat. Uritur more impatientis, exspectans videre quod futurum est; ad instantia dissolvitur, ad consistentia hebetatur, et ad omnem rerum vicissitudinem, sive tristia sive laeta fuerint, inconstanti mentis fluctuatione variatur. Hoc autem quam vanum sit, considerate. Certe omnis creatura talis est homini, qualis ipse est illi, ut ab iis, quae foris sunt, nec bona mens laedi possit, nec mala juvari. Igitur haec omnia nec ad malum bono, nec ad bonum malo esse possunt, [Col. 0121A] nisi quantum ipse animus vel ista aspernando proficit, vel deficit perverse amando, aut metuendo vane. Quanta ergo vanitas est, haec quasi alicujus sint momenti, sive ad dandam, sive ad tollendam salutem tanta sollicitudine ac curiositate prospicere, et ea in quibus vera salus constat interiora bona aut non attendere aut dissimulare? Quid de concupiscentia carnis dicam? Quam sit vana, cum ipsa carnis delectatio quantacunque fuerit, nec praeterita juvare possit, nec praesens permanere? Quid prodest carnem morituram deliciarum luxu, et voluptatum affluentia contra corruptionem tanto adnisu defendere, cum nemo sit qui possit eam a corruptione custodire? Nam superbia vitae, sive de divitiis, sive dignitatibus gloriari velit, quid vanius esse potest? [Col. 0121B] Quis enim non vane glorietur amplius se caeteris oneratum esse? Hoc profecto divitiae, hoc dignitates suis possessoribus solum conferunt, ut quod in eis plus aliis accipere videntur, inde plus aliis onerati inveniantur; quos certe pro eisdem acquirendis vel conservandis plus semper vel labore atterunt vel cura affligunt. Sed in his omnibus vanitas magna est, et cura superflua. Vanitas mortalitatis, quae in duobus constat, in poena videlicet quae atterit, et in poena quae dissolvit. Poena quae atterit, primum nos facit per defectum vitae senescere. Poena quae dissolvit, postmodum compellit in putredinem ire, et in pulverem de quo sumpti fuimus per carnem, reverti per carnis corruptionem. Hinc ergo perpendat homo; in qua vanitate vivat omnis homo, qui nolens, [Col. 0121C] carnis corruptionem patitur, quia volens mentis corruptionem operatur. Totus ergo vanitati subjectus est qui et carne per mortalitatem defluit, et mente per iniquitatem. Sed alterum suum est ex ipso, alterum suum contra ipsum, et totum in ipso. Haec tria genera vanitatum mox in principio libri sui auctor distinguit, quae postea per omnem operis sui seriem singillatim prosequendo copiosa disputat one extendit, ubique in tribus quartum illud genus vanitatis, quod mentibus pravis inesse diximus, arguens, et solum hoc culpae obnoxium, et poenae debitum ostendens. Vanitatem, quae rebus conditis per mutabilitatem inest, primum proponit. Vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Deinde secundo loco [Col. 0121D] vanitatem, quae est in operibus humanis, adjungit. Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole? Tertio loco illam vanitatem, quae corporibus humanis per mortalitatem inest, subdit dicens: Generatio praeterit, et generatio advenit. Et secundum has tres distinctiones, totam quoque sequentis operis seriem in tres partes dividit, singulis singulas tribuens portiones. In prima parte cujus initium est: Oritur sol, et occidit, disputat de vanitate mutabilitatis. In secunda parte, quae sic incipit: Ego Ecclesiastes fui rex Israel in Hierusalem. Persequitur latissime vanitatem humanae cupiditatis. In tertia parte (quae quasi clausula loco novissimo in disputatione collocatur, cujus initium est: Memento Creatoris tui in diebus juventutis tuae ) vanitatem [Col. 0122A] mortalitatis commemorat, ut quasi hoc animus humanus in fine audiat, quod magis necesse est intenta consideratione percipere, et saepius ad memoriam revocare. Haec nos pro captu intelligentiae nostrae in Ecclesiasten, qui secundus est librorum Salomonis aperiendum ingredientibus ejus lectionem praeparavimus. Caeterum totam ejus latitudinem digne explanare supra vires nostras fatemur esse: magis in rebus hujusmodi alta profunditate tectis, doctorem audire quaerentes, quam doctoris vicem arripere. Magis enim bonum est, ut ait Plato, aliena verecunde discere, quam sua ingerere impudenter. Quod si qua super hoc convenienter valuerimus dicere, praeter spem sit, et existimationem. Si qua utiliter, non praeter intentionem. Primum quasi [Col. 0122B] prooemium quoddam praemittit libro suo: in quo eam quam commemoravimus sequentis operis triplicem materiam distinguit, de qua postmodum latius ingreditur disputationem. Prooemium igitur est: Vanitas vanitatum, vanitas vanitatum, et omnia vanitas, usque: Oritur sol, et occidit. Abinde prima pars libri inchoatur, et caetera sicut diximus. Nunc ipsa litterae verba consideremus, si quid in eis ex iis, quae supra dicta sunt, comprehendere valeamus.

Vanitas vanitatum (dixit Ecclesiastes), vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Cum pondere pronuntiandum est quod de se quasi de alio loquitur, dixit Ecclesiastes. Nam quia pro auctoritate suam personam apposuit; convenienter se non quasi se, sed quasi alium dixit, ut quia magnum aliquem se prout res [Col. 0122C] postulabat dicere habuit, decentius ac maturius hoc diceret de se in alio, quam in se. Sic Balaam de se loquens, ait: Dixit auditor sermonum Dei, qui visiones Omnipotentis intuitus est, qui cadit et apertos habet oculos (Num. XXIV) . Et Joannes in Evangelio suo. Ipse de se quasi de alio loquitur, dicens: Hic est discipulus ille quem diligebat Jesus, qui testimonium perhibet de his, et scimus quia verum est testimonium ejus (Joan. XXI) . Et Paulus, de se quasi de alio Corinthiis loquitur, dicens: Scio hominem in Christo sive in corpore, sive extra corpus nescio, Deus scit, raptum ejusmodi usque ad tertium coelum et raptum ejusmodi in paradisum, et audisse arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII) . Sed hoc genus [Col. 0122D] locutionis quoties in Scriptura assumitur, vel humilitatis causa fit, vel admirationis, ut scilicet cum magna dicere volumus, haec potius quasi aliis ascribamus, ne vel superbum vel nimium videatur, si nobis ea tribuamus. Nam, et magna propter humilitatem a nobis removere debemus, et mirabilia propter admirationem quasi de longe ostendere. Minus enim mira sunt quae magis ad cognitionem accedunt. Ut ergo omnium animi ad futuram dictionem erigantur, et quasi miraculo quodam novitatis evigilent, dicitur recte: Dixit Ecclesiastes. Ac si diceretur: Quod tantus ac talis dixit, vanum esse non potuit, etiamsi de vanitate dixit. Communis doctor, et omnium eruditor Ecclesiastes ipse dixit. Quid dixit? Audite quid dixit et intendite. Non enim parva sunt, [Col. 0123A] quae dicuntur: Vanitas vanitatum, vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Si omnia vanitas, ergo et ipse vanitas, qui hoc dixit. Et quomodo constabit non esse vanum, quod vanitas dixit de vanitate? Quod si verum est, quia vanum est quod dixit, audiendum non est, sed respuendum. Quid ergo dicemus? Aut non omnia vanitas, ut dixit, et falsum dixit, aut omnia vanitas, ut dixit, et ipse vanitas, vanum dixit. Sed profecto ut ipse dixit: Omnia vanitas, et ipse, qui dixit, vanitas; et non solum vanitas, sed etiam universa vanitas: et tamen, quod dixit, non est vanitas, sed veritas; quia in eo, quod dixit, ipse non erat vanitas, quia contra vanitatem dixit, quod de vanitate dixit; et constat, quod contrarius vanitati esse non potuit in eo quod vanitas [Col. 0123B] fuit. Aliquid ergo in ipso fuit, quod vanitas non fuit, et id contra vanitatem non vane loqui potuit. Sed quid erat hoc, aut ubi erat? Certe si corpus hoc fuisse dixerimus, aut in corpore aliquid, quod sine vanitate locutum sit de vanitate: ergo corpus quod corrumpitur vanitati subjectum, et ad vanitatem natum aliquando sine vanitate esse potuit, quod totum in vanitate vivit? Meminimus dictum Psalmistae: Universa vanitas omnis homo vivens (Psal. XXXVIII) . Quod enim moritur, ipsum est quod vivit: quod ut vivat nascitur, et vivit ut moriatur. Quid autem est quod moritur, nisi id quod vita privatur? Ipsum ergo moritur in homine quod a vita exstinguitur. Et quid hoc est, nisi corpus et sensus corporeus? Ipsum enim post animal non est, [Col. 0123C] ex quo ipsum est animal, et cum sensibile esse desinit, desinit esse sensus. Ergo quod moritur in homine, ipsum est quod vivit in homine; quod ideo vanitati subjectum est, quia obnoxium est mortalitati. Ergo sensus corporeus non potuit vanitatem arguere, in quo nihil reperiri potest liberum ac purum a vanitate. Quid ergo dicendum est illud fuisse? Nunquid anima? Nonne, et illam superius vanitati subjectam esse ostendimus. In ea namque vanitatem posuimus iniquitatis: quae caeteris rebus omnibus eo deformior existit; quod ex ea tantum caeterae habent, vel quod noxiae sunt, vel quod omnino sunt. Sine hac namque vanitate, nec vanitas mortalitatis esset, nec vanitas mutabilitatis noxia [Col. 0123D] esset. Quomodo ergo anima, quae tantae vanitati subjecta est, vanitatem veraciter arguere potest? An aliquid in ea superstes invenitur liberum a vanitate, et sine causa dictum est: Universa vanitas omnis homo vivens? Universa quippe vanitas homo est, quia corpore et mente vanitati subjectus est. Quis homo? Omnis homo vivens. Non omnis homo vita, sed omnis homo vivens. Nam, et vita est homo, et vivens est homo. Ubi vita, et ubi vivens. Vita in eo, quod vivificat; vivens in eo, quod vivificatur. Vivit autem, et caro ex anima, et anima ex carne: et utrumque vivit, sed caro ex anima totum habet quod vivit? anima in carne non totum habet quod vivit. Nam vivit etiam in Deo, et utinam vivat? Quod vivit in carne, vanum est. Quod vivit in Deo [Col. 0124A] non vanum est, sed verum est, quia ex veritate est. In ea igitur parte, qua ex veritate vivit, veraciter vanitatem arguit, et invenitur quomodo vanitas arguit vanitatem, non per vanitatem sed per veritatem. Recte ergo Ecclesiastes, qui mente elevatus erat supra omnem vanitatem et ad ipsam pervenerat veritatem, in eadem veritate sublimiter vidit quod de arguenda vanitate veraciter dixit: Vanitas vanitatum, vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Inculcatio verborum cum affectu loquentis, et rei magnitudinem, et admirationis significat novitatem. Et est cum exaggeratione prolata sententia. Nam sunt gradus quidam; et quasi quaedam progressiones, et in melius, et in deterius eunti. Sic enim Canticum canticorum dicitur, et saeculum saeculorum [Col. 0124B] quemadmodum nunc hic dictum est: Vanitas vanitatum, ut quadam parili distantia et differentia consimili tantum super excellere intelligatur Canticum canticorum a cantico quantum canticum a verbo, et deinceps verbum a silentio. Et tantum saeculum saeculorum a saeculo, quantum saeculum solum a momento, vel item momentum a nihilo. Similique progressione hic per contrarium facta: Tanto vanitas vanitatum deterior esse a simplici vanitate, quanto simplex vanitas ab essentia solida et permanente. Sic per inculcationem legi potest sententia. Vanitas vanitatum, vanitas vanitatum, et omnia vanitas, ut in omnibus omnimoda vanitas exprimatur, et ex omnibus summa quaedam confici intelligatur, quae omnem contineat vanitatem, ut quasi singula [Col. 0124C] quaeque, per se vanitas sint et universitas ex omnibus collecta, vanitas vanitatum. Sic in creatione rerum, cum opera sua compleret Deus unumquodque opus per se bonum (Gen. I) dicitur, et novissime universitas perfectis omnibus valde bona nominatur. Nam si id quod in parte bonum est in toto melius invenitur, id quoque quod in parte malum est in toto deterius esse necesse est. Ergo vanitas est vanitatum, et vanitas omnium vanitatum universa vanitas, et vanitatis universitas omnia vanitas. Vel vanitas illa mentium humanarum hic per comparationem aliarum vanitatum arguitur: quae velut ex aliis vanitatibus orta, et cunctas vanitates, vanitatis comparatione supergressa, merito vanitas [Col. 0124D] vanitatum appellatur. Potest etiam non incongrue trina haec vanitatis repetitio ad tria vanitatum genera supra memorata referri, ut quasi una vanitatum sit opus hominis, alia natura mortalis, tertia mundus hic totus cum sua universitate mutabilis. Consideravit enim iste opera mortalium, et vidit singula quaeque, quod cum labore et dolore ad effectum veniunt. Facta brevi tempore subsistunt; transeuntia autem fructum post se non relinquunt. Vidit quanta affectione ac miseria quotidie sine cessatione vita humana atteritur, etiam in iis quae pro sui consolatione operatur, et quemadmodum semper fere plus detrimenti patitur in quaerendo remedio, quam recipiat consolationis in percipiendo fomento. Et in his omnibus, quam vane conturbetur omnis homo vivens, admirans, et stupens [Col. 0125A] ait: Vanitas vanitatum. Deinde conditionem ipsam mortalium attendens, et in ea majorem ac miserabiliorem vanitatem inveniens, vidit quod si magna vanitas existimatur dum praeterit id quod homo facit: illa prorsus dolenda et miseranda sit vanitas, dum stare non potest id quod homo est. In hanc ergo, rursus ingeminans exclamavit et dixit: Vanitas vanitatum. Postremo omnium mutabilium rerum, et ad occasum properantium inconstantinam et fluctuationem intuens, quasi in summa concludens adjunxit, et ait: Omnia vanitas.

Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole? Quid habet amplius, subauditur, quam id quod de omnibus dictum est: Vanitas vanitatum, vanitas vanitatum, et omnia vanitas? ac [Col. 0125B] si diceret: Si omnia vanitati subjecta sunt, opera hominum a vanitate aliena esse quomodo possunt? Si secundum aliquid vanum est quod Deus creavit, quomodo non multo magis vanum est, quod homo facit? Si temporale est quod fecit Aeternus, quod temporalis facit, quid est? Ergo quid habet amplius homo de universo labore suo, quo laborat sub sole? Laborat sub sole, scilicet vel agens, vel patiens. Duo haec distinguite, agens et patiens laborat sub sole; uterque laborat, et agens laborat, et patiens laborat. Sed hoc interest, quod alter quasi invitus laborat, alter voluntarius. Agens enim laborat, et facit ipse unde laborat. Patiens autem laborat, et non facit ipse, sed sustinet, unde laborat. Haec duo genera hominum in hoc mundo vivunt, scilicet laborantium [Col. 0125C] et agentium, laborantium et patientium. Qui sunt laborantes, et agentes? Audi Psalmistam: Verumtamen universa vanitas omnis homo vivens. Verumtamen in imagine pertransit homo; sed et frustra conturbatur. Thesaurizat, et ignorat cui congregabit ea (Psal. XXXVIII) . Qui sunt laborantes, et patientes? Paulum apostolum audi: Vanitati, inquit, subjecta est creatura non volens; sed propter eum qui subjecit eam in spe (Rom. VIII) . Ergo utrique laborant, et ii videlicet quibus haec vita dulcis est, et ii quibus amara est haec vita. Illi laborant ejus delectationibus perfrui; isti laborant ab ejus miseria liberari. Illi laborant metuentes, ne cito hinc exeant; isti laborant timentes ne diu hic permaneant. Labor illorum pro vana sollicitudine arguitur. Labor [Col. 0125D] istorum pro patientia coronatur. Illis dicitur: Sufficit diei malitia sua (Matth. VI) . Et illud: Nolite solliciti esse, dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus, aut quo operiemur? (Ibid.) Istis dicitur: Patientes estote confirmantes corda vestra (Jac. V) . Et illud: Si compatimur, conregnabimus. Si commorimur, credimus quia et simul vivemus cum illo (II Tim. II) . Illis dicitur: Filii hominum usquequo gravi corde, ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis, mendacium? (Psal. IV.) Istis dicitur: Beati omnes qui timent Dominum, qui ambulant in viis ejus. Labores manuum tuarum, quia manducabis, beatus es, et bene tibi erit (Psal. CXXVII) . Ergo labor illorum poenam habet in opere, et poenam in retributione. [Col. 0126A] Labor autem istorum poenam, quidem habet in opere, sed praemium in retributione. In illorum labore vera miseria est. In fructu laboris, falsa et vana consolatio. In labore istorum, temporalis et transitoria afflictio. In fructu laboris, aeterna beatitudo. Propterea labor illorum fructu inanis est, miseria verus. Labor istorum poena transitorius, fructu aeternus. Illic vero malo, quod boni inesse videtur, vanum est; horum malum quod apparet quasi vanum est, quia transitorium est; bonum vero quod non apparet, perpetuum. Non ergo mirum videatur quod malos in hac vita laborantes, et agentes; bonos vero laborantes tantum, et patientes dicimus, quia si propius veritatem intuemur, semper malos agendo laborare, et bonos semper patiendo inveniemus. [Col. 0126B] Nam, sicut malos tunc etiam cum quieti videntur incontinentia exagitat, ita bonos in laboribus quoque constitutos tranquillos patientia servat. Unde miro quodam modo boni quique, et justi cum semetipsos propter Deum spontanea afflictione macerant, tunc etiam patiendo laborant; quia se contra se statuentes, quod foris per districtionem saevientes irrogant, intus quieti ac sine perturbatione permanentes in patientia portant. Sed perversi quique et vitae carnalis amatores, etiam tunc cum mala foris per alienam violentiam illata sustinent; quia semetipsos intus furoris, et impatientiae stimulis perturbant, ipsi potius faciunt unde laborant. Ergo boni in hac vita laborant, mali vero etiam pro hac vita laborant; quia temporales labores quibus pravi [Col. 0126C] et perversi quique se subdunt pro adipiscenda temporali dulcedine, boni patienter tolerant pro aeterna consolatione. Quia vero vita haec mortalis in qua et pro quo laboratur, per spatia vivendi quotidie ad vitae finem tendit, recte omnis labor hominis in numero vanitatum computatur, cum dicitur: Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole? (Subauditur praeter vanitatem.)

Notandum tamen est, quod non ait: Quid amplius est labor hominis? Sed: Quid habet, inquit, amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole? Unde constat quod hic non tam de labore hominis, quam de fructu et emolumento agitur humani laboris; quia non quid sit aut qualis labor [Col. 0126D] hominis quaeritur, sed quem homo fructum de labore suo omni, quo laborat sub sole consequatur. Et hic fructus omnis non aliud quam vanitas esse perhibetur, cum dicitur: Quid habet amplius? Ac si diceretur: Nihil amplius habet quam vanitatem homo de labore suo. Ergo vanitas totus est fructus laboris hominis, et in vanum laborat omnis homo, nihil accepturus praeter vanitatem de universo labore suo. Ergo vanus fuit, et labor sanctorum qui Deo fideliter servierunt, et pro ejus amore tot supplicia ac tormentorum genera passi sunt? Quis hoc dicere praesumat? Nam quomodo vanus fuit illorum labor, qui in modico quidem vexati, per dolores transitorios ad gaudia mansura pervenerunt, et per mortem temporalem, vitam adepti sunt sempiternam? [Col. 0127A] Aut nunquid vanus dicendus est labor ille propterea, quia transiit quod passi sunt: et secundum aliquid tamen non vanus, quia permanet quod acceperunt. Vanum etenim esse, et ipsum justorum laborem, quantum scilicet ad poenam transitoriam, et hanc quasi imaginariam speciem miseriae spectat, Psalmista innuere videtur, cum dicit: Qui fingis laborem in praecepto (Psal. XCIII) . Quasi enim electis suis Deus laborem fingit, cum eis exterius velut iratus per judicium temporalem poenam irrogat, quibus intus per providentiam misericordiae suae, aeternae beatitudinis praemia servat. Quia igitur Psalmista laborem justorum et hunc imaginarium dolorem, quia speciem miseriae habet, veram miseriam non habet; fictum nominat; ipsum profecto eumdem, [Col. 0127B] secundum aliquid etiam vanum non inconvenienter dici posse demonstrat. Ecce ergo pertransit labor operis. Pertransit quod vanum fuit; quod transitorium fuit, pertransiit: pertransiit labor, pertransiit dolor. Nunquid pertransiit fructus operis aut merces laboris? Propterea licet: ecce secundum aliquem dicendi modum labor ipse et dolor temporalis vanus non inconvenienter dicitur. Nunquid tamen merces laboris ipsius vanitas unquam recte dicetur? Absit! Quomodo ergo stabit quod dictum est? Quid habet amplius homo de universo labore suo? De praemio enim laboris et non de ipso labore; de utilitate, non de opere, hoc dictum est: Quid habet amplius homo de universo labore suo? Ecce amplius habet homo et multo amplius habet, [Col. 0127C] et tu dicis: Quid amplius habet? Propterea adjunxit et ait: Quo laborat sub sole. Ecce habemus solutam quaestionis hujus difficultatem. Nam hic aperte ostendit quos labores arguat vanitatis. Qui fiunt, inquit, sub sole. Quid est, fiunt sub sole? Fortassis simpliciter accipiendum est quod ait, sub sole; quia homines in hac mundi parte inferiori degentes, desuper solis lumen accipiunt, et ad agenda opera usibus humanis necessaria illuminantur ut videant. Propterea namque vitae humanae tempora per divinam providentiam alternis vicibus sic distributa sunt, ut aegra corpora actionum suarum nimia protensione fessa, ipsa alternantium temporum vicissitudo repararet. Ideo nox et dies incessanter mutua [Col. 0127D] sibi parilitate succedunt, ut per diem ab ortu ad occasum sol cursu suo desuper pertransiens, lumen suum usquequaque in subjecta diffundat, et humanos oculos sua praesentia illustrans, caeterorumque animantium terrae ad exercitationem agendi excitet, et simul operandi praebeat facultatem. Nocte vero se humanis aspectibus subducens, et quasi quibusdam pannis infantiae, velamine tenebrarum oppanso, lumina mortalium contegens, fessos artus ad quietem foveat et soporem, ut iterum reparatos labori atque exercitationi diurnae, alacriores restituat. Hanc admirabilem divinae dispensationis ordinem Psalmista intuens cum ejus opera commendaret, hoc inter caetera quasi excellens aliquod et non parva laude dignum commemorat, dicens: Fecit [Col. 0128A] lunam in tempora; sol cognovit occasum suum. Posuit tenebras, et facta est nox: in ipsa pertransibunt omnes bestiae silvae. Catuli leonum rugientes ut rapiant, et quaerant a Deo escam sibi. Ortus est sol et congregati sunt, et in cubilibus suis collocabuntur. Exibit homo od opus suum, et ad operationem suam usque ad vesperam (Psal. CIII) . Hinc etiam est illud quod Deus Noe egredienti de arca post diluvium quasi pro magno aliquo signo pietatis suae, ac munere largitionis repromittit, dicens: Cunctis diebus sementis, et messis, frigus et aestus, aestas et hiems, nox et dies non requiescent (Gen. VIII) . Pulchre igitur homines in hac mundi arca deorsum per varios discursus occupationum vitae mortalis distentos sub sole laborantes dixit, ut hoc etiam ad vanitatem [Col. 0128B] operis humani pertineat, quod hominem ad operandum pertransiens et tenebris finiendum desuper lumen illustrat. Consideravit quippe quam abjecta et misera sit mortalium conditio, qui in terrae superficie quasi vermes, quidam vana curiositate reptantes, subito lumine desuper infuso quasi ad illusionem excitantur captare, quod vane appetunt, et eodem post modicum subtracto subita rursum caecitate obvolvuntur, et nequaquam ultra in effectum prodire possunt. Ideo et ipsum lumen quo illuminantur, eminus ac procul desuper et homini in accessum ostenditur, ut ipsum nequaquam in hominis consistere potestate probetur; quatenus ex eo tantum homo accipiat, quantum permiserit largientis et cuncta ordinantis Dei gratias, non quantum appetit [Col. 0128C] cupiditati serviens hominis voluntas perversa. Magna ergo vanitas laborare sub sole, et parva fiducia laborare sub sole: cujus lumen quamvis jucundum aspectu et visu sit delectabile, non semper tamen humanis aspectibus adesse potest nec prodesse. Quod si altius adhuc considerationem promovere et subtilius rem inspicere libeat, possumus nomine solis tempus significatum accipere, ut quod dixit, sub sole, idem sit ac si dixisset, sub tempore. Nam quia per solem praecipue et temporum cursus distinguitur, et temporalium natura variatur: congrue per solem tempus ipsum exprimitur, cum dicitur sub sole idem est enim ac si dixisset, sub tempore. Sed nunquid etiam in hoc nobis aliquid in nuere voluit, quod non ait in tempore vel cum tempore, [Col. 0128D] sed sub tempore: et discretio nobis habenda est, ut intelligamus alia esse, quae quasi cum tempore facta sunt; alia vero illa quae vel in tempore facta, vel sub tempore fiunt? Discernamus ergo, si possumus, si forte causam invenire valeamus, quare potius sub tempore quam vel cum tempore, vel in tempore, facta dixit vana esse opera hominum. Omnia quae facta sunt, vel cum tempore facta sunt, vel in tempore. Cum tempore enim facta sunt, quorum ortum tempus non praecessit: qualis est angelica natura, et illa informis materia rerum visibilium, quam in principio creavit Deus. In tempore facta sunt, quorum ortum tempus praecessit, sicut illa sex dierum opera in quibus Deus perfecit atque complevit [Col. 0129A] hujus sensibilis mundi fabricam; sed et illa quae postmodum formaliter, sive essentialiter facta sunt, omnia in tempore facta sunt. Rursus eorum quae fiunt in tempore, alia fiunt in tempore et sub tempore, alia fiunt in tempore tantum, non sub tempore. In tempore fiunt et non sub tempore, quae tempore quidem incipiunt, sed tempore non finiuntur. In tempore et sub tempore fiunt, quae simul et in tempore incipiunt, et in tempore finiuntur. Item eorum quae sub tempore fiunt, alia fiunt pro tempore, alia fiunt pro aeternitate. Quae ergo pro tempore fiunt, et actu, et fructu vana sunt. Quae vero pro aeternitate fiunt, actu quidem vana sunt; sed fructu vana non sunt, quia, etsi transeunt in opere, permanent tamen in retributione. Bonum enim opus [Col. 0129B] non hoc solum est quod foris transitorium apparet; quia et actione visibili constat, et invisibili devotione. Nam, sicut homo ex vivente constat et vita et vivens quidem moritur, sed vita non moritur; ita nimirum bonum et actionem in se visibilem habet, et invisibilem devotionem. Visibilis actio quasi corpus est; interior devotio, quasi spiritus est. Actio per devotionem vivit, sicut corpus per animam. Devotio autem actionem vivificat, sicut anima corpus. Omnis enim actio quae sine devotione est, mortua est. Visibilis igitur actio, ipsa quasi vivit, et invisibilis devotio, ipsa vita est. Quod autem vivit hoc moritur; sed quod vita est ipsum non moritur. Quia actio transitoria sicut ex tempore initium habet, ita enim finitur in tempore. Quod ergo moritur [Col. 0129C] quod finitur, quod transit, quod mutabilitati deditum est, ipsum obnoxium est vanitati. Quod autem vita est, quod permanet, quod finem aut corruptionem non recipit, ipsum vanitatem non admittit. Dicatur ergo: Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole? (subauditur praeter vanitatem.) Nihil amplius, quia vana sunt omnia quae sub sole fiunt. Et quid de vanis haberet nisi vanitatem. Quod ergo? Bona opera quae sub sole fiunt, nihil amplius conferre poterunt suis operariis nisi vanitatem? Et quomodo superius quaestionem hanc solutam diximus per id quod ait, sub sole? Ecce nobis iterum eadem oboritur non minus quam supra difficilis, quia et bona opera sub sole, id est sub tempore fieri secundum id quod [Col. 0129D] supra expositum est, negare non possumus; et tamen ex eis nihil praeter vanitatem consequi, dicere non audemus. Et ecce manifeste liber dicit: Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole? Sed si diligentius verba ipsa considerare volumus, manifeste ostenditur quae sint illa opera quae vana esse arguuntur. Non enim dixit: Quid habet amplius homo de universo labore suo qui fit, vel qui factus est sub sole? Sed ait potius, quem ipse homo laborat sub sole. Non ergo tam laborem quam laborantem arguit esse sub sole. Ut quia ipse homo sub sole positus laborat: idcirco vanum sit quod laborat. Sed quis est qui sub sole laborat? Qui rerum temporalium et transitoriarum [Col. 0130A] amore pressus, pro eisdem adipiscendis, si non habet, vel conservandis, si habet, laborat. Iste sub sole positus laborat, et iste in vanum laborat. Qui autem pro spe et desiderio aeternorum bona opera exercet, iste sub sole non laborat, etiamsi sub sole est labor in quo laborat; quia licet temporale sit opus quod peragit, ipse tamen omnia temporalia et caduca, mente ac devotione transcendit. Iste ergo in vanum non laborat, etiamsi vanum est in quo laborat; quia vanum non est pro quo laborat. Et dum transierit quod vanum est in quo laborat, paratum habet quod vanitas non est pro quo laborat. Non ergo iste ejusmodi ad hanc sententiam pertinet, qua dictum est: Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole? Quia non [Col. 0130B] laborat sub sole, sed supra solem, qui laboris sui mercedem non constituit in rebus volubilibus et tempore transeuntibus.

Generatio praeterit, et generatio advenit. Ecce vanitas. Generatio praeterit et generatio advenit. Hanc humana natura in prima radice sui generis vitiata concepit, et in omnem propaginem posteritatis cum hac eadem seminata pullulavit. Primus enim generis humani parens ut audivit: Terra es et in terram ibis; exinde mortalis factus; quia a statu incorruptionis cecidit, quasi a vita ad mortem per mortalitatem transire coepit. Hanc ergo viam omnes homines post ipsum pertranseunt, qui ab ipso per carnis nativitatem descendunt. Haec est illa vanitas, de qua Psalmista locutus est, dicens: Verumtamen [Col. 0130C] universa vanitas omnis homo vivens. Verumtamen in imagine pertransit homo (Psal. XXXVIII) . Hanc ergo vanitatem quasi caeteris majorem et humanis animis propter diram mortis necessitatem magis horribilem novissimo loco adjunxit, ut hoc ad extremum homo audiat, in quo evidentius miseriam conditionis suae agnoscat. Prima enim vanitas nec in nomine est; nec refertur ad hominem. Secunda vanitas in homine quidem non est; sed tamen refertur ad hominem. Tertia vanitas et in homine est, et refertur ad hominem. Proinde quasi per gradus quosdam semper ad altiora progrediens, primum posuit illam vanitatem quae nec poena hominis est, nec culpa. Deinde illam vanitatem adjunxit, quae poena hominis non est, sed culpa. Postremo illam quae culpa non est, sed poena: [Col. 0130D] licet tamen nec talis culpa sine poena unquam esse possit, nec talis poena in iis duntaxat quibus sacramentum salutis non subvenit, a culpa prorsus libera sit. Sed illam culpam hominis dixi, non poenam, et hanc poenam, non culpam; quia in illa meritum hominis cernitur, et in ista judicium invenitur. Hanc ergo poenam quasi caeteris graviorem et immaniorem novissime apposuit: quae licet culpa nequior non sit, molestior tamen carni est et ad excitandas carnales mentes efficacior. Dicat ergo: Generatio praeterit, et generatio advenit. Ac si diceret: Si negligendum putatis quod vanum est omne quod agitis, nunquid vel hoc negligendum est quod ipsi vanitas estis? Generatio praeterit, et generatio advenit. Si morientes [Col. 0131A] discedunt et morituri succedunt, quod gaudium est? Videtur quidem dolor viventium in nascentibus consolationem accipere; sed unde finiri putatur ut non sit, inde accipit ut semper sit. Quod enim morientes discedunt dolor est. Quae consolatio sequitur quod morituri adveniunt? Consolatio quae luctu terminatur. Et quid in utroque vanius esse potest? Generatio praeterit, et generatio advenit. Si paucos vel non universos saltem lamentabilis casus involveret, tolerabile videretur, nunc autem saeva lues omnes secum ad interitum trahit. Generatio praeterit, et generatio advenit. Si praeterit, quo vadit? Si advenit, unde venit? Heu dira sors! Quomodo securus esse potes, o homo, tantis tenebris involutus? Ecce scis quod vivendo tendis ad mortem. Sed nunquid scire [Col. 0131B] potes qualis aut ubi futurus sis post mortem? Considera ergo in quanta vanitate vivis, quis quotidie cernis praeterire quod es; nec tamen scire ulla ratione potes quale sit quod futurus es. Generatio praeterit, et generatio advenit.

