174

Cum appropinquaret Dominus Jerosolymis, et venisset Bethphage ad montem Oliveti (Matth. XXI) .

De lectione evangelica, quae in prima Dominica Adventus Domini legitur, in qua Dominus in asina Jerosolymam venisse, et a turbis populorum cum ramis palmarum susceptus fuisse perhibetur, plurimi mirantur, et mirari possunt, cur modo legatur, cum secundum litteram praesenti tempori haec lectio nullatenus convenire videatur. Verum quia verba Domini, quod sunt verba Evangelii, sicut ipse ait, spiritus et vita sunt (Joan. VI, 63) , secundum legis praeceptum, subtracta pelle hostiae artus in frustra concidamus (Lev. I, 7) , id est seposita littera [Col. 0021B] sensum spiritalem in verbis sacris requiramus, et forte inveniemus, quod quotidiano ad fideles suos adventui Domini non incongrue aptare valeamus. Ut enim breviter lectionis evangelicae summam tangamus, in asina fidelis cujusque anima designatur, quae in morte cujusque Domino adducitur, et ab ipso, in ea sedente, in coelestem Jerusalem, id est in aeternam requiem introducitur, ubi a sanctorum angelorum multitudine obviam veniente, cum gaudiis et canticis quasi cum palmis solemniter excipitur. Quod ut manifestius in lectione evangelica cognoscere valeamus, textum ejusdem attentius relegamus, et pro posse nostro, adjuvante gratia Dei, diligentius discutiamus.

2 Cum appropinquaret Dominus Jerosolymis, et venisset [Col. 0021C] Bethphage ad montem Oliveti. Desiderantissimum hoc tempus Dominici Adventus, ad quod omnes sancti ab initio suspirabant, ea de causa annue celebratur, tum ut memoriae Dominicae Nativitatis de cordibus hominum non deleatur, tum ut ad memoriam terribilis ejus adventus, qui quotidie nobis appropinquat, revocetur, quando, jubente Domino, beati quilibet de hac convalle lacrymarum perducuntur ad patriam, et in regionem claritatis sempiternae. Quanto enim sollicitius iste ejus adventus, qui factus est ad homines, honoratur et observatur, tanto iste adventus tolerabilior erit, quia quanto beatior in extremis suis beata quaelibet inventa fuerit anima, tanto majoris gloriae percipiet cumulum, sicuti, quantum mihi videtur, tota praesentis hujus Evangelii lectio prosequitur, quae idcirco in isto Domini [Col. 0022A] adventu legitur, quia quotidianum mortis adventum, qui omnibus nobis imminet, enuntiare videtur.

Per Jerusalem, quae interpretatur visio pacis, beata quaelibet congregatio justorum accipitur: quae ideo Jerusalem nomine censetur, quia, licet peregrinetur in terris, habet tamen in se visionem pacis, dum illuc suspenditur desideriis, ubi est visio sempiternae pacis. Huic Jerusalem Dominus appropinquat, cum per aegritudinis molestiam alicui in ea mortem esse vicinam denuntiat. Venit Bethphage, quod dicitur domus maxillae, 3 dum adveniente morte salvandus quisque peccata sua aperit in confessione. Ad montem Oliveti. Per oleum, quod cunctis supernatat liquoribus, misericordia Dei designatur, [Col. 0022B] quae superexcellit universa opera ejus. Ad hunc montem Oliveti, ad hunc montem misericordiae in hora mortis recurrit homo omnis, ut coelestis medicus oleum misericordiae suis infundat vulneribus, misericordiam superexaltet judicio, quia de proprio merito parum se aut nihil habere dijudicat, quo salvari et redimi queat. Sequitur:

Tunc misit duos discipulos dicens eis: Ite in castellum quod contra vos est. Duo discipuli sunt, ut aestimo, infirmitas corporis, et dolor mortis. His bene et congrue dicitur: Ite in castellum quod contra vos est, quia ex natura carnis contraria est homini infirmitas corporis, et dolor mortis. Unde Dominus ad Petrum: Cum senueris, extendes manus tuas, et alius te cinget, et ducet quo non vis (Joan. XXI, 18) . Venientibus his discipulis asina alligata invenitur, et pullus cum ea. Asina alligata caro est, ut aestimo, depressa infirmitate, pullus cum ea est spiritus hominis constitutus in anxietate. Solvite, inquit Dominus, et adducite mihi. Ac si dicat: Solvatur et separetur jussu meo anima a corpore, et soluta corpore adducatur mihi; aliena manus non contingat eam, sed adducatur mihi plasmatori et remuneratori suo.

Et si quis aliquid dixerit vobis, dicite: Quia Dominus his opus habet. Contradictores isti sunt, ut aestimo, spiritus maligni, qui in hora mortis multis et diversis se ingerunt contradictionibus; falsis quoque criminationibus hoc efficere, si possent, elaborant, ne ad praemium homo perveniat. Vult ex coeli per nuntios suos, sanctos videlicet angelos, [Col. 0023A] animam justi duci ad se tanquam cognitam, tanquam domesticam suam. Vult e diverso diabolus cum suis hanc ad inferos et mortem praecipitare perpetuam

Sed inter haec dum a malignis spiritibus haec et illa objiciuntur: Dicite, inquit, quia Dominus his opus habet. Ac si dicatur: Ille, qui absolute est Dominus omnium, hujus ammae et corporis Dominus esse voluit, ideoque opus 4 habet, ut quibus Dominus esse voluit in labore et servitio eorum, sit Dominus in quiete et praemio. Et confestim dimittet eos. Confestim dimittitur, quia de quocunque ista veraciter dici possunt, antiquo hosti, ne praevaleat adversus eum, in hora mortis potestas tollitur. Sequitur:

Hoc totum factum est, ut impleretur quod dictum [Col. 0023B] est per prophetam dicentem: Dicite filiae Sion: Ecce rex tuus venit tibi mansuetus, sedens super pullum asinae filium subjugalis. Quid est hoc totum quod factum est? Certe cum beata quaelibet anima ad remuneratoris sui pervenerit praesentiam, ibi totum factum est, quia ibi totum impletum est, quod per ora prophetarum, id est doctorum et praedicatorum, de Christo in praesenti V ta dictum est ei aut promissum. Ibi filiae Sion, speculatrici illi animae, quae ad speculandum Deum anhelabat, in veritate dicetur: Ecce rex tuus venit tibi mansuetus. Nam etsi nunc ad corda suorum mansuetus veniat, quasi raptim venit et recedit. Cum vero resolutio corporis et animae facta fuerit, tunc pleniter cum mansuetudine et dulcedine totus veniet, veniens [Col. 0023C] non recedet, sed sedet sibi super asinam et pullum, quia spiritum in resolutione, corpus in resurrectione possidebit, et adimplebit.

Euntes autem discipuli fecerunt, sicut praeceperat illis Jesus. Eunt discipuli, cum diutina infirmitas corporis dolorem adducit mortis. Vestimenta discipulorum super et asinam pullum imponuntur, cum diversis passionibus caro conteritur et affligitur. Vestimentum enim unius discipuli est, ut mihi videtur, dolor corporis; vestimentum alterius discipuli est ipsa dissolutio et timor mortis, quae hominem ducunt ad Jesum. Super quae vestimenta, discipuli Dominum faciunt sedere, quia dum per labores dolorum exterius, per timorem mortis interius duplicia pro omnibus peccatis suis de manu Domini [Col. 0023D] receperit, per hanc diutinam purgationem et emundationem Dominum habere meretur sessorem, cujus claritatis consortium facie ad faciem possidebit in perpetuum. Sed in hora exitus beatae animae, quanto studio et sollicitudine fidelium in terris procuretur, quali tripudio 5 et gloria in coelestibus suscipiatur, quantum mihi videtur, innuitur, cum subjungitur.

Plurima autem turba straverunt vestimenta sua in via, alii caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via. Plurima turba est, ut puto, conventus spiritalium hominum, qui ideo turba dicuntur plurima, propter diversa et plura quae inter eos sunt diversorum merita. Hujus turbae vestimenta omnia [Col. 0024A] existimo esse officia et commemorationes, quae in exsequiis mortuorum per eos aguntur, scilicet missarum solemnia, oblatio sancta ad altare, vigiliae, eleemosynae, psalmorum continuatio, flagella, aliaque, quae pro requie defuncti Deo Patri exhibentur et immolantur. Haec vestimenta in via sternuntur, dum in hora mortis cujuslibet beatae animae fraterna ei dilectione occurritur precibus, et lacrymis succurritur. Via, inquam, illa, qua de corpore proficiscitur, vestimentis sternitur, dum angelorum, archangelorum omniumque sanctorum Dei ad subveniendum ei pietas imploratur, ut exclusis adversariis libera transeat in viam pacis. Itaque dum plurima turba, infirmior scilicet pars corporis Christi quae adhuc in terris peregrinatur, sic et, sic fecerit, [Col. 0024B] id est, dum homo hominem, cinis cinerem Domino Deo commendaverit, quid in supernis agatur, innuitur, ut arbitror, in eo quod ait evangelista: Alii autem caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via. Alii isti firmiores et fortiores qui caedunt ramos de arboribus, sunt, ut puto, sancti angeli, qui speciali quadam exsultatione tripudiant et congratulantur in conventibus suis de beatarum assumptione animarum. In adventu enim sanctae cujuslibet ac Deo dilectae animae totus coelestis militiae exercitus in obviam ruit, suscipiunt eam cum gaudio, omnia quae gloriose hic gessit, gloriose et magnifice enumerant et enarrant Domino. Ibi caedunt ramos de arboribus, et sternunt in via.

Libet intueri qui sunt arborum rami, quae via per [Col. 0024C] quam sternuntur. Quantum mihi videtur, possumus per ramos, Dei et hominis, Jesu Christi utramque naturam, divinam videlicet et humanam intelligere; per abrores de quibus rami isti prodeunt, Deum Patrem 6 et incorruptam ejusdem unigeniti Filii Dei Matrem, per viam illum, qui de se ipso dicit: Ego sum via (Joan. XIV, 6) . Et non incongrue per ramos divina et humana natura potest accipi, quia sicut ramus salva et integra arbore exit, sic Deus Pater ante omnia saecula, salva Deitate ramum, id est coaeternum et consubstantialem sibi Filium genuit, et quem sic aeternaliter ex se edidit, in fine saeculorum de arbore florida et fructifera, perpetua virgine Maria, salvo pudoris signaculo, nasci voluit. [Col. 0024D] Qui enim sine matre Unigenitus erat Dei Patris in coelis, sine patre primogenitus fieri dignatus est Virginis matris in terris. Hanc divinam et humanam naturam caedunt, id est discernunt sancti angeli, de arboribus, quia laudant Filium Dei pro sui confirmatione, laudant filium Virginis pro animarum liberatione, eosdemque ramos in via sternunt, dum totum divinae et humanae naturae ascribunt. Sequitur.

Turbae autem, quae praecedebant et quae sequebantur, clamabant dicentes: Benedictus, qui venit in nomine Domini. Turbae quae praecedunt, legiones sunt, ut arbitror angelorum, et sanctorum, in exitu sanctae animae advenientium, cum magno apparatu eam suscipientium. Turbae quae sequuntur multitudo est fidelium in terris concurrentium. Hae omnes clamant [Col. 0025A] unanimiter dicentes: Hosanna filio David. Isti deorsum clamant Hosanna, id est Salvifica, o Domine, hanc animam, tu qui propter nimiam hominum dilectionem filius David fieri dignatus es. Illi in supernis advenienti concinunt et occurrunt dicentes: Benedictus, qui venit in nomine Domini. Vel ideo dant laudem filio David, quia dulciter recolunt, quomodo poenitentem eum susceperit, et sicut quondam David, sic quoque beatae illi animae pro admissis veniam dare non despexerit. Dant jucundam benedictionis laudem dicentes: Benedictus, qui venit in nomine Domini, id est benedictus sit ille solus, qui venit in nomine Domini, quia ejus benedictione et gratia fiunt et facta sunt in te haec omnia, cujus honor et imperium manet per infinita saecula saeculolorum.

[Col. 0025B] Haec est sacrosanctae evangelicae lectionis series, quam adjuvante Spiritus 7 sancti gratia, quantum potuimus, exponendo transcurrimus; quae idcirco singulis annis in Adventu Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi legitur, ut per hoc admoniti et expergefacti, hunc, de quo jam diximus, adventum Domini ad animam, in quo evocata ex hujus vitae ergastulo occurrere habet Salvatori suo, semper prae oculis habeamus, quales tunc inveniamur, sollicite nunc provideamus. Ad hoc etenim admonet nos apostolus Paulus in Lectione hodierna qua dicit: Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis, sicut in die honeste ambulemus, non in commessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, [Col. 0025C] non in contentione et aemulatione (Rom. XIII, 12) . Debemus 8 itaque per abstinentiam carnem macerare, debemus castitate corporis ac mentis Deo appropinquare, debemus in dilectione Dei et proximi fervere. Si enim hoc modo abjectis operibus tenebrarum et induti arma lucis, in hoc, quem annuo tempore recolimus, adventu Domini animas nostras castigaverimus; in illo ultimo ejus adventu, quando e corpore evocabimur, laeti ei et expediti occurremus, atque in illa aeternae beatitudinis gloria, quae est sine defectu et miseria, recepti, aeternaliter cum ipso regnabimus. Quod ipse praestare dignetur, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Cum appropinquaret Jesus Jerosolymis, et venisset Bethphage ad montem Oliveti, tunc misit duos discipulos, dicens eis: Ite in castellum quod contra vos est, et statim invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea (Matth. XXI) .

Tota hujus evangelicae lectionis series plena dulcedinis, profunda mysteriis mirum in modum, non parva spiritalis vitae et doctrinae existit materies, in qua non solum praesentialis et visibilis Domini adventus animadvertitur, quo semel tunc Jerosolymis advenisse legitur, sed potius invisibilis ille et mirificus, quo quotidie nunc mundis corde familiarius, [Col. 0026A] nunc sordidis et immundis, ut mundiores efficiat, aptius et dulcius. Quidquid enim foris sonuerit, totum propinquare dignatur frequenintra nos actitari sentimus, si vivificantem in littera spiritum sequi velimus.

Cum appropinquaret Jesus Jerosolymis. Jerusalem, quae visio pacis dicitur, non illam temporalem, sed quae sursum est, liberam, nostram designat matrem, quae sedes est et fundamentum perpetuitatis, ubi ipse, qui fecit utraque unum (Ephes. II, 14) , haeredibus suis visionem mansurae praeparavit pacis. Cui nimirum Jerusalem, visioni scilicet pacis, anima recte comparatur intellectualis, quae in regione dissimilitudinis aemulatur pro modulo suo astantes vultui Conditoris, gemens et suspirans his conformari bene vivendo, quibus adhuc interesse non [Col. 0026B] valet Regem in decore suo videndo.

Non prius autem, sed ex tunc Jerusalem dici et esse incipiet, cum Dominus noster Jesus Christus, salutaris, inquam, noster, occulta inspiratione huic dignatur appropinquare, quam secreto sui consilio ad vitam complacuit aeternam praedestinare, ut, quae aliquando abjectarum erat abjectissima, fiat dilectarum dilectissima, quae prius aversatrix, sit morum et disciplinae coelestis laudabilis imitatrix. Adunata quippe digne Deo famulantium conventui, abnegat se ipsam tollens crucem Christi, conversationisque ejus vestigia sequi concupiscit, et quo actionum itinere pergendum sit, studiosius addiscit. Ad quae digne perficienda loca hic nominatim expressa spiritaliter sunt expetenda. Unde consequenter [Col. 0026C] Evangelista inquit:

9 Et venisset Bethphage ad montem Olivetis Bethphage domus maxillae interpretatur, quae domus erat sacerdotum, ubi continuo vocem Domino persolvebant laudis et confessionis. Beata etenim et fidelis anima, quae relictis omnibus illum, cujus viae pulchrae sunt, sequi proposuerit, primo Bethphage veniat, domum maxillae adeat, et quod pio corde concepit, pio ore adaperiat, mordentem adhuc conscientiam et praeteritae arguentem vanitatis et praevaricationis salubriter in vocem humilis et purae emittat confessionis. Quae mox poenitentiae lacrymis rigata de spe indulgentiae, et salutis ultra non diffidens, ad montem [Col. 0026D] Oliveti, ad montem uberem et pinguem, ad Filium olei recurrat, ad largam benedictionem Dei suspensa, de oleo misericordiae et miserationis aliquantulum sibi dari flagitare jam praesumat. Quid namque per oleum, quod omnibus supernatat liquoribus, nisi miserationes Domini designantur, quae sunt super omnia opera ejus? (Psal. CXLIV, 9.)

Sed notandum quia sicut est misericordia Dei magna, suavis, nunquam sufficiens, sic est et misericordia Dei modica, temporalis et deficiens. Cum enim Dominus temporalis vitae dignanter administrat subsidia, modica quidem haec dicitur misericordia, quamvis sit necessaria. De qua misericordia per prophetam dicitur: Misericordia [Col. 0027A] vestra quasi nubes matutina, et quasi ros mane pertransiens (Ose. VI, 5) . Transeunt enim omnia haec quasi nubes matutina, transeunt, nec subsistunt, et ideo minus fortasse quaerenda sunt. Magna autem Dei misericordia est mons, inquam, magnus et excelsus, cum indignis et peccatoribus misereri non obliviscitur Deus, sed reficit oleo misericordiae, ungit unctione gratiae, impinguat et saginat; et quanto eo tribuente oleum istud plus esuritur, tanto ad querendum mens amplius accenditur. Cujus olei pinguedinem, cujus misericordiae magnitudinem David sibi tribui exorat dicens: Miserere, inquit, mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam (Psal. L, 1) Quo vero ordine haec initiari, quo studio [Col. 0027B] perfici debeant, consequentia mox insinuant:

Tunc misit duos discipulos, dicens eis: Ite in castellum quod contra vos est. Quinam sunt hi duo discipuli, nisi fideles quidam animae internuntii, timor 10 scilicet et amor? Timor, dum dolore peccata judiciique terrore salvandus quisque compungitur; amor, dum solo dulci affectu totus ille desiderabilis ambitur et quaeritur. Timor quippe initialis est adducens poenitentiam: amor vero est, qui foras misso timore exquisitas Deo animas in virtutum corroborat perfectione. Hinc est quod in septem Spiritus sancti donis primus ponitur gradus timoris, quo tristis recordatio delictorum animum perturbat et excruciat peccatoris; ultimus vero gradus sapientiae, qui est amoris, [Col. 0027C] quo jam fervidus amator per singulos virtutum gradus exercitatus, solummodo vacare habet ad intuenda beneficia Conditoris. Hi vcro discipuli, duo videlicet motus animi quo mitti debeant, quidve utilitatis missi conferant, mittens ipse Dominus innuit dicens eis:

Ite in castellum quod contra vos est, et statim invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea. Dum omnipotens Deus opere mirifico cuncta crearet ex nihilo, tandem ex terrae limo tantae dignitatis et felicitatis hominem creavit in paradiso, ut, si magis beate vivere quam peccare elegisset, dignum Conditoris sui habitaculum sine fine esse debuisset, quemadmodum nos futuros quandoque credimus, cum totos nos possederit ille, qui erit [Col. 0027D] omnia in omnibus. At nunc peccatis obnoxii, Adae vetusti criminibus involuti, jam non sumus ad quod feliciter conditi fuimus; et dum ad nos intra nos redimus, multa nos contraria, multa prorsus abjecta et indigna contra timorem et amorem Dei egisse cerninus, asinam nostram alligatam et pullum cum ea invenimus. Quid namque per asinam, nisi infatuatam et stultam accipimus animam? Quae bene asinoe similis dicitur, quia, dum solius Dei notitiam habere contempsit, animali vitae inserviens stulta manet et insensibilis, Cujus decoris gloriam commutatam in ignominiam David inspiciens, ita testatur dicens: Homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis [Col. 0028A] insipientibus, et similis factus est illis (Psal XLVIII, 13)

Sed et notandum quod eadem asina nostra nequaquam libera est aut expedita, sed duris vinculorum nexibus alligata et irretita. Quibus, rogo, vinculis, quibusve funiculis? Utique scelerum et criminum, quae longum valde et perplexum 11 faciunt funiculum. His peccatorum se constrictum funibus David gemebundis testatur vocibus: Funes, inquit, peccatorum circumplexi sunt me (Psal. CXVIII, 61) .

Et pullum cum ea. Per pullum spiritus intelligi valet rationalis, qui dum terrena magis quam spiritalia appetere concupiscit, impressam quodammodo similitudinem imaginis Dei amittit. Sed [Col. 0028B] inter has caecitatis tenebras, inter has vitae miserias nunquid in finem repellet Dominus? Sane quia adjutor est in opportunitatibus, in tribulatione, nequaquam despicit quos condidit, sed solvi et adduci sibi ut pius et misericors praecipit.

Solvite, inquit, et adducite mihi. Ac si patenter Veritas dicat: Vos, qui aliquando morte captivi duris delictorum catenis vincti fuistis, timoris mei constricti memoria, ad percipiendam spem indulgentiae condigna vos solvite poenitentia. Adducite vero vosmet per amorem, ut jam non timidi sitis pro evadendis gehennae tormentis, sed inaestimabili dulcedine mea satiati sollicite laborare non pigeat pro acquirendis aeternis. Quid est autem, quod solvi et adduci jubeat sibi, solvite, [Col. 0028C] inquiens, et adducite mihi, nisi quod illi qui operatur omnia in omnibus, ipsi qui solvit compeditos et erigit elisos, gratiarum actio est impendenda, nullis nostris meritis, si qua fuerint merita, nobis sunt a nobis imputanda soli auctori et largitori debita laus et gloria reddenda, juxta quod Psalmista ait: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam? Sed antequam haec in nobis adimpleantur, quantae tentationes, quantaeve adversitates oriantur, aperte in consequentibus declaratur. Sequitur:

Et si quis vobis aliquid dixerit, dicite: Quia Dominus his opus habet. Quicunque saeculo huic aliquando renuntiare decreverunt, norunt melius quam sermo proferat ullus, quantas tentationes, [Col. 0028D] quantasve contradictiones suggestione malignorum spirituum, vel pravorum hominum sustinuerint, quoties bonum velle immutaverint, quoties bonae actionis iter arripere, quoties timidi et vecordes subterfugere disposuerint. Hinc David, ne subdola saecularium lingua bonae voluntatis et actionis aversatrix 12 fieret aliquando maligna, Dominum exorat dicens: Domine, libera animam meam a labiis iniquis, et a lingua dolosa (Psal. CXIX, 2) . Sed inter has duntaxat contradictiones, dum quisque ad sanctae conversationis habitum pervenerit, nunquid jam in tuto positus tentationum jacula evadere poterit? Minime, sed patitur et sustinet innumera tentatoris praelia, audit multimoda contradictionum [Col. 0029A] verba, quae tumultuosa cogitationum ingerit turba. Unde Salomon cautum quemlibet et sollicitum reddere cupiens ita admonet dicens: Fili mi, accedens ad servitutem Dei, sta in timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II, 1) . Nempe si intente consideremus, bifaria tentatione impugnamur, quae aut adversitatis emergit dejectione, aut prosperitatis oboritur elatione. Has consuetudinarias tentationum species Salomon exprimit, cum dicit: Aversio parvulorum interficiet eos, et prosperitas stultorum perdet eos (Prov. I, 32) . Cum enim minus quis perfectus in Domino tenuissimis injuriarum motibus afficitur, ea parte ad deteriora labitur; cum vero prospera succedunt suis haec tribuens meritis supra caeteros extollitur. [Col. 0029B] Quo vero pacto, quibusve modis his tentationum molestiis obviare valeamus, ipsam Dei Patris Sapientiam, pauca de multis differentem, audiamus. Dicit enim:

Et si quis aliquid vobis dixerit, dicite: Quia Dominus his opus habet. Hic sapiens noster Christus, cujus sapientiae non est numerus, verbis innotuit paucis. Cujus sicut laus est secundum nomen ejus, sic sermo et doctrina illius plena sunt veritatis et laudis. Verbum enim, ut Isaias ait, abbreviatum facit Dominus in terra (Isa. X, 23; Rom., IX, 28) , breve quidem numero verborum, sed in se continens pondus vitae et salutis. Quid est ergo dicere: Dominus his opus habet, nisi quod justi, quibus omnia cooperantur in [Col. 0029C] bonum, non solum gaudere, sed et gratias agere inter adversitatum persecutiones consueverunt, et dignos se conteri flagellis Domini asserunt dicentes: His Dominus opus habet? Dominus, inquiunt, qui operatur salutem in medio terrae, qui novit omnia, antequam fiant, opus habet adversitatum nos molestiis conterere, quorum mens inquieta et actio incomposita nil nisi opera carnis noverat agere. Opus habet, ut in conspectu hominum ad nihilum redigamur, 13 quasi despecti et conculcati, qui nos aliquid esse, cum nihil essemus, aestimabamus inflati. Haec si inter adversa, quid putamus inter prospera et tranquilla mens dicet humilis et benigna? Opus, inquit, Domini est; si quid bonae actionis, si quid scientiae habeo, [Col. 0029D] totum illi ascribo, totum illi debeo a quo totum est quod habeo. Cum ergo inter prospera et adversa inviolabilem et inconvulsam animi constantiam et aequalitatem, Deo propitio, tenere coeperimus, confestim dimissi liberi et soluti auctorem vitae adire poterimus. Et confestim dimittet eos. Confestim enim dimittimur, si humiliamur in prosperis. Confestim enim dimittimur, si sic humilitate erigamur, ne quando deficiamus in adversis. Sequitur:

Hoc totum factum est, ut impleretur quod dictum est per prophetam dicentem: Dicite filiae Sion. Hoc totum factum est; totum, inquam, quod audivimus, certa experientia, quam verum sit novimus, impleturque [Col. 0030A] fidelis praedicantium prophetia, qui filiae Sion parati sunt annuntiare desuper venturi Regis gloriam. Quid ergo prophetant filiae Sion constitutae in aeternitatis speculatione? Ecce, inquiunt, Rex tuus venit tibi mansuetus. Ecce, sine mora Rex tuus veniet tibi mansuetus, veniet uni unicus, Rex reginae veniet, inquam, tanta mansuetudine et dulcedine, ut liceat tibi contemplando introire in gaudium Domini tui, et dulcia secreta illius rimari. Non veniet vacuus, cujus plenitudine te optas infundi, et talis dabitur occasio praesumendi, ut etiam, quantum fas est, adhuc in carne posita mortali, quae sit notitia vitae aeternae, possis perscrutari. Cujus agnitionis et dilectionis beatitudinem manifestat Dominus loquens ad Patrem: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant [Col. 0030B] te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) . Quomodo ergo veniet tibi? Sedens super asinam, et pullum filium subjugalis. Libenter quippe inhabitat, si sedem et mansionem dignam praesentiae majestatis suae inveniat: quam non ad horam vel interdum visitare ( non enim est, qui se abscondat a calore ejus [Psal. XVIII, 7 ), sed familiari et continua mansione dignatur inhabitare, sicut quodam loco ait: Veniemus et mansionem apud 14 eum faciemus (Joan. XIV, 23) . Super asinam ergo et pullum Dominus sedet, cum spiritum et animam nostram inhabitando possidet, abolitamque pridem in se similitudinem imaginis Dei recipiunt, et carne mentis domino subjugata, sine ulla perturbatione haec invicem ad exercendum boni operis robur sese [Col. 0030C] erigunt. Unde bene subjungitur:

Euntes autem discipuli fecerunt, sicut praeceperat illis Jesus, et adduxerunt asinam et pullum, et imposuerunt vestimenta sua super eos, et eum desuper sedere fecerunt. Quid namque per discipulos nisi timorem et amorem, ut praediximus, accipere possumus? Electi etenim quilibet post agnita bonitatis Dei magnalia nequaquam torpori succumbunt, vel negligentiae, sed timoris et amoris Dei gratia adjuti indefessis virtutum gradibus satagunt proficere. Adducunt etiam asinam et pullum, imponentes nihilominus vestimenta sua, cum optimis induti et ornati moribus sedem Christo suis praeparant in cordibus. Anima etenim justi, ut scriptum est, sedes est Sapientiae. [Col. 0030D] Et ideo quam nudam et non vestitam virtutum procinctu invenerit, nequaquam formosus et decorus in deliciis insidere poterit.

Plurima autem turba straverunt vestimenta sua in via, alii autem caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via. Videamus cur dicatur non tantum turba, sed plurima turba stravisse vestimenta sua in via. Videamus, quae praecedens sit, quae subsequens; qui prior agat, quid subsequens clamans innotescat. Plurima ergo turba est, dum timore vehementi nonnunquam corda electorum nimia perturbatione praeteritorum affliguntur memoria peccatorum, et dum ad se semper redeunt, pro levi etiam excessu graviter semetipsos affligunt, et dum commoti et perturbati mente didicerint quomodo aliquando vixisse [Col. 0031A] debuerint, dolent se vel ad momentum boni alicujus praeterisse incrementum. Haec profecto plurima cogitationum turba vestimenta sua prosternit in via: quia nimirum inclinata et humiliata vestem sanctificationis et pietatis accipit, qua induta et ornata viam Domino ad cor suum dirigit. Sed quia plerumque inter turbidos cogitationum 15 motus praeveniente amoris gratia alii nonnunquam succedunt cogitatus, recte subjungitur:

Alii autem caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via. Ramos quippe de arboribus caedunt, dum intra domum mentis colligunt, quidquid in exemplis sanctorum praecedentium, quidquid in moribus laudabiliter adhuc in carne viventium imitabile conspiciunt. Arbores etenim qui sunt, nisi quaelibet [Col. 0031B] dignae Deo animae eminentes et praestantes in virtutum culmine? Nonne arbor gemina ubertate, castitatis et humilitatis, florida et fructifera perpetua virgo dignoscitur Maria? Nonne arbor humilitatis fastigio praeeminens Baptista Joannes, cunctique fuerunt beatitudinis jam ejus participes? De quibus dum ita sanctitatis ramos excerpere laborant, ut et ipsi per omnia humiliari et castimoniam, sine qua Deum nemo videbit, obtinere studeant, jucundos arborum fructus caedunt, quibus auctori vitae inambulanti in illis et inhabitanti viam delectabilem faciunt.

Turbae autem, quae praecedebant et quae sequebantur, clamabant dicentes: Hosanna filio David. Benedictus, qui venit in nomine Domini. Turbae quae praecedunt [Col. 0031C] et sequuntur, ut saepenumero dictum est, cogitationes sunt, quae de gemino timoris et amoris fomite nascuntur. Quae sicut varia intra se distant qualitate, sic vario 16 Regi Sabaoth clamore videntur obviare. Quem enim peccatricis conscientiae memoria remordet, quem ultricis flammae poena deterret, voce, imo devotione magna filio David clamat Hosanna. Nam peccati vulnere sauciatus, interno languore pressus et humiliatus, pro acquirendo munere veniae et salutis, ejus, cujus natura bonitas est, clamore valido obnixe implorat gratiam Salvatoris, ut qui per viscera pietatis suae delinquentem, imo poenitentem aliquando David non despexit, eodem pietatis respectu veniam suis dare non dedignetur commissis.

[Col. 0031D] At turba sequentium cogitationum, videlicet non accusantium, sed defendentium, quae de laqueis expedita vitiorum tota intentione, quae sursum sunt, perscrutari consuevit et investigare, non salvantem a peccatis requirit, sed dominanti et potentissime in se regnanti virtutum Domino hoc exsultationis clamore et jubilo occurit, Benedictus, inquiens, qui venit in nomine Domini. Quoties, inquam, felix anima in peregrinationis hujus exsilio Deum suscipit pie et misericorditer se visitantem, dat jucundam benedictionis laudem, donec in aeternitatis gaudio, non utique lacrymis tunc acquisitum, aut aliqua mentis et corporis contritione ascitum, sed firma perennitatis sorte semper inpraesentiarum habere [Col. 0032A] liceat dilectum, cui honor et imperium per omnia saecula saeculorum. Amen.

Cum appropinquaret Jesus Jerosolymis, et venisset Bethphage ad montem Oliveti, tunc misit duos discipulos, dicens eis: Ite in castellum quod contra vos est, et statim invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea, solvite et adducite mihi (Matth. XXI)

Lectio sancti Evangelii, quae pro consequentia litterae in die Palmarum convenienter recitatur, pro eminentia allegoriae, in littera reconditae, in prima Dominica Adventus Domini non inconvenienter replicatur. Dei enim Filius Jerosolymis appropinquat, [Col. 0032B] cum suae redemptionis mysterium, cum Patre et sancto Spiritu ante tempora dispositum, in fine temporum ad reparationem supernae Jerusalem dispensat. Bethphage ergo venit, cum in diversis praefigurationibus patriarcharum et prophetarum illud suae redemptionis mysterium mundo edicit. Bethphage enim domus buccae interpretatur, quo nomine panis angelorum ab homine quandoque manducandus esse designatur. Bethphage 17 ad montem Oliveti esse scribitur, per quem eminentia miserationis illius exprimitur, qua ipse Filius Dei de summis coelorum ad ima terrarum deponitur. Unde Psalmista loquitur: Miserationes ejus super omnia opera ejus (Psal. CXLIV, 9) . Cum ergo Ierosolymis appropinquasset, cum Bethphage ad montem Oliveti venisset, tunc misit [Col. 0032C] duos discipulos dicens eis: Ite in castellum quod contra vos est. Quia discipuli a discendo dicuntur, recte per duos discipulos lex naturalis et lex scripta exprimuntur, quae ambae per illuminationem sancti Spiritus de mysterio futurae redemptionis mirabiliter instituuntur, dum a montibus aeternis, miris et innumeris modis ipse praefiguratur, qui in carne veniens mundi lucem se esse protestatur. Quos nimirum duos discipulos ipse mittit, qui suae incarnationis mysterio cunctas patriarcharum et prophetarum praefigurationes peragit. Proinde eis dicit, dum per institutionem sancti Spiritus et legem naturalem et legem scriptam ad futurae suae redemptionis ministerium imbuit. Ite, inquit, in diversis praefigurationibus, in castellum quod contra vos est, scilicet [Col. 0032D] quod vestro aspectui est oppositum et expositum, in illud munitissimum et sacratissimum sancti spiritus templum, in illum Virginis matris hortum conclusum, fontem signatum. Hoc enim castellum tam legi naturali quam scriptae legi fuit oppositum, qui istud virginitatis amygdalum ab initio saeculi patriarcharum et prophetarum exspectationi fuit expositum. Unde ipse in carne positus discipulis suis loquitur Dei filius: Multi reges et prophetae voluerunt videre quae videtis, et non viderunt; et audire quae auditis, et non audierunt (Luc. X, 24) .

Et statim, cum in diversis praefigurationibus ire coeperitis, cum castellum vobis oppositum intraveritis, statim invenietis mundi redemptionem, quam [Col. 0033A] quaeritis. Quae autem est redemptio ista? Asina alligata et pullus cum ea. Asina alligata est caro sanctissima, Verbo Dei in utero Virginis incomprehensibili et indicibili unionis vinculo associata. Pullus cum ea est rationalis anima, a Verbo Dei in carne assumpta, sicut in fide dicitur Catholica ⁜ (18) : Perfectus Deus, perfectus homo, ex anima rationali et humana carne subsistens. De hac asina 18 vel pullo Jacob patriarcha loquitur, cum Christum de tribu Judae quandoque nasciturum in spiritu contuetur: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit expectatio gentium: ligans ad vineam asinam suam et ad vitem, o fili mi, pullum suum (Gen. XLIX, 10) . Hinc ipse, de quo loquimur, discipulis suis in coena [Col. 0033B] loquitur: Ego sum vitis vera, et Pater meus agricola est (Joan. XV, 1) . Et item: Ego sum vitis, vos palmites (Ibid, 5.) . Recte autem per asinam, quae oneriferum esse animal non ignoratur, caro Christi sanctissima figuratur, quae ad emundationem nostrorum peccatorum multiplicium pondere laborum voluntarie oneratur, sicut de eo Isaias propheta protestatur: Vere languores nostros ipse abstulit, et iniquitates nostras ipse portavit (Isa. LIII, 4) . Hinc ipse per Psalmistam dicit, dum suae passionis nimietatem describit: Super dorsum meum fabricaverunt peccatores (Psal. CXXXVIII, 3) . Recte etiam per pullum, in quo juventutis eminent insignia, sanctissima Christi intelligitus anima, quae singulari sua innocentia a cunctis fidelibus animabus totius vetustatis detergens contagia, [Col. 0033C] antiquae libertatis quasi juventutis reddit eis insignia. Proinde ipse Dei Filius discipulis suis dicit, dum et legi naturali et legi scriptae suae redemptionis testimonium indicit: Solvite et adducite mihi. Clavibus vestrarum praefigurationum solvite mysterium a saeculis absconditum, et adducite mihi, ad gloriam nominis mei testimonium perhibentes futurae meae redemptionis.

Et si quis vobis aliquid dixerit: scilicet si mundus, qui in maligno est positus, quia infidelitati est deditus, fidei et praedicationis vestrae testimonio contradixerit, vos dicite, vos, inquam, consecretales mei, signis et scriptis vestris edicite quia Dominus his opus habet, quia Filius Dei Creator temporis in plenitudine temporis homo fieri necesse habet, ut [Col. 0033D] sua humanitate humanum genus a morte liberet. Et confestim eos dimittet, scilicet corde credens ad justitiam, et ore confitens ad salutem, divinitati et humanitati Filii Dei debita se veneratione subjiciet. Verbum enim illud dimissionis frequens est in scriptura Testamenti Novi ac Veteris, habens testimonium divinitatis Christi et humanitatis. Hinc 19 Jephte filia patri suo loquitur: Dimitte me, ut duobus mensibus montes circumeam (Jud. XI, 37) . Per Jephte qui aperiens dicitur, Christus Dominus exprimitur, cujus sanguine latroni vel cunctis fidelibus paradisus aperitur. Per filiam Jephte humanitas Christi designatur, quam ille suae divinitatis procuratione, [Col. 0034A] uti pater filiam tuetur. Dicit ergo filia patri, loquitur humanitas Christi Deo Patri: Hoc solum mihi praesta quod deprecor, in quo et tuae dilectionis et meae subjectionis fructum, humanae redemptionis effectum, consequor, dimitte me, divinitatem et humanitatem meam mundo fac innotescere. Ut duobus mensibus montes circumeam, ut in consummatione duorum Testamentorum, in salvatione duorum populorum, in salvatione animae et corporis, in dilectione Dei et proximi, in activa et contemplativa vita (horum enim omnium typus duobus includitur mensibus) montes circumeam, ut Patriarcharum et Prophetarum praefigurationes redemptionis meae mysterio compleam. Sic David in typo Christi Michol loquitur, per quam Synagoga accipitur: Dimitte me, verum [Col. 0034B] Deum, verumque hominem me confitere, alioquin interficiam te (I Reg. XIX, 17) : quia merito perfidiae, aeternae morti tradam te. Sic David in typo Christi Jonathae loquitur, per quem ordo propheticus designatur: Dimite me, scilicet divinitatem meam et humanitatem tua praedicatione contestare, ut in Bethlehem celeriter eam (I Reg. XX, 6) , ut in Ecclesia gentium locum fidei et sedem quietis habere valeam. Sequitur:

Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur, quod dictum est per prophetam dicentem: Dicite filiae Sion: Ecce Rex tuus venit tibi mansuetus, et sedens super asinam et pullum, filium subjugalis. Factum est totum hoc, quod mundum salvavit totum, ut adimpleretur in plenitudine temporum, quod in primordio [Col. 0034C] saeculi per prophetam fuerat praesignatum. Quisnam iste propheta fuit, qui et naturali legi, et legi scriptae redemptionis futurae mysterium praecinuit? Utique ille protoplastus [protoplastes] qui in paradiso positus, et a somno expergefactus, uti futurorum praescius, femineae creationis opus his laudibus est prosecutus: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Haec vocabitur 20 virago, quia de viro sumpta est. Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una (Gen. II, 4, 5) , Dum enim hos prophetiae cantus Adam in paradiso edidit, quasi fidelibus, de sua carne generandis in saeculo, ista intulit: Vos, patriarchae, sub naturali lege positi, vos, prophetae, legi scriptae appositi, dicite vestris vaticiniis, [Col. 0034D] vestris scriptis filiae coelestis Jerusalem, quae est mater omnium fidelium, Ecclesiae gentium in terris suspiranti Dei filium, qui erit exspectatio et salvatio gentium: Ecce Rex tuus venit tibi mansuetus, gloriosus ille Dei Filius, humilis homo factus, et in silentio mundum ingressus, sicut Gedeon ille, qui dum homines civitatis suae timuit pro eo, quod aram Baal ex praecepto Dei destruere debuit, assumptis decem servis suis per diem facere noluit, sed omnia nocte complevit (Jud. VI, 27) . Gedeon ergo circumiens in utero dicitur, per quem Christus Dominus exprimitur, qui suae majestatis ambitu cuncta complectitur, sed ipse pro redemptione humani generis [Col. 0035A] utero Virginis Matris includitur. Gedeon aram Baal destruit, cum Filius Dei factus homo vetustatem caeremoniarum carnalium subruit. Gedeon decem viros de servis suis assumit, cum filius Dei animam rationalem et humanam carnem suae divinitati in personae unitate conjungit. Quinque sunt enim sensus hominis exterioris, quinque sunt nihilominus sensus hominis interioris. Qui quasi decem viri per decem lineas figurantur, quibus sol horologio Achaz retrorsum revertitur. Horologio enim regis Achaz, qui apprehendens Deum dicitur (Isa. XXXVIII, 8) , mysterium incarnationis Christi exprimitur, quo velut in horologio temporum cursus, electorum et reproborum status distinguitur, sicut Simeon beatae Virgini loquitur: [Col. 0035B] Ecce, positus est hic in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum, cui contradicitur (Luc. II, 34) . Gedeon timet domum patris sui, quia exhorret Christus perfidiam Judaici populi. Timet homines civitatis illius, quae tota dedita est delectationi mundi vel carnis. Non vult facere per diem, quia factus homo non vult suam innotescere ⁜ (19) majestatem. Si enim, inquit Apostolus, cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) . Gedeon omnia nocte complet, 21 quia Filius Dei in assumptae humanitatis et humilitatis proposito quasi sub noctis silentio redemptionem mundi explet; sedens super asinam, divinitate sua regens carnem assumptam, et pullum filium subjugalis animam rationalem, quae vita fuit carnis [Col. 0035C] sumptae per obedientiam Patris. Sequitur:

Euntes autem discipuli fecerunt sicut praecepit illis Jesus, et adduxerunt asinam et pullum, et imposuerunt super eos vestimenta sua, et eum desuper sedere fecerunt. Discipuli eunt; quia lex naturalis et scripta suis temporibus prodeunt. Sicut praecepit illis Jesus faciunt; quia dispensationi Filii Dei ad redemptionem mundi suis praefigurationibus, suis praedicationibus deserviunt. Asinum et pullum adducunt, cum verum Dei Filium, verum quandoque Virginis filium futurum, et animatum corpus in utero Matris assumpturum esse, suis testimoniis astruunt. Imponunt super eos vestimenta sua, dum humanitati Redemptoris suarum praefigurationum vel praedicationum adaptant ornamenta. Eum desuper sedere [Col. 0035D] faciunt, cum omnes patriarchae et prophetae vel omnes fideles legis naturalis et legis scriptae Dei Filium in carne venire continuis suspiriis et lacrymis exposcunt.

Plurima autem turba straverunt vestimenta sua in via, alii autem caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via. Plurima turba est virtutum et gratiarum multitudo innumera. Quae vestimenta sua in via sternunt, cum sui decoris insignia in eum, qui dixit: Ego sum via et veritas et vita (Joan. XIV, 6) , congerunt. Quidquid enim virtutum vel gratiarum ab initio usque in finem saeculi potuit esse, vel poterit in toto corpore fidelium, ab ipso uti capite unguentum [Col. 0036A] in barbam profluit, quod in oram vestimenti defluit. Alii autem caedebant ramos de arboribus, et sternebant in via. Quinam sunt isti alii, nisi spiritus administratorii, in ministerium salutis ad nos de coelis missi? Qui jure alii vocantur, quia a nobis, in hujus exsilii carcere damnatis, aeternae beatitudinis, immortalitatis, sublimitatis dissimilitudine alienatur. Qui ramos de arboribus caedunt, et in via sternunt, dum ad 22 ejus honorem, quem suum Creatorem esse recognoscunt, quem hominis causa de coelis ad terras descendisse conspiciunt, de illis aeternarum scientiarum arboribus, in coelesti regno florentibus, ejus fidelibus innumeras et odoriferas divinorum sensuum jucunditates suggerunt. Hinc Apostolus in ipso omnes thesauros sapientiae et scientiae absconditos [Col. 0036B] asserit (Coloss. II, 3) , quos ipse suis electis usque in finem saeculi misericorditer distribuit. Sequitur:

Turbae autem, quae praecedebant et quae sequebantur, clamabant dicentes: Hosanna filio David. Benedictus qui venit in nomine Domini! Turbae, quae praecedebant, non immerito sancti angeli dici possunt, qui et creationis dignitate, et beatitudinis immutabilitate homines antecedunt. Turbae, quae sequuntur, electorum hominum reliquiae intelliguntur, qui quasi praecedentium vestigia a longe subsequuntur, dum innumeris hujus vitae laboribus et difficultatibus in sanctorum angelorum consortium quandoque transferuntur. Vel turbae praecedentes sunt Veteris Testamenti Patres ac fideles; turbae autem sequentes sunt Novi Testamenti Patres ac fideles. Sive ergo sancti Angeli, [Col. 0036C] sive homines electi, vel Patres ac fideles utriusque testamenti, clamant gloriam et misericordiam venientis in carne Filii Dei, clamant angeli Christo in Bethlehem nato: Gloria in altissimis Deo (Luc. II, 14) : dicunt homines electi ab initio usque in finem saeculi gratiarum actiones Christo Redemptori. Vel clamant in praesenti, dicunt in futuro tam sancti angeli quam homines electi: Hosanna Filio David. Benedictus, qui venit in nomine Domini. Benedictio incarnato, claritas nato, sapientia baptizato, gratiarum actio morienti, honor resurgenti, virtus ascendenti, fortitudo juste cuncta judicanti, tibi, Creatori nostro, invictissimi Filio. Benedictus, qui nos aeterna benedictione sanctificasti, dum maledictionem primi parentis tuo sanguine expiasti, qui in nomine Domini [Col. 0036D] venisti, dum creaturam tuam ab hoste maligno liberasti, et tibi vero Domino eam dedicasti, tibi cum Patre Deo et Spiritu sancto laus et gloria per infinita saeculorum saecula. Amen.

Vox dilecti mei pulsantis: Aperi mihi, soror mea, amica mea, columba mea, etc. (Cant. V.)

Adventus Domini Salvatoris, qui jam per orbem terrarum celebri congratulatione a fidelibus recolitur, tempus est gratiae et salutis, ad quod omnes antiqui Patres et prophetae ardenti semper desiderio [Col. 0037A] suspirabant, et ad quam percipiendam gratiam in carne permanere magno dolore, lacrymis et gemitibus optabant. Qui profecto, si voti compotes facti fuissent, non dubium quin ad suscipiendum digne adventum Domini et Salvatoris nostri summo se studio praeparassent: Quia pene nulli ex his videre vel audire eum in carne meruerunt, adventum ejus a longe salutabant, et quotquot Spiritu Dei illuminati futura praevidere poterant, salutis gratiam, quae per ipsum et beatam genitricem ejus mundo eventura erat, ubique suis sermonibus commendabant.