Terra autem in aeternum stat. Ausculta homo, et erubesce. Terra in aeternum stat. Quare terra stat, et tu stare non potes, propter quem facta est terra. Fortassis dices, quia ad consolationem tui stat. Stat ut venientes mittat, pertranseuntes portet, discedentes recipiat. Nascentes enim de terra veniunt per carnis originem, et viventes super terram pertranseunt, per carnis mutabilitatem et morientes in terram redeunt, per carnis corruptionem. Ergo stat ad consolationem tui; imo vero ad confusionem tui [Col. 0131C] stat. Quomodo? Vide qualis stat, qualis portat, et quales portat, et de quali portat. Qualis ergo portat? Audi qualis: Maledicta terra in opere tuo spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) . Quales autem portat? Rursus audi: Maledictus es super terram (Gen. IV) . Et de quali portat: In sudore vultus tui vesceris pane tuo; et comedes herbas terrae? (Gen. III.) Ergo maledicta maledictos portat. Et tamen portat. Sed unde portat, habet aliquid ad consolationem tui et aliquid ad poenam tuam. Quod ad consolationem tui, est cum labore tuo; quod ad poenam tuam, est per laborem tuum. Habet panem, habet et spinas. Panem cum labore tuo ad consolationem tui; spinas per laborem tuum, ad poenam tuam. In sudore vultus [Col. 0131D] tui vesceris pane tuo: hoc ad consolationem tui cum labore tuo. Cum operatus fueris, terra non dabit tibi fructum suum, sed spinas et tribulos germinabit tibi. Hoc ad poenam tuam per laborem tuum. Ergo non solum stat ad consolationem tui, sed multo magis stat ad confusionem tui. Stat non solum ad levamen miseriae tuae, sed stat in testimonium et poenam culpae tuae. Terra stat, et tu super terram stas. Stabilis ipsa est quae portet, et tu corruis qui portaris. Quare hoc? Nunquid et tu terra non es? Quid ergo dictum est tibi: Terra es, et in terram ibis? Ergo terra es, et super terram es, et de terra es. Quare ergo non stas in aeternum? Nunquid tu infirmior factus es terra illa de qua sumptus es? Quid ergo operata est manus artificis si non provexit [Col. 0132A] opus suum in melius? Ergo scientia non erat apud ipsum, aut infirmus inventus est, ut in manibus ejus bona illa materia deterior efficeretur? Absit! Imo vero multo meliorem te fecit, quam illud fuerat unde te fecit; quia terram fecerat stabilem, te autem de terra fecit immortalem. Ergo meliorem te fecit, quam fuerat unde te fecit. Non ergo ex artifice processit corruptio tui, qui tanta potestate et tali bonitate te fecit, ut nihil posset a perfecto minus, nihil ab optimo vellet deterius. Itaque optimus artifex plasma bonum fecit, cujus aeterna incorruptio et bonitas immortalis nec vitium gignit, nec vitium recipit.

Sed forte materia culpanda sit, quae talis erat de qua aliud fieri non poterat. Terra enim erat materia, et exivit vas testeum. Quid? Mirum hoc est. [Col. 0132B] Hoc ergo tu dicens respicere debueras, quia, si vas testeum es, ergo de molli luto in testam solidatus es, et gleba tua, si naturam non habuit firmitatis, habuit tamen naturam confirmationis. Si non habuit ut hoc esset ex natura, habuit tamen ex natura ut hoc esse posset ex gratia. Ergo materia tua nihil tibi nocuit quae et hoc integrum conservat quod natura contulit, et quod gratia dedit, ipsa non minuit. Nam terra in aeternum stat. Quid est stat? Perseverat in eo quod facta est; servat naturam suam; conditionem suam non deserit; quod accepit, hoc retinet incorruptum. Terra facta est, et terra permanet, nunquam aliud est quam quod est. Et cum aliud est, non ex defectu corruptionis aliud est, sed ex provectu sublimationis. Quemadmodum et in te [Col. 0132C] aliud effecta est, et aliud futura est, quam nata est; sed sublimatione, non corruptione. Et cum in quibusdam terrenis se de alio transferre videtur in aliud, nunquam tamen aliud est, quam est; quia terra est, et semper terra est, et id quod transit terra est et in quod transit terra est; et cum hoc in illud, vel in illud transit, non transit tamen quod terra est, quod in hoc et illo idem est. Ergo terra intra naturae suae gremium moveri habet, et operari habet de illo quod est, hoc quod est: extra terminos naturae suae transire non habet de eo quod est in id, quod non est: et idcirco, terra in aeternum stat in eo quod non est. Quare igitur, et tu non stetisti in eo, quod factus es super terram, sicut et [Col. 0132D] terra stat in eo, quod facta est? Quare degenerasti, ut non saltem imiteris materiam tuam, quae in tantum servat quod est, ut et tu cum terra factus fueris, non possis aliud esse quam terra est? Usque ad illam defluis vitio tuo; ultra progredi non permitteris natura ejus. Ecce quantum custodit quod est, ut et te fluentem et instabilem cum exceperit, non sinat ultra transire in aliud quod ipsa non est. Unde ergo tibi fluere? Quaere diligenter, et cogita. Neque artifex tuus neque materia tua hoc tibi fecit; quia, et illa stando in aeternum, et in te servat, quod ipsa est, et ille te ad aeternitatem faciendo, et amplius dedit, quam ipsa est. Unde igitur tibi hoc nisi vitio tuo ex quo tibi nunc poena est, ut revertaris in illam, cui hoc ex gratia datum erat, ut stares semper [Col. 0133A] supra illam? Igitur tu transis, et terra stat in testimonium contra te, ut mortalem arguens, et morientem excipiens, prius te convincat quam puniat. Propterea terra in aeternum stat. Generatio praeterit, et generatio advenit; terra autem in aeternum stat.

Haec secundum parvitatem vel exiguitatem sensus nostri diximus in exordium libri Salomonis, qui Ecclesiastes dicitur, nequaquam praesumentes nos dixisse, quod potissimum dicendum erat, cum hoc tantum nobis magnum sit nihil dixisse, quod dicendum non erat. Caeterum sciendum est hunc librum novum quoddam expositionis genus requirere; quia cum totus ad commovendos affectus cordis humani intendat, saepius in eo quasi colloquendo quam exponendo sermonem formare oportet. Unde [Col. 0133B] necesse est in iis etiam aliquando, quae plana et aperta videntur, diutius verbis immorari, ut ipsa locutionis inculcatio validius tangat et efficacius penetret cor audientis. Qui aliter hanc Scripturam tractare voluerit, etiamsi commode intelligentiae audientium servit, vim tamen proprietatemque non retinens, minus fortassis proficit ad aedificationem.

Verba Ecclesiastes, quae cuncta sub sole vana esse testantur, nescio quo pacto, modo cum legerentur dulcia facta sunt in auribus nostris. Et ecce coepimus libenter audire mala nostra, et quae non diligimus [Col. 0133C] tamen audire diligimus. Mala enim nostra non diligimus, et mala nostra audire diligimus; quia audiendo mala quae non diligimus, bonorum recordamur quae diligimus. Et ipsa haec bonorum recordatio (etiam inter mala) dulcis animo est, et tanto utique dulcior quanto amariora sunt ipsa mala, quae vel audiendo, vel sentiendo agnoscimus longe esse ab iis bonis ad quae, vel saltem per recordationem suspiramus. Hoc totum erat, quod in hac relatione nobis modo tantum sapuisse miramur, in qua exsilii nostri nobis aerumna describitur, et nostra miseria atque calamitas qualis ac quanta sit declaratur. Mens enim nostra in auditu malorum suorum quasi de quodam somno pristini temporis evigilans subito [Col. 0133D] agnovit ubi esset, stupensque et mirans tantum ruinae barathrum, simul etiam considerare coepit de quanta sublimitate in hoc ipsum miseriae profundum cecidisset, et ad illam quia necdum effectu potuit miro quodam ardoris intimi desiderio suspiravit. Hoc ergo erat quod in illis verbis, quae nostram recitabant miseriam, nostrum traxit affectum. Hoc fecit ut mala nostra sic nobis semper audire libeat, nec possit amarum esse quidquid illud est, quod cum eo percipitur quod tam dulce est. Hoc quotidie miseris lamenta ipsa dulcia facit, et inter suspiria ac gemitus lacrymis delectabiliter pascit afflictos; quia eorum quae diliguntur inter adversa recordatio suavior est, et ipse animus desiderio absentium amplius inardescit, praeteritorum memoria dulcius tangitur, [Col. 0134A] dilatione futurorum validius inflammatur. Hoc noster Ecclesiastes optime noverat, qui in omni narratione sua tam diligenter exsequitur vanitatem rerum transeuntium, ut ex ejus consideratione cor humanum admoneat coelestia meditari et evigilare in desiderio aeternorum. Scivit enim quod quanto evidentius eorum, quae temporaliter praetereunt vanitas agnoscitur, tanto sublimius intus mentis oculus ad statum aeternitatis aperitur. Incipiens ergo, in hac prima parte operis sui, ostendit omnia vana esse, quae sub sole sunt, id est, quaecunque visibilia sunt corruptioni subjecta esse, vel obnoxia mutabilitati. Ostendit enim neque in coelo, neque sub coelo, neque super terram, neque in terra aliquid esse perpetuum, quod vicissitudinem non patiatur nec [Col. 0134B] transeat in alterationem. Ideoque nihil vere esse ex omnibus iis, quae semper sine cessatione in id trahuntur quod non sunt, et quod sunt, stabile vel incorruptum servare non possunt.

Oritur sol, et occidit, et ad locum suum revertitur: ibique renascens gyrat per meridiem, et flectitur ad aquilonem. Hoc per se distinguendum est. Deinde sequitur:

Lustrans universa in circuitu pergit spiritus, et in circulos suos revertitur. Et hoc per se ponendum est. Postea sequitur:

Omnia flumina intrant in mare, et mare non redundat: ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut iterum fluant. Et hoc simul conjungendum est.

Tria ergo quaedam proponere videtur in argumentum [Col. 0134C] mutabilitatis omnium, solem, spiritum, flumina, id est ignem, aerem, humorem, ut per solem quidem ignem, per spiritum aerem, per flumina humorem, velut a parte totum significatum intelligatur. Superius namque terram quasi fundamentum immobile medio loco constituit. Nunc caetera tria elementa, id est ignem, aerem, aquam circa ipsam motu instabili fluctuantia disponit, ut in procreandis mutabilibus, his tribus elementis motum agendi, et quodammodo vicem artificis attributam ostendat. Terram vero quasi materiam quamdam procreandorum omnium immobilem subjacere; impotentem quidem agendi, sed aptam tantummodo, ut ex ea caeteris operantibus formentur, quae creanda [Col. 0134D] sunt. Per haec igitur tria elementa in illo quarto vim suam natura exercet, quae circa illud, et in illo discurrentia lege mirabili, et se invicem contemperantia, tam innumerabiles formas et species rerum ex ea producunt, quot annuis menstruis, diurnis temporum vicissitudinibus in eorum accessu et recessu jugiter sine cessatione alternantibus demonstrantur. Quia igitur cuncta nascentia quae de terra oriuntur et ex terra substantiam nutrimentumque accipiunt, ab his tribus elementis vitalis motus naturam sortiuntur, recte in eis, et mutabilitatis originem posuit, et mutabilium omnium naturam proprietatemque expressit, ut in his pariter videamus et unde sit quod stare non potest, quidquid sub tempore oritur, et qua via adesse prodeat quod non est, vel quod [Col. 0135A] est, ad non esse revertatur. Oritur sol, et occidit, et ad locum suum revertitur, ibique renascens gyrat per meridiem, et flectitur ad aquilonem. Paucis verbis rem magnam comprehendit: de quibus aliqua nos pro tempore dicere oportet, non tamen animum auditoris diutius in ejusmodi detinere, ne videamur contra propositum nostrum sacram expositionem relinquentes, ad describendos siderum cursus devolvi. Omnia quidem haec ob id solummodo dicta sunt, ut humanus animus earum rerum quas novit relatione, commodius excitetur, et ut per haec ad cogitanda ea, quae non novit, evigilet: et idcirco non nobis pigrum esse debet, aut indignum videri, ad ea diligenter intendere, quae nobis divinus sermo studuit diligenter enarrare. Demonstrat ergo quali via [Col. 0135B] luminare hoc magnum, quod sua praesentia universa illustrat, incessabili agitatione in hoc mundi sensilis globo circumferatur, suoque accessu et recessu varias rerum mutationes efficiat. Oritur sol, et occidit, et ad locum suum revertitur. Primum ostendit eum circularem habere motum, et ad id semper unde progreditur reverti, ut, quia in circulo finis non potest inveniri, cursus ejus perpetuus demonstretur. Oritur sol, et occidit, et ad locum suum revertitur. Deinde anfractus progressionis ejus describit, dicens: Gyrat per meridiem, et flectitur ad aquilonem, ut idipsum ad magnam rerum mutationem pertineat, quod non semper eodem modo neque in directum cursum suum dirigit incedens. Oritur sol, et occidit. Oritur quotidie, quando emergens [Col. 0135C] humanis praesentatur aspectibus. Occidit, quando descendens ad inferiores partes secundum convexitatem circum actionis suae oculis nostris se abducit. Revertitur ad locum suum; quia impellente volubilitate subtus rursum ad ortum revocatur. Post ortum vero ad occasum tendens, primum flectitur ad meridiem, quia obliquo ductu praecipue cum in aestivalibus commoratur signis, ab ortu ad lineam meridianam conscendit. Deinde autem ad occasum descendens, rursum obliqua progressione ad aquilonem inclinatur. Potest alia adhuc in his verbis expositio satis conveniens adhiberi, scilicet ut haec omnia non de diuturno, sed de annuo cursu solis dicta accipiamus. Oritur quippe nobis sol, quando [Col. 0135D] per vernale aequinoctium ingrediens ad nostrum polum consurgit. Occidit autem, quando per autumnale aequinoctium exiens ad inferiora descendit. Gyrat per meridiem, quando in hiemalibus signis commoratur. Flectitur ad aquilonem, quando in aestivis signis, quae polo boreali viciniora sunt, circumfertur. Oritur ergo sol, et ipso oriente omnia pariter, oriuntur, quae ex ejus calore reviviscunt. Occidit, et statim igne vitali subducto universa occumbunt, quae ex ejus praesentia viguerunt. Gyrat per meridiem, ut aestiva incendia algor temperet hiemalis. Flectitur ad aquilonem, ut quae brumae gelu, et torpor glacialis astrinxerat, aestivis ardoribus rursum calefacta animentur. Vides igitur unum corpus quantas secum trahat rerum mutationes.

[Col. 0136A] Lustrans universa in circuitu pergit spiritus, et in circulos suos revertitur. Si per spiritum, aerem accepimus, congruo ordine, postquam instabilitatem coelestis elementi descripserat, eamdem quoque inferiora legem pati demonstrat, dicens: Lustrans universa in circuitu pergit spiritus. Ac si diceret: Si ea quae in coelo sunt vis naturae stare non patitur, necesse est ut ea quoque quae sub coelo sunt eadem conditio mutabilitatis moderetur. Sane quemadmodum soli? ita quoque aeri orbicularem tribuit motum, ut ejus agitatio perpetua esse demonstretur. Quod autem pluraliter subjungit: In circulos suos revertitur: hoc significare potest quod motus aeris non semper ubique idem est, sed cum alibi vehementius, alibi moderatius agitetur, ipsa ejus fluctuatio [Col. 0136B] versa vice in semetipsam refusa dissimiliter moveatur; et non uniformiter conquiescat, ut non cogamur motum semel coeptum usque ad extrema extendere, ut singulae motiones impulsionesque quasi in se factae; et paulatim spatio motu languente quiescant. Sed, et illud quod ait: Lustrans, apte huic elemento tribuitur, quod sordes universas sua mobilitate ubicunque aspersas sive collectas purget ac dissipet. Sive quod sua subtilitate cuncta penetrans ubique se diffundat. Vel ad superiorem hoc verbum sententiam copulatur sic: Oritur sol, et occidit, et ad locum suum revertitur; ibique renascens gyrat per meridiem, et flectitur ad aquilonem, lustrans universa in circuitu. Et hic distinctione facta, deinde sequens sententia subinfertur ita: Pergit [Col. 0136C] spiritus, etc. Sol enim cursu suo universa in circuitu lustrat; quia omnes partes mundi per diversa signa oriens, vel occidens attingit. In cancro enim oriens, et occidens, aquilonem tangit. In capricorno, meridiem. In libra, et ariete, per orientem, et occidentem medium pertransit. Sequitur: Pergit spiritus, et in circulos suos revertitur. Secundum praecedentem expositionem, spiritum nunc non incovenienter accipere possumus igneam vim quae ab ipso sole procedens, per cuncta se diffundit, et universa invisibiliter penetrans vegetat et movet. Unde et veteres naturam esse dixerunt. Ignem artificem procedentem in res sensibiles procreandas. Vitalis enim motus, et vegetationis sensibilis in cunctis nascentibus [Col. 0136D] ignea vis origo est: quae rebus omnibus incrementum subjicit, et invisibili eas nutrimento alens ac fovens, ad invisibilem tandem producit substantiam. Hanc autem occultam naturae vim cuncta moventem, et alentem poeta quoque spiritum nominavit: et nota sunt ejus verba:

Sequitur tertia clausula in qua tractatur de elemento aquae, quod in ordine rerum, tertium post ignem ponitur in procreatione secundum sociatur. Quantum enim attinet ad dispositionem et ordinem rerum, primum et supremum locum ignis possidet; aer secundum igni proximum. Postea aqua tertium vendicat locum; novissimo et imo loco terra residet. In his quatuor ignis et aqua, natura quidem maxime repugnantia confoederatione [Col. 0137D] tamen aequabili amica, omnium nascentium origo sunt. Et ideo si locum vel naturam attendimus, a se invicem duo haec disparata cernimus. Si efficientiam respicimus, proxima sibi utraque et amica invenimus. Igitur de elemento aquae, quod alterum cum igne fomentum vitale praebet nascentibus, quasi post ignem, et aerem tertio, vel cum igne secundo inter rerum mutabilium naturas tacendum non fuit. Et idcirco hujus quoque circuitum, et excursum in res sensibiles procreandas describit, dicens: Omnia flumina intrant in mare, et mare non redundat. Et causam statim adjungit, quare non redundet mare omnibus in se fluminibus receptis: Quia scilicet rursum ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut iterum fluant. Ductus enim aquarum per omne [Col. 0138A] corpus terrae intrinsecus, et deforis in modum venarum humorem trahunt, ut aequabiliter irrigatio in omnem partem diffundatur. Haec autem infusio ut jugis et perpetua esse possit, idcirco aquarum cursus in orbem dispositus est, et in illa perenni circuitione, ut nunquam deficiat quod desuper infunditur; quantum in parte altera deorsum fluit, tantum in altera parte per occultos meatus ad ortum revocatur. Sic et cibus corporis quodam circuitu fertur, et primum a palato in alvum descendens, ac deinde in secessum pertransiens, et in ipso ejus transitu, quasi quadam instillatione naturae, deficienti nutrimentum subjicitur, quo evaporato et exinanito, necesse est rursum ut membris fatiscentibus reparandis edendi subsidio concurratur. Quasi ergo circulus [Col. 0138B] renascentis semper indigentiae in suam originem recurrens ducitur; quia dum sine cessatione quod sumptum est praeterit, semper iterato sumi necesse est, quod supplendo defectui substantiam ministrare possit. Quale ergo nutrimentum substantia cibi assidua iteratione alendo corpori subjicit: tale omnino elementorum refluxio nutrimentum in terrae corpore procreandis fetibus seminibusque vivificandis infundit. Hoc ignis, hoc aqua, hoc aer perpeti accessu et recessu sine intermissione agere non cessant, ut semper accidentia repleant et recedentia evacuent ut quia subsistere non potest vigor infusionis praeteritae ex necessitate denuo iteretur irrigatio plenitudinis reparandae. Quam ergo rerum alimenta fiduciam perpetis subsistentiae praestare poterunt, [Col. 0138C] cum in rebus omnibus sic semper sine cessatione, et reparantia transeant, et deficiant reparata? Licet enim huic defectui qualemcunque consolationem praestare videatur repetita infusio; magna tamen est miseria semper ad indigentiam accipere, et nunquam indigentia accipiendi posse carere. Unde manifestum est quod omnia transitoria, et caduca vana sunt, quae a sui status soliditate jugiter, vel transitu vel defectu inanescunt. Magnum ergo hic spectaculum sanctis mentibus praeparatum est, quae norunt ex visibilibus trahere invisibilium cognitionem. Quae norunt dicere Creatori suo: Omnia in sapientia fecisti, Domine (Psal. CIII) . Delectasti me, Domine, in factura tua, et in operibus manuum tuarum [Col. 0138D] exsultabo. Quam magnificata sunt opera tua, Domine, nimis profundae factae sunt cogitationes tuae (Psal. XCI) .

Ecce enim quomodo in circuitu feruntur omnia transitoria et vanitati subjecta. Et scimus quia circulus finem non habet. Quae ergo in circuitu currunt, currunt quidem, sed ad finem nunquam perveniunt. Quae ergo requies sperari potest, ubi status nullus esse potest? Ubi enim perpetuus cursus est, status nullus est. Ubi autem circuitus via est, ubi cursus certe finem habere possit, non est. Quae ergo in circuitu currunt, semper currunt et nunquam ad statum perveniunt. Semper transeunt, et nunquam subsistunt. Semper finiuntur, et finem invenire non possunt. Cum praeterierint, futura sunt; cum supervenerint, [Col. 0139A] non subsistunt. Haec est via omnium mutabilium, et via omnium mutabilia amantium, et mutabilia sequentium. Nam et de impiis dictum est: In circuitu impii ambulant (Psal. XI) . Et iterum: Caput circuitus eorum (Psal. CXXXIX) , et pone illos ut rotam, Domine (Psal. LXXXII) . Caput quoque impiorum omnium de se testatur, dicens: Circuivi terram, et perambulavi eam (Job I) . Et de ipso apostolus ait: Circuit tanquam leo rugiens quaerens quem devoret (I Petr. V) . Vides ergo quemadmodum perversi semper circuitum diligunt, et a circuitu non recedunt. Idcirco quae a perversis perverse amantur, etiam ipsa in circuitu omnia currunt in testimonium illis, quod circuitum sequuntur, et ipsi. Econtrario amator aeternorum dicit: Pes meus stetit in directo [Col. 0139B] (Psal. XXVII) . Et iterum: Dirige me in semitam mandatorum tuorum, quia ipsam volui (Psal. CXVIII) . Et iterum: Rectus est callis justi (Isai. XXVI) . Et alibi rursum: Ibunt, inquit, directe emissiones; et ad certum locum deducet eos Dominus Deus noster (Sap. V) . O via recta, o circuitus, quo ducis tu. Et tu quo ducis? Tu ducis, et perducis. Tu vero ducis, et seducis; quia quos ducis, perdis, non perducis. O circuitus, quomodo involvis, quomodo complecteris sequaces tuos? Tu currentibus per te, neque exitum tribuis a te, nec in te perventionem. Ergo omnia transitoria et caduca per circuitus volvuntur dum transeunt, ut in eis bonum aeternitatis non quaeramus, quae cernimus semper, et sic advenire ut transeant, et sic transire ut non subsistant. Videamus [Col. 0139C] ergo adhuc circuitus istos vanitatis. Dei enim sapientia, ut jam dictum est, hoc mirabiliter providit, ut rerum omnium motus in orbem ageretur, quatenus corporea natura, quae effluendo aliquando defectum sentire potuisset, semper in suam recurrendo originem dum sine intermissione recipit quod effudit, sine defectu effundat quod recipit, et sit defectus sine defectu; nec unquam desit quod possit deficere, ut semper deficiat. Unde in una eademque re, et miserum est, quod est; et mirabile quod factum est, quia in eodem opere et fragilis invenitur materia, et ratio artificis admiranda. Et contemptum quidem mundi suadet natura corruptibilis, sed succumbit mens admiratione in contemplatione rationis. [Col. 0139D] Ad hanc ergo rationem intuendam post explicitum cursum rerum mutabilium noster Ecclesiastes se convertit, ut in ea mentis aciem per contemplationem exerceat; quia eam scientia sufficienter non valet comprehendere, digna studet venerari admiratione. Nam, quia mutabilitatem omnium, in tribus rerum generibus igne, aere et aqua, secundum motum moventem explicuit quam inexplicabilis eadem sit secundum motum qui movetur per singula quaeque orientia et occidentia in universitate subsequenter ostendit.

Cunctae res difficiles non valet eas homo explicare sermone: non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu. Cum res quaelibet in superficie sua cernitur, nondum adhuc vel causa ejus occulta, vel [Col. 0140A] natura penetratur. Videtur namque quod est, sed quale sit illud quod videtur, vel quam in occulto (quo sensus corporeus accedere non potest) retineat qualitatem: cur etiam sic sit ut videtur, vel unde sic sit, vel ad quid sit, quis hominum (non dicam in rebus omnibus, sed nec in una qualibet re) ad plenum comprehendere valet? Quantis ergo tenebris homo involvitur; quanta ignorantiae caecitate coarctatur, cujus sensus vix etiam superficie tenus pauca rerum potest attingere? Qui etsi cuncta, quae sunt secundum speciem exteriorem, cerneret, nondum tamen vim latentem rerum, invisibilemque naturam penetraret. Ergo universitas rerum utroque modo homini incomprehensibilis est; videlicet et secundum exteriorem speciem, et secundum interiorem [Col. 0140B] qualitatem. Singulae autem rerum, aliae quidem ex parte foras specie ad sensum veniunt, aliae prorsus absconduntur, vel quia localiter remotae sunt, vel quia etiam loco praesentes, subtilitate sui tarditatem sensus humani excedunt. Vix ergo aliqua sensus humanus in rebus attingere sufficit; nihil autem universorum, perfecte ut est, comprehendit. Ergo cunctae res difficiles sunt: et secundum universitatem videlicet, ut nec valeant attingi, et secundum singula quaeque difficiles, quia nullo sensu possunt vel intellectu plene comprehendi. Quae si ratione perfecte investigari non possunt, multo minus sermone possunt explicari. Nam hoc ipsum in rebus magis omnibus ineffabile est, quod in tanta mutabilitatis confusione nusquam bene consideranti [Col. 0140C] ratio evidens et manifesta deest: quod tam bene disponitur id etiam quod in rebus bonum non est, ut quodammodo singulorum corruptio, universorum sit pulchritudo. Propterea sensus humanus in consideratione horum succumbens suaviter ex defectu suo reficitur; quia in eo quod secundum corruptionem displicet, in ordinatissima pulchritudine universitatis, etiam ipsa corruptio pulchra est et placet. Sic miro et ineffabili modo, Conditor in creatura sua simul et per corruptionem rerum punit malitiam, et per pulchritudinem delectat naturam, ut agnoscat homo in poena sua quid per culpam meruit, et in delectatione quid amisit. Quantam enim in Creatore rerum dulcedinis affluentiam esse credimus, si [Col. 0140D] tam miram in creaturarum pulchritudine suavitatem invenimus? Propterea cum dixisset in tam multiplici et perplexa variaque rerum profunditate defectum humanae intelligentiae, subdit statim in pulchritudine earumdem jucunditatem naturae.

Non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu. Cum omnes sensus corporei in rebus conditis oblectamenta sua, et quasi proprias quasdam delicias singuli praeparatas inveniant, utpote visus speciem, auditus melodiae dulcedinem, olfactus odorem, saporem gustus et tactus lenitatem. Caeteri quidem omnes corporeae necessitati, vel etiam voluptati serviunt. Hi vero duo sensus, id est visus et auditus alimenta sua magis ad spiritalem jucunditatem trahunt. Unde et illorum refectio defaecationem [Col. 0141A] non habet, quia cum perceptione dulcedinis nullam trahunt massam corruptionis. Propter quod illorum refectio ad dulcedinis satietatem non pervenit; quia a percipienda dulcedine appetitum illorum nec percurrens difficultas tardat, neque succedens molestia ulla restringit. Purum ergo atque sincerum hoc alimentum sine omni mole corporea totum in refectionem animae transit; quia licet a specie corporali emanet et per corporis sensum transeat, non potest tamen retineri a corpore, quia corporeum nihil habet, nec ingerit corpulentum. Idcirco ergo visus et auditus quasi excellentiores caeteris et nihil ponderis deprimentis habentes, sublimiorem in corpore sedem sortiti sunt, ut libere et sine obstaculo ad suas delectationes effluant, vel [Col. 0141B] influentes, in se sine difficultate admittant. Sane duo sunt, quae ex rerum specie per visum intrant ad animum. Et duo item, quae ex vocum perceptione ingrediuntur per auditum. Per visum namque ad animi cognitionem ex rebus pervenit substantia et forma. Ex vocibus per auditum, significatio et melodia. Et idem operatur in animo per visum substantia ex rebus, quod per auditum significatio ex vocibus. Itemque idem facit per visum in animo forma ex rebus, quod per auditum melodia ex vocibus. Duo quippe sunt, quibus animae rationalis natura tota disponitur, videlicet cognitio et affectus, id est sapientia et amor. Quae duo si anima perfecte obtineat et legitime disponat, beata est. Si vero vel in his quantum natura expetit obtinendis [Col. 0141C] deficiat, vel obtenta, contra naturam pervertat, in ea procul dubio parte qua vel defectum vel confusionem horum patitur, misera, necesse est, efficiatur. Tota ergo animae rationalis substantia his duobus regitur, id est cognitione et affectu, ut per sapientiam quidem veritatem inveniat, per amorem autem amplectatur virtutem. Ut igitur ob beatitudinem rationali animae etiam exteriora servirent, posita sunt in corpore humano haec duo instrumenta sensuum, ut per ea ad animam notiones visibilium ingrederentur atque in ipsa sapientiam sive virtutem, vel si omnino non esset, efficerent, vel si minus esset augerent. Ergo essentia rerum per visum ad animam ingrediens, et vocum significatio per auditum scientiam pariunt. Forma vero rerum per visum [Col. 0141D] intrans, et melodia vocum per auditum ad jucunditatem animum accendunt. Quoties enim foris sive rerum specie visus afficitur, sive auditus vocum dulcedine demulcetur, evigilat animus intus miris affectibus, illi quo exterius tactum se sentit, respondens. Et fit nonnunquam, ut per eam quam sensu corporeo trahit dulcedinem, redeat ad invisibilium bonorum recordationem et quodammodo ex similitudine, admonitus inenarrabili desiderio illud incipiat concupiscere: cujus quasi umbram et imaginem in affectu corporali se sentit percepisse.