Ex quibus unus sapientissimus Salomon ad laudem et honorem ejusdem Dominae nostrae Mariae quemdam librum edidit, videlicet Cantica canticorum, qui licet ad sanctam Ecclesiam et ad unamquamque [Col. 0037B] fidelem animam referri valeat, specialiter tamen ei convenit, per quam salus mundi credentibus apparuit. Nam sicut ista solemnitas specialiter est Domini nostri Jesu Christi, ita et specialiter est ejusdem genitricis suae, cum qua ipse Dominus et Redemptor salutem humani generis operari voluit. In hoc igitur libro bis scriptum invenimus: Vox dilecti mei, vox dilecti mei. Primo quidem simpliciter ponitur: Vox dilecti mei. Secundo autem subjunctum est: Vox dilecti mei pulsantis; quod a mysterio non vacat, quia per illud primum, quod sine adjectione positum est: Vox dilecti mei, possumus intelligere desiderium sanctorum Patrum et prophetarum, qui omne, quod vaticinando locuti sunt, vel figuraliter [Col. 0037C] agebant, vox quaedam desiderii eorum erat, qua venturum ad terras Dominum vocabant et pronuntiabant. Cum autem ipse Dominus noster Jesus Christus desideriis 24 illorum satisfacere disposuit, impletum est quod sequitur: Vox dilecti mei pulsantis. Nam qui pulsat, manu utique pulsat, et quodammodo Dominus manu pulsavit, cum id quod ipsi longe desideraverant, carnem assumendo opere adimplevit.

Volens itaque Deus, ut diximus, perdito homini nascendo subvenire dilectam genitricem suam, quam ad hoc opus redemptionis humanae explendum elegerat et assumpserat, mox allocutus est, ut sequens littera insinuat. Aperi, inquit, mihi, soror mea. In his verbis si diligentius intueamur, quaedam series [Col. 0037D] Evangelii annuntiationis et incarnationis Dominicae obscuro intexta est sermone: et licet dissonantia sit verborum, mystico tamen sensu concordat verbis Evangelistae dicentis: Missus est angelus Gabriel ad virginem desponsatam viro, cui nomen Joseph (Luc. I, 26) . Cui et dixit: Ecce concipies in utero, et paries filium (ibid., 31) . Ad hanc ergo coelestem legationem, ut aurem cordis inclinet, nec quasi incredula de oraculo dubitet, ipse, qui per angelum suum ei loquebatur, his admonet, verbis: Aperi, inquit, mihi. Ac si diceret: Aperi mihi per fidem, nec de verbis meis dubites, quia bene tecum fieri potest, ut concipiendo et pariendo filium genus humanum salvetur per benedictum fructum tui ventris. [Col. 0038A] Et quare fidem accommodare debeat, aperte in consequentibus declarat.

Soror, inquit, mea. Et cur sororem nominat? Duobus quippe patribus, Abrahae videlicet et David, promissus est Dei Filius ex semine eorum nasciturus. Nam cum idem Abraham, praecepto Domini obediens, unicum ei filium immolare non dubitaret, haec obedientia in tantum Deo complacuit ut Unigenitum suum illi dare juramento firmaret (Gen. XXII) . Hinc ergo domina nostra Maria merito admonetur ut verbis Domini indubitanter credat, quia soror, imo filia est Abrahae, et veram de progenie ejus originem duxit, ex quo semine 25 ipse Dominus, ut promiserat, nasci debuit. Adhuc etiam aliis eam nominibus appellat, quae meritis ipsius apte conveniunt.

[Col. 0038B] Amica, inquit, mea, columba mea, immaculata mea. Amica Dei erat per fidem, quia creddidit angelo annuntianti quod ad redemptionem humani generis conceptura esset et paritura Filium Dei. Fuit etiam columba per simplicitatem. Nam quod ipsa ad hoc a Deo electa est, ut ex ea salus mundi adveniret, cum hoc nihil aliud quaesivit nisi honorem Dei et salvationem hominum. Quod et Evangelium aperte indicat, ubi dixisse fertur ad Angelum: Ecce, inquit, ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. II, 38) . Quaedam enim duplicitas fuisset in ea, et quodammodo columba non esset sine felle, si ex hoc propriam laudem vel honorem requisisset. Immaculata quoque erat per vitae [Col. 0038C] puritatem. Et vere immaculata corde et corpore, per quam macula, quae omni humano generi ex vitio primi parentis inhaesit, purgari et aboleri debuit. Haec ergo nomina, imo virtutum insignia si non habuisset, nequaquam habitaculum divinitatis fieri potuisset. Sed quia his perfecte adornata fuit, digna habita est accipere plenitudinem gratiae, de qua subinfertur:

Quia caput meum plenum est rore. Per caput Christi divinitas ejus intelligenda est, quae nunquam major vel minor existens, in se semper ab initio incommutabili pietate abundavit, sed non sic, ut haec misericordia usque ad nos perveniret, et hominem perditum de poenali ditione liberaret. Et quare dicitur caput plenum? Sicut enim vas refertum [Col. 0038D] aqua tunc superabundanter plenum dicimus, cum infusa aqua foras effluit, sic revera, quando venit tempus, de quo Apostolus ait: Ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4) ; et unde Psalmista: Tu exsurgens, inquit, Domine, misereberis Sion, quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus (Psal. CI, 14) ; tunc aeterna illa divinitas in tantum quodammodo plena facta est miserationis et gratiae, ut ultra se intus cohibere nollet, nec posset, nisi foras egrediens super terram efflueret, quae primo utero Virginis se infudit, quemadmodum ingressus angelus 26 ad eam dixit: Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus (Luc. II, 28) . [Col. 0039A] Ac si diceret: Dominus, coeli inhabitator jam plenus est gratia ad salvandos homines, et plenitudine hujus gratiae jam tuus virginalis adimpletur uterus, quia ipse ex te nasciturus est. Nec praetereundum quod caput plenum dicitur rore; nam ros de coelo super terram cadit. Et profecto haec ineffabilis gratia non ex hominibus, sed desuper venit. Et quia beata Maria verum Deum et hominem concepit et peperit, congrue subinfertur:

Et cincinni mei guttis noctium. Cincinni dicuntur crines complexi et conjuncti. Et bene per cincinnos possumus accipere conjunctionem illam divinae et humanae naturae, quae facta est intra uterum intemeratae Virginis Mariae. Qualiter autem humana natura unita sit divinitati, nullus unquam mortalium [Col. 0039B] scire aut investigare potuit vel poterit, nec mysterium hoc ipsa conscientia Virginis novit, sed et per cincinnos, qui etiam torti dicuntur crines, aliud potest intelligi, torta videlicet et retorta membra assumpti hominis. Nam idem Dominus noster Jesus Christus in laboribus multis et passionibus omnes dies vitae suae peregit, et ad ultimum cruci appensus clavisque confixus, morte turpissima damnatus est, qualiter nec sceleratissimus quisquam fur aut latro morte mulctari solet. Hi ergo cincinni, per quos intelleximus humanitatem Christi, pleni dicuntur guttis noctium. Et quid per guttis noctium, nisi purgatio exprimi valet peccatorum? Gutta enim ubi distillat, locum lavat et mundat. Et profecto aliquibus guttis purgari debet quicunque ad aeternam [Col. 0039C] salutem pervenire contendit.

Videamus autem, qualiter primum per guttas facta sit purgatio dilectorum. Guttae sanguinis Christi, quae de sanctissimo latere ejus pendentis in cruce profluebant, totius humani generis peccata purgabant et diluebant. Sunt etiam guttae baptismatis, quibus dum homo abluitur, ab omni originali sive actuali peccato mundus efficitur. Qui vero rursus peccatis inquinatus, innocentiam, quam in baptismo acceperat, amiserit, guttis lacrymarum, quas ex poenitenti corde producunt oculi, denuo baptizari necesse habet et emundari. Beata ergo Dei genitrix 27 Maria post gloriosa inauditae salutationis alloquia, post tantae promissionis mysteria, quod plenitudinem gratiae percipiendo, de qua praefati susumus, [Col. 0039D] concipere deberet et parere filium, ipsa divinae dispensationis ignara, sed propriae castitatis conscia, quid dicat audiamus:

Exspoliavi me tunica mea, quomodo induar illa? Per hanc tunicam carnalem significari credimus concupiscentiam, quae in primis parentibus praefigurata est, quemadmodum in Genesi scriptum legimus: Fecit Dominus Deus Adae et uxori ejus tunicas pelliceas et induit eos (Gen. III, 21) . Ambo quidem ita creati erant, ut in paradiso voluptatis degentes, et angelicam vitam pariter ducentes, absque omni carnali concupiscentia filios procrearent. [Col. 0040A] Sed hac cum a diabolo persuasi inobedientes facti sunt mandato Domini, mox ejecti de paradiso induti sunt tunicis pelliceis, ut in conceptione procreandae sobolis carnali foedarentur concupiscentia, et in omni posteritate eorum haec carnalis concupiscentia ita perduravit, ut praeter solum Filium Virginis non sit homo super terram qui sine concupiscentia carnis concipiatur. Hac igitur tunica, carnali videlicet concupiscentia, exspoliaverat se perpetua virgo Maria.

Et bene dicitur, exspoliavi. Qui enim alium spoliat, aufert ei quod suum esse debuerat. Sic et beata Maria se ipsam spoliando, quamdam, ut ita dicam, violentiam sibimetipsi intulit, et quodammodo vim faciendo corpori suo, proprio illud jure [Col. 0040B] privavit. Suum utique fuit carnali concupiscentia delectari, quia in ipsa etiam concupiscentia, ut caeteri homines, concepta erat. Sed quod lege originalis criminis ⁜ (20) suum esse debuit, mortificando membra sua cum vitiis et concupiscentiis omnino a se alienum fecit. Credere enim possumus, licet in Evangelio minime scriptum reperiamus, quod continua abstinentia multisque laboribus virgineum corpus suum castigaret, ne quando carnalis concupiscentiae vitium sibi appropinquaret. Sicut autem a carne sua omnem carnalem etiam concupiscentiam amputaverat, ita eamdem a corde penitus excluserat, quemadmodum ipsa sequentibus declarat verbis:

Lavi, inquit, pedes meos, quomodo inquinabo illos? Per pedes interioris hominis affectus accipimus, [Col. 0040C] quos 28 eadem incorrupta Virgo ita ab omni sorde lavit et emundavit, ut nec delectatio quidem carnalis concupiscentiae virgineum cor illius aliquando tangeret. Quod ergo dicit: Exspoliavi me tunica mea, quomodo induar illa? lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos? quamvis dissonet in littera, spiritali tamen sensu concordat verbis Evangelii, ubi divinum ei partum annuntianti angelo respondisse fertur: Quomodo, inquit, fiet istud, quoniam virum non cognosco (Luc. I, 34) . Quod idem est ac si dicat: Ego quidem omnia quae carnis sunt, a carne et spiritu meo abscidi, et aeterno incorruptionis sponso immaculatam me corde et corpore custodire deliberavi. Sed ut amore generandae prolis [Col. 0040D] maritali copulae jungar, et per hoc propositum meum violans, inquinamenta carnis ac spiritus, quae abjeci, experiar spontanea voluntate, nunquam consentiam, sed quia coeleste adhuc mysterium ignoro, modum conceptionis a te requiro. Tu insinua quomodo, quo ordine debeat fieri ut virgo contra naturam concipiens pariam sine admistione virili. Et respondens angelus dixit ei: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (ibid., 35) . In quibus nimirum verbis mox factum est quod subjungitur:

Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus. Hoc in loco [Col. 0041A] latenti mysterio praenotata est Trinitas sancta, quae tota operata est in una carne Virginis ad concipiendum et pariendum Filium Dei pro redemptione humani generis. Per dilectum utique accipere possumus Deum Patrem, per manum ejus consubstantialem ejus Filium, per foramen autem Spiritum sanctum. Dilectus ergo iste, videlicet Pater omnipotens, misit manum suam, id est Unigenitum suum, quando hunc pro salute nostra incarnari constituit. Et quo misit manum suam? per foramen. Haec aeterni incarnatio Filii Dei facta est per foramen, id est per Spiritum sanctum. Nam eodem superveniente in Virginem et virtute sua eam obumbrante, ipsum Unigenitum Patris concepit et peperit. Nec indignum videatur quod per foramen Spiritum sanctum [Col. 0041B] designari diximus; nam quemadmodum per maceriam, quae integra existit, nullum 29 lucis patet vestigium, nisi perforata fuerit, sic quodammodo inter nos et Deum quidam paries obfirmatus erat, ut nullus mortalium Deum, qui lucem habitat inaccessibilem, videre posset. Solutus est autem iste paries cum, cooperante gratia Spiritus sancti, Filius Dei carnem assumens visibilis factus est, ut homo ei appropinquare, eumque videre posset. Quem verum Deum et hominem beata mater illius concipiens in hanc vocem prorupit dicens:

Et venter meus intremuit ad tactum ejus. Cum mulier infantem concipit, non quidem protinus sentit se concepisse, usque dum ipse infans post aliquantulum [Col. 0041C] temporis vivere incipit, et plerumque ex motu animati corporis uterus matris contremiscit. Non sic, inquam, Dominum nostrum Jesum Christum beata Virgo Maria concepit. Nam ut audivit ab angelo: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi, mox verum Deum et hominem cum corpore et anima concepit, ut statim in ipsa hora proclamare posset: Et venter meus intremuit ad tactum ejus. Merito utique contremuit, quae tantae majestatis Dominum intra angustum ventris sui cubile concluserat, quemadmodum et Ecclesia in laudem ejus decantat: Quia quem coeli capere non poterant, tuo gremio contulisti. De quo novo et inaudito miraculo Jeremias propheta admirans longe ante praedixerat: Ecce Dominus novum faciet in terra: [Col. 0041D] Femina circumdabit virum (Jer. 31, 21) . Hanc ergo Dei Genitricem Spiritus sanctus superveniens ab omni originali peccato ⁜ (21) liberam reddidit, et ab omni actuali peccato, si quod illud erat, emundavit, sicut ipsa manifeste innuens ait.

Surrexi, ut aperirem dilecto meo. Surrexi, inquam, corpore et anima ab omni originali sive actuali peccato libera. Nec propter me hoc factum est, quasi ego virtutum meritis alios praecellens tali munere sublimari digna sim, sed ut aperirem dilecto meo, hoc est, ut porta illi fierem, per quam cum carne ex me sumpta transiret ad hominem

30 Manus meae distillaverunt myrrham, digiti mei pleni myrrha probatissima. Per manus beatae Mariae [Col. 0042A] opera ejus accipere possumus; per myrrham vero mortificatio carnis intelligitur. Et revera manus ejus distillaverunt myrrham, quia et si macula alicujus peccati illi inhaesit, antequam Filium Dei concepisset, ita virtute Spiritus sancti in ea mortificatum est, ut, postquam ipsum Salvatorem mundi concepit et peperit, nulla deinceps contagione peccati tangi posset. Et digiti mei pleni myrrha probatissima. Per digitos ejus virtutem discretionis illius intelligere possumus. Magna enim discretione opera Dei ab operibus suis distinxit, ut videlicet magnifica opera, quae Deus cum illa operatus est, nullis propriis meritis, nec castitati, nec humilitati suae, sed divinae solummodo ascriberet gratiae. Sequitur:

Pessulum ostii mei aperui dilecto meo, at ille declinaverat [Col. 0042B] atque transierat. Per pessulum integritas ejus, per ostium vero fides illius intelligi valet. Dicit ergo: Pessulum ostii mei aperui dilecto meo, quod idem est, ac si dicat: Per fidem veram aperui dilecto meo, non diffidens de promissionibus ejus; aperui utique illi soli, ut quemadmodum ipse voluit, ex me nasceretur, me integra permanente, nec amittente sigillum virginitatis. At ille declinaverat. Multum profecto idem Redemptor noster declinaverat, multum de excelsa et supereminenti divinitate sua se ipsum exinanivit, cum natus Virgine in angusto praesepio positus est, cujus majestatem nec immensitas coeli, nec latitudo terrae capere potest. Atque transierat. Cum hac nimirum profundae humilitatis inclinatione transiit mundum, transiit universa peccata, [Col. 0042C] transiit mortem, transiit principem mortis diabolum, Per hoc autem, quod ipse sic transiit etiam nobis, si eum sequi volumus, omnia peccata et vitia transire dedit, et ut per felicem hunc transitum deposito carnis onere, beato fine quandoque pervenire valeamus ad eum. Quod ipse praestare dignetur, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen!

Ecce dies venient, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam in terra. Et hoc est nomen quod vocabunt eum: Dominus justus noster (Jer. XXIII) .

[Col. 0042D] Sacrosanctum tempus Dominici Adventus, quod modo celebramus, ideo annue Ecclesia speciali recolit observatione, quia tempus istud tempus est gratiae et misericordiae, in quo ipse qui in aeternitate sua sine tempore fuit, in fine temporis pro hominibus homo temporalis fieri voluit. Istud enim est tempus illud jucundum et desiderabile quod omnes optabant et desiderabant, qui Spiritu Dei illuminati, venturum ad terras Filium Dei oculo praesagi cordis praevidebant.

Ex his electis Domini prophetis unus erat Jeremias propheta, qui salutem et gratiam, quae per Incarnationem Filii Dei ventura erat temporibus novissimis, obscuris his praenuntiavit verbis: Ecce, [Col. 0043A] dies venient, dicit Dominus. Potest per dies istos totum illud tempus accipi, in quo ipse aeternitatis dies pro nobis incarnatus cum hominibus voluit conversari. Tempus enim illud quod ante adventum hujus diei erat, non dies, sed nox vocari poterat quia nullus tam justus fuit et sanctus, qui ad veram lucem patriae coelestis pervenire posset; sed post terminum praesentis vitae, ut ita dicamus, ad terram descendebant tenebrosam et opertam mortis caligine.

Possumus etiam per hos dies ipsos patriarchas et prophetas accipere, qui ante adventum Christi sedentibus in regione umbrae mortis lumen administrabant suae praedicationis, dum verbis et aenigmatibus diem illum affirmabant affuturum, per quem illuminandum et sanandum totum erat genus humanum.

[Col. 0043B] Istis ergo diebus bene convenit illud quod sequitur: Dicit Dominus. Quia per illos vere locutus est Dominus; et consilium, quod pro humana reparatione Deus Pater iniit, illis et per illos nobis mysticis verbis praenuntiavit; quemadmodum in consequentibus dicit:

32 Et suscitabo David germen justum. Germen cujusque fructus, cum primum de terra nascitur, res est et exigua et fragilis, sed tamen initium et spes inde exoritur fructus sequentis. Et quid rectius per germen hoc accipere possumus, quam ipsum Filium Dei, qui propter nos semetipsum exinanivit formam accipiens servi? Quasi parvulum germen fuit in conceptione, quia, quem coelum et terra non poterant [Col. 0043C] comprehendere, ita parvum se ipsum fecit, quod in utero tenerae Virginis comprehendi potuit. Parvulum quodammodo germen fuit in nativitate, quia, qui coelorum thronos continet, qui terram palmo concludit, natus de matre Virgine in humili praesepio reclinari voluit. Parvulum etiam germen in tota vita sua fuit, quia in diebus carnis suae non quasi Dominus omnium, sed humilis et despectus, et quasi novissimus virorum coram oculis hominum apparuit. Sed tamen in isto parvulo germine, in isto vero Deo et homine initium et spes erat fructus sequentis, quia ipse erat vera salus totius humani generis.

Et notandum quod non simpliciter ait germen, sed [Col. 0043D] cum additamento germen justum. Et bene; nam non solum justus, sed etiam ipsa justitia fuit, omnes justificans, sine quo nullus justus unquam fuit, est, vel esse poterit. Vel ideo germen justum, quia omnis homo in peccatis concipitur et nascitur; ipse vero solus sine peccato conceptus est et natus, et ideo a peccatis liber erat solus.

Et hoc germen justum, germen dicitur David, qui, ut notum est, dicitur manu fortis, sive aspectu desiderabilis. Ipse enim licet humilis, despectus, et ut homo fragilis mundo apparuerit; vere tamen manu fortis, imo fortissimus spirituum fuit, qui fortem illum armatum ex ea parte qua humilis fuit, fortior 33 superveniens superavit, regnumque illius destruxit. Est etiam aspectu desiderabilis. Nam licet [Col. 0044A] in forma servi apparens, quasi absconditus fuerit aspectus ejus, ipse tamen speciosus forma prae filiis hominum, ipse Rex virtutum et gloriae, in quem etiam angeli desiderant prospicere. Hoc ergo germen justum, ita parvulum exortum, hoc est ita humiliter veniens in mundum qualiter in diebus carnis suae vixerit, verbis sequentibus intelligi poterit.

Et regnabit rex et sapiens erit. Cum sit ipse Rex regum, et Dominus dominantium, regendo et gubernando cuncta, quae in coelo sunt et in terra, in humanitate tamen, quam pro nobis assumpsit, specialiter sibimet ipsi Rex fuit; quia regnum illud nobile, sensus ejus, dico, quos habere voluit in sua humanitate, tanta divinitatis suae virtute regebat, quod nec tenui quidem macula vel in cogitatione, [Col. 0044B] verbo, aut opere tangi poterat. De sapientia vero illius quid dicamus, cujus sapientiae non est numerus? Ipse quidem Dei virtus est et Dei sapientia, cui verissime dicitur: Omnia in sapientia fecisti (Psal. CIII, 24) ; qui omnia, quae sapientiae suae magnitudine condidit, sapienti dispositione gubernat et regit. Hic etiam qui in primo adventu suo, non ut judicaret, sed ut salvaret mundum, humilis venit et mansuetus, quam districtus judex in extremo adveniat examine, unicuique secundum opera sua reddere, ordo sequentis litterae videtur insinuare:

Et faciet judicium, et justitiam in terra. Faciet enim judicium in reprobis, aeternis eos deputans suppliciis; faciet justitiam in salvandis, sublimes [Col. 0044C] eos faciendo gloria regni coelestis. Et hoc in terra, in illa nimirum carne humana, quam assumpsit de terreni corporis nostri substantia. Nam licet in majestate sua venturus sit, mundum tamen in forma servi, quam assumpsit, judicabit, ipso attestante, qui ait: Pater non judicat quemquam, sed judicium omne dedit Filio (Joan. V, 22) .

Post generale ergo illud judicium, in quo unusquisque accipiet secundum suum meritum, videntes electi mirabilem justitiam Domini sui, nomen ejus, per quod salvati sunt, sine fine collaudabunt cantantes voce unanimi: Dominus justus noster. Quandiu in hujus mortalitatis 34 aerumna sumus abyssum judiciorum Dei cognoscere et investigare nequaquam possumus. Ibi deposito velamine mortalitatis [Col. 0044D] perfecte cognoscemus judicium et justitiam nostri Redemptoris, quod justo valde judicio reprobos damnaverit, quodque secundum multitudinem misericordiae suae electos praemiis glorificaverit regni coelestis.

Haec vero omnia, quae vel pati, vel operari in assumpta pro nobis voluit humanitate, adhuc operari non dedignatur cum unoquolibet salvando homine, quem de tenebris ignorantiae Dei et sui ad lucem venire facit perfectae scientiae et verae fidei. Ecce dies venient, dicit Dominus. Ut enim homo liberari possit de nocte saeculi, opus habet ut ille splendor Patris aeterni cor ejus accendat gratia luminis sui, et ille, cujus dicere ipsius est facere, invisibili lingua loqui in corde ejus incipiat, et quid vitandum [Col. 0045A] quidve illi sit faciendum, occulta inspiratione doceat eum et instruat. Unde et apte mox sequitur:

Et suscitabo David germen justum. Per germen, quod in primis ortu suo exiguum est et fragile, bonam hominis voluntatem possumus accipere, quae tunc tenera est et fragilis, cum adhuc effectum non habet boni operis. Sed sicut in germine initium et spes datur fructus sequentis, sic in bona voluntate hominis initium quoddam monstratur perfectae quandoque conversationis. Ut autem ad fructum bonorum operum perveniat, necesse est ut verus ille David, vere manu fortis, manu eum teneat, erigat et sustentet suae virtutis, et de bona voluntate in bonam eum provehat operationem, quatenus de virtute [Col. 0045B] in virtutem proficiens, illud, quod sequens ratio denuntiat, summopere implere valeat.

Et regnabit rex, et sapiens erit. Cum rex dicatur a regendo, ille non incongrue rex appellari valet, qui regnum suum, corpus dico et animam, sensus suos interiores et exteriores sub tali districtionis disciplina coercet, ut nulla vitiorum contagia iniqua dominatione regnare in suo permittat corpore et anima. Quicunque tali regimine regnum disponit et ordinat corporis et animae suae, hic nonnunquam ad eminentioris vitae sustolletur gloriam, ad illam nimirum quae desursum est veram sapientiam. Incipit 35 enim sapere et intelligere quod dudum quasi insipidum respuebat et abominabile; incipit etiam, in praesenti praegustare vita, quanta sit illius [Col. 0045C] dulcedinis abundantia, quam post hoc exsilium omnibus electis suis aeterna divini Patris praeparavit sapientia.

Hujus aeternae beatitudinis delectatus gloria, hujus inaestimabilis dulcedinis animatus gratia, juxta quod hic sequitur, faciet judicium et justitiam in terra, fit sibimet judex districtus, subtiliter discutiens cogitationes suas et actus, et quidquid per illicitas cogitationes, verba vel opera deliquisse se meminit, digno poenitentiae fructu corrigere contendit, puniens hoc in praesenti in semetipso, pro quo puniendum se metuit in futuro. Faciet etiam justitiam in terra, in terreno corpore suo. Nam ubi inquinatum terrenis se actibus meminerit, hoc operibus justitiae [Col. 0045D] satisfaciendo abolere non desinit. Quicunque tali ordine, ut praediximus, in praesenti vita processerit, cum quandoque ad intima perpetuo felicitatis gaudia transierit, quanta gloria et honore suscipiatur, patenter innuitur, cum continuo subjungitur:

Et hoc est nomen quod vocabunt eum: Dominus justus noster. Qui sunt illi qui ereptum de imperio mortis hominem tanta extollentes laudis reverentia, hujusmodi nominis venerantur gloria? Illi nimirum spiritus angelici, qui indesinenter perfruentes visione omnipotentis Dei, commorantem in pulvere mortis hominem, tantam admirantur promeruisse beatitudinem. Dominus, inquiunt, justus noster.

Pensandum nobis est, charissimi, quam inaestimabilis [Col. 0046A] sit dignitatis gloria, quod beata illa spirituum coelestium agmina, a corporeae corruptionis labe prorsus aliena, assumptum hominem de carcere mortis, ereptum de carnalis vitae sordibus 36 innumeris, non solum suae dignitati assimilandum judicant, sed excellentioris meriti dignum, Dominum suum vocant. Et quare hoc? Nimirum quia humanam naturam in ipso capite omnium electorum immortalem jam factam conspiciunt, et idcirco quodlibet membrum ipsius Capitis magnificando venerantur et diligunt. Mirantur quoque et mirando magnificant, quod homo terra et cinis, hoc in fragili corpore suis obtinuerit meritis, quod ipsi corruptionis et fragilitatis inscii ex sola habent gratuita bonitate Dei. Ibi etiam vere adimplebitur, [Col. 0046B] quod congruenti hic ordine subjungitur.

In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter. Per Judam, qui confitens dicitur, homo ille non incongrue exprimitur, qui vias suas Domino revelat in confessione et poenitudine praecedentium delictorum, vel in confessione divini nominis laudabilem se exhibuerit magnificis virtutum meritis. Hic talis confessor divini nominis vere salvabitur in diebus illis, accipiens hoc in praemio, quod Israel sonat in vocabulo. Israel namque vir videns Deum dicitur. Et omnis, qui in praesenti vita Deum confessus fuerit per laudabilis vitae merita, cum ille dies aeternitatis illuxerit, beata visione Conditoris sui sine fine gaudebit. Ibi etiam habitabit confidenter, qui quandiu in hac multiplici mortalitatis [Col. 0046C] miseria sumus, liberi ac sine timore esse non possumus. Ibi perfecta libertate donabimur, ubi nullum ulterius cum spiritalibus nequitiis bellum habebimus, ubi nec carnis voluptas, nec mundi ultra impetet adversitas, sed perennis in visione omnipotentis Dei erit solemnitas. Ad quae gaudia nos perducat qui cum Deo Patre et Spiritu sancto per infinita saeculorum saecula vivit et regnat. Amen.

Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes (Isa. II) .

Dominus Deus noster, qui multis modis humanae [Col. 0046D] saluti providit [ cod. praevidit], quaedam praecipua in anno tempora constituit, in quibus se studiosius, et cautius homo ab illicitis quibusque custodiat, et corporis sui negligentiam emendans, magis in spiritalis studii opere semetipsum exerceat. Ex quibus etiam est tempus hoc festivum quod colimus, quod Domini nuncupatur Adventus,

Nostrum quidem esset, qui spiritali censemur nomine, omni tempore ad adventum Domini pendula exspectatione paratos esse, nunquam visitationis ejus gratiae ingratos existere. Sed quia hoc non est humanae possibilitatis, ut mens ita ad Deum suspensa permanere valeat omnibus momentis, idcirco saltem hoc tempore, quod, ut diximus, Adventus Domini dicitur, vigiles et solliciti circa opus salutis [Col. 0047A] nostrae existamus, ut, cum venerit, imparati ab eo non inveniamur.

Hoc tempus acceptabile et omni plenum dulcedine, ut aliquando adveniret, antiqui Patres Christi in carne praesentiam praestolantes desiderabant, ad hoc diu noctuque medullitus suspirabant. Tantum namque eis desiderium accenderat nativitatis hujus promissio, quod se continere non possent quin in desiderio animae de promissionis hujus prophetarent gaudio, cupientes tantae suavitatis non fraudari participio. Et multi perfecti, qui tunc temporis erant, verbis inde non prophetabant, sed tamen nihilominus suspensos ad hanc promissionem vultus ac flagrans desiderium habebant. Et licet spiritu prophetiae repleti optime scirent quod eos illa saluberrima [Col. 0047B] et desiderantissima nativitas hic non inveniret, nobis tamen, quibus reservata est gratia hujus exhibitio, unde prophetabant, nobis utique scripta sua relinquebant, ad nostrae salutis usum verba sua proferebant, quemadmodum Paulus apostolus indicat: Quaecunque, 38 ait, scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV, 4) . Unde et quidam eorum qui Christum in carne venturum praevidebant, in laetitia cordis sui aiebat: Erit in novistimis diebus praeparatus mons domus Domini. His diebus novissimis, de quibus dicebat, tempus in quo Salvator incarnandus erat significabat. In his novissimis diebus, diebus utique salutis et gaudii, in quibus Deus homo voluit fieri, nos sumus, nos, inquam, qui in fine temporum existimus, sicut praefatus [Col. 0047C] Apostolus ait: Nos sumus, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) . Recte ergo dicitur. diebus, quia antiquae umbra noctis in lucem transiit veritatis, ita videlicet quod nunc oculis nostris opus redemptionis nostrae aspicimus, quod tunc occultis et obscuris prophetarum praedicebatur verbis, et praefigurabatur aenigmatibus.

Satis convenienter, sicut praefati sumus, novissimis diebus dicitur, quia in hoc tempore pleno gratiae, figura jam praeterita, res illuxit, umbra repulsa, lux veritatis ascendit. Erit, inquit, in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini. Per montem hoc in loco excelsa et supereminentissima divinitas; per domum autem Domini Christi intelligi valet humanitas. Et recte, imo verissime humanitas Christi [Col. 0047D] domus Domini nuncupatur; quia in ea, juxta verba Apostoli, inhabitabat omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Colos. II, 9) . Nunc ergo in consequentibus audiamus ubi nobis hic mons Domini sit praeparatus:

In vertice, inquit, montium. Per verticem, qui omni corporis parti supereminet, domina nostra, perpetua virgo Maria intelligi valet. Vertex namque montium eadem beata Dei Genitrix dicitur, quia illa privilegio humilitatis suae et munditiae cunctos ab initio sanctos, qui propter excellentissima virtutum merita montium figurari possunt nomine, [Col. 0048A] praecellit praeter ipsum solum filium quem genuit. Plenitudo namque multiformis 39 gratiae Dei, de qua omnes accepimus, tota in ea est effusa, quia nimirum ita decuit, ut speciali dulcedine amoris pretiosa plenae gratiae charismata, quae caeteris dispertiuntur sanctis et electis, simul ei infunderentur, in qua et per quam prae cunctis mortalibus, tanta ac talia operari dignatus est Dei Filius. In hac ergo, quam verticem montium diximus, ille nobilissimus mons domus Domini, Deus videlicet et homo nobis constat praeparatus.

Qualiter ergo nobis praeparatus est? Tota vita ejus, tota, inquam, illius in hoc mundo conversatio humanae salutis exstitit praeparatio. Quandiu Deus et homo inter homines conversatus est, ad hoc [Col. 0048B] praeparatus est, ut nos, qui ad divinitatis ejus celsitudinem attingere non potuimus, per incarnationis ejus humilitatem ei appropinquare possemus, et illius participatione salvi essemus. Et licet in cunctis diebus carnis suae nobis praeparatus sit, maxime tamen tempore quo bibere pro nobis dignatus est calicem passionis. Et hoc quodammodo consummatio exstitit praeparationis, dum justus pro injustis, innocens pro peccatoribus mortem pertulit crucis. Vere nobis praeparabatur, quando corpus ejus flagellatum atque laceratum in ligno crucis est extentum. Ibi nimirum nobis, ut ita dicam, excoctus est et assatus, quemadmodum in commemoratione passionis ejus de eo canimus ⁜ (22) : Cujus sacrum corpusculum in ara crucis torridum. Sic [Col. 0048C] nobis per tormentum passionis praeparatus est, quod nunc in Ecclesia carne ejus pascimur, et sanguine potamus. Sicut enim inter homines, ubi divites, sive etiam pauperes sunt comesturi, dum cibus apponendus non est coctus, vel assatus, solet dici: Non est praeparatum; vel etiam, si ita est, dicitur: Omnia parata sunt; ita nos de cibo nostro, pane scilicet angelorum spiritaliter loquimur, quod ipse in igne passionis confrixus et assatus, nobis praeparatus sit, ut ipso in nostram utilitatem uti valeamus, carne videlicet et sanguine ejus vescamur. Et hoc sit stipendium militiae nostrae, quo sustentemur in via hac, ne deficiamus.

Sic sic nobis, qui in novissimis diebus sumus, hic mons domus Domini praeparatus est, non autem ita, [Col. 0048D] ut antiquis Patribus, licet et ipsi eumdem in carne 40 venturum exspectarent, et ea, quae nos illi Christo credimus facta, illi adhuc quandoque perficienda, digna fide sperarent. Abel namque, protomartyr a fratre, pro innocentia occisus occubuit. Noe justus in generatione sua Domino placuit. Abraham et David nihilominus a Domino dilecti promissionem, jam exhibitae gratiae promeruerunt, et multi alii illis temporibus in sanctitatae et justitia Domino placuerunt. Nec tamen illis omnibus ita, sicut nobis, praeparatus est Dei Filius, quia ante corpore excesserunt universi, quam haec [Col. 0049A] in Christo praeparatio deberet consummari. Adhuc in laude hujus nobilissimi montis domus Domini, apte subjungitur:

Et elevabitur, super colles. Collis namque, sicut liquet, planae terrae aliquantulum supereminet. Unde etiam per colles ii figurari possunt qui bona conversatione, et spiritalis vitae studio alios terrena sapientes excellunt. Et quod hoc, sicut dicimus, sano intellectu sentiri possit, insinuat Psalmista, ubi ait: Suscipiant montes pacem populo, et colles justitiam (Psal. LXXI, 3) . Quid convenientius, montium nomine, quam patriarchas, prophetas, apostolos possumus intelligere? Ipsi namque montes erant excelsi, quia prae caeteris mortalibus virtutum meritis pollebant, et coelesti desiderio inflammati, [Col. 0049B] terrena cuncta respuebant. Illis nimirum montibus pacem populo suscipientibus, id est praeceptum Domini verbo et exemplo praedicantibus, tales etiam in Ecclesia oriri coeperunt, qui colles existerent, qui videlicet se a terra, id est de communi vita hominum scientia et dilectione Dei sublevarent. Super omnes hos elevatus est hic mons domus Domini, Redemptor scilicet humani generis, quia nullus sanctorum illi potuit unquam vel poterit adaequari.

Est et aliud quid quod per hoc elevare intelligi potest. Proprie namque dicitur Christi elevatio ejus in cruce exaltatio. Cur hoc elevatio, cum magis dici valeat humiliatio? Quae altitudo in tanta humilitate? Quid excelsum in tanto contemptu? Nunquam sic hominibus despectus apparuit, sicut tunc, cum ignominiam [Col. 0049C] crucis pertulit. Sed vere, si recte attendamus, fuit elevatio; quia tunc primum nobilem ex hoste cepit triumphum, in cruce pendens suspendit mortem aeternam 41 , ligno confixus defixit mundum perpetuae morti affixum; homo in patibulo extensus omnia traxit ad seipsum. Quae elevatio longe ante in Isaiae designata est praesagio: Factus est, inquit, principatus super humerum ejus (Isa. IX, 46) . Quid principatum, nisi crucis nuncupat lignum? factus est principatus super humerum Domini Jesu, quando super se impositam sibi crucem portavit, et ipse in ea confixus occubuit, in qua dum mortem corporis suscepit, omnium fidelium animarum mortem peremit. Unde et ipsa crux non solummodo tormentum, verum [Col. 0049D] etiam principatus ejus exstitit, quia per eam principem tenebrarum potenter debellavit, et se fortissimi Dei filium, ac totius fortitudinis et omnium virtutum principem ostendit, dum ei hominem, quem captivum tenuit, mirabili potestate abstulit. Nato igitur Christo in carne, ante crucis victoriam diabolus nihilominus potestatem suam in omnes homines exercuerat, sed postquam moriens in cruce Christus occubuit, tyrannidem sui in cunctis electis perdidit.

Dicatur ergo recte: Et elevabitur super colles. Sicut in sensu praecedenti, collium nomine, sanctos quosque figurari posse diximus propter virtutum eminentiam, ita nunc quoque per colles malignos spiritus accipere possumus propter superbiam. Super [Col. 0050A] hos hic mons domus Domini per verticem passionis suae mirabili elevatus est potentia, et ablata eorum tyrannide ipse suae dominatur creaturae

Possumus etiam per saepe dictam elevationem resurrectionem ejus intelligere et ascensionem.

Post hanc nimirum elevationem consequenter subjungitur: Et fluent ad eum omnes gentes. Non sine certi causa mysterii propheta maluit dicere fluent, quam venient ad eum omnes gentes. Praevidebat enim in spiritu (quod nunc est in sancta Ecclesia) sacramentum baptismatis, sine quo nullus ad Deum accessus, nullus regni coelorum valet esse introitus. Omnes itaque dum nascimur, licet Christianis parentibus editi simus, gentes vocamur et sumus, antequam fluere hoc in nobis perficiatur, [Col. 0050B] id est unusquisque nostrum per aquam lavacri renascatur. In qua regeneratione pompis diaboli renuntiamus et operibus, 42 ut deinceps in novitate vitae ambulemus. Sed dum peccando iterum professionis hujus exsecutores recusamus existere, nihilominus coram Deo gentium censemur nomine. Unde etiam et aliud fluere propheta hic innuit, quo post prioris baptismi ablutionem iterum gentili errore involutos, id est peccatis obnoxios, ad Christum et ad innocentiam vitae redire nos convenit. Post praevaricationem namque professionis nostrae in priori baptismo, iterum fluendo ad Deum redimus, dum pollutam peccatis conscientiam lacrymis baptizando renovare studemus. Nulla procul dubio spes ad montem domus Domini, id est ad Christum, veniendi [Col. 0050C] cuiquam exstat, nisi his duobus baptizandi modis ad eum fluat.

Nunc ea quae dicta sunt breviter recapitulemus et quomodo haec eadem in aliis Scripturae locis praefigurata sint videamus. Iste namque propheta dicit: Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini. Canimus quoque, ubi divinae laudis praeconium in Antiphonario incipimus, quod alius quidam praevidens, Deum humanam naturam assumpturum ait: Aspiciens a longe, ecce video Dei potentiam venientem et nebulam totam terram tegentem. Quod enim ibi mons, hic manifestius potentia Dei nuncupatur. Quod illic per domum Domini, hic per nebulam significatur. Per montem significari posse [Col. 0050D] diximus divinitatem Christi; per domum Domini humanitatem ejusdem Redemptoris nostri. Hoc idem aliis verbis exprimit iste qui ait: Ecce video Dei potentiam venientem et nebulam totam terram tegentem. Praevidit namque in spiritu omnem in eo divinitatis esse plenitudinem qui nostrae salutis causa assumpturus erat hominem. Et nebulam, inquit, totam terram tegentem. Per nebulam, sicut diximus, carnem Christi intelligere possumus. Haec nebula, humana scilicet in Christo natura, talis ac tanta exstitit, quod totam terram, id est omnem culpam, quam de contagione terrena homo contraxerat, tegere et abolere potuit. Sic namque humana divinitas et divina humanitas homini nunc per compassionem jungitur, ut totam terram contegat, id est ut nullum, [Col. 0051A] licet terreni, actionibus nimis oppressum, a gratia remissionis excludat, si tantum mores 43 corrigendo semetipsum recognoscat.

Possumus vertere haec eadem verba, ad verticem montium, per quem intelligi posse diximus dominam nostram, perpetuam virginem Mariam. Per nebulam, quae obumbrat, Spiritum sanctum intelligi nil obstat. Denique et angelus dixit ad Mariam: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (Luc. I, 35) . Ipsa namque nobilis illa terra erat quam totam nebula ista tegebat, et circumquaque obumbravit, ne eam, quae haereditaria peccati originalis ⁜ (23) labe processerat, actualis culpae macula cogitatione, verbo vel opere tangeret, sed totum sanctum esset habitaculum, in quo Deus [Col. 0051B] totis novem mensibus habitaret, ut tota omnino munda esset materia de qua Filius Dei incorruptibiliter claritatis suae corpus assumeret.

Ad hoc verum virginalis uteri tabernaculum, cui nullum peccati accedere potuit flagellum, nos, qui innumeris peccatorum sauciamur flagellis, appropinquare studeamus bonorum operum meritis, quatenus ipsa plena pietate et misericordia, sua nos defensione muniat in hujus saeculi tempestate et miseria, et cum ipse, quem propitiationem pro peccatis nostris vera virgo et mater peperit, in secundo adventu ad judicandum vivos et mortuos venerit, misericordiam superexaltet judicio, ut ipsius intercessione gloriosa regni coelestis consequamur gaudia. Quod ipse praestare dignetur Dominus noster [Col. 0051C] Jesus Christus, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per infinita saeculorum saecula. Amen!

Erunt signa in sole, et luna et stellis, et in terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum, arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae superveniet universo orbi (Luc. XXI) .

Quia magnus valde et terribilis dies extremi superveniet examinis, misericors ac miserator Dominus ipsum nobis diem signis praenuntiavit evidentibus: Erunt, inquiens, signa in sole, et luna et stellis. Signa, quae ventura nobis ipsa praedixit Veritas, [Col. 0051D] magna ex parte contigisse nostra jam meminit aetas. Sed aliud quiddam magnum valde et eminens per haec nobis signa innuit quae in sole, luna et stellis ventura praedixit. Nomine quippe solis, seipsum sol justitiae designat, qui omnem hominem in hunc mundum venientem illuminat. In ipso etenim sole, humani scilicet generis Redemptore, signa novae facta sunt admirationis, dum obediens usque ad mortem factus est pro nobis. Signa haec, inquam, magnae et admirandae salutis vulnera crucifixi et lanceati sunt Redemptoris, quando appensus in patibulo crucis cornua clavorum praetendit in manibus suis. His profecto signis quasi Solis percussa spiculo mors absorpta est in victoria. Unde satis [Col. 0052A] congruo ordine signa in luna et stellis sunt continuo. Nam quid hoc in loco per lunam rectius quam sponsam Agni, sanctam videlicet Ecclesiam, accipimus? Quid vero per stellas nisi apostolici splendoris intelligenda est claritas? Luna etenim cum per semetipsam splendorem non habeat, sol quodammodo radio eam suae claritatis illustrat. Sic nimirum Sol ille, qui nescit occasum, desiderantissimo vultus sui lumine tenebras totius illustravit Ecclesiae. Sed quia elevandus erat Sol ille, et lunam stare oportuit in ordine suo, talibus eam stellis adornare voluit, quae in medio nationis pravae lucentes retrahere aliquando splendorem suum nescirent, et quarum illuminatione ad lucem veram, quae Christus est, quamplurimi pervenirent. Per has enim stellas, ut [Col. 0052B] praedictum est, sancti intelligendi sunt apostoli, quos ipsa Lux lucem appellavit mundi. Horum dum in fines orbis terrae exiit praedicatio, facta sunt signa et prodigia magna in populo.

45 Et in terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum. Postquam enim praedicatione apostolica exortum est lumen in tenebris, coepit salubris fieri pressura gentium in terris. Nam hi, qui prius terrena tantum sapiebant, ea, quae sursum sunt, sapere cupientes, exterminare in semetipsis et comprimere iniquas vitiorum moliuntur gentes. Unde et gravis mox tempestatis inundatio impellit animum prae confusione sonitus maris et fluctuum. Fit enim confusus in animo clamoris sonitus perversis se cogitationibus hinc inde ingerentibus. [Col. 0052C] Et quia humana ad hoc non sufficit virtus, ut hos marinae tempestatis compescere valeat fluctus, solus ille, cui similis in fortibus non est, motum fluctuum ejus mitigare poterit, quemadmodum ait: Tu dominaris potestati maris, motum autem fluctuum ejus tu mitigas (Psal. LXXXVIII, 10) . Sed quia fluctus hujusmodi mitigari ex parte, non funditus tolli dixerat, audiamus quid de exspectatione eorum evangelista subjungat:

Arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae superveniet universo orbi. Dum enim fideles quique intumescentes super se fluctus conspiciunt, dum alios aliis vicissim succedere sentiunt, non immerito gravi timoris exspectatione trepidant, timentes [Col. 0052D] ne quando descendentes usque ad abyssos anima eorum in malis tabescat. Est et aliud, quod in hac valeat exspectatione intelligi quae superventura est universo orbi. Superventura namque exspectatio ultimae animadversionis bonos et malos diversis arescere facit modis. Timent siquidem perversi, et timendo arescunt; nam perituros se cum mundo pereunte recognoscunt. Sed cum peccata peccatis adjiciunt, illic timore, ubi non est timor, trepidant. Est et in bonis alius quodammodo timor, melior, inquam, et saluti vicinior; est, inquam in ipsis timor sanctus Domini, cujus laudatio manet in saeculum saeculi. Timent quidem offendere quem timendo diligunt, et diligendo semper quae placita sunt, [Col. 0053A] illi faciunt. Sed quia nescit homo, utrum amore dignus sit, an odio, timore sancto arescentes omnia sua verentur opera, semperque in anima divina sibi proponunt judicia. Hoc spiritu timoris vas illud Domini desiderabile ad summum 46 usque repletum erat, Paulus videlicet apostolus, qui dicebat: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo (I Cor. IX, 27) . Qui cum tantus esset ac talis, ut licet adhuc in carne positus, secretis interesse mereretur coelestibus, maluit tamen humiliter sentiendo timere, quam altum quid praesumendo de semetipso sapere. Hunc etiam spiritum timoris David sanctus humiliter a Domino expostulat dicens: Confige timore tuo carnes meas (Psal. CXVIII, 120) . Configi ergo timore Domini omnes in se delectationes carnis sensusque [Col. 0053B] interioris desiderat hominis, ut quasi clavis confixus contra omnia vitiorum delectamenta fortis perseveret et immobilis. Nam et virtutes coelorum movebuntur. Per virtutes namque coelorum chori intelligendi sunt angelorum, quos ita sibi incommutabilis illa aeternitatis coadunavit charitas, ut nulla unquam in ipsis peccandi oriri possit voluntas. Unde et altius intueri libet qua ratione ipsi angelorum ordines movendi sint. Moventur quidem non pro se, sed pro nobis, affectu videlicet piae compassionis, quibus praeter solam divinae contemplationis speciem nil esse desiderabilius creditur quam ut de reparatione nostra numerus eorum adimpleatur. Sunt et in hac vita nonnulli qui tam sublimi virtutum culmine aliis praeesse videntur, ut aestimatione multorum quasi [Col. 0053C] virtutes coelorum habeantur. Sed quia ventosa adulantium favore delectantur, laboris sui mercedem in praesenti consequuntur. Hi nimirum in adventu districti moventur judicis, quando impinguare caput eorum oleum non poterit peccatoris.