Dicat ergo Ecclesiastes: Non saturatur oculus visu nec auris impletur auditu. Quia per hos sensus, visibilium pulchritudo, dum animum jucunditate in [Col. 0142A] sui contemplatione afficit, inenarrabilem in eo concupiscentiam invisibilium bonorum accendit. Quae videlicet concupiscentia ineffabilem dulcedinem sitiens, visu vel auditu corporeo quo excitatur quantamcunque jucunditatem afferant, irritari potest potius quam expleri, et sermone humano quantumlibet profusus fuerit vel disertus, etsi tenuiter vix dicitur, nunquam perfecte explicatur. A specie enim visibilium rerum, quasi quaedam tantummodo rationalis animus semina concipit gaudiorum; sed excrescente mox in immensum desiderio parturit ipse et non se capit in tanta jucunditate. Nemo ergo visibilium rerum aspectum castis mentibus noxium putet; quia, si videre opera Dei omnino noxium foret, nequaquam ab ipso videndi usus [Col. 0142B] creatus fuisset. Opus enim Dei quasi verbum illius est, per quod nobis loquitur, et ipsi oculi quasi instrumenta sunt quibus per contemplationem verba Dei percipiuntur. Sicut ergo auris instrumentum est ad percipiendum verbum hominis, sic oculus instrumentum est ad percipiendum verbum hominis, sic oculus instrumentum est ad percipiendum verbum Creatoris. Propterea congrue in humano corpore, et oculi coram positi sunt, et aures a latere constitutae, quasi per hoc nobis significetur quod nostra intentio secundario dirigi debeat ad proximum, principaliter ad Deum. Recte ergo ut ostenderetur qualiter ex consideratione rerum visibilium, nascitur in animo desiderium aeternorum, soli oculi et aures commemorantur. Quia his solis fere sapientiae [Col. 0142C] et virtuti via patet ad animum, quia, dum visibilium pulchritudinem prae caeteris sensibus meram percipiunt, soli interius amorem invisibilium bonorum sincerius accendunt. Cunctae res difficiles non valet eas homo explicare sermone.

Non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu. Mirum est. Cor humanum toti mundo non sufficit, et totus mundus cordi humano non sufficit. Quare cor humanum toti mundo non sufficit? Quia cunctae res difficiles nec valet eas homo explicare sermone. Quare cordi humano totus mundus non sufficit? Quia non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu. Ergo scientia succumbit, affectus transcendit. Tendit se scientia quantum potest, et totum capere non potest; amor vero totum haurit, [Col. 0142D] et adhuc satiari non potest. Quare hoc? Quia scientiae charitas supereminet, nec dicit: Sufficit cor humanum, donec ad illum pervenerit, et illum invenerit a quo factum est ut esset, et ad quem factum est ut in illo beatum esset. Omnis jucunditas, omnis suavitas, omnis pulchritudo rerum conditarum afficere cor humanum potest; satiare non potest, nisi sola illa dulcedo ad quam factum est. Nam species rerum visibilium quasi venae tantummodo quaedam sunt, per quas invisibilis pulchritudo se manifestans ad nos usque emanat. Et ideo, cum ista sensum nostrum atque affectum in se naturaliter provocant, non quidem desiderium replent, sed ad inquirendam Conditoris speciem et ejus pulchritudinem [Col. 0143A] concupiscendam irritant. Ergo ista omnia quae foris videntur ad provocandum affectum humanum, non ad satiandum facta sunt, ut ab eis excitatus surgat et ea auctus transcendat. Quapropter non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu. Quia delectat quidem quod pulchrum factum cernimus, sed non sufficit, nisi illum qui fecit, inveniamus.

Vel sic intelligi potest quod dicit: Non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu. Quia enim praemiserat cunctas res esse difficiles, nec posse hominem eas explicare sermone. Ne forte putaretur vel scientia eas comprehendere posse, adjunxit: Non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu. Ac si diceret: Non est mirum si homo rerum difficultatem [Col. 0143B] cultatem sermone explicare non potest: qui nec sensu earum profunditatem capere vel pervestigare potest. Sive enim persemetipsum invenienda quaerat, sive ab alio jam inventa audiat, infra plenitudinis satietatem est omne quod capere potest. Nam, si per semetipsum contemplari incipiat, non saturatur oculus visu. Si erudiri quaerat ab altero, non impletur auris auditu. Angustiae enim corporalium instrumentorum, si se foras effundant, profunditati rerum sive immensitati explicandae non sufficiunt. Si autem se infundant, capacitatem cordis humani implere non possunt. Quia enim cor hominis peccati tenebris caecatum intus oculum non habet, quo lumen veritatis plene videat, nec aurem qua Dei verbum intrinsecus sonans percipiat, ad ariditatem [Col. 0143C] ignorantiae suae rigandam corporeos oculos et aures aperire cogitur, ut foris aliquam saltem in rerum specie veritatis stillam hauriat, qua sitis ejus licet non valeat omnino exstingui, vel ad modicum valeat temperari. Hoc est enim quod Dominus per prophetam populo suo improperat, dicens: Duo peccata fecit populus meus. Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas dissipatas, et non valentes aquas continere (Jer. II) . Scimus namque quia cisterna idcirco foditur, ut aqua extrinsecus collecta in eam defluat, et ex ea rursum in usus hominum transitura hauriatur. Sed haec quia venam vivam non habet, quantumlibet magna et aquarum collectione redundans videatur, aliquando exhauriri potest [Col. 0143D] et exsiccari; quia, cum sublatum fuerit, et consumptum quod aliunde infunditur, nihil ei de suo superest unde reparetur. Sed fons qui vivam habet venam etiamsi modicus est, deficere tamen omnino non potest, neque effusionis suae defectum aliquando sentit, cui sine defectu semper de proprio incrementum accedit. Corporales igitur oculi et aures, licet praecipua sint instrumenta, quibus via disciplinis aperitur ad animum, quia tamen intus a fonte veritatis non veniunt notiones rerum visibilium, ad cor hominis per angustos suae capacitatis ductus et quasi aquas sparsim collectas in cisternam deducunt. Et quia in eisdem rebus quas percipiunt, neque universitatem comprehendere, neque intima penetrare valent, recte nunc dicitur: Non satiatur oculus [Col. 0144A] visu, nec auris impletur auditu. Quia humanus animus vel vivendo vel audiendo, etiamsi aliquid quantulumcunque de veritate percipit: longe tamen ab ejus plenitudine, suae eum conditio infirmitatis repellit. Non ergo mirum est si humani sermonis ariditas ad explicandam rerum difficultatem non sufficit; quia sensus etiam humanus in ejus consideratione succumbit. Ideoque cunctae res difficiles, nec valet eas homo explicare sermone: non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu.

Quid est quod fuit? Ipsum quod futurum est. Quid est quod factum est? Ipsum quod faciendum est. Nihil sub sole novum; nec valet quisquam dicere: Ecce hoc recens est. Jam enim praecessit in saeculis, quae fuerunt ante nos. Existimet fortassis aliquis errorem [Col. 0144B] hic illum confirmari, quo philosophi gentilium de saeculorum revolutione, et rerum omnium recursu in idipsum, mira dementia temporum aeternitatem astruere conati sunt. Dixerunt quippe rerum mutabilium seriem ab aeterno eodem ordine quo nunc cernitur cucurrisse, et sine fine, lege eadem, mundo in sua universitate nec principium nec finem habente, per saecula quaedam sibi succedentia cursuram. Saeculum magnum autem in quindecim millibus annorum constare (quem annum appellant) quo expleto, omnibus sideribus ad locum suum unde singula quaeque ab initio saeculi progressa fuerant revocatis, rursusque in exordium alterius saeculi simili ratione ac modo motum inchoantibus, subjectamque naturam simili itidem ratione moventibus: rursus eadem [Col. 0144C] prorsus omnia, quem in saeculis praecedentibus ordine praecessissent, eodem nihilominus ordine, eadem essentia, eadem forma, eisdem omnino et locis et temporibus, iterato consurgere, cursumque suum ac fatum simile priori atque idem peragere: eamdem quoque legem pati, fortunamque subire; ita ut eosdem homines nasci, itidem eosdem filios gignere, eadem fortuna vivere, eadem sorte mori contingat: eumdem rerum eventum, eamdem prorsus qualitatem, eumdemque statum et procursum omnium, quae praeterita prioris saeculi tempora tenuissent. Talem autem rerum omnium revolutionem atque iterationem, in idipsum semper fuisse semperque futuram esse sine fine, ut quemadmodum [Col. 0144D] recursu unius sideris per singulos annos, ad pristinum ista tum renovantur omnia; ita recursu omnium siderum totiusque naturae ad ortum per singula saecula et magnos annos ad primam conditionem reparentur universa. Hic vero error quantus sit, facile arguet ratio manifesta. Nam tempora aeterna esse non posse in hoc evidentissime comprobatur: quod omne tempus initium habuit; et sine contradictione constat quod omne quod initium habuit, aliquando non fuit. Amplius omne tempus praeteritum, aliquando praesens fuit. Omne autem tempus quod aliquando praesens fuit, antequam praesens esset, nondum fuit. Alioquin si semper praesens fuit, non jam tempus fuit, sed aeternitas. Si ergo omne tempus praeteritum aliquando non [Col. 0145A] fuit, fuit quando nullum tempus fuit. Itaque, tempora aeterna esse non potuerunt; sed erat ante tempora aeternitas sine tempore, quam tempora quidem nec auxerunt cum inciperent, nec cum finientur, consument. Liquet ergo falsam esse assertionem eorum qui saeculorum aeternitatem praedicaverunt, et mutabilitatis principium sine principio fuisse testati sunt. Sed, ne forte in hoc loco error hujusmodi confirmari videatur, cum dicitur: Nihil novum sub sole; neque valet quisquam dicere: Ecce hoc recens est. Jam enim praecessit in saeculis, quae fuerunt ante nos. Quo intellectu id accipiendum sit: statim subsequentibus verbis ostendit, dicens:

Non est priorum memoria; sed nec eorum quidem, qui postea futuri sunt, erit recordatio apud eos, qui [Col. 0145B] futuri sunt in novissimo. Nam, si priora et novissima cum praesentibus prorsus eadem essent; nequaquam praesentes homines a prioribus, et a futuris in novissimo alios diceret; nec diceret, apud eos qui post nos futuri sunt in novissimo, sed diceret, apud nos qui futuri sumus in novissimo. Nisi forte primos et novissimos ad principium et finem ejusdem saeculi referendum quis dicat, alioquin nec primos esse nec novissimos qui sine principio fuerunt, et sine fine futuri sunt. Sed primos et novissimos ad principium et finem ejusdem saeculi referre prohibet, quod ait: Jam praecessit in saeculis, quae fuerunt ante nos. Quia, dum alia saecula praecedentium, atque alia subsequentium dicit nequaquam se primos et novissimos ejusdem saeculi significasse ostendit. [Col. 0145C] Ergo, quia non solum a catholica veritate, sed a ratione quoque sententia abhorret, nos dictum hoc referamus ad rerum similitudinem, quae in suis generibus sic a principio institutae sunt, ut unumquodque secundum similitudinem et formam primam originis suae propaginem extendat et nihil sit quod terminum primae dispositionis in suo genere excedat. Sic in ipsis elementis mundi, sic in iis, quae ex ipsis procreata sunt vel procreantur, omnibus natura primam dispositionem custodit, ut nihil a primo alterum, id est diversum, aut dissimile inveniri possit sub sole. Ut verbi gratia, ab initio coelum sursum, et terra deorsum. Ab initio luminaria in coelo, sol, luna et stellae, aves in aere, pisces in aqua, bestiae in terra. Ab initio volatus avibus, natatus [Col. 0145D] piscibus, gressus hominibus, et bestiis quibusdam reptatus, et tractus serpentibus. Et haec omnia sicut fuerunt, sic sunt, sic permanent. Et si quando forte miraculo aliquo praeter usitatum naturae cursum accidente, aliud fiunt quam semper sunt; non tamen in toto fiunt, nec semper fiunt, ut prima illa institutio etsi aliquando intermitti videatur, nunquam tamen videatur dissolvi. Ergo et hanc confusionem regit sapientia Dei. Et quod nobis confusum est, ipsi non est. Et ideo sub sole nihil novum est; quia ab illo qui est supra solem quod temporaliter transit, ab aeterno ordinatum est. Atque ideo singula quaeque, quia in semetipsis per immutabilitatem stare non possunt, in suo tamen genere [Col. 0146A] per similitudinem statum custodiunt, ut licet quod sunt, semper esse non possint singula; nunquam tamen inveniuntur aliud esse universa, quam singula. Ergo nihil novum sub sole. Quanto magis supra solem? Nam et ideo nihil novum sub sole; quia aeternum est supra solem. Sub sole et luna novum non est; nec est tamen aeternum. Aeternum enim non est sub sole aliquid, quia omne quod sub sole est, in semetipso praeterit; tamen novum non est, quia in similitudinem sui generis subsistit. Ergo sub sole nihil novum est, et nihil aeternum. Quia enim praecessit in saeculis quae fuerunt ante nos, ideo novum non est: et quia non est praeteritorum memoria, ideo aeternum non est. Ideoque quia omne quod venit, praeterit et non subsistit, aut permanet [Col. 0146B] quidquam sub sole; non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu; quia, dum intrat elabitur, et fugit, omne dum teneri putatur; et completur sententia: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas. Quid ergo quia sub sole non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu? Supra solem eat ubi non solum novum non est aliquid, sed nec transitorium; ubi et priorum memoria et praesentia futurorum, imo omnia praeterita et futura praesentia sunt; quia nec praeteritum nec futurum aliquid ibi est, ubi praesens est omne quod est, et omne quod est ibi est. Ibi ergo et oculus visu satiari et auris auditu impleri potest: ubi consummata et plena perfectio percipitur, et percepta plenitudine aeternitas non evacuatur. Sic ergo tota haec sententia, qua sub sole nec novum [Col. 0146C] aliquid nec aeternum esse dicitur, ad hoc spectare videtur, ut agnoscat homo quid vel fugere debeat vel sequi. In eo enim quod sub sole nihil novum est aeterna dispositio ostenditur. In eo autem quod nihil sub sole permanens esse potest, in iis quae sub sole sunt aeternitatem quidem significari, non tamen esse demonstratur. In ipsis ergo quae sub sole sunt, simul agnoscimus, et in eo quod nihil aeternum est, fugiendum esse quod sunt. In eo autem quod nihil novum, sequendum esse quod non sunt. Quapropter recurrat ad summam sententiam, ut quia in iis quae sub sole sunt oculi satiari, et aures impleri nec scientia possunt, quia non comprehendunt totum quod est; nec desiderio possunt; quia, etsi comprehendant, non sufficit totum quod est, [Col. 0146D] nec quantum possunt permanet quod praesens est. Sciunt vanitatem esse omne quod sub sole est, et quod nihil de universo labore suo, quo laborat sub sole, homo amplius habere potest.

Dicat ergo: Cunctae res difficiles, ut comprehendantur ab humano sensu, quae nec numerari possunt multitudine, nec comprehendi quantitate, nec profunditate pervestigari. Et ideo non mirum est si sermo deficit, ubi intelligentia succumbit; et ob hoc non valet eas homo explicare sermone, ut rationem reddat de singulis quia omnia non novit: Non enim saturatur oculus visu cum per se considerat; nec auris impletur auditu, cum eruditur ab altero, ut vel intentio exiens ad inquisitionem rerum quantum extra [Col. 0147A] est, totum comprehendat, vel cognitio ingrediens quantum intus est, totum repleat. Ergo oculus et auris nec toti mundo sufficiunt, ut totum capiant; nec toti animo, ut totum impleant. Et tamen per ea quae foris sunt, admonentur ut pergant illuc ubi vita est, ubi totum inveniant, et totum capiant, quia omnia in ipso vita erant, et vita erat lux hominum (Joan. I) . Illuc ergo pergant ubi simul totum inveniant, et totum capiant totumque possideant ubi in aeterna dispositione jam facta sunt, quae sunt futura in tempore. Nam quid est quod fuit? Ipsum enim idem, et non aliud futurum est in tempore quam quod fuit ante tempora, in aeterna Dei dispositione. Nec aliud subsequens in rerum ordine explicatur mutabile, quam quod fixum et permanens [Col. 0147B] semper fuit in illa rata et invariabili divina dispositione. Et ut manifeste patescat quod subsequens rerum effectus cum providentia concordat, ideo etiam in ipsa rerum serie, futurum a praeterito non discordat. Quid est enim quod factum est? ipsum quod faciendum est. Ergo quod fuit in providentia semper, aliquando futurum est in re; et quod factum est jam in re, per similitudinem adhuc est faciendum. Sed non praetereundum mihi videtur quod non ait. Quid est quod futurum est, ut deinde subjungeret. Ipsum quod fuit, cum praeterita magis certa sint futuris, et quia etsi non sunt, fuerunt tamen aliquando et visa sunt. Futura autem nunquam fuerunt.

Et ideo magis in quaestione ponendum videretur [Col. 0147C] quod minus certum est. In responsione autem, quod magis notum esse constat. Sed notandum quod effectus rerum secundum causam, providentia posterior est; in nostra cognitione, prior. Quia donec in actu suo rem cernimus, quid de ipsa in aeterna providentia dispositum sit prorsus ignoramus. Atque ideo recte cum quaereret, dicens: Quid est quod fuit? (quia ipsa per se providentia occulta est) statim ad intelligendam eam auditores ad actum rerum mittit, dicens: Ipsum quod futurum est; quia scire non possumus quid in praescientia praecedat, donec viderimus quid in effectu rerum subsequatur. Sed et in rebus ipsis, praeteritorum qualitatem quae non vidimus, ex futurorum comparatione [Col. 0147D] cum supervenerint colligemus. Dicat ergo: Quid est quod fuit? Ipsum quod futurum est. Quia sicut dictum quod praecedit in providentia: hoc idem et non aliud in effectu rerum subsequitur. Et deinceps: Quid est quod factum est? ipsum quod faciendum est. Quia eadem rerum natura in singulis generibus eamdem similitudinem actu exhibuit in praeteritis, quam producet supervenerint in futuris. Et ideo nihil novum est in rerum generibus sub sole, cujus similitudo non praecessit. Nec valet quisquam dicere: Hoc recens est, quantum ad similitudinem generis sui. Jam enim praecessit in saeculis quae fuerunt ante nos in genere suo, cujus ipsum est. Et tamen fluunt omnia, nec permanet quidquam sub sole. Et quae in dispositione ordinantis fixa [Col. 0148A] sunt a nostra praesentia simul et a memoria in semetipsis transeuntia recedunt. Nam prius a praesentia nostra subtrahuntur, ut non subsistant per speciem; deinde etiam a memoria oblivione delentur, ut nec subsistant saltem per recordationem. Et ne forte dura corda hominum transitus praeteritorum ad contemptum rerum visibilium trahere non sufficeret, si illis sublatis ii qui praesentes sunt de statu suo fiduciam habere potuissent. Ideo postquam illorum transitum commemorando ait: Non est priorum memoria, statim istorum etiam interitum demonstrat, dicens: Sed nec eorum qui post nos futuri sunt. Nam si post nos futuri sunt, alii profecto constat quod nos qui modo subsistimus, cum venerint qui post nos futuri sunt, et nos quoque eadem [Col. 0148B] forte sublati, etiam in recordationem viventium tunc nequaquam veniemus. Quid ergo nobis prodest, quod illis qui per mortem sublati sunt, in hanc vitam successimus; quia et nos quoque cum tempus nostrum advenerit descendentes, alios successores relinquemus. Si ergo scire volumus quales erimus apud eos qui post nos futuri sunt, consideremus quales modo apud nos sint qui nos ab hac vita jam olim sublati praecesserunt. Et ut omnis improbis mentibus spes praesentium tollatur, ii quoque qui post nos futuri sunt non permansuri dicuntur; nec in recordationem apud suos posteros venturi, ne vel hoc in consolationem pravis mentibus veniat, si is qui in semetipso stare non potest, saltem in suo haerede aut successore subsistat. Propterea, [Col. 0148C] praeteritorum, praesentium ac futurorum omnium unum ostendit interitum. Non est priorum memoria; sed nec eorum qui post nos futuri sunt erit recordatio, apud eos qui futuri sunt in novissimo, ut omnia vanitati subjiciat, et humanum animum ab amore eorum, quae sub sole videntur, ad desiderium aeternorum convertat.

Si quis autem simplici expositione contentus esse non velit, habet aliud quod in his verbis, quae supra exposita sunt, convenienter satis et forte manifestius intelligere possit. Quia enim dixerat nec oculum visu satiari, nec aurem impleri auditu, confestim causam adjungit, quare nec oculum visus, nec aurem possit implere auditus; quia videlicet [Col. 0148D] rerum transitoriarum species per sensum quidem advenientes, concupiscentiam excitant, sed cito fugientes transitu desiderium fraudant. De hoc enim transitu sententiam subjungit, dicens: Quid est quod fuit? Jam non est: praeteriit enim, et jam non est. Ipsum idem tale erit et id quod futurum est: nam et ipsum cum venerit pertransibit, et cum pertransierit amplius non erit. Quid est quod factum est? Etiam ipsum jam pertransiit, et non est ipsum. Ergo idem tale erit et illud quod faciendum est; quia et ipsum cum factum fuerit, pertransibit, et amplius non erit. Sed quaeri potest quare praeterita solum et futura commemoravit, cum praesentium rerum potius contemptum persuadere intendat? Sed hoc ipsum ad magnum contemptum pertinet eorum quae [Col. 0149A] videntur, quod ea solum in numero eorum commemorare voluit, quae sola sensus carnis praesentia comprehendit, quasi illa solum non esse videat, quae sola esse videntur, ut ne dicere quidem possit, quod est. Quod est, dum est, pene nihil est: nam praesentium momenta ita cursu festino et veloci elapsu fugiunt, ut etiam de se loquentium sermones exspectare non possint. Nam etsi aliquando ab interrogante secundum quid recte dici possit, est, a respondente tamen semper verius dicitur, fuit, et non est. Sic ipsa interrogatio responsionem quidem quaerit, quae nondum est. Sed responsio veniens interrogationem non invenit, quae jam non est. In vera igitur consideratione hoc solum quasi non esse vidit, quod solum esse videtur. Quia dum simul et [Col. 0149B] esse incipit ex eo quod nondum est, et esse desinit in id quod jam non est; pene nihil est, quod est. Et idcirco nequaquam interroga, quid sit quod est? quia et ipsum interrogantis est respondenti quantumvis proximo, fuit jam, et non est. Recte ergo dicitur: Quid est quod fuit? Ipsum quod futurum est. Quid est quod factum est? Ipsum quod faciendum est. Ac si diceret: Ex praeteritorum consideratione perpendite, quid debeatis de supervenientibus exspectare, idem enim est utrumque. Et quod fuit, et quod futurum est. Quod factum est, et quod faciendum est. Idem est, non per essentiam, sed per consimilem naturam. Quod enim fuit (quantum ad res), et quod factum est (quantum ad actiones) utrumque pertransiit. Et non est jam vel quod factum [Col. 0149C] est. Similiter quod futurum est in rebus, et quod faciendum est in actionibus, totum pertransibit, et non erit aliquid sub sole perpetuum. Unde hoc? Quia eadem est conditio praeteritorum, et eorum quae futura sunt, et natura consimilis. Nihil enim novum est sub sole, nec valet quisquam dicere: Ecce hoc recens est. Jam enim praecessit in saeculis quae fuerunt ante nos. Et quia similis conditio est; ergo sicut praeterita, sic et futura. Et qualia sunt putas ipsa praeterita? Audi qualia: Non est, inquit, priorum memoria. Ergo non solum praesentia eorum interitu sublata est, sed memoria quoque oblivione deleta est. Magna ruina. Talia sunt et ipsa, quae futura sunt. Nam et eorum qui post nos futuri [Col. 0149D] sunt, non erit recordatio apud eos qui futuri sunt in novissimo. Veraque sententia est: Vanitas vanitatum, vanitas vanitatum, et omnia vanitas.

Ego Ecclesiastes fui rex Israel in Hierusalem: et proposui in animo meo quaerere et investigare sapienter de omnibus quae fiunt sub sole. Sermones sapientium et aenigmata eorum scrutari, et eam quae intrinsecus abscondita est sapientiae dulcedinem ad gustum elicere, speciemque ejus in lucem proferre quis potens est? Scriba doctus in regno coelorum qui profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII) , si nobis adveniat, ecce ille qui dedit Deus sapientiam [Col. 0150A] et intelligentiam adaperire eam et manifestare, ut sciant homines, quoniam in ipsa est vita. Sed nos quid sumus? tenebrae ad lucem ut comprehendere cogitemus quod abscondit Deus ab oculis hominum, amicis suis revelare secretum sapientiae suae. Quid facimus nos? Ergo non meditabimur in mandatis ejus, neque investigabimus semitas illius, et requiescere poterit cor nostrum donec inveniat illam. Tantum ipsis sermonibus persequamur illam: et si forte inventio differatur, pascat interim nos inquisitio illius super omnia; si inventam non possumus, tamen quaesitam doceamus. Ecce Ecclesiastes noster hucusque de rerum mutabilium vanitate disputans brevi sermone tam multa complexus est, ut in illis ejus verbis hoc nobis mirabile appareat, quo pacto [Col. 0150B] totum et de toto totum, ita dictum sit, ut ad brevitatem quidem nihil minus; ad evidentiam vero nihil amplius dicendum videatur. Sed hoc sapientia fecit quae in toto tota est, et in singulis tota. Nec in singulis tota contrahitur, nec in toto tota dilatatur; sed tanta in singulis quanta in toto, et in toto talis qualis tota in singulis, quia nec unitas minor se esse potest, nec immensitas major. Ipsa ergo sapientia in hoc brevi sermonis corpore totam universitatis effigiem expressit, ut parvi in parvo magnum videamus, quia in seipso totum non possumus. Et vidimus illic totum mundum, et agnovimus vere universorum nihil esse quod maneat, sed fluere ac pertransire omnia quae sub sole sunt, veramque constare sententiam, quod omnia vanitas. Nunc ergo [Col. 0150C] postquam nobis demonstravit qualia sint ea quae nobiscum facta sunt, transit ut doceat nos quid sentire debeamus, aut exspectare de iis quae a nobis fiunt. Quia si id quoque vanitati subjectum est quod Deus fecit, dubitari non potest omnino vanum esse, et multo magis vanum, quod homo vanitas facit. Hoc est quod modo ingreditur demonstrare omnia videlicet opera hominum quae sub sole fiunt vana esse, et nihil amplius habere hominem de universo labore suo quo laborat sub sole. Ut autem suae assertioni fidem faciat, seipsum in exemplum proponit omnium quae dicturus est, asserens se cuncta quae loquitur experimento didicisse ac probasse vera. Et idcirco talem proponit suam personam, [Col. 0150D] ut non incredibile videatur harum rerum omnium eum experimentum habere potuisse. Propterea potentiam et dignitatem suam demonstrat rex Israel in Hierusalem. Sapientiam quoque ostendit. Et praecessi sapientia omnes qui fuerunt ante me in Hierusalem. Divitias enumerat, domos, vineas, hortos, pomaria, piscinas, servos, ancillas, armenta, greges, aurum, argentum. Postremo ne quid defuisse putetur, luxum quoque et voluptatem adjungit. Cantores, cantatrices et delicias filiorum hominum: et omnia, inquit, quae desideraverunt oculi mei non negavi eis, nec prohibui cor meum quin omni voluntate sua frueretur in iis quae paraveram. Et in iis omnibus per omnia rerum experimenta cucurrisse, nihilque se praeter vanitatem et [Col. 0151A] spiritus afflictionem curamque superfluam invenisse testatur in cunctis quae fiunt sub sole. Quae autem sint illa quae fiunt sub sole, supra jam dictum est. Sed ut competentius sermo ad ea quae sunt dicenda transeat, breviter nunc et summatim repetemus quae dicta sunt.

Per solem namque tempus significari ostendimus, propterea quia per solem praecipue omnis temporum mutabilitas atque vicissitudo distinguitur, ut idem intelligatur per id quod dictum est, sub sole, ac si dictum fuisset sub tempore. Rursum, ut evidentius pateret quae essent illa quae sub tempore facta auctor vanitatis argueret, distinximus alia esse quae facta sunt cum tempore, alia quae facta sunt in tempore. Eorum item quae facta sunt in tempore, [Col. 0151B] alia facta sunt in tempore, non sub tempore, alia in tempore, et sub tempore. Et ea quidem quae facta sunt sub tempore, magis subjecta sunt tempori, et obnoxia mutabilitati, quia in tempore coeperunt et pariter finientur in tempore, atque ideo ne se ad aeternitatem aliquatenus extendant quodammodo tempore concluduntur; quia eorum tempus et praecessit initium, et subsequitur finem. Tamen in his ne prorsus vanitas dominetur, et non inveniat veritas sub sole ubi caput reclinet (Matth. VIII) , excepimus quaedam ex his quae fiunt sub tempore, et eis si vanitatem prorsus non tollimus, servire tamen vanitati prohibemus. Eorum quippe quae fiunt sub tempore, alia fiunt pro tempore, alia fiunt pro aeternitate. Et ea quae sub tempore fiunt pro tempore, [Col. 0151C] actu et fructu vana sunt. Ea vero quae sub tempore pro aeternitate fiunt, actu quodammodo vana sunt, sed fructu non sunt; quoniam et si transeant in opere, permanent tamen in retributione. Quapropter ejusmodi etsi plene vanitatem non evaserunt, non tamen vanitati sed veritati serviunt; neque in eis omnino vanum est quod sunt, quia vanitas non est pro quo sunt. Illa vero quae sub tempore et pro tempore fiunt, prorsus vanitati subjecta sunt; quia, et quod in illis est vanum est, et vanitas pariter quod ex illis est. Et haec sunt illa de quibus in praesenti agitur. In quibus sub sole nihil praeter vanitatem et afflictionem spiritus, vel cum fiunt, vel cum facta sunt: ab eis, qui transitoria diligunt, invenitur.

Et tamen in his ipsa vanitas quasi per quosdam gradus ad incrementum consurgit, et corruptio velut a modico excrescens, paulatim aucta semper in pejus procedit. Nam in eis prima origo vanitatis invenitur, curiositas, deinde cupiditas, postremo voluptas. Inter quas prima quidem ad concupiscentiam oculorum pertinet; secunda ad ambitionem saeculi; tertia ad concupiscentiam carnis. Per quas videlicet vanitates humanus animus a summa veritate defluens in tantum praecipitatur, ut carnalibus tandem desideriis pressus totusque voluptatum illecebris [Col. 0152A] devinctus suae originis non solum per se reminisci non valeat, sed nec admonitus quidem velle possit aut non esse quod male est, aut esse quod male non est. Nam quod est, male est, et quod esse deberet, male non est. Et quod vult aut non esse, quod est, aut esse quod non est: hoc utroque pejus est. Hoc igitur noster Ecclesiastes exemplo sui demonstrare hic incipit, scilicet qualiter humanus animus per hos errorum gradus a summa veritate in vanitatem corruat, et ipso suo vitio se propellente semper in deterius eat. Veritati enim inhaerere, et ipsam propter se diligere veritatem, verum bonum ejus esse debuerat. Cum ergo veritatem deserit et se ab illa, adversionem mentis deflectit, hanc primum repulsus, erroris sui poenam patitur, ut [Col. 0152B] ipsam quam in se, et propter se amare noluit veritatem, jam pro vanitate quaerere incipiat, et quia desiit illud unum contemplari in quo omnia videret, modo non tam veritatem quam novitatem affectans, multa scire concupiscat. Quia enim illam in qua vera mentis refectio est internam contemplationem perdidit, in earum, quae foris sunt rerum cognitione quasi cibum intelligentiae esuriendo requirit. Sed quia in eis, quae extrinsecus apparent universis nequaquam perfecta cognitio veritatis inveniri potest, incipit miser defectus sui aerumna languens, quasi quodam fastidio de aliis semper ad alia appetenda discurrere, et priora abjiciens quasi vacua, et sterilia sperat se desiderii sui effectum in iis quae supersunt posse obtinere, tam stultus et caecus, ut cum [Col. 0152C] se in iis semper frustrari videat, nec unquam ad desiderii finem pertingere, nequaquam tamen haec aliquando quasi vana et infructuosa cesset ambiri. Sed hujus tam impudentis desiderii et stultae curiositatis, qua se in cognitione visibilium rerum supervacue extendit, et sui Creatoris cognitionem in qua sola vera beatitudo constat, aut habitam negligit, aut non habitam quaerere dissimulat, justa tamen poena subsequitur; quoniam ibidem ubi perverse delectationem quaerit, nihil praeter dolorem et spiritus afflictionem invenit. In tanta enim occupatione majorem viribus difficultatem reperiens, quasi quodam pondere anxietatis suae opprimitur, quia dum eum ad quaerendam in hujusmodi sapientiam ubi inveniri non potest, desiderium impellit, multitudine pariter [Col. 0152D] distrahitur et profunditate reverberatur. Hic est ergo labor et afflictio spiritus, quo mens stulta et impudens merito pro sua temeritate atteritur, dum non solum Creatorem suum obliviscens, sed semetipsam quoque negligens, in rebus infimis, quae ad salutem non pertinent, investigandis occupatur. Et tamen aliquando scientia tali vanitate quaesita, tantoque labore ex parte quantulacunque inventa, animum per superbiam inflat, et de curiositate ad elationem quasi de vanitate ad vanitatem praecipitat. Quae videlicet elatio ambitionem saeculi inducens, dum laudis cupidum efficit, ad amorem pompae et gloriam divitiarum animum accendit, ut dum de boni interioris gloria ad appetitum exterioris labitur, semper [Col. 0153A] ad deteriorem vanitatem praecipitetur. Sed neque hic stare potest semel coepta corruptio. Nam bona carnis sicut prius dum non habentur, ut quaeri debeant, cupido blandiuntur per speciem; ita postea dum possidentur fractum enerviter, et emollitum usu illiciunt ad voluptatem. Sicque miser animus post amorem vanae laudis, post ardorem magis vanae cupiditatis, novissimae ad appetitum voluptatis inflammatur, ut jam etiam in carne vanitatem seminare incipiat, ut post de carne caro factus fructum vanitatis in corruptione metat. Hic est enim fructus vanitatis, ut mens misera tandem carnalibus desideriis obruta, et voluptate carnalium desideriorum sopita, intantum obdormiat ut jam nunc sapientiam non solum veritate, sed nec specie quidem requirat. [Col. 0153B] Tantoque avidius totam se ad carnis voluptatem male dulcem experiendam effundat quanto magis interius fatigata, et ab inquisitionis suae intentione repulsa, de invenienda veritate desperat. Et quia supra se tendens per inquisitionem labore se atque difficultate nimia succubuisse considerat ad aliam se, et quae sine labore haberi valeat consolationem tota aviditate relaxat, sed, et ibi quoque vanitatem inveniens, requiescere non sinitur; quia in carnis voluptate fugientem delectationem nec cum praesens est retinere potest, nec cum praeterierit revocare. Sicque undique fatigata et dissipata procella vanitatis suae concutitur, ut per idipsum quo male delectata abiit, salubriter tandem afflicta redire compellatur. Et saepe gravis quaedam sit lucta in animo, ut dum [Col. 0153C] se in infimis delectari pariter, et affligi considerat, magno desiderio amore libertatis dilecta etiam, si fieri possit, deserere concupiscat. Hanc igitur luctam, et tumultuationem humanae mentis per varia vitae mortalis studia, in verbis sequentibus omnium causam in se per sententiam transumens Ecclesiastes exprimet: et qualiter de vanitate curiositatis ad vanitatem pompae, et ambitionis, ac deinde ad vanitatem voluptatis corruat, ostendet sicut in serie libri ac ordine demonstratur. Sed quia, quae in praefatione dicenda erant, explevimus: nunc ad exponenda verba narrationis ejus revertamur.

Ego Ecclesiastes fui rex Israel in Hierusalem. Primum mihi hoc nequaquam praetereundum videtur, quod quidam hunc librum Salomonem in poenitentia existimant conscripsisse: et quod idcirco in eo vanitatem mundanarum rerum, et maxime carnalis voluptatis tam studiose arguat; quoniam ipse experimento cuncta didicerit deliciarum luxu corruptus, et blandimentis seductus mulierum. Et quod idcirco noluit dicere: Rex sum Israel in Hierusalem; quia deposita regni purpura, de solio suo jam descenderat, contemptaque quam male tenuerat potestate, in habitu poenitentiae reatum suum plangebat, ideoque ait: rex fuit in Hierusalem. Atque utinam hoc verum esse constaret, et tam certum de [Col. 0154A] poenitentia illius, quam non dubium de culpa testimonium haberemus! Nunc autem, quia dubia pro certis affirmare non possumus; illa quae dubia non sunt prosequamur. Ego Ecclesiastes. Seipsum, ut diximus, in exemplum proponit omnium, quae dicturus est, quatenus verbis illius eo citius auditores fidem adhibeant, quod cum non audiendo solum, sed experiendo intelligunt didicisse, quae docuit. Ac si diceret. Ego qui vos doceo expertus sum universa quae dico. Nam, quae sit vanitas in culmine terrenae potestatis, quis scire melius potuit? Ego quippe fui rex Israel in Hierusalem. Satis magna sublimitas in tanto populo, et in tam nobili ac famosa civitate regnare, seque in regni solio videre cunctis, et potestate Dominum, et honore praelatum. Et haec quorsum? [Col. 0154B] Fui, inquit. Quasi dicat: Jam non sum; quia etsi sum, idipsum jam nihil esse agnosco quod sum. Et quomodo ad id pervenerit ut nihil se esse agnosceret, deinde prosequitur dicens:

Proposui in animo meo quaerere, et investigare prudenter de omnibus, quae fiunt sub sole. Quasi diceret: Ego exterius potestate tumidus et interius scientia inflatus, altiora me quaerere conatus sum. Sed ubi inaniter praesumendo supra me tumui, ibi deficiendo veraciter directionem mei agnovi. Proposui in animo meo quaerere et investigare sapienter de omnibus, quae fiunt sub sole. Magnum propositum si ad effectum venire potuisset, sed mens humana quomodo ad tanta sufficeret? Magna igitur superbia mortalem hominem de tam multis praesumere, et [Col. 0154C] rursum magna curiositas tam multa appetere. Proposui, inquit. Videte quomodo elationem sonant omnia. Non ait, cogitavi; sed proposui, ut saltem venialis fuisset, et humana tentatio si subito ac transitorie, sicut nonnunquam solet, tumida cogitatio animam tangeret: et tamen per consensum recepta, vel approbata non fuisset. Nunc vero non solum elata, verum etiam caeca mens, ad tantum erroris profundum corruit, ut non solum id quod inordinatum erat facere cogitaret, sed etiam id quod impossibile fuerat implere se posse praesumeret. Proposui in animo meo. Ingens conatus. Et quae? Quaerere, et investigare. Quaerere ignota, et investigare profunda. Quomodo? sapienter. O cor insipiens! [Col. 0154D] Ergo sapientiam non quaeris, sed tantummodo per sapientiam, quaerere te profiteris: hoc enim dixisti: Proposui in animo meo quaerere, et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole. Si ergo sapienter quaeras, per sapientiam quaeres. Et dicis: Utique sic; per sapientiam quaeram. Male enim quaererem, si per sapientiam non quaererem. Nam si sine sapientia quaererem, etiamsi sapientiam quaererem, insipienter quaererem. Sapientiam vero insipienter quaerere, idipsum jam sapere non esset, sed desipere. Quapropter sapienter quaeram, et per sapientiam quaeram, et sapientiam quaeram. Dic ergo mihi sapientiam per quam quaeres, ubi quaeres? et per quam sapientiam quaeres sapientiam. Per quam quaeris? Jam, inquit, habeo sapientiam [Col. 0155A] per quam quaeram et ideo per sapientiam quam habeo, quaeram; et sapientiam per quam quaeram, non quaeram. Quid quaeres? De cunctis, quae fiunt sub sole. Quid est de cunctis? Quare non dixisti cuncta quae fiunt sub sole? Quia, inquit, majus aliquid, et multo majus proposui. Nam ea quae fiunt sub sole cuncta visibilia sunt, et ideo si magnum est, summum tamen non est quaerere et investigare ea quae oculo comprehendi possunt. Idcirco illa non quaeram, sed de illis quaeram. Quaerere et investigare de cunctis quae fiunt sub sole. Non illa quae videntur, sed de illis quae videntur illa quae non videntur. Non illa, quae fiunt sub sole, quae videntur; sed de illis, quae fiunt sub sole, rationes et causas eorum, quae non videntur. Haec ergo proposui, [Col. 0155B] quaerere, et investigare sapienter de cunctis, quae fiunt sub sole. Magnam profecto sapientiam habes. Quis tibi tantam sapientiam dedit? Homo es tu, et quaeres sapienter de cunctis, quae fiunt sub sole? Unde tibi talis sapientia: Deus, inquis, dedit. Videamus modo. Non enim indiscussus pertransibis. Volumus enim prius scire utrum possis de semetipso rationem reddere, qui cum tanto proposito advenisti, ut putes eorum, quae fiunt sub sole, omnium rationem investigare. Dic ergo in illa sapientia, per quam rationem omnium investigare proponis, tuam saltem possibilitatem adhuc agnoscere potuisti: ego, inquit, nisi sperassem me ipsam rem posse ad effectum perducere, quod omnino impossibile crederem, et si facere cogitarem, nequaquam [Col. 0155C] tamen me facturum proponerem. O cor insipiens! Hoc est quod dixi; quia non cognovisti te, idcirco praesumpsisti appetere quod erat supra te, in altero caecum, in altero tumidum, in utroque stultum. Tu ergo investigabis sapienter de cunctis, quae fiunt sub sole. Investiga modo, satage, da operam. Quaere, et invenies. Quid invenies? Sapientiam invenies. Quam sapientiam? Ut cognoscas tuam stultitiam. Quaeres enim et non invenies quod quaeres; laborabis et non proficies, et sola vexatio dabit intellectum auditui.

Hanc enim occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum ut [distendantur] occuparentur in ea. Recte et juste, ut quia in veritate stare noluerunt [Col. 0155D] per multiplicitatem divisi distendantur et occupentur in vanitate. Propterea, inquit, vidi cuncta, quae fiunt sub sole, et ecce universa vanitas et afflictio spiritus, Deo gratias. Modo primum sapere coepisti. Modo video te sapientiam habere, per quam possis quaerere, et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole. Sapienter enim invenisti et sapienter intellexisti quod universa vanitas et afflictio spiritus. Velim tamen scire unde ista tibi poenitudo tam subita. Magnum quoddam exspectavimus, et illud propositum grande omnes non attentos et exspectantes jam fecerat. Quis enim de tanta promissione exiguum aliquid exire posse putaret? Quaerere, et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole. Et qui postea: Hanc occupationem pessimam [Col. 0156A] dedit Deus filiis hominum, ut distendantur in ea. Quam occupationem dicis? Hanc inquis, ut proponant in animo suo quaerere et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole. Quare ergo tu hanc occupationem pessimam dicis: Quaerere et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole? Tolle, ait, sapienter. Non enim occupatio pessima, esset sapienter, quaerere et investigare de cunctis quae fiunt sub sole. Sed quis hoc potest? Supra hominis sensum est causas investigare omnium et comprehendere rationem universorum quae fiunt sub sole. Ergo proponi potest, fieri non potest quaerere et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole. Multa enim latent et absconduntur plurima et cuncta reservantur in posterum, nec debet investigari [Col. 0156B] quod fieri non licet. Ergo quod non potest sapienter fieri, non potest sapienter proponi, etiamsi proponitur sapienter fieri. Ego igitur insipienter proposui quod sapienter facere non potui, quaerere et investigare de cunctis quae fiunt sub sole. Utrobique insipiens, et dum proposui quod non potui, et dum feci quod non debui, tertia adjuncta insipientia: quod utrumque ignoravi. Quaesivi tamen et investigavi quod quaerere et investigare proposui, quaesivi, et non inveni quod quaesivi. Aliquid tamen inveni: scilicet non posse me quod credidi, et ibi agnovi quod hanc occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum ut distendantur in ea. Ergo insipientem fuisse profuit; sed tamen insipientia, sapientia non fuit. Data est tamen insipientia, ut ad sapientiam [Col. 0156C] erudiat filios hominum. Dimissi sunt sibi, ut agnoscant se, et agnoscentes damnent, et fugiant quod facti sunt ex se. Hanc ergo occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum ut distendantur in ea. Quia enim mens hominis in illo uno bono stare noluit, in quo potuit feliciter requiescere, et sine distractione vel occupatione, summae veritatis plenitudinem possidere, projecta foras extra semetipsam in multiplicitatem rerum visibilium spargitur, et veritatem quam intus caecata a fonte haurire non potest, quasi per rivulos quosdam visibilium arescentibus praecordiis saltem fugere conatur. Sed quo magis se foras per intentionem ad visibilia fundit tanto magis intus ab invisibilium cognitione tenebrescit; [Col. 0156D] quia dum amplius per exteriora spargitur, magis ab interioribus aversa caecatur. Unde bene Cain cum scelus suum detectum cerneret, et majori scelere reprobus, de venia sceleris desperaret, legitur dixisse ad Dominum. Ecce ejicies me hodie a facie terrae! et a facie tua abscondar: et ero vagus et profugus super terram (Gen. IV) . Reproba etenim mens ejecta a facie Domini absconditur, dum se per exteriora spargens, tanto magis ab interni luminis aspectu tegitur, quanto magis in iis quae foris sunt, cogitandis semper occupata tenetur. Unde bene illic dicitur, vagus et profugus. Vagus enim per inordinatam concupiscentiam, et profugus per peccatricem conscientiam, dum se in concupiscentia per cogitationem dividit, et in conscientia per desperationem [Col. 0157A] avertit, ipse sibi peccator ne redire valeat, ad se lumen veritatis abscondit. Ergo hanc occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum ut distendantur in ea. Quare dedit, ut distendantur in ea? Ut se tendant et distendant, laborent et deficiant, et revertantur et sanet eos. Si enim in occupatione sua non distenderentur neque laborarent, dulcis fieret nimis ipsa occupatio, et nollent illam deserere, neque redire amplius, concupiscerent ubi veritas est. Propterea dedit illis occupationem pessimam Deus, ut distendantur in ea. Agamus pietati ejus gratias, quia laborare nos fecit in malo nostro, in aversione nostra; quia sepivit spinis viam nostram ut revertamur et convertamur ad ipsum virum et sponsum et amicum animae nostrae, quia bene erat nobis tunc [Col. 0157B] magis quam nunc. Hoc autem non intelleximus nos et putavimus nobis bene esse cum male erat. Et ideo aspersit ipse amaritudinem et absinthium, et fel in poculum dedit super male dulcem et blandientem ad mortem aversionem nostram et occupationem pessimam. Et dedit hanc occupationem pessimam filiis hominum ut distendantur in ea. Occupatio enim est distractio et illigatio mentium quae avertit et dissipat et illaqueat animas ne cogitare pervaleant ea quae salutis sunt, et ideo occupatio. Quare pessima? Quia est et alia mala occupatio, sed non pessima; et ipsa est quae circa necessitates vitae mortalis versatur, et sollicita est erga plurima; et ipsa occupatio mala est; et ut amplius aliquid dicamus, ipsa malitia est, ut de illa recte dictum intelligatur: Sufficit diei malitia [Col. 0157C] sua. (Matth. VI) . Haec ergo occupatio miseriae vitae mortalis necessaria est; postea a gloria vitae immortalis absorbenda: et ideo mala est ad miseriam, sed mala non ad culpam; quoniam si poenam habent a beatitudine alienam, culpam non habet justitiae ac veritati contrariam. Occupatio autem curiositatis qua se mens ad illicita extendit, et instat scrutari et investigare quod ei scire aut non convenit, aut noxium est: ipsa est pessima occupatio, quia, dum se dilatat ultra mensuram, aut affectum capit, et animum per inanem scientiam inflat; aut si apprehendere non valet per dilationem et desperationem fatigat.

[Col. 0157D] Hanc ergo occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum ut distendantur in ea. Quid est distendantur? Exterius intumescant, interius inanes fiant. Nam quod distenditur foris quidem majus apparet; sed unde extrinsecus incrementum accepisse cernitur, inde veraciter interius soliditatem amisisse comprobatur. Dum enim ultra se pertingere nititur in id quod non est, in semetipso deficere incipit, et inanescere ab eo quod est. Sic nimirum mens humana dum per curiositatem ad inquirenda ea quae extra ipsam sunt, tenditur ne semetipsam considerare valeat, ipsa suae inquisitionis occupatione praepeditur. Hanc ergo occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum ut distendantur in ea. O pessima [Col. 0158A] occupatio! o distentio perniciosa! quo trahis animum? Quantum promittis, et quantum tollis? Promittis homini totum quod ipse non est, et tollis totum quod ipse est. Quid si totum dares quod promittis, et totum tolleres, quod tollis? Quid enim prodest homini si universum mundum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? (Matth. VI.) Quanto magis modo, quia fallaciter totum promittis, et veraciter totum tollis? Pessima es distendens et dissipans, affligens et crucians animos: quibus dominaris illa semper appetenda suggerens, quorum inquisitio aut noxia sit, aut vana; inventio vero multo magis aut inutilis, aut perniciosa. Si ergo dulcis esses, et sine labore animos possidere valeres, quis malitiam tuam unquam deprehenderet? Nunc autem [Col. 0158B] ipse labor et afflictio quam mentibus ingeris odiosam te faciunt, et facilius quod promittis vanum esse agnoscitur, dum id quod infers durum esse sentitur. Sic multos erudis ad sapientiam, qui tunc demum plene deprehendunt, quanta post te sequatur vanitas, cum sentire coeperint experiendo quanta in te lateat laborantibus difficultas. Propterea iste adjunxit et ait: Vidi quae fiunt cuncta sub sole, et ecce universa vanitas et afflictio spiritus (Eccle. I) . Vidi, inquit, ubi, vidisti? Quis te docuit? Faciendo, inquit, vidi; experiendo cognovi. Quid fecisti? Preposui, ait, in animo meo quaerere et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole (Ibid.) . Et ecce quaerere coeperam et investigare, et existimavi me in tam operoso studio exitum aliquem invenire. Extendi [Col. 0158C] ergo animum meum quantum potui; cogitationem meam in omnia circumlustranda diffudi. Abstuli somnum ab oculis meis, nec dedi requiem cordi meo nocte ac die donec invenirem quod quaerebat anima mea, ut invenirem rationem de omnibus quae fiunt sub sole. Sed quis finis in tantis conatibus esse potuisset? Feci et defeci, conabar et repellebar, donec contabuit anima mea et sensus contenebrati sunt, quoniam in tanta rerum multitudine et veri latentis profunditate, dum intellectus et spargi inciperet et reverberari, pondus laboris et inextricabilis luctae angustiam ultra sustinere non valui. Tunc in memetipsum reversus et quasi repulsus ab illo cui obniti conabar denso ac immeabili latentis naturae invio; cogitare coepi stultum [Col. 0158D] esse et vanum illarum rerum scientiam tam pertinaci studio hominem mortalem quaerere, quae non solum extra ejus naturam factae sunt, sed nec saluti ejus sive sciantur adjicere quidquam possunt, sive nesciantur auferre. Ibi ergo vidi quod hanc occupationem pessimam dedit Deus filiis hominum; ut distendantur in ea, quia cuncta quae fiunt sub sole, universa vanitas et afflictio spiritus. Nam quia fructum non habent, vana sunt, et quia affligunt, noxia. Possidentes quippe non adjuvant, et quaerentes se affligunt. Sine labore enim quaeri non possunt, sed possunt sine utilitate possideri. Animus namque statim ut cura ac desiderio quaerendi atque inveniendi ea occupatus fuerit, et se per curiositatis [Col. 0159A] studium ac sollicitudinem cupiditatis in ea diffuderit digna temeritatis suae poena affligendus; et multiplicitate spargitur, et difficultate reverberatur. Vidi ergo cuncta quae sub sole fiunt, et ecce universa vanitas et afflictio spiritus. Vidi et hoc ipsum vanum fuisse quod proposui in animo meo, quaerere et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole. Vidi vanum esse quod occupantur filii hominum occupatione pessima ut distendantur in ea: et hoc totum vidi cum expertus sum, et vidi quantus labor et afflictio spiritus esset in eo quod proposui in animo meo, quaerere et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole. Et vidi quia universa vanitas et afflictio spiritus in omnibus quae fiunt sub sole. Haec ergo vidi. Quare autem similiter [Col. 0159B] non vident omnes filii hominum occupationem pessimam, quam dedit eis Deus ut distendantur in ea, ut intelligant et videant vanitatem et afflictionem spiritus, in omnibus quae fiunt sole? Quare laborant et non sentiunt; affliguntur ac dissipantur; et distenduntur in occupatione pessima, et non intelligunt vanitatem suam et afflictionem spiritus in omnibus quae fiunt sub sole? Quia, inquit, perversi difficile corriguntur. De quo dicamus latius.

Perversi difficile corriguntur. Idcirco non possunt intelligere, quia perversi sunt, et ideo laborant et non sentiunt, et delectantur in afflictione sui (Job XXX) , et putant bene sibi esse, dum male est. In tantum enim perversi sunt, ut judicium veritatis non sit in eis; putantes bonum esse quod malum est, et quod bonum est malum ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras; existimantesque amarum dulce; et dulce amarum (Isa. V) . Delicias enim esse computant sub sensibus; et idcirco amant dolores suos, et se voluntarios ingerunt ad occupationem pessimam et distenduntur in ea; quia dum caeca mente quod falso delectare videtur, appetunt, quod vere cruciat et affligit, non attendunt. Propterea ergo non vident vanitatem suam et afflictionem spiritus in omnibus quae fiunt sub sole; quia perversi sunt et difficile corriguntur. Et stultorum infinitus est numerus. Non solum enim aversi sunt, sed etiam [Col. 0159D] perversi. Aversi a Deo; in semetipsis perversi. Et aversi non facile convertuntur, quia perversi difficile corriguntur. Nam si in semetipsis corrigerentur, per semetipsos converterentur. Quia si prius judicium veritatis in semetipsis reciperent, suo postmodum judicio vanitatem fugiendam et veritatem sequendam esse viderent. Nunc autem nec aversi lumen veritatis vident, nec perversi per lumen veritatis vident, et ideo difficile corriguntur, quia rectitudinem et veritatem nec absentem quaerere sciunt, nec praesentem approbare. Ideo perversi difficile corriguntur, et stultorum infinitus est numerus. Tam multi enim non essent si facile corrigi potuissent. Et in hoc manifeste ostenditur quam difficilis sit perversorum correctio quod infinita est [Col. 0160A] stultorum multitudo Nunc ergo perversi et stultitam sunt ad correctionem perversitate difficiles, quam multitudine contra veritatem audaces; et ideo perversi difficile corriguntur, et stultorum infinitus est numerus. Vis, inquit, scire quam difficile perversi corrigantur? Cape me. Ego hodie tibi omnium exemplum fiam. Nam et ego aliquando perversus fui et non intellexi ipse perversitatem meam; sed putavi me rectum esse, et recte agere quando proposui in animo meo quaerere et investigare sapienter de cunctis quae fiunt sub sole; nec erat tunc aliqua consideratio veritatis in me, quae me corrigeret et cohiberet; ne excedere tentarem mensuram meam, neque appetere praesumerem quae non sunt data hominibus scire et investigare. Descendi ergo in [Col. 0160B] occupationem pessimam quam dedit Deus filiis hominum, ut distendantur in ea, et dispersi animum meum in omnia, et cogitatione coepi per cuncta discurrere, ut quaererem et investigarem de cunctis quae fiunt sub sole: at non valui. Et coepi laborare et taedio vehementer affligi; et vidi quod mens mea quocunque se vertebat, dolore et amaritudine et sollicitudine replebatur, et erat labor quaerendi immensus, et inventionis fructus exiguus. Fiebat ergo ut tandem aliquando poena ipsa et afflictio magna, prudentem me facerent. Et vidi cuncta quae sub sole fiunt et ecce universa vanitas et afflictio spiritus. Cognovi ergo veritatem, et reprobavi vanitatem, quia sensi afflictionem. Et videbar jam in totum correctus de perversitate mea; sed erat adhuc aliud involumentum; [Col. 0160C] et nescivi quod perversi difficile corriguntur. Eram jam tunc correctus, ut de vanitate veritatem cognoscerem, et non eram correctus adhuc ne de veritatis cognitione superbirem. Excussa jam fuerat una erroris palea et restabat adhuc alia magis tenax atque inhaerens palea elationis. Tam difficile enim perversi corriguntur, ut correctionem et purgationem aut non admittant omnino, aut ad perfectum non recipiant. Propterea ego jam corrigi coeperam; sed nondum adhuc perfecte correctus eram; et ideo cognovi laborem praesumptionis meae, sed inventionis meae usum non cognovi. Cognovi vanam esse afflictionem, non profutura saluti quaerere; sed nondum cognovi vanam esse elationem [Col. 0160D] de inventis superbire.

Propterea locutus sum in corde meo dicens: Ecce magnus effectus sum. Nescivi enim, quoniam inflatione tumueram, et ideo magnus mihi videbar, et dixi in corde meo: Ecce magnus effectus sum. In corde dixi: De corde enim tumui, et ideo in corde dixi; quia in corde vidi unde tumui, ut ibi esset elatio, ubi erat causa elationis. Locutus sum in corde meo: Ecce magnus effectus sum. Quam magnus!

Praecessi, ait, sapientia omnes qui fuerunt ante me in Hierusalem. Paulatim pergitur in corruptionem, et mens prava excrescente tumore in deterius semper praecipitatur. Primum de se plusquam debuit, sensit; deinde usque ad aliorum contemptum [Col. 0161A] venit. Praecessi sapientia omnes qui fuerant ante me in Hierusalem. Propterea ergo tumuisti et inflatus eras; quia praecessisti sapientia omnes qui fuerunt ante te in Hierusalem. Et quantum hoc fuit ut ideo cervicem erigeres; quia praecessisti sapientia omnes qui fuerunt ante te in Hierusalem? Ne mireris, inquit. Saepe superbia singularitate magis gaudet quam comparatione. Neque enim semper attendere curat elatio quales illi sint, quos in comparatione praecedit; quia hoc solum nonnunquam illi ad exaltationem abundat, quod inter omnes qui fuerunt ante eum in Hierusalem, nullum sibi aequalem agnoscit. Propter hoc igitur et ego videns quod praecessi sapientia omnes qui fuerunt ante me in Hierusalem; et si paucos cernerem fuisse ante me in Hierusalem [Col. 0161B] sapientes, vehementer tamen gloriatus sum illis me superiorem in sapientia considerans; quoniam licet nec plurimi, nec magni illi fuerunt ante me, quibus factus sum comparatione praecipuus: vidi tamen multos post me venire posse sapientes in Hierusalem quibus fierem exemplo sapientiae primus. Quod ergo me sapientia praetuli in comparatione praecedentium: ad hoc quoque spectabat quod gloriabar exemplo praecipuo in auctoritatem constitui futurorum, ut praecedentibus quidem summus, subsequentibus vero primus sapientiae auctor invenirer. Et ideo locutus sum in corde meo, dicens: Ecce magnus effectus sum et praecessi sapientia omnes qui fuerunt ante me in Hierusalem.

Et mens mea contemplata est multa sapienter et [Col. 0161C] didici. Ergo aliquantulum jam correctus eras, quia non dixisti, mens mea contemplata est omnia sapienter, sicut superius proposueras quaerere et investigare sapienter de omnibus quae fiunt sub sole; sed moderatius aliquid intulisti, dicens: Mens mea contemplata est multa sapienter, ut ostenderes te eruditum occupatione pessima, et vidisse vanitatem et afflictionem spiritus, ne amplius de universis praesumeres, sed tamen nondum plene correctum ut de plurimis non superbires. Quaerendo igitur omnia invenisti plurima, non omnia, et deficiendo ad omnia intellexisti non debere hominem de omnibus praesumere; sed inveniendo plurima non considerasti non debere hominem etiam de plurimis superbire. Ergo secundum aliquid correctus fuisti, et [Col. 0161D] secundum aliquid incorrectus, cum dixisti: Mens mea contemplata est multa sapienter et didici; quia licet multa fuerint ad pauca, et ipsa tamen pauca fuerunt ad omnia. Hoc vero ad humilitatem magis spectabat, ut qui jam defectum tuum expertus fueras erga omnia; inventa tua plurima non ad pauca aliorum plurima; sed pauca potius vocares ad ea, quae non potuisti, omnia. Sed quia temeritas curiositatis jam repressa erat per defectum et afflictionem sui in investigatione omnium; sed tumor elationis creverat in contemplatione plurimorum; ideo adhuc tumuisti et dixisti: Ecce magnus effectus sum, et praecessi sapientia omnes qui fuerunt ante me in Hierusalem et mens mea contemplata est multa sapienter [Col. 0162A] et didici. Sed, quaeso te, si praecessisti sapientia omnes qui fuerunt ante te in Hierusalem, a quo didicisti ut diceres: Mens mea contemplata est multa sapienter et didici? Si sapientior omnibus fuisti, a quo discere potuisti quod ipse non noveris? An propterea etiam sapientior omnibus fuisti; quia ab omnibus didicisti et omnium sapientia in te uno collecta est, ut inde praecederes sapientia de universis singulos, quod dicens a singulis doctores habuisti universos? An forte non ab hominibus didicisti; sed experimenta rerum te docuerunt quae mens tua contemplata est sapienter, ut inde contemplatio sapientiae rationi certior fieret quod hanc ipse rerum effectus experienti manifeste comprobaret? Neque enim congruere videtur typo tuo ut ab hominibus [Col. 0162B] disceres, qui in tantum supra homines aestimatione elevatus fueras, ut non solum multa sapienter, sed et universa quae sub sole fiunt quaerere et investigare putares: ergo contemplatus es et didicisti; quia cogitasti et probasti, quatenus eo majorem vim atque potentiam intelligentiae tuae demonstrares quo cuncta argumenta rationis tuae ad visibilia rerum experimenta evidentius produceres. Et forsitan iste voluntarie in sapientia sua stultus factus est, ut stultos sapientiam doceat. Non enim vias erroris sui tam diligenter nobis exponeret nisi in eodem suo errore nostri eruditionem cogitaret. Propterea ingeminat adhuc et commendat malam illam diligentiam suam, atque eam de qua tumuit, sapientiam qualiter adeptus sit, subjungit, [Col. 0162C] dicens:

Dedique cor meum ut scirem prudentiam atque doctrinam, erroresque et stultitiam. Quae verba sub eodem sensu duobus modis superioribus conjungi possunt; quia enim primum hanc elationem ostensurus, sic coeperat. Locutus sum in corde meo; ac deinde quid locutus sit subjungit. Ecce magnus effectus sum, et praecessi sapientia omnes, qui fuerunt ante me in Hierusalem; et mens mea contemplata est multa sapienter et didici; et postea id quod modo proposuimus intulit. Dedique cor meum ut scirem prudentiam atque doctrinam, errores et stultitiam. Potest haec tota series sub una continuatione comprehendi, ut totum hoc in corde suo dixisse intelligatur scilicet quod magnus effectus sit; et quod [Col. 0162D] omnes qui ante eum fuerunt in Hierusalem sapientia praecesserit; et quod mens ejus multa sapienter contemplata sit multaque didicerit; et quod cor suum dederit ut sciret prudentiam atque doctrinam, erroresque et stultitiam; et quod post haec omnia cum ita locutus esset in corde suo, et se extulisset de investigatione et consideratione tantarum rerum; tandem resipiscens agnoverit hanc quoque gloriationem vanam, et propter hoc subjungat:

Et agnovi quod in his esset quoque vanitas et afflictio spiritus: eo quod in multa sapientia multa sit indignatio; et qui addit scientiam, addit et laborem. Si quis autem distinguere velit sententiam, et hoc quod postremo intulimus seorsum a supradictis partiri, [Col. 0163A] potest sic a praecedentibus inferre, ut quasi ea quae supra dicta sunt, omnia locutus sit in corde suo, scilicet quod magnus effectus est, quod praecessit sapientia omnes qui fuerunt ante eum in Hierusalem, quod mens sua contemplata est multa sapienter et didicit; et cum haec omnia dixisset in corde suo, deinde altiora adhuc investiganda testatur; ac si diceret: Haec omnia quae supra dicta sunt locutus sum in corde meo, et cum haec universa locutus essem in corde meo, tunc demum ex praecedenti contemplatione fiduciam sumens dedi cor meum, ut adhuc altiora quaererem, et profundiora investigarem; ut scilicet scirem prudentiam atque doctrinam, erroresque et stultitiam. Quod autem dicit dedisse se cor suum sic intelligendum est, quod liberum illud [Col. 0163B] fecit et expeditum ut non per illa aut illa divideretur, sed totum propositae considerationi intenderet. In quo verbo etiam typum superbiae et tumorem elationis exprimit: quod cor suum contemplationi sapientiae dedisse se dicit; quasi illi possibilitas inveniendi verum protinus subesset, si tantum voluntas quaerendi non deesset. Ad quid autem dederit cor suum, exponit dicens: Ut scirem prudentiam atque doctrinam, erroresque et stultitiam. Superius multa se sapienter contemplatum fuisse et didicisse testatus est; nunc autem post haec omnia investigare disponit, ut sciat prudentiam, atque doctrinam, erroresque et stultitiam. Unde patet quod superiora ad rerum naturam referenda sunt; haec vero quae subjungit ad mores hominum, praepostero quidem ordine [Col. 0163C] usus; quia prius vita propria corrigenda erat per circumspectionem morum; ac deinde caeteris quae extra propriam naturam fuerunt, studium adhibendum, ut primum interiores cordis oculi mundarentur a vitiis, et postea aperirentur in contemplatione veritatis. Sed elatio quae foris magna apparere voluit, primum exteriora quaesivit, ut prius per exteriorem scientiam viam jactantiae aperiret, deinde etiam interiora sua scrutando ad ostentationem foras projiceret. Unde recte cum dixisset prudentiam se quaesisse, pariter adjunxit etiam doctrinam; quia mens gloriae et ostentationis cupida, nequaquam prudentiam circumspectionis ad bene vivendum, sed ad docendum habere voluit; et ideo scientiam prudentiae sine scientia doctrinae inutilem, sibi et infructuosam [Col. 0163D] fore reputavit. Quod autem etiam errores et stultitiam scire se voluisse fatetur: nequaquam ad hoc mala cognoscere voluit, ut cognita vitaret; sed ut et se de malorum cognitione extolleret, et alios de opere damnaret. Error vero est cum per ignorantiam malum committitur, stultitia autem cum malum cognitum non vitatur. Ergo et bona pariter et mala scire voluit, et cum scientia utrorumque doctrinam simul concupivit, ut totum quod mens per scientiam comprehenderet, per doctrinam ad ostentationem manifestare valeret. Sed perversus animus ubique nequitiae suae poenam inveniens, totum quod inordinate propter elationem appetiit, propter laborem et afflictionem spiritus refugit. [Col. 0164A] Nam quia hunc pariter, et curiositas ad inquisitionem impellebat, et superbia ad ostentationem; dignum erat ut et tumidum labor premeret, et curiosum occupatio dissiparet, quatenus in poena saltem vitium suum agnosceret, eumque etsi non amor virtutis, vel dolor afflictionis ad mensuram cohiberet. Propterea superius curiosus occupationem invenit; hic vero elatus laborem et afflictionem; quoniam dum mala et bona non ad aedificationem, sed ad elationem scire quaerit: ipsa ei cognitio testimonium fit pravitatis suae, ut ipsa iniquum per conscientiam arguat, quam elatus ad ostentationem quaerebat. Inde enim semetipsum despicere cogitur, unde in oculis aliorum magnus fieri conatur; quia dum amplius scire quaerit quod de veritate aliis insinuet, [Col. 0164B] magis in semetipso videt de pravitate quod damnet. Hinc ergo sibi ipsi animus indignatur et rixam quamdam ac luctam sumit contra se, quia turpitudinem vitiorum quam superbia despicit, pravitas defendit. In hac ergo hujusmodi conflictatione grandis superbiae labor nascitur et indignatio; quia, dum subjacere vitiis dedignatur, atque ea a se propellere nititur, ne perficere valeat quod vult, pravis suis desideriis superatur. Inde ergo jam ipsam etiam cognitionem veritatis abominari incipit, ut quia id quod in semetipsa odit, propter infirmitatem, non potest tollere, possit saltem per ignorantiam non videre. Propterea cum dixisset in sua scientia laborem et afflictionem invenisse, atque eadem afflictio et labor unde esset, exposuisset, dicens: Eo quod [Col. 0164C] in multa sapientia multa sit indignatio, et qui addit scientiam, addit et laborem, protinus qualiter per eamdem afflictionem spiritus et laborem et indignationem attritus et accidiatus ipsam scientiam superaverit; et animum suum ab inquisitione sapientiae ubi affligebatur ad delicias et voluptatem converterit, subjungit, dicens:

(ECCLES. II.) Dixi ego in corde meo: Vadam et affluam deliciis et fruar bonis. Ecce qualiter desperata mens totam se in voluptatem projicit, et carnis blandimenta jam solum bona vocat, quia in eis laborem et afflictionem non invenit, quasi malam reputans [Col. 0164D] inquisitionem veritatis; in qua prius plus justo per curiositatem se distendens laboravit. Sed haec rursum existimatio, quia manifestam stultitiam praefert, citius deprehenditur; quia carnis voluptas quae appetenti dulcis visa est, statim ab experto reprobatur. Unde continuo infert, dicens:

Et vidi quod hoc quoque esset vanitas. Risum reputavi errorem et gaudio dixi: Quid frustra deciperis? Quanta autem vanitas in deliciis carnis sit, me supra dixisse memini. Unde reliqua quae sequuntur consideranda nobis sunt, quia et ipsa licet plana per se videantur, habent tamen fortasse aliquid quod diligens investigatio adjicere possit. Ait ergo: Risum reputavi errorem et gaudio dixi: Frustra deciperis? [Col. 0165A] Cunctis liquet quod per risum quodammodo concepta laetitia foras trahitur, et quod de gaudio intus latuit, ruptis velut modestiae claustris, quadam levitate et incontinentia lubricae mentis propalatur. Et idcirco recte risus error dicitur; quia cum mens gaudium suum per ineptam laetitiam foras fundit, quasi ad sinistram pergens rectum iter, quo in Deum gaudendo pergere debuerat, derelinquit. Sed sciendum est quod spiritale gaudium nequaquam animum ad risum dissolvit; sed ea tantum laetitia quae a carnis blandimento concipitur etiam per carnis motum facile aperitur. Nam quia primum ad animum ingrediendo inordinatum gaudium claustra continentiae rupit: eadem postmodum via qua illapsum est, cum introrsum excrescere coeperit, sine [Col. 0165B] modestia facile erumpit. Lubrica enim mens semen perversum, quod primum sine modestia concipit, quasi parturiens postmodum sine pudicitia, effundit; nec se continere potest, quin excrescentem intus laetitiam ejiciat, cujus integritatis claustra rupta sunt, quando eam concipiebat. Primum ergo decipitur, quando blandientis mundi illecebras intro ad gaudium suscipit; postea errat, quando conceptum introrsum gaudium ad lasciviam mundi per risum foras effundit. Notandum quod gaudium tantum arguitur, risus vero omnino reprobatur; quia risus omnimodo malus est: gaudium non semper malum est, nisi quando de malo est; et idcirco illum reprobat, hoc castigat, quatenus et id quod prorsus malum est caveatur, et id quod bonum esse potest corrigatur. [Col. 0165C] Propterea, inquit: Risum reputavi errorem et gaudio dixi: Quid frustra deciperis? Decipitur ergo, cum delectatur in rebus noxiis; et bene sibi esse putat, cum male est. Decipitur etiam cum praesentium occupatione delectationum involvitur, et ne futura mala considerare valeat, praepeditur.

Sed quare frustra? Frustra decipitur, quia ipse mundi delectationes a consideratione futurorum malorum cor avertere possunt; sed a pressura supervenientium liberare non possunt. Frustra etiam decipitur, quia fallacis boni gaudia in quibus exsultat, tantis amaritudinibus admista sunt ut jure displicere debeant, etiamsi debeant permanere. Frustra ergo utrobique decipitur; videlicet et cum malum non videt quod patitur, et cum non praevidet malum [Col. 0165D] quod patietur; quoniam et ratio manifesta est, quae illud bene consideranti judicare valeat; et experientia praesens, quae hoc patienti ostendat. Propterea infert et dicit:

Cogitavi ergo in corde meo abstrahere a vino carnem meam, ut animum meum transferrem ad sapientiam, devitaremque stultitiam, donec viderem quid esset utile filiis hominum: quo facto opus est sub sole numero dierum vitae suae. O cor humanum, ubi es? quomodo huc venisti, ut hoc nescias quid utile sit filiis hominum, quo facto opus est sub sole numero dierum vitae suae? Ubi es ut hoc ignores? Ubi es Adam, ubi es? Audivi, inquit, vocem tuam et abscondi me (Gen. III) . O abscondite, cui abscondisti te? O [Col. 0166A] abscondite, ubi es? Quam longe es, et quam prope es? Quam longe es ab illo, et quam prope es illi? Propterea ubi es? Ecce quaerit te Deus tuus et clamat: Ubi es? Tu te avertis ut lateas; et claudis oculos ne videas. Ille autem non videntem videns, et ideo non videntem; quia non videri cupientem: propter tuum affectum, non propter suum defectum clamat et dicit: Adam ubi es? Quaerit ergo te ut tu ipsum invenias, et quaerit te ut et tu ipsum quaeras et dicas: Domine, ubi es? Tu vero quid facis? Nam ipse si perdidit, tamen quaerit; si perdidit, non totum perdidit, quia videt quod perdidit: et ideo quaerit quod perdidit, quia videt quod perdidit. Non enim quaereret nisi videret. Tu autem quid? Adam ubi es? Tu perdidisti et totum; perdidisti, quia et perdidisti [Col. 0166B] ne habeas, et videre desisti ne requiras. Nam si vides quod non habeas, intelligis quid requiras. Nunc autem longe es et exsulas a veritate, ut non possis videre unde veneris et quo tibi redeundum sit. Propterea quaeris quid quaerere debeas; quia quid amiseris, ignoras. Quaeris quid utile sit filiis hominum: quo facto opus est sub sole numero dierum vitae suae! Oh! quam scire hoc debuisti! sed nunc absconditus es a veritate, latens sub umbra ignorantiae tuae; quia recessisti longe et noluisti cum illa esse, sine qua esse non potes. Nam, quia sine illa esse non potes, ideo quaeris; et quia aversus es et absconditus, propterea nescis quid quaerere debeas, cum tamen in hoc abscondi ab ea omnino non potuisti, ut non intelligas quaerendum tibi [Col. 0166C] esse cum videas et hoc deesse tibi quod quaeras. Intellige ergo te vel in hoc prorsus non esse absconditum; quia illa fugientem sequitur atque averso se ingerit, ac quaerendam docet cui se videndam non praebet. Quamvis et hoc ipsum extra veritatem non videas quod tibi quaerendum esse vides, quod deesse vides, licet hoc quid sit, non videas. Ergo in veritate vides quaerendum tibi esse quod veritatem esse non vides. Quare hoc? quia absconditus es. Nam si absconditus non esses, nihil praeter veritatem quaerendum esse videres; et ipsam veritatem non quaereres, sed haberes. Nunc absconditus es, et non vides; et tamen derelictus non es, quia quaerere admoneris quod non vides. Ideo dicitur tibi: Adam, ubi es? ut ad veritatem redeas, et invenias veritatem. [Col. 0166D] Noluisti stare in veritate; modo redi ad veritatem, quia stare non potes extra veritatem. Vagus, et profugus, et instabilis eris omnibus diebus quibus cum ipsa et in ipsa non fueris, nec inveniet cor tuum ubi requiescat, si in ipsa stare noluerit; quia nec stabit extra ipsam ut quaerat, nec inveniet praeter ipsam ut requiescat. Sursum, deorsum, longe et prope, quovis pergat: non inveniet requiem, donec illam inveniet. Quid tumultuaris, infelix? Rides, ploras, foveris, affligeris: quid ad sapientiam? Nam quia in lascivia et voluptate stultus fuisti, in afflictione miser eris. Quid amplius tibi conferre poterunt? Vanitas vanitatum: vanitas vanitatum et omnia vanitas (Eccle. I) . [Col. 0167A] Sed nondum ista cognoveras. Propterea sensu tuo et sapientia tua, quae apud ipsam stultitia est, inflatus magis quam solidus, obniti conabaris, et existimasti te aliquid facturum cum nihil esses. Tentasti omnia, et ubique defecisti. Mollia et dura, laevia et aspera, prospera et adversa; extra veritatem corrumpere possunt, emendare non possunt. Ergo fluctuas et jactaris; cadis et ruis, et impelleris; appetis nec consequeris. Palpando et non videndo frustra ex adverso incedis, quaerens veritatem ubi non est. Et tu ubi es? Illa intus est, et tu foris es; et ideo clamat tibi, et dicit: Adam ubi es? Quaeris ut tuam ignorantiam arguat; ambulat ut instabilitatem tuam ostendat. Cum deambularet Dominus in paradiso ad horam post meridiem vocavit et dixit: Adam, [Col. 0167B] ubi es? (Gen. III.) Non ambulavit, sed deambulavit. Quid est deambulavit? Huc et illuc quasi errabundus et vagus in directum non vadens; sed pergens quocunque, hoc est, deambulavit. Et quare ita deambulare voluit? Ut talem se ostenderet foris, qualis intus (esse coeperat). Jam enim mota erat veritas, et fluctuabat, ut recederet a corde peccatoris. Imo veritas stabat, et peccatrix conscientia fluctuabat; et ideo veritas foris deambulabat, quia intus peccator a veritate fluctuabat. Deambulabat tamen et non discedebat, neque abiit indirectum elongans quasi irrevocabilis, nec reversura amplius; sed prope gyrans et juxta deambulans, abiit et non abiit, modo vadens et modo rediens, et magno quodam incerto aestuans: quasi nolens sedem suam deserere nec [Col. 0167C] valens pollutam mansionem sustinere. Quid facis Adam? quare siles? Voca discedentem, sequere fugientem; quoniam adhuc prope est et exspectat si forte revocetur, et ideo moram facit et blande minatur abscessum; laesam se dolens et violenter ejectam; ac redire velle indicat, si fors invitetur ut veniat. Idcirco non cito abiisse, sed praestolari adhuc: ituram tamen, et jam, quia non est qui revocet, ituram, et ecce ambulare ut abeat; quoniam nemo est dilectionis memor, qui charitatis recordetur, cui cordi sit societatis affectus. O infelix Adam, ubi est recordatio tua? Ubi fixisti animam tuam ut haec sustineas? Dure, indurate, et obdurate, non te emollire potuit tanta benignitas, tanta flamma, tam ingens ardor dilectionis, ut liquefieres et curreres [Col. 0167D] post eam? Tu vero quid facis? Audivi, inquit, vocem tuam et abscondi me. Quare? Eo quod nudus essem (ibid.) . Ergo fugis veritatem, quia amas pravitatem. Ipsa autem quid facit? Sequitur fugientem quae deseruit discedentem. Quae aversa est iniqua facientem, revocat in iniquitate persistentem. Adam ubi es? Ego, inquit, scio ubi es; tu nescis. Ideo ubi es? Attende ubi es ut corrigas quod factus es, et redeas ad eum a quo factus es. Adam ubi es? Audivi, Domine, vocem tuam, et abscondi me. O abscondite et non abscondite, non videns et vise, cui abscondisti te? Audivi vocem, et faciem non vidisti. Quare? quia absconditus. Hoc enim lucratus es abscondendo te, ut non videres a quo videbaris. Quem quidem [Col. 0168A] fugere potuisti, sed effugere non potuisti; quia eum nec absconditus latuisti. Propterea quaesitus inventus es, quia latens absconditus non es. Tu vero malitia tua iterum fugis, et iterum fugis, et inveniris et fugis; et semper fugis, et non effugis. Habitus fugis; quaesitus fugis, requisitus inficiaris. Propterea quaesitus inveniris, inficiatus convinceris, convictus condemnaris. Videamus ergo nunc ne forte sine causa tantum excessum fecerimus. Videamus nostrum Adam antiquum illum, et novum adhuc iterata malitia. Videamus eum vetera adhuc studia renovantem, et transfugam veritatis umbram, ac latebras et tegmina foliorum requirentem, undique convinci, nunquam velle reprehendi. Non posse latere, et semper fugere. Videamus ergo quid facit. [Col. 0168B] Quid enim facit? Vidit cibum, et contemplatus est; quoniam delectabilis est visu, et suavis ad vescendum (ibid.) ; et aperuit fauces, et ait: Vadam, et affluam deliciis, et fruar bonis. Et ecce post tergum ejus sapientia et veritas clamavit et dixit: Adam, ubi es? Ille vero audiens vocem ejus, et convictus a veritate intus clamante, negare non potuit veritatem, et ait: Audivi, Domine, vocem tuam; et vidi vere quod hoc esset vanitas, et ideo risum reputavi errorem, et gaudio dixi: Quid frustra deciperis? Ecce hominem audientem veritatem, et confitentem veritatem. Quis putatis iste est? Magnus videtur omnino, et appropinquans veritati, qui sic profitetur veritatem. Vere magnus, si non absconditus. Audit enim, et non videt veritatem; quia ipse per concupiscentiam [Col. 0168C] foris est: veritas autem per sapientiam intus. Et vult eum lucrari veritas, et revocat ad se, et iterum itaque iterum de intus clamat, et dicit: Adam ubi es? Ille vero proditum se sentiens et convictum, uno aditu obstruso, alias fugae latebras quaerit; et coercitus a voluptate ad avaritiam se effundit Etenim prius fructum ad esum expetit, nunc folia ad umbram quaerit; et tanto profundius se a luce veritatis abscondit, quanto nequius sub studio parcimoniae vitium ambitionis tegit. Propterea infert, et dicit: Cogitavi in corde meo abstrahere a vino carnem meam. Quare? Ut animum meum, inquit, transferrem ad sapientiam, devitaremque stultitiam. Bene hoc fecisti. Nemo enim potest duobus dominis servire (Matth. VI) . Idcirco bene fecisti, ut praecideres [Col. 0168D] a te nebulosam et tenebrantem conscientiam, delectationem carnis, quatenus invenire posses luminosam, et nihil impuritatis habentem delectationem veritatis. Bene in hoc fecisti, quod abstrahere proposuisti a vino carnem tuam, ut melius inebriares sapientia animam tuam, et eam ad semetipsam introrsum colligeres: ubi sapientia lucet, ubi veritas cognoscitur, et prudentia invenitur. Nam, et hoc ipsum erat devitare stultitiam, non se ad inania, et vana appetenda effundere; sed totam animi intentionem omnesque cordis conatus sub rationis moderamine cohibendo veritati conformare. Hoc ergo bene fecisti. Sed usquequo? Donec, inquit, viderem, quid esset utile filiis hominum: quo facto opus est [Col. 0169A] sub sole numero dierum vitae suae. Vide ergo ut perseveres, ut in veritate quaeras et ut perseveranter quaeras; quia non invenitur veritas nisi ab iis qui eam in veritate quaerunt. Qui sunt qui eam in veritate quaerunt? Qui toto corde ad eam accedunt. Qui non dimidii veniunt, et dimidii recedunt; sed toti veniunt, et ex toto veniunt: hi veritatem in veritate quaerunt. Qui autem cor suum alibi colligunt, et alibi dispergunt: isti non toti accedunt, nec ex toto accedunt, et ideo veritatem non inveniunt; quia id quod de veritate alibi lucrati videbantur, alibi perdunt. Qui congregant mercedes, et mittunt eas in sacculum pertusum (Agg. I) . Si parcimonia colligit, et avaritia dispergit, quid prodest? Quid confert si gulam stringens per continentiam voluptatis [Col. 0169B] collegisti, et oculos aperiens per ambitionem dispersisti? Attendis quod intrasti; sed quod exivisti, non attendis. Si intras et exis, foris es; quemadmodum si exis et intras, intus es. Si autem foris es, ubicunque es cum veritate non es; quia veritas intus est. Et quid interest ubi sis, si ibi non es ubi veritas est? Undecunque venias et quacunque ingrediaris, si intus es bene es; quia cum veritate es. Et quocunque pergas, quacunque egrediaris, si foris es, male es; quia cum veritate non es. Si ergo in veritate quaeris, totus quaere, totus accede, totus intra; quia veritas intus est. Quare tam diu quaeris, et non invenis quod quaeris? Quia male quaeris, quia ibi quaeris ubi non est quod quaeris. Tu enim foris quaeris, et quod quaeris intus est. Ideo male quaeris, et [Col. 0169C] ideo invenire non potes quod quaeris, et propterea non ibi requiem invenire poteris, ubi es? quia veritas ibi non est ubi es. Ubi es? Sub umbra, sub foliis; quia fructum perdidisti, et ideo species fallit te et veritas non est in te. Quocunque perrexerit, fraudaberis: umbra totum est quod vides, et veritas latet. Quae est umbra? Species rerum visibilium umbra est, et tu animam tuam in eas effudisti, et abscondisti te sub foliis ut lateres. Et quomodo lucem quaeris tenebras intrans: in fructu vanitatem conspexisti, et in foliis veritatem esse putas? Si terrena omnia ad fruendum vana sunt: quomodo ad videndum multo magis vana non sunt? Si enim fruentibus verum bonum non conferunt, possidentibus [Col. 0169D] nec fruentibus conferre quid possunt? Quare ergo post bonum propositum continentiae, et quaerendae sapientiae studium, tam cito iterum ad occupationem vanam converteris? Quare? nisi quia mens tua foras ejecta est, et vaga ac profuga effecta super terram. Ideoque stare non potest, quia in veritate fixa non est. Idcirco, inquis, Magnificavi opera mea, etc.

Magnificavi opera mea. Quae opera? Aedificavi mihi domos, plantavi vineas, feci hortos, et pomaria, et consevi ea cuncti generis arboribus, et exstruxi mihi piscinas aquarum, ut irrigarem silvam lignorum germinantium. Hoc est quod dixi. Extra quaeris [Col. 0170A] quod intus perdidisti. Magnificas opera tua, quia in temetipso minoratus es. Aedificas domos, quia projectus es de habitaculo conscientiae tuae. Plantas vineas et facis hortos, quia germina sapientiae in corde tuo aruerunt. Exstruis piscinas, qui fontem vitae intus salientis non habes. Silvam irrigas lignorum germinantium, quia umbram quaeris luce veritatis amissa. Quid tibi cum istis delectationibus infelix, et bonorum tuorum oblite? Ubi est nunc quod paulo ante proposuisti a vino abstrahere carnem tuam: qui modo omni lascivia et vanitate inebrias animam tuam? Nunquid ita quaeritur sapientia? Exisse illic videbaris, quomodo tam cito reversus es? Quomodo? nisi quia in circuitu ambulasti, et involuta fuit semita tua, et reduxit te parcimonia [Col. 0170B] ubi gula prostraverat. Ecce iterum in voluptatem corruisti, et captivus factus es vanitatis. Quomodo huc venisti, nisi quia audisti vocem ejus et abscondisti te? Haec est enim umbra vanitatis sub qua lates, ne videas veritatem. Quomodo ergo huc venisti? Nonne debueras quaerere sapientiam? Sed mens tua longe exsulans a veritate et viam veritatis ignorans, unde ab uno se vitio voluptatis per continentiam gulae cohibuit: inde licentius in omnem se lasciviam et superstitionem per concupiscentiam oculorum effudit; et eo nequius nunc in toto corrumpitur, quo magis in parte quantulacunque correcta videbatur. Prius enim corrumpebaris et humiliabaris; quoniam vidisti et intellexisti quod patiebaris, nunc sub specie virtutum, vitiorum praeda [Col. 0170C] factus es. Intra avaritia sub obtentu parcimoniae, et dum persuadet animo in rebus habitis temperantiam non deserere, facit non profutura servare. Inde multiplicatis divitiis superbia sequitur, dum id quod per ambitionem quaesitum est, ad elationem possidetur. Inde omnia haec portenta vanitatis orta sunt, quod mens stulta in rerum experimentis verum bonum extra existimat inveniendum, non quasi per ea quae foris sunt, verum bonum intus quaerendum sit, sed quasi in eis consistat. Idcirco sine modestia audacter per omnia se diffundit; et quae in abstinentia carnis afflictionem invenerat, alio aditu reperto per concupiscentiam oculorum, carnalem affectum multiplicius pascit. Neque enim lascivientis [Col. 0170D] sufficit, ut in rebus quae ad humanam servitutem factae sunt, et jucunditatem delectetur, nisi etiam superbia aequalitatem conditionis transgrediens, hominibus dominetur. Hoc est enim quod post caeteras et inter caeteras superstitiones suas adjungit, dicens.

Possedi servos et ancillas, multamque familiam habui. Dominus factus est hominum, qui servus erat vitiorum. Quanto melius esset tibi Dominus, et hic socius? Nam illic dominari, regnantis foret probitas. Hic vero dominari, non repugnantis probitas est, sed prementis iniquitas, et patientis utilitas. Sed gloriae animal speciem attendit exterius, morbum interius non attendit. Putat magnum esse quod inflatum est, et ideo gaudet exterius magnus videri. [Col. 0171A] Introrsus autem vacuus et inanis esse non timet. Possedi, inquit, servos et ancillas, multamque familiam habui. Quid multa familia sine possessione multa; et pecunia multa, atque abundantia sumptuum facere potuisset? Propterea adjunxit, et ait:

Armenta quoque, et magnos ovium greges ultra omnes qui fuerunt ante me in Hierusalem. Ecce abundantia. Gloria ubi est? Coacervavi mihi argentum et aurum, et substantias regum et provinciarum. Quanta gloria. Et quid sequitur: nisi quod mens procax ad jactantiam cito per lasciviam mollescit et enervatur et dicit:

Feci cantores mihi et cantatrices et delicias filiorum hominum, scyphos et urcelos [urceos] in ministerio [Col. 0171B] ad vina fundenda: et supergressus sum opibus omnes qui fuerunt ante me in Hierusalem. Sapientia quoque perseveravit mecum. Grandis fiducia. Ideo secure peccasti. Ideo confidenter effudisti cor tuum in delicias voluptatis, et super illecebras pulchritudinum et jucunditatum vanitatis. Quare? quia sapientia perseveraverat tecum. Quare enim tu intus positam quaereres; si ipsa foris vagum non reliquit? Quae tamen est ista sapientia quae ita discursus amat, et secretum fastidit? Vide ne forte similitudo fallat te, et non sit sapientia quod sapientia esse videtur. Cave ne in umbra filiorum decipiaris, ubi latuit pater tuus qui veritatem videre non potuit. Umbra enim obscurum facit; et si requiem habere videtur, lumen non habet. Cave ergo ne et tu dum [Col. 0171C] sub umbra, foliorum requiem quaeris, incipias pati caliginem. Nec possis in umbra positus clare discernere; quia imago quae apparet umbra, sola est, non veritas. Hanc ergo umbram foliorum suspectam habe, ne decipiaris. Quae sunt folia? Species rerum visibilium folia sunt; quae modo quidem pulchra et virentia apparent, sed cadent subito cum turbo exierit. Quae sunt folia? Domus, vineae, horti, piscinae, sylva lignorum germinantium, familiae, possessiones, aurum, argentum, substantiae regum et provinciarum; lyrae, citharae, tibiae, organa, scyphi, et urcei, et vasa pretiosa divitiae et pompae, et gloria: omnia haec folia sunt. Quare folia? Quia vana, quia caduca, quia transitoria: ideo folia. Virent quidem [Col. 0171D] modico tempore, sed cito arescunt et cadunt. Sed tamen dum stant, umbram faciunt et habent refrigerium suum; sed est obscura umbra et inimica lumini. Carni quidem ad tempus refrigerium praestare videtur, sed oculos caligare facit. Idcirco suspectam habere debemus umbram, nec facile credere iis quae videntur in umbra. Fallunt enim oculos imagines; quia et ipsa umbra imago est, non veritas. Ideo dixi ut suspectam habeas umbram, qui te sub foliis positum confiteris. Sub foliis es, in umbra es, et sapientiam juxta te vides. Vide diligenter ne forte non sit sapientia, sed aliud aliquid latens sub specie illius. Quae est enim sapientia in umbra foliorum? Nam umbra foliorum delectatio est, et jucunditas in specie et pulchritudine rerum transitoriarum. Et [Col. 0172A] habet ista sapientiam suam. Sic enim homines vocant sapientiam qua ista requies, et tranquillitas ista carnis callide et astute quaeritur, et prudenter conservatur. Et ista est sapientia, qua filii hujus saeculi et filii tenebrarum prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua (Luc. XVI) , quae perseverat cum iis qui jacent in umbra foliorum; et lumen verae sapientiae, apud quam stultitia est sapientia ista, videre non possunt. Quia enim ad sola commoda carnis respiciunt, detrimenta animae non attendunt, et quia cauti esse volunt ubi timendum non est; stulti, et imprudentes fiunt tibi, ubi periculum grave est et intolerabile detrimentum. Nam quae est sapientia, carnem fovere et animam negligere? Quae est sapientia id quidem, quod modico tempore molestum [Col. 0172B] est carni, tota intentione fugere; et id quod animae semper exitiale esse constat, non cavere? Haec est sapientia de qua iste gloriatur sub umbra foliorum jacens. O folia, et umbra qualis est fructus vester? vide Adam qualia sunt folia tua, et qualis est fructus tuus? Abscondisti te, et folia tua umbraculum praebuerunt ut tectus non videres veritatem. Manducasti, et fructus tuus cibum praestitit, ut corruptus edulio perderes immortalitatem. Recognosce, miser; recognosce malum tuum; recognosce miseriam tuam; recognosce ubi es et qualis factus es. Convertere de umbra ad claritatem luminis, ut non solum verba audias, sed etiam faciem videas veritatis.