Et tunc videbunt Filium hominis venientem in nube cum potestate magna et majestate. Venientem namque Filium hominis omnis caro videbit, sed simile videntium gaudium non erit. Videbunt igitur electi, ut sine fine gaudeant; videbunt et reprobi, ut confundantur et pereant. Nam subito tollentur impii, ne videant gloriam Dei. De hac manifesta tremendi judicis visione David sanctus prophetica intonat voce: Deus manifeste veniet, Deus noster, et non silebit (Psal. XLIX, 2) . Deus, inquam, universorum per divinitatis [Col. 0053D] suae potentiam; Deus autem noster per susceptam fragilitatis nostrae substantiam. Ipse vero Deus noster, cui judicium omne Pater in 47 manus dedit, manifeste quandoque adveniens non silebit.

Sed sciendum est quia non sicut homo cum homine mutuos nobiscum sermones conferet, sed alius timendus valde interrogandi et respondendi modus erit Sedens namque in sede majestatis suae palam nobis sua ostendet vulnera, per quae omnis caro propria judicabitur conscientia. Nam qualiter hac in vita his vulneribus recte vivendo responderit, testimonium sibimetipsi omnis tunc homo perhibet. Quibus enim in praesenti verbum crucis scandalum est atque stultitia, tunc sine misericordia judicio [Col. 0054A] condemnantur et justitia. Qui autem mortificationem Jesu circumferens in corpore suo Christi se passionibus configuravit, absque omnis timoris periculo securus et gaudens obviam crucifixo ibit Domino. Unde ipso Filius hominis diligentibus se consequenter promittit dicens:

His fieri incipientibus respicite et levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra. Quid est ergo, quod reductis post tergum oculis jubentur respicere, nisi ut videntes opera sua certam accipiant spem confidentiae? Quibus respectis levare etiam jubentur capita, id est cum spe et gaudio exhilarare corda. Nam mox in gloria apparente Domino repromissa illis appropinquabit redemptio.

Pro confirmanda autem omnium quae praedicta [Col. 0054B] sunt certitudine, congruam mox proponit similitudinem ficulneae. Videte, inquit, ficulneam et omnes arbores. Quidnam haec ficulnea, nisi diu sterilis intelligenda est Synagoga? Haec est, inquam, infructuosa illa ficus cujus sterilitati maledixit Dominus, quia nullum in ea fructum bonae operationis reperit, dum fame misericordiae salutem illius esuriens quaesivit. Sed ecce venient dies, quando in fine mundi excusso frigore infidelitatis, quasi tempore aestivo, fructum afferet fidei et charitatis, juxta quod per Psalmistam dicitur: Convertentur ad vesperam, et famem patientur ut canes, et circuibunt civitatem (Psal. LVIII, 7) . 48 In fine quidem mundi quasi ad vesperam Judaei convertentur, et famem sitimque audiendi verbum Dei ut canes patientur. Quibus pane fidei solidoque [Col. 0054C] Scripturarum cibo satiatis, dum alios nondum credentes incorporare membris Ecclesiae cupiunt, ipsam civitatem Ecclesiae praedicando et docendo circuibunt, et quasi continuis latratibus vocem praedicationis suae ubique terrarum resonant, quibus e somno mortis dormientes in peccatis excitant. Haec omnia, quam indubitanter credi debeant, ipsa mox Veritas certa ratione confirmat:

Amen dico vobis, non praeteribit generatio haec, donec omnia fiant. Quae generatio hic rectius intelligenda est, nisi generatio rectorum, quorum semen dirigetur in saecula saeculorum, quia propitiante Deo in ipso etiam termino mundi non deerunt inquirentes, quae beneplacita sunt illi? Sed ne aliqua in corde audientium resideret dubietas, iterum affirmando [Col. 0054D] ipsa subintulit Veritas: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt. Non hoc utique ita intelligendum est, quasi haec elementa post finem saeculi ad nihilum redigantur, sed quia igne purificante in meliorem statum renovantur. Coelum enim hoc aereum, cujus nunc splendorem varius immutare videtur transcursus nubium, quanta tunc solis, lunae et stellarum claritate splendescat, vox prophetica manifeste declarat: Erit, inquiens, lux lunae sicut lux solis, et lux solis sicut lux septem dierum (Isai. XXX, 26) . Et si elementis insensibilibus tanta erit species claritatis, qualis esse splendor poterit ad dexteram Dei collocatis? Tunc enim electi quique configurati corpori claritatis Christi fulgebunt sicut [Col. 0055A] sol in virtute coelesti. Nos ergo ut ad hanc claritatis visionem pervenire valeamus, filii lucis et filii diei hac in vita esse studeamus, ipso praestante et adjuvante qui lux vera et beatitudo omnium est beatorum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum, Amen!

Erunt signa in sole, et luna, et stellis, et in terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuum, arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae superveniet universo orbi (Luc. XXI) .

Requisitus a discipulis Dominus de fine mundi hujus, sicut praesens evangelicae lectionis ordo insinuat, de cunctis ejusdem mundi elementis signa quaedam dedit futuri examinis de coelo in sole, luna [Col. 0055B] et stellis, de terris pressuram gentium, de mari confusionem sonitus ejusdem maris et fluctuum, ut dum fieri ista cernerent, diem adventus ejus non longe abesse crederent. Quod autem adjecit: Arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae superveniet universo orbi, ostendit horrendum illud et terribile ultimi examinis periculum, in quo non solum illi qui de terra sunt, homines videlicet, qui digna tremore et pavore commiserunt, sed et ipsi sancti angeli, qui nunquam a Deo et aeternae tranquillitatis requie separabuntur, ex ipsa humani generis miseria, quam tunc videbunt, movebuntur et pavebunt. Ait ergo Dominus: Nam virtutes coelorum movebuntur. Sed quare movebuntur? Non utique pro se, sed pro nobis pavebunt, dum justissimum [Col. 0055C] indeclinabilis Dei aequitatis judicium tam districte omni humano generi imminere videbunt, ubi cunctorum conscientiae rimantur, ubi non solum opera, sed et cogitationes hominum examinantur. Unde subinfertur: Et tunc videbunt Filium hominis venientem in nube cum potestate magna et majestate. Potestatis ac majestatis venientis in nube Filii Dei virtutem tanto tunc districtius quisque super se sentiet, quanto nunc pietati et patientiae ipsius ingratum se exhibet. Quae autem electos Dei spes inter haec maneat, sequentibus verbis manifestat:

His autem, inquit, fieri incipientibus, respicite et levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra. Secundum verba beati Gregorii ⁜ (24) levare capita, id est exhilarare corda jubentur, quia [Col. 0055D] sicut ingruentibus districti 50 judicii Dei terroribus aeterna reproborum appropinquat damnatio, sic damnatio reprobis appropinquat, aeterna electorum Dei salvatio. Ut autem manifestius ejusdem diei Domini tempus scirent, et scientes providerent, dixit illis similitudinem: Videte ficulneam, et omnes arbores. Cum producunt jam ex se fructum, scitis quia prope est aestas. Per ficulneam Synagogam accipimus, per omnes arbores multitudinem gentium intelligimus. Fructus ficulneae est futura in fine mundi conversio Synagogae. Vel ficulneae fructus est, ut aiunt quidam, nasciturus ex Judaeis caput omnium iniquorum Antichristus. Cum enim producto [Col. 0056A] ex se germine iniquitatis et nequitiae, quod est Antichristus, sterilis nunc in fide Christi Judaea ad Deum conversa fructus fidei, fructus dico justitiae et veritatis, producere credendo et eamdem fidem praedicando coeperit, et multitudo gentium introierit, certum est quod prope sit aestas. quod ille proximus sit qui sublatis impiis, ne videant gloriam Dei, suos cohaeredes introducturus sit in serenissimam illam tranquillitatem coelestis requiei.

Haec sunt verba unigeniti Filii Dei, quibus tunc ad praenoscendum per praecedentia mundi terminum signa districti judicii ejus adventum praeparabat. His nihilominus verbis nos et universos qui vere discipuli ejus sunt et esse volunt, docet et informat, quomodo fieri in nobis signa debeant, ut dum vel [Col. 0056B] in praesenti vita ad visitandum, vel post praesentem vitam ad judicandum nos advenerit, sine timore cum laetitia et exsultatione a nobis suscipi possit.

Erunt signa, inquit, in sole, luna et stellis. Per tria haec solem, lunam et stellas, totum hominem accipere possumus. Est enim in nobis aliquid quod ad solem referatur, est aliquid quod lunae comparetur, est quod stellis praefiguretur. Hoc etiam evidentius Apostolus 51 exprimit, ubi dicit: Deus pacis sanctificet vos per omnia, ut integer spiritus vester, et anima et corpus in adventu Domini nostri Jesu Christi servetur (I Thess. V, 23) . Per solem namque non incongrue intelligimus spiritum hominis, per lunam animam sive mentem hominis, per stellas [Col. 0056C] corpus sive corporeos sensus hominis. Signa autem, quae ad praevidendum et evadendum districtum futuri examinis judicium in hujusmodi sole, luna et stellis fieri et esse debent, signa sunt sacrae Scripturae, quae signat nobis et exprimit et aeternae salvationis interminabilem gloriam, et aeternae damnationis interminabilem dolorem et miseriam. Esse debent signa haec in sole, ut vitalem spiritus nostri sensum assidua sacrae Scripturae vegetemus meditatione. Esse debent signa haec in luna et stellis, ut anima nostra, quae est luna, sacrae Scripturae documentis intendamus, et corporeos sensus nostros, qui stellae sunt, in audiendo, legendo et docendo sacram Scripturam exercere non pigeat.

Factis in sole, luna et stellis hujusmodi signis, fit [Col. 0056D] etiam in terris pressura gentium, quod est pressura vitiorum, quia ex lectionis meditationisque frequentia fit paulatim in terris, in terrenis membris hominis, peccatorum continentia. Nam etsi exterminare ad liquidum easdem gentes non poterit, comprimit eas tamen suaeque ditioni ita subjicit, ut superari ab eis non possit. Quod autem subjunxit: Prae confusione sonitus maris et fluctuum, transeunter non est animadvertendum. Etenim per mare mundus significatur, fluctuum autem nomine fluctivaga carnalium voluptatum desideria possumus accipere. Quae duo mundi videlicet memoria et carnalis concupiscentia, cum in corde hominis conveniunt [Col. 0057A] et se invicem confundunt, exitiabilem ibi sonitum reddunt. Necesse est itaque homini salvando maris et fluctuum praemeditatio, hoc est, antequam confusus et permistus in corde hominis amor saeculi carnalibus desideriis lethaliter sonare incipiat, mentemque hominis quasi quibusdam fluctibus abripiat, per lectionis frequentiam, quod sunt signa in sole, luna et stellis, per peccatorum continentiam, quod est pressura gentium in terris, semetipsum homo praemuniat. Quia vero et lectionis frequentia, et peccatorum 52 continentia stare diu non poterit, nisi fulciatur et roboretur carnis abstinentia, subjunxit post haec aeterna Sapientia:

Arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae superveniet universo orbi. Duo sunt, quae [Col. 0057B] supervenient universo orbi, salvatio justorum et damnatio reproborum. Arescunt homines prae timore et exspectatione, dum propter futura mala quorum timore terrentur, et futura bona quorum exspectatione consolantur, cibis, potibus, somno, jocis caeterisque quibus caro delectatur, minus indulgentes, semetipsos nunc arefaciunt et extenuant, quatenus postea in aeternae beatitudinis amoenitate per Christum in Christo revirescentes sine fine gaudeant. Sed et in praesentis vitae hujus taedio laboris sui non fraudantur praemio, quemadmodum mystice innuitur, cum mox a Domino subinfertur: Nam virtutes coelorum movebuntur. In virtutibus coelorum duas praecipue virtutes in homine, humilitatem videlicet et charitatem, convenienter possumus accipere, [Col. 0057C] Moventur virtutes coelorum, quando per veram humilitatem geminamque Dei et proximi charitatem quae ex praecedentium laborum studiis, Scripturarum videlicet frequentia, peccatorum continentia carnis abstinentia acquiritur, ad internam visitationis et dulcedinis divinae gratiam homo movetur et provehitur. Motum hunc virtutum Propheta in se sentiebat, cum dicebat: Humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinum meum convertetur (Psal. XXXIV, 13) . Humiliata per jejunium caeterasque carnis afflictiones anima, oratio hominis in sinum suum convertitur, quando sic orat exterius quod fructum orationis, gustum videlicet divini amoris, capit et sapit interius.

Motis hoc modo virtutibus coelorum apte subjungitur: [Col. 0057D] Et tunc videbunt Filium hominis venientem in nube cum potestate magna et majestate. Venit in nube Filius hominis, homo factus pro homine, Unigenitus Patris, quando per gratiam spiritus sancti, quam nubes significat, cor hominis visitat, ad amoris sui dulcedinem compunctionis lacrymis irrigat. Cum potestate magna venit, quando eum quem visitat, ad resistendum vitiis fortem et potentem efficit; et majestate, quando post praedictas laborum 53 afflictiones Spiritus sui dulcedine eum reficit. Sequitur:

His autem fieri incipientibus respicite et levate capita vestra, quoniam appropinguat redemptio vestra. Non dixit: His factis, sed: His fieri incipientibus, [Col. 0058A] ut majorem per hoc consolationem daret de se praesumentibus, quia omnia ista spiritalium laborum exercitia non solum, dum consummantur, sed dum inchoantur, aeternam hominis redemptionem operantur. Nec praetereundum quod ait: Respicite. Est enim quasi dicat: Si difficile et asperum videtur nunc per temporalia laborum certamina repromissa vobis redemptionis quaerere gaudia, ad transactae vitae tempora cordis oculum reducite, considerantes quomodo nihil sit quod vixistis, quid vobis contulerit tempus quod in voluptatibus mollitieque corporis transegistis. Ad hanc etiam, quam desideratis, venientis in nube Filii hominis insatiabilem suavitatem et laetitiam, ad hanc, dico, levate capita vestra, ad hanc dirigite mentis vestrae intentiones et desideria; [Col. 0058B] quoniam appropinquat redemptio vestra. Ibi vere redimemini non solum a peccatis et vitiis, sed etiam alleviabimini a praesenti corruptione animae et corporis. Quomodo autem salvandus quisque observare debeat in se tempus hujus redemptionis, hujus gratiae, docet nos Dominus sequenti similitudine:

Videte, inquit, ficulneam, et omnes arbores. Quod superius in luna, hoc hic in ficulnea, animam videlicet hominis; quod ibi in stellis, hoc hic in arboribus, sensus videlicet hominis accipere possumus. Nec injuste per ficulneam anima significatur; habet enim aliquid in se quod apte ad animam referatur, duplex videlicet fructus, quem gignit, qui et duplicem aliquem fructum animae figuraliter exprimit. [Col. 0058C] Nec injuste; primo enim mittit grossos suos, immaturos fructus et amaros, deinde profert ficus, quae sunt fructus suavis et maturus. Sic et anima. Nam cum prona sit omnis aetas in malum ab adolescentia sua, omnis pene anima primo profert fructum malum, fructum amarum, quod sunt peccata et vitia; deinde ubi divinae visitationis gratia rigari coeperit, profert fructum suavitatis, fructum videlicet justitiae et veritatis. Quid est autem quod ficulneam jubemur videre, nisi quod 54 omnimoda circumspectionis custodia animae nostrae debemus imminere, ne aut ex cogitationibus, desideriis hujus saeculi, aut voluptatibus aliquid ei insideat, quod ab interna venientis in nube Filii hominis visione oculum mentis retardare valeat? Hinc, ait Salomon: [Col. 0058D] Omni custodia serva cor tuum (Prov. IV, 23)

Sed et non minori instantia, non minori vigilantia exteriores sensus nostros, quos per arbores significari diximus, ad proferendos Deo fructus justitiae observare debemus. Aliter enim ad aestivam illam et jucundam divini caloris et amoris serenitatem non perveniemus, de qua dicit Dominus in consequentibus: Cum producunt jam ex se fructum, scitis quoniam prope est aestas. Quis est fructus iste? Fructus utique ille de quo dicit Apostolus: Fructus autem spiritus pax, gaudium, benignitas, caeteraque his similia (Gal. V, 22) . Hujusmodi fructum cum producere per gratiam Dei coeperimus, certum est quod prope sit aestas, fervida et serena divinae visitationis [Col. 0059A] claritas. Subjunxit ergo Dominus et ait: Ita et vos cum videritis haec fieri, scitote quoniam prope est regnum Dei. Cum fieri in nobis haec ita viderimus, quod et anima nostra bonis intenta est sensibus, et corpus nostrum bonis instat actibus, haec est certitudo quaedam, qua certificamur regni Dei, quod hic per splendorem visitantis gratiae ipsius in homine inchoatur, et in futura vita gloriosius perficitur et consummatur. Sequitur:

Amen dico vobis, non praeteribit generatio haec, donec omnia fiant. Generatio haec generatio est sanctae Ecclesiae, quae non praeteribit, donec haec omnia fiant. Item generatio haec quae non praeteribit, generatio bonorum operum, generatio sanctarum virtutum intelligi poterit. Sed quomodo dicit: Non praeteribit? [Col. 0059B] Quod praeteritum est, jam non est, et quod jam non esse videtur, quasi periisse aestimatur. Consolatur igitur Dominus verbis his electos suos, ne deficiant in laboribus, quia quidquid studii vel laboris aut in Scripturis sanctaeque meditationis frequentia, aut in peccatorum continentia, aut in carnis abstinentia propter Deum impenderent, etsi jam non est, si ab illorum oculis idcirco periit, quia praeteriit, nunquam peribit a memoria Dei, nunquam peribit a praesentia Dei, donec omnia fiant, hoc est 55 donec eousque hominem perducat, quod virtutes coelorum in eo movebuntur, quod venientem in nube Filium hominis cum potestate magna, ut praedictum est, et majestate videre merebitur.

Quia vero durum, ut est, et difficile videtur continuis [Col. 0059C] laboribus corpus attenuare et affligere, jugi custodia mentem ad interiora stringere, monet nos Dominus, ut quid simus, quid fieri debeamus, semper prae oculis habeamus. Coelum, inquit, et terra transibunt, verba autem mea non transibunt. Per coelum et terram spiritum hominis et corpus convenienter accipere possumus. Coelum et terra transeunt, quando resoluto per mortem corpore spiritus hominis sursum rapitur, et caro in pulverem terrae redigitur. Et est, quasi dicat Dominus: Quia transituri estis, et in hujus mortalitatis corruptibilitate stare et durare non potestis, satagite, quandiu nunc statis, ut per transeuntis vitae labores ad stabiles et sine fine mansuras regni mei pervenire possitis promissiones. Coelum [Col. 0059D] enim et terra, spiritus utique et corpus vestrum soluta per mortem transibunt; verba autem mea non transibunt. Implebuntur vobis in praesenti vita ad consolationem sive justificationem, implebuntur vobis in futura vita ad corporum et animarum glorificationem.

Haec sunt sacratissima evangelicae lectionis mysteria, quibus instruxit nos aeterna Dei Sapientia, quibus signis, quibusve laboribus et meritis praevenire debeamus diem ultimae animadversionis. Sed ipse qui docuit, quid faciamus, adjuvet, ut perficiamus, quatenus signis sacrae ipsius Scripturae sic insigniri mereamur, sic in nobis vitiorum gentes comprimamus, sic per carnis abstinentiam Deo [Col. 0060A] placeamus, ut venientem eum in nube cum potestate magna et majestate non trepidi, sed securi videntes, cum impiis non damnemur, sed cum sanctis et electis omnibus in aeterna beatitudine aeternaliter glorificemur. Quod ipse praestare dignetur Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

In anno, quo ingressus est Tharthan in Azotum, cum misisset eum Sargon, rex Assyriorum, et pugnasset contra Azotum, et cepisset eam: in tempore illo locutus est Dominus in manu Isaiae, filii Amos dicens: Vade et solve saccum de lumbis tuis, et calceamenta [Col. 0060B] tua tolle de pedibus tuis. Et fecit sic, vadens nudus et discalceatus (Isa. XX) .

Verba haec, si juxta litteram tantummodo intellexerimus, parum, aut etiam nihil utilitatis ex eis consequi poterimus. Verum quia verba sunt Spiritus sancti, spiritalem in eis intellectum quaerere studeamus; qualiter sacrosanctum Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi adventum spiritaliter exprimant, ipso adjuvante et donante videamus. Ad hoc enim hortatur nos Apostolus in Lectione hodierna qua dicit: Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV, 4) . Quid est: Per patientiam et consolationem Scripturarum spem habere? Homo, qui ex anima et corpore [Col. 0060C] constat, ita a Deo creatus est, ut nunquam aut raro esse valeat quin aut ex diabolo, aut ex se ipso, vel ab aliis etiam hominibus aliquid adversitatis vel molestiae, nunc in anima, nunc in corpore sustineat. Ergo omnia quae scripta sunt, ad doctrinam nobis scripta sunt, ut qui praesentem vitam transire sine tentationum adversitatibus non possumus, ad sacram Scripturam assidue curramus, ex ea patientiam discamus, in ea et ex ea ad relevandum mortalitatis nostrae taedium consolationem quaeramus. Patientia enim et consolatio Scripturarum animat nos ad spem et corroborat, ut de divinae pietatis misericordia nunquam diffidere valeamus.

Nunc igitur, quia docuit nos hoc Apostolus, sequamur doctrinam illius; in prophetica hac quae nobis [Col. 0060D] proposita est 57 Scriptura, consolationem nostram quaeramus; quid ad adventum Domini nostri Jesu Christi, per quem aeternae nobis consolatio vitae reddita est, pertineat spiritaliter, discutiendo videamus. Littera enim, ut idem ait Apostolus, occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) . Relinquentes igitur litteram occidentem, et sequentes spiritum vivificantem, primum interpretationes nominum distinguamus. In his enim est maxima vis spiritalis intellectus.

In anno, inquit, quod ingressus est Tharthan in Azotum, cum misisset eum Sargon, rex Assyriorum. Tharthan interpretatur turrem dedit, Azotus ignis incendii, Sargon princeps horti. In Azoto potest intelligi [Col. 0061A] humana natura, quae coepit in Adam; quae satis convenienter Azotus, id est ignis incendii nominari poterat, quando misera Eva concupiscentia vetiti pomi, quasi valido quodam igne succensa, sic aestuare coeperat, quod cavere nec voluit nec valuit, quin ad interdictam arborem manum mitteret, comederet et ad comedendum animum viri inclinaret. Sed quando hoc, vel quomodo factum est? In anno utique, quo ingressus est Tarthan in Azotum. In anno isto possumus accipere totum tempus praesentis vitae, quod tunc incoepit, quando primus homo creatus est. Ante creatum quidem hominem nec tempora, nec anni fuerunt; cum creato homine creata sunt simul et tempora, totumque illud tempus a primo homine usque ad novissimum est quasi unus annus [Col. 0061B] currens paribus diebus ac mensibus. In hoc denique ingressus est quodammodo Tharthan in Azotum.

Nomine suo Tharthan, qui interpretatur, sicut praemissum est, turrem dedit, altitudinem superbiae et elationis apte exprimit, per quam iidem primi parentes nostri in anno, id est in tempore, quo nobiliter creati, miserabiliter seducti sunt atque prostrati, cum misera mulier ad vocem serpentis, imo diaboli in serpente loquentis, sed et dicentis: Eritis sicut dii, scientes bonum et malum, incaute intumuit honore suo et dignitate ad quam Deus eam condidit, non contenta, scire cupiens quod scire non licuit, similis Deo fieri voluit. Ista sane caeca mentis elatio erat, sicut dictum est, Tharthan ille, nuntius videlicet diaboli, 58 quem Azotum misit, per quem [Col. 0061C] primum mulierem igne incendii sui, id est concupiscentia vetiti pomi inflammavit. Postea per eam nobilem illud protoplastum Adam elisit et supplantavit. Ipse enim auctor et incentor tanti sceleris fuit, sicut sequens mox littera de illo subjungit.

Cum misisset, inquit, eum Sargon rex Assyriorum. Nomine Sargon, qui interpretatur, sicut diximus, princeps horti, apte diabolus valet intelligi; hortus vero, cujus fructus sicut cito crescit, sic etiam citius transit et deficit, instabile hoc saeculum, sive instabiles et transitorias saeculi voluptates et delicias non incongrue exprimit, quarum princeps jure diabolus nominatur. Per eas enim incautas hominum mentes capit et decipit. Ipse etiam dicitur et est rex Assyriorum. Assyrii, qui interpretantur dirigentes, [Col. 0061D] significare possunt universos homines Deo creatori suo humiliter subesse nolentes, qui juxta voluptates et desideria carnis suae se ipsos dirigunt, et ab aliis sub humili propter Deum obedientia dirigi nolunt. Iste Sargon, rex Assyriorum, cum misisset Tharthan in Azotum, et pugnasset contra Azotum, et cepisset eam, hoc est cum primum contra nobilem illam creaturam per turrem elationis et superbiae pugnasset, et cepisset eam, igneque, id est concupiscentia ligni vetiti succensam prostravisset, in tempore illo locutus est Dominus in manu Isaiae filii Amos dicens: Vade et solve saccum de lumbis tuis, et calceamenta de pedibus tuis. In Amos, qui interpretatur robustus, Deus omnipotens, qui fortitudine et potentia [Col. 0062A] divinitatis suae omnia sustinet, omnia complet, satis convenienter intelligi valet. In Isaia filio Amos, unigenitus Dei Filius non indigne est accipiendus. Sermo ille, quem in manu ejus locutus est Dominus, praeceptum illud et obedientia illa fuit, quam Deus Pater ei communicato cum eodem Filio, et Spiritu sancto consilio dedit, quando eum ad reparandum et restaurandum nobile opus suum, totum videlicet genus humanum, quod in Adam perierat, hominem fieri constituit.

Vade, inquit, et solve saccum de lumbis tuis. Ex lumbis carnalis procedit generatio. Et apte per lumbos Isaiae, 59 per lumbos Domini nostri Jesu Christi, patres ejus, patriarchas videlicet et prophetas, de quorum semine nasci secundum carnem voluit, possumus [Col. 0062B] intelligere. Saccus, qui lumbis illis imminebat originalis culpa criminis erat. Saccum istum omnes ab Adam usque ad Christum nimis laboriose portabant, quia licet sancte et juste in hoc saeculo viverent, omnes tamen post mortem infernum haereditabant. Tandem in fine saeculorum respiciens Dominus afflictionem populi sui, Unigenitum suum misit in mundum, dicens quodammodo ad eum: Vade. Ac si diceret: Grave originalis peccati delictum, quo totum genus humanum constrictum tenetur, nequaquam nisi per te solvetur. Tu illud portabis, tu eas, quas meruit, poenas solves. Solus tu pro omnibus mihi satisfacies. Sed quia in divinitatis tuae potentia, qua coaequalis mihi es et consubstantialis, fieri hoc non valet, necesse est ut vadas. Vade de aeternitate divinitatis [Col. 0062C] ad temporalitatem humanae mutabilitatis, vade humanae formam naturae assumendo, tolle saccum de lumbis tuis, eos de quibus et pro quibus nasciturus es, nodo veteris piaculi morte tua expediendo.

Et calceamenta tua tolle de pedibus tuis. Si per lumbos Christi patriarchas et prophetas intelligendos diximus, de quorum semine nasci voluit, per pedes ejus sanctos apostolos non incongrue accipimus, qui pro certo pedes ejus fuerunt, quia praedicando eum fidemque ejus constanter docendo, quasi per totum mundum portaverunt. De istis pedibus suis tulit quodammodo calceamenta, quando abolito in sanguine suo originali crimine, quod per saccum intelleximus, etiam post mortem, resurrectionem et [Col. 0062D] ascensionem suam novo et inaudito sancti Spiritus charismate delibutos et imbutos ab actualibus nihilominus peccatis, quae per calceamenta, quae ex mortuis fiunt animalibus, apte intelliguntur, expiavit et emundavit. Nam postquam tanta gratia sua Spiritus sanctus eos replevit et inebriavit, parum aut nihil, sicut credere possumus, de actualibus peccatis ultra eis adhaerere potuit.

Hos Domini pedes notat alibi sacra Scriptura, ubi dicit: Egredietur diabolus ante pedes ejus (Habac. III, 5) et recte hoc sanctis apostolis congruit, quia euntibus 60 illis per universum mundum et praedicantibus subsistere ante eos diabolus non potuit, familiaria infidelium corda, ex praedicatione eorum [Col. 0063A] calore fidei succensa et inflammata, diutius inhabitare non potuit. Praemisso etenim Patris praecepto, quod dedit Unigenito suo ad restaurandum genus humanum, quid jam fecerit Filius propheta ostendit, cum protinus ex persona ejus subjungit et dicit:

Et fecit sic, vadens nudus, et discalceatus. Fecit sic, hoc est obedivit Patri humanitatis nostrae miserias in se suscipiendo, quemadmodum dicit Apostolus: Exinanivit seipsum formam servi accipiens (Philipp. II, 7) .

Nec transeunter animadvertendum est quod dicit: Vadens. Qui vadit, de loco ad locum transit. Et recte verbum hoc, vadens, mutabilitatem humanitatis nostrae quam suscipere in se Unigenitus Dei venerat ostendit. Ille enim qui secundum divinitatis [Col. 0063B] suae substantiam lumen habitans inaccessibile, nec moveri, nec mutari, nec videri poterat, in assumpta propter nos humanitatis forma mobilis, mutabilis atque visibilis fieri voluit. Ille, de quo scriptum est: Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI, 28) , qui nullum accidens habuit in divinitate, utpote nunquam minor, nunquam major, nunquam senior, nunquam junior, hic propter nos, quasi vadens factus est. Vadens, inquam, de sinu Patris in uterum matris, vadens de Virgine nascendo, vadens infantilis jura aetatis sub Virgine matre sustinendo. Sicque singulos aetatum gradus transiit, donec in robur virilis aetatis surrexit. Sic vadens erat propter homines, vadens tamen non sicut caeteri homines. Vadens utique nudus, et discalceatus: nudus a peccato [Col. 0063C] originali, discalceatus ab omni peccato actuali.

Et dixit Dominus: Sicut ambulavit servus meus Isaias nudus, et discalceatus, trium annorum signum et portentum erit super Aegyptum et super Aethiopiam, sic minabit rex Assyriorum captivitatem Aegypti, et transmigrationem Aethiopiae, juvenum et senum, nudam et discalceatam, discoopertis natibus ignominiam Aegypti. Trium annorum numero, tria tempora intelligenda aestimo. Tempus utique ante 61 legem, tempus sub lege, tempus sub gratia; per Aegyptum et Aethiopiam, gentilem plebem atque Judeam. Venit Unigenitus Dei adventu suo visitare et consolari, non solum eos quos tempus gratiae hic invenerat, sed et illos quos tempus ante legem, et sub lege, cum recta fide et spe ad infernum transmiserat.

[Col. 0063D] Nec sine causa quidem addidit: Signum et portentum erit super Aegyptum et super Aethiopiam. Signum saepe in sacra Scriptura accipitur in bono, portentum in malo. Signum erat gentibus, portentum erat Judaeis. Signum erat fidelibus et salvandis, portentum erat infidelibus et damnandis. Quia quotquot ex gentibus sive Judaeis humilem ejus in carne adventum humiliter credendo et recte vivendo susceperunt, his signum erat aeternae salvationis. Qui autem reprobaverunt eum non credendo, vel qui susceperunt, et non recte vivendo a vera fide erraverunt, et ita inventi sunt, his portentum erat aeternae damnationis

Per regem autem Assyriorum, de quo subjungitur: [Col. 0064A] Sic minabit rex Assyriorum captivitatem Aegypti et transmigrationem Aethiopiae, apte diabolum, hostem antiquum possumus accipere; qui utique rex est et Dominus omnium, se non secundum Deum, sed secundum voluptates et concupiscentias carnis dirigentium; Assyrii enim interpretantur dirigentes. Captivitas autem Aegypti est multitudo gentilis populi, transmigratio Aethiopiae multitudo Judaicae plebis. Nec incongrue. Aegyptus enim interpretatur angustans tribulatio, Aethiopia tenebrae, sive caligines. Et bene quidem plebs gentilis captivitate Aegypti notatur; plebs Judaici populi per transmigrationem Aethiopiae figuratur. Gentilem enim populum quasi sub jugo et potestate sua diabolus tribulabat et angustabat, et quasi captivum tenuit, quia ad quaecunque [Col. 0064B] flagitia voluit, eum, utpote Dei et Creatoris sui prorsus ignarum, potenter inclinavit. Populus vero Judaicus caligine superbiae et perfidiae contenebratus, quasi sponte a Deo transmigravit; quia Unigenitum Dei, quem ex lege et prophetis venturum in carne audierat, hunc jam venientem et viam vitae doctrinis et exemplis ostendentem reprobavit, 62 hunc Deum et Salvatorem credere noluit. Sic plane populo illi transmigranti, et in hac transmigratione persistenti adventus Christi, quasi portentum erat aeternae damnationis. Populo autem gentili, qui per fidei et baptismatis sacramentum captivitatem diaboli erupit, erat adventus Christi signum aeternae salvationis.

Quod autem post captivitatem Aegypti et transmigrationem [Col. 0064C] Aethiopiae subjunctum est, juvenum et senum, eosdem duos populos aestimo intelligendos Senior quodammodo erat populus Judaicus, quia prior electus; populus vero gentium erat quodammodo junior, quia in electione posterior. Hos etiam aliunde notat Scriptura, quae dicit: Major serviet minori (Gen. XXV, 23) Sed sicut Judaeos et gentes, omnes utique credentes, et rectae fidei recta opera jungentes Christus venit salvare, sic hic, qui semper quietus erat in divinitate, nudus ab originali, discalceatus ab omni peccato actuali, ambulare, hoc est laborare, patiendo, moriendo in assumpta propter nos humanitate dignatus est. Sic diabolus, qui sicut fortis armatus custodiebat atrium suum, qui in pace possederat totum genus humanum, magis [Col. 0064D] post adventum, quam ante adventum Christi furit et insanit, minans et impugnans non modo captivitatem Aegypti et transmigrationem Aethiopiae, juvenum et senum, hoc est non solum gentes et Judaeos, sed et nudam et discalceatam, id est multitudinem eorum qui, ab originali et actuali peccato per baptismum liberati, vel post violatum baptisma per poenitentiam et satisfactionem purificati sunt et emundati.

Sed quomodo minat eos discoorpertis natibus, ignominiam Aegypti? Hoc est impudicitia et turpitudine carnis carnaliumque voluptatum, quod est ignominia Aegypti. Per hanc et ad hanc ignominiam Aegypti minat, et usque ad finem saeculi minare non [Col. 0065A] cessat non modo gentes, et Judaeos et malos Christianos, qui secundum carnem carnisque concupiscentias libenter vivunt, sed et illos qui voluptatibus saeculi renuntiaverunt, qui vigiliis, jejuniis caeterisque piis laboribus carnem suam propter Deum mortificantes in puritate cordis et castitate corporis placere Deo satagunt, dum eis aut ea quae aliquando egerunt turpiter 63 ingerit, aut ea quae nunquam fecerunt, nec etiam cogitaverunt, nunc cogitanda, nunc facienda suggerit. Sic minat modo gentes et Judaeos, malos et bonos. In fine tandem saeculi, quando florere incipiet ficulnea et omnes arbores, quando plenitudo gentium introierit, et omnis Israel salvus erit, tunc demum implebitur. Quod hic subinfertur.

[Col. 0065B] Et timebunt et confundentur ab Aethiopia spe sua, et ab Aegypto gloria sua. In fine, inquam, saeculi, quando Judaea, quae in tenebris et caligine infidelitatis suae nunc jacet repudiata et repulsa, ad Christum et fidem Christi colligetur, et gentilitas, quae necdum Deo credidit, plenarie per eam convertetur, sicut de eis dictum est per prophetam dicentem: Convertentur ad vesperam, et famem patientur ut canes, et circuibunt civitatem (Psal. LVIII, 7) . Tunc princeps ille daemonum, omnesque satellites ejus, maligni utique spiritus, tandem timebunt, et confundentur ab Aethiopia spe sua, id est a Synagoga, quam nunquam se amittere sperabant. Et ab Aegypto gloria sua, hoc est a Gentilitate, de cujus perditione semper se coram principe suo gloriaturos [Col. 0065C] et gavisuros aestimabant.

Et dicet habitator insulae hujus in die illa. Nomine insulae carnalis concupiscentia, sive ipse homo carnaliter vivens, et concupiscentias carnis diligens, convenienter potest intelligi. Habitator insulae hujus, habitator, inquam, cujusque hominis, in concupiscentia carnis jacentis, malignus spiritus quilibet, qui ad flagitia eum instigat et accendit, non incongrue est accipiendus. In die illa plenariae conversionis Judaeorum et gentium, erit, ut credibile est, vox ista malignorum spirituum de salute electorum plangentium atque dolentium.

Ecce, inquiunt, haec erat spes nostra, ad quos confugimas in auxilium, ut liberaret nos a facie regis [Col. 0065D] Assyriorum. Ecce isti de quorum fide et conversione subito perterriti sumus et confundimur, illi profecto sunt quos auxilio nobis et liberationi esse putavimus a facie regis Assyriorum, pro quibus honorandos nos coram principe nostro speravimus. Jam plenarie conversi sunt, jam 64 omnes crediderunt Christo, quos aeterno nobiscum deputandos aestimavimus supplicio.

Et quomodo effugere poterimus nos? Ad quos confugiemus, quia jam eos amisimus, quos sub potestate nostra semper habuimus? Quod dicuntae Quomodo effugere poterimus nos? per hoc ostenditur nobis quod et alibi in Scripturis sanctis invenimus, quia daemones illi qui in decipiendis hominibus minus praevalent, majoribus opprobriis et suppliciis [Col. 0066A] coram principe suo cruciantur. Qui vero agiliores in deceptione hominum sunt, majori honore coram principe suo magnificantur

Sed quia adventum Domini celebramus, recte secundum hunc, quem praemisimus, mysterii intellectum, verba lectionis hujus eidem Dominico Adventui congruunt. Non illi dico adventui, quando terribiliter veniet ad judicandum, sed illi in quo misericorditer venit ad salvandum. Iste ejus adventus suavis, benignus erat et amabilis, ille gravis erit, districtus erit et terribilis, juxta prophetiam David dicentis: Ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida. Advocabit coelum desursum, et terram discernere populum suum (Psal. XLIX, 2) . Iste ejus adventus factus est in misericordia, [Col. 0066B] ille ejus adventus erit in sola justitia. Hunc primum ejus adventum, in quo salvati et liberati sumus, singulis annis hymnis et laudibus et obsequiis, quibus possumus, veneramur, et venerari debemus, ut districtionem et severitatem secundi ejus adventus misericorditer evadere mereamur. Nunc enim extensus in ligno crucis quasi apertas nobis ostendit manus suas ad suscipiendum poenitentes, nunc dilatata habet brachia, ut colligat et astringat sibi omnes ad misericordiam suam confugientes. Sub haec ejus brachia confugiamus et ingeramus nos sanctissimis ejus manibus, ne futura illa districti judicii tempestas nos cum impiis abripiat et absorbeat, sed cum justis et salvandis in sinum misericordiae suae ipse nos colligat [Col. 0066C] qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

Cum audisset Joannes in vinculis opera Christi, mittens duos de discipulis suis, ait illi: Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? (Matth. XXI.)

Tertia ista Dominica Adventus Dominici, in qua beatus Joannes Baptista pro invicta assertione veritatis in vinculis fuisse narratur, ideoque fortitudo ejus a Domino ad turbas ita commemoratur, quod nec arundo vento agitata, nec homo mollibus vestitus. Arundo vento agitata, esse non debemus. Necesse enim est ut inter prospera et adversa sic statum [Col. 0066D] mentis nostrae solidemus, ne aut vento elationis extra nos rapiamur, aut vento detractionis perturbati infra nos dejiciamur, sed humiles in prosperis, patientes in adversis, invisibilem Conditoris adventum inconcussa mentis tranquillitate praestolemur.

Admonemur etiam, ne simus homo mollibus vestitus, hoc est ne propter mollitiem carnis carnalium que desideriorum voluptatem nosmetipsos negligamus, duris et asperis praesentis vitae laboribus libenter nos propter Deum subjiciamus. Unde etiam estimo jejunium Quatuor Temporum idcirco in hanc tertiam Adventus Domini septimanam esse positum, ut qui aliis temporibus minus caute, minus sollicite viximus, nunc saltem ad promerendam et suscipiendam advenientis in carne Filii Dei claritatem, [Col. 0067A] carnis mollitiem fugiamus per abstinentiam et continentiam, per omnimodam bonorum operum diligentiam infatigabiliter nos exercere studeamus.

Ad hoc denique excitat nos, et instruit hodierna sancti Evangelii lectio, quae dicit: Cum audisset Joannes in vinculis opera Christi, mittens duos de discipulis suis ait illi: Tu es, qui venturus es, an alium exspectamus? Per Joannem, qui Dei gratia, vel in quo est Dei gratia, interpretatur, homo ille non incongrue accipi poterit quem gratia Christi internae dulcedinis visitatione praevenerit. Sed quoniam mens humana, terrena adhuc inhabitatione aggravata, in his quae vix aliquantulum praelibando 66 degustaverit, permanere diu nequaquam poterit, [Col. 0067B] recte Joannes in vinculis esse describitur, cum subtracta solitae visitationis gratia cor hominis induratur. Sic plane quasi quibusdam irretitus nexibus audit tantum, sive ab humana voce exterius, sive divina inspiratione interius, opera Christi, quae pro humana salute nascendo, moriendo, resurgendo et ascendendo operatus est in medio terrae. Audit etiam, id est perpendit interna cordis consideratione opera Christi, opera videlicet miserationis et gratiae quod plerosque in peccatis obligatos gratuita pietate non dedignatur salvare.

Hac ergo animatus spe, licet interius vinculis illaqueatus, ad internam contemplationem pro voto se non valeat erigere, mittit tamen discipulos quasi nuntios intimi doloris, exteriorem videlicet exhibitionem [Col. 0067C] bonae operationis, quemadmodum mox innuit ordo evangelicae lectionis: Mittens duos de discipulis suis ait illi. In eo namque, quod duos de discipulis misisse eum asserit, patet profecto quod plures discipulos habuerit. Sed quid hoc loco duorum discipulorum nomine nisi fidem et spem aptissime valemus intelligere? Quos nimirum discipulos necesse habet ad Deum dirigere homo quilibet dura cordis astrictus obligatione. Mittit procul dubio fidem, cum, licet gravi interius oppressus sit doloris pondere, exterius tamen a bono nequaquam cessat opere. Mittit etiam spem, cum det bona opera, quae agit, solam solummodo aeternae retributionis gloriam, aut amissam internae visitationis recipere quaerit gratiam. Tertius vero nuntius, charitas videlicet [Col. 0067D] quae est gratia Dei, ideo nequaquam ab eo poterit mitti quia vinculata quodammodo jacet in homine interiori, sed his duobus utens nuntiis dolorem suum inspectori cordium his intimat verbis:

Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? Tu es, inquit, qui venturus 67 es in cor meum, ea scilicet dulcedinis gratia qua dudum visitare me dignata est pietatis tuae clementia. Quod si dedignaris, Exspecto alium valde forsitan mihi contrarium

Et respondens Jesus dixit illis. Respondere Dei est, dum occulta inspirationis gratia sensibus hominis piae admonitionis dat consilia. Euntes, inquit, renuntiate Joanni quae audistis et vidistis. Ac si aperte dicat: Euntes per bonae devotionis desiderium, [Col. 0068A] euntes per inceptum bonae actionis studium renuntiate Joanni quae audistis per intellectum, et vidistis per experimentum. Renuntiare siquidem Joanni est hominem ad memoriam reducere, quomodo spiritali aliquando intelligentia cognoverit quaeque secreta Scripturarum mysteria, et quantam dulcedinis abundantiam expertus sit per internae visitationis gratiam. Sequitur:

Caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, mortui resurgunt, pauperes evangelizantur. Et beatus qui non fuerit scandalizatus in me. Caeci quodammodo sensus hominis sunt, cum terrenae tantummodo vanitatis imaginibus intendentes, ea quae lucis sunt videre non possunt. Vident autem, cum Deo praeveniente et conversionem inspirante [Col. 0068B] fugata terrenae occupationis nebula, pro nihilo ducunt terrena omnia. Claudi vero ambulant, quando hi qui aliquando a semitis claudicabant justitiae, per dignam quandoque operationem rectas incipiunt semitas incedere. Leprosi mundantur, cum hi videlicet qui ob vitiorum contagionem quasi Leprosi in interiori homine erant, postmodum per puram confessionem veram recipere merentur emundationem. Surdi audiunt, dum hi qui prius ad sanae praedicationis doctrinam aures audiendi non habebant, revelata postmodum cordis aure salubriter his quae dicuntur valent intendere. Mortui resurgunt, dum hi procul dubio qui aliquando sarcina peccatorum gravati morte animae erant mortui, postmodum divina praeventi miseratione per veram [Col. 0068C] peccati cognitionem, mortificando in se vitia, justitiae laudabiliter incipiunt vivere. Pauperes evangelizantur, quia qui sic per peccati cognitionem ad veram perveniunt cordis humiliationem, 68 recte evangelizari dicuntur. Nam pro certo totum ad profectum eis perveniet salutis quidquid extrinsecus ab ore perceperint evangelizantis. Et beatus, qui non fuerit scandalizatus in me. Scandalizare est occasionem peccandi praebere. Quis vero scandalizari unquam in Domino potuit aut poterit, qui sicut a peccatis liber est solus, ita etiam naturaliter est summe bonus? Sed si haec eadem ejus verba subtili fuerint consideratione inquisita, evidenti patebit indicio, quis sit qui scandalizetur in eo. Quisquis enim his Domini beneficiis quae praediximus, nullas [Col. 0068D] reddendo gratiarum actiones exstiterit ingratus, et propriis meritis ascribendo magis in se gloriari voluerit quam in Domino, hic revera scandalizatus dicitur in eo.