Cumque me convertissem ad universa opera, quae fecerant manus meae, et ad labores in quibus frustra sudaveram, vidi in omnibus vanitatem et afflictionem animi, et nihil permanere sub sole. Audivimus supra, iste quanto studio divitiis congregandis augendisque rebus insudaverit; ac deinde lasciviae, et voluptati experiendae, in iis quas paraverat, rerum affluentiis, quemadmodum animam suam effuderit, ipso testante cognovimus: nunc vero quid post haec omnia subjungat, audiamus. Cum, inquit, me convertissem ad universa opera, quae fecerant manus meae, et ad labores in quibus frustra sudaveram, vidi in [Col. 0172D] omnibus vanitatem, et afflictionem animi, et nihil permanere sub sole. Hoc itaque in principio quaestionem nobis ingerit, quomodo nunc primum iste conversum se dicat ad videndum opera sua cum nihil aliud hactenus fecisse videatur, quam his rebus intentionem adhibuisse, et studium? Quando magnificavit opera sua, aedificavit domos, plantavit vineas, et hortos fecit, et pomaria, atque piscinas exstruxit, servos et ancillas habuit, armenta et greges, argentum et aurum, substantias regum et provinciarum, et delicias filiorum hominum. Quando denique non solum opere, sed et mente quoque rerum se suarum amori, et voluptati tantum immerserat, ut hanc partem suam existimaret; neque ob aliud quodam modo se factum crederet, quam ut [Col. 0173A] oblectaret se in his omnibus, quae paraverat: nunquid non videbat quod faciebat? Sed vidit speciem, non praevidit corruptionem. Vidit quid esse videbantur, quae stabant, sed non attendit quid facta fuissent, quae perierant. Amor enim praesentium, dum in se totam animi intentionem converteret, et in eorum, quae videbantur fallaci specie per carnis aspectum ingressus cordis quoque oculos occuparet, simul et praeteritorum memoriam abstulit, et futurorum providentiam abscondit. Unde factum est, ut dum ad ea quae videbantur sola respiceret, in ipsis quoque veritatem agnoscere non valeret, simulque in suis operibus, et conversus, quae concupisceretur videret speciem; et aversus, quae caveretur non agnosceret vanitatem. Fit autem nonnunquam ut [Col. 0173B] temporalia bona tunc citius vana esse deprehendantur, cum magis abundare coeperint, quae saepe cum non habentur prodesse potuisse existimantur, si adfuerint. Cum vero habita, mentis inopiam, nec in sua affluentia expellere valeant; tunc primum experienti, quam exiguum pro laborantibus fructum conferunt manifestant. Unde convenienter iste post tantam rerum omnium affluentiam, usumque voluptatum; conversum se dicit, ut intelligeret vanitatem suam. Quia cum experiri coepit, quod felicem facere non poterant habita, tunc agnovit quod multo magis miserum fecerant casso labore quaesita. Cum, inquit, me convertissem ad universa opera, quae fecerant manus meae; videlicet respiciens qualis fructus tantos labores sequi potuisset; tunc, ait, inveni [Col. 0173C] non aequa lance recompensari mihi fructum laborum meorum, ideoque frustra me laborasse judicavi respiciens labores in quibus frustra sudaveram. In omnibus enim vanitas et afflictio animi. Prius afflictio, postea vanitas, sed et post vanitatem afflictio; et ante vanitatem afflictio; et in vanitate afflictio; et totum vanitas, et totum afflictio. Vana quippe sunt universa, quae suis dilectoribus, et cum sunt, non exhibent, quod promittunt; et cum teneri existimantur pertranseunt. Sed poterat fortassis tolerabile videri, si sola vanitas esset, et afflictio non esset. Nunc autem, et ante vanitatem afflictio, et in vanitate afflictio, et post vanitatem afflictio, quoniam nec sine labore acquiri, nec sine sollicitudine conservari, [Col. 0173D] nec sine dolore amitti possunt, quae cum amore possidebantur. Ideoque et totum vanitas, et totum afflictio; quia, et in afflictione vanitas, et in vanitate afflictio. Et propter hoc recte conversus ait: Vidi in omnibus vanitatem, et afflictionem animi: et nihil permanere sub sole. Eruditus namque in propriis, etiam aliena judicare coepit; et quod in parte cognoverat, veraciter de toto pronuntiabat, dicens: Nihil permanere sub sole. Hinc vero colligi potest, quantum in rebus aliis, sive ad bonum sive ad malum conducat homini nosse qualis homo ipse fuerit sibi. Nam secundum aliquid omnia hoc tibi esse incipiunt, quod tu ipse fueris tibi. Si teipsum non vides, nihil bene vides. Si in tui judicio non falleris, facile dirigeris in alieno. Sicut hic quoque [Col. 0174A] conversus, et directus cum de suis operibus subjunxisset: Vidit in omnibus vanitatem et afflictionem animi; statim quasi in propriis eruditus, aliena dijudicare incipit, et de judicio suorum operum sententiam format universorum, dicens: Et nihil permanere sub sole. Sed quia ad perfectum non sufficit mala reprobare, nisi etiam bona eligere, quis noverit; subjunxit, et ait:

Transivi ad contemplandam sapientiam. Hebraeus transiens interpretatur. Hebraeus ergo factus est iste ad contemplandam sapientiam. Et erat quidem ipse etiam prius Hebraeus secundum carnem, sed hebraeus non fuit secundum veritatem, donec transire coepit ad contemplandam sapientiam. Quemadmodum Judaeus secundum carnem dicitur, et Judaeus [Col. 0174B] secundum veritatem, ita alius Hebraeus est secundum carnem, et alius Hebraeus secundum veritatem. Qui autem in manifesto secundum carnem Judaeus est et qui in manifesto secundum carnem Hebraeus est, non vere Judaeus est, et non vero Hebraeus. Sed qui in occulto secundum spiritum Judaeus est, et secundum spiritum Hebraeus est, vere Judaeus est et vere Hebraeus. Nam multi transeunt secundum carnem, et non transeunt secundum veritatem; quia non transeunt ut perveniant ad veritatem. Facilius maria transeant, et longinquas peragant regiones, quam pertingant ad veritatem, et ipsa prope est. Prope est, inquit Scriptura, verbum in ore tuo (Rom. X) ; et veritas verbi in corde, et ipsum verbum est veritas, quia veritas verbum est. [Col. 0174C] Et cum tam prope sit ipsa veritas, nihil tamen longius ab iis qui stultitiam amant. Quid autem stultius quam semper ima respicere, et vultus habere pronos in terram? Hoc enim bestiis datum est, quibus ultra nihil appetere est concessum. Sapientia autem habitat in supernis; ad quam erigi nolunt, qui bestiis comparati sunt et terram intuentur. Haec est ipsa stultitia, de qua transivit iste ad contemplandam sapientiam, cum falsa bona, quae in terra amaverat, despexit, et ad vera bona, quae sursum sunt, contemplanda et amanda se erexit; quia in his quae deorsum sunt sub sole omnibus vanitatem aspexit. Propterea cum vidisset in omnibus vanitatem et afflictionem animi, et nihil permanere sub [Col. 0174D] sole, transivit ad contemplandam sapientiam supra solem. O quam difficilis transitus et quam multorum dierum via infirmos gressus habentibus! Et nescio an tota vita hominis sufficere possit ad conficiendum hoc iter. Quis enim in hac mortali vita degens, sapientiam plene apprehendere poterit? Sapientia enim de occultis trahitur et in occultis invenitur; et semper secretum amat sapientia, nec se contemplandam praebet, nisi iis, qui ingrediuntur ad eam. Sed hoc valde grave est infirmis animis, ut dilecta relinquant, et deserant amata; et ad ea transeant appetenda, quae non norunt, nisi doloribus suis erudiantur; et amara esse incipiant, quae ante dulcia fuerunt; et ita quodammodo multi retrahantur, et compellantur intrare, et transire ad contemplandam [Col. 0175A] sapientiam. Nam cum gustare coeperint et intelligere suavitatem et jucunditatem sapientiae: tunc jam compelli opus non habent, sed sequuntur volentes; et libenter universa despiciunt, et relinquunt omnia, ut transeant ad contemplandam sapientiam; et tunc cito perveniunt, quia currunt velociter et ardenter requirunt, et incipit prope esse illis sapientia, quia ipsi appropinquant ei, et non elongant ab ea in concupiscentias alienas. Sic cum esset Moyses in deserto pastor animalium, et Aethiopissam haberet uxorem, non noverat adhuc nisi ignem consumentem; propterea mirabatur, quod rubus ardebat, et non comburebatur (Exod. III) . Quandiu enim animus desideria sua in infimis voluptatibus pascit, et carnali concupiscentia vinctus nondum ad amplexus [Col. 0175B] sapientiae pervenit in igne consumente est et devorante usque ad perditionem. Flamma enim libidinis et amor carnis eos quos accendit, consumit. Amor vero sapientiae lumen habet; sed consumptionem non habet, et si accendit frigidos, ardentes tamen non comburit. Propterea Moyses mirabatur quomodo ardebat rubus, et non comburebatur. Nam et ipse ardebat, quia uxorem Aethiopissam habebat; neque hoc ei miraculum fuit, sed ardere et non comburi: quod expertum non fuit, hoc ei miraculum fuit. Et ipsum miraculum trahebat eum, et hortabatur ut transiret et videret visionem maximam, quomodo rubus ardebat, et non comburebatur; et currere coepit in concupiscentiam suaviorem; et oblivisci desideria antiqua ubi ardebat et comburebatur, [Col. 0175C] atque Aethiopissae uxoris amorem fastidire; quia nigra erat et formosa non erat; neque similis ad illam Sunamitem, quae senes calefacit et juvenes non urit. Hujus non enim Sunamitis, id est sapientiae, amorem significabat ignis ille quo rubus ardebat et non comburebatur, et ideo Moyses, postquam transivit ad videndam visionem, ac sentire coepit quam suaviter arderet flamma ejus, non amplius teneri potuit Aethiopissae uxoris amore, sed accenso corde meliori igne, usque ad colloquium altissimi pervenit, et missus est in populi salvationem. In igne enim ei Deus loquebatur, et de igne audiebatur, et per ignem intelligebatur. Et erat intus flamma, quae cor succenderat, qua sicut rubus ardebat, et non comburebatur. Mens ipsa in igne Deum [Col. 0175D] conceperat: et per ignem Deum cognoscebat. Nisi enim arsisset, non vidisset nec cognovisset; quia ignis ipse dilectio est, et dilectio ipsa cognitio. Cognovit ergo et dilexit, vidit et arsit, gustavit et amavit, et vicit ignis ignem, dilectio superavit delectationem. Contempta est Aethiopissa deformis et nigra; quam sua flamma fuscaverat, et amor ipse suus, non amabilem faciebat. Contempta est in comparatione pulchrioris; neque ultra servire pro illa voluit, qui se cum illa servum semper futurum agnovit. Vita enim carnalis, et concupiscentia carnis ex Patre Deo non est, sed ex patre diabolo, et ipsa amatores suos, patris sui servituti addicit, et subjicit dominationi. Et servit Moyses, et pascit [Col. 0176A] pecora; et amorem foedae conjugis turpi famulatu mercatur, nec potest liber esse, donec Deus in igne adveniat, et appareat in dilectione. Tunc enim facile contemnit, quod male amaverat; cum gustare coeperit, quod dulcius concupiscat. Et jam pro Aethiopissa Moyses servire non dignatur; quam et si postea sequentem non abjicit, non suscipit tamen ad dilectionem. Curam enim carnis, amator sapientiae effectus sic admittere debuerat, ut proterve lascivienti se per affectum non subjiceret; sed tamen infirmanti et obsequenti condescenderet per compassionem. Aliud est enim amare ad gaudium, aliud sustinere ad usum. Aliud in societatem dilectionis suscipere atque aliud in parte compassionis sustinere. Vita carnis in necessitate portanda est, sapientia [Col. 0176B] in dilectione socianda. Illa propter se appetenda est, ista propter se fugienda propter nos sustinenda. Ideo Moyses post visionem non servit in Madian patri Aethiopissae, neque ipsa amplius parit filios quasi a toro repulsa, ubi locus amoris est et dilectionis; et alia pulchriore atque amabiliore recepta ex cujus consortio non fuscus, sed luminosus fieret vultus Moysi, cujus amor in illo igne monstrabatur; quando rubus ardebat, et non comburebatur. Cucurrit autem Moyses ut transiret, et contemplaretur visionem quia nondum adhuc sapientiae ignem conceperat neque senserat suavitatem. Ideo mirabatur et ipsa admiratione trahebatur, ut appropians calefieret et arderet. Et ignis ipse, qui absentem illuminabat, appropinquantem accendebat. Propterea appropians [Col. 0176C] solvit calceamentum, libenter jam carnalibus concupiscentiis abrenuntians, degustata illius amoris dulcedine et agnita suavitate. Quid enim concupiscentia carnis potuisset amori sapientiae comparata? Propterea ergo Moyses festinavit currere et videre visionem, atque transire ad contemplandam sapientiam. Et manifestum factum est, quomodo ille transivit, et quomodo pervenit ad contemplandam sapientiam. Quantum in illa vidit, et quantum de illo agnovit, et quomodo amicus factus est sapientiae, usque in profunda ejus penetrans et conscius secretorum illius. Et quam multi sunt ab initio, qui sic transire voluerunt ad contemplandam sapientiam? Primus Abraham magnus ille pater de igne Chaldaeorum exivit, et transivit ad contemplandam [Col. 0176D] sapientiam, et venit in terram visionis, quam monstravit ei Deus et vidit claritatem sapientiae et gavisus est. Et Isaac ad meditandum egressus fuerat, et transivit ad contemplandam sapientiam; et locutus est cum eo Deus. Jacob quoque ad contemplandam sapientiam pergens transivit de Mesopotamia veniens, et vidit Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima ejus (Gen. XXXII) . Post istos, omnes patriarchae et omnes prophetae transiverunt, et omnes sapientiam contemplari voluerunt. Et venit novissime sapientia ipsa, et transivit, et contemplati sunt eam amici ejus; quoniam ad hoc venerat ut videretur, ne incassum quaereretur, si nunquam videretur; et dixit eis, qui transiverant, ut contemplarentur [Col. 0177A] eam. Beati oculi, qui vident quae vos videtis. Multi reges, et multi prophetae voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt; et audire quae auditis, et non audierunt (Matth. XIII) . Hoc dixit, et transivit, ut post illam transirent, qui eam contemplari concupiscerent, ne forte jam non quaereretur, si semper videretur. Et secuti sunt post eam alii multi, et pertransiverunt plurimi, et multiplex facta est sapientia. Et multi transire voluerunt, et pervenire non potuerunt; quia viam non tenuerunt. Alii transierunt, et pervenerunt. Alii transire voluerunt et pertransire non potuerunt, quia per se ire putaverunt. Nam etiam gentium philosophi, et ipsi ad contemplandam sapientiam transire voluerunt, sed erraverunt atque evanuerunt, quia semetipsos ducere [Col. 0177B] putaverunt. Et tamen transire coeperant, et pervenerant usque ad aliquid et ad viam accesserunt; sed viam non intraverunt, quia in Christum non crediderunt. Vultis scire usquequo pervenerant? In terra erant corpore, et ascenderunt mente et transiverunt terrena omnia, coelestia scrutando. Usque ad lunam et usque ad solem, usque ad sidera coeli, denique usque ad ipsum coelum et usque ad ipsum firmamentum ingenio suo ascenderunt, et intellectu pervenerunt. Et quid erat ultra quo pergere potuissent? Sed sapientia super omnia est, neque inveniri potest intra omnia, per quam omnia facta sunt. Nihil horum est, a quo est omne quod est. Sed ubi illud invenire potuissent? Non videbatur, et tamen quaerebatur; nec latere potuit, ut non loqueretur, [Col. 0177C] nec investigari ut inveniretur. Sapientia intus erat, et ipsi foris erant; et ingressi sunt mente post eam, ut transirent ad contemplandam sapientiam. Et investigaverunt, et perscrutati sunt sapienter; et comprehenderunt secreta naturae, et invenerunt occulta multa; et nihil horum sapientia fuit, quia omne hoc per sapientiam factum fuit. Supra omnia quo ascenderunt, intra omnia quo intraverunt; et non erat ultra aliquid ubi sapientiam quaerere potuissent. Et ceciderunt et defecerunt scrutantes scrutationes; et visum est illis divinum aliquod esse supra omnia, et tamen illud non cognoverunt neque intellexerunt; sed videntes amplius caligaverunt, quia infirmis oculis contra lumen splendidum impegerunt. Et coeperunt falsa multa de vero existimare; et Deum [Col. 0177D] corde suo perverso comparare, non quod ipse erat, sed quod ipsis videbatur, qui videre non potuerunt quod erat. Illi autem bene videre se existimaverunt, et in cogitationibus suis evanuerunt; et pejus excaecati sunt et inventi sunt profundius errantes, subtilius perscrutantes. Alii autem subtilius moribus sapientiam quaerendam putaverunt; et facti sunt plurimi bonorum suorum contemptores, sed non vitiorum suorum correctores. Et isti quoque usque ad aliquid pervenerunt; quia speciem veritatis habuerunt, sed veritatem non tenuerunt. Abjecerunt pecuniam; sed malitiam retinuerunt. Quod foris erat mundaverunt, et quod intus erat pollutum tenuerunt. Hoc autem sapientia non fuit; quia veritas non [Col. 0178A] fuit, sed falsa imago sola. Illi autem putaverunt se per iter virtutum incedere; sed quo tenderent nesciverunt, quia directionem suam et finem non cognoverunt. Et erant adhuc alii qui virtutes quasdam habuerunt et naturali ductu in eas ferebantur; et transierunt et pervenerunt usque ad aliquid; et ex parte quadam naturae, qua non tota corruptioni subjacuit, bonum viderunt et concupierunt. Et datum est eis multa posse de studio virtutum; et affectu probo ad bonitatem proclivi. Quis hoc nescit quantos et illi viros virtutum habuerunt, et quanta illi miranda et imitatione digna fecerunt: sectantes justitiam, pietatem colentes, servantes castimoniam, patientia confirmati, stabiles fidelitate, prudentia circumspecti, et quid dicemus? Nunquid haec omnia [Col. 0178B] bona non fuerunt? Fuerunt utique, sed naturae non gratiae; conditionis, non reparationis: bona quae natura conservaverat ne tota corrumperetur, non bona quae gratia dederat, ut natura a corruptione liberaretur. Bona quae naturae quidem gratia primum conditae dederat; postea corruptae reliquerat; sed a corruptione purgandae non superaddiderat. Bona quibus bene conditae naturae pulchritudo probaretur; non quibus glorificandae celsitudo acquireretur. Bona igitur pro parte sua omnia ista fuerunt, sed vera bona non fuerunt; quia mentem per intentionem ad summum bonum non direxerunt. Et his omnibus sapientia inventa non est; quia in veritate non est quaesita; et non appropinquavit, vel illis, ut eorum oculos ad veritatem illuminaret; vel [Col. 0178C] istis ut eorum gressus ad virtutem dirigeret. Atque ideo nec caeci eam invenire potuerunt, nec claudi ad eam pervenire. Sed dicat iste noster Hebraeus qui fecerit, quantum transitu suo profecerit; quoniam, et ipse se cum caeteris ad contemplandam sapientiam transire testatur, dicens: Transivi ad contemplandam sapientiam. Hoc est ergo quod considerare debetis. Qui enim ad sapientiam transit stultitiam relinquit. Et quid est quod sequitur?

Errores quoque, et stultitiam. Si ad sapientiam transit qui ad contemplandam sapientiam transit, quomodo a stultitia recedit, vel errorem relinquit, qui ad contemplandos errores et stultitiam transit? Sed sapientia lux est; error autem et stultitia tenebrae sunt. Qui autem in tenebris est, nec tenebras [Col. 0178D] videt, nec lucem. Qui vero in luce est, et tenebras videt, et lucem; quia omnia quae arguuntur, arguuntur per lucem. Quoniam igitur tenebras suas videre non potest, quia adhuc ipse in tenebris est, sed a tenebris ad lucem venit, ut videat per lucem, et tenebras, et lucem; non per tenebras tenebras, et per lucem lucem, sed tenebras et lucem per solam lucem. Nemo ad tenebras vadit, ut tenebras videat; sed ad lucem venit ut videat per lucem non solum lucem, sed et tenebras et lucem. Qui ergo videre vult tenebras suas, recedit ab eis, ne in tenebris sit ipse, et nihil videat: et transit ad lucem ut per lucem, et tenebras pariter et lucem videat. Recte igitur ecclesiastes cum ad sapientiam contemplandam [Col. 0179A] transit: errores quoque et stultitiam contemplaturus ad ipsam venit, quasi ad lucem, ut in ipsa videat, et tenebras et lucem. Hoc est, ut in ipsa videat, et quod ipsa est sapientia; et per ipsam videat errores, et stultitiam, quod ipsa non sapientia. Nam qui sapientiam videt, videt quod ipsa est sapientia; et qui errores et stultitiam videt, videt quod ipsa non est sapientia; et tamen sapientiam videre, et errores, et stultitiam videre non nisi per ipsam potest, et ipsa est sapientia. Qui ergo ad contemplandos errores et stultitiam contemplandam transit, ad sapientiam transit; quemadmodum, qui ad contemplandam sapientiam transit, ad sapientiam transit. Cum tamen altera id est errores et stultitiam contemplatur ut fugiat; ad alteram vero, hoc [Col. 0179B] est ad sapientiam, ut eam contempletur, accedat; quia utrumque sapientia non est, sed utrumque contemplari sapientia est, et qui ad utrumque contemplandum transit, non ad aliud quam ad sapientiam transit: neque aliud quam errores et stultitiam relinquit. Dicat ergo: Transivit ad contemplandam sapientiam erroresque et stultitiam. Quid est error: nescire quod rectum est. Quid est stultitia? scire et non sequi. Quid est sapientia? cognocere et amare bonum. Malum vero cognoscere et odisse, et ipsum est sapientia; et prima sapientia, quia odisse malum, bonum amasse est; et cognovisse malum, rectum intellexisse. Quapropter cognoscere et amare bonum sapientia est, et ipsum est odisse malum et cognovisse. Et hoc totum in sapientia [Col. 0179C] cognoscitur, cum sapientia videtur et quo ipsa est ut diligatur; et quod ipsa non est, sed per ipsam manifestum est, ut odiatur. O quam bonus transitus iste est; et quam feliciter migrat, qui ad contemplandam sapientiam migrat! Quid mirum est si Deus Hebraeorum Dominus Deus est, qui tales transitores facit, et ad talia transire facit? Transite ad me, inquit Sapientia, omnes qui concupiscitis me, et a generationibus meis implemini. Spiritus enim meus super mel dulcis: et haereditas mea super mel, et favum. Qui edunt me, adhuc esurient; et qui bibunt me, adhuc sitient; qui elucidant me, vitam aeternam habebunt (Eccli. XXIV) . Quoniam doctrinam quasi ante lucanum illumino omnibus; et illuminabo omnes [Col. 0179D] sperantes in Domino. Vultis enim scire quomodo illuminat sapientia eos qui ad se contemplandam transierint? Istum ipsum interrogate, qui ad contemplandam sapientiam transivit; et considerate qualiter illuminatus sit, ex quo coepit videre eam. Nam prius quam ad ipsam contemplandam transisset; quam caecus fuerit, satis supra audistis, quando ire putavit ubi homini via non erat; quaerere et investigare universa quae erant sub sole; et magnum aliquid esse credidit illorum investigare naturam, quae extra hominis naturam consistunt; quae, etsi sciantur quantum in ipsis est, nec salutem conferre possunt, neque si nesciantur, auferre. Ibi ergo caecus fuit, non videndo neque cognoscendo in se quod potuit, nec pro se appetendo quod debuit. Sed [Col. 0180A] nunc illuminatus a sapientia, quid dicat, intendite.

Quid est, inquam, homo? Quid est, inquam? Non quaero quid est quasi admirando dignitatem, sed cognoscendo infirmitatem. Quid est homo? nihil est homo. Non aliquid tale est homo, ut sufficiens inveniatur ad hoc. Ad quid?

Ut sequi possit regem factorem suum. Si enim non potest consequi facturam multo magis factorem sequi non potest. Si non potest investigare quod factum est, eum qui fecit, quomodo potest comprehendere? Quid est homo ut sequi possit regem factorem suum? Regem suum et factorem suum. Idem ipse qui rex est, factor est. Factor est, quia creavit; rex, qui gubernat in eo quod creavit, et dirigit [Col. 0180B] ad quod creavit. Creavit enim in magno bono, et dirigit ad summum bonum. Quis est qui sequitur factorem suum? Qui vivit, ut factus est. Quis incedit secundum quod institutus est? Qui servat bonum quod creatus accepit, et quod natura contulit impollutum custodit. Iste sequitur factorem suum. Et quis est qui sequitur et regem suum? Qui tendit ad quod dirigitur; qui festinat pervenire quo invitatur; qui legibus bene praesidentis obtemperat; qui jubentis imperio spontanea se ad omnia voluntate inclinat. Iste sequitur regem suum. Sed quis est homo qui Deo respondere possit? Quis sufficiens invenietur reddere vicem Deo? Si ipse praecedit, et ut sequeris: ergo aliud illius est, aliud tuum. Imo si ipse bonum inchoat, tu consummas: quod minus [Col. 0180C] est illius est, et quod majus est tuum est. Si Deus praecedit bonum inchoando, tu subsequeris perficiendo; jam non solum aequalis Deo, sed major inveneris. Sed forte ipse praecedit ostendendo, ut sequeris imitando. Et ubi quod dicitur: Misericordia ejus praeveniet me et subsequetur? (Psal. LVIII.) Ubi est: Ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia? (Rom. XI.) Ubi est: Quid habes, quod non accepisti? Si autem accepisti, ut quid gloriaris, quasi non acceperis? (II Cor. IV.) Nam si ostendere illius est, tuum sequi: jam aliquid habes, quod non accepisti; neque ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, sed quaedam hominis sunt quae ex ipso non sunt, si aliqua potest per se homo quae per ipsum non [Col. 0180D] sunt. Sed non ad hoc illuminat sapientia, ut sic sentiat homo; aut si dicat quasi ex se aliquid habere possit homo, qui neque hoc a se habere potuit, quod est homo. Quid ergo dicit: Quid est homo, ut sequi possit regem factorem suum? Quod longe enim putas homo est a Deo ut pertingat ubi ille est? Quid enim est pertingere ubi ille est, nisi esse quod ille est? Et quid est Deus? Aut homo quid est? Videte quam longe sunt. Deus justus est et beatus; homo injustus et miser. Videte quantum distant justus et injustus, miser et beatus. Non potest autem esse cum beatitudine miseria, nec ad beatitudinem pervenire injustitia. Justitia via est; beatitudo patria. Peccati autem servus justus esse non potest, nisi fuerit a peccato liberatus. Videte [Col. 0181A] ergo quod non potest homo sequi regem factorem suum, nisi prius visitetur a rege factore suo. Non potest homo ad illum ire; sed ille potest, si voluerit, ad hominem venire. Propterea rex, et factor hominis venit ad hominem. Venit ad id quod homo erat, et factus est ipse quod non erat. Factus est homo pro homine, assumens nostram miseriam, retinens suam justitiam. Et apparuit inter Deum et homines mediator Dei et hominum homo Deus, appropians hominibus Deus per miseriam, nec recedens a Deo homo per justitiam. Ita Deus descendit ad unum, et homo ascendit ad unum: et in uno duo inventa sunt, alterum ex nostro, alterum ex suo: erant quippe tria quaedam. Deus erat, justus et beatus, et homo erat miser et injustus: et quia haec convenire [Col. 0181B] non potuerunt, posuit se in medio homo Deus conjungens miserum et justum, ut per justitiam miseriam vinceret, et justitiam ad beatitudinem repararet. Igitur cum esset nobiscum Emmanuel per justitiam quam ad nos attulerat, et per miseriam quam a nobis assumpserat, redire coepit unde venerat. Ut in homine per justitiam miseriam vinceret, et hominem cum justitia per miseriam ad beatitudinem revocaret. Tenuit igitur justitiam, et sustinuit miseriam quousque miseriam vinceret, et justitiam coronaret. Et cucurrit, et praecessit nos. Passus pro nobis, et exemplum relinquens nobis, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II) . Liberans nos a servitute peccati, ut et nos in miseria justitiam habeamus, [Col. 0181C] et per miseriam cum justitia ad beatitudinem transeamus. Promittens nobis quod accepit, si patimur quod sustinuit; ut regnemus cum ipso, si patimur pro ipso. Ita igitur Verbum incarnatum factor et rex noster, quia sequi ipsum non potuimus in sua majestate, praecessit nos in nostra humilitate, et de nostro viam statuit ut ad sua perveniamus. Sed nec sic quidem sequi eum posset homo, nisi adjutus esset ab ipso; quia nec justus homo per mortem ad vitam curreret, nisi ille qui peccatori dedit justitiam etiam patienti constantiam daret. Recte igitur, qui sapientiam contemplatus fuerat, et quam per se nihil homo agnoverat, dixit: Quid est homo, ut sequatur regem factorem suum? Vere enim iste ad contemplandam sapientiam transiverat, et [Col. 0181D] vere a sapientia illuminatus erat: multo magis nunc sapiendo veraciter hominis infirmitatem agnoscens, quam prius inaniter se ultra hominis possibilitatem extendens. Ibi enim elatus est ut deficeret, hic ut proficeret humiliatus. Illic extra se per elationem tumuit, ut in se evacuaretur, hic se per humilitatem ad se collegit, ut soli daretur. Et hoc totum sapientia fecit postquam eam contemplatus est, ostendens illi in luce sua prius tenebras ejus: postea, et lucem suam, et totum in luce sua, et per lucem suam. Et non erant tenebrae lux, nec in luce tenebrae erant; sed per lucem tenebrae videbantur, et a luce dividebantur, et ait:

Et vidi quia tantum praecederet sapientia stultitiam quantum differt lux a tenebris. Quomodo hoc videbatur? [Col. 0182A] Quia sapientia illuminat, stultitia excaecat. Et unde hoc probari potest, quod sapientia illuminat, stultitia excaecat? Intendite:

Sapientis oculi in capite ejus; stultus in tenebris ambulat. Modo probatum est quod sapientia illuminat, stultitia excaecat. In quo probatum est? Quia sapiens oculos illuminatos habet, stultus nihil videt. Si enim sapiens oculos illuminatos habet, ergo sapientia illuminat. Et sit stultus nihil videt, ergo stultitia excaecat. Nam sapientia lux est, et illuminat. Si habueris oculos quo illa attingit; si autem oculos habes ubi lux non est, oculos habes, sed nihil vides. Et quid prodest hoc? Sint ergo oculi tui ubi lux est, ne efficiaris quasi oculos non habens, si lucem non habes. Ubi autem est lux? Sursum est [Col. 0182B] lux ubi est sapientia. Nam sapientia sursum est; et lux sursum, et omnis lux de sursum venit. Et sicut deorsum tenebrae sunt sine luce, ita sursum lux sine tenebris. In medio vero post lucem tenebrae, et post tenebras lux. Propterea sunt dies coeli quos tenebrae non dividunt, neque obscurum interpolat. Et dies terrae sunt quibus tenebrae succedunt. Quia ubi sapientia semper est, semper lux est; et ubi sapientia non semper est, tantum lux est, quantum sapientia est. Et ubi sapientia nunquam est, nunquam lux est. Ergo lux est quo attingit sapientia, et quo non attingit sapientia, lux non est. Et quo non attingit sapientia, si attingit a fine usque ad finem, quid relinquitur extra quo attingere non [Col. 0182C] possit, quae totum penetrat et complectitur totum? Gyrum coeli circuivi sola, et profundum abyssi penetravi, et in fluctibus maris ambulavi (Eccli. XXIV) : attingens a fine usque ad finem fortiter, et disponens omnia suaviter (Sap. VIII) . Magna igitur quaestio est quidnam sit quo non attingit sapientia. Ubi oculi stultorum sunt, qui ambulant in tenebris et non vident. Aliam itaque Scripturam interrogemus, ubi sunt oculi stultorum, qui in tenebris ambulant et non vident. Dicit enim: Oculi sapientis in capite ejus; oculi autem stultorum in finibus terrae. Ergo in finibus terrae tenebrae sunt, et propterea non vident stulti qui ambulant in tenebris, quia oculos habent in finibus terrae. Nam si lumen ibi est ubi oculos habet, non ambulant in tenebris stulti; sed [Col. 0182D] illuminatos habent oculos et vident. Si vero stultus in tenebris ambulat, et oculi stultorum sunt in finibus terrae, ibi procul dubio tenebrae sunt, ubi oculi videre non possunt. Et ubi est hoc? In finibus terrae. Ergo procul sunt tenebrae, et lumen prope est. Quare ergo facilius tenebras invenimus quam lumen? Forte, quia nos longe non sumus a finibus terrae et habitamus juxta populum tenebrarum, neque perreximus adhuc a finibus terrae ad audiendam sapientiam Salomonis (III Reg. X) , ubi lumen est: idcirco impingimus in tenebras et caligamus a luce. Ipsa tamen lux prope est et ingerit se; sed lippientes oculi fuscum amant, et converterunt in tenebras. Ergo prope est lux, nos autem longe sumus; et tenebrae longe sunt, et nos propinquamus ad illas.