Hic ergo aeterna et summa Bonitas homini cuilibet in tali, ut diximus, cordis duritia posito innuit, unde tam graviter vinculatus sit. Quod idem est ac si aperte dicat: Quia subtracta visitationis meae gratia dirae nunc afflictionis in interiori homine te coarctant vincula, sollicita intentione perpende unde districtionem promerueris obligationis tantae. Per illuminantem siquidem spiritus mei gratiam caecos aliquando sensus tuos lucem cognoscere feci veram, claudis vero ejusdem sensibus bonae operationis [Col. 0069A] fortitudinem, leprosis veram munditiae integritatem, surdis auditum contuli salubrem, mortuos vero in peccatis veram dando peccati cognitionem resuscitavi a vitiis, et sic demum pauperes, id est vere feci humiles. Sed quia haec omnia, quae divinitus tibi erant collata, extollendo te super te, virtuti ascripsisti propriae, quodammodo in me scandalizatus, dura nunc mentis constrictione es gravatus. Cum vero Deus haec omnia in corde hominis occulta inspirationis loquitur gratia, fit profecto quod hic subdidit evangelista:

Illis autem abeuntibus coepit Jesus dicere ad turbas de Joanne. Illis, inquit, abeuntibus, id est discipulis supra memoratis, in bonae operationis exercitio et piae devotionis desiderio perseverantibus, dicere incipit [Col. 0069B] Jesus de Joanne ad turbas, ad turbatos videlicet hominis sensus. Dicere autem Dei est ipsius facere, cum per secretam visitationem hominem cognoscere facit, quantam 69 spiritalium donorum gratiam amiserit, et quantam calamitatis miseriam invenerit. Et notandum, quod non ait evangelista dixit, sed, dicere coepit, quia nimirum postquam interna Redemptoris gratia ad cor praevenerit, tunc demum attendere seipsum homo poterit, et secum tractat in cordis amaritudine, quod prius male dulce erat et delectabile, juxta quod hic commemorant verba lectionis evangelicae:

Quid existis in desertum videre? Arundinem vento agitatam? Per desertum namque nonnullis locis Scripturarum praesens accipitur saeculum, eo videlicet [Col. 0069C] quia a dignae operationis fructu quodammodo videtur esse vacuum. In quod desertum tunc homo exire dicitur, cum laxata mentis custodia male libere vagatur circa terrena. Dum vero in se reversus perpendere incipit, quale detrimentum animae suae ita exeundo fecerit, gemebunda cordis voce sensus suos ita redarguit: Quid existis, inquit, in desertum videre? Ac si dicat: O miseri et miserabiles sensus mei interiores, quid commodi, quid utilitatis in deserto hoc consecuti estis in quod toties circumvagando existis? Quem, inquam, fructum in his nunc habetis in quibus male intenta cogitatione nonnunquam delectati estis? Nullum enim profectum, nullam omnino haec omnia aliam contulerunt gratiam nisi arundinem, animam videlicet [Col. 0069D] ab omni spirituali gratia aridam. Arundinem, inquam, vento agitatam, animam nimirum ventosa instabilitate inquietam. Vento siquidem agitata non incongrue illa dicitur anima quae in prosperis vento extollitur elationis, in adversis vero turbine dejicitur irae et indignationis. Cum vero homo interior ita circa terrenas vanitates vagando exit et distenditur, consequens est etiam ut his delectatus miserabiliter rursus exeat, quemadmodum sequens verborum ordo denuntiat:

Sed quid existis videre? Hominem mollibus vestitum? Vestiri siquidem mollibus est corpus corruptibile desideriis fovere carnalibus. Mollibus, inquam, vestiri tunc homo dicitur, cum ea quae inaniter [Col. 0070A] cogitando intus in mente conceperit, male suaviter delectando fovere in se ac nutrire appetit. Quale vero animae periculum ita exiens subeat, 70 lectio evangelica congruo mox ordine commemorat. Ecce, inquit, qui mollibus vestiuntur, in domibus regum sunt. Hoc loco regum nomine male dominantes vitiorum potestates debemus accipere. Quicunque ergo carnalibus desideriis dediti delectationibus suis nequaquam volunt reniti, hi nimirum non unum, sed plures in se male dominantes habent reges, quia pro certo servi sunt tot dominorum quot in se regnare permittunt jura vitiorum.

Notandum vero quam convenienti ordine tres exitus exprimuntur in hac evangelica lectione. Primus siquidem exitus fit cogitando, sequens vero delectando, [Col. 0070B] tertius autem operando, quemadmodum sequitur: Sed quid existis videre? prophetam? Etiam dico vobis, plusquam prophetam. Cum enim tali modo, ut praediximus, miserabiliter homo cogitationibus exierit, et delectationibus, fit plerumque ut deterius tertia vice rursus exeat, id est ut illicita perpetrare operibus incipiat, quae mala prius consuetudine cogitando et delectando, secreto cordis loco volvebat. Sed salvandus quisque dum in se reversus semetipsum attendere incipit, fit non solum propheta, sed etiam plusquam propheta. Propheta namque fit, cum mala futurae damnationis, quae pro perpetratis pravae actionis operibus subire debeat, flebili cordis oculo praevidendo sibimetipsi prophetat. Tunc vero plusquam propheta fit, [Col. 0070C] dum judicium Dei praeveniendo per districtam satisfactionem ipse per se hoc in praesenti punit, pro quo in futuro examine puniendum se esse recognoscit. Sic, sic dum exitiales exitus suos hoc modo in se quisque recognoscit, et crebra lamentatione plangit, quod ita misere et miserabiliter cogitando, delectando et operando exierit, fit profecto quod evangelista subdidit.

Hic est enim de quo scriptum est: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te. Hoc loco nomine angeli dulcedo spiritalis gratiae apte valet figurari. Per faciem vero, qua homo quilibet agnoscitur, recte notitia Dei accipitur. Angelus ergo ante faciem hominis mittitur, quia cum spiritalis gratia suaviter cor hominis visitando [Col. 0070D] praevenerit, tunc veraciter et se et Deum cognoscere poterit. 71 Praeparat etiam viam, quia pleniter hominem instruit, quomodo in via veritatis ambulans Auctori suo viam ad cor parare possit.

Sed notandum quod non ait: Hic est de quo dictum est, sed, de quo scriptum est. Omne enim quod dicitur, transit; quod autem scribitur fixum permanet. Si quis igitur tali, ut diximus, ordine profecerit, et calamitatis suae miseriam poenitendo recognoverit, de hoc nimirum non dictum, sed scriptum est, quod angelus hic praeparans viam ante faciem ejus mittatur, quia videlicet, quantum possibile est in hoc mutabilitatis tempore, gratiae spiritalis dulcedinem manentem habet in se.

[Col. 0071A] Haec de lectione evangelica, prout Domino donante potuimus, disseruimus; nunc de lectione et officio ejusdem Dominicae ad aedificationem audientium pauca subjungamus. Prima Dominica Adventus Domini populo gentium specialiter assignatur, quia in hoc adventu Ecclesiam de Gentibus specialiter vocasse dignoscitur. Secunda Dominica, in qua cantatur: Populus Sion, populum specialiter notat Judaeorum, quod et ipsi, licet loco secundo, post gentes in adventu Domini spem salutis habere debeant. Hodierna autem Dominica ad utrumque populum spectare sana fide et intellectu credi potest. Sed ut de gentibus et Judaeis adhuc aliquid nobis utilius audiamus, Judaeos in Ecclesia innocentes, gentes poenitentes dicamus. Hic sane duobus [Col. 0071B] ordinibus totum consistit Ecclesiae corpus, quod quotidie proficit, et augmentatur in poenitentibus per poenitentiae medicamentum, et in innocentibus laetatur et gloriatur per quotidianum virtutum profectum. Hos omnes admonet Paulus in officio hodierno dicens: Gaudete in Domino semper, iterum dico: Gaudete. Tanquam si dicat ad eos, qui medicamento poenitentiae sanati sunt: O vos, quos Deus sua gratia per poenitentiam a peccatorum sordibus eripuit, gaudete in Domino, non propriis, quod estis, meritis ascribendo, sed simpliciter ipsius dono attribuendo. Sed et vos gaudete, qui capitalibus criminibus non estis depravati, gaudete in Domino, non in vobis, bona vestra ipsius clementia vobis concessa conservate, et propter vestras virtutes vobis [Col. 0071C] impares nolite despicere. Potens enim est hodie in peccatis jacentes 72 uno momento per poenitentiae satisfactionem ad magnam perducere bonorum operum perfectionem. Sequitur:

Modestia vestra nota sit omnibus hominibus. Modestia dicitur non solum corporis castitas, qua homo ab illicitis actibus sese abstinet, sed et hoc modestia vocatur, qua totam vitam suam tam in prosperis quam in adversis bona quadam mensura ita moderatur, ut si gaudet, non superflue gaudeat; aut si tristatur, supra modum non contristetur, sed in utroque congruentem modum aut temperantiam Dei munere fortiter teneat. Quae modestia nota debet esse omnibus hominibus. Liquet, quod unius hominis bona actio omnibus hominibus non possit [Col. 0071D] esse nota, sed est quasi dicat: Talis sit in omnibus vitae vestrae modus et temperantia, ut omnes, in quorum medio conversamini, de bona vestra conversatione boni profectus percipiant exempla. Cur autem hanc modestiam habere debeamus, aperte denuntiat, dum subjungit:

Dominus prope est. Dominus, quem nihil latere potest, prope vos est, semper et ubique vobis praesens est, omnia opera vestra contemplatur, et considerat: et ideo tales vos exhibete, ut possitis oculis majestatis ejus digne complacere. Vel ideo ait Dominum esse prope; quia sacratissimum imminet tempus Dominicae Incarnationis, in quo corda et [Col. 0072A] corpora nostra, prae caeteris diebus, in bonis actibus sollicitius exercere debemus.

Nihil solliciti sitis. Sollicitudo vocatur quaeque superflua cura. Ille sollicitatur qui terrenis et transitoriis rebus implicatur. Ab hac superflua cura animum debemus revocare, quia praesentibus et caducis praeter necessaria non oportet inhaerere. Sed in omni, inquit, oratione, obsecratione et gratiarum actione petitiones vestrae innotescant apud Deum. Dignitas orationis tribus consistit modis. Tunc oramus, quando pro adipiscenda peccatorum nostrorum indulgentia Dei misericordiam imploramus. Tunc obsecramus, cum pro necessaria virtutum acquisitione assiduis precum singultibus Deo supplicamus. Gratiarum vero actiones persolvimus, cum concessa [Col. 0072B] nobis dona in vera humilitate custodimus. In hac oratione, obsecratione, ac gratiarum actione petitiones nostrae innotescunt apud Deum, quia si in 73 tempore orationis cor per multa distentum non recesserit a nobis, imo vox oris concordet labiis cordis, tunc vere a Domino audiri merebimur, et petitionis nostrae effectum consequemur. Ad hoc etiam admonet nos et hortatur in Lectione hodierna beatus Apostolus, cum dicit: Sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei (I Cor. IV) . Oportet namque ut in omnibus quae agimus, tales nosmetipsos exhibeamus, ut et intus Deo placeamus, et foris proximo non displiceamus, ut dum factis et dictis aut honori Dei, aut aedificationi proximi intendimus, veros nos Christi ministros [Col. 0072C] esse comprobemus. Si quis autem nobis contradixerit, si quis 74 blasphemaverit, si quis nos praejudicaverit, parvipendere et patienter sustinere debemus pro Domino, dicentes cum Paulo: Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die, sed neque meipsum judico (I Cor., III) . Non enim humanis criminationibus cedere, neque humanis favoribus nosmetipsos debemus credere, quatenus dum soli illi placere contendimus, a quo subsistimus, ipsum et in praesenti vita gubernatorem, et in futura vita remuneratorem habere mereamur Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Et factum est in quarto decimo anno regis Ezechiae ascendit Sennacherib rex Assyriorum super omnes civitates Juda munitas, et cepit eas (Isa. XXXVI.)

Quoties in prophetis, sive ipsis prophetarum Domini dictis, verbum istud, et factum est, invenimus: magnum aliquid et memorabile insinuari non ambigimus. Ergo factum hoc quod in principio praesentis hujus historiae magnus propheta Domini Isaias posuit, magnum divinae miserationis opus mystice insinuat, quod misericors Dominus misericorditer operatur cum peccatoribus. Ezechias enim fortitudo Domini sive apprehendens Dominum interpretatur. [Col. 0073A] Et bene Ezechias appellari homo peccator poterit, quando sublevante eum Domino atque confortante relinquere peccata deliberat, quatenus eum quem fugavit, quem peccando a se alienavit, per spiritalis vitae meritum revocare et apprehendere utcunque valeat. Hoc autem quando vel qualiter fiat, mysticus quarti decimi numerus anni mystice insinuat, qui cum perfectus sit, ad perfectionem quatuor Evangeiiorum, sive ad observantiam decem praeceptorum, sive ad excellentiam quatuor cardinalium virtutum apte nos transmittit. Regnare enim quasi in quarto decimo anno Ezechias dicitur, quando secundum sacram Evangelii doctrinam vitam moresque suos regere et disponere, quando in observantia decem praeceptorum se ipsum [Col. 0073B] exercere, quando in omni virtutum profectu laudabiliter procedere nititur. Hoc sane cum magnum et memorabile divinae pietatis opus sit, recte subsequenti historiae verbum istud, et factum est, praeponi et praescribi debuit. Sed videamus quid sequitur.

Ascendit Sennacherib rex Assyriorum super omnes civitates Juda munitas, et cepit eas. Sennacherib, qui interpretatur tollens deserta, diabolum significat, qui deserta a Deo corda suae ditioni subdit et vindicat. Qui ascendit super omnes civitates Juda munitas, per quas accipere possumus universos homines confessionem Dei in se habentes, confessionem, inquam, quam in baptismo susceperunt, ubi renuntiantes diabolo et pompis ejus soli Deo vivere [Col. 0073C] devoverunt. Qui bene civitates munitae dicuntur: quia magna et summa est munitio data in baptismate peccatorum remissione Christi insigniri signaculo. Sed omnes, qui hanc fidei confessionem, hujus signaculi munitionem bonis et perfectis operibus non condecorant post baptisma neque conservant, ascensum Sennacherib regis Assyriorum super se provocant, qui illos, licet baptismatis gratia munitos, capit, quando corrupto per peccata fidei signaculo suo eos mancipare incipit dominio. 75 Hoc modo super eos, qui in saeculo sunt, et seculariter vivunt, ascendit et regnat. Nec tamen persequi eos obliviscitur, qui in Jerusalem habitant, qui Ezechiam merito et nomine imitantes, ad perpetuae pacis visionem [Col. 0073D] corde et animo festinan. Unde mox subjungitur: Et misit rex Assyriorum Rapsacen de Lachis in Jerusalem ad regem Ezechiam in manu gravi, et stetit in aqua ductu piscinae superioris in via agri fullonis. Sennacherib diabolum, ut diximus, significans, rex est Assyriorum, hominum videlicet illorum qui, secundum propriam suam voluntatem seipsos dirigentes, dirigi ab aliis per obedientiam aspernantur: Assyrii enim dirigentes interpretantur. Mittit ergo Sennacherib legatum suum in Jerusalem, in sanctam videlicet quamlibet conversationem, ubi homines illi congregati sunt et congregantur, qui pacem sibi a peccatis divina adjuvante misericordia facere conantur. Jerusalem visio pacis interpretatur. Sed quis iste legatus, vel quale nomen ejus? Rapsaces [Col. 0074A] videlicet de Lachis. Nomine Rapsacis, qui princeps deosculans, sive multus in osculo interpretatur, spiritus carnalis concupiscentiae non incongrue significatur, qui recte nomen principis deosculantis sortitur, quia carnalis amorem concupiscentiae, qui per osculum intelligi poterit, in corde hominis suscitat et accendit. Dicitur etiam multus in osculo, quia multae et innumerabiles suggestiones ejus sunt, quae miserum hominem ad carnalium delectationes voluptatum instigant et illiciunt. Venit autem de Lachis, quod interpretatur interest, vel sibimet vir, quae interpretatio nominis bene eidem Rapsaci, maligno scilicet spiritui congruit. Interest enim ipse inter hominem et Deum, homini videlicet ad Deum tendenti suo quasi interesse viam impediens. [Col. 0074B] Est etiam sibimet vir, quia magna et quasi virili quadam fortitudine hominem impugnat et opprimit, sicut sequens littera manifeste declarat, cum dicit:

In manu gravi. Gravis revera manus ejus est; quia nullus hominum sine praevalido Dei adjutorio resistere ei potest, quia quem vigilantem flectere ad vitia non poterit, vel dormientem immundis immissionibus suis inquietare non metuit. Quid tamen sit, quo gravis 76 haec manus ejus comprimatur et superetur, subjecta taudem littera apte nobis insinuare videtur:

Et stetit, inquit, in aquaeductu piscinae superioris in via agri fullonis. Per piscinam superiorem cordis accipere possumus compunctionem, quae bene piscina [Col. 0074C] superior dicitur, quando aut ex desiderio coelestium bonorum oritur. Aquaeductus autem piscinae superioris non incongrue significat assiduitatem compunctionis. Quae si in via agri fullonis fuerit, invisibilis Rapsaces transire in Jerusalem, perficere, inquam, in homine malignam voluntatem suam non poterit. Nomine fullonis, qui nigra et sordida vestimenta labore suo pulchra et candida efficit, Deus omnipotens, Pater misericordiarum jure intelligitur, qui cor et corpus hominis deforme et immundum ex contracta multiformis labe criminis per supernae respectum miserationis, in statum reformat pristinae pulchritudinis atque decoris. Hujus ager fullonis merito tum homo dicitur, cum more sagacis [Col. 0074D] agricolae exteriores corporis sensus, oculos videlicet, pedes atque manus in bonis operibus exercere, interiores vero sacris verbi Dei meditationibus atque retractationibus jugiter excolere nititur. Talibus profecto operibus hanc apud Deum gratiam homo promeretur, ut aquaeductum illum piscinae superioris, de quo paulo ante diximus, in via, id est in promptu habere valeat, qui praedictum Rapsacen in Jerusalem transire, hoc est qui eum animae ad aeternae pacis visionem tendenti nocere et praevavalere prohibeat. Assiduitate enim compunctionis diabolus devictus prosternitur, homo contra ignitas ejus sagittas magis et magis convalescit et confortatur, quemadmodum ex sequentibus verbis manifestius significatur:

[Col. 0075A] Et egressus est, inquit Scriptura, ad eum Eliacim filius Helciae, qui erat super domum, et Sobna scriba, et Joe filius Asaph a commentariis. Tres viri isti Eliacim, Sobna atque Joe unum hominem significant, hominem videlicet illum, qui per boni laboris exercitium sanctaeque meditationis studium, nobilis fullonis illius, de quo praemisimus, ager effectus, atque per dulcem et desiderabilem aquaeductum, assiduae scilicet compunctionis meritum, a pristinae conversationis 77 sordibus divinitus ablutus est et emundatus. Eliacim enim resurgens Dominus interpretatur, quod nomen apte illi congruit, qui in novitate vitae resurgens dominari peccatis et vitiis promeruit. Sic, sic resurgendo et dominando filius Helciae, filius inquam, omnipotentis Dei fit, quem nomine [Col. 0075B] suo Helcias convenienter exprimit. Helcias quidem Deus Dominus interpretatur. Fit etiam Sobna scriba, quod sedens vel revertens dicitur, quando a via iniquitatis aversus totoque corde et corpore ad Deum reversus, secundum sanam sacrae Scripturae doctrinam quiete et humiliter graditur coram Deo et hominibus. Fit nimirum scriba, quando divina praecepta cordi suo diligenter praescribit, ut custodiat; fit sedens, quando in omni proficit humilitate, ut humili Deo complaceat; fit revertens, quando ab exterioribus et caducis rebus se ipsum retrahit atque constringit, ut toto cordis desiderio transire in Deum valeat. Sicque et Joe, quod interpretatur frater hic, sive frater Domini, vel factura fratris, merito appellari potest, quando Dei omnipotentis, [Col. 0075C] cujus servus est per conditionem, frater fit per bonam et laudabilem conversationem. Est nihilominus factura fratris die noctuque renovando in anima sua formam divinae similitudinis atque imaginis. Talis autem et tanta gratia, quod nonnisi per humilem obedientiam et voluntariam adipisci valeat, manifeste ex eo colligitur, quod jam dictus Joe, filius Asaph a commentariis fuisse describitur. Nomine enim Asaph, qui congregans interpretatur, bonus quilibet ac timens Deum doctor et magister non immerito figuratur, qui a commentariis, id est, sacrae Scripturae expositionibus sollicite colligit et congregat, unde in se et in filio, bono scilicet subdito, renovare imaginem Dei valeat. Omnis ergo, qui Eliacim [Col. 0075D] in novitate vitae resurgendo, qui Sobna in vera humilitate proficiendo, qui Joe facturam fratris, id est imaginem Dei pro viribus suis in se reformando, qui filius Asaph in humili subjectione obediendo appellari meruerit, hic audenter egredi et pugnare contra invisibilem Rapsacen poterit, quia divino praemunitus auxilio nequaquam ei succumbere habebit. Sed quanto altius 78 homo in spiritali conversatione, in gloriosa virtutum operatione ascenderit, tanto durius tentationum stimulis impugnatur, ut sequentibus verbis suis saepe dictus Rapsaces declarat, cum dicit:

Dicite Ezechiae: Haec dicit rex magnus, rex Assyriorum: Quae est ista fiducia, qua confidis, aut quo consilio vel fortitudine rebellare disponis? Super quem [Col. 0076A] habes fiduciam, quia recessisti a me? Rex magnus, rex Assyriorum diabolus est, sicut praemisimus, caput omnium iniquorum, qui cum viderit hominem beatum, per Ezechiam designatum, a se recessisse, cum aliter supplantare eum non poterit, carnalis malitiae et fragilitatis miseriam ei improperat, et dicit: Quae est ista fiducia, qua confidis, aut quo consilio vel fortitudine rebellare disponis, quia recessisti a me? Ac si dicat: Cum in comparatione mirae meae fortitudinis pulvis exiguus et cinis esse proberis, qua fiducia vel cujus consilio a me recessisti, vel cujus fortitudine mihi, quem nec carnis infirmitas deprimit, nec dormiendi, edendi sive bibendi necessitas aliquando retardat vel impedit, resistere decrevisti? Ecce, confidis super baculum arundineum confractum [Col. 0076B] istum, super Aegyptum. Aegyptus, quae tenebrae, sive coangustans tribulatio interpretata sonat, spiritalem quamlibet conversationem hoc in loco non incongrue significat, quae oculis insipientium et saecularium hominum tenebrosa valde videtur, quia stultum nimis et absurdum judicant mundum relinquere, carnem carnisque desideria spernere et abjicere. Sed et recte eadem sancta conversatio coangustans dicitur tribulatio, quia habitatores et dilectores suos, quos per veram hic poenitentiam tribulat et per dignam Deoque placitam satisfactionem coangustat, post temporalem tristitiam ad interminabilem aeternae jucunditatis gloriam transmittit et laetitiam. Hoc sane cum hostem antiquum non lateat, circuit die noctuque, et elaborat, ut si omnino hominem a bono proposito [Col. 0076C] suo avertere non valeat, saltem laborem, quem facit, infructuosum et inutilem sibi faciat. Ecce, inquit, confidis super baculum arundineum confractum. In baculo, quo homo caeditur, districta spiritalis vitae disciplina convenienter 79 exprimitur, quae bene baculus arundineus confractus appellari poterit, quia a peccatorum pinguedine corpus hominis salubriter arefacit atque confringit. De hac ariditate atque confractione dolens inimicus, per praedictum legatum suum homini loquitur intrinsecus: Ecce, inquiens, confidis super baculum arundineum confractum. Ac si dicat: Ecce, quia in tenebris conversationis hujus spiritalis abscondisti te, relicta temporalis luce voluptatis, ecce quia tibimetipsi non parcis per crebra jejunia [Col. 0076D] corpus arefaciendo, per difficilem vigiliarum assiduitatem confringendo, manum meam effugere te posse arbitraris? Nequaquam ita erit, nequaquam vanus iste labor tibi in prosperum cedet. Baculo enim isti arundineo qui innixus fuerit, intrabit in manum ejus, et perforabit eam. Ac si dicat: Jejunia tua, vigiliae et flagella, quibus temetipsum afficis, vana sunt, quia ad nihilum proderunt, nisi quod vires, omnemque corporis tui fortitudinem evacuant et auferunt.

Sic Pharao rex Aegypti omnibus qui confidunt in eo. Per Pharaonem regem Aegypti quilibet homo in spiritali vita spiritaliter vivens convenienter designatur, qui dum persequendo peccata regere mores actusque suos secundum voluntatem Dei incipit, et Pharao et rex congrue appellari poterit. Pharao enim [Col. 0077A] persequens, vel exterminans, sive dissipans interpretatur. Haec nomina bene conveniunt homini ad perfectionem tendenti, qui vitia, ut diximus, in se ipso persequitur, regnumque diaboli dissipare in anima sua et exterminare nititur. Ut autem et Pharao et rex Aegypti esse desinat, praedictus Rapsaces in hunc modum invisibiliter eum alloquendo provocat: Sic Pharao omnibus qui confidunt in eo. Ac si dicat: Quicunque adeo crudeliter contra se ipsum insurrexerit, quicunque absque misericordia carnem suam tractaverit, sic, quemamodum dixi, conteretur et confringetur, ac sibi caeterisque omnibus inutilis efficietur. Talibus verbis maledictus Rapsaces in auribus humani cordis loquitur, quando tepescente spiritalis fervoris constantia talem homini cogitationem immittit, [Col. 0077B] ut turbatus in semetipso titubare incipiat, ut nisi spiritalis propositi rigor relaxetur, subsistere se aut perficere posse, 80 quae laudabiliter coeperat, plerumque diffidat. Si quis vero tantae probitatis tantaeque virtutis est, ut spem suam ponens in Domino, omnes praesentis vitae labores respectu coelestis patriae despiciens, prima hac tentatione superari non valeat, huic alio adhuc modo callide se ingerendo obviat dicens:

Quod si responderis: In Domino Deo nostro confidimus, nonne ipse est, cujus abstulit Ezechias excelsa et altaria, et dixit Judae et Jerusalem: Coram altari isto adorabitis? Sed quid sunt ista diaboli verba, nisi quod homo, qui radicatus et fundatus in Domino est, cum nullo corporis labore devictus praedictae tentationi [Col. 0077C] cesserit, sed viriliter agens, omnia se posse in Domino tentanti inimico responderit, magnitudinem peccatorum suorum idem ei inimicus objicit, si vel desperatione fatigatum a statu rectitudinis dejicere eum possit? Confidis, inquit, in Domino? Nonne tu, qui modo factus es Ezechias, atque apprehendisse Dominum et in fortitudine ejus Domino meo resistere te posse existimas, nonne tu, inquam, es qui abstulisti excelsa ejus et altaria? Sed quae, rogo, sunt excelsa Domini et altaria? Si subtiliter attendimus, habet in nobis Dominus quaedam excelsa, quaedam, ut ita dicam, excelsiora, quaedam excelsissima. Magnum profecto excelsum fuit, quod ad imaginem et similitudinem suam ex nihilo nos creavit; [Col. 0077D] excelsius autem illud dicere possumus, quod per regenerationis lavacrum et remissionem peccatorum abolitam in nobis imaginem et similitudinem suam reformavit. Excelsissimum vero non incongrue illud dicimus, quod sensum et intellectum discernendi bonum et malum ex dono gratiae ipsius accepimus. Nihil enim nobis creari et recreari profuisset, nisi per mentis intellectum illuminatos, per peccati cognitionem et poenitentiam, saltem post lapsum, reformari licuisset. Haec Domini excelsa, excelsiora et excelsissima in seipso homo aufert et destruit, quando Deum Creatorem suum et Recreatorem, Dominum suum atque Redemptorem obliviscitur, et peccatorum voragini scienter ac voluntarie involvitur. Post haec etiam altaria Domini aufert, quando ei nullam [Col. 0078A] dignae satisfactionis oblationem pro commissis suis offert. Objicit ergo hostis malignus 81 converso homini, excelsa, inquiens, et altaria Domini abstulisti, quia cumulata in te divinae miserationis dona per innumerabiles luxuriosae vitae illecebras in anima et corpore tuo depravasti et dissipasti, et super haec omnia nulla, quae tantis sceleribus congrueret, emendationis atque satisfactionis hostia Dominum tibi reconciliasti. Et nunc dicis Judae et Jerusalem, animae videlicet et corpori tuo: Si coram altari isto adoraveritis, si in sancta hac conversatione vere humiliati fueritis, omnes pristinas trangressiones et excessus diluere coram Deo valebitis. Sed tali hac cogitatione fallis teipsum ac decipis, quia indignus Deo Creatori tuo, nostro, ut peccator desperatus, jure [Col. 0078B] manciparis dominio.

Trade igitur te nunc domino meo regi Assyriorum, et dabo tibi duo millia equorum, nec poteris ex te praebere ascensores eorum. Equorum nomine, sicut plerumque in Scripturis sanctis legimus, luxuriam carnis non incongrue accipimus, Propheta testante, qui dicit: Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI, 9) . Numerus vero duorum millium equorum, qui ex perfecto constat, et perfectum significat, plenam et perfectam mentis et corporis voluptatem exprimit, quam idem spiritus immunditiae, et totius incentor malitiae et nequitiae, suggestionibus suis promittit et immittit. Trade, inquit, te domino meo regi Assyriorum, crudelem corporalis rigorem abstinentiae relaxando, excussoque servili [Col. 0078C] jugo obedientiae, quo deprimeris, noli supervacuo labore consumi, quia cum tener et mollis nimiumque delicatus sis, perficere quod coepisti non poteris. Dabo ergo tibi duo millia equorum, quia carnales concupiscentias, quas nunc propter assiduam cordis corporisque contritionem abominaris, dulces tibi faciam et delectabiles. Cumque delectatione earum consensu et desiderio exhilaratus intrinsecus eris, ad explenda etiam opera iniquitatis exterius in carne auxilio meo non carebis. Est enim quasi unum mille equorum concepta in corde delectatio sive voluntas malefaciendi, secundum autem mille subministrata a diabolo facultas male cupita perficiendi.

Quod autem subjungitur: Nec poteris ex te praebere [Col. 0078D] ascensores eorum, 82 importunitatem nobis diabolicae suggestionis insinuat, qua primo hominem a concepto divinitus mentis fervore ad incuriam et teporem, a pio spiritalis exercitio laboris ad negligentiam et transgressionem praeceptorum Dei revocat. Non poteris ex te pra bere ascensores eorum. Quasi dicat: Patet profecto attestante proprii corporis fragilitate, quia in intolerabilibus et continuis istis tribulationibus subsistere vel persistere non poteris. Oportet ergo ut corpus tuum mitius tractare studeas, quatenus cum ad id quod desidero, tandem aliquando te perduxero, suppeditantibus viribus corporis, cum aliqua dulcedine et delectamento ea quae carnis sunt explere possis.

Et quomodo sustinebis faciem judicis unius loci ex [Col. 0079A] servis Domini mei minoribus? Per faciem judicis unius ex servis diaboli minoribus minores ac leviores quasque tentationes intelligere possumus. Dicit itaque nequam spiritus, dicit, inquam, ejus instinctu homo sibimetipsi intrinsecus: Melius est ut parcendo mihi carni satisfaciam, quam ut sic inaniter consumptus nec corpore nec spiritu proficiam. Nam cum toto corde ad Deum confugerim, et in sancta hac conversatione, et in sacrosancta Dei doctrina sanctorumque angelorum pia custodia maximam spem et fiduciam habuerim, factus sum sicut in principio, cum non dominaretur mei Dominus; quia miserationum ejus per omnia, ut videor, indignus, nec minimis diaboli resistere valeo tentationibus. Hujus cogitationis immissione dum profanus Rapsaces hominem intrinsecus [Col. 0079B] turbaverit, majoribus contra eum tentationum jaculis insurgit dicens:

Quod si confidis in Aegypto, in quadrigis et in equitibus, et nunc nunquid sine Domino ascendi ad terram istam, ut disperderem eam? In Aegypto, sicut praemisimus, quaelibet spiritalis vita, in quadrigis sive quatuor cardinales virtutes sive quatuor Evangelia non incongrue sunt accipienda. In equitibus vero nobilissimus sanctorum coetus Angelorum intelligi poterit, propheta testante, qui dicit: Qui ascendes super equos tuos, et quadrigae tuae salvatio (Habac. III, 8) . Sunt quidem sancti angeli quasi fortissimi equites, quia misero et inermi homini die noctuque assistunt, eumque, ne ignitis 83 diaboli sagittis succumbens intereat, pia sollicitudine conservant, [Col. 0079C] protegunt atque muniunt. In Aegypto, in quadrigis et equitibus bene homo confidere dicitur, quando evangelicae fluenta doctrinae sitibundo pectore hauriens, et dulci sanctorum custodiae angelorum omnibus se horis sollicite committens, in spiritali vita justa praecepta Domini viriliter progreditur. Ab hac spiritalis fervoris constantia, ut hostis antiquus eum avertere valeat, hujusmodi verbis jugiter eum intrinsecus inquietat: Quod si confidis in Aegypto, in quadrigis et in equitibus; et nunc nunquid sine Domino ascendi ad terram istam, ut disperderem eam? Ac si dicat: Quod si tu in sancta hac conversatione indefesse laborando in Dei fortitudine sanctorumque angelorum ejus protectione et munimine [Col. 0079D] posse te mihi resistere confidis, nunquid et me sine Domino ad seducendum te, et istam intentionem tuam disperdendam, et ad nihilum redigendam venisse credis? Habeo et ego Dominum, qui dixit mihi: Ascende super terram istam, et disperde eam. Qui cum fortis sit, et me tantae fortitudinis nuntium miserit, tu qui terra es et cinis, potestati meae resistere non poteris.

Et dixit Eliacim et Sobna et Joe ad Rapsacen: Loquere ad servos tuos Syra lingua; intelligimus enim. Quid est dicere ad eos qui servi tui sunt? Qui carni carnisque voluptatibus dediti tibi immundo spiritui servire elegerunt. Syra, id est sublimi, lingua loquere. Nobis enim, qui servi sumus Altissimi, qui spe melioris vitae temporalia cuncta despicientes [Col. 0080A] in sanctitate et justitia Deo nostro servire decrevimus, ipso nos protegente non praevalebis. Intelligimus enim divinae cognitionis luce collustrati, quid sis et quid loquaris, quia falsus es et falsa loqueris; immundus es, et nihil praeter immunditias et nequitias audientibus te suggeris. Ne loquaris ad nos Judaice in auribus populi, qui est super murum. Ad nos, qui supra firmam altitudinem sanctae et justae spiritalis hujus conversationis stamus, ad nos, inquam, qui in superiori nostro, quod est spiritus noster, nihil praeter Deum quaerimus vel desideramus, Judaice, hoc est more tibi 84 confitentium, non loquaris. Verba enim tua non recipiemus, sed soli illi, qui solus super omnes est, qui te et Dominum tuum sub pedibus nostris conterere potest, semper obediemus. Tanta [Col. 0080B] animi virtute atque constantia, dum a perfecto quolibet homine et probato, per Eliacim et Sobna et Joe, ut diximus, designato repelli, se suasque suggestiones hostis malignus intellexerit, absentat se callide et subtrahit, non ut tentare desinat, sed ut minus providum, minus pro semeptiso sollicitum facilius eum supplantare valeat. Unde sequitur:

Et dixit ad eos Rapsaces: Nunquid ad Dominum tuum, et ad te misit me Dominus meus, ut loquerer omnia verba ista, et non potius ad viros, qui sedent super murum, ut comedant stercora sua, et bibant urinam pedum suorum vobiscum? Ac si dicat: Non ad te et Dominum tuum missus sum; scio enim quia nec in carne, nec in spiritu praevalere tibi possum. Sed sunt, qui nequaquam legationi meae contradicunt, [Col. 0080C] viri scilicet, qui sedent super murum, qui vobiscum ingredientes et egredientes formam virorum exteriori tantum habitu praetendunt, intus autem effeminati omnique virili constantia privati sedentes quodammodo sunt, quia nihil praeter ea, quae carnis sunt, sapiunt, quaerunt aut concupiscunt. Ad eos, qui hujusmodi sunt, missum me fateor, ut comedunt stercora sua, et bibant urinam pedum suorum vobiscum. Per stercora sordida et immunda carnis peccata merito intelligi possunt, qui coram Deo et angelis ejus, sanctisque omnibus sordidum nimis fetorem emittunt, qui aeternae castitati et munditiae, quae Deus est, hominem abominabilem efficit, si per veram poenitentiam et dignam satisfactionem sordium [Col. 0080D] suarum maculas abluere citius et diluere neglexerit. In pedibus autem lubrici cordis sensus et affectus, in urina pedum incestas cogitationes de incestis motibus et affectibus cordis profluentes intelligere possumus. Stercora sua miser homo comedit, quando fetentia transactae vitae scelera suaviter et delectabiliter in semetipso recolit, non ut defleat vel poeniteat, sed quia eadem repetere, vel similia secundum succendentis se intrinsecus maligni hostis consilium valet admittere, vel 85 saltem transacta delectabiliter retractando, carnis concupiscentiis utcunque valeat satisfacere. Urinam vero pedum suorum bibit, quando immundis cogitationibus, ex malis affectibus et desideriis emanantibus, sitim malae delectationis magis ac magis in semetipso accendere [Col. 0081A] satagit. Ubicunque hujusmodi homines sunt, super hos malignus ille hostis laetabundam clamoris sui vocem exaltat, per quam ad aperta iniquitatis opera mox eos provocat et impellit. Unde ex persona illius mox subjungitur:

Et stetit Rapsaces, et clamavit Judaice voce magna, et dixit: Audite verba regis magni, regis Assyriorum. Haec enim dicit rex Assyriorum: Facite mecum benedictionem, et egredimini ad me, et comedite unusquisque vineam suam, et unusquisque ficum suam, et bibite unusquisque aquam cisternae suae, donec veniam, et tollam vos ad terram, quae est ut terra nostra, terram frumenti et vini, terram panum et vinearum. Potest in vinea hominis designari anima, in ficu corpus, in aqua cisternae fluxi cogitationum malarum affectus [Col. 0081B] et effectus. Quod ad egrediendum faciendumque secum benedictionem ille, qui multus est in osculo, populum super murum sedentem, hominem, inquam, in spiritali vita negligenter et inutiliter incedentem, tantis verborum circumventionibus provocat, nihil aliud nobis insinuat, nisi quod eos, quos per pravae delectationis assensum intrinsecus ceperit, hos etiam ad aperta flagitia ab ipso professionis suae statu et habitu, sicut corde, ita et corpore ejicere et propellere satagit. Facite, ait, mecum benedictionem, hoc est ea quae bene dico, quae utiliter vobis suggero intrinsecus, vos mecum exterioribus perficite actibus. Sed plerumque miser homo nunc ex importuna inimici suggestione, nunc ex maledulci carnis superatus delectatione, egredi ad satisfaciendum desideriis 86 [Col. 0081C] suis deliberat, et tamen aut loci, aut temporis difficultate praepeditus perficere non valet quae desiderat. Sed hostis malignus mox in hunc ei modum obviat: Unusquisque, inquit, vineam et ficum suam comedat, et aquam cisternae suae bibat. Quia per vineam animam designari diximus, per vinum, quod ex vinea nascitur, carnalem amorem non inconvenienter accipere possumus; fructus vero, qui ex ficu, quod est corpus, nascuntur, illiciti corporis actus non incongrue accipiuntur. Hortatur itaque Rapsaces quosque ad se per consensum egredientes, ut unusquisque vineam et ficum suam comedat, hoc est, ut unusquisque in seipso et carnalis delectatione amoris animam suam pascat interim ac nutriat, et exteriori corporis [Col. 0081D] actu et habitu solus ipse in seipso desideriis suis inservire studeat, donec veniam, inquit, et tollam vos ad terram, quae est ut terra vestra, terram frumenti et vini, terram panum et vinearum. Venit malignus spiritus, ut hominem ad terram, quae est ut terra ejus, tollat, quando eum homini simili sibi, ea quae de terra sunt et ad terram tendunt aeque diligenti adjungit et associat. Qui bene non simpliciter terra, sed terra frumenti nominari poterit, quia ex mutua illa confoederatione per diabolicam suggestionem comportata, frumentum, hoc est quasi quemdam mentis suae fructum miset homo miserabiliter recipit. Vocatur nihilominus terra vini, quando quidquid terreni amoris et carnalis dulcedinis est, ei, qui solus antea vineam et ficum suam comederat, pro [Col. 0082A] appetitu libidinis suae ardenter subministrat. Post haec terra frumenti et vini terra panum et vinearum non immerito appellatur, quando ex assidua peccatorum consuetudine illectus ac depravatus magis ac magis et corde et corpore iniquitati condelectatur.

Miserunt Judaei ab Jerosolymis sacerdotes et levitas ad Joannem, ut interrogarent eum: Tu quis es? (Joan. IV.)

Tres istae Dominicae, quas ab Adventu Domini celebravimus, licet speciali quadam mysteriorum et coelestis doctrinae excellentia emineant, hodierna tamen Dominica tanto est excellentior, quanto Nativitati Domini et Redemptoris nostri Christi est propior. [Col. 0082B] Quae cum tota spiritalis sit, spiritales solummodo homines respicit, qui abalienati huic saeculo ad hoc elaborant ut Nativitatem Christi, quam foris celebrant, in semetipsis intus sentiant. Unde necesse est ut spiritalis quisque, qui spiritaliter de corde suo Christum parere desiderat, quid nobis Dominica ista praescribat, quid nos doceat, sollicite attendere, studiose adimplere studeat. Sed antequam ad expositionem ejus manum mittamus, quam juste, quam convenienter quatuor istis Dominicis quatuor cardinales virtutes aptari possint, videamus.

Ad primam namque Dominicam, in qua legitur asina adducta ad Dominum, congrue refertur prudentia. Asina enim anima est bestialis, quae quidem imprudens est per se, sed prudens quodammodo [Col. 0082C] fit, dum Deum possessorem habere meruerit. Secundae vero Dominicae, in qua praemissis signis in sole, luna et stellis additur: Arescentibus hominibus prae timore et exspectatione, quae superveniet universo orbi, congruit temperantia. Nam dum homo per carnis abstinentiam a peccatis et vitiis semetipsum temperat, hoc est arescere quodammodo ab his in quibus prius pinguescebat. Ad tertiam vero Dominicam, in qua beatus Joannes Baptista laudatur a Domino, quod nec arundo vento agitata, nec homo mollibus vestitus fuerit, congrue tertia virtus, quae est fortitudo, referri poterit. Necesse est enim homini illi qui prudens, qui temperans est, ut etiam fortis sit, discat arundo vento 88 agitata non esse, [Col. 0082D] ut nec vento elationis extra se rapiatur, nec vento detractionis infra se dejiciatur. Post haec venit quarta Dominica, cui recte assignatur quarta virtus, quae est justitia. Justitia autem est unicuique tribuere quod suum est. Dum enim homo, qui prudens, qui temperans, qui fortis est, non sibiipsi, sed ei, a quo accepit, omnipotenti Deo et prudentiam et temperantiam, et fortitudinem suam humiliter attribuit, haec vera et consummata justitia est. Haec autem virtus, virtus utique humilitatis, cum proxima sit Christo, quartae huic Dominicae, quae proxima est Nativitati Christi, recte congruit, quia hominem vere Christo proximum facit. Sit prudens, sit temperans, sit fortis, bene facit, placet Christo. Sed nisi his tribus quartum accedat, ut et justus [Col. 0083A] sit, hoc est: ut humilis sit, Christo proximus non fit. Quia igitur nihil est, quod in homine ita diligat Deus sicut humilitatem; nihil est quod in homine ita impugnet diabolus sicut humilitatem. Hoc etenim hodierna sancti Evangelii lectio apte pronuntiat, quae varias et multiplices illas tentationum vicissitudines, quibus impugnant spiritus immundi hominem ad veram justitiam, quae vera est humilitas, tendentem insinuat.

Judaei enim illi qui miserunt ab Jerosolymis sacerdotes et levitas ad Joannem, maligni spiritus sunt, qui ad decipiendum hominem salvari cupientem, qui figuratur per Joannem, qui interpretatur, in quo est gratia Dei, omni tempore perfidiae suae laqueos tendunt. Nam quem non possunt in carnalibus tentare [Col. 0083B] vitiis, ab ipsis, quae agit, bonis materiam sumunt seductionis. Hoc notat nobis verbum illud: Miserunt ab Jerosolymis. Jerosolyma namque interpretatur visio pacis, qua figuratur spiritalis vita, in qua laborat homo ad pacis et 89 aeternae visionis gaudia. Sed quid miserunt ab Jerosolymis? Sacerdotes et levitas. Sacerdotes exprimunt puras et assiduas orationes, quas beatus homo die ac nocte ad Deum transmittit. Levitae sanctas exprimunt operationes, quibus incessanter exercet se, ut omnipotenti Deo possit placere. Maligni etenim spiritus sacerdotes et levitas mittunt, quando ex ipsis virtutibus, quae sunt in homine, materiam et occasionem tentandi sumunt, ut illud culpae fiat quod saluti esse debuerat, ut impugnatores et tentatores nostri esse incipiant, [Col. 0083C] qui protectores nostri esse debuerant. Hoc est mittere Judaeos ab Jerosolymis sacerdotes et levitas ad Joannem.

Quare? Ut interrogarent eum, hoc est, ut tentarent eum. Procedens de virtutibus et virtuosis actibus tentatio est, quam immittunt maligni spiritus homini, mentis elatio, ut saltem per superbiam prosternant, quem per vitia carnis superare non possunt. Unde dicunt: Tu quis es? Ac si dicant: Qualis homo! quanto abundas bono! Subest tibi prudentia, non deest temperantia, vales in fortitudine, quia duras perseveranter in tua rectitudine. Contra hanc malignorum spirituum legationem quid homo agere debeat, suo nos exemplo beatus Joannes informat.

[Col. 0083D] Et confessus est, inquit evangelista, et non negavit. Et confessus est, quia non sum ego Christus. Bis positum est: Et confessus est, et confessus est, quia et gemina esse debet confessio, per quam evacuari et superari debet ista mentis elatio. Necesse enim est, ut si verbum istud: Tu quis es? ex legatione, hoc est ex immissione et suggestione daemonum auribus cordis illius ita insonuit, quod delectatus est in illo et jucundatus, in humilitate, poenitentia et contritione, confiteatur Deo in oratione, confiteatur praelato in confessione, ut interna illa, qua peccare Domino non erubuit, culpa elationis per verecundiam diluatur et confusionem humilis confessionis. Si homo hoc humiliter fecerit implevit [Col. 0084A] verbum illud, quod succedit: Et non negavit. Quid ista sit negatio, ostendit nobis beatus Job in libro suo. Si vidi solem, inquit, cum fulgeret, et lunam 90 incedentem clare, et laetatum est in abscondito cor meum, et osculatus sum manum meam ore meo, quae est iniquitas maxima, et negatio contra Altissimum (Job, XXXI, 26) . Qui laudat et extollit, et magnificat se ipsum ex operibus suis, quod est osculari manum suam ore suo, haec est iniquitas maxima, et negatio contra Altissimum. Inique enim agit, qui, quod Dei est, non Deo, sed sibi attribuit, quia dum in eo quod accepit, sciri se et laudari appetit, negat illum, a quo accepit. Ille vero non negat, qui ex accepta donorum Dei gratia non se, sed Deum laudat et magnificat. Ait ergo evangelista:

Et confessus est: Quia non sum ego Christus. Et [Col. 0084B] interrogaverunt eum: Quid ergo? Elias es tu? Et dixit: Non sum. Propheta es tu? Et respondit: Non. De tribus Joannes interrogatur, quia et tria sunt, de quibus spiritalis homo per superbiam a diabolo tentatur. Tentat eum per suos ministros, malignos spiritus, de unctione sive de interna dulcedine cordis, quod est Christus. Christus enim dicitur unctus. Tentat eum de corporalis exercitationis fervore, quod est Elias. Tentat eum de praelatione, quod est propheta. De unctione tentant eum maligni spiritus, quando suggestionibus suis levant eum in se supra se, ut dum ex visitatione Altissimi internae dulcedinis gratia suaviter intrinsecus reficitur, supra caeteros homines, qui quasi inferiores sibi in hac [Col. 0084C] gratia videntur, incipiat se erigere. Huic tentationi humilitas debet opponi. Hoc docet nos humilitas Joannis dicentis: Quia non sum ego Christus. Ac si dicat: Si quando internae unctionis dulcedine virtus Altissimi intus tetigit me, hoc ego non sum, quia ex meo esse illud abere non possum, sed illius donum et gratia est qui dare, cum voluerit, et auferre potest. Sic respondente, sic elationis vitio per humilitatem contradicente, denuo aggrediuntur, alio tentationis genere praecipitare moliuntur. Sequitur ergo:

Et interrogaverunt eum: Quid ergo? Elias es tu? Ac si dicant: Si Christum esse te negas, constat quia esse te Eliam negare non valeas. Sicut enim [Col. 0084D] ille zelo zelatus pro Domino 91 quadringentos viros veritatis adversarios occidit (III Reg. XVIII) ; sic ejus tu exemplo laborasti, quia bonis operibus insistendo, quidquid displicere Deo credebas, boni zeli fervore et in te, et in aliis exsecrando constanter resecare studebas. Sed et hoc elationis vitium facile comprimit, si respondet: Non sum. Non sum debet respondere credens et confitens, quia nihil per se valet, nec in zelando mala nec in operando bona.

Devictis duabus his tentationibus tertia tandem succedit dicentium: Propheta es tu? Prophetam eum esse affirmant, dum praelatione et magisterio intrinsecus eum sollicitant, quia dum per cordis unctionem saepius a Deo intus visitatur, dum per [Col. 0085A] continuum corporalis exercitationis fervorem extrinsecus in Deo confortatur, difficile est ut non subrepat desiderium praelationis. Unde dicunt: Propheta es tu? Quasi dicant: Expertus interiora, non ignarus circa exteriora, potestatem regiminis posses habere, aliorum utilitati et saluti satis utiliter posses providere. Sed qui imitator est Joannis, etiam ab hoc vitio humiliter excusat se dicendo: Non. Dicere Non, est ad praelationis officium inutilem se prorsus judicare et indignum, eligens magis in humilitate propter Deum subesse, quam superbe contra Deum desiderare praeesse. Sed quia tales sunt maligni spiritus, quod victi non confunduntur, sed ex ipsa sui repulsione magis ad tentandum hominem accenduntur, recte adhuc subditur.

[Col. 0085B] Dixerunt ergo ei: Quis es? Ut responsum demus his qui miserunt nos. Quid dicis de te ipso? Per istud responsum peccatorum accipere possumus consensum. Nam si ad consensum illum inclinarent, laetum utique responsum his qui miserunt eos darent. Quandiu enim consensus devitatur, responsum ab immundis spiritibus non reportatur. Nam, etsi ad plenum actum peccati hominem non possunt flectere, sufficeret eis, si vel per consensum a statu suae rectitudinis eum possent dejicere. Sed tam diversos illorum laqueos humilitas sola transilit, sicut sequens ordo verborum mystice innuit:

92 Ego, inquit Joannes, vox clamantis in deserto: Dirigite viam Domini, sicut dixit Isaias propheta. Vox nihil efficit per se, quia non est a se, [Col. 0085C] sed ab homine, et dum vult homo ut sonet, sonat, dum vero vult, continet eam, ne audiri valeat. Quidquid homo valet, quidquid boni habet sive intus ex dulcedine cordis, sive extra ex merito bonae actionis, quasi vox quaedam est, vox, inquam, est illius, qui clamat in deserto, omnipotentis Dei qui sua pietate hoc operatur in homine illo, cujus cor vere desertum est ab hoc mundo. Et quia sicut in potestate hominis est vocem emittere et comprimere, sic etiam in potestate Dei est pietatis suae dona pro beneplacito suo conferre homini et auferre, humiliatus in semetipso recte dicit beatus homo: Ego vox clamantis in deserto. Ac si respondeat malignis spiritibus, ad elationis jactantiam [Col. 0085D] se instigantibus: Si quid bonum est in me, non est ex me; et ideo nec mihi attribuere debeo, sed illi, a quo habeo, cujus vox ego sum, sine quo nihil possum; qui operatur misericordiam suam in me, cum voluerit, qui subtrahit eam mihi, cum omnipotentiae ejus placuerit. Ipse est qui in deserto, in desertis ab hoc mundo cordibus clamat: Dirigite viam Domini, sicut dixit Isaias propheta. Isaias interpretatur salus. Salus mea, inquit, est Christus, cujus viam, ut ad cor meum venire valeat, per humilitatem debeo dirigere, non per elationis fastum, sicut vos spiritus maligni suggeritis, a corde meo repellere. Sequitur:

Et qui missi fuerant, erant ex Pharisaeis. Pharisaei dicuntur divisi. Recte maligni spiritus divisi [Col. 0086A] dicuntur, quia omnis eorum labor ad hoc solum tendit, ut dividant hominem a Deo, et subdant diabolo, dividant a virtutibus, subigant vitiis et criminibus. Subjungunt ergo et dicunt: Quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque propheta? Haec ergo eorum interrogatio est, sicut praediximus, indefessa illorum tentatio. Tentant adhuc, si forte ex aliqua parte reum Domino statuere valeant, et quem elationis vitio non valent supplantare, vel ab ipso 93 rigoris sui fervore quasi inutiliter laborantem student revocare. Quid ergo, inquiunt, baptizas? Ac si dicant: Quid tantis lacrymis et suspiriis temetipsum affligendo conteris, cum neque Christus, neque Elias, neque propheta tu sis? Quid lacrymae tuae tibi conferunt, [Col. 0086B] cum nec unctum Dei esse te praesumas, neque fortem in operatione dicas, neque dignum praelatione credas?

Respondit eis Joannes dicens: Ego baptizo in aqua; medius autem vestrum stetit quem vos nescitis. Responsum istud responsum est hominis poenitentis, reatus sui culpam humiliter agnoscentis. Et est, quasi dicat: Merito quidem delicta mea lacrymis lavo; quia multiplices excessus mei nisi per multiplices lacrymas et gemitus non possunt aboleri. Non enim, sicut vos inimici salutis mihi misero suggeritis, ex poenitentia mea humanae laudis favorem vel alicujus dignitatis quaero, aut quaerere debeo honorem, sed ad hoc solum tendo, si forte per omnipotentis Dei clementiam peccatorum meorum [Col. 0086C] consequi merear indulgentiam. Nam miser ego homo ille, quem vos modo nescitis, quem quasi justum et innocentem levare nitimini supra se, medius vestrum steti per superbiam cordis mei, dum consensi vobis, ad quaecunque mihi suggessistis, nunc ad inanem prosperitatis laetitiam, nunc ad adversitatis impatientiam, nunc ad luxuriam et malitiam, nunc universam vitiorum nequitiam. Hinc futurum omnipotentis Dei judicium et aeternae damnationis pertimesco supplicium. Quare? Quia qui ante me factus est, post me venturus est, cujus non sum dignus, ut solvam corrigiam ejus calceamenti. Vereor utique, ut homo ille, qui antea eram, cum tot et tantis vitiorum nequitiis subjacebam, venturus sum [Col. 0086D] ante Deum in die judicii, accepturus dignam meritis meis sententiam aeterni supplicii.

Sed unde timor iste mihi incumbit? Quia non sum dignus, ut solvam corrigiam ejus calceamenti. Tot enim annis, quibus in hac vita spiritali omnipotenti Deo servio, nullis laboribus meis ad hoc pertingere valeo, ut dignus sim, 94 qui carnalia et mortalia vitia ex homine illo, qui prius eram, mihi cohaerentia solvere a me, et superare in me possim. Unde quia timor iste angit me, oportet me flendo nunc ad et gemendo districtum omnipotentis Dei jucium praeoccupare, si forte dignus inveniar, quem saltem in illa die sua miseratione Deus dignetur salvare. Haec sunt evangelicae lectionis documenta, quibus armatur et instruitur spiritalis homo adversus [Col. 0087A] momentanea malignorum spirituum tentamenta, quia in spiritali vita pugna haec non rara, sed quotidiana sit, finis Evangelii ostendit:

Haec, inquit evangelista, facta sunt in Bethania trans Jordanem, ubi erat Joannes baptizans. Bethania domus obedientiae interpretatur, qua spiritalis vita recte figuratur; per Jordanem, qui descensus dicitur, humilitas exprimitur. Nec sine causa positum est: In Bethania trans Jordanem, qui in spiritali vita sunt, etsi quandoque per superbiae tumorem humilitatis virtutem transeunt, quod significat verbum illud, trans Jordanem, per poenitentiae tamen satisfactionem ad se intra se redeunt lavantes lacrymis maculas criminis, sicut consequenter subinfertur de ipsis: Ubi erat Joannes baptizans; quia [Col. 0087B] dum fonte lacrymarum quotidie in semetipsis emundantur, quasi baptizati in Christo renovantur.

Igitur quia audivimus quod ista omnia non in saeculo, sed in Bethania, in spiritali vita facta esse, et quotidie fieri memorantur, necesse est ut spiritalis quisque provido cordis oculo vigilanter atque sollicite circumspiciat, quomodo periculosos laqueos, subtilissimas malignorum spirituum, quas audivimus, tentationes evadere valeat, qui semper et ubique nobis insidiantur, nusquam nos deserunt, deceptionis et perditionis laqueos inevitabiles ubique nobis obtendunt. Quibus quia virtute nostra resistere non valemus, ejus qui scit et valet, et potestatem habet, omnipotentis utique Dei auxilium in oratione hodierna invocamus dicentes:

[Col. 0087C] ⁜ (25) Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, et magna nobis virtute succurre, ut per auxilium gratiae tuae, quod nostra peccata praepediunt, indulgentia 95 tuae propitiationis acceleret.

Magna haec virtus, magna est humilitas, quae et virtus Christi nominatur attestante Apostolo, qui ait: Libenter gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi (II Cor. XII, 9) . Ipsa est virtus illa magna, quae Unigenitum Dei de coelis ad terras traxit in uterum Virginis, ipsa attestante in cantico suo ac dicente: Quia respexit humilitatem ancillae suae (Luc. I, 48) . Ipsa coelos solidat, ipsa terras innovat. Hanc virtutem qui non habuerunt, de coelo ceciderunt. Ipse enim diabolus licet omni sapientia et scientia gloriosus exstiterit, tamen quia [Col. 0087D] humilitatem non habuit, stare in coelo non potuit, sed cum suis dejectus factus est omnium infimus. Hanc autem virtutem qui habuerunt, in sua gloria cum Deo permanserunt, sancti videlicet angeli, qui ita solidati sunt per eam in ipso, quod nunquam separari possunt ab ipso. Hac magna virtute ut contra magnas et multimodas spirituum malignorum fraudes dignetur succurrere nobis, necesse est ut cordis et corporis voce ad Deum clamemus dicentes: Excita, Domine, potentiam tuam, et veni, et magna nobis virtute succurre. Nam cum ipse unigenitus Dei sua humilitate superbiam diaboli contriverit (ex ea namque parte qua humilis [Col. 0088A] fieri voluit, potentior illo superveniens regnum illius destruxit), nihil est quod ita eum prosternat sicut humilitas, nihil est quod tentationibus ita praevaleat sicut humilitas.

Hanc etiam humilitatis virtutem insinuat nobis Introitus Missae, quo dicimus: Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui (Psal. CV, 4) . Haec est vox hominis spiritalis, humili corde ad Deum clamantis. Et est quasi dicat: Sum, Domine, populus tuus, quia populo tuo, populo tibi servienti, quantum ex tua gratia valeo, habitu et actu communico. Sed quaeso, memento mei, ut sim in beneplacito populi tui; ut sim populus tibi beneplacens, ex cunctis operibus meis nihil extra te quaerens. Et quia fieri hoc non poterit, si tua [Col. 0088B] nos misericordia non praevenerit, visita nos in salutari tuo (ibid.) , suavissimam dulcedinis tuae gratiam nobis infundendo, ad videndum in bonitate 96 electorum tuorum (ibid.) , ut splendore gratiae tuae illuminati ea, quae tuae placent bonitati, quae tuae displicent aequitati, ita videamus et cognoscamus, ut in bonitate illa, qua electi tui tibi serviunt, bona sectantes, mala declinantes, in laetitia gentis tuae (ibid.) associari tibi mereamur in aeternae beatitudinis requie, ut lauderis cum haereditate tua (ibid.) , sanctis videlicet angelis tuis et justis animabus, qui haereditas tua sunt, quia tu in eis, et ipsae in te sine fine manebunt. In hujus vitae miseria non est stabilis et perfecta laus tua, sed cum in laetitia gentis tuae pervenerimus, cum haereditati [Col. 0088C] tuae in numero sanctorum angelorum, omniumque redemptorum tuorum associati fuerimus, ibi vere laudaberis, ibi sine fine aeternaliter gloriaberis.

Huic autem haereditati Dei, quia admitti non poterimus, nisi adventus Dei visitatione a peccatis et vitiis hic emundari meruerimus, recte subjungimus Alleluia, dicentes: Veni, Domine, et noli tardare, relaxa facinora plebis tuae. Sed quia adventum Dei nulla alia promeretur virtus, si desit humilitas, recte Offertorium, quod sequitur Evangelium, illi, quae sola pro cunctis mortalibus humilitatis virtute fundata et repleta erat, beatissimae Dei genitrici Mariae attribuimus dicentes: Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum. Ut per hoc admoneamur, quia subtilissimas diabolicae tentationis versutias, [Col. 0088D] quas evangelica nobis praescribit auctoritas, sola humilitate superare valeamus, sola humilitate ad laudandum Deum cum haereditate sua, ad communicandum et participandum aeternae beatitudinis incommutabilitatem cum angelicis spiritibus et electis omnibus conscendere debeamus. Unde, ut per ejus interventum, quae propter incomparabile humilitatis meritum verbum Dei de se genuit incarnatum, ad veram justitiam, ad veram humilitatem, quae est vera et consummata justitia, proficere valeamus, per quam devictis callidi tentatoris insidiis in haereditate Dei quandoque ascribi mereamur, praestet nobis ipse auctor humilitatis Jesus Christus [Col. 0089A] Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Erant Joseph et Maria mater Jesu admirantes super his quae dicebantur (Luc. II) .

Quoniam adventus Salvatoris salvandis omnibus certissima exstitit causa salutis, curandum est omnibus ad aeternae haereditatis sortem pertingentibus, ne transeunter animadvertant, si quid de Redemtore nostro vel parentibus ejus Evangelii scripta commemorant. Ait ergo evangelista: Erant pater et mater Jesu admirantes. Intueri libet quidnam quatuor [Col. 0089B] hae personae significent, Joseph scilicet et Maria, Simeon et Anna, quorum nomina in praesenti Evangelio sunt posita.

Joseph et Maria quemlibet fidelium designat, Simeon ordinem praelatorum, qui verbo et exemplo bene noverunt praeesse, Anna vero divinam signat gratiam, qua electorum suorum corda dulciter Dominus consuevit invisere. Sed et per Joseph et Mariam corpus et anima nostra non inconvenienter accipit potest, per Joseph corpus, per Mariam anima. Nam sicut Joseph custos et servus fuit perpetuae Virginis, dulcibus eam frequentando obsequiis, sic nimirum corpus nostrum operum bonorum exercitatione opem conferre debet matri nostrae, id est animae, quatenus Dei Filium in sui cordis thalamo [Col. 0089C] concipere queat et parere. Quod nimirum corpus tanto et sollicitius superiori suo, id est animae deservit, quanto hoc subjectum sibi aptius regit.

Admirantur ergo super his quae dicebantur. Quidquid per experientiam scitur, non est in admiratione; sed quod nescitur, in magna admirantis est inquisitione. Sic nimirum mens electorum, quae digne mater Christi nuncupatur, dum humanitatis ejus opera mira suavitate plena contemplatur, ad inquirendam inexquisitam divinitatis ejus potentiam validius accensa sublevatur. Sed dum incomprehensibilem, sicut est, comprehendere non valet, semper unde admiretur habet. Unde licet inquirendo non perveniat, ipsum, quem prae omnibus amat, fastidire [Col. 0089D] nescit, sed de die in diem perscrutando et investigando de thesauris scientiae ejus et divinitatis utcunque percipere concupiscit, quia vis amoris multiplicat intentionem inquisitionis. Pius autem Dominus, cujus miserationes super quaerentem se animam non deficiunt, ad relevandum dilectae suae taedium cognitionis et consolationis suae per verba praedicatorum subministrare non desinit subsidium, sicut in consequentibus sermo refert evangelicus:

98 Et benedixit illis Simeon. Quid per Simeon, qui tristitiam audiens interpretatur, nisi doctorum ordo designatur, qui verbo exhortationis gementium subditorum cordibus gratiam divinae infundunt benedictionis. Illorum enim benedicere est desiderantem et aestuantem animam internae refectionis pabulo [Col. 0090A] sustentare et reficere. Cum ergo benedicunt, quidnam dicant et cui dicant audiamus Sequitur.

Et dixit ad Mariam matrem ejus. Hic, quod convenienter per matrem Domini anima fidelis accipienda sit, innuitur, quia praedicatio doctorum ad fidelis animae instructionem principaliter dirigitur, quatenus ipsa et suo superiori, Deo videlicet, recte subesse, et suo inferiori, corpori scilicet, recte praeesse doceatur. Debent ergo praedicatores insinuare, quod ad cognoscendam veritatem non nisi humilitatis gressibus Deo valeant appropinquare, dicendo: Ecce hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel. Stabat Dominus, cum invisibiliter apud se in requie secreti coelestis absconsus, corruptionis nostrae deformia nondum suscepit; [Col. 0090B] sedit autem, cum a potestatis suae celsitudine descendens ad infirmitatis nostrae onera suscipienda devenit; depositus est vero vehementer, cum captus in peccatis nostris crucis ignominiam sustinuit. Quis enim in hujus mundi exsilio sic est depositus sicut amator hominum benignissimus? A summo quippe coelorum progrediens ita se usque ad terram humiliavit, ut in toto mundo, ejus sub ditione posito, non haberet ubi caput reclinaret, et qui sine aestimatione magnus est et immensus, usque ad passionem crucis humilis factus est et parvus. Quae nimirum humilitatis vestigia dum imitanda proponunt mentibus electorum, fit utique ruina et resurrectio multorum.

In consideratione namque tanti Creatoris nil de [Col. 0090C] se, quam abjecta, incipiunt sentire, et per haec humilitatis fundamenta superbiae et elationis feliciter in eis fiunt detrimenta. Fit et resurrectio multorum in Israel, illorum qui ut veri Israelitae coelestis verbi tonitruo resuscitati, mente merentur erigi in sublime. Et notandum quod non ait omnium, sed multorum in Israel. Non enim, ut Apostolus ait, omnes, qui ex Israel sunt, hi sunt Israelitae (Rom. IX, 6) , sed revera ille fluminis impetus per ora praedicatorum emanans, cum voluerit, 99 civitatem Dei laetificat, et interdum non omnium, sed quorum vult, corda visitando ad vitam resuscitat. Ipsum igitur mortis et vitae Dominum in signum, cui contradicatur, insinuant positum.

[Col. 0090D] Ecce, inquiunt, hic positus est in ruinam et in resurrectionem multorum in Israel, et in signum cui contradicatur. Signum Christi crux est Dominica, in qua pro humano genere morti se obtulit, qua scilicet morte suos ad vitam reformari voluit. Hinc est quod ejusdem Redemptoris imago, ut inter caeteras agnosci valeat, crucis praenotatur signo. Quod profecto signum familiarius beata quaeque anima amplectitur, crebro ei in fletibus et lacrymis blanditur, qui altius internam ejus tangit memoriam, quod tantum pro sua redemptione gustavit amaritudinis ille, qui auctor est aeternae dulcedinis. Crux Christi signum est plenae mortificationis, quam sancta mens circumferre et portare debet. Et sicut mors exteriores corporis sensus ab omni interficit appetitu, [Col. 0091A] sic necesse esset, ut commortua Christo anima mortificare in se studeat omnem peccati actum et consensum. Crucem itaque Christi, id est passionem Dominicam considerans, in ipsa et per ipsam discit recta opera quae faciat, studens ut illum imitetur a quo est, ne passionem Redemptoris sine fructu redemptionis audiat, sed ad haec opera digna et necessaria adjungat. Sed revera tam assiduae, tamque perfectae mortificationis signo ab omni sexu, ab omni aetate contradicitur, quia, quandiu in hujus vitae exsilio vivitur, nullus tantae perfectionis erit, qui inter ipsa vota pia, et desideria quantulacunque peccati non effugiat contagia. Attamen fastidire non debent praedicatores assiduis hanc insinuare exhortationibus, quemadmodum declaratur in consequentibus:

[Col. 0091B] Et tuam ipsius animam pertransibit gladius. Per gladium hic validae praedicationis virtus exprimitur, quo quisque, ut a culpa moriatur, feliciter occiditur. Hic gladius qualiter animam dividat, et pertranseat, Paulus insinuat: Vivus est, inquit, sermo Dei et efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti, pertingens usque ad divisionem animae, compagum quoque et medullarum, et discretor cogitationum et intentionum (Hebr. IV, 12) . Dum coelestis verbi gladius omne quod 100 in nobis carnaliter sapit, interimit, profecto ex multis cordibus cogitationes revelantur, quia non solum quid in opere perversum, vel in sermone otiosum, sed etiam quid in cogitatione sordidum lateat, subtilius pensatur. Sequitur:

[Col. 0091C] Et erat Anna prophetissa, filia Phanuel, de tribu Aser. Anna, quae gratiam Dei resonat, internam cordis dulcedinem potest significare, quam suis misericorditer electis, pii amoris gladio vulneratis, Dominus omnipotens consuevit inspirare. Haec non incongrue dicitur esse prophetissa, quia ipsis justorum cordibus de futuri examinis suppliciis, et de percipiendae quandoque beatitudinis ineffabilibus novit prophetare deliciis. Nec praetereundum quod et eadem Anna Phanuelis describitur fuisse filia. Phanuel namque interpretatur facies Dei. Et quid per faciem Dei nisi Conditoris nostri notitia valet exprimi? Quae profecto notitia Dei dum legendo, orando, meditando quaeritur, ex ipsius inquisitionis [Col. 0091D] sedulitate divini amoris gratia nonnunquam generatur. Sed quia non omnibus generatur, sed perpaucis a Deo electis istiusmodi virtutis meritum tribuitur, apte etiam de tribu Aser descendisse Anna refertur. Aser quippe interpretatur beatus. Talis etenim significatio nominis nonnisi electis congruit, quos specialiter beatos coelestis misericordiae donum efficit. Beata denique et nimium beata tribu et sorte, generatione videlicet coelesti, hi descendunt, qui et per Scripturae sacrae studium, per orationis instantiam, per meditationis assiduae vigilantiam Deum in notitia habere didicerunt, et ob hoc dulcem contemplationis gratiam gustare meruerunt. Quod vero eadem donorum Dei magnalia paulatim et per incrementa temporum operari in homine Spiritus sancti [Col. 0092A] soleat gratia, evangelista subjungit, qui laudabilem hujus Annae vitam describit.

Haec, inquit, processerat in diebus multis. Procedit enim beata anima quasi in diebus multis, dum etiam rebus adhuc dedita terrenis, bonae actionis tramitem arripere proponit et deliberat, et quod minus adhuc valet ex initio, tandem aliquando, ut incipiatur et perficiatur, crebro cordis praeoptat desiderio. Et quia voluntas est infecunda, si non opera subsequantur justa et munda, recte vixisse cum viro suo septem annis describitur a virginitate sua. 101 Vivit enim annis septem, omnibus scilicet diebus vitae, quae septem dierum volvitur circulis, quasi infecunda et sterilis cum viro suo, id est quandiu actibus hujus saeculi est occupata, spiritalem sobolem virtutum [Col. 0092B] Deo gignere non potest, dum per abrenuntiationem mundi sponso suo Jesu Christo necdum est copulata. Sed dum per praevenientem Dei gratiam terrena omnia mente et habitu perfecte deseruerit, ut vere viduata et destituta omnibus mundi illecebris, solius sponsi Jesu Christi incipit anhelare desideriis. Unde recte subjungitur:

Et haec vidua erat usque ad annos octoginta quatuor. Quod per viduam fidelis anima accipiatur, Job veridicus innuit, qui cujuslibet iniqui opera describens dicit: Pavit sterilem, quae non parit, et viduae non benefecit (Job XXIV, 21) . Perversorum quippe est sterilem pascere, id est, carnem a bonis actibus infecundam pravis delectationibus nutrire. Sed viduae non benefaciunt, quia quid victurae in [Col. 0092C] aeternum animae proficiat, non attendunt. Beata ergo et fidelis anima, quae ad solum coelestem sponsum tendit, est quasi desolata in hoc mundo vidua, et dum Patris Unigenitum, sibi quoque in dilectione unum per omnia et unicum, dilectam cernit animam pro ovibus suis posuisse, nunquam poterit consolationem admittere, donec mereatur videre regnantis gloriam, cujus toties in exsilio crucis aspicit ignominiam. Quae bene octoginta quatuor annos vidua fuisse perhibetur, quia numerus iste nequaquam a mysterio vacare videtur. Septies enim duodecim octoginta quatuor faciunt, quo duodenario et quaternario numero apostolica et evangelica doctrina clarescit, per quam nunc in praesenti fidelis animae [Col. 0092D] suspirantis et gementis in exsilio relevatur taedium, et, ne quando veritatis lumen amittat, lucidum et praeclarum, certissimum Scripturarum habebit ducatum. Sed dum ad annos aeternitatis pervenerit, omnia dilectionis testimonia, quae ex evangelica et apostolica doctrina percepit, per septiformem gratiam Spiritus sancti verius et perfectius manifesta, digne facie ad faciem videbit, videndo obtinebit.

Sed quae, rogo, tam sancta et beata erit anima, quae agnita summae deitatis visione, tanta inveniet praemia reposita? Nimirum quae talis est ut haec vidua, quae non discedebat de templo, serviens jejuniis et obsecrationibus Domino die ac 102 nocte. Quale est templum istud nisi de quo Apostolus: Templum Dei sanctum est, quod estis vos? (I Cor. III, 17.) [Col. 0093A] Templum itaque Dei mens sancta est et immaculata ubi Pontifex summus ingrediens locum sanctificationis quaerit, et ut mundis corde appareat, integritatis et munditiae candorem exigit. De quo templo sparsus immundis cogitationibus discedit, virtutumque splendoribus adornatum non reddit, qui venientem cum Patre Filium et mansionem facere volentem, iniquis operibus repellit. Debet enim immundum nihil admitti, ubi mira dignatio Regis locum habere dignatur gratissimae sedis. Servit, etiam, nocte ac die, jejuniis instans et obsecrationibus, qui non solum corporalibus cibis abstinet, sed (quod potissimum et gratissimum est) Deo ita corporali parcimoniae studet, ut a vitiis et culpa sollicitius jejunet. Orat autem et obsecrat sine intermissione, qui [Col. 0093B] opera sua ita provide agit et circumspecte, ut merito quasi fervens et munda oratio coram Deo dici valeat et esse. Quod autem non remissa et instabilis, sed in finem perseverans servitus nostra debeat esse, insinuat, cum die ac nocte in templo dicitur deservisse. Quid per noctem nisi adversitas, quid per diem nisi prosperitas solet designari? Dignum quippe est, ut dilectam animam nec adversitas frangat, nec prosperitas ultra modum extollat, sed in adversis et prosperis, in sanctitate et justitia debitae venerationis non omittat obsequia.

Item alio modo ad Christum possunt eadem verba referri. Haec processerat, inquit, in diebus multis, et vixerat cum viro suo annis septem a virginitate sua. Per dies multos multi sancti valent intelligi, Abel videlicet, [Col. 0093C] Noe, Sem, et Japhet, Abraham, David, et alii perplures, in quibus omnibus per virtutum merita Anna processerat, id est profectum quemdam fecerat gratia Dei, sed non pro legitimo viro his utebatur, quia legitimus et singularis vir ejus Dominus noster Jesus Christus erat, cum quo quasi septem annis vixerat, hoc est in quo plenitudo septiformis gratiae sancti Spiritus requievit Sed hoc totum fuit a virginitate sua, id est ex incorruptione sua, quoniam nulla prorsus corruptio neque in eo, neque in ea aliquando est inventa. Incorrupta quidem gratia illa erat, eo quod nullo tempore vel momento minor aut imperfectior in illo est inventa. 103 Incorruptus etiam ille, quia nulla peccati macula eamdem in se [Col. 0093D] corrupit gratiam. Et haec vidua erat usque ad annos octoginta quatuor, quae non discedebat de templo, jejuniis et obsecrationibus serviens Domino die ac nocte. Mortuo denique Christo in cruce quasi vidua facta erat et est usque ad annos octoginta quatuor, id est quandiu praesens et mutabile hoc saeculum volvitur, quia nullum in hac mortali vita talem et tantum virum invenire potuit vel poterit, in quo tam stabilem et firmam mansionem habere possit. Sed et eadem gratia Domino ascendente tandiu vidua fuit, quia nihil in apostolis operabatur, donec misso de coelis Spiritu sancto octo beatitudinum et quatuor Evangeliorum sacramenta per universum mundum per eos praedicari coeperunt. Quae nunquam de templo revedit, quia donec praesens saeculum consistit, in [Col. 0094A] electis et cum electis, qui templum Dei sunt, perseverabit, qui die ac nocte serviunt Domino jejuniis et obsecrationibus, jejunando, id est a malis abstinendo, obsecrando, id est bonis operibus insistendo. Sequitur:

Et haec ipsa hora superveniens, confitebatur Domino, et loquebatur omnibus qui exspectabant redemptionem Jerusalem [al. Israel ]. Quid est ergo quod hac hora, qua benedixit Simeon Joseph et Mariam, Anna superveniens confitebatur Domino, et loquebatur omnibus qui exspectabant redemptionem Jerusalem, nisi quod electi, dum praedicationum stimulis compunguntur, veniunt in superius suum, id est animam suam, et tanto reprehensibiles se omnibus confitentur, quanto majoris gratiae lumen [Col. 0094B] per praedicatorum ora percipere merentur? Quo enim ingrediente Deo mens dulcius tangitur, tanto salubrius de praeteritis peccatis compungitur, fitque ipsa in secreto suavis compunctio quaedam laudabilis peccatorum confessio. Quod vero minime infertur quidnam dixerit, vel confessa sit, ideo utique fit, quia nimirum mens sancta, quae se in spiritalibus occultat, et terrena mente sublimi conculcat, quid inter lacrymas sublevata nonnunquam de Deo senserit, explicare et effari nequaquam digne poterit.

Et ut perfecerunt omnia quae scripta sunt in lege Domini, reversi sunt in Galilaeam in civitatem suam Nazareth. 104 Cum per donum sancti Spiritus inundans Scripturae scientia cujuslibet capientis [Col. 0094C] mentem infusione sua exhilaret, nullus tamen est qui in hujus peregrinationis exsilio perfecta vitae observantia custodiat, quae de Deo sentit. Attamen omnia legis mandata dicitur perfecisse, qui bonae voluntatis desiderium, etiamsi opera desint, nunquam convincitur amisisse. Hic procul dubio per hujus vitae metam revertitur in civitatem suam Galilaeam, ubi perfecta transmigratione facta sine reprehensionis macula aspicit, cujus dulcedini et dilectioni nihil in hoc mundo praeposuit. Habitabit quoque in Nazareth, ubi singularis ille flos munditiae mundis corde et corpore in divinitatis apparebit pulchritudine. Non enim introibit in eam aliquid coinquinatum, sed mundi et candidi ante virginalem [Col. 0094D] floris munditiam incedunt, ubi familiarius assistentes, aspicientem laeti videbunt. Ibi perfecte in nobis adimplebitur, quod mox subsequitur:

Puer autem crescebat, et confortabatur plenus sapientia. Crescit et confortatur in electis ipsa summae puritatis purissima innocentia, ubi ipse Christus justitia nostra erit et sapientia, qui multam multitudinem dulcedinis suae dabit in se sperantibus, quam non in mensura, sed in plenitudine habebimus Et gratia Dei cum ipso. Dabit quippe haec omnia sola omnipotentis Dei bonitas gratuita, ubi pro certo majus erit praemium, quam ullius exigat meritum, ubi praemium nostrum solummodo erit, cujus imperium sine fine permanebit.

Item alio modo: Puer autem crescebat, et confortabatur [Col. 0095A] plenus sapientia, et gratia Dei erat cum illo. Quandiu praesentis vitae laboribus subsistimus, crescit in nobis quodammodo Deus, donec occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi; crescit, inquam, in bonis et prosperis, confortatur in malis et adversis; plenus sapientia, quia sapor divinae dulcedinis, facit hominem crescere in virtutibus, et gratia Dei, id est humilitas vera, patientiam necessariam exhibebit in adversis. Ad quam humilitatem pervenire mereamur praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0095B] Cum factus esset Jesus annorum duodecim, ascendentibus illis in Jerosolymam secundum consuetudinem diei festi, consummatisque diebus, cum redirent, remansit puer Jesus in Jerusalem, et non cognoverunt parentes ejus (Luc. II) .

Quia Dominus ac Redemptor noster, qui est splendor et imago paternae gloriae, propter hoc semetipsum exinanivit formam servi accipiens, ut multos regni sui faceret cohaeredes, cuncta etiam quae in assumpta humanitate gessit, eisdem regni sui cohaeredibus sequenda et imitanda proposuit. Unde diligenti intentione studio animadvertere nos oportet ea, quae praesens sancti Evangelii lectio de eodem Filio Dei nobis refert.

Cum factus esset Jesus annorum duodecim. Dominicus [Col. 0095C] iste in Jerosolymam ascensus evidenter nos admonet et instruit, qualiter ascendere spiritaliter nos oporteat virtutum gradibus. Jerusalem enim, quae interpretatur visio pacis, typum gerit illius Jerusalem coelestis, in qua nunc electorum animae, de corpore mortis hujus liberatae, abundantia perfruuntur aeternae pacis et plenae securitatis. Ad cujus nimirum aeternae civitatis beatam visionem electi quilibet, in corpore adhuc peregrinantes, mentis intentione crebro nunc ascendunt, quia dum se exsules in hoc mundo esse recognoscunt et ingemiscunt, per assiduae orationis studium et continuae meditationis exercitium, quantum in hoc mutabilitatis tempore est possibile, praegustare contendunt quae sint gaudia coelestis patriae.

[Col. 0095D] Est etiam adhuc alia Jerosolyma, civitas beata, et Deo dilecta, sancta videlicet et fidelis quaelibet anima, quae tunc vere visio pacis dici poterit, cum terrenis omnibus postpositis, sola quae sursum sunt sapit, et tanto clarius Conditoris sui speciem contemplatur, quanto minus a tumultu terrenae vanitatis reverberatur. Ad hujus vero tam arduae dignitatis fastigium non facili, sed gravi 106 admodum labore ascenditur. Nam necesse est ut cuncta saecularium rerum desideria, omnes carnales vitae illecebras ab animo suo semoveant, qui claritati divinae appropinquare desiderant. Sed quando homo infirmus et fragilis dignus a Domino judicabitur munere tantae sublimitatis? Tunc revera, cum per virtutum [Col. 0096A] profectum spiritaliter pervenerit ad aetatem duodecim annorum. Per numerum hunc duodenarium perfectionem vitae accipere possumus, sicut etiam per numerum septenarium septiformem sancti Spiritus gratiam intelligimus. Nam sicut ex tribus et quatuor septenarii numeri summa consistit, sic nimirum, si vel tria per quatuor, seu quatuor per tria multiplicamus, duodenarii numeri perfectionem invenimus. Unde, sicut praefati sumus, hoc duodenario numero congrue satis donorum coelestium plenitudo et spiritalis vitae accipi potest perfectio. Quicunque ergo per speculativae mentis gratiam ascendere desiderant in Jerosolymam, sollicite sibimetipsis provideant, ut numeri istius summam consequi valeant, id est ut virtutum muneribus radicati [Col. 0096B] et fundati, ac piis insistentes operibus hoc implere studeant, quod hic dicitur in consequentibus:

Secundum consuetudinem diei festi: Diem festum agere, est turbis inutilium cogitationum semotis mentem informare ad requiem disciplinae spiritalis, vacare ab operibus noxiis, cohiberi a quibusque superfluis. Nam expeditum valde et liberum decet esse animum, qui eum desiderat videre, cujus munditia nec tenuissima quidem tangi unquam potuit macula. Felices admodum sunt, qui omnem vitam suam secundum hanc consuetudinem diei festi instituunt, qui 107 omne, quod in saeculo quasi delectabile et jucundum esse videtur, mente et corpore despiciunt, et quandiu corpus, quod aggravat animam, portant, ad laevigandum exsilii sui taedium solam solius Conditoris [Col. 0096C] internam visitationem habere desiderant. Qui enim peregrinari se dolent a Domino, pro magno consolationis habent beneficio, si eum, quem necdum oculo ad oculum valent videre, saltem intueri liceat quasi per speculum et in aenigmate.

Sed sciendum est quod sunt nonnulli, qui licet meditantes in lege Domini ascendere spiritaliter videantur in Jerosolymam, nequaquam tamen gustum intimae suavitatis, convivium et delicias habere merentur divinae contemplationis. Et econtra sunt nonnulli, quos ita vigor validi amoris ultra se, ut ita dicam, rapit ad contemplandam speciem aeterni Conditoris, ut quasi ad Deum praesentes, corpori se quodammodo sentiant absentes. De his profecto recte potest dici quod celebrent in Jerosolymis gaudia solemnis [Col. 0096D] diei, quibus ita interna aperitur suavitas, ut recte cum Propheta valeant dicere: Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine! (Psal. XXX, 20) . Sed quantumvis homo quilibet beatus in spiritu mentis suae semper tendere studeat sursum, quandiu tamen corpus, quod corrumpitur, portat, quandiu, inquam, caro, quae de pulvere sumpta est, mentem sauciat et premit, incorruptionis auctori diu inhaerere non poterit. Unde recte dicitur in consequentibus:

Consummatisque diebus, cum redirent. Transactis festis diebus redire, est post internae quietis gaudia ad exercenda corporeae necessitatis relabi negotia. Flebilis iste reditus gravis valde est in hac lacrymarum [Col. 0097A] valle gementibus. Grave, inquam, est, multumque miserabile post gaudia ad miserias, post lucem redire ad tenebras, post degustatam patriae coelestis dulcedinem ad flebilem peregrinationis reverti amaritudinem. Quem tamen reditum electi quique ad propriae salutis trahunt profectum, quia non ad veteris vitae vitia, sed ad pii laboris, et Deo placitae operationis recurrunt exercitia, ut videlicet 108 per corporalem exercitationem recipere mereantur desideratae visitationis consolationem. Nobis ergo de Jerosolyma, id est de visione pacis hoc modo redeuntibus, is quem, ut ita dicam, non relinquentes relinquimus, ubi remaneat, evangelista declarat in consequentibus:

Remansit, inquit, puer Jesus in Jerusalem. Nobis [Col. 0097B] enim, ut diximus, ad nostra redeuntibus, in Jerosolyma remanet Dominus, quia apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio, nusquam manere poterit nisi in Jerosolymis, in civitate Dei viventis, in visione aeternae pacis. Sequitur:

Et non cognoverunt parentes ejus. In figura parentum Domini anima nostra et corpus non incongrue valet accipi, in beata videlicet Maria, quae filium Dei genuit, anima intelligi potest; per Joseph vero, qui ejusdem Virginis custos fuit, corpus figurari valet. Et bene beata virgo Maria, quae salva virginitate Salvatorem nostrum genuit, animam quamlibet beatam exprimit, quae Spiritu sancto impraegnata Filium Dei in se concipit; Joseph vero qui ad exteriores [Col. 0097C] indigentias curam ejusdem habuit Virginis, corpus nostrum apte figurat, quod eidem animae Deum gignenti piis laboribus sedulum ferre obsequium non cessat. Isti ergo Domini parentes, cuncti nimirum fide et veritate Domino servientes, cognitum quodammodo non habent, quo dilectus divertat, quia quamvis tempore orationis dulciter eum astrinxerint amplexibus interni amoris, attamen quandiu in corpore sunt, quo misericordiae respectu ad eos veniat, quandiu maneat, quam subito pertranseat, scire et investigare nequaquam poterunt. Unde in alio sancti Evangelii loco dicitur: Spiritus, ubi vult, spirat; et vocem ejus audis, et nescis unde veniat, aut quo vadat (Joan. III, 8) . Sentiunt quidem tactum [Col. 0097D] quemdam, ut ita dicam, supernae visitationis, sed unde haec divinae inspirationis clementia veniat, vel quo ab eis transiens divertat, gravata adhuc mens eorum tenebris humanae miseriae ad liquidum non valet considerare.

109 Existimantes autem illum esse in comitatu, venerunt iter diei. Quid est quod de Jerosolyma redeuntes, post internam scilicet quietem ad exteriores actus sese tendentes, Jesum in comitatu habere aestimant, nisi quia abundantiam suavitatis ejus, quam hora contemplationis praegustare meruerunt, incessanter recolendo secum ruminant? Quia enim anima eorum coelesti desiderio inflammata spiritalibus semper inhiat deliciis, intra contemplationis gaudia intus se subsistere credunt etiam tunc, quando [Col. 0098A] foris aliquid agunt, quia dum ad memoriam reducunt hoc, quod in hora orationis perceperunt, magis magisque sancti amoris desiderio inardescunt. De quibus nimirum recte potest dici quod iter agant diei, quia iter noctis agere, id est opus peccati exercere, summopere refugiunt hi qui Jesum aeterni Patris splendorem sui itineris ducem elegerunt. Sed quia, quandiu in hac vita vivitur, quandiu homo mortalis vitae miseriis, et ingruentibus tentationum tenebris deprimitur, stabile nequaquam esse poterit gaudium, quo felix anima in Deo pascitur. Unde electi quilibet, quorum animus semel igne divini amoris veraciter est inflammatus, dum internae visitationis lumen exstingui in se sentiunt, nequaquam in sui torporis frigore diu remanere [Col. 0098B] possunt. Proinde considerantes praecedentium vitam sanctorum, quos simili amoris fervore inflammatos noverunt, sollicite verba eorum et scripta perscrutantes invigilant, si aliquod lumen internum in verbis eorum invenire valeant, quemadmodum verba sequentia declarant:

Et requirebant eum inter cognatos et notos. Cognati Salvatoris nostri non incongrue dici possunt Patres Veteris Testamenti, de quorum genere veram dignatus est ipse carnis originem ducere. Notos vero illius novae legis ministros accipimus, qui perfectioris vitae studio et majoris scientiae dono excellentius prae caeteris sanctis sublimari meruerunt ab ipso virtutum Domino. Inter istos ergo cognatos Domini et notos anxie et vigilanter dilectum requirimus, [Col. 0098C] quando verba et scripta Patrum praecedentium avida mentis intentione rimamur, ut aliquid inde mens nostra colligat, per quod ad compunctionis lacrymas 110 excitari valeat. Sed fit nonnunquam ut mens indurata, dum in se manet frigida, nullum de verbis coelestibus calorem concipiat, quia dum ab ipso suavitatis auctore intus non tangitur, frustra et sine dulcedine sonat quidquid foras de Deo dicitur. In hac vero miserabili desolatione, in hac intolerabili spiritus anxietate positi electi, quid faciendum sit eis, vel quo se vertant, quibus triste videtur et amarum omne gaudium, quod est praeter ipsum, evangelista admonet verbis sequentibus:

Et non invenientes, inquit, regressi sunt in Jerusalem [Col. 0098D] quaerentes [al. requirentes] eum. Si enim ad contemplandam speciem nostri Conditoris Patrum praecedentium non sufficiunt scripta, repeti debet Jerosolyma, quia redire nos oportet ad nos intra nos, et diligenter scrutari vias et actus nostros, ne ob aliquam morum enormitatem, carnis aut mentis levitatem, dilectus hic praesentiam subtraxerit visionis suae. Et si in aliquo negligentiae nostrae reatum deprehenderimus, continuis poenitentiae lamentis abstergamus, excoquat fervens unda lacrymarum, quod impurum et sordidum reddidit rubigo vitiorum. Sic, sic salubri nobis moerore confectis, sic ferventi poenitentiae flamma purgatis apparebit tandem dilectus, qui ideo se subtrahit, ut quaeratur; quaeri vult, ut inveniatur; cum labore invenitur, ut [Col. 0099A] amore ardentiori teneatur. Nam protinus sequitur:

Et factum est, post triduum invenerunt illum in templo sedentem in medio doctorum. Tridui iter digne peragimus, quando verborum, cogitationum et operum contagiones per dignos poenitentiae fructus abluimus. Sedentem, inquit, in medio doctorum, audientem illos et interrogantem eos. In medio doctorum sedere Dominum conspicimus, quando per divinam misericordiam irrigata cordis nostri ariditate a sanctis doctoribus salubris doctrinae fluenta, ipsum, inquam, verum scientiae fontem, ad aedificationem nostram sitibundo pectore haurimus. Qui etiam audire doctores et interrogare dicitur: quia per eum nos audientes pariter et interrogantes efficimur. [Col. 0099B] Cum enim invisibilis ejus unctio, quae est perfecta cordis compunctio, intrinsecus nos docere coeperit, tanta latitudine sensum adaperit, 111 ut profunda Scripturarum mysteria, quae clausa prius et latentia vix auditu capiebat, subtiliter sapere et investigare mens nostra valeat. Altiora quippe, et subtiliora de absconditis Scripturae mysteriis virtus nobis compunctionis intimat, quam ulla doctorum diligentia edocere nos valeat. Sequitur:

Stupebant omnes qui audiebant eum super prudentia et responsis ejus. Pavent omnes sensus nostri pro tam incognita suavitate saporis divini; ipsi nos, qui illuminamur, intra nos miramur pro insolita affluentis prudentiae novitate, quae post imbrem compunctionis ab ipso Patre luminum dabitur nobis. In hoc visitationis [Col. 0099C] tempore, in hac magnifica illuminatione verissime implebitur quod continuo hic subinfertur:

Et dixit mater ejus ad eum: Fili! Quid fecisti nobis sic? Per matrem Domini, sicut superius praefati sumus, animam cujuslibet electi accipere possumus, quae tunc recte mater Domini dicitur, cum Verbi Dei perceptione gravidatur. Quae beata Genitrix, cum dilectum diu multoque labore quaesitum tandem invenerit, arctius eum amoris amplexibus astringens, blandientis simul et dolentis affectu his eum frequenter alloquitur verbis: Fili, quid fecisti nobis sic? Ac si dicat: Quod te filium nominare audeo, non meis meritis, sed tuae ineffabili clementiae ascribo, qui cum [Col. 0099D] sis dignissimus, indignissime mira pietatis dignatione fieri non dedignatus es filius. Quid fecisti nobis sic? Cur, inquam, dilecte mi, multitudo viscerum tuorum super me tandiu continuerunt se, ut grave pondus peregrinationis meae aliquantulum non sublevaret praesentia visionis tuae, in cujus visione spes aeternae datur vitae, cujus quoque absentia calamitas est et miseria?