Ubi tamen sunt tenebrae, et ubi est lux? Et quis est finis? et finis quo attingit sapientia. Et qui sunt fines terrae, ubi sunt oculi stultorum qui ambulant in tenebris, et non vident. Et quod est caput sapientis ubi sunt oculi ejus qui non ambulat in tenebris sicut stultus, sed illuminatos habet oculos? Ne forte ergo et nos in tenebris remaneamus, inquiramus lucem sapientiae, ut intelligamus, ubi ipsa maneat sapientia, et divisionem lucis et tenebrarum. Ubi finiuntur lux et tenebrae, et terminum uniuscujusque. Usquequo ipsa sapientia, et quid ipsa, et quid [Col. 0183B] extra ipsam, et quid sine ipsa. Primum, quia duos fines audivimus, alterum a quo et alterum usque ad quem se extendit Sapientia, attingens a fine usque ad finem fortiter, et disponens omnia suaviter (Sap. VIII) . Et nondum adhuc cognovimus qui sunt isti duo fines, et ubi sunt, et an finem habeant isti fines, et an ultra istos aliud aliquid sit, quo non attingit sapientia. Et si est, quomodo fines sunt qui non perveniunt ad finem? Si autem non est, quomodo fines terrae ubi tenebrae sunt, intra istos fines continentur, et tenebrae esse possunt in luce, quia Sapientia attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter. Primum ergo duo sunt fines rerum omnium. Alter est finis supra quem nihil, et alter sub quo nihil. Finis supra quem nihil, summum [Col. 0183C] omnium est. Finis sub quo nihil, infimum. Itaque duo sunt fines omnium, summum et infimum. Et quidquid in universitate est praeter summum et infimum, medium est inter summum et infimum. Et unumquodque quando magis discedit ab altero, tanto magis accedit ad alterum, sive a summo ad infimum, sive ab infimo ad summum. Vis nosse si forte Scriptura manifestius alicubi fines istos commemoret? Si ascendero, inquit Psalmista, in coelum, tu illic es; si descendero ad infernum, ades (Psal. CXXXVIII) . Ergo coelum et infernum duos fines constituit excursus sui. Nihil autem altius est coelo, et nihil profundius inferno. Itaque coelum summum omnium est; infernus infimum, supra [Col. 0183D] quod nihil et sub quo nihil, et pertingit Sapientia a fine usque ad finem, et implet totum ac penetrat. Si ascendo in coelum, inquit, tu illic es; si descendero ad infernum, ades. Non dixit, in coelo ades. Neque in inferno, illic es. Sed, si ascendero in coelum, illic es; si descendero ad infernum, ades. Ergo in coelo est, in inferno adest; in coelo manens, in infernum adveniens, in coelo exspectat advenientes, in inferno sequitur fugientes. Ascendentes in coelum illic eum inveniunt, descendentes ad infernum illic eum non effugiunt. Si ascendero in coelum, inquit, tu illic es; si descendero ad infernum, ades. Et tamen utrobique es, et ubi es, et ubi ades, pertingens a fine usque ad finem. A fine ubi es, usque ad finem ubi ades, fortiter, et disponens omnia suaviter. Ecce [Col. 0184A] modo distinximus duos fines ad quos pertingit sapientia, summum et infimum, quorum alter quasi locus est sapientiae ubi consistit; alter vero velut excursus quidam et, ut ita dicatur, meta porrectionis qua se extendit. Finis ille a quo exit sapientia, caput est, ante quem nihil. Finis vero in quem excurrit, finis ultra quem nihil. Finis ille caput est et finis. Finis iste non caput, sed tantum finis. Caput est ille finis, quia ab ipso, et non supra; finis est, quia usque ad ipsum, et non ultra. Alter autem finis, caput non est; quia ab ipso nihil: sed tamen finis, quia quidquid usque ad ipsum, non ultra ipsum. Ille igitur finis qui sursum est, quasi principium et origo est, supra quem nihil. Finis vero qui deorsum est, quasi meta et terminus ultra quem nihil. Omnium [Col. 0184B] enim rerum origo et principium a summo est; terminus autem et finis in infimo. Quapropter finis deorsum finis est, et tantum finis. Finis vero sursum, non solum finis, sed et caput et finis. Si ergo coelum sursum est et infernus deorsum, et nihil altius coelo, et nihil profundius inferno inveniri potest: principium est coelum, et infernus finis. O quam bonum principium, et quam malus finis.

Ideo fortassis oculi sapientis in capite ejus sunt, quia in medio constitutus respicit principium suum, ut ibi finem faciat ubi accepit originem. Non est enim bonum in alium finem finiri, ubi finis est consumptionis non consummationis. Propterea homo qui ad aeternitatem creatus est, solus inter omnia animalia vultum erectum habet, ut coelum contempletur; [Col. 0184C] et in finem consummationis tendat; et non solum visibile hoc coelum oculis corporeis suspiciendum existimet, sed mente quoque et cordis visione supra coelum usque ad invisibilia coeli, et spiritalia virtutum, oculos interiores clariore atque perspicaciore intuitu attollens, usque ad finem, qui non habet finem, in lumine aeternitatis contemplatione conscendat. Illud est verum coelum supra omne coelum: quod non solum coelum coeli est, sed coelum coelorum. Non primo secundum; sed primo, et secundo tertium. Propter hoc Paulus usque ad tertium coelum raptum se gloriatur (II Cor. XII) , qui ad summum omnium mente pervenerat: et non solum visibile coelum, quod et humana cogitatio superare [Col. 0184D] potest transierat, sed ea quoque, quae invisibilia super hoc visibile totum creata sunt omnia transgressus ad primum principium, et aeternitatis caput inspiciendum elevatus erat. Hoc est coelum tertium. Primum enim coelum visibile est coelum. Secundum coelum est visibilis coeli invisibile coelum. Tertium coelum est coeli visibilis et coeli invisibilis invisibile coelum. Primum coelum tantum est coelum, et terrae coelum. Secundum coelum, coeli coelum. Tertium coelum, coelorum coelum. Et hoc coelum supra se non habet coelum. Primum coelum est supremus status conditionis. Secundum coelum est supra conditionem provectus virtutis. Tertium coelum est sublime contemplationis. Primus infernus est infimus status conditionis. Secundus infernus est [Col. 0185A] sub conditione defectus iniquitatis. Tertius infernus est profundum damnationis. Primum coelum et primus infernus, finis et finis. Secundum coelum et secundus infernus, finis et finis. Tertium coelum et tertius infernus, finis et finis. Et ubique Sapientia: Pertingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. A primo coelo usque ad primum infernum, primus est excursus sapientiae. Incipiens enim a summo deorsum, et a supremo usque ad fundum rerum descendens, comitatur ac fovet cuncta quae operata est, ut non subsistant sine ipsa quae facta et creata sunt ab ipsa. A supremo autem usque ad infimum in universis quae subsistunt, singula quaeque quanto magis a perfecta pulchritudine consummatoque decore summorum degenerant, [Col. 0185B] tanto magis quasi fugientia quodammodo a sapientia elongant. Sed ipsa Sapientia fugam rerum a fine usque ad finem sequitur; quia in universis, quae fecit nihil ex toto deserens, singula quaeque a summis usque ad infima proprio convenientique suo generi decore moderando: his quoque se praesentem esse testatur. Eadem enim ipsa quae excellentissima creaturarum in summa et supereminenti pulchritudine disposuit; inferiora quoque consequenter coaptans et dispositione prosequens, usque ad fundum rerum nihil inordinatum relinquit. Pertingit itaque Sapientia ad finem usque ad ea quae in rebus omnibus infima sunt; quia in his etiam aliquid ejus invenitur, quae per infirmitatem conditionis et defectum naturae a summis longe recesserunt. Sed tamen ipsa [Col. 0185C] Sapientia in summis quasi permanendo consistit; ad infima vero quasi excurrendo pertingit, quia illa in perfecto decore suo immutabiliter subsistentia nusquam ab ejus similitudine defluunt. Ista vero per defectum fugientia per idipsum tamen, quod in suo genere retinent pulchritudinis, sibi quoque sapientiam adesse ostendunt. Pertingit ergo ubique sapientia, quia in omni quod est, pulchrum aliquid est, et omne quod pulchrum est, sapientiae opus est. Quod vero in eo, quod est, pulchrum non est, Sapientiae opus non est; quia quod pulchrum est in omni quod est, ipsa fecit: quod autem pulchrum non est, ipsa non fecit, sed permisit in eo quod pulchrum fecit. Quare ergo non totum pulchrum fecit in eo quod fecit: et quare non fecit, ut non pulchrum [Col. 0185D] nusquam esset in eo, quod fecit? Fortassis fatigata erat priora illa faciendo in quibus summam quamdam perfectamque pulchritudinem effecerat. Et idcirco caetera quomodo potuit, postea prosecuta est, faciendo quidem ut totum pulchrum esset quod in eis fecit, sed non faciendo, ut non pulchrum in eis non esset, quod non fecit sed permisit; quia ut omnino non esset, facere non potuit. Deinde itaque ad alia post alia descendendo, et alia post alia faciendo, tanto minus semper posterioribus operum suorum pulchritudinis ac decoris contulit, quando magis priora faciendo, et vires fortitudinis suae qua amplius posset, et qua sciret amplius, prudentiae suae vim ingeniumque consumpsit. Propterea rerum [Col. 0186A] ordo deorsum degeneravit ad infima descendens. Et nisi sapientia sibi prospexisset, ut in his tandem faciendi finem constitueret, non erat fortasse ultra pulchritudinis aliquid quod faciendis conferre potuisset.

Quid dicimus? Ergo in faciendo minorata est sapientia Dei? et debilis prosecuta opus suum in finem? Et ubi est pertingens a fine usque ad finem fortiter? Si fortiter pertingit Sapientia a fine usque ad finem: ergo non est defectu opificis, differens pulchritudo conditionis. Quare ergo non aeque pulchra sunt omnia, nisi ut magis pulchra sint simul universa? Nam si non essent differenter pulchra singula, non essent incomparabiliter pulchra universa; quia summa esset pulchritudo in singulis [Col. 0186B] quaelibet excellens illa foret, et caeteris omnibus eminentior, non esset omnis pulchritudo in universis. Ergo Sapientia a fine usque ad finem fortiter pertingit; quia sic opera sua usque ad fundum rerum persequitur, ut etiam defectum inferiorum ad universorum pulchritudinem moderetur, ut inde universitas magis pulchra sit, quod in universitate quaedam aliorum comparatione et respectu defectum patiuntur. Nam hoc ipsum, quod in quibusdam ejus operibus pulchris non pulchrum videtur, turpe tamen non est, ubi est; sed minus in parte pulchritudinis habet, quia hoc in toto pulchrum est ad quod est. Ergo in nulla parte turpitudo, sed tamen in quibusdam partibus major, in quibusdam minor pulchritudo est; quia ex eo in toto partium maxima [Col. 0186C] est, quod in partibus differens, et multipliciter variata distinctaque omnifariam pulchritudo est. Deinde sequitur, et dicit: Disponens omnia suaviter. Suaviter enim omnia disponit, quia in tam multis tamque diversis rerum generibus singula quaeque ad terminum suum promonens, nihil universitatis concordiam pacemque turbare permittit; sed sic unicuique quod suum est tribuit, ut dissimiliter currentia ad unum finem conducat, et ut unius operatio vim effectumque alterius non impediat. O Sapientia, quam late diffunderis, et tamen non dissiparis. Quam in longinquum porrigis te, et defectum non pateris! Quantus est excursus tuus, a summo usque in infimum! Quantum coelum distat a terra, et infernus [Col. 0186D] sub terra ubi est finis terrae, et ultra non est terra; quantum distat summum ab infimo, totum penetrat Sapientia. Et brevis est tamen via haec Sapientiae, et compendiosa porrectio, et modicum putat sibi omne quod est, ut transeat et apprehendat, et penetret; nec longe esse quidquid spatio porrigitur, quod bonitate proximum sit. Multo vero amplius distare a justitia iniquitatem et longinquius duobus, coelo a terra, et inferno sub terra. Justitia enim altior coelo est, et non solum coelo, sed etiam iis qui sunt in coelo. Angeli in coelo sunt, et a principio in coelo sunt; et inde supra id quod facti fuerant per justitiam ascenderunt. Et justitia altior coelo est, iniquitas profundior inferno. Profundior enim est omni, quod in creatura imum est, quia quod per iniquitatem [Col. 0187A] lapsum est sub omni creatura est; nec potest esse profundius quidquam eo quo nihil est pejus. Quantum igitur ascendit qui in coelum ascendit; tantum ascendit, qui ad justitiam proficit. Et quantum descendit, qui ad infernum descendit, tantum descendit qui ad iniquitatem cadit. Quantum autem ascendit, qui de inferno ad coelum ascendit, tantum ascendit qui de iniquitate ad justitiam redit. Quantum vero descendit qui de coelo ad infernum descendit, tantum descendit qui de justitia ad iniquitatem ruit.

Et in his omnibus ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ad abyssos, et anima eorum in malis tabescat (Psal. CVI) . Ergo coelum est justitiae, et infernus iniquitatis; et rapiuntur motus animorum [Col. 0187B] alterna fluctuatione incessanter quasi contrariis flatibus acti ascendentes, et descendentes; et fiunt exaltationes, et depressiones, et commotiones magnae in illo invisibili salo fluctuantium desideriorum. Venit spiritus bonus, et sursum impellit. Venit spiritus malus, et impellit deorsum: et ascendunt usque ad coelos, et descendunt usque ab abyssos, anima illorum tabescente in incerto malorum suorum. Et quid dicit? Si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero ad infernum, ades. Si enim ascendis in coelum justitiae, habes illic tecum sapientiam continentem te ne cadas; si autem descendis ad infernum culpae, adest illic sapientia apprehendens te ne effugias. Sursum dexteram habet, et deorsum [Col. 0187C] sinistram, pertingens a fine usque ad finem fortiter, et disponens omnia suaviter. Sursum fortis, deorsum fortis, ubique invincibilis. Sursum fortis est ut eos, qui in ipsa confidunt a malo conservet, et eos qui de se praesumunt in malum deserendo praecipitet. Deorsum fortis est, ut contemnentes pro malo condemnet, poenitentes a malo justificet. Ecce quantos in summo conservavit, quantos de summo praecipitavit, quantos de imo erexit, quantos in imo deseruit. Manifesta sunt judicia ejus: et qui seipsum novit, novit quomodo haec omnia quotidie Sapientia operatur in secreto cordis humani semper judicio praesidens: et occulta retributione ac dispensatione invisibili, merita examinando, nunc per gratiam assumit, nunc per justitiam deserit, nunc per lenitatem [Col. 0187D] parcit, nunc per districtionem punit. Et cum deseruerit iterum assumit, et cum assumpserit iterum derelinquit, ut nesciat homo finem suum, et sollicitus ambulet omni tempore vitae suae, ut qui jacent non desperent, et qui stant non praesumant. Si in coelo justitiae sunt, timeant ruinam. Si in inferno culpae, quaerant misericordiam. Ideo ipsa justitia primum descendit ad infernum; postea ascendit ad coelum, ut descendens, spem daret liberandis, ascendens viam ostenderet glorificandis. Attingit ergo sapientia a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Finem enim utriusque comprehendit, et boni videlicet quod est in ipsa; et mali pariter, quod in ipsa non est. Sed in eo quod est ex ipsa defluit ab ipsa, nec tamen omnino sine [Col. 0188A] ipsa, quia quod natura non gignit ex suo, coercet potestate in suo. Malum enim propriam sedem non habet, sed natura peregrinum a suo, in alieno commoratur, ut constet quod non est in suo; quia si bona non essent in quibus mala essent, mala omnino non essent. Cum enim malum aliud non sit, quam boni corruptio, et omne quod corrumpitur bonum, aliud est a quo deficit, aliud in quo consistit. Et in quo consistit bonum est, quod deficit autem a quo deficit a bono, malum est: defectus a bono alibi omnino esse non potest, nisi in eo, quod constat in aliquo bono. Igitur si nullum bonum esset, nullum omnino malum esset; quia non esset ubi esse posset malitiam, si non eam in suo pateretur, quae eam non fecit, Sapientia. Non enim Sapientia [Col. 0188B] malitiam fecit; sed in eo quod fecit, malitiam esse permisit, ut collata malitiae Sapientia vinceret, et comparata pulchrior appareret. Confert enim se, et commetitur Sapientia malitiae in operibus suis, et vincit eam utrinque, ut attingat a fine usque ad finem; quia Sapientiam malitia ad defectum currens non evadit, sed Sapientia malitiam ad provectum surgens transcendit. Ideo enim malitia ad defectum currens Sapientiam non evadit, quia non potest malitia ipsa, quae corrumpat invenire, nisi in iis quae Sapientia creavit. Sapientia vero propterea malitiam ad provectum surgens transcendit; quia non potest totum malitia corrumpere, quod Sapientia potuit creare. Ut ergo malitia comparetur, nihil per malitiam [Col. 0188C] ad non esse deduci potest, quod a Sapientia esse non acceperit; ut autem malitia superetur non totum quod a sapientia factum est, malitia corrumpit.

Currit ergo sapientia, ut attingat a fine usque ad finem transcendens malitiam in incorruptis bonis, quo malitia non accedit: et consequens malitiam in iis, quae corrupta sunt, quo malitia non praecedit. Non enim malitia Sapientiam praecedere potest, ut vel ante illius exortum prior inveniatur, vel post illius defectum, posterior quia et prius corruptione invenitur, quod aliquando corruptionem admisit, et posterius corruptione quod totum corrumpi non potuit, et supra corruptionem quo corruptio non accessit. Et propterea Sapientia malitiam vincit, et stultitiam praecedit; quia attingit a fine usque ad [Col. 0188D] finem, id est ab exortu omnis boni, ut malitiam transcendat ultra defectum cujusdam boni ut malitiam concludat. In quo enim omne bonum aliquando sine corruptione exstitit prior Sapientia agnoscitur. In quo autem etiam bono quod corrumpitur, post corruptionem aliquid superest boni, quod omnino corrumpi non potest, posterior Sapientia invenitur. Vincit ergo Sapientia malitiam; quia attingit a fine in quo omne bonum, initium accepit, usque ad finem, in quo etiam corruptum bonum post defectum boni in aliquo bono subsistit. Attingit autem a fine usque ad finem fortiter, ut ipsam malitiam potestate ad mensuram cohibeat, et ratione ad ordinem restringat, ne vel in finem se porrigat totum perimens corruptio, vel ad extrema se diffundat, [Col. 0189A] totum deformans confusio. Propterea ergo fortiter ubique pertingit subjiciens malitiam dominationi suae: et quidquid illa corruptionis ad confusionem ingerit, haec lege mirabili secretaque dispositione ad decorem operum suorum convertit, ex non pulchro efficiens, ut pulcherrimum fiat quod pulchrum est, et quod bonum per se constat, ex eo quod bonum non est, in consummationem bonitatis consurgat. Attingit ergo a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter. Nihil excipitur a suavitate ejus. Omnia disponit suaviter. Quae omnia? Prava et recta, bona et mala, obnoxia et adversa, omnia disponit suaviter: non solum bona, sed etiam mala; non solum recta, sed etiam prava; non solum obnoxia, sed etiam adversa. Omnia [Col. 0189B] disponit suaviter. Quam suaviter? Vultis scire quam suaviter disponit omnia? Sine violentia adversa subjicit; sine tumultuatione prava dirigit, et in pacatissimo regno suo, quod justitia intus tenet, mala quoque et adversantium vitiorum motus, sine coactione secreto ordine sapientissimaque dispositione servire facit. Tam suaviter enim omnia etiam non suavia disponit, ut omnia quae contra ejus voluntatem se erigunt, neque potenter exstinguat, ut nihil sint neque violenter compellat, ut nihil possint; sed esse sinens et posse annuens, currentia contra suam voluntatem manifeste permittit, et occulte conducit ad implendam suam voluntatem. Et cum mali volunt illa contra ipsam, sine ipsa volunt; cum autem possunt quod volunt, ab ipsa possunt. Cum vero faciunt [Col. 0189C] quod possunt, putant quidem et volunt facere se quod ipsa non vult; et tamen non aliud faciunt, nec facere queunt quam quod ipsa vult. Manifeste enim permittuntur et occulte conducuntur, ut suaviter disponantur; et pertingit usque ad eos Sapientia fortiter, ut ipsos ad suam dispositionem restringat; et disponit suaviter, ne ipsos contra eorum voluntatem compellat. Sed et si quando exterius violentiam pravis voluntatibus adhibendis, sive plectendis adhibet; nunquam tamen suavitatem suae dispositionis deserit; quia in se tranquilla permanens, unde adversantium pacem male quietam turbat: inde regnum justitiae suae solidius ad pacem componit. Propterea ergo pertingit a fine usque ad [Col. 0189D] finem fortiter et disponit omnia suaviter.

Restat nunc maximus ille et supremus Sapientiae excursus, a fine usque ad finem: qui nullum habent finem. Sursum sublime contemplationis, et deorsum profundum damnationis. Isti enim fines non habent ultra alios fines, quibus ipsi finiri possint; sed omnia usque ad ipsos, quae facta sunt ad ipsos, et ultra ipsos nihil. Ad istos duos fines universorum cursum, incipiens a medio sapientia hinc inde sive promovende, sive deserendo disponens conducit; sursum ascendentibus viam sternens justitiam; deorsum descendentibus viam relinquens iniquitatem, ut per justitiam eatur ab beatitudinem, per iniquitatem vero et injustitiam perveniatur ad damnationem. Quo cum ventum fuerit, sistet universa in finibus [Col. 0190A] suis; et fines ipsi nunquam habebunt finem. Et tunc quoque ipsa Sapientia pertinget a fine usque ad finem fortiter, ut amplius nunquam vel a retributione justorum deficiat, vel a poena iniquorum desistat: disponens omnia suaviter hinc ad gaudium, illinc ad supplicium aeternum. Sed, quaeso, quae suavitas in inferis erit? quae suavitas in tormentis aeternis esse poterit, ut dicatur disponens omnia suaviter? An ideo suaviter, quia ipsa suavis permanet quae disponit, licet illi suaves non sint quos disponit, nec illud suave sit in quo disponit? Quomodo tamen suaviter disponit? An ideo suaviter disponit, quia ipsa dispositio suavis est, etiamsi illa suavia non sunt quae disponit: et sicut mala non male, sed bene disponit, ita insuavia et amara suaviter disponit? [Col. 0190B] Propterea enim mala sunt, et ab omnipotenti bona mala esse permissa sunt, non ut mala dona fiant; sed ut de malis bonum fiat, et bona ipsa malorum comparatione pulchrius elucescant; non ut bona malis augeantur adjunctis, sed commendentur comparatis. Quis autem sapiens est, ut intelligat haec, quid mala faciant in regno boni: et tamen si nihil facerent in regno sapientiae omnino mala non essent? Ergo aliqui faciunt mala propter quod esse permissa sunt: et bonum faciunt ipsa et mala et non ipsa mala faciunt bonum, sed ex ipsis malis facit bonum: qui et bonis et malis uti novit ad bonum. Hoc autem Sapientia est, quae pertingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.

Diutius fortassis quam tractatus brevitas postularet in his discutiendis immorati sumus; sed non plane quam rei difficultas exigeret. Nunc igitur quia invenimus finem, et finem de quibus Scriptura locuta est, cum diceret Sapientiam pertingere a fine usque ad finem fortiter, et disponere omnia suaviter; et istos fines quaerere propositum erat propter fines terrae, ubi sunt oculi stultorum, qui ambulant in tenebris, ne forte pertingat Sapientia ad fines [Col. 0190D] terrae quae a fine pertingit usque ad finem, et lux in tenebris luceat in finibus terrae, si Sapientia pertingit ad fines terrae, quae pertingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Quia igitur istos fines invenimus. Si tamen ea quae de finibus istis diximus, interpretationi Scripturae suam veritatem digne accommodare valeant, et non sit alia excellentior interpretatio cui ista jure concedat, nunc restat inquirere qui sint isti fines terrae, qui commemorati sunt, et ubi sunt, sed et quae sit terra ipsa, et ubi sit, in cujus finibus sunt oculi stultorum, qui non respiciunt ad caput suum ut videant, et non ambulent in tenebris. Primum ergo quaeramus, quae sit terra ista, et ubi sit terra ista. Scimus autem quod in hoc mundo terra est et coelum est, [Col. 0191A] et inter terram, et coelum est quidquid in hoc mundo est. Nam in hujus mundi corpore coelum supremum est, et terra infima et sicut supra coelum nihil hujusmodi est, quod in ipso coelo non est, ita sub terra nihil est, nisi forte quod in terra est. Et si dicimus de terra ista, quod in finibus ejus oculi stultorum sunt quomodo hoc stare non poterit. Magis enim perspicaces quam caecos oculos praedicamus, quos usque ad fines terrae visione sua porrectos asserimus. Quis justorum hoc potuit, ut ambitum terrae oculis lustraret, et tam longinqua spatia, quae multorum labore annorum vix confici potuissent, una visione percurreret? Ridiculum est vel hoc cogitare, quod Scriptura de visione corporali dixerit. De terra ista visibili: Oculi stultorum [Col. 0191B] in finibus terrae, nisi forte quis in his verbis hoc significare credat, quod stulti quique et carnalis vitae amatores, qui a terrena bona tota, mentis intentione semper ambiunt, pro eis adipiscendis ac quaerendis usque ad exteras nationes, et saepe usque ad ultimos fines terrarum discurrunt: et propterea illic oculos habere dicuntur, quod cogitatione ac desiderio semper illuc intendunt. Sapiens autem qui ad ea, quae sursum sunt mentem erexit et intentionem dirigit, ipse oculos in capite suo habeat, pro eo quod ad id quod summum omnium ac principale est adipiscendum intendat. Posset hoc, quantum ad veritatem interpretationis pertinet, satis convenienter induci; si Sapientia nos ad altiorem intelligentiam, et terram aliam, aliosque fines, et oculos alios [Col. 0191C] cogitandos non vocaret. Nam, si caput sapientis recte spiritualiter intelligitur, necesse est ut terram quoque et fines ejus propter oculos stultorum mystice et non corporaliter interpretemur. Sicut ergo hic mundus visibilis habet terram suam et coelum suum, sic homo habet terram suam, et coelum suum. Nam et ipse homo mundus est et minor mundus dictus est homo. Hujus terra est caro ejus, et coelum ejus anima ejus. Sed in hoc mundo majore intra coelum terra est, in mundo autem minore coelum intra terram. Et tamen mundi minoris coelum majus est, quam coelum mundi majoris. Terra vero ejus quid est ad terram illius? Quam parva est? et tamen coelum ejus in terra ejus. Quid est coelum in [Col. 0191D] terra? Anima in corpore. Anima coelum, corpus terra. Anima in corpore; coelum in terra. Et tamen semper coelum sursum, terra deorsum. Nam, sicut coelum hoc terra suo loco excelsius est, ita coelum illud terra sua natura sublimius. Propterea in mundo majore, quae in terra sunt, sub terra sunt; quae extra terram sunt, supra terram sunt. In mundo minore, quae intus sunt supra sunt, quae foris sunt subtus sunt. Quae sunt intus, et quae sunt foris? Invisibilia intus sunt, visibilia foris sunt. Ergo invisibilia supra sunt, visibilia subtus; et invisibilia supra coelum nostrum, invisibilia sub terra nostra. Omnia terrena sub terra nostra sunt, quia ad ejus servitutem facta sunt, et ad ejus obsequium ordinata. Ergo supra terram terra nostra. Et quid dicam? [Col. 0192A] Nonne et supra coelum est terra nostra? Nonne illuc portavit eam, et illic collocavit eam sumptam de nobis, qui eam sumpsit pro nobis? Ergo supra coelum est terra nostra. Facta erat primum per naturam supra terram terra nostra, postea ivit per culpam in terram, et sub terram, terra nostra; sed nunc per gratiam elevata est supra coelum terra nostra. Ergo terrena omnia sub terra nostra sunt. Et est tamen ipsa terra terrenis juncta et quadam amicitia copulata, sicut coelum coelestibus junctum est et foederatum, et terra usque ad terrena, et coelum usque ad coelestia. Ergo terrena fines sunt terrae, et coelestia fines coeli; quia terra usque ad terrena et non ultra, et coelum usque ad coelestia et non ultra. Terra per concupiscentiam tendit se usque ad terrena, et [Col. 0192B] coelum per sapientiam tendit se usque ad coelestia. Caro enim, ut ait Apostolus, concupiscit adversus spiritum; et spiritus adversus carnem (Galat. V) . Spiritus enim concupiscit sursum et caro concupiscit deorsum: et ideo in contrarium alteri utrumque se tendit. Et utrumque cum pervenerit quo tendit, ibi finem facit et non ultra se tendit. Ergo fines terrae terrena sunt, quo terra carnis per desiderium carnale tenditur. Et habet quidem terra nostra alium finem, judicii, sed desiderii alium finem non habet. Hucusque per desiderium tenditur, sed per judicium ultra ducitur. Per desiderium quidem concupiscentia tenditur ad terrena; sed per judicium post terrena in terram ducitur post terram ad gehennam. Per concupiscentiam ad voluptatem, post [Col. 0192C] voluptatem ad iniquitatem, post iniquitatem ad mortem, post mortem ad damnationem. Unusquisque, ait Scriptura, tentatur a propria concupiscentia abstractus, et illectus. Concupiscentia enim, cum conceperit, parit peccatum; peccatum autem, cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I) . Concepit dolorem, et peperit iniquitatem. Convertetur dolor in caput ejus, et in verticem ipsius iniquitas ejus descendet (Psal. VII) .

Itaque carnalium voluptatum delectationes fines terrae sunt, et delectationes quidem carnis sequitur mors carnis. Mortem vero carnis sequitur ultio damnationis. Igitur fines terrae unum finem habent mortem quo excipiuntur, et consumuntur; mors [Col. 0192D] autem finem habet damnationem, quo excipitur et consummatur. Delectationes enim carnales morte consumuntur, ut amplius non sint; mors vero carnis damnatione consummatur, ut semper sit. Istos fines stulti considerare nolunt, qui oculos habent in finibus terrae. Tantummodo enim primos fines terrae intuentur circa terram, ubi terra ipsa finitur; non ultra alium finem, ubi isti fines finiuntur. Intendunt ad fines desiderii sui, non ad fines judicii sui. Ad delectationem carnis suae, et ad voluptatum suarum illecebras oculos aperiunt, et quid ultra postea futurum sit non attendunt. Ideo stulti sunt qui in media via finem faciunt, ubi non est finis: et non prospiciunt finem ubi est finis. Cor stultorum ubi laetitia est et cor sapientium ubi tristitia (Eccle. VII) Et alia Scriptura dicit. In omnibus operibus tuis omnis diebus vitae tuae, memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccli. VII) . Propterea stulti peccare non timent, quia ad solam respiciunt peccati delectationem, non autem respiciunt quae deinde sequitur, delectationis damnationem. Oculi stultorum in finibus terrae; oculi sapientis in capite ejus. Quod est caput sapientis? Quod cuique summum est, hoc caput est illi. Caput enim summum hominis est. Caput ergo sapientis, hoc est quod sapienti summum est. Quid autem sapienti summum est, nisi quod summum omnium est. Neque enim sapiens esset, qui pro summo haberet, quod summum non esset. Itaque summum omnium caput sapientis est: et fortasse ipsa sapientia, hoc caput est, quam [Col. 0193B] qui sapiens est, cunctis praeponit, quae concupiscendum aliquid habere videntur, et in ejus comparatione despicit universa. Et recte, quia Sapientia summum omnium est; caput sapientis ipsa est, quoniam et hoc ipsum quod sapiens est, ab ipsa Sapientia est, et quod esse cupit, sapiens totum in ipsa est. Quapropter caput sapientis non aliud rectius accipitur, quam ipsa Sapientia; quoniam ab ipsa est bonitatis origo, et in ipsa consistit omnis boni consummatio.