Ecce pater tuus et ego [cod. ecce ego et pater tuus] dolentes quaerebamus te. Corpus, inquam, meum, quod ad tuam visitationem promerendam sui ministerii mihi adhibuit officium, jugi exercitatione consumptum pene defecit, ego etiam exsul et peregrina te fontem vivum sitiens miserabiliter arui in siti mea, quia cum diu quaesita tui vultus gaudia non [Col. 0100A] sublevant cordis interiora, per se subsistere non valet fragilitas humana. Tuo siquidem amore sic violenter ardeo, ut vita praesens sit oneri, nihil jucundum 112 sit extra te, quia vera jucunditas non est praeter te. Cum ergo sic flebili cordis voce beata anima dolorem suum pronuntiaverit in conspectu pietatis divinae, quae et qualia ab eo accipiat responsa, verba demonstrant mox sequentia:

Quid est quod me quaerebatis? Nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse? Ac si aperte dicat: Cum ego habitator cordium nusquam requiescam nisi in cordibus humilium, quid est quod me in alieno quaeritis, et non in proprio? Domus siquidem Patris mei thalamus est pectoris vestri, quem si mundum mihi et immaculatum semper vigilans observaret [Col. 0100B] animus, me procul dubio habitatorem haberet perpetuum; quia deliciae meae esse cum filiis hominum (Prov. VIII, 31) . Sed verbum istud mens humana non capit, quae seipsam necdum perfecte recognoscit, nec per vitae observantiam veram custodire valet innocentiam. Unde recte mox sequitur:

Et ipsi non intellexerunt verbum, quod locutus est ad eos. Quia enim in iniquitatibus concepti sumus et nati, quandiu corpus, quod corrumpitur, portamus, peccatis ex integro carere nunquam valebimus. Quapropter quoties ad peccati contagionem, quamlibet tenuem et exiguam, relabimur, auctorem munditiae a cordis nostri mansione expellimus. Sed solus sine peccato Deus humanae fragilitatis cognitor benignissimus, quia in hac mortali carne perfectae [Col. 0100C] innocentiae meritum nos conspicit non posse retinere, ipse, qui condidit naturam, benignus adjuvat infirmitatem nostram. Quod bene sequenti narratione evangelista videtur indicare:

Et descendit, inquit, cum illis, et venit Nazareth. Cum enim per ingenitam sibi bonitatem mortalis vitae miseriam pensat, ut humana infirmitas ad divinam virtutem accessum aliquem habere valeat, ab illa inaccessibili celsitudine sua majestas summa se inclinat. Attamen ipse universorum Conditor cum nostris miseriis compatiendo sic descendit, non alias quam in Nazareth, quae flos munditiae dicitur, divertit. Neque enim singularis ille flos munditiae nisi in solo mundi pectoris hospitio requiescere poterit; nec [Col. 0100D] est alia domus majestati ejus condigna nisi mens illibata florens in innocentia et munditia. Quale vero, vel 113 quantum sit retributionis pretium, quod mundis corde ab ipso munditiae auctore in praemio dabitur, verbis sequentibus declarabitur:

Et erat subditus illis. Tunc enim pia Conditoris majestas voluntati nostrae quodammodo dignatur subesse, quando desiderii nostri compotes effecti, diu cum lacrymis quaesita intima pascimur suavitate Dei. Hinc est quod Jacob Dominum in figura angeli legitur vicisse, et ad id quod volebat, violenter insistendo perduxisse. Sic etiam nobis, in spiritali certamine perseverantibus et quasi vim divinae majestati inferentibus, quodammodo lassata et delectabiliter fatigata benignitas Dei, victa quandoque [Col. 0101A] cedit, dum, ut dictum est, opportune, importune quaerentibus et pulsantibus abundanter saporem coelestium gaudiorum infundit. Felix anima, beata admodum conscientia, quae suo Dominatori taliter meruerit dominari! Sed unde ei, quaeso, tantae virtutis gloria, ut subesse illi dignetur majestas summa? Ex eo revera quod hic subjungit lectio evangelica:

Et mater ejus conservabat omnia verba haec conferens in corde suo. Quia enim divina eloquia conferens in corde suo alta recondit memoria, jure in tempore necessitatis eum familiariter subditum habet, cujus verba tanta familiaritate, tali devotione apud se recondere studet. Cum ergo talibus virtutum profectibus tales nosmetipsos exhibuerimus, ut aeternae [Col. 0101B] suavitatis cibo refici digni simus, jam in nobis implebitur, quod de Auctore nostro in consequentibus dicitur:

Puer Jesus proficiebat aetate, et sapientia, et gratia apud Deum et homines. Aetate dicitur proficere, qui puerilem aetatem morum transcendit gravitate, cui nec inconstantia animi, nec dissolutio actionis et habitus facile valet subripere. Haec aetatis progressio, 114 haec maturitatis perfectio in nobis quandoque fiet, cooperante Domino, ut in cunctis quae agimus, loquimur et cogitamus, nil vanitatis se immisceat, sed sanctae et Deo placitae gravitatis vultus appareat. Et sapientia, inquit. Prudentia exteriorum accipitur scientia, quae ad eos solummodo [Col. 0101C] pertinet qui his quae mundi sunt, inhaerent et student. Sapientia vero sapor est intimus, quo ea quae Dei sunt vel ad animae pertinent salutem, sapimus et intelligimus. In sapientia ergo proficiendi nobis datur gratia, ut qui saecularis vitae desideria calcamus, quae sint coelestis vitae gaudia, etiam adhuc in carne viventes, aliquantulum sapiamus.

Et gratia apud Deum et homines. Gratia proficimus apud Deum, dum propter laudabilis vitae meritum gratuita nos bonitate praevenire dignatur in benedictionibus dulcedinis. Frequenter enim sine proprii laboris industria gratuita nos praevenit bonitate orationis hora, ut spiritualibus affluens deliciis bene noster dicere valeat spiritus, quia parasti in dulcedine tua pauperi, Deus (Psal. LXVII, 11) .

[Col. 0101D] Vel Jesus proficiebat aetate in progressu temporis, sapientia in augmento cognitionis, gratia in incremento virtutis. Apud Deum et homines, apud Deum in conscientia, apud homines in fama; apud Deum ut remuneretur, apud homines ut glorificetur. Quia igitur qua sedulitate quaerendus, quo sudore inveniendus, quibus amoris vinculis tenendus sit dilectus dilecti filius, jam ex parte cognovimus, curemus summopere ea morum suavitate eidem suavitatis auctori servire, ut paululum hic gustata ejus suavitas perfecte quandoque perspecta, plena nobis fiat bonorum omnium satietas, quod ipse praestare dignetur Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen

Cum factus esset Jesus annorum duodecim, ascendentibus illis in Jerosolymam secundum consuetudinem diei festi, consummatisque diebus, cum redirent, remansit puer Jesus in Jerusalem, et non cognoverunt parentes ejus (Luc. II) .

In annis duodecim aetatis Domini Jesu, qui in praesenti Evangelio nobis sunt conscripti, fides intelligi potest sanctae Trinitatis, sive mysterium quatuor Evangeliorum Filii Dei, quibus instruimur et ducimur ad fidem Christi. Sive enim quatuor tria, sive ter quatuor numerentur, duodecim nihilominus inveniuntur. Dominus ergo Jesus tunc factus annorum duodecim recte dicitur, quando fidem sanctae [Col. 0102B] Trinitatis mundo praedicavit et evangelicae perfectionem veritatis saeculo declaravit. Mox novam legem, nova edicta eo praedicante, Judaei facibus invidiae et odii succensi ad hoc usque exarserunt, ut Auctorem vitae morti traderent, sicut mox dicitur in consequentibus:

Ascendentibus illis in Jerosolymam. Jerosolyma ista pacis visio dicta carnem et corpus significat Dominicum, ab omni peccati sorde alienum, in quod nil manavit de lege peccati, quod pacem illam pacatissimam perturbare potuisset. In nullo denique hominum talis unquam pax potuit, vel poterit reperiri qualis fuit in Mediatore nostro, quia ipse solus sine peccato conceptus et natus absque peccati aspergine [Col. 0102C] in cogitatione, verbo et opere permansit immaculatus. Et ita fuit ipse secundum assumptum hominem Jerosolyma, id est visio pacis.

Sed videamus nunc quinam illi fuerint, qui in hanc Jerosolymam ascenderunt, quia non aperte describitur, sed suppresse hic ponitur. Ascendentibus inquit, illis in Jerosolymam. Sicut ergo in caeteris Evangelii locis habemus, ubi non expresse, sed indefinite ponitur illis, ibi plerumque sive bonos sive malos angelos intelligimus, sic et in praesenti loco malignos spiritus intelligere possumus. Hi maligni spiritus perversis suggestionibus, et suasionibus suis usque ad hoc Judaeos suscitaverunt et inflammaverunt, ut per superbiam et crudelitatem suam ascenderent super Christum. Quod tunc profecto [Col. 0102D] 116 fecerunt, quando manus in eum injecerunt, et morti tradentes auctorem salutis crucifixerunt. Sed hunc ascensum permisit Deus Pater fieri in Filium suum, hunc ascensum permisit Deus Filius fieri in carnem suam, ut sequeretur dies festus ille, de quo dicitur in consequentibus:

Secundum consuetudinem diei festi. Dies festus iste significat communem vitam sanctamque conversationem, quae post mortem Christi et ascensionem in primitiva coepit Ecclesia, sicut in Actibus apostolorum legimus: Multitudinis credentium erat cor unum, et anima una, nec quisquam suum aliquid dicebat, sed erant illis omnia communia (Act. IV, 32) . Festus dies iste, communis videlicet vita ante Christi adventum rarus fuit in Ecclesia, sed post Christi [Col. 0103A] passionem versus est in consuetudinem. Rarum denique fuit, ut omnibus saeculi divitiis, imo negotiis postpositis Dominum solum sequerentur fideles. Sed dies iste festus tunc primum coepit in apostolis, deinde in martyribus, exin in confessoribus, modo Deo opitu ante dies festus iste usque ad nos pervenit, et multipliciter in Ecclesia excrevit. Sequitur:

Consummatisque diebus cum redirent. Dies isti, de quibus hic dicitur, dies nativitatis, passionis, sepulturae, resurrectionis, et ascensionis Christi fuerunt, qui non immerito dies nuncupari meruerunt, quia non solum tenebras hujus saeculi fugaverunt, verum etiam coelum, terram tartarumque luce sua penetraverunt. His diebus salutis et redemptionis [Col. 0103B] nostrae consummatis Judaei redierunt in sua, ad suam plane, malitiam ad pristinam duritiam, quia noluerunt credere in Filium Dei Dominum nostrum Jesum Christum. Nam teste Evangelio ipso in cruce occumbente propter malitiam suam rogaverunt Pilatum praesidem, ut juberet custodire sepulcrum, ne forte discipuli corpus auferrent. Sed dum certissime cognovissent eum, quem crucifixerunt, a mortuis resurrexisse, dederunt pecuniam militibus, 117 ut diffamarent verbum hoc, quoniam illis dormientibus discipuli ejus furto eum abstulissent.

Illis ergo sic, ut praediximus, in suam crudelitatem et malitiam redeuntibus, ubi, quaeso, remansit Dominus Jesus? Remansit, inquit evangelista, puer Jesus in Jerusalem. Remansit ergo et remanet puer [Col. 0103C] Jesus in Jerusalem, hoc est in Ecclesia. Et bene dicit: Puer Jesus, quia pueri est timere dominum et magistrum suum. Tandiu quippe puer est Jesus in praesenti Ecclesia, quae corpus ipsius est, quandiu sub timore hic vivit, quandiu sub tutoribus et actoribus hic agitur, usquequo ad sanctum illum timorem perveniat, de quo per Psalmistam dicitur: Timor Domini sanctus permanens in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 19). Timor iste sanctus est amor de timore incipiens, in amorem desinens, qui in aeterna vita durabit in elect s nunquam terminandus, nunquam finiendus. Sequitur:

Et non cognoverunt parentes ejus. Quinam sunt parentes pueri Jesu nisi Judaei, de quorum stirpe [Col. 0103D] descendit, de quorum carne caro factus processit? Nam domina nostra perpetua virgo Maria mater ejusdem Redemptoris ex omni parentela sua fuit Judaea, tam ex iniquis quam ex justis parentibus progenita, sicut et in genealogia ejusdem generationis conscribitur: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham (Matth. I, 1) . Unde de nobilitate ejusdem seminis se descendisse Judaei gloriabantur dicentes ad Dominum: Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam (Joan. VIII, 33) . Et beata illa mulier Samaritana, cum qua sedens super puteum loquebatur: Pater noster Abraham, ait, dedit nobis puteum istum (Joan. IV, 12) Isti itaque Domini parentes, Judaei nimirum ex Abrahae semine prodeuntes, non cognoverunt, nec cognoscere volunt, quod [Col. 0104A] ipse Dominus Jesus in Ecclesia sua remanserit. Sed quid faciunt?

Existimantes illum esse in comitatu, venerunt iter diei, et requirebant inter cognatos et notos. Existimant igitur Judaei, non quod eos praecesserit Dominus, sed quod adhuc comitari eos debeat, qui jam praecesserunt. Autumant siquidem Christum in carne venturum, adhuc hominem futurum, terrenamque et temporalem 118 gloriam eis daturum et cum eis habiturum. Venerunt iter dici, et requirebant eum inter cognatos et notos. Iter unius diei modo peragunt Judaei, quia idola quidem non adorant, sed solum Deum Patrem, solum Deum Creatorem suum colunt et venerantur. Ad secundum autem diem, Deum Filium, de quo per prophetam dicitur: [Col. 0104B] Nuntiate de die in diem salutare ejus (Psal. XCV, 2) , ad hunc diem minime perveniunt, quia in Deum Filium, in Deum Redemptorem credere nolunt.

Agunt profecto et alio modo iter unius diei, quia honorem tantummodo et prosperitatem praesentis saeculi cupiunt adipisci, quam et plerumque merentur consequi; aeternam autem felicitatem, et futurae jucunditatis prosperitatem nec requirunt, nec quaerere sciunt. Sic itinere unius diei venientes requirunt eum inter cognatos et notos, qui nimirum cognati patriarchae fuerunt, de quorum stirpe et cognatione natus est. Noti autem sancti sunt prophetae, quorum multam notitiam se Judaei habere gloriantur secundum litteram; nostram autem notitiam vel scientiam, quae secundum spiritum est, contemnunt, et pro nihilo ducunt. Unde [Col. 0104C] et sequitur:

Et non invenientes regressi sunt in Jerusalem requirentes eum. Quandiu enim quaerunt in patriarchis et prophetis, non inveniunt eum, donec ad Ecclesiam Catholicam redeant, ibique eum reperiant, sicut in praesenti loco dicitur: Regressi sunt in Jerusalem requirentes eum. Praesenti ergo tempore ad fidem et unitatem sanctae Ecclesiae Judaei regrediuntur, quamvis pauci numero, sed circa finem mundi plenarie omnis eorum multitudo regredietur, quemadmodum per Psalmistam dicitur: Convertentur ad vesperam, et famen patientur ut canes (Psal. LVIII, 7) . Isaias quoque propheta eorum fidem et conversionem praevidens dicebat: Si fuerit numerus filiorum Israel quasi arena, quae est in littore maris, [Col. 0104D] reliquiae salvae fient (Isa. X, 22) . De hac ipsa eorum conversione Paulus quoque apostolus ait: Cum plenitudo gentium introierit, tunc omnis Israel salvus erit (Rom. XI, 25) . Sequitur:

119 Et post triduum invenerunt eum in templo sedentem in medio doctorum audientem et interrogantem eos. Stupebant autem omnes qui audiebant eum super prudentia et responsis ejus. In hoc triduo, de quo modo audivimus, possunt intelligi tria tempora, quae fuerunt ante legem, sub lege, sub gratia. Post hoc triduum, post haec tria tempora, sive post cognitionem sanctae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti factum istud magnum fiet, quod Judaei perfecte conversi ad Dominum, ipsum quaerentes [Col. 0105A] in templo, id est in ecclesia invenient. Sedentem, inquit, in medio doctorum. Sedere judicantis est. Sedentem itaque Dominum Jesum, id est judicantem invenient, quando cognoscent quod ipse est qui judicaturus est omne genus humanum, judex vivorum et mortuorum. Et bene dicit. Sedentem in medio doctorum. Nam inter Patres et doctores Novi ac Veteris Testamenti medius residet Jesus, quia quem Moyses et caeteri prophetae ante Christi nativitatem in carne venturum praedixerunt et docuerunt ipsum doctores Novi Testamenti venisse credunt, confitentur, testificantur.

Sed videamus nunc quali operi intentum, quomodo inter doctores sedentem nuntiant? Audientem, [Col. 0105B] inquit, et interrogantem eos. Licet sensus iste allegoricus sit, tamen et redolet moralitatem, ipsaque allegoriarum mysteria non carent moralitatis dulcedine. Audit Dominus doctores, quando diligenter attendit, quomodo, vel quali studio unusquisque praelatus et magister subditos suos doceat, utrum de terrenis, an de coelestibus sermo exhortationis ejus procedat utrum hoc quod voce praedicat, vitae suae exemplis destruat an hoc quod verbis alios monet et exhortatur, ipse in vita sua bene et perfecte conversando operibus adimpleat. Ita audiendo doctores interrogat quodammodo etiam auditores, quomodo hoc quod ex verbis Domini auditu perceperint, in secreto cordis recondiderint? Interrogat rursus, dum districte examinat, cur peccaverint? Interrogat [Col. 0105C] iterum, dum vult scire qualiter tempus vitae sibi indultum consumpserint, quomodo singula quaeque momenta transegerint. Post hunc auditum, post hanc interrogationem satis congrue sequitur sermo evangelicus:

120 Stupebant autem omnes qui audiebant eum super prudentia et responsis ejus. Stupor est mentis abalienatio, qua mens hominis vel timore vel amore extra se ducitur. Haec, quae praediximus, audientem hominem stupidum faciunt, quod tam providus est Dominus ad audiendum, tam districtus et subtilis ad interrogandum. Omnis, qui sanum habet intellectum, his auditis obstupescit quod tanta ac talis est providentia et prudentia Dei, qui tam provide audit, [Col. 0105D] qualiter a doctoribus et magistris nostris verbo praedicationis instruamur, tam diligenter considerat qualiter doctrinae eorum moribus et vita nostra respondeamus. Quisquis ergo rectum sapit, hoc verbi Dei tonitruo audito a terrenis desideriis alienum se efficit, et si in aliquibus delictis mentem prius occupaverat, summo studet desiderio haec funditus auferre de corde proprio, statimque formidine compellente ad cor suum reducitur. Stupet revera et super responsis Domini, dum audit quoniam Omnipotens cuncta hominum opera tam districte, tam minute discutit, nihilque indiscussum transire permittit, sed bonis respondet pro meritis suis, malis autem justa retributione respondet pro peccatis suis. Nulla denique, ut beatus Gregorius ait, momenta temporis [Col. 0106A] transeunt sine statu retributionis. Unde bene subjungitur:

Et videntes admirati sunt. Et quia breviter ad moralem sensum excessum fecimus, jam ad allegoriam redeamus, et quomodo haec quoque in Judaeis adimpleantur, videamus. Invenerunt eum, inquit, in templo sedentem in medio doctorum, audientem et interrogantem eos. Judaei itaque, cum, ut praediximus, ad fidem sanctae Ecclesiae confugerint, inveniunt Jesum audientem doctores et interrogantem eos. Praedicationis nempe verbo pulsati et excitati ad hoc tandem evigilant, ut pensent quam caute omnipotens Deus praedicatorum suorum verba audiat, quam bonorum operum redhibitionem post verba praedicantium ab eis exigat, et requirat. Audiunt quoque [Col. 0106B] eum interrogantem, cum vim supernae districtionis audiunt, quam districte singula hominum opera discutit, quam justam mercedem bonis et malis retribuit. Unde bene subditur: Stupebant autem omnes qui audiebant 121 eum super prudentia et responsis ejus. Stupent super prudentia et providentia ejus, quia, dum providam Dei circumspectionem audiunt, obstupescunt, et a terrenis desideriis mente alienari concupiscunt. Stupent nimirum et super responsis ejus, dum ex Veteris et Novi Testamenti paginis considerant, quam districtus in judicio veniat, quam subtiliter singulorum merita discutiat, quam juste singulorum meritis respondeat. Et haec videntes nimis admirabuntur. Admirabuntur sane judiciorum Dei investigabilem et inscrutabilem abyssum, quare [Col. 0106C] primum gentibus repulsis Judaeos vocaverit, postea Judaeis repulsis gentes assumpserit, tandemque in fine mundi ad se convertendos utrosque elegerit. Et quia haec ratione investigare non possunt, videntes admirabuntur.

Et dixit mater ejus ad eum: Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce, ego et pater tuus dolentes quaerebamus te. In matre Jesu Synagoga est designata, quae circa finem saeculi est convertenda. Quae, cum ad perfectam fidei cognitionem pervenerit, omniaque in Christo fuisse adimpleta, quae olim de ipso fuerant prophetata, cordis oculo perspexerit, graviter dolebit quod gentibus illuminatis ipsa et omnes patres ejus ita sint excaecati, nec tamen comprehendere [Col. 0106D] poterit quo Dei judicio peractum sit, et ideo contrito valde spiritu dicet ad Dominum: Fili, quid fecisti nobis sic? Ac si dicat: O dilecte fili, qui de progenie nostra carnis materiam assumere voluisti, cur tandiu multitudinem viscerum et miserationum tuarum super nos continuisti? Quid nobis sic fecisti, quod in tanta mentis caecitate nos demisisti, in tanta cordis duritia tot tempora, tot aetates nos manere permisisti? Ecce ego et pater tuus dolentes quaerebamus te. Ecce ego mater tua Synagoga, et pater tuus populus Judaicus dolentes quaerebamus te. Dolor quidem, qui nobis ex tuo justo judicio accidit, nimis est intolerabilis. Dolemus nosmetipsos in hac derelictos caecitate, tandiu Deo rebelles exstitisse; dolemus sane et pro patribus nostris, quos scimus [Col. 0107A] in hac caecitatis miseria ad inferos descendisse, et aeternae damnationis sententiam de manu justi judicis suscepisse. Haec verba sunt Judaeorum graviter 122 caecitatem suam dolentium, quibus interpellant dilectum filium suum de carne sua progenitum.

Magnus revera erit dolor et gemitus ista considerantibus, et occultum Deo judicium comprehendere non valentibus. Hunc divinorum judiciorum abyssum Paulus apostolus intuens comprehendere non potuit, quo Dei judicio actum sit ut gentibus in incredulitate dimissis populus Israeliticus a Deo primum eligeretur, postmodum autem, justitia et misericordia operante, populus gentium Judaeis reprobatis ad fidem Christi assumeretur. Itaque in [Col. 0107B] hac consideratione sua deficiens tandem exclamavit dicens: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei; quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae illius! (Rom. II, 33.) Igitur Judaeis, ut praediximus, sic graviter dolentibus, sic amare poenitentibus, tandem respondet Dominus:

Quid est quod me quaerebatis? nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse? Ac si dicat: Me quidem, ut dicitis, dolentes quaerebatis sed quia in Ecclesia, ubi ego remansi, ubi quaerere debuistis, non juste quaesistis, me procul dubio invenire digni non fuistis. Me sane in his quae Patris mei sunt, oportet esse, in beatis scilicet animabus, quae sunt in Ecclesia, qui revera domus Patris mei sunt.

[Col. 0107C] Et ipsi non intellexerunt verbum quod locutus est ad eos. Verbum plerumque in sacra Scriptura refertur ad divinitatem, caro ad humanitatem. Unde beatus Joannes in Evangelio ait: Verbum caro factum est (Joan I, 14) . Quandiu in perfidia sua Judaei persistunt, verbum istud non intelligunt, quia Verbum Dei Christum incarnatum non credunt, quem tamen quandoque incarnandum olim per Moysen Dominus locutus fuerat, et per ora omnium prophetarum suorum. Sequitur:

Et descendit cum illis, et venit Nazareth, et erat subditus illis. Tunc nimirum cum illis descendit, quando ad cor eorum dignatur venire, eosque illuminans visitat et accendit in amore suo. Venit quoque [Col. 0107D] cum illis Nazareth quia munditia fidei et sinceritate perfectae dilectionis eorum jucundabitur et delectabitur. Eritque subditus illis, quia 123 inter illos, et cum ipsis remanebit, talisque erit finis Ecclesiae, quale principium, et tantus fervor et dilectio erga Deum erit in fine Ecclesiae, qualis fuisse noscitur in primitiva Ecclesia. Unde bene subditur:

Et mater ejus conservabat omnia verba haec conferens in corde suo. Mater Domini jam saepe dicta est Synagoga, quae circa finem saeculi conversa, fidei calore in amore Domini fortiter succensa, conservabit omnia verba tam Novi quam Veteris Testamenti in corde suo. Conversi denique, juxta Psalmistam, ad vesperam famem patientur ut canes, et circuibunt civitatem [Col. 0108A] (Psal. LVIII, 7) . Tanta siquidem fidei devotione, tanta animi constantia requirent Dominum, ut etiam in requirendo eum famem patiantur, famem utique fidei, famem justitiae, famem veritatis. Circuibunt quoque civitatem, sanctam videlicet Ecclesiam, ut ubicunque infideles inveniant, eos verbo praedicationis suae ad fidem convertant, et quoscunque in dilectione Dei pigros, et desides perspexerint, hos ad amorem Dei suis exhortationibus excitent et inflamment. Erunt denique praedicatores tam egregii, tamque perfecti, utpote multa scientia tam Novi quam Veteris Testamenti referti, ut sapientiores et perfectiores 124 praedicatores in sancta Ecclesia non fuerint, ex quo verbum Dei annuntiari coepit. Tunc perspicient oculo fidei, quomodo duo [Col. 0108B] illi cherubin respiciant oraculum versis vultibus in propitiatorium. Plenissime enim cognoscent, quoniam tota sacra Scriptura, tam Novi, quam Veteris Testamenti, ad solum respicit Christum. Illo profecto in tempore adimplebitur quod protinus hic subinfertur:

Et Jesus proficiebat sapientia et aetate et gratia apud Deum et homines. In Ecclesia, quae modo in praesenti est, Dominus Jesus esse videtur quasi puer, quia adhuc timore agitur. Sed in illa Ecclesia, perfectissime ad Deum conversa, quae in fine saeculi erit futura, Jesus quemdam profectum faciet. Proficiet enim sapientia in augmento cognitionis, aetate in maturitate perfectionis, gratia in aeternitate remunerationis: apud Deum, quia Deus est qui hunc [Col. 0108C] profectum operatur; apud homines, quia hunc profectum Deus in hominibus et cum hominibus operatur. Ad quem profectum perducat nos Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen!

Nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae, et erat mater Jesu ibi: Vocatus est autem Jesus et discipuli ejus ad nuptias (Joan. II) .

Per sacri hujus textum Evangelii, in quo nobis initium commendatur signorum Domini et Salvatoris [Col. 0108D] nostri, memorabile illud et salubre initium praefiguratur quo salvandus quisque primum ad aeternae salutis gaudia initiatur. Nuptiae corporales sicut nusquam fieri possunt, nisi ubi sponsus et sponsa praesto sunt, ita etiam sine eisdem personis, sponso videlicet Deo, et sponsa, fideli anima, spiritalium nequaquam nuptiarum celebrari poterunt gaudia. Locus vero, in quo festiva earumdem nuptiarum praeparari solent convivia, est electa quorumlibet Deo militantium congregatio, in qua tales, Deo cooperante, inveniuntur qui digne pro meritis aeterni Regis thalamo admittuntur. Qualis autem beata haec anima esse debeat, quae sponsa sponsi immortalis dici et esse desiderat, per hoc evidenter edocetur, quod eaedem nuptiae in Cana Galilaeae fuisse describuntur. [Col. 0109A] Cana enim zelus, Galilaea transmigratio interpretatur.

125 Sed notandum quia multi sunt in Cana qui tamen non sunt in Galilaea, et econtra quamplures in Galilaea esse videntur qui in Cana locum mansionis habere non merentur. Illi nimirum, quasi in Cana sunt, et non in Galilaea, qui, ut inter saeculares fieri solet, adulterio, vel homicidio, seu alio gravi quolibet crimine perpetrato, suscepta ad tempus poenitentia, eadem quae commiserunt, quasi zelantes, insequuntur, sed peracto satisfactionis tempore pristinis scelerum erroribus implicantur. Tales quidem, quia zelantes sunt, sed non perseverantes, poenitentes sunt, non convertentes, in aeterni Regis thalamo nuptiali nequaquam merentur collocari. Sed econtra [Col. 0109B] multi in Galilaeam, sed non in Cana veniunt, illi videlicet, qui noxias pristinae conversationis vias deserentes ad spiritalis vitae delicias confugiunt. Sed dum solam peccatorum transmigrationem ad perpetuae salutis perfectionem sibi sufficere arbitrantur, ad insequenda retroactae bestialis vitae crimina nullo spiritali fervore, nullo stabili, prout dignum esset, poenitentiae zelo inflammantur. Isti sane, cum sint transmigrantes, sed non zelantes, convertentes, sed non ferventes, simili modo a coelestis Sponsi excluduntur convivio. Eapropter ille solus vere commoratur in Cana Galilaeae, qui laudabilem de vitiis ad virtutes transitum faciens, ea quae inique se gessisse recolit, digno spiritalis constantiae fervore non ad horam neque ad tempus, sed semper infatigabiliter [Col. 0109C] insequendo punire non negligit. Beata vere et Deo dilecta anima quae hoc modo nuptiis divinis dignam se praebuerit! Nam quantae beatitudinis, quantae dignitatis coram oculis divinae majestatis sit, verbis sequentibus evangelista aperit evidentius:

Et erat, inquit, mater Jesu ibi. Mater Jesu eadem est quae et sponsa, fidelis scilicet anima, sponsa amando, mater vero eumdem, quem amat, Jesum de spiritali cordis sui utero spiritaliter generando. Sed unde ei, qui est pulvis exiguus, tanta de corde suo generandi genitorem sui virtus, nisi quia teste evangelista ibi, id est in Cana Galilaeae erat? Esse namque in Cana Galilaeae est et zelando et transmigrando stabili constantia in nuptiis Domini permanere.

[Col. 0109D] 126 Sed et in matre Domini bonum aliquem praelatum, sine quo spiritales nuptiae non perficiuntur, possumus accipere, qui sponsum sponsae, Christum videlicet, fideli animae commendare et innotescere, et sponsam, quomodo eumdem sponsum suum Christum diligere et ad amplexus ejus pertingere debeat vita et doctrina sua debet instruere.

Vocatus est autem et Jesus et discipuli ejus ad nuptias. Vocandus quidem ei est Dominus sanctis desideriis et castis cogitationibus, quatenus per occultam visitationis suae gratiam veniens nuptialem sibi amorem tribuat, per quem omnes sensus suos, quos sub discipulorum nomine accipimus, praeceptis suis plenius instituat, ut noverit, qualem oculis et [Col. 0110A] manibus, ori et auribus adhibere debeat custodiam, ne quid per haec illicitum agens sui contrahat sponsi et amatoris offensam. Sed quia impossibile est ut in primordio conversionis vel ad perfectam suimet custodiam vel ad optatam divinae cognitionis dulcedinem quis pertingere possit, consequenter evangelista subjungit:

Et deficiente vino dixit Mater Jesu ad eum: Vinum non habent. Possumus per vinum aut fervorem amoris, aut gratiam devotionis, quae ex cognitione Dei surgunt in homine, non inconvenienter accipere. Igitur mater Jesu, bonus scilicet praelatus vel fidelis anima defectum vini conqueruntur, dum aut praelatus pro defectu spiritalis fervoris, quem videt in subditis, aut ipsa anima pro sui torporis ignavia [Col. 0110B] humiliter Domino supplicat. Sed pius et misericors Dominus animam in hujusmodi supplicationis clamore humiliter perseverantem nequaquam quasi non audiendo despicit, sed quid sibi istiusmodi defectum pariat, et quibus eum modis declinare valeat, invisibili responsionis suae verbo familiariter ei innotescit:

Quid mihi, inquit, et tibi est, mulier? Nondum venit hora mea. Dum dicit haec matri suae Jesus, quasi matrem suam eam non cognoscat evidenter nobis insinuat quod anima illa quae in spiritalibus nuptiis posita est, omnem a se carnalem affectum repellere debeat, ne, dum sollicitat eam carnalium cura parentum, minus sollicita sit circa spiritale exercitium. Quandiu enim in mundo sumus, 127 constat, nos debitores esse parentibus. Postquam autem nosmetipsos [Col. 0110C] reliquimus, ab eorum etiam sollicitudine liberi esse debemus. Nec pretereundum quod dicit: Mulier! nondum venit hora mea. Per mulierem, quae a mollitie dicta est, levitas mentis accipi potest, quam nisi anima a se abjiciat, et repellat, non venit hora Jesu, non est, inquam, tempus, ut nuptialibus dulcedinis suae gaudiis eam admittere debeat. Quod dum fidelis anima desiderio sponsi sui affecta ex ipsius visitationis et inspirationis gratia intus senserit, ad majorem spiritalis constantiam fervoris viriliter semetipsam accingit, quemadmodum figuraliter evangelista ostendit, cum dicit:

Et ait mater Jesu ministris: Quodcunque vobis dixerit facite. Ministri isti sunt omnes sensus sui, quos tunc sollicite ad se intra se convocans stringit, [Col. 0110D] ut ad id quod desiderat, ministerio eorum pariter et auxilio pertingere valeat. Quodcunque, inquit dixerit vobis, facite. Ac si dicat: Multa quidem de Deo audivi, sed mea, imo et vestra impediente desidia nequaquam opere adimplere curavi. Nunc ergo, quodcunque dixerit vobis, facite. Quodcunque praeceperit Dominus, operibus efficaciter adimplete, quoniam hanc divinae dulcedinis gratiam, quam quaerimus, non nisi piae operationis annisu consequi poterimus Sequitur:

Erant autem ibi lapideae hydriae sex positae secundum purificationem Judaeorum. Per sex hydrias istas observantias possumus accipere, quas ad purificanda confitentium corda sancti Patres instituere [Col. 0111A] et omnes illas, ni fallor, hic possumus invenire.

Prima siquidem hydria continentia est castitatis, qua diluitur quidquid ante luxuria inquinavit.

Secunda vero jejunium est ut quod maculaverat crapula, nunc abstinentia mundet.

Per segnitiem quoque et otiositatem, quae inimica est animae, multas contraximus sordes, contra Dei sententiam in sudore vultus alieni, non nostri pane vescentes. Propter hoc quoque tertia hydria nobis apponitur, ut sordes illae in labore manuum diluantur.

Sic et per somnolentiam, caeteraque noctium et tenebrarum opera multa deliquimus 128 : ideo quoque quarta hydria vigiliarum observantia ponitur, ut nocte surgentes ad confitendum Domino non [Col. 0111B] bonas noctes praeteriti temporis redimamus.

Jam vero de lingua quis nesciat, quam multum inquinaverit nos per vaniloquia et mendacia, per detractiones et adulationes, per verba malitiae, et jactantiae? Pro his omnibus necessaria est hydria quinta, silentium scilicet, custos religionis, et in quo est fortitudo nostra.

Sexta quoque hydria disciplina est, qua non nostro arbitrio, sed alieno vivimus, ut deleatur, quidquid indisciplinate vivendo deliquimus. Lapidea sunt haec, dura sunt sed necesse habemus in his lavari, nisi forte volumus propter foeditates nostras accipere a Domino libellum repudii. Attamen in eo quod dicuntur lapideae, non solum duritia, sed multo melius soliditas potest intelligi, quoniam non lavant [Col. 0111C] haec, nisi firma stabilitate permanserint.

Nec praetereundum quod ait: Capientes singulae metretas binas vel ternas. Possumus enim in binis metretis duplicem timorem accipere, unum, quo timet homo aeternaliter damnari; alterum, quo timet vita aeterna privari; tertia vero metreta tertius amor multo probabilior, quo timet gratia quotidiana, gratia scilicet interna fraudari. Quisquis igitur hoc timore repletus fuerit, profecto binis metretas ternas addidit.

Sed et alio modo per sex hydrias istas sex mundi aetates non incongrue designantur, quibus etiam sex nostrae aetates, infantia scilicet et pueritia, adolescentia et juventus, senectus atque decrepita aetas [Col. 0111D] convenienter comparantur. In prima saeculi aetate primum hominem Deus posuit in paradisum, nunquam, si ei obediens exstitisset, moriturum. Sed quia Dei praecepta non custodivit, sibi omnique posteritati suae perpetuae mortis miseriam conquisivit. Huic primae aetati prima nostra aetas, quae infantia dicitur, recte valet assimilari, in qua tunc Deus hominem quasi in paradisum ponit, dum eum ab originali crimine per baptisma absolutum aeternae saluti restituit. Sed quia nemo est qui in hac dignitate persistat, quin exemplo Adae etiam post baptisma praeceptum Domini transgrediatur, recte prima haec hydria hydria transgressionis nuncupatur.

129 In secunda aetate Noe sanctus arcam, quam ex praecepto Domini aedificavit, aquas diluvii evasurus [Col. 0112A] intravit, per hoc nobis significans ut omnis, qui ex hac prima, quam diximus, transgressionis hydria biberet ad secundam secundae aetatis hydriam manum mittat, arcam Domini, sanctae scilicet conversationis locum adeat, in quo quidquid extra arcam deliquit, mundanti lacrymarum diluvio diluere possit. Et haec secunda hydria non incongrue hydria conversionis est dicenda. In qua nimirum conversione, si humiliter poenitendo processerit, ad tertiam tertiae aetatis hydriam, quae ab Abraham incipit, tandem opitulante Deo pervenire valebit, qui Deo humiliter obediendo, dum unicum ei filium suum immolare voluit, voce divina prohibitus, non filium, sed arietem mactavit.

Et haec tertia hydria hydria perfectionis dicatur, [Col. 0112B] quia nulla perfectio major, et Deo acceptabilior esse poterit, quam cum homo carnem suam, quae per arietem accipitur, carnisque concupiscentias mortificando contemnere, et spiritu per bona opera vivificato solis coelestibus coeperit intendere.

Huic sane quarta quartae aetatis hydria satis digne satisque juste apponetur, in qua David sanctus pro magnae humilitatis suae reverentia, regali, Deo disponente, sublimatus est potentia. Hydria haec quarta, hydria dici potest praelationis, de qua tunc Deus homini taliter proficienti propinat, dum pro laudabilis vitae merito ad exemplum aliorum magisterialis eum honore dignitatis sublimat.

Sed, si in praelatione sua perfecte et secundum [Col. 0112C] Dei voluntatem vixerit, continuo necesse est ut quinta quintae aetatis hydria succedat, hydria scilicet tribulationis, quae recte accipi potest per eam quae in quinta aetate facta est transmigrationem Babylonis. Per Babylonem enim, quae confusio dicitur, praesentis mundi tribulatio designatur, quam bonus nonnunquam praelatus incidere, et pati cogitur pro sanctorum corporum, nec non et castarum amore 130 animarum, quas regendas tam corporalibus quam spiritalibus a Deo rebus suscepit providendas.

Attamen si patienter egerit, si in laboribus pro Deo susceptis viriliter perseveraverit, in sexta tandem aetate, quae ab adventu Domini incipit, de sexta etiam hydria laetus potabitur, cum post laboriosum hujus vitae terminum aeternae remunerationis gloria [Col. 0112D] coronabitur. Sed ad hanc sextam hydriam, quam dicere possumus hydriam liberationis sive remunerationis, nemo pervenire poterit, nisi qui sex suimet ipsius hydrias, sex, inquam, de quibus supra memoravimus, aetates suas vigilanti cordis oculo intuetur et discutit. Ad hoc enim sanctus evangelista suis nos verbis admonet, et hortatur, qui easdem, de quibus nunc agitur, hydrias, secundum purificationem Judaeorum positas fuisse testatur.

Primum namque considerandum est homini qualiter in singulis suis aetatibus vixerit, quas omnipotens Deus sibi ad hoc posuit, id est concessit, ut viveret in eis secundum purificationem Judaeorum, secundum exemplum, inquam, eorum qui per veram [Col. 0113A] confessionem et sanctae operationis meritum hac in vita purificati nunc gaudent in coelestibus, in aeterni Regis thalamo immortaliter collocati. Hoc nimirum dum homo sollicite in semetipso agere incipit, omnes hydrias suas non aliud quam lapideas fuisse invenit. Lapis quippe durus est et frigidus. Videt namque quam duro, quam frigido corde omnes dies suos transegerit, quod nec malum propter timorem Domini declinare, nec bonum quod faciendum erat, pro amore ipsius operari curaverit. Videt etiam quomodo omnes hydriae suae tantummodo capientes erant singulae binas vel ternas metretas, quando universas vias suas diligenter intuendo nihil in seipso invenit, nisi quod in singulis aetatibus suis, tum dictis tum factis, tum etiam [Col. 0113B] cogitationibus iniquis, quod sunt quasi binae vel ternae metretae, Divinae per omnia voluntati contrarius exstitit. Huic namque quid faciendum sit continuo Dominus in sequentibus subjungit:

131 Implete, inquit, hydrias aqua. Sicut in praecedentibus per vinum cognitio Dei, ita etiam hic per aquam cognitio hominis potest intelligi. Implere ergo hydrias aqua est in cunctis actionibus suis perfecte seipsum cognoscere, et pro singulis peccatorum excessibus dignos Deo poenitentiae fructus offerre. Quicunque ergo huic divinae pietatis praecepto, imo et consilio acquiescunt, facile ad ea quae sequuntur consurgere poterunt.

Et impleverunt usque ad summum. Implent quoque hydrias suas usque ad summum qui divina illustratione [Col. 0113C] illuminati non solum opera, sed voluntatem peccatorum et desideria, insuper etiam tempus et locum in quo peccaverint et quoties eadem peccata admiserint, sollicite sibimetipsis praescribunt. Sed, quia non sufficit interna cognitio, nisi etiam vera et perfecta oris sequatur confessio, continuo Dominus subintulit:

Haurite nunc, et ferte architriclino. Architriclinus iste bonum quemlibet praelatum significat, qui bene architriclinus quasi princeps triclinii appellatur, eo quod tribus illis in congregatione ordinibus, innocentibus scilicet et poenitentibus et perfectis praesideat. Innocentibus, inquam, qui a primaevo aetatis flore innocenter vivendo soli Deo adhaeserunt: poenitentibus, [Col. 0113D] qui quanto longius a Deo peccando recesserant, tanto humilius divinae se pietati per poenitentiam subdiderunt; perfectis, qui et innocentes et poenitentes, tanto suavius Deum diligunt, quanto familiarius internam ejus dulcedinem degustare meruerunt. Hi omnes delectabile Domino in semetipsis triclinium praeparant: quia anima et spiritu et corpore ipsi soli placere laborant.

Vel ideo eum Dominus architriclini nomine honorat, quia ipse in omnibus dictis et factis, nec non et cogitationibus suis solius Dei oculis placere laborat. Haurite, inquit, et ferte architriclino. Ac si dicat: Quidquid pestiferum latet intrinsecus, per veram cognitionem et poenitentiam haurite ex occulto pectoris imo, et perfectae confessionis manibus huic [Col. 0114A] quem vobis praefeci ferte architriclino. Mox ergo, 132 ut haec intrinsecus homini Deus invisibiliter loquitur, fit mirum in modum, quod in sequentibus dicitur: Et tulerunt. Delectabile quidem architriclino poculum ferunt, dum ex ipsa cordis sui abysso veraciter confitendo exhauriunt, quae diu peccando infuderunt.

Ut autem gustavit architriclinus aquam vinum factam. Bene quidem et congrue dicitur: Ut autem gustavit architriclinus, cum timenti Deum praelato suavis admodum et delectabilis [res] sit, dum in humili et vere poenitenti corde subditorum aquam vinum factam intelligit, hoc est, dum ex vera et perfecta cognitione sui, etiam cognitione Dei divinitus eos illuminatos intrinsecus animadvertit. Et non [Col. 0114B] sciebat, inquit evangelista, unde esset. Ministri autem sciebant, qui hauriebant [Ita cod.] aquam. Norunt quidem ministri, humiles scilicet subjecti, quantis suis laboribus haec obtinuerint, qua custodia cordis, quo exercitio corporis hanc apud Deum gratiam promeruerint. Praelatus vero, cum scire non valeat, an subditus solius Dei timore et amore faciat, quod facit, vocat illum sponsum, hujusmodi verbis alloquens eum:

Omnis homo primum bonum vinum ponit. Haec sane verba sunt paternae exhortationis, quibus benignus doctor bene proficientem discipulum ad majorem spiritalis [vitae] provocat perfectionem [ Cod. spiritalis provocat perfectionis]. Vocat itaque eum sponsum, dum voluntariam, qua seipsum Deo conjunxit, [Col. 0114C] sponsionem jugiter ei praeponit admonens et exhortans, quatenus semper proficiendo in melius recordetur, quali ad Deum constantia venerit, quanta cordis corporisque humilitate militaturum se Deo spoponderit. Omnis, inquit, homo primum bonum vinum ponit. Ac si dicat: Mos quippe est multorum, spiritalis arma militiae arripientium, primum bonum vinum ponere, hoc est bono boni fervoris studio in primordio conversionis suae viriliter semetipsos accingere; sed cum inebriati fuerint homines, tunc id quod deterius est.

133 Inebriari quidem homines non bona ebrietate dicuntur, dum viam mandatorum Dei laeto corde currere cupientes, aut diaboli insidiis, aut [Col. 0114D] proximorum injuriis, sive etiam proprii infirmitate corporis pulsati afficiuntur. Sed, dum tentationibus suis resistere nolunt, aut nesciunt, plerumque id quod deterius est, faciunt. Quid namque deterius esse poterit quam laudabilem primi fervoris zelum postponere et tentationibus male consentiendo succumbere?

Tu autem servasti vinum bonum usque adhuc. Tu, inquam, qui propria teste conscientia bonum vinum adeo usque adhuc intra te continuisti, quod nihil unquam boni de corde aut corpore tuo in obsequium laudis divinae protulisti, nequaquam horum tibi exemplo vivendum censeas, sed constanter per omnia incedendo in timore et amore Dei, sollicite temetipsum cohibendo, quemadmodum coepisti, semper [Col. 0115A] de bono in melius proficere studeas. Sequitur:

Hoc initium signorum fecit Jesus in Cana Galilaeae, et manifestavit gloriam suam. Signum quippe illud dicere solemus, quando aut caecos ad lumen, aut mortuos ad vitam redire videmus. Sed multo verius illud dici potest signum, quando per internum divinae illuminationis splendorem quis a caecitate cordis illuminatus mortem animae suae cognoscere, et per bona semetipsum opera vivificando ad vitam veram, quae Christus est, meretur 134 resurgere. Illud nimirum initium conversionis recte initium signorum Christi appellatur, quia ipse solus illud in Cana Galilaeae, hoc est et in zelante et transmigrante anima operatur. Cui etiam gloriam suam, gloriam videlicet remissionis tunc manifestavit, cum [Col. 0115B] eam a peccatorum labe mundatam misericorditer justificavit. Post gloriam itaque justificationis continuo sequitur virtus perfectionis, unde et dicitur:

Et crediderunt in eum discipuli ejus. Credunt itaque discipuli in Deum, quando beata anima, cum cunctis sensibus divinae subjecta disciplinae, sic totum cordis sui in Deum transfundit affectum ut nil praeter Deum diligat, totum quod facit pro solius Dei honore et amore facere incipiat. Ad hanc virtutem perfectionis perducat nos omnipotens Dominus, quatenus justificati a peccatis omnibus sic eum in praesenti vita diligamus ut illuc ad eum pervenire mereamur, ubi nunquam ab ejus dilectionis integritate evellamur, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum eodem Patre et Spiritu sancto vivit et regnat [Col. 0115C] per omnia saecula saeculorum. Amen.

Cum autem descendisset Jesus de monte, secutae sunt eum turbae multae, et ecce leprosus veniens adorabat eum dicens: Domine, si vis, potes me mundare (Matth. VIII) .

Dominus ac Redemptor noster Jesus Christus perditum ab initio genus humanum salvare cupiens descendit de monte, quando descendens de excelso divinitatis suae ad ima se nostrae mortalitatis inclinavit, quando ut hominem redimeret, quem creavit, nostrae in se formam humanitatis suscipere non dubitavit. Per turbas multas, quae post hunc ejus descensum [Col. 0115D] eum sequebantur, turbae fidelium, turbae sanctae Ecclesiae designantur: quia quem primo sola Judaea postmodum collecta ad fidem Christi multitudo gentium sequebatur, quae propter praerogativam dilectionis, qua a Deo diligitur, turba multa non incongrue nominatur.

Duo aegri illi, qui tunc ad eum venerunt, duos populos, populum utique gentium et populum Judaeorum, figuraliter expresserunt. Nec injuste per leprosum populus gentium, idolorum cultura foedatus, figuratur; per paralyticum vero, qui in lecto jacebat, populus Judaeorum, qui vivens in desideriis et secundum desideria carnis, solam rerum temporalium prosperitatem quaesivit, dilexit et exspectavit: qui tunc quidem ex parte salvatus est, sed postea, hoc est in fine mundi, [Col. 0116A] quando plenitudo gentium introierit, plenius atque perfectius salvandus erit. Ut enim duo isti aegri sanarentur, hoc est ut gentes et Judaei per fidem ejus ab aeternae damnationis aegritudine liberarentur, propter hoc Unigenitus Dei de sinu aeterni Patris in hujus mortalitatis nostrae miseria descendit, propter hoc quidquid doloris erat et miseriae, praeter solum peccatum, in assumpta pro nobis humanitate degustare voluit.

Sed et in leproso isto, qui in campo sanatus est, homo saecularis intelligi potest, cui utique ostendere se sacerdotibus 136 et offerre munus quod praecepit Moyses praecipitur, quia per confessionem et satisfactionem debet sanari. Per paralyticum vero, qui jacet in lecto, hominem spiritalem non [Col. 0116B] inconvenienter intelligendum aestimo, qui quasi paralysi dissolutus tabescit, quando a fervore Dei intus deficit et tepescit.

Sed et in his duobus specialiter unumquemque hominem accipere possumus, quem mundat per gratiam suam Dominus ab exterioribus peccatis et interioribus. Vitia enim carnis, quae corpore homo exterius contrahit, sunt quasi lepra quaedam, quia carnem polluunt. Vitia vero mentis, quae per tepiditatem et ignaviam cordis contrahuntur, quasi paralysis quaedam sunt, per quam homo interior dissolvitur, et a Deo suo deficit. His breviter praemissis primo et modum curationis leprosi, et verba pensemus quibus vere homo peccator instruitur, quo ordine venire ad Deum debeat, qualiter optatae gratiam sanitatis, indulgentiam [Col. 0116C] videlicet peccatorum suorum consequi valeat.

Et ecce, inquit evangelista, leprosus veniens adorabat cum dicens: Domine, si vis, potes me mundare. Leprosus ad Deum venit, quando pollutus peccatis et vitiis peccator peccatorum suorum contagia recognoscere incipit. Abire enim a Deo est seipsum non cognoscere, sed dum magnitudinem peccatorum suorum perfecte considerat, et ob hoc perfecte coram Deo semetipsum incipit humiliare, hoc est vere venire et adorare. Nec praetereundum quod ait: Et ecce. Ecce, adverbium demonstrativum est, et mystice hoc nobis verbo demonstratur quod propter hoc solum unigenitus Dei Filius, Dominus et Salvator noster Jesus Christus de monte, hoc est de celsitudine [Col. 0116D] divinitatis suae, ad ima mortalitatis 137 nostrae descenderit, ut leprosus sanaretur, ut per adventum ejus in carne homo peccator liberaretur. Istud ecce adhuc durat, quia ex eo tempore quo homo fieri dignatus est pro homine, non erat tempus quo peccantibus et humiliter peccata sua cognoscentibus via salutis et gratiae non patuerit. Sed et usque in finem mundi istud ecce protelatur, quia qui venit ad redimendum, semper paratus est et erit ad ignoscendum. Hinc quid leprosus iste dixerit, audiamus:

Domine, inquit, si vis, potes me mundare. Oratio ista oratio est hominis vere poenitentis, et in vera humilitate seipsum cognoscentis. Et est quasi dicat: Domine, qui fecisti et redemisti me, potestatem tuam cognosco. Scio quia potes mundare. Quantacunque [Col. 0117A] sit lepra vitiorum meorum, non tibi impossibile est sanare me. Non de potestate, sed de voluntate tua dubito, quia, dum enormitatem scelerum meorum considero, ne velis nec velle debeas mundare me et sanare pertimesco. Potes, Domine, si vis; si vero non vis, rectum judicium tuum: non te, sed meipsum reprehendo. Iniquitates enim meae fecerunt; scelera et delicta mea, ut merito velle non debeas, misericordiae tuae obsistunt. Ergo, quia omnipotentiam majestatis tuae cognosco et credo, solum voluntatem tuam quaero, quia, si tantummodo vis, potestati tuae iniquitas mea cedit, sola voluntate tua lepra et colluvio scelerum meorum expiari valebit. Hanc humilem leprosi, humilem peccatoris sui precem Deus omnipotens non despicit, sed cum pius et [Col. 0117B] misericors sit, pie et misericorditer audit et exaudit, quemadmodum consequenter evangelista subjungit:

Et extendens, inquit, manum, tetigit eum, dicens: Volo, mundare. Manus Domini non extenta, sed intenta quodammodo est, quando permittit hominem post concupiscentias suas ire, voluptatibus et desideriis carnis suae servire. Manum vero extendit quando gratiam illam, ad quam ab aeterno hominem praescivit et praedestinavit, per operationem suam exterius in homine ostendit, hoc est quando virtutem continendi homini tribuit, quod est initium salutis aeternae, quae hic inchoatur, et in futura vita perficietur. Tangit eum, 138 quando per timorem suum visitat eum, quod peccata sua timere, et in peccatis suis sibimetipsi incipit displicere, ut qui [Col. 0117C] prius homo incontinens, homo peccator, homo carnalis erat, homo continens, homo justus, homo castus esse incipiat. Haec namque justa voluntas hominis facit ut voluntati hominis suam voluntatem Deus subjiciat. Respondet ergo, et dicit: Volo, mundare. Ac si dicat: Quia de possibilitate mea non dubitasti, sed solam voluntatem meam ad sanandam et curandam lepram criminum tuorum sufficere credidisti, volo quod vis, mundare quod vis.

Et confestim mundata est lepra ejus. Et bene dicit, confestim, quia mox, ut bonam voluntatem homini tribuit, hoc est cum tactum timore suo continentem eum facit, lepra ejus mundatur, ab omni criminum contagio invisibiliter intrinsecus expiatur. [Col. 0117D] Hanc divinae virtutis operationem sentiebat in se, qui dicebat: Dixi: Confitebor adversum me injustitiam meam Domino, et tu remisisti impietatem peccati mei (Psal. XXXI, 5) . Et alius propheta: Quacunque, inquit, hora conversus ingemueris, salvus eris (Ezech. XXXIII, 12) . Quia vero interna haec gratia, invisibilis ista mundatio ad plenam et perfectam salutem non sufficit, nisi mundatio exterior, mundatio utique corporis accedat, hoc est nisi eodem corpore quo peccata commisit, Deo amare poenitendo satisfaciat, recte, post mundatam lepram, subjunxit Jesus, et ait:

Vide, nemini dixeris. Vide, inquit, diligenter teipsum attendendo, vide in vera te humilitate custodiendo, vide ne gratiam, quae in te facta est, sic aliquando [Col. 0118A] dicas, ut tuis eam meritis attribuas, vel ascribas. Sed vade, et ostende te sacerdoti, et offer munus quod praecepit Moyses in testimonium illis. Vade, inquam, per coeptam mentis devotionem, ostende te sacerdoti per veram confessionem, offer munus per humilem corporis satisfactionem. Et bene adjecit: Quod praecepit Moyses in testimonium illis. Quia, dum veram et perfectam confessionem eodem corpore quo peccavit, constanter et incessanter laborando, Deo satisfacere pro peccatis suis non pigritatur, hoc est vere munus secundum praeceptum Moysi, secundum sacrae legis doctrinam oblatum, 139 quod est evidens secuturae in aeterna vita salvationis ejus testimonium. Sequitur:

Cum autem introisset Capharnaum, accessit ad [Col. 0118B] eum centurio, rogans et dicens. Per Capharnaum, quod villa consolationis interpretatur, spiritalis quaelibet conversatio apte figuratur, in qua, si recte homo vixerit, consolationem vitae aeternae invenire poterit. Capharnaum Dominus introit, quando hominem, quem salvare disposuit, spiritalis vitae conversationem introire facit. Quidquid enim boni homo fecerit, illius merito personae assignatur, qui illud per suam misericordiam in eo operatur.

Nec vacat a mysterio quod post introitum Domini in Capharnaum accessit ad eum centurio. Centurio dicitur, qui centum militibus praeest. Nec injuste per centenarium numerum, qui perfectus est, perfectio intelligi potest. Per spiritalis vitae propositum, quod significat Capharnaum, accessus quidam fit homini [Col. 0118C] ad Deum. Nam, qui male vivendo, crimina criminibus adjiciendo, longe ab eo recesserat, per spiritalis vitae laborem quotidie ei approximat. Fit etiam centurio, quando dono gratiae ipsius ad illam perfectionem profecerit, quod sicut corpore, sic etiam mente propter Deum derelinquit secundum evangelicum Domini praeceptum, quo dicit: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et sequere me (Matth. XIX, 21) . Sic, sic dum relictis omnibus ad solum illud quod est super omnia, internae videlicet dulcedinis Dei gratiam tendit, nec tamen nunc corporis, nec mentis fragilitate obsistente pro voto suo comprehendit, quasi in haec verba humiliter supplicando prorumpit:

[Col. 0118D] Domine, puer meus jacet paralyticus in domo, et male torquetur. Ac si dicat: Nosti, Domine, quia te solum super omnia diligo, ad internam illam dulcedinis tuae gratiam, qua diligentem refovere consuevisti animam, sitibundus anhelo. Sed puer meus, sensus et affectus meus, quia non virilis, sed puerilis est, jacet paralyticus in domo, jacet debilitatus et afflictus in corpore meo. Nunc enim debilitas carnis, nunc 140 tepiditas cordis detinet me, quod consurgere nequeo ad te. Nec hoc solummodo doleo, quod tuae divinae dulcedinis gratia careo, sed, quia succedentium sibi in corde meo noxiarum multitudo cogitationum quasi quaedam paralysis intus debilitat et dissolvit me, quod subsistere non valeo in te. Haec est tortura, qua male torquetur anima mea. Haec [Col. 0119A] sane oratio, oratio est hominis non carnalis, sed spiritalis, orationi praecedenti tanto sublimior, quanto Deo, utpote tota spiritalis, est vicinior, quae etiam nunquam sine effectu praeterit, quemadmodum consequenter evangelista ostendit, cum subjungit:

Et ait illi Jesus: Ego veniam, et curabo eum. Dicere Jesu est facere Jesu. Dicit, quando animae desiderium suum tribuit. Quid dicit? Ego veniam. Venit, dum desideranti se animae per visitantem dulcedinis suae gratiam se ostendit, ut, dum hic petitionis suae effectum promeretur, gratiae futurae beatitudinis, quam non momentanee, sed continue, non transeunter, sed aeternaliter cum ipso habitura erit, certificetur, testante apostolo Paulo, qui dicit: Qui dedit nobis pignus Spiritus (II Cor. I, 22) . Brevis [Col. 0119B] enim illa supernae visitationis gratia, quae raptim hic degustatur, pignus quoddam est gratiae illius, quae in futura vita homini sine fine reservatur. Hoc enim ostendit nobis Dominus, cum non praesentialiter dicit: Ego venio, sed: Ego veniam, et curabo eum. Est enim quasi dicat: Cum mortalis vitae miserias transieris, cum deposito carnis onere ex angustiis laboriosi hujus certaminis liberandus eris, ego veniam per divinitatis meae potentiam, ego te curabo, quia ab omni quam nunc pateris infirmitate mentis et corporis per memetipsum te sanabo. Ex hac ineffabili divinae collocutionis affabilitate, quae non corporis, sed cordis aure percipitur, ipse etiam homo cognoscere incipit quod ita sit quod ad plenam gratiae Dei dulcedinem in hac vita nunquam pervenire [Col. 0119C] possit. Unde respondet, et dicit:

141 Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. Ac si dicat: Indignus sum, Domine, quandiu tectum porto miserae hujus mortalitatis et ignorantiae, ut te, sicuti es, possim cognoscere, in te, in quo solo requies mea est, valeam, sicut desidero, requiescere. Sed tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. Dic tatum verbo, dic, obsecro, qui es Verbum Patris, ut submoto tecto ignorantiae hujus et mutabilitatis videre merear excellentiam divinae tuae majestatis. Nam ibi perfecte sanabitur puer meus, ubi tu ipse spiritus animae meae et corporis sanitas eris, qui sine corruptione mutabilitatis in electis tuis sine fine [Col. 0119D] manebis. Hujus, Domine, pietatis et gratiae indigno mihi peccatori tuo spem dedisti in multis et magnis miserationibus tuis, quas in me ostendisti.

Nam et ego homo sum sub potestate, habens sub me milites, et dico huic: Vade, et vadit; et alii [Cod. alio ]: Veni, et venit; et servo meo: Fac hoc, et facit. Sum quidem homo, non qualis aliquando eram, quando sine te et contra te vivebam, sed homo sub potestate, homo causa tui amoris portans jugum obedientiae, jugum spiritalis observantiae et districtionis; Habens sub me milites, quia sensus meos et affectus, qui aliquando supra me erant, dum adversum me et adversus salutem animae meae militabant, jam dono gratiae tuae ita sub me habeo quod ingerentes se cordi meo cogitationes noxias et inutiles, [Col. 0120A] vel etiam prava desideria et illicita, tua virtute recusare et repellere valeo. Et alii dico: Veni, et venit, quia cogitationibus vanis, desideriis malis cedentibus, spiritalibus ex tuae largitatis munere delectari valeo sensibus. Et dico servo meo: Fac hoc, et facit, quia corpus meum mihi subjicio, et in servitutem redigo, ne libertate noxia torpeat, sed per bona opera exercere se non pigeat. Haec sunt dona, Christe, gratiae tuae, de quibus meritis meis nihil attribuo, sed totum quod in me placitum voluntati tuae sentio, praevenienti et subsequenti gratiae humiliter ascribo.

Audiens autem Jesus miratus est, et sequentibus se dixit: Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel. Mirari Jesum est approbare et diligere [Col. 0120B] Jesum. Audiens inquit, 142 miratus est. Ipse enim auctor et magister humilitatis, verba, quae de vere humili corde prodeunt, libenter audit, speciali benignitate approbat, et diligit, quemadmodum manifestat evangelista, cum subjungit: Et sequentibus se dixit. Quinam sunt sequentes Dominum nisi multitudo sanctorum angelorum et electorum hominum? His omnibus commendat humilem suum Dominus. Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel. Per Israel, qui interpretatur vir videns Deum, apostatas angelos intelligere possumus, qui, quoniam ad videndam aeternaliter faciem Dei creati fuerunt, Israel non inconvenienter nominari possunt. Et est quasi dicat: Hanc incomparabilem fidei virtutem, quam mihi homo iste ex fragili conditus materia [Col. 0120C] exhibet et persolvit, qui in tam profunda cordis humilitate meae potestati, se submittit, ut quidquid unquam virtutis proprii corporis laboribus acquisivit, non sibi, sed nomini et gratiae meae totum attribuat, hanc inquam, fidem non inveni in Israel, in angelis meis, qui ingratos se mihi exhibuerunt, dum supra id quod facti sunt, contra me se extulerunt. Primus angelus meus, perfectus in decore a me creatus, contra me se extulit: Ponam, inquiens, super astra coeli solium meum, similis ero Altissimo (Isa. XIV, 14) . Homo iste totus subjectus voluntati meae se humiliat, me exaltat.

Amen dico vobis quod multi venient ab oriente et occidente, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob [Col. 0120D] in regno coelorum. Multi isti, qui ab oriente et occidente veniunt, electi intelligendi sunt, qui bene multi possunt dici, quia magni et honorabiles sunt in conspectu Dei. Hi ergo, qui ab oriente et occidente veniunt, id est in quibus lumen gratiae Dei oritur, et eadem adjuvante gratia peccata et vitia occidunt, recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum, quia cum fide, spe et charitate, quae trium horum patriarcharum nominibus designari videntur, coelestis regni haeredes efficientur. Filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores. Eosdem ergo per filios regni, quos et per Israel, malignos videlicet spiritus accipimus, qui ideo filii regni dicuntur, quia ad hoc creati erant, ut, si in humilitate et subjectione Dei 143 perstitissent, sine fine regni Dei [Col. 0121A] incolae esse debuissent. Qui, sicut modo in tenebras ejecti sunt interiores, quod videlicet ad lucem cognitionis et dilectionis Dei nunquam redire volunt, ita etiam in extremo magni judicii die in tenebras exteriores ejicientur, ubi aeternae damnationi subjacebunt, et in igne inexstinguibili perpetuo cruciandi erunt. Post expressam damnationem superborum spirituum, quae sit remuneratio humilium electorum, mystice designatur, cum protinus subinfertur:

Dixit autem Jesus centurioni: Vade, et sicut credidisti, fiat tibi. Haec sunt verba consolationis et gratiae, quae electus quisque, qui hic viriliter certaverit, in hora mortis suae audire meretur a Deo. Vade, inquit, ac si dicat: Vade, egredere de instabilitate mortalitatis hujus miserae, a convalle plorationis, [Col. 0121B] ingredere in locum exsultationis et laetitiae: Et sicut credidisti, fiat tibi. Totum quod de mea sperasti pietate mecum in mea aeternaliter habebis aeternitate. Post dulcem hanc divinae invitationis vocem, cum ex hujus vitae miseriis homo beatus exemptus fuerit, vere et perfecte implebitur quod subjunctum est:

Et sanatus est puer ex illa hora. Ex illa enim hora, qua electus quisque corpus corruptionis hujus deposuerit assumptus in aeternae claritatis lumen spiritus, quod est puer ejus, perpetua quadam sanitate a Deo in Deo ita stabilietur quod nunquam mutabitur, nunquam corrumpetur. Ad hujus sanitatis perpetuitatem perducat nos, qui infirmus factus est propter nos, Jesus Christus Dominus noster, qui [Col. 0121C] cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Ascendente Jesu in naviculam, secuti sunt eum discipuli ejus, et ecce motus magnus factus est in mari (Matth. VIII) .

Quia in singulis quibusque Evangeliorum verbis mysticum superabundare sensum evangelista praevidit, naviculam potius quam navim in praesenti ponere voluit, per quam humilis quaeque accipitur anima, quae in oculis suis parva quodammodo existit et despecta. Ad hanc secundum verborum qualitatem Jesum descendere convenientius nobis dici videretur [Col. 0121D] quam ascendere, cujus gratia ab arce Patris desuper descendit in cor hominis. Sed pulchre satis hoc loco Jesus ascendere dicitur, qui in subjecta sibi per bonam voluntatem anima varias virtutum ascensiones ponere quandoque dignabitur. Quo facto revera eum discipuli, id est sensus hominis sequuntur, dum divini timoris disciplina constricti a terrenis ad coelestia diriguntur. Et recte per discipulos, qui a discendo sunt dicti sensus accipi possunt humani, quoniam post felicem praedictae ascensionis gradum tam ad intelligendum quam ad audiendum verbum Dei capax admodum efficitur, qui prius nec fructuose audire, nec dulciter intelligere aliquid horum poterat. Sed quid haec beatitudinis conferant, evangelista continuo commemorat:

[Col. 0122A] Et ecce motus magnus factus est in nari. Per mare quoque amaricatum cor potest accipi, non ira nec odio, sive al is quibuslibet vitiis amaricatum, sed quod dulcis quodammodo amaritudo poenitentiae reddit amarum. Nam, dum quis vero poenitens quaeque sua ad memoriam revocat peccata, magnus iste motus in corde suo efficitur, dum non ex parte, sed totus intra se per compunctionem cordis commovetur. Hunc ergo felicem et magnum motum nullus efficere poterit in corde hominis, nisi ille solus magnus Dominus et laudabilis. In qua commotione navicula operitur fluctibus, ut dicitur in consequentibus:

145 Ita ut navicula operiretur fluctibus. Per fluctus istos inundantes designantur lachrymae vere [Col. 0122B] poenitentis animae, quae non frigido, sed ferventissimo cordis profluunt affectu, et acceptabiles admodum a divino suscipiuntur conspectu. Hos ergo fluctus Jonas propheta super se transisse agnovit, dum pro inobedientiae culpa poenitentiae ductus hujusmodi verba protulit: Fluctus tui super me transierunt, et ego dixi: Expulsus sum ab oculis tuis (Jon. II, 4.) Sic et nos, qui offensam Domini divina transgrediendo praecepta plerumque incurrimus, frequenter oportet dicere haec verba, juxta exemplum prophetae istius: Fluctus tui super me transierunt, et ego dixi: Expulsus sum ab oculis tuis. Quod est dicere: Super me, id est in superius meum, videlicet animam, fluctus tui, fluctus scilicet compunctionis transierunt, qui expulsum me ab oculis tuis jam [Col. 0122C] perfecte quodammodo agnoscere fecerunt. Nam nullus, expulsionem, imo et miseriam sui tam recte tamque clare intueri poterit, sicut in illa visitationis hora, dum hos super se fluctus transire promeruerit.

Sicut etiam, quod operitur, non videtur, sic nimirum peccata nostra licet omnia divinae majestati nuda sint et aperta, his tamen lacrymarum fluctibus abluta, quasi incognita apud illum erunt et operta. Unde per David dicitur: Beati, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. (Psal. XXXI, 1) . Quoniam originale peccatum nequaquam proprio reatu incurrimus, sed ex parentum natura contraximus, sine laboris nostri exercitio divina solummodo praeveniente gratia remissum est in [Col. 0122D] baptismo. At vero, dum ad maturam aetatem pervenimus, quia votum baptismi nostra, proh dolor! voluntate peccatis serviendo irritum fecimus, dignum est, ut unusquisque nostrum peccata, quae proprio arbitrio commisit, proprii etiam corporis labore per puram confessionem et dignam satisfactionem incessanter tegere contendat, et aequo moderaminis pondere tanta defleat amaritudine, quanta haec eadem se perpetrasse recordatur male dulci carnis delectatione. His igitur, quantum possibile est, jugiter insistenti nequaquam in consummatione vitae Dominus peccatum imputabit, quoniam quemadmodum qui materiali pro 146 Christo gladio succumbit, ab omni peccatorum sorde certissime per sanguinem ablutus liber coelum ingreditur, sic nimirum [Col. 0123A] et iste cujus caro hoc modo cum vitiis et concupiscentiis crucifigitur, sine dubio martyrum magnifica gloria perpetualiter, ut dignum est, in coelis coronabitur. Sequitur:

Ipse vero dormiebat. Quicunque his quae praelibavimus, vigilanter insistere laborant, et pia eadem laboris opera profunda cordis humilitate custodiunt, in ipsorum revera cordibus dormire, id est suaviter requiescere dignatur Dominus, ut per prophetam suum ipse pronuntiat dicens: Super quem requiescam nisi super humilem et quietum et trementem sermones meos? (Isa. LXVI, 2.) Nunc autem quia, sicut mali peccatum peccato adjicientes semper pejores efficiuntur, sic etiam electi de bono in melius quotidie proficientes meliores redduntur, [Col. 0123B] ut per Joannem dicitur: Qui in sordibus est sordescat adhuc, et qui sanctus est sanctificetur adhuc. (Apoc. XXII, 11.) Recte nunc evangelista haec subjungit verba:

Et accesserunt, et suscitaverunt eum. Quinam accedentes ad Jesum discipuli, nisi, quemadmodum in primordio lectionis praenotavimus, sensus sunt nostri, qui post dinumerata haec omnia magna ad Jesum confirmationis accedunt constantia? Quia, sicut per mala desideria ab illo receditur sic nimirum per bona ad ipsum feliciter acceditur. Quapropter nos ad eum per pia et sancta desideria, imo per bonam accedere oportet voluntatem, et per laudabilem suscitare operationem, per assiduam pulsare orationem dicentes: Domine, salva nos, perimus. [Col. 0123C] Ac si dicamus: Domine, salva nos, id est firmiter in nobis conserva magnum motum istum, delectabiles lacrymarum fluctus, suavissimam dormitionem tuam quia tam fragili circumdamur corpore, tam instabili fluctuamus corde, ut, nisi ex tua haec in nobis salventur gratia, citius ex nostra peribunt procul dubio inconstantia. Et aliter: Domine, salva nos, perimus, quia, etsi aliquid boni fecerimus, tantae imperfectionis esse cognoscimus, ut proinde salutem animarum minime consequi mereamur, nisi de tua specialiter pietatis providentia salvemur.

147. Et dicit eis: Quid timidi estis modicae fidei? Ac si dicat: Ideo timidi estis quia modicae fidei estis. Si modicae fidei non essetis, timere necesse non [Col. 0123D] haberetis. Nunc ergo quid modica sit fides, videamus. Trifariam enim fidei divisionem Dominum in Evangelio notasse legimus, minimam videlicet, et modicam, et magnam. Pro minima quippe fide discipulos suos quasi admonendo redarguit, dum hujuscemodi verbis alloquens eos ait: Nolite solliciti esse dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus? (Matth. VI, 32.) Pro modica vero fide Petrum supra mare ambulantem, sed valido irruente vento titubantem, increpavit dicens: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 21.) Magnam etenim fidem in muliere Chananaea laudavit, quae pro diutina Dominicae repulsionis tolerantia tandem ab ipso audire promeruit: O mulier, magna est fides tua, fiat tibi, sicut vis (Matth. XV, 28) .

[Col. 0124A] Minimam vero fidem saeculares quique habere dicuntur, quibus arduum nimis et omnino impossibile esse videtur solitam carnis voluptatem aliquando postponere, et laborem districtioris vitae pro redemptione animarum assumere: qui licet in Deum quodammodo credant, minimam tamen, ut diximus, fidem habere se operibus omnino affirmant. At vero qui spiritalis vitae culmen aggrediuntur, omnes pene pariter praedictam Petri fidem, id est modicam habere comprobantur, quia dum in primordio conversionis magna animi constantia adversa quaeque patienter tolerare proponunt, subito aliquibus tentationum ventis irruentibus, quemadmodum Petrus in mari titubando mergi coepit, sic et isti a proposita mentis stabilitate declinare incipiunt. Ad [Col. 0124B] haec vero si qua gratia tam divina quam humana accedit, statim inconsiderate cor extollitur, et sic de prosperis inanescunt, de adversis tepescunt, ita ut in his quae Dei sunt, quasi expertes et frigidi remaneant, in his quae ad proximum pertinent, amari et crudeles existant. Magna ergo fides est nec prosperis extolli, nec adversis frangi.

Sed quinam sunt qui magnam hanc fidem teneant, ut nec prosperis extollantur, nec adversis dejiciantur? Quis ad haec idoneus? Quis sapiens custodiet 148 haec? Paucorum vero est ista virtus. Sed licet nos infirmi et instabiles nullo modo ad haec idonei simus, tamen aliqui Deo adjuvante sunt qui tantae perfectionis existunt, ut haec custodiendo nec prosperis extollantur, nec adversis frangantur. Quicunque [Col. 0124C] est ergo qui tantae ac talis beatitudinis dignus efficitur, huic, quantum in hac corruptionis vita fieri valet, omnis procul dubio salus, omnis benedictio, prout vult, eveniet quemadmodum praedictae mulieri Chananae ipse auctor ait pietatis: Fiat tibi sicut vis. Sed quod tamen inter haec omnia, licet magna nimis et miranda, nullus perfectam in hac vita consequi salutem possit, manifeste evangelista innuit, qui magnam valde et memorabile illud tunc futurae resurrectionis subjungit, dicens:

Tunc surgens imperavit ventis et mari, et facta est tranquillitas magna. Tunc, id est transito ac finito hoc mortalitatis tempore salvati quique potenter ventis et mari poterunt imperare. Per mare quippe [Col. 0124D] cor nostrum intelligimus, per ventos septem dona Spiritus sancti accipiuntur. In universali namque mortuorum resurrectione dum electi perfecte ad vitam aeternam resurgunt tam anima quam corpore, imperatoria eis potestas traditur, quia sicut proprium est imperatorum ut quod verbo imperant, protinus opere impleatur, sic et isti magna virtutis potentia pro desiderio suo donis utuntur Spiritus sancti, quod nullo unquam labore obtinere poterant in hac vita positi. His itaque adeptis magna revera fiet tranquillitas mentis et corporis quia, licet perfecti tranquillitatem cum Christo plerumque in hoc saeculo habeant, magna tamen haec eadam nequaquam dici poterit, quam multiformis tentationum varietas toties interrumpit. In aeterna enim vita [Col. 0125A] magna nimis et admiranda fiet tranquillitas, ubi nec corporis fragilitas, nec hostis antiqui ulterius nocere poterit perversitas. Unde protinus evangelista subjungit:

Porro homines mirati sunt dicentes: Qualis est hic, quia ventis imperat et mari, et obediunt ei? Magna autem tunc et ineffabili laudis admiratione dicunt: Quantus et qualis est hic, 149 quam suavis, quam desiderabilis, de cujus dulcedinis magnitudine in mortali adhuc constituti carne, saepe saepius audivimus, sed nunquam talia qualia nunc oculis mentis et corporis, ipso propitiante, perspeximus. Cui venti et mare obediunt, mare scilicet cor nostrum, venti dona Spiritus sancti nam cor nostrum donis Spiritus sancti repletum perenniter obediet ei. [Col. 0125B] Ad hanc veram et stabilem vitae securitatem perducat nos Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

De quinque spiritualibus aetatibus animae.

In quinque Dominicis, quas ab illo tempore ex quo, qui aeternus erat, pro nobis temporalis fieri dignatus est, celebravimus, quinque aetates, infantiam, pueritiam, adolescentiam vel juventutem, senectutem, decrepitam aetatem satis congrue possumus accipere. In Deitate quippe sua Christus aetatem non habuit, sed aeternitatem. Ex quo autem, [Col. 0125C] qui aeternus erat, descendit a divinitate sua ad humanitatem vel temporalitatem, coepit cum humanitate habere aetatem, ut nos ab humanitate faceret ascendere ad divinitatis suae aeternitatem. Qui licet ad senectutem, et decrepitam aetatem non pervenerit, in ea tamen natura apparuit, in qua ei ad has aetates pervenire possibile esset. Sed quia per easdem quinque aetates unusquisque nostrum proficit in corpore, vellemus, si Deo donante possemus, ad spiritales interioris hominis aetates referre, quibus eoram Deo, ut eo digni inveniamur, debemus proficere.

Primam aetatem, quod est infantia, nominare poscumus notitiam Dei, quam efficit in anima bonum illud quod est doctrina Dei. Secundam aetatem, quod [Col. 0125D] est pueritia, nominare possumus obedientiam mandatorum Dei, quam perficit timor Dei. Tertiam aetatem, quae dicitur adolescentia vel juventus, verbi Dei praedicationem appellamus, quam parit bonum illud quod est amor Dei et proximi. Quartam aetatem 150 quae vocatur senectus, perfectam carnis et cordis munditiam, quam generat et producit bonorum operum exercitatio. Quintam, quod est decrepita aetas, nominare possumus plenam de mundo victoriam et coelestis vitae gloriam, quam format et efficit in nobis vera vitae perfectio. His quinque laudabilibus, et probatis animae aetatibus singula possumus aptare Evangelia et officia, in quibus ejusdem sensus elucet mysterium et congruentia.

[Col. 0126A] Pulchre autem, ut aestimo, prima aetas animae dicitur notitia Dei, quia dum homo adhuc est in ignorantia Dei et sui, est quodammodo quasi in infantiae aetate. Accedente autem doctrina Dei accedit et notitia Dei. Si enim doctrinae bonum non accesserit, etiam notitiae Dei et sui donum procul aberit. Ad hunc sensum ducit nos officium: Dum medium silentium tenerent omnia, et nox in suo cursu iter haberet, omnipotens Sermo tuus, Domine, de coelis a regalibus sedibus venit (Sap. XVIII, 14) . Quid est enim: Dum medium silentium tenerent omnia, nisi quod quasi in prima aetate infantiae homo est in silentio, dum est in ignorantia? Et haec ignorantia tandiu perseverat, donec omnipotens Sermo a regalibus sedibus veniat. Regales sedes bene dici possunt [Col. 0126B] corda bonorum praelatorum, quorum omnipotenti Sermone, qui de coelis venit, corda eorum visitantur, et a pristina caecitate liberantur. 151 Respondent, et concordant ad haec verba sancti Evangelii: Erant pater et mater Jesu admirantes super his quae dicebantur, et benedixit illis Simeon. Simeon enim significare potest praelatum, qui tunc benedicit, quando bonam et sanam exhortationis doctrinam emittit, qua audita, et cor penetrante et illustrante bene, anima electa et ad vitam praedestinata incipit valde admirari super his quae dicuntur. Quia vero, sicut diximus, notitia Dei per doctrinam praelatorum accedit, recte et congrue docet Oratio quomodo praelati pro teneriori et infirmiori aetate infantum suorum debeant orare. Et bene et optime pro infantibus [Col. 0126C] suis orant. Infans enim dicitur quasi non fans, quia non potest fari, et ideo quia infantes eorum nequeunt orare, studiose et assidue pro eis debent Deum Patrem implorare his verbis, dicendo: Omnipotens sempiterne Deus, dirige actus nostros in beneplacito tuo, ut in nomine dilecti Filii tui mereamur bonis operibus abundare. Quod idem est, ac si Deo Patri dicant: O Domine, qui nos ad hoc assumpsisti et elegisti, ut infantibus nostris, id est subditis nostris prospiciamus, dirige actus nostros in beneplacito tuo, ut tibi soli, non hominibus, placeant actus nostri, quatenus in nomine dilecti Filii tui, nos et subditi nostri, mereamur bonis operibus abundare, nos propter te illos docendo, illi pro amore tuo audiendo, nos et obaudiendo.

[Col. 0126D] Post hanc primam aetatem animae secunda aetas animae, quam obedientiam mandatorum Dei nominavimus, sequitur. Quam secundum aetatem efficit, et inchoat timor Dei. Ex doctrina enim Dei instructus et informatus donum timoris accipit, per quod timere Deum, et poenas gehennae praecavere, ac mortis horam attendere et expavescere incipit. Et ex hoc timore laudabili nascitur consequenter pervigil obedientia mandatorum Dei. Huic aetati recte Evangelium aptari potest: Cum factus esset Jesus annorum duodecim. Ubi de illo qui factus est nobis forma et speculum vivendi, dicitur quia descendit cum eis, et erat subditus illis. Quibus? Utique parentibus suis, quibus subdi et obedire adhuc puer non [Col. 0127A] refugit. Respicit ad hunc sensum missae officium, ubi ille, 152 qui de timore Dei transit ad obedientiam mandatorum Dei, sic canit dicens: In excelso throno vidi sedere virum, quem adorat multitudo angelorum psallentes in unum: Ecce, cujus imperii nomen est in aeternum. Puerorum est timere semper magistrum suum, quasi in excelso throno sedentem videre. Et ex hac comparatione electus quisque Dominum suum et Magistrum semper propter obedientiam mandatorum Dei debet pavere et timere. Quem adorat, hoc est quem veneratur multitudo angelorum, id est bonorum subditorum, psallentes in unum, scilicet unanimi concordia orantes, quatenus ita praesentis regiminis teneat imperium, ut quandoque nomen imperii ejus maneat in aeternum. Ad hanc [Col. 0127B] aetatem respicit Oratio, ubi post acceptam notitiam et obedientiam mandatorum Dei, quae nascitur ex timore Dei, non modo infantes, sed pueros suos paratos obedire mandatis Dei, praelati Domino Deo committunt, in Oratione sua dicentes: Vota quaesumus, Domine, supplicantis populi coelesti dono prosequere, ut et quae agenda sunt videant, et ad implenda quae viderint convalescant. Ac si ad Dominum dicant: O Domine, quia pueri nostri vota sua tibi jam offerunt, tu tibi supplicantes coelesti dono prosequere, ut et quae agenda sunt videant, hoc est ut mandata tua cognoscant, et eadem quae cognoverint, obediendo tibi fideliter et certatim, fac ut adimplere et perficere satagant.

Post has duas aetates tertia aetas, quod est adolescentia [Col. 0127C] vel juventus, quam nos verbi Dei praedicationem nominavimus, sequitur, quam bene et pulchre virtus illa, quod est amor Dei et proximi, efficit in anima et operatur. Qui enim notitiam Dei et obedientiam mandatorum Dei habuerit, pulchre ad tertiam aetatem, quod est adolescentia vel juventus, tendit quia sicut in adolescentia homo habilis est nuptiis, sic transcursis his duabus aetatibus homo aptus est, qui verbi Dei dispensationem accipere debeat. Qua verbi Dei praedicatione accepta necesse est ut virtus illa, quod est amor Dei et proximi, illum comitetur. Quia si verbi Dei praedicatio aliquem in subditis fructum ferat et faciat, dignum est ut hunc fructum solius Dei amor consolidet et perficiat, quia in verbi Dei 153 praedicatione [Col. 0127D] nihil praelatus quaerere vel desiderare debet, nisi solius Dei amorem et subditorum suorum aedificationem et salutem. Quia igitur in juventute et adolescentia aptus est homo nuptiis, congrue huic aetati Evangelium: Nuptiae factae sunt in Cana Galilaeae, in quo de nuptiis tractatur, aptari potest. In spiritalibus quippe nuptiis, quae per carnales designantur, spiritalis sponsus est praelatus, sponsa vero ejus congregatio sibi commissa, quam ei in verbi Dei praedicatione Christus desponsavit, et subarrhavit. Et quoniam valde congruit, et valde necessarium est, ut inter praelatum et subditum assidua pax, jugis dilectio perseveret, apte in Oratione dicimus: Omnipotens sempiterne Deus, qui coelestia [Col. 0128A] simul et terrena moderaris, supplicationes populi tui clementer exaudi, et pacem tuam nostris concede temporibus. Quid sunt coelestia, quaeve terrena, quae Deus omnipotens moderatur? Coelestia sunt, ut arbitror, praelati; terrena subditi. Vel coelestia superna et coelestia illa praedicatorum verba; terrena vero bona illa opera quae per coelestia verba praelatorum oriuntur et nascuntur in cordibus subditorum. Petimus itaque ut ille, qui moderatur coelestia et terrena pacem suam nostris concedat temporibus, id est ut inter praelatum et subditos pacem et concordiam faciat, quia etsi aliud quid inter eos emerserit, citius corrigetur, citius Deo adjuvante declinabitur, si tantum pax et dilectio continua inter eos habeatur. Nec discordat ab hoc sensu officium [Col. 0128B] missae: Omnis terra adoret te, Deus, et psallat tibi, psalmum dicat nomini tuo, Domine. Omnis terra quivis praelatus est et subditus, qui singuli Deum adorantes, nomini tuo altissimo gloriam dicent, et laudem dabunt. Quod vero additur in Graduali: Misit Dominus verbum suum, et sanavit eos, quid est nisi quod Dominus verbum suum mittit, quando ora praedicatorum ad sananda subditorum corda per verba exhortationis aperit? Quo verbo emisso bene sequitur versus: Confiteantur Domino misericordiae ejus, et mirabilia ejus filiis hominum. Quid est enim Domino confiteri, nisi post emissa praedicationis verba, bona et laudabilia operari?

154 Has tres aetates quarta aetas, quae senectus vocatur, subsequitur, per quam pulchra illa et laudabilis [Col. 0128C] aetas animae, quod est perfecta carnis et cordis munditia accipitur. Hanc pulchram et laudabilem animae aetatem virtus illa, quae est bonorum operum exercitatio, parit et perficit. Quae carnis et cordis munditia mystice in sequenti Evangelio: Cum descendisset Jesus de monte, denotatur, ubi leprosus mundatur, et paralyticus curatur. Carnis etenim immunditia non injuste immunditiae leprae comparatur, a qua liberatur homo, dum in corpore mundatur a malis operibus, et in corde a noxiis, vanis et superfluis cogitationibus, quod est paralysis, sanatur. Unde ut ab hac duplici cordis et corporis infirmitate liberemur, et cum bonorum operum exercitatione ad perfectam carnis et cordis perveniamus munditiam, superni adjutorii opem imploramus, [Col. 0128D] dicentes: Omnipotens sempiterne Deus, infirmitatem nostram propitius respice, atque ad protegendum nos dexteram tuae majestatis extende. Et satis digne Deum omnipotentem petimus, ut infirmitatem nostram respiciat quia hujus leprae infirmitas, id est malorum operum immunditia, et paralysis, id est noxiarum cogitationum superfluitas, nunquam a nobis fugatur, nisi ille nos propitius respiciat, atque ad protegendum ab his dexteram majestatis suae extendat.

Quarta autem hac aetate feliciter transcursa quinta aetas, quod est decrepita, ponitur. Per quam aetatem aetas animae, quam nos plenam de mundo victoriam et coelestis vitae introitum nominavimus, accipi potest. [Col. 0129A] Hanc praedicabilem aetatem efficit et perficit vitae perfectio, et in hac aetate motus omnes sedantur; ventis et mari surgens Dominus imperat, fitque tranquillitas magna. In morte denique beatorum motus omnes vitiorum sedantur, venti contrarii tentationum, surgente et jubente Domino, fugantur, et quicunque per has aetates animae eo quo diximus ordine profecerit, plenam post hanc vitam de mundo victoriam capiet, et in coelestibus gloriam perpetuo possidebit. Et quia hora mortis terribilis est et metuenda, ubi durus cum malignis hostibus conflictus est habendus, satis terribiliter Oratio sonat, in qua, ut ab horrore et fallaciis immundorum 155 spirituum liberemur, sic oramus dicentes: Deus, qui nos in tantis periculis constitutos pro humana [Col. 0129B] scis fragilitate non posse subsistere, da nobis salutem mentis et corporis, ut ea quae pro peccatis nostris patimur, te adjuvante vincamus. Oramus denique ut poena et acerbitas timoris, quae tunc in morte imminet, fiat causa purgationis nostrae, ut examinati et purgati per imminentem mortis timorem, liberi et securi perveniamus ad supernae pacis visionem. Ac si dicamus: O Domine, quia in tantis tunc periculis constitutos pro humana scis fragilitate non posse subsistere, tu qui summe bonus es, da nobis salutem mentis et corporis, ut ea quae pro peccatis nostris patimur, ita te adjuvante vincamus, quatenus coelestis vitae introitum mereamur. Igitur quoniam omnes electi in fine mortis et post exitum vitae sedatis vitiorum motibus, quiescentibus tentationum [Col. 0129C] ventis, plenam de mundo victoriam capere, et in coelestibus gloriam perennem possidere debent, bene et congrue angelorum exsultatio, quae de electorum fit remuneratione, in tota hodierni officii excellentia denotatur, ubi in Introitu cantatur: Adorate Deum omnes angeli ejus, audivit et laetata est Sion, et exsultaverunt filiae Judae. Nostra quippe redemptio angelorum est adoratio et exsultatio. Non enim solummodo pro sua confirmatione, qua eos Deus Pater, ne peccare possent, stabilivit et roboravit, laudant et adorant Deum, sed propterea dulcius et devotius quodammodo Deum adorant et glorificant, quod nos concives suos receperunt, et ad eamdem gloriam, quam ipsi habent, nos pervenisse vident. [Col. 0129D] In hac autem angelorum adoratione, et congratulatione quid factura est electorum multitudo? Sequitur: Audivit, et laetata est Sion. Audita enim admirabili angelorum exsultatione et laude, quam de illorum habent salvatione et redemptione, Sion illa sancta, id est multitudo sanctorum Deum speculantium laetatur et congratulatur. Sed et filiae Judae ibi exsultabunt, omnes dico illi qui nunc per bonam confessionem fidei Deo se proximos in hoc mundo fecerunt.

Sed notandum quid sit quod officium istud ad duo Evangelia canitur. 156 Primo ad illud, ubi descendente Jesu de monte leprosus mundatur, et centurionis servus curatur; deinde iterum ad illud, quando ascendit in naviculam, et motus magnus [Col. 0130A] factus est in mari, ubi ipse demum surgens imperat ventis et mari, factaque est tranquillitas magna. Videtur mihi quia Dominicam quartam ad quartam aetatem animae, quod est perfecta carnis et cordis munditia, pertinere diximus, quod homo ille qui ad perfectam carnis et cordis munditiam pervenerit, ibi canat in spe quod nondum accepit in re. Semper enim debemus habere in spe quod recepturi sumus quandoque in re. Nam si prius non habuerimus in spe, nunquam accipiemus in re. In quarta itaque aetate animae, perfecta scilicet carnis et cordis munditia, nunc officium istud cantamus in spe cum autem quinta aetas animae, quod est plena de mundo victoria et coelestis vitae gloria advenerit, tunc vere missam hanc cantabimus in re, quia percipietur [Col. 0130B] in re quod modo habemus in spe. Ibi qualis praelatorum et subditorum peccatorum, sed conversorum, futura sit gloria, post Introitum Gradualis denuntiant verba: Timebunt gentes nomen tuum, Domine, et omnes reges terrae gloriam tuam. In regibus praelati, per gentes subditi, sive per gentes peccatores, qui aliquando gentiliter vixerunt, et per poenitentiam salvati sunt, per reges, qui seipsos in hoc mundo bene regere noverunt, possunt accipi. Hi omnes nomen Domini, non servili, sed filialis dilectionis timore in coelestis vitae gloria timebunt.

Et quoniam hic in praesenti vita, Sion id est multitudinem sanctorum Dominus aedificavit per verbi sui praedicationem, et sanctarum virtutum operationem, [Col. 0130C] bene sequitur versus: Quoniam aedificavit Dominus Sion, et videbitur in majestate sua, quia ibi ab omnibus videbitur in majestate sua. Erit illic laus et jubilatio in sempiterna saecula, quemadmodum sequens innuit Alleluia: Laudate, inquiens, Deum omnes angeli ejus, laudate eum omnes virtutes ejus. Laudant quippe eum angeli ejus, laudant et virtutes ejus, sanctae videlicet electorum animae, quae non sua, sed sola illius virtute tantae beatitudinis consortes fieri meruerunt. Quorum gloriam superna 157 illa angelorum agmina intuentes quid, rogo, aliud agent quam quod Offertorii sequentia habent? Dextera, inquiunt, Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me: nvn moriar, sed vivam, et narrabo [Col. 0130D] opera Domini. Intuentes etenim sanctorum opera Dominum Deum et meriti auctorem, et praemii datorem laudibus attollunt ei, qui fecit virtutem, totum ascribunt dicentes: Dextera Domini fecit virtutem. Sed felix illa sanctorum multitudo humilia de se sentiens quasi suis respondet concivibus, sicut subjungitur: Dextera Domini exaltavit me. Ac si dicant: Non nostri operis magnificentia ad tanta nos honoris et gloriae provexit insignia, sed sola omnipotentis Dei dextera nos exaltavit, quae totum exhibuit, quidquid in opere fecimus magnum, quidquid in remuneratione accepimus dignum, et ideo per saecula viventes non nostra, sed illius opera narrabimus.

In his omnibus, in hac divini timoris excellentia [Col. 0131A] vere implebuntur verba Communionis, quae sequuntur: Mirabantur omnes de his quae procedebant de ore Dei. Quaenam sunt, quae ibi procedunt de ore Dei. Mira sunt, dulcia sunt, ineffabilia sunt. Nonne, cum procedit de ore ejus vox illa dulcis: Venite, inquiens, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est a Patre meo, non mirabuntur? Mirantur plane quia percipient majora, perspicient excellentiora, quam hic eis per sacra eloquia sunt annuntiata. Sed et tunc de his quae procedunt de ore Dei, mirantur, cum in omnem plenitudinem scientiae Dei introducti, arcana verba, quae non licet homini loqui, de ore Dei audire merentur, et tunc bene transcursis et consummatis quinque aetatibus animae ab humanitate ascendunt ad divinitatis aeternitatem. Ad quae bona [Col. 0131B] nos perducat, qui vivit, et regnat per infinita saecula saeculorum. Amen!

Simile est regnum coelorum homini patrifamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam (Matth. XX) .

In hac lectione evangelica tres vocatorum ordines aeterna Dei distinguit sapientia, quorum primus est innocentium, ultimus poenitentium, medius vero obedientium. Sed qualiter prima innocentium fiat vocatio ex praesentis hujus lectionis videamus exordio.

Simile est, inquit evangelista, regnum coelorum homini patrifamilias. Regni coelorum nomine hoc in loco fidelem quamlibet animam possumus accipere, [Col. 0131C] quam summus ille Pater familias, Deus scilicet et homo similem quodammodo sibi efficit, quando haec quae sequuntur, invisibiliter in ea operari incipit.

Qui exiit, inquit evangelista, primo mane conducere operarios in vineam suam. Possumus in primo mane infantiam sive pueritiam hominis accipere. Exire itaque quasi in primo mane Dominus dicitur, quando in ipsis puerilibus annis hominem, huic mundo sublatum, ad se in vineam suam colligit, ne mundana conversatione commaculetur, sed ut in spiritali vita, quae per vineam accipitur, innocenti Deo innocenter et simpliciter adhaereat et famuletur. Sed notandum quid sit conducere operarios in vineam. Omnipotens itaque majestas, cui nec voluntas salvandi peccatores deest, nec potestas, vult ipsum quem salvat [Col. 0131D] hominem, in salvando habere ceoperatorem, non quod ipse per se quod vult perficere nequeat, sed ut meritum spontanea sibi mente cooperantis gloriosius remunerare valeat. Eapropter istud conducere Dei et hominis est commune. Nam ipsius est nos misericorditer praevenire, nostrum vero praevenienti devote obedire. Sed quia isti qui in 159 primo mane vocantur, infantes scilicet et pueri, ipsa puerili aetate praepediente, hac voluntaria devotione cooperari Deo nesciunt, sed totum quod cum eis agitur, quasi nescientibus illis et nolentibus agitur, recte illis convenit, quod in sequentibus dicitur:

Conventione autem facta ex denario diurno misit ecs in vineam. Quaedam itaque disjunctio inter Deum [Col. 0132A] et hominem est ab initio, propter originale videlicet peccatum, pro quo omnis homo tandiu a Creatore suo separatur, donec per Spiritum sanctum in baptismate regenerari mereatur. Ibi sane originali abolito crimine ex denario diurno vera et familiaris inter Deum et hominem fit conventio. In denario quippe, in quo imago regis describitur, recepta per innocentiam imago Dei non incongrue exprimitur. Quae digne satis et juste diurnus denarius potest appellari quia quandiu homo in peccatis est, quasi in nocturnis tenebris dicitur versari. Exutus vero in baptismate a peccatorum nocte, mox ut hunc, quem diximus, diurnum denarium acceperit, mox, inquam, ut ad veram imaginem Dei per innocentiam redierit, quasi in die manere dicitur, et in die tali, a quo quidquid [Col. 0132B] boni, quidquid aeternae salutis est, inchoatur et perficitur. Haec est revera jucunda et desiderabilis illa Dei et hominum conventio, qua facta continuo in vineam Domini mittuntur quando aut per fidem, quam in baptismate professi sunt, sanctae Ecclesiae incorporantur, aut etiam in ipsa adhuc puerili aetate per manus parentum sanctae et spiritalis vitae locum perpetuo militaturi Domino inducuntur. Sed praemisso primo vocatorum ordine, quod sunt innocentes, videamus etiam, qualiter continuo subjungatur vocatio illorum quos diximus obedientes.

Et egressus circa horam tertiam. In hora tertia adolescentia hominis est accipienda. Quae cum semper prona sit in malum, secundum hunc Domini egressum omnino habet necessarium. Nam qualem gratiae [Col. 0132C] et salutis fructum ex hac secunda ejus egressione salvandi quique consequantur, ex sequenti verborum ordine declaratur quo dicitur: Vidit alios stantes otiosos in foro, et illis dixit. Videre Dei est misereri Dei, dicere ejus est vocare ipsius. Videt namque illos, et 160 videndo miseretur, quia alios per peccati crimen factos conspicit, quam ipse eos per baptismi sacramenta fecerit. Videt etiam eos stantes in foro, otiosos, videlicet ab omni opere bono. Per forum etenim, in quo quaeque carni delectabilia coemuntur, carnalia non incongrue desideria exprimuntur. Sed quia, teste Scriptura, in desideriis est omnis otiosus (Prov. XXI, 25) , recte qui circa horam tertiam vocantur, stare in foro memorantur quia elata cordis cervice contra Deum erecti, sub potenti [Col. 0132D] manu ejus neque volunt neque sciunt humiliari. Sed pius tamen et misericors Dominus nequaquam quasi despiciendo eos praeterit, sed quos occulto miserationis suae oculo videre dignatur, hos etiam per internae inspirationis suae vocat gratiam: Ite et vos, inquiens, in vineam meam. Sed quia durum valde est et difficile ut carnem suam carnisque voluptates homo despiciat, et divinae corde et corpore servituti se subjiciat, futurum laborem per subsequentis praemii lenire dignatus est promissionem. Quod justum fuerit, inquit, dabo vobis. Ac si dicat: Si sponte venitis, si voluntaria cordis devotione vocanti obeditis, quod justum fuerit, dabo vobis. Sed quid est justum istud, quod aeterna veritas his mediis, scilicet obedientibus, [Col. 0133A] dandum promittit, cum in prima et in ultima vocatione nil de subsecutura praemii justitia adjecerit? Illi sane, qui in primo mane et in undecima hora in spiritalis conversationis vineam vocantur, quodammodo nulla sui justitia, sed quasi sola bonitate et misericordia Dei salvantur, cum primi, id est innocentes, non propriae voluntatis arbitrio, sed ex parentum praecepto vineam Domini intraverint, ultimi vero quasi ad decrepitam usque aetatem in peccatis perseverantes peccare tandem desierint, cum peccare amplius nequiverint. Eapropter quod his duobus per misericordiam, istis mediis quodammodo datur per justitiam. Nam justitia illorum apud Altissimum est voluntaria confessio peccatorum. Hanc nimirum spontaneam propriae voluntatis deliberationem, [Col. 0133B] quia super omnia in operario suo Dominus quaerit et diligit, recte vocationi horum laeta hujusmodi promissionis verba subjunxit: Quod justum fuerit, dabo vobis. Ac si dicat: Mea, imo et vestra hoc exigit 161 justitia, vos, qui respectu meae dulcedinis dulcia praesentis vitae gaudia sponte reliquistis, et in praesenti consolatione mea sublevari, et in futuro aeternaliter mecum gloriari. Sic, sic coelestis ille Paterfamilias dum invisibili inspirationis suae lingua hominem intrinsecus alloquitur, fit miro modo, quod in sequentibus dicitur: Illi autem abierunt. Abeunt quidem, quando de carnali vita ad spiritalem transeunt, dum laeto corde et corpore soli Deo in sancta conversatione operari incipiunt.

Iterum autem exiit circa sextam et horam nonam, [Col. 0133C] et fecit similiter. Dominico isto circa sextam et horam nonam exitu laudabilis ille et salubris peccatorum exitus designatur, quem in provectioribus adhuc aetatibus, juventute scilicet et senectute, quas per sextam et nonam accipimus, idem misericors Dominus misericorditer operatur. Sed licet evangelista taceat, quibus verbis, aut quo in loco haec facta sit vocatio, ex eo tamen, quod similiter eum fecisse asserit, dubium non est quin istos, sicut et priores, stantes in foro invenerit. Et haec satis convenienter ad eos referri poterunt, qui in juventute aut senectute sua in vineam Domini vocantur, cum et illi absque dubio spiritaliter in eodem foro stare videantur. Stare quidem illorum in foro est, eodem [Col. 0133D] forensi carnalium desideriorum strepitu inquietari, utpote qui ab ipsius adolescentiae temporibus usque ad decrepitam aetatem perdurans tam nolentes quam volentes impugnare videtur. Attamen qui sponte sua de hoc eodem foro exeunt, sive in juvenili sive in senili sint aetate, eadem remunerationis gratia, quam superioribus pollicetur, pius et misericors Dominus nequaquam eos privabit. Sunt autem nonnulli, qui nec ipso senili aetate voci vocantis Domini obsequuntur, sed tanto securius peccata peccatis adjiciunt, quanto diutius male vivendo, Deo et sibimetipsis inutiles exstiterunt. Horum tamen quam plurimos benignus amator hominum perire non patitur, sed quasi et ipsorum in vinea sua operam desiderans eos vocat, quatenus per hoc [Col. 0134A] salvandi illos occasionem invenire valeat. Unde et sequitur:

162 Circa undecimam exiit, et invenit alios stantes, et dicit illis: Quid hic statis tota die otiosi? Per undecimam horam, in qua decrepita aetas hominis intelligitur, illi non incongrue videntur exprimi, qui gravia quaeque et morti obnoxia crimina commiserunt, et in illis per malam consuetudinem quasi decrepiti facti omne virile robur mentis amiserunt. Sed tunc quasi circa undecimam horam misericorditer Dominus exit, dum eis qui taliter, ut diximus, in peccatis inveterati sunt, per occultae miserationis suae gratiam tribuit, ut semetipsos recognoscentes tandemque finem vitiis et concupiscentiis imponentes, feliciter ex eis exeant, et postposito lethali otio [Col. 0134B] ad eum, a quo stando, hoc est superbe vivendo recesserant, per humilem poenitentiae satisfactionem redire non differant. Mox igitur, ut hoc modo Dominus in eis et ipsi in Domino exierint, subsequentis Dominicae increpationis verba utiliter audire poterunt: Quid hic statis tota die otiosi? Hoc sane quasi tunc homini Deus dicit, cum ipse homo per aspirantem Dei gratiam tactus dolore intrinsecus, omnes dies suos et annos in amaritudine animae suae recogitare incipit, quia tunc revera auribus aeterni Judicis frequenter haec eadem verba gemebunda cordis voce ingerit: Quid hic statis tota die otiosi? Ac si humiliter confitendo soli Domino dicat: Fateor, Domine, et non nego, me miserum cum singulis sensibus meis tota die, toto, inquam, tempore vitae meae contra [Col. 0134C] te male superbiendo hic stetisse.

Hic namque quasi pro praesenti ponitur, et ideo in eodem verbo praesentium delectatio rerum non inconvenienter accipitur. Et quid aliud veri poenitentes plangunt ac deflent, nisi quod tota die hic otiosi steterint, quod in cunctis actibus suis temporalia potius quam futura gaudia quaesierint? Verum, inquiunt, verum est, Domine, quia lethali carnalium hactenus voluptatum otio dediti, nullum debitum tibi, Creatori nostro, impendere curavimus obsequium. Sed unde, miserator Domine, unde nobis tam inaudita delectatio carnalis illecebrae? Eo pro certo quia nemo nos conduxit. Nemo, inquam, id est non 163 homo nos conduxit, quia non humanae carnis infirmitas, sed incomparabilis elati cordis malignitas ad [Col. 0134D] tot et tanta flagitia nos perduxit. Neque enim humano peccato cecidimus, sed diabolica superbia seducti sumus. Nam humanum fuit peccasse, diabolicum est hucusque in peccatis nos perseverasse. Sic quoque illis stantibus, sic in auribus aeternae misericordiae miserias suas jugiter recensentibus, tandem voce Dominica dicitur eis intrinsecus:

Ite et vos in vineam. Ire itaque eos in vineam jubet, dum tam perfectam carnalium desideriorum abrenuntiationem illis inspirat, ut pro scelere habeant, si quando vel cogitatione ad ea redire debeant. Sed quid est hoc, quod hi novissimi, de quibus jam diximus, ad culturam vineae Domini vocantur, et tamen non dicitur, quale expendendi in ea [Col. 0135A] laboris praemium consequantur? Nihil verius, ut aestimo, per hoc nobis innuitur, quam quod in cordibus vere humilium et humiliter poenitentium adhuc invisibiliter agitur, qui cum modis omnibus, quibus potuerint, divinam sibi clementiam reconciliare laborarint, nil tamen de futura laborum suorum remuneratione cogitant, pro magno ducentes, si poenales inferni cruciatus miserante Deo tandem evadere valeant. Talis nimirum est ultimus ordo vocatorum, ordo scilicet poenitentium, qui cum duobus supradictis innocentium, videlicet et obedientium ordinibus adjunctus fuerit, electa vinea Domini Sabaoth digne appellari poterit, in qua dulcia divini vini quotidie miscentur pocula, quae coelesti Patrifamilias dulcia haustu videntur et delectabilia. Verumtamen [Col. 0135B] quod nulla vinea Dei tam electa, nulla, inquam, congregatio justorum inveniatur tam perfecta quin interdum mane, interdum etiam sero patiatur, manifeste sequentibus sancti Evangelii verbis declaratur:

Cum autem sero factum esset, dixit Dominus vineae procuratori suo: Voca operarios. Mane quippe electi Dei habent, quandiu per exercitationem justitiae in spiritalis lumine fervoris inconcusse manent. Sed 164 dulce illud mane quasi in vesperam vertitur, dum lumen rectitudinis umbra tentationis sequitur. Has itaque variae mutationis vices Moyses innuit, ubi dicit: Factumque est vespere et mane dies unus (Gen. I, 5) . In hujus sane mutabilitatis dispendio tandiu omnis humana ingemiscit conditio, donec, [Col. 0135C] summum illud mane oriatur, in quo, fugata omni mortalitatis umbra, visurum seipsum lucis auctorem Psalmista gloriatur: Mane, inquiens, astabo tibi et videbo (Psal. V, 4) .

Sed interim tamen, dum illud mane differtur, nequaquam suos miserator Dominus sic in hujus mortalitatis derelinquit caligine, quin septiformis Spiritus sui plerumque eos illustret et consoletur lumine. Ipse est enim Dominicae procurator vineae, ipse est, cujus inspiratione laborantes in ea operarii Domini vocantur, cujus igne peccatorum vespere depulso jam jamque lassi suaviter intrinsecus recreantur.

Possumus etiam per eumdem supradictum Domini procuratorem bonum quemlibet super vineam Domini constitutum accipere praedicatorem, per quem [Col. 0135D] operarios suos Dominus jubet vocari, hoc est, assiduo praedicationis ejus verbo ad instantiam divini operis sollicite exhortari. Voca, inquit, operarios, et redde illis mercedem. Ac si dicat: Cernis ferventem solem justitiae in tuorum cordibus subditorum occubuisse, cernis eos a fervore divinae charitatis ad umbram interni frigoris decidisse?

Sed voca eos, clama, inquam, ne cesses, quatenus assiduo praedicationis tuae et exhortationis clamore expergefacti intrinsecus recalescant, et ad requirendam mercedem suam, mea videlicet dulcedinis gratiam, quam amiserunt, solito more suo, te vocante, inardescant. Nam per hoc quod dicit: Redde illis mercedem, satis ostendit quod eamdem aliquando [Col. 0136A] mercedem habuerint, sed jam ex torpore subrepentis negligentiae habere desierint.

Quo autem modo, vel quo ordine jam dicta vocatio ad corda subditorum fieri debeat, idem Dominus vineae 165 dilecto procuratori suo sequentia verba insinuat: Incipiens, inquit, a novissimis usque ad primos. Debet sane Dominici gregis procurator a novissimis, id est a peccatis incipere debet, inquam, in subjectis sibi personis, primum peccata et vitia constanter damnando increpare, et sic usque ad primos hoc est ad virtutum exhortationem ascendendo, ad amissam divini fervoris constantiam incessanter eos provocare. Tali siquidem ordine doctrinae suae verba, eo moderante, spiritalis tandem merces illa Dominicae cultoribus vineae reddetur, quae in sequentibus [Col. 0136B] spiritaliter designari videtur.

Cum autem venissent, inquit evangelista, qui circa undecimam horam venerant. Venit quippe homo, cum seipsum invenit. Et recte, qui circa undecimam horam venerant, humiles scilicet et poenitentes, quasi tunc venire dicuntur, dum corde et corpore coelestibus intenti doctrinis, ex verbo Dei, quod audiunt, recte semetipsos cognoscendo intrinsecus inveniunt. Sic nimirum a se apud se inventi, dum nil praeter peccata se habere conspiciunt, divina superveniente misericordia, singulos, de quibus evangelista dicit, denarios accipiunt. Et acceperunt, inquit, singulos denarios. Sed quid est quod dicitur: Acceperunt singulos denarios? cum juxta communem locutionis modum convenientius posset dici: [Col. 0136C] Acceperunt singuli denarium. Singulos itaque denarios accipere est singula peccata cognoscere, et pro singulis peccatis poenitentiam agere, et per veram poenitentiam ad veram redire innocentiam, quod est imago Dei.

Venientes autem primi arbitrati sunt quod plus essent accepturi. Primi quoque, id est innocentes, cum conversos peccatores tantam ex auditu verbi Dei compunctionis gratiam accepisse conspiciunt, veniunt et ipsi, aestimantes quod plus illis sint accepturi. Plus istud quod illi primi ex melliflua praedicatoris doctrina se accepturos esse credunt, est suavissima compunctio amoris, cui longe minor, longe inferior est laboriosa compunctio timoris. Semper enim desiderantes, semper ad hoc sunt spectantes, [Col. 0136D] si inter verba exhortationis 166 aliquid tale de coelestibus audire mereantur, unde in amorem coelestium gaudiorum animus eorum validius inardescat et praesens mundus et concupiscentia ejus magis ac magis in cordibus eorum arescat. Sed plerumque contingit ut, dum irriguum superius accipere desiderant, vix ultimum irriguum inferius consequi valeant. Nam, dum desiderabili compunctione, ex solo appetitu supernorum emanante, irrigari cupiunt, vix interdum lacrymas, quibus quotidiano defleant excessus, inveniunt. Unde et sequitur: Acceperunt autem et ipsi singulos denarios. Accipiunt sane illi singulos denarios sicut et novissimi, dum singulas suas negligentias cognoscentes tandem in lacrymas [Col. 0137A] erumpunt, tantoque fiunt humiliores, quanto ad consequendum quod desiderant se vident infirmiores. Unde sequitur:

Et accipientes murmurabant adversus patremfamilias dicentes: Hi novissimi una hora fecerunt, et pares illos nobis fecisti, qui portavimus pondus diei et aestus? Murmur dicitur illud, cum homo aliquid molestiae vel indignationis in occulto patitur cordis, quod apertis non audet, aut non valet proferre verbis. Et recte per hoc tale murmur occultus dolor cordis accipitur, quo isti primi post agnitam stabilem poenitentium in timore Dei constantiam intrinsecus afflicti cruciantur, non quod illis pro collata divinitus misericordia invideant, sed quia ex sui torporis et negligentiae reatu internae dulcedinis sapore se [Col. 0137B] privatos esse considerant. Hi novissimi, inquiunt, una hora fecerunt, et pares nobis illos fecisti? Pares nobis, Domine, illos fecisti in donis. Nam quod habemus nos per innocentiam, illi quasi unius hora momenti per humilem, te donante, consecuti sunt poenitentiam. Et juste, Domine, nostram et illorum judicasti causam. Nam sunt novissimi, novi scilicet per poenitentiam, novissimi autem per humilitatem. Nos vero sumus, qui portavimus pondus diei et aestus, quia nec in prosperis humiles, nec in adversis fuimus patientes. Sive enim prosperitas arrideret, sive adversitas immineret, totum grave pondus animarum nostrarum erat, quia miserabiliter, ne ad te levarentur, deprimebat.

167 Et respondit uni eorum et dixit: Amice, non facio [Col. 0137C] tibi injuriam. Nonne ex denario convenisti mecum? Tolle quod tuum est, et vade. Cuncti qui coeleste colloquium requirunt, quandiu multa cogitantes multi sunt et multiplices, unum quod medullitus ambiunt, divinitatis verbum non capiunt. At si eorum intentio tota fuerit unita cum Domino, jam uni eorum spiritui suaviter Conditoris sermo blanditur: Amice, inquiens, non facio tibi injuriam. Amice, quem familiaris instantia obsequii adeo notum, quem vitae et conversationis integritate sic habeo probatum, ut tam justitiae quam misericordiae meae censura exigat a me amici nomine honorare te, non tibi injuriam facio, nec quidquam ex his, quae tibi debentur, subtraho. Ego enim, cujus omnia [Col. 0137D] in fide sunt opera, te, in cujus admodum mihi complacuit amicitia, denario ex quo mecum convenisti non privabo, quia quaesitae compunctionis donum nunc, prout expedit, interdum, prout tui votum expetit, misericorditer praestabo. At si in munere optas fieri ditior, utpote qui in obsequio exstiteris devotior, tolle quod tuum est, et vade. Ac si dicat: Quidquid aut in virtutibus mentis, aut virtuosis operibus corporis vales, non tuum est, sed meum. Ex me enim habes quidquid habes. Sed si ad illud meum aliquid de tuo admiscuisti, hoc est si ex eo quod in te gratia mea operata est, tuis viribus, tuae laudi aliquid attribuisti, tolle tuum, dimitte meum, aufer abs te funditus quidquid elationis inanis tibi gloriae indidit appetitus; quod habes ex [Col. 0138A] me, mihi soli humiliter attribue, et vade de virtute in virtutem proficiens, de bonis ad optima progrediens, ut is qui puritatis fons, incorruptionis est summa, jam tibi conformato per omnia sibi nil subtrahendum censeat de dulcedine sua.

Volo autem et huic novissimo dare sicut et tibi. Aut non licet mihi quod volo facere? An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum? Volo, inquam, extremo huic et humili idem pietatis beneficium, eamdem visitationis intimae gratiam praestare quam et tibi. Dives enim sum et locuples, utpote coelum et terram adimplens. Et totum 168 mihi quod volo licet facere quia subest, cum voluero, posse. Sed infirmus tuae mortalitatis oculus ad plenum nequit scrutari quam sint inaestimabiles meae bonitatis thesauri, [Col. 0138B] ut qui justis bona data dare consueverim pro eorum justitiae merito, eadem minus dignis praestare maluerim pro solo miserationis meae debito. Nequam hic oculus non pro malo vel duplici, sed potius pro infirmo est accipiendus, qui consilia Altissimi providere nequeat, et comprehendere ea ex ratione nesciat. Pia enim Conditoris majestas nequaquam eum malitiae vel duplicitatis arguit, quem veraciter amici nomine honorare decreverit. Sequitur:

Sic erunt novissimi primi, et primi novissimi. Revera conspectis primorum meritis novissimi fiunt primi, dum eos, quorum innocentiam venerantur, pro posse imitari satagunt, et ad omne veritatis opus etiam ultra vires horum se consideratione extendunt. [Col. 0138C] Sic et primi novissimorum intuitu extremi fiunt et humillimi, dum sagaciter pensant, quanto pondere aestimet divinitas etiam exiguum, quod de novissimorum laboribus offert humilitas, et tantum in his pretiosior est humilitatis devotio, quantum et copiosior pii laboris exercitatio. Hac consideratione mutua, hac imitatione vicaria erunt novissimi primi, et primi novissimi, sic in utrisque partibus perfectionis accrescit cumulus. Sed terribile est valde, quod in hujus conclusione dicitur parabolae:

Multi sunt vocati, pauci vero electi. Multi quidem sunt, qui saeculi actibus renuntiantes fiunt novissimi, id est per contritionem spiritus humillimi; plures etiam, qui in bono proposito degentes probata [Col. 0138D] conversatione videntur primi. Tales vocati admodum plures sunt et multi. Sed quia ad hoc electionis meritum assurgant, ut simul in utroque perfecti appareant, videlicet ut si quos propositi fervor exhibuit primos, profunda etiam cordis humilitas exhibeat novissimos, vel quos peccati memor conscientia reddidit novissimos, superexcrescens bonae operationis cumulus efficiat primos, tales electi pauci sunt et rari.

169 Sed quia certissimum constat totum donari electis, siquid est optimum in thesauris gloriae et immortalitatis, omni provideamus annisu, ut remunerationis sors in electorum numero quandoque excipiat nos. Et sic per boni operis instantiam curemus primorum meritis inseri, ut per intimae humilitatis [Col. 0139A] studium praecipue nitamur novissimis etiam conformes fieri. Quod ipse praestare dignetur qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Simile est regnum coelorum homini patrifamilias, qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam (Matth. XX) .

Homo iste paterfamilias Deus Dei Filius est, homo Christus Jesus, qui recte dicitur Paterfamilias quia ipse Pater multarum est familiarum, omnium videlicet digne sibi famulantium. Huic ergo convenienter regnum coelorum simile dicitur, sancta videlicet Ecclesia seu quaelibet pie conversantium congregatio, [Col. 0139B] aut unaquaeque fidelis anima. Omnes enim, qui fructum capiunt salutis, huic homini Patrifamilias oportet assimilari, ut sanctitati conversationis ejus, in qua vera et perfecta norma omnium est virtutum, pro modulo suo imitando studeant conformari. Quod bene beatus Joannes apostolus admonet dicens: Qui dicit se in Christo manere, debet, quemadmodum ille ambulavit, et ipse ambulare (I Joan. II, 6) .

Qui exiit primo mane conducere operarios in vineam suam. Exiit quidem tunc Redemptor noster, quando de illa occulta divinitate sua egrediens, ut videri posset ab hominibus, homo visibilis de beata et virginea carne beatae et intemeratae virginis Mariae est progenitus.

[Col. 0139C] Et notandum quod dicitur: Primo mane. Sicut enim exsurgente mane tenebrae discedunt, et lux incipit appropinquare ita nascente Christo totus mundus, qui in tenebris fuit ignorantiae, in tenebris peccatorum ante adventum ejus, nova nati Salvatoris luce illuminatus est. Nato etenim Christo mane illud laetabundum illucescere coepit, in quo nova illa stella mundo apparuit, quae de longinquis terrae finibus magos illos, 170 primitias gentium, ad fidem ejus adduxit.

Exiit ergo conducere operarios in vineam suam. Operarios quidem conduxit quia et verbo veritatis, et exemplo sanctae et religiosae conversationis veritatem Dei nescientibus, bonum non agnoscentibus [Col. 0139D] aperuit. Qui nimirum si tantummodo praedicasset, duxisset utique, non conduxisset. Sed quia, quod verbo docuit exemplo ostendit, operarios in vineam conduxisse satis congrue eum evangelista asserit:

Conventione autem facta cum operariis ex denario diurno misit eos in vineam suam. Ubi vel quando facta est conventio ista? In cruce et passione Christi. Magna enim dissensio et disjunctio erat inter Deum et hominem propter crimen originale. Sed ubi ipse Mediator Dei et hominum crucem ascendit, et crimem originale per passionem mortis sanguine suo delevit, ibi vera conventio inter Deum et hominem facta est ex denario diurno. Denarius diurnus homo ille erat, quem assumpsit de beata Virgine Maria [Col. 0140A] verus, inquam, denarius quia vera in eo similitudo Dei Patris erat, quem nulla ignorantia, nulla unquam peccati macula offuscaverat. Digne utique denario comparatus est quia sicut olim denario imago regis impressa fuit ita homo ille nobilis, immaculatus, incorruptae filius matris, veri ac summi Regis, Dei Patris, veram in semetipso imaginem habuit. Primus enim parens noster Adam, et prima mater nostra Eva, utrique ad imaginem Dei conditi, denarius dici poterant; 171 sed quia eamdem Dei imaginem in semetipsis peccando violaverant, neuter eorum denarius diurnus, sed nocturnus quodammodo erat. Facta autem conventione hac, ut diximus, ex denario diurno, misit eos in vineam suam, quia sicut in paradiso ex latere Adae dormientis fabricata [Col. 0140B] est Eva, ita ex latere Christi dormientis in cruce fabricata est Ecclesia.

Potest etiam aliter intelligi quod dicitur: Misit eos in vineam suam. Quando enim idem gloriosissimus mortis triumphator ad inferos descendit, et electos suos de infernalibus claustris eripuit, misit eos in vineam suam, id est post longa inferni tempora ad aeterna paradisi sui reduxit gaudia. Sequitur:

Et egressus circa horam tertiam. Quis fuit egressus ille? Egressus iste factus est hora tertia, qua hora etiam Spiritus sanctus venit super apostolos. Postquam autem supereminens Spiritus sancti gratia effusa est in filios adoptionis, quatenus humanae salutis fructus mox subsecutus sit audiamus: Vidit alios stantes in foro otiosos. Per alios istos operarios [Col. 0140C] gentes intelligere possumus, qui profecto quasi in foro stabant quia elatae mentis cervicem contra Deum erexerant, et forensi vitae, id est carnalibus concupiscentiis dediti solummodo terrena cognoscebant, et terrena quaerebant, sicque ab omni bono opere torpentes pro salute sua laborare neglexerant. Quos tunc nimirum omnipotens Deus vidit, quando eis misereri coepit; nam videre Dei misereri ejus est. Nusquam autem legimus Redemptorem nostrum in carne apparentem, et tantummodo inter Judaeos conversantem et docentem, aliquando gentibus praedicasse, vel aliquam benignitatis suae gratiam eis contulisse praeter puerum centurionis, quem sanitati restituit, et mulieris Chananaeae filiam, [Col. 0140D] quam a daemonio vexatam liberavit. Insuper etiam praecepit discipulis suis: Ne, inquiens, in viam gentium abieritis (Matth. X, 5) . Misso autem Spiritu sancto omnibus in orbe terrarum dispersis nationibus locutus est per ora apostolorum. Nam dum eodem Spiritu sancto edocti linguis omnibus loqui noverant, et poterant, in omnem terram exivit sonus eorum. Quod evangelicis aperte verbis innuitur, cum subinfertur:

172 Et illis dixit: Ite et vos in vineam meam, et quod justum fuerit dabo vobis. Ac si aperte dicat: Per fidem rectam intrate in Ecclesiam meam, et quod justum fuerit, dabo vobis. Justum est coram Deo justis retribuere secundum justitiam eorum, et recte in hoc mundo viventes, atque in bono perseverantes [Col. 0141A] post finem vitae coelestis regni praemiis remunerare. Haec Dei justitia propter praevaricationem Adae longe abalienata erat ab antiquis Patribus. Nam Abel justo propter eum innocenter occiso, et Noe, qui in multis periculis illi in arca servierat, Abraham quoque, qui praecepto ejus obediens de terra et cognatione sua exierat, caeterisque sanctis Patribus fideliter sibi famulantibus, non, quod justum fuit, id est regnum coelorum donavit, sed post perfectam justitiam denegato regni honore infernum dedit. Convertendis vero gentibus dicit: Quod justum fuerit dabo vobis. Quod idem est ac si dicat: Justum meum, gloriam videlicet regni mei, ante passionem meam nunquam dedi, quam vobis gentibus dare disposui. Unde et post resurrectionem [Col. 0141B] suam mittens discipulos docere omnes gentes dixit: Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit (Marc. XVI, 16) . Sequitur sancta lectio:

Illi autem abierunt. Hoc in loco evidenter ostenditur quam devote gentes obedientes fidei, relicto errore idololatriae, per salubrem apostolorum doctrinam ad Dominum sint conversae. Post hunc egressum ergo, qui per adventum Spiritus sancti factus est, protinus subditur:

Iterum autem exiit circa sextam et nonam horam, et fecit similiter. Per sextam horam bene intelligi valet tempus martyrum, quod fuit post tempora apostolorum. Nec incongrue per hanc horam designantur tempora martyrum in certamine passionis laborantium. Nam fervor et calor solis in sexta hora ⁜ (26) [Col. 0141C] vehementior esse solet caeteris diei horis. Sic revera sic gloriosissimi martyres utriusque sexus prae omnibus pene, ut ita dicam, Christi electis ferventiores erant in dilectione Dei. Nam per diversa tormentorum genera examinati, dum duris admodum flagris verberabantur, vivi decoriabantur, flammis etiam injecti exurebantur, nisi ardentissimo 173 divi amoris igne interius flagrassent, fortiter extra cremans incendium aequanimiter tolerare minime potuissent.

In nona autem hora, in qua sol clare quidem lucet, sed ad occasum vergit, mystico intellectu accipere possumus tempora confessorum. Qui confessores sanctissimi cessante jam persecutionis rabie [Col. 0141D] in pace Ecclesiae quietam duxerunt vitam, sed praesentia despicientes aeternam patriam vocibus moribusque praedicantes, atque per omnia Deo digni inventi, per sancta documenta, et per bonorum operum exempla in diebus suis magna mundi hujus erant luminaria, ut de eodem patrefamilias, qui in ipsis et per ipsos operabatur, recte dici valeat: Et fecit similiter. Nam sicut per apostolos suos gentes ad fidei gratiam convertit ita etiam per martyres et confessores non modicam ejusdem populi multitudinem ac cognitionem sui nominis simul et amorem perduxit. Sic per ordinem evangelista apostolorum, martyrum, et confessorum tempora prosequens illico adjunxit dicens:

[Col. 0142A] Circa undecimam exiit. Undecima haec hora significat tempora nostra. Nam per undenarium numerum, qui denarium transit, trangressio figuratur, et, proh dolor! instantis temporis vita innumeris repleta malis, perfectionem excedit Decalogi, in qua fere omnes transgrediuntur mandata Domini. Sed licet totus jam mundus in maligno sit positus, benignus tamen Paterfamilias, videlicet Redemptor noster, circa undecimam exit, quia nostris etiam temporibus dignos sibi operarios in vineam suam colligit. Unde apte subjungitur: Et invenit alios stantes, et dicit illis: Quid hic statis tota die otiosi? Alii stantes omnes sunt qui nunc per superbiam vitae contra Deum semetipsos erigunt quibus et divina voce dicitur: Quid hic statis tota die otiosi? Cur inquit, [Col. 0142B] praesens tempus, vobis ad remedium animae vestrae concessum, absque bono opere consumitis in vacuum? Et bene quidem redarguuntur stare otiosi tota die quia in ea parte, in qua dies esse debuerunt, sensu videlicet et intellectu illuminati cordis, quem divinitus perceperunt, ad iniquitatem et superbiam, non ad honorem Dei vel utilitatem proximorum vertunt.

174 Sed pensandum est quid inquisiti respondeant? Dicunt ei: Quia nemo nos conduxit. Responsio ista clamor est populi ad Deum. Domine, inquiunt, nemo nos conduxit quia nullus nobis errantibus viam justitiae praedicando demonstrat et si aliquando bonis docemur exhortationibus, nullum bonum exemplum bonae actionis habemus. Haec profecto [Col. 0142C] verba sunt, quae, proh dolor! pene de cunctis Ecclesiae rectoribus veraciter dici possunt. Nam si aliqui sunt qui bona audire desiderant, desunt qui dicant; et si sunt qui recta doceant, paucissimi inveniuntur qui ea quae dicunt faciant. Hinc Psalmista ingemiscens ait: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum (Psal. XIII, 3) .

Dicit illis: Ite et vos in vineam. Ista vocantis Domini jussio inspirationis ejus est miseratio, dum idem benignissimus Conditor noster, quos in perpetuum salvare disposuit, quamvis sit circa undecimam, ad aliquam bonae conversationis vitam venire facit, ubi si recte docentem non habeant, ipsi [Col. 0142D] tamen recte vivendo salvi fiant.

Cum autem sero factum esset. Sero istud, unde hic dicitur, consummatio saeculi recte intelligitur. Appropinquante autem ipso fine mundi profecto fit, quod evangelista mox subintulit: Dixit Dominus vineae procuratori suo: Voca operarios. Dominus hic vineae Deus Pater accipi potest, qui dicit procuratori suo, id est ad coaeternum sibi Filium, aut fortassis ad Eliam sive Enoch, qui ante judicium ad praedicandum venturi sunt in mundum, vel ad aliquem pastorem Ecclesiae, Voca, inquit, operarios, ut omnes, qui adhuc in infidelitatis ignorantia tenentur, te praedicante, te docente, te adjuvante per fidem ad Ecclesiam convocentur. Ante finem etenim [Col. 0143A] mundi plures de Judaeis et Gentibus colligendi sunt ad unitatem fidei.

Et redde illis mercedem. Merces ista, quae illis dari jubetur, cognitio est Patris et Filii et Spiritus sancti, sicut incarnata Dei sapientia loquens ad Patrem ait: Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 2) . Congrue autem subinfertur: Incipiens a novissimis usque ad primos. Novissimi 175 etenim sunt gentes, qui per fidem convertentur ad Dominum; primi vero Judaei, quos conversis jam gentibus ad agnitionem suam vocat benignus et misericors Dominus. Recte ergo gentes Judaeis praeponuntur, quia non potest fieri ut Judaei gentilitatem praecedant in conversione, sed post vocationem gentium [Col. 0143B] etiam ipsi salvantur secundum electionem gratiae, quemadmodum beatus Paulus dicit: Cum plenitudo gentium introierit, tunc omnis Israel salvus erit (Rom. XI, 25) . Unde aperte sequitur:

Cum venissent ergo, qui circa undecimam horam venerant, acceperunt singulos denarios. Gentes quidem, adhuc convertendae, quasi circa undecimam venient, qui in incredulitate usque ad finem mundi permanebunt. Sed tunc accipiunt singulos denarios, quando per fidem sanctae Trinitatis instructi cognoscere incipient Redemptorem suum, qui Deus ante saecula pro ipsis homo fieri dignatus est in fine saeculorum.

Venientes autem et primi arbitrati sunt quod plus essent accepturi. Primi isti, ut supra memoravimus, populi sunt Judaeorum, qui idcirco primi dicuntur, [Col. 0143C] quia primum electi et vocati fuerunt, sed postmodum Christo in carne veniente illi credere nolentes ab ipso reprobati sunt. Hi plenitudine gentium conversa tandem venientes ad unitatem fidei arbitrati sunt quod plus essent accepturi. Bene quidem dicitur arbitrati sunt, non arbitrantur quia nunc utique opinantur quod quandoque praeferendi sint gentibus, ut et filii dilecti, et praeelecti majori dignitatis gloria prae illis jure haereditario debeant sublimari. Acceperunt autem et ipsi singulos denarios. Nihil enim amplius 176 in conversione nisi cognitionem Patris et Filii, et Spiritus sancti accipiunt. Singulos utique denarios, quia denarius Pater, denarius Filius, denarius est Spiritus sanctus, [Col. 0143D] atque per unam eamdemque verae fidei viam ipsi et gentes ad coelestem perducuntur patriam.

Et accipientes murmurabant adversus patremfamilias. Istud murmur recognitio humilis est et dolor occultus, quem in corde suo habebunt, dum in veritate Deum cognoverint nimia afflictione spiritus gementes et dolentes, quod tandiu illos Deus deseruit, tandiu in errore suo caecos reliquit, lacrymosa cordis voce dicentes: Hi novissimi una hora fecerunt, et pares illos nobis fecisti qui portavimus pondus diei et aestus. Ac si dicant: O Dominator Domine, justus es, et rectum judicium tuum, quia quod nos primi vocati in patribus nostris habuimus, quodque in lege et Scripturis longe ante accepimus, hi novissimi, gentes videlicet, una hora fecerunt, [Col. 0144A] quia ad unam praedicationem apostolorum in te crediderunt. Et ideo recte cum eis egisti, quod pares illos nobis fecisti. Nam nos illi miseri sumus, qui portavimus pondus dici et aestus. Quidquid enim boni ex tua gratia vel prosperitatis accepimus, quidquid adversitatis ex judicio tuo pertulimus, totum miseris animabus nostris grave quodammodo erat pondus. Nam nec in prosperis tibi bonorum omnium Largitori pro acceptis beneficiis dignas gratiarum actiones persolvimus, nec in adversis ex merito nostrae iniquitatis, te super nos mala inducente, sub justo tuo judicio animas nostras humiliavimus.

[Col. 0144B] Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem (Gen. II) .

Omnis homo, qui in peccatis conceptus est et natus, quandiu in peccatorum jacet sordibus, quandiu limo foedatur terrenae contagionis, informis quodammodo apparet in conspectu divinae majestatis. Cum enim tota mentis intentione limo infixus manet praesentis vitae, cum, inquam, ea solummodo desiderare, et diligere novit, quae male sordens lubrici saeculi delectatio ingerit, quid rectius quam homo de limo formatus dici poterit? Sed praeveniens omnipotentis Dei gratia, cum hominem formare, id est reformare de tanta disponit miseria, secundum ingenitam sibi bonitatem misericorditer ei inspirat [Col. 0144C] Dei et sui cognitionem, juxta sequentis litterae narrationem.

Et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae. Per faciem, qua homo quilibet agnoscitur, nonnunquam in sacro eloquio cognitio Dei designatur. Per spiraculum vero vitae gratiam Spiritus sancti non incongrue possumus accipere. Cum ergo omnipotens Deus, ut praediximus, hominem de informitate peccatorum reformare deliberat, inspirat in faciem ejus spiraculum vitae, hoc est per gratiam Spiritus sancti venire eum facit ad agnitionem Dei et sui, ut et creatorem suum veraciter agnoscat, et quam deformis fuerit in peccatis, digne poenitendo recognoscere valeat. Accepta autem cognitione Dei et sui, cum circumspecte [Col. 0144D] seipsum homo considerare coeperit, et de informitate sua confusus, ad novae vitae conversionem venire decreverit, recte de illo dici poterit:

Et factus est homo in animam viventem. Quandiu enim homo vivens 178 in peccatis mortificare nequaquam in se studet vitia carnis, quae revera sunt opera mortis, non in animam viventem, sed in animam quodammodo factus est morientem. Postquam autem haec in se mortificare coeperit, ipseque in Domino laudabiliter vivere decreverit, jam bene de illo diei poterit quod factus sit homo in animam viventem, qui prius factus fuerat in animam quodammodo morientem. Quid sit vero quod in animam viventem homo factus dicitur, ex ipsius Domini verbis colligi poterit, qui in ipso primordio humanae [Col. 0145A] creationis dicit: Faciamus, inquit, hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Ad imaginem quippe Dei tunc homo factus dicitur, cum is, qui prius peccando imaginem Dei in se violaverat, bene vivendo reformari in spiritu mentis suae desiderat. Ad similitudinem autem Dei factus dicitur, cum similis ei fieri desiderat, id est sicut ille summe bonus per omnia exstitit, ita etiam ipse bonitatis illius exemplum assequi contendit, sicut ille mundus, imo auctor totius munditiae erat, ita ipse mundus corde et corpore esse studet, sicut ille mansuetus et humilis apparuit, ita ipse humilem et mansuetum omnibus se cernentibus praebet.

Quisquis ergo ita de limo terrae, id est de limo terrenae conversationis formatus fuerit, quisquis ita [Col. 0145B] per inspirantem gratiam Spiritus sancti, accepta agnitione Dei et sui, de anima moriente in animam factus fuerit viventem, et ita ad imaginem et similitudinem Dei reformatum se recognoscit, ut etiam ipse imaginem Dei in se renovans, Ei a quo factus est, per bonitatis, munditiae et mansuetudinis exempla 179 similis fieri toto mentis et corporis annisu invigilet et delectetur, valde necesse habet, ut labenti saeculo alienus prorsus efficiatur. Nam si in eo diutius demorari voluerit, insurgentibus paulatim tumultuantium rerum occupationibus, a profectu virtuosi operis mens nonnunquam torpescit, et in defectum desidiosae conversationis se dejicit. Unde et apte mox sequitur:

Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis [Col. 0145C] a principio. Per paradisum, qui hortus deliciarum dicitur, spiritalis vita accipi non incongrue poterit, in qua animae delicatae, animae deliciis supernae dulcedinis affluentes sunt congregatae. Sunt etiam nonulli in saeculari vita, qui Conditori suo placere contendunt per bonae operationis merita; sed, quia ab infimis bonis sese nequaquam suspendunt, spiritalium deliciarum