Itaque summum omnium caput sapientis est, et hoc caput non aliud quam ipsa Sapientia est; quoniam Sapientia summa omnium est. Summum ergo bonum caput est, et summum malum finis. Duo enim sunt summum bonum, et summum malum, [Col. 0193C] altrinsecus ex adverso constituta, et de medio universa bona, et mala ad istos duos fines recurrunt. Omne bonum ad summum bonum, et omne malum ad summum malum. Non enim est verum bonum, nisi conducat ad summum bonum, nec verum malum nisi recurrat ad summum malum. Ergo similiter omne malum ad summum malum, sicut omne bonum ad summum. Sed non similiter omne malum a summo malo, quemadmodum omne bonum a summo bono. Omne enim datum optimum, et omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum (Jac. I) . Et de malis quid? Initia, inquit, dolorum sunt haec (Matth. XXIV) . Ergo a summo bono omne bonum, et ad summum bonum omne bonum. Similiter [Col. 0193D] ad summum malum omne malum, sed non a summo malo omne malum. Ergo summum bonum omnium bonorum, et caput est, et finis. Summum omnium malorum caput non est, sed tantum finis. Igitur omne bonum praeter summum bonum, in tantum bonum est, quantum conducit ad summum bonum; et omne malum, praeter summum malum, in tantum malum est, quantum conducit ad summum malum. Multi enim fuerunt qui media ista bona habuerunt, et vera bona eis non fuerunt, quia per ea ad summum bonum non pervenerunt. Et multi fuerunt qui media mala gravia sustinuerunt, et mala eis non fuerunt, quia per ea ad summum malum non descenderunt. Illi itaque falsis bonis elati ad summum malum corruerunt; isti falsis [Col. 0194A] malis exercitati, et humiliati ad summum bonum profecerunt. Propterea sapiens usque ad caput suum oculos levat, et non sufficit ei aliquid, quod infra est, donec perveniat ad id quod summum est. Quidam enim oculos sursum habuerunt et usque ad caput oculos non erexerunt, sed in corpore medio remanserunt. Sed quid facerent membra sine capite? Nunquid vivere possent membra a capite praecisa? ita omne bonum, sine summo bono non est verum bonum. Vidistis hominem abstinentem ab his quae lege prohibentur, non homicidium facientem, non adulterantem, non rapientem, non falsum testimonium perhibentem, non concupiscentem rem proximi sui, et dixistis hominem bonum, bonae vitae, bonae conversationis, dignum laude, dignum retributione. [Col. 0194B] Et quam multi fecerunt haec, et Deo non placuerunt; quia propter Deum non fecerunt, quod fecerunt: et ideo nec bene fecerunt, quia propter summum bonum non fecerunt. Vidistis alium adhuc altius ascendentem et majora bona facientem, non solum a malo abstinentem, sed etiam in bono se exercentem, jejunantem, orantem, elemosynas multas tribuentem, compatientem miseris, subvenientem in angustia, et tribulatione constitutis, et praedicastis magnum et imitatione dignum, quasi Deo proximum et delectum. Et tamen multi omnia ista fecerunt, et nihil profecerunt; quoniam Deum in causa non posuerunt. Non habuerunt oculos in capite suo sicut sapiens, sed in tentationem suam deorsum curvantes, vel sibi, vel aliis placere cupientes [Col. 0194C] et de bono suo sine Deo gloriantes, bonum suum perdiderunt, et ad summum bonum non pervenerunt. Merito enim membra viva tenere non potuerunt, qui caput a corpore praeciderunt. Ideo oculi sapientis in capite ejus, ut ad summum bonum prius mentis intentione ac desiderio praecedat, postea studio et actione subsequatur, deinde retributione perveniat. Praecedat intentione, ut omne quod facit, pro illo adipiscendo faciat; subsequatur studio, ut in illo perseveret; perveniat retributione, ut illud in praemium accipiat. Tali modo igitur oculi sapientis sunt in capite ejus.

Propterea namque caput nostrum cum esset deorsum, nobiscum ne forte nostra quoque intentio deorsum [Col. 0194D] remaneret, ascendit sursum caput ad caput, ut nos traheret post se: et ecce sursum sunt non duo capita, sed unum caput. Caput enim deorsum fuit Christus homo in mundo, et caput sursum fuit Deus Pater in coelo. Vis scire quod Christus caput est? Caput mulieris vir, caput viri Christus (I Cor. XI) . Et caput omnis Ecclesiae Christus constitutus est a Deo. Et ipsa Ecclesia sponsa Christi, et corpus Christi, quid dicit de sponso suo Christo? et de capite suo Christo? Ipsa namque sponsa est, quae in canticorum dilectum suum commendans, post multa talia et alia multa, hoc in ejus laudem addit, dicens: Caput ejus aurum optimum (Cant. V) . Ergo caput est Christus, et caput habet Christus. Et quod est caput Christi? Audi Apostolum: Caput mulieris vir; caput [Col. 0195A] viri Christus: Caput Christi Deus (I Cor. XI) . Itaque caput Christi est Deus: et ipse Christus ascensurus in coelum dixit: Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum: Deum meum et Deum vestrum (Joan. XX) . Si ergo ad Deum ascendit, ad caput suum ascendit; quia caput Christi Deus. Et hoc caput est aurum illud optimum quod nulla rubigo consumit, nulla vetustas conficit; quia immortalis divinitas corruptionem non recipit. Ecce igitur caput nostrum sursum est Christus, et caput nostrum sursum est Deus, et unum caput nostrum Christus et Deus; quia et Christus Deus, et unus Deus Christus: et caput Christi Deus et unum caput Christus, et caput Christi Deus; sicut unum principium Christus, et caput Christi Deus: Ego, inquit, [Col. 0195B] principium, qui et loquor vobis (Joan. VIII) . Hoc enim principium ipsum est caput nostrum: ad quod sapiens oculos suos erexit, nunc ad illum intendendo per fidem, ut postmodum in illud oculos suos habere possit, illud contemplando per speciem. Ad hoc principium et ad caput istud, ut oculos levemus Scriptura nos admonet, dicens: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt quaerite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III) . Nam ubi mortui sumus, ibi sapere non debemus; sed ibi sapere debemus, ubi vitam habemus. Si mortui sumus super terram, quomodo sapimus super terram? Quis enim mortuus sentit? Ibi [Col. 0195C] itaque sentire debemus, ubi vitam habemus; ibi sapere, ubi vita nostra abscondita est cum Christo in Deo, ubi Christus est ad dexteram Dei sedens. Quid est sapere? amare ipsum, est sapere. Amor enim ipse sapor est, et dilectio ipsa sapientia est. Amare itaque quae sursum sunt, hoc est sapere ea, quae sursum sunt; quia ipsa dilectio illuc trahit, ubi est quod diligitur: et habet interim saporem suum quo reficitur, donec perveniatur ad id quod diligitur. Quia ergo quod per sapientiam diligitur, sursum est; idcirco sursum trahit ipsa Sapientia. Et quia quod per concupiscentiam diligitur, deorsum quoque trahat necesse est ipsa concupiscentia. Ab eo autem quo Sapientia sursum trahit, et concupiscentia deorsum, quasi divisio est tenebrarum a luce: et quae corda [Col. 0195D] deorsum descendunt a luce deficiunt; quae vero ascendunt in luce sunt. Qui enim ad vanitatem descendunt, a veritate deficiunt, et qui a veritate deficiunt, deficiunt a luce; quia veritas lux est. Et non deficit ipsa lux, sed ipsi a luce deficiunt, quando tenebrae fiunt; quia tenebrae non sunt lux, nec illuminantur a luce ut luceant. Tamen ipsa lux lucet etiam in tenebris, sed tenebrae eam non comprehendunt (Joan. I) , ut eam in se suscipiant, et participes ejus fiant, quoniam tenebrae luci communicare non possunt. Istae ergo sunt tenebrae in quibus ambulant stulti: qui terrena sapiunt et non intelligentes honorem suum, comparati sunt jumentis insipientibus et similes facti sunt illis (Psal. XLVIII) . Nam [Col. 0196A] quia more jumentorum sola terrena appetunt, et coelestia nullo mentis affectu requirunt; ita tandem carnis delectatione caecantur, et voluptatum illecebris sopiuntur, ut nec cogitare valcant a quibus bonis ceciderint, neque ad quae mala sint perventuri prospicere. Quid igitur isti, nisi in tenebris ambulant, qui ita prava delectatione caecati sunt, ut nec vera bona possint cognoscere, nec vera mala praevidere? Quas tenebras intus patiuntur qui lucem praesentem non vident, et illud bonum non possunt agnoscere, cujus praesentiam nulla valent aversione declinare? Quare hoc? nisi quia stultitia excaecavit oculos eorum: quam in finibus terrae illos defixerunt, statuentes apud se oculos suos declinare in terram.

[Col. 0196B] Sed ne forte contrarium quis putet quod hic stultus in tenebris ambulare dicitur, et quod illic, ut commemoratum est, oculi stultorum in finibus terrae esse perhibentur. Videtur enim quasi utrumque affirmatum, quod videant et non videant, cum utrumque tamen verum simul esse possit, quod videant et non videant. Nam qui dixit: Stultus in tenebris ambulat, videtur omnino dixisse quod stultus non videat. Et rursum qui dixit: Oculi stultorum in finibus terrae, videtur dixisse, quod aliquid videant, vel ea quae sunt in finibus terrae. Quomodo ergo in tenebris ambulant, si vident? Quomodo autem non vident, si ea vident, quae sunt in finibus terrae? Sed sciendum est quod stulti non ideo in tenebris ambulare dicuntur, quod nihil videant: vident enim, [Col. 0196C] quae sunt in finibus terrae, sed quod sive in his quae vident, sive in his quae non vident, veritatem non videant. Visibilia enim tamen per intentionem et desiderium vident, et invisibilia non vident. Et in his quae vident, putant bonum esse, quod non est; et in his quae non vident, nesciunt, bonum esse, quod est. Itaque nusquam veritatem vident, et ideo in tenebris ambulant etiam in his, quae vident. Excaecavit enim corda eorum delectatio carnis et illececebra voluptatum, ut veritatem non videant. Quia mens falsa dulcedine inebriata dum hoc solum, quod in praesenti dulce et jucundum videtur, cogitat, nec reminisci potest quanta dulcedo sit eorum bonorum a quibus aversione sua corruit, nec providere quanta sit amaritudo malorum supervenientium, ad quam [Col. 0196D] semper praecipitationis suae ruina festinat. Et nota quomodo se consequitur sententia veritatis. Superius namque iste considerata vanitate rerum mundanarum, contemptis omnibus ad contemplandam sapientiam se transtulit, dicens: Transivi ad contemplandam sapientiam, erroresque et stultitiam. Deinde considerans quod vera sapientia hominis alia non est, quam vera bona quaerere, et amare quae sursum sunt, ubi rex noster est: qui nos idcirco praecessit, illuc ascendens, ut quo sequeremur ostenderet. Attendens quoque quam difficile mentem terrenis delectationibus assuetam ad desideria aeternorum erigere, adjunxit et ait: Quid est homo, ut sequi possit regem factorem suum? Vides tamen [Col. 0197A] quod corda, quae ad delectationes carnales se mergunt, a lumine veritatis tenebrescunt, quasi definitivam boni malique sententiam dedit, dicens: Vidi quod tantum praecederet sapientia stultitiam quantum differt lux a tenebris. Deinde studium utriusque commendans novissime adjunxit, et ait: Sapientis oculi in capite ejus stultus autem in tenebris ambulat. Quapropter ad summam recurrat sententia, et dicat: Difficile quidem est hominem mortalem ad contemplationem supernae sapientiae cor desideriis terrenis pressum erigere; sed tamen quia sapientia lux est, et omnes qui ab ejus contemplatione deficiunt, in tenebris sunt, necesse est, quantum possibilitas suppetit, etiam mortalem hominem quaerendae atque investigandae Sapientiae studium adhibere. [Col. 0197B] Haec est enim sapientia hominis in hac vita, Sapientiam quaerere et investigare. Nam invenire sapientiam et perfecte apprehendere verum, non huic vitae datum est, sed futurae repositum. Habet tamen ipsa inquisitio Sapientiae nunc lucem suam, qua discernit eos qui amant Sapientiam et quaerunt ab iis qui stultitiam amant, et ambulant in tenebris. Sed mens carnalis jucunditatem visibilis lucis amans, pro interna luce quaerenda labore vanum existimat; quia ejus claritatem post hanc lucem sublatam, in mentibus sanctis inexstinguibilem permanere aut dubitat aut prorsus ignorat. Nam quia pari sorte similique conditione sapientes patitur et stultos, ab hac luce visibili cernit post mortem carnis subtrahi: dubium ei fit etiam de luce [Col. 0197C] Sapientiae, an ipsa possit in mentibus sanctis post mortem carnis inextinguibilis conservari. Propterea licet studium ipsius Sapientiae bonum ac laudabile esse consideret, utrum tamen tanto labore comparandum sit, dubitat, cujus fructus an perpetuus esse possit, nondum adhuc ei ratio ulla indubitata manifestat. Hanc ergo fluctuationem humani cordis iste in semetipso, et per contemplationem veritatis videns, et per affectum communis infirmitatis sentiens, per sententiam quoque assumit, ostendens qualiter quaesitam visamque sapientiam, ipsa eum mortalis vitae consideratio a studio sapientiae revocabat, et quod idcirco alios in sapientia procedere vanum omnino existimaverit, quia in reddendo mortis debito, [Col. 0197D] parem caeteris se esse agnovit. Hoc est enim quod, post laudatam Sapientiam studiique ejus commendationem, subito nunc ad considerationem communis infirmitatis conversus infert, dicens:

Didici, quod unus utriusque esset interitus. Quia enim vidit utrumque, id est et sapientem et stultum uno mortis interitu ab hac vita subtrahi, etiam hoc dubitare coepit, utrum post hanc vitam diversa meritorum praemia secundum hanc ipsam diversam hujus vitae conversationem debeant inveniri. Et si hoc verum esse constat, quare una via ab hac vita exeunt, qui post hanc vitam ad unum praemium non pertingunt? Si vero quemadmodum unus cunctis transitus est, ita etiam universis fit una perventio: quare ante mortem dissimiliter laborando currerent, [Col. 0198A] qui simili morte exeuntes ad dissimile post mortem praemium, non pervenirent? Hoc est enim quod sequitur: Et dixi in corde meo: Si unus, et stulti, et meus occasus erit, quid mihi prodest, quod majorem sapientiae dedi operam? His enim, qui hanc vitam solam esse credunt, studium Sapientiae vanum omnino existimatur: propterea quod ejus labor praesentis vitae est, praemium autem et fructus laboris futurae. Idcirco quia laborem vident, cito ipsum laborem fastidiunt, et facile ad ea convertuntur, quae etsi sapientia nequaquam appetenda esse doceat, quia tamen eorum fructus praesens est, commodiora existimant. Sed quia Sapientia etiam in hac vita laborem suum omnino infructuosum esse non sinit, eosque qui se sectantur, magna intus consolatione [Col. 0198B] refovet, ac per illuminationem veritatis in hac mortalitatis miseria de aeternitatis praemio habere fiduciam suadet, iste statim postquam pro vitae carnalis defectu de fructu vitae perpetuae dubitare coeperat, pro eadem sua dubitatione ex intima se consideratione accusat, dicens:

Locutusque cum mente mea, animadverti quod hoc quoque esset vanitas. Et continuo causam adjungens quare supradictam dubitationem rem vanam esse testetur, et vanitatem ipsam cujus respectu veritatis ei in dubium venire potuisset infert, dicens:

Non enim erit memoria sapientis similiter, ut stulti in perpetuum. Sapientia enim, quae vitae praesenti mortalitatem non tollit futurae vitae tribuit [Col. 0198C] aeternitatem: et licet sapientis et stulti in exitu hujus vitae similis conditio sit, in futura tamen vita similis memoria non erit. Sicut enim hic eos dispar vivendi conversatio dividit, ita illic quoque cum in memoriam venerint ut ad judicium adducatur, dissimilis pro meritis suis retributio separabit. Neque enim futura tempora oblivione cuncta operient, sed venient in recordationem tempore suo cuncta quae facta sunt, ut in judicium advocetur omne opus, sive bonum sive malum sit. Propterea sapientis memoria non in perpetuum non erit similiter ut stulti, et futura tempora non operient cuncta oblivione, quia, cum tempus advenerit, et iste pro merito virtutis suae gloriam, et ille pro stultitiae suae excessu [Col. 0198D] poenam percipiet. Hoc est ergo pro quo vanum non est stultitiam devitare, et majorem sapientiae dare operam; quia, cum praemium retributionis percipitur, quantus sit justi laboris fructus manifestatur. Habet tamen justum quoddam taedium, haec ipsa nostrae mortalitatis consideratio; quia dignum est ut homo quod transitorium videt etiam prius quam finiatur despiciat? et pro eo adipiscendo, quod diu stare non potest, inani se labore non affligat. Propter hoc rursum de eadem pari mortalitatis conditione sententiam ingeminat, dicens:

Moritur doctus similiter ut indoctus: et idcirco taeduit me vitae meae. Merito siquidem talis vita in taedium venit, quae tota confusioni obnoxia, neque in bonis suis dum stare videtur, neque in malis suis [Col. 0199A] dum finitur, bonos a malis vel dignos ab indignis secernit. Bona siquidem ejus sine discretione ad indignos pariter ut ad dignos perveniunt, et mala illius bonos simul et malos parili sorte et eodem proventu affligunt. Unde, et bona quoque vitae hujus justis in despectum jure veniunt: quae et pro se laborantes variis doloribus affligunt, et saepe multo labore quaesita sine utilitate possidentium ad malos a bonis et a suis ad alienos transeunt. Quod iste considerans non solum, quae mala videntur hujus vita, sed ea quoque quae speciem boni praetendunt, re autem vera mala sunt, universa ad unam partem constituens, similique aestimatione adjudicans unam de cunctis sententiam dat, dicens:

Videns mala esse universa sub sole, et cuncta vanitatem, [Col. 0199B] et afflictionem spiritus, rursus detestatus sum omnem industriam meam. Et ne forte putares eum illam hic industriam detestari qua majorem sapientiae dedit operam, et non illam potius qua eorum occupatione, quae sub sole vana sunt, distendebatur: mox quam industriam detestandam existimet, exponit dicens: Et quae [qua] sub sole studiosissime laboravi. Subauditur detestatus sum. Continuoque causam quare et haec, et eorum pariter industriam detestetur, aperit, cum subjungit:

Habiturus haeredem post me, quem ignoro, utrum sapiens an stultus futurus sit: et dominabitur in laboribus meis quibus desudavi, et sollicitus fui. Et novissime de hoc commendans judicium suum infert.

[Col. 0199C] Et est quidquam tam vanum? Ac si diceret: Nihil ego tam vanum judico, quemadmodum cum alius avare congregans casso labore atteritur, alius et otiose, et luxuriose vivens in alienis laboribus dominatur. Multiplex enim vanitas est, ubi alius sine causa affligitur, alius illicite delectatur. Prima namque vanitas est non profutura appetere; secunda transeuntia congregare; tertia nostro labore parta aliis, et eis maxime quos quales futuri sint, nesciamus possidenda relinquere. Si enim vana essent haec omnia, etiam in nostros usus quaesita et retenta, quid erunt ad stultorum voluptatem transmissa? Unde ait:

Cessavi, renuntiavitque cor meum ultra laborare sub sole. Causam quoque quare a labore cessaverit [Col. 0199D] ingeminans subjungit, dicens:

Nam cum alius laboret in sapientia, et doctrina, et sollicitudine, homini otioso quaesita dimittit. Hoc ipsi contigit Salomoni, qui in sapientia, et doctrina, et sollicitudine laborans congregavit divitias, et opes cumulavit, et tandem omnia stulto haeredi possidenda reliquit. Reliquit enim stultitiam generis sui filium Roboam, qui in paternas opes succedens, omnia dissipavit, regnumque paternum, quod amplum satis et magnificum susceperat, minoratione sensus et cordis saturitate scissum turbatumque dereliquit. Sed et multi laborant sapientia, et doctrina, et sollicitudine cum magno labore, et studio secreta naturae, et arcana veritatis rimantes, et inventa memoriae [Col. 0200A] posteritatis ad commendanda studia sua verbo pariter, et scripto transmittentes, ac saepe otiosis quaesita relinquunt, quia nonnunquam subsequentium negligentia hoc paratum in usum assumere respuit quod priorum sagax diligentia non sine grandi labore, et cura acquisivit.

Hoc ergo vanitas est, malum magnum. Vanum est idcirco in cognitione veritatis laborare, ut in notitiam illorum veniamus, qui veritatem nec propter se suscipere volunt, neque in aliis sciunt approbare. Hujusmodi ergo laborem fructus non sequitur, quia nec sibi profutura congregat, nec quibus congregata derelinquit, aliqua virtutis aemulatione ad studium boni provocantur. Si enim quaerenti labor est, et accipienti utilitas non est, quid prodest labor talis? [Col. 0200B] Sed et malum magnum est, ut unde alius labore atteritur, alius otiose et illicite abutatur. Malum enim est magnum, quia et ille malo suo colligit et iste accipit in malum suum. Propterea vanitas est hoc et malum magnum.

Quid enim prodest homini de universo labore suo, et afflictione spiritus, quo sub sole cruciatus est? Si non ad aliud prodest, nihil prodest; imo vero si non ad aliud prodest, multum nocet, quia poenam magnam habet ejus inquisitio, sed fructum inventio non habet. Quae est enim poena nunquam esse sine poena?

Cuncti dies ejus doloribus, et aerumnis pleni sunt: nec per noctem mente requiescit. Multum miser est, qui nec illud tempus, quod naturaliter quieti datum [Col. 0200C] est, quietum habere potest. Per diem labore atteritur, per noctem cura et sollicitudine laboris cruciatur. Quem enim vigilantem distensio laboris et inquietudo exagitat; dormientem quoque animo per imagines, et phantasias insomniorum ingesta fatigat. Nullum ergo tempus intermittitur requiei, totum dolori et labori occupatur, et nihil utilitati ac saluti acquiritur.

Et hoc nonne vanitas est? Vere vanitas est, et magna vanitas prorsus. Sed quid tunc? Si hoc vanitas est, quid ergo faciendum est?

Nonne melius est, inquit, comedere, et bibere, et ostendere animae suae bona de laboribus suis? Si vani sunt labores qui utilitatem non conferunt laborantibus, [Col. 0200D] ergo melius est laborare et fructum capere laborum suorum. Ratio manifesta videtur, sed multa habet exceptionem. Multo enim melius si dictum fuisset, et ubique verum constaret. Si vani sunt labores ex quibus laborantibus fructus non provenit, ergo ejusmodi labores omnino postponendi sunt, et laborandum potius in iis ubi et certus et verus laborantibus fructus proveniat. Nunc autem hac ratione vanitas mutata est, non dimissa, et alia alii vanitas successit, non omnis vanitas discessit. Vena sollicitudo reprehenditur, ut male secura mens per torporem, et otium, et incontinentiam ad turpitudinem relaxetur. Si enim ille, qui supervacuo labore se distendit, vere reprehensibilis cernitur, cur propterea, qui ad voluptatem et incontinentiam se resolvit [Col. 0201A] placere putatur? Sed carnalis animus difficile medium veritatis invenit; et propterea nonnunquam unum vitium deserere sponte acquiescit, quoniam per id sibi viam ad aliud, quod magis placet aperiri cernit. Et tanto audacius se in contrarium tota intentione effundit, quanto magis certum habet aliud malum esse, quod deserit. Jam enim se in suo malo non solum nulla reprehensione dignum existimat, verum etiam laudabilem suspicatur et cum malum manifeste committat, non se malum facere videri vult, sed potius malum devitare. Non enim considerat vitium declinando in vitium se corruisse, et idcirco nequaquam id quod agit malum sinistre notandum putat; quia in eo quasi non tam facere quam declinare malum laborat. Unde, et hic quoque [Col. 0201B] cum vidisset eos, qui non profuturas sibi divitias cum labore et sollicitudine avare congregant, neque his quae possident utuntur, sed aliis post se possidenda et utenda relinquunt, miseros et reprehensione dignos, ut illorum devitet stultitiam, libere se in contrariam sententiam projicit, dicens: Nonne melius est comedere, et bibere, et ostendere animae suae bona de laboribus suis? Una omnium sententia est, qui proclives sunt in vitium. Semper adversa reprehendunt, ut sua commendent. Pereant avari, dicit vorax et prodigus, et devorat, et inebriatur, et distendit se ac replet usque ad suffocationem. Et proverbium illi est semper: Pereant avari. Et commendari se putat, quia talis non est, ne reprehensibiliter talis sit, qualis est. Imo etiam propterea talis [Col. 0201C] esse, qualis est, videri vult, ne forte talis sit quales esse alios accusat, qualis esse non vult, quasi vero medium aliquod non sit, ubi fieri utrumque possit; et ne talis sit, quales esse alios accusat, et tamen talis non sit, qualem impudenti gloriatione se esse exsultat. Melius est comedere, et bibere, et ostendere animae suae bona de laboribus suis. Quam pulchra verba manducare, et bibere! Quis est qui obhorreat cum audit manducare et bibere, aut contra modestiam sive pudicitiam hic aliquid dictum putet? Sed latet impudens turpitudo velo pudicitiae tecta. Dicat ergo manifeste: Melius est devorare, et inebriari, et concupiscentiae suae desideriis effreni libertate servire. Si enim sic dixisset, qualis esset sententia? Et quidem [Col. 0201D] omnino sic dixit; quia hoc significare voluit in eo quod dixit: Melius est manducare, et bibere, et ostendere animae suae bona de laboribus suis.

Et hoc de manu Dei est. Dicunt hoc homines, et est hominum genus, qui hoc dicere solent: Devoremus, et inebriemur, et benefaciamus nobis ex iis quae Deus dedit nobis, quia hoc de manu Dei est; quia, et haec ideo nobis data sunt, ut bene nobis faciamus. Quare enim haec omnia facta sunt, nisi in usus hominum, ut eis utantur homines, et bene sit ipsis in iis quae dedit Deus ipsis? Et haec dicendo excaecantur, et rapiuntur sine mensura, et pudicitia in voluptates suas, ut applaudant sibi, quoniam haec omnia Deus ad utendum fecit; sed nesciunt neque considerant, quod etsi Deus bona omnia ad usum [Col. 0202A] fecit, ad pravos tamen et inordinatos usus nihil fecit.

Quis ita vorabit, et deliciis affluet ut ego? Mala gloriatio ista. Et sunt tamen qui in ejusmodi gloriantur: et istos quoque sapientia praeterire non debuit in numero vanitatum. Tales in alio loco propheta increpat, dicens: Vae qui potentes estis ad bibendum vinum, et viri fortes ad miscendam ebrietatem (Isa. V) . Quis ita vorabit, et deliciis affluet ut ego? Qualis amator sapientiae? Quantum retrorsum conversus, imo quantum aversus et perversus ab illo, qui paulo ante lucem sapientiae vidit, eamque a stultitiae tenebris tam subtili consideratione divisit, dicens: Vidi quod tantum praecederet sapientia stultitiam, quantum differt lux a tenebris. Unde tam cito pessimatus [Col. 0202B] [pessundatus] est sensus iste putatis? An propter se non dixit, quod de se dixit, quod amator sapientiae fuit: et hoc non fuit quod dixit; sed quosdam tales significare voluit: propter quos hoc dixit, quod de se dixit? An, et hoc totum etiam ipse secundum aliquid vere fuit, et tamen amator sapientiae propter hoc esse non desiit; quia simul in uno homine, et sensus carnis secundum ingenitam corruptionem et peccatum, quod habitat in eo, suasit nequitiam et tamen spiritus secundum virtutis affectum, et judicium probitatis dilexit sapientiam? Videte tamen quid sit homo, sive in eo qui hoc dixit, et talis fuit, sive in iis propter quos dixit, quod de se dixit: quos tales esse significare voluit. Videte prorsus quid sit homo. Quis ita vorabit, et deliciis [Col. 0202C] affluet ut ego? Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate? (Psal. LI.) Si nemo potest quod tu potes, magnum est si bonum potest. Si vero amplius in malo potes, quid gloriaris? Malum enim posse potestas non est, sed infirmitas. Quis ita vorabit, et deliciis affluet ut ego? Quis enim est, ait, qui contradicat, cum Deus hoc jubeat? Deus enim laetitiam creavit, et voluit ut qui ei placent in ipsa jucundentur.

Peccatori autem dedit afflictionem, et curam surperfluam, ut laboret, ut distendatur, et congreget, et non possideat, sed tradat ei qui placet Deo. Ergo bona bonis, et mala malis. Considerate quanta est perversitas ista. Mentita est iniquitas sibi (Psal. XXVI) . Et de se mentita est iniquitas, et de Deo mentita est; et tamen nonnisi sibi mentita est. Dixit iniquitas: Bona bonis, et mala malis (Eccli. XXXIX) . Et ubi est: Misericordia, et veritas obviaverunt sibi? (Psal. LXXXIV.) Ubi est: Universae viae Domini misericordia et veritas? (Psal. CXVIII.) Ubi est: Homines et jumenta salvabis, Domine: quemadmodum multiplicasti misericordiam tuam Deus? (Psal. XXXV.) Ubi est denique, quod Veritas ipsa et misericordia dicit: Estote misericordes, sicut et Pater vester misericors est: qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos? (Matth. V.) Si bonis tantum bona data sunt, quid est quod dicit Scriptura de bonis: Vasa figuli probat fornax, et homines justos caminus tribulationis? (Eccli. XXVII.) [Col. 0203A] Et: Omnes qui pie volunt vivere in Christo, necesse est ut persecutionem patiantur (II Tim. III) . Circumierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, nudi, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus (Hebr. XI) . In fame et siti, in frigore et nuditate? (II Cor. XI.) Itaque mentita est iniquitas de Deo, cum dixit: Quod bonis tantum bona, et malis tantum mala dat Deus. Nam et bonis bona dat, et malis mala dat; et bonis mala, et malis bona. Bonis enim et bona dat ut foveantur, et mala dat ut exerceantur; et malis mala dat ut castigentur, et bona dat ut provocentur. Itaque mentita est iniquitas de Deo, cum dixit: bona bonis et mala malis dat Deus. Verum autem dixisset, si de veris bonis et de veris malis dixisset, quod vera bona et vera mala non nisi bonis bona, et [Col. 0203B] malis mala. Propterea ergo de Deo mentita est iniquitas. Sed et de se quoque mentita est iniquitas. Quando mentita est iniquitas de se? Quando se bonitatem dixit, tunc de se mentita est iniquitas, quia iniquitas bonitas non est. Et ubi iniquitas bonitatem se dixit? Quando dixit: Quis ita vorabit, et deliciis affluet ut ego? Tunc bonitatem se dixit: hoc enim iniquitas dixit, quia dictum iniquitatis et impuritatis est hoc contra bonitatem et honestatem. Ergo iniquitas hoc dixit, et in hoc bonitatem se dixit: quia hoc bonitatis tantum esse dixit, quod se facturam dixit, quia se bonitatem esse praesumpsit. Dixit enim:

Homini bono dedit Deus in conspectu suo sapientiam et scientiam, et laetitiam. Primum dedit sapientiam, et scientiam ut intelligat et sciat quaerere laetitiam [Col. 0203C] in conspectu suo: quia eam fecit Deus ut exsultent in ea, qui placent ei. Quasi vero sapientia non sit et multo major sapientia, illam tristitiam quae secundum Deum est quaerere et amplecti, quam ineptam laetitiam, cum e contrario dicat Scriptura: Cor stulterum ubi laetitia, et cor sapientium ubi tristitia est (Eccle. VII) , Verum quidem hoc est, quod Deus laetitiam electis suis in conspectu suo praeparavit, et sapientiam et scientiam in corde eorum posuit, ut sciant et intelligant quaerere eam ubi ipsa est. Sed haec non est illa laetitia qua laetantur qui male faciunt: qui exsultant in rebus pessimis (Prov. II) . Non enim est in conspectu ejus illa laetitia, quia de iis qui eam amplectuntur dixit Scriptura: [Col. 0203D] Pones eos deorsum, in reliquiis tuis praeparabis vultum eorum (Psal. XX) . Ergo Deus homini bono laetitiam dedit, sed eam quae in conspectu suo est. De qua scriptum est: Justi epulentur, et exsultent in conspectu Dei: delectentur in laetitia (Psal. LXVII) . Et iterum: Visita nos in salutari tuo, ad videndum in bonitate electorum tuorum: ad laetandum in laetitia gentis tuae, ut lauderis cum haereditate tua (Psal. CV) . Et rursum dicit: Adimplebis me laetitia cum vultu tuo: delectationes in dextera tua usque in finem (Psal. XV) . Hanc ergo laetitiam dedit Deus homini bono in conspectu suo.

Peccatori autem dedit afflictionem, et curam superfluam. Non malitiam inferendo, sed ad malitiam descendendo in occupationem pessimam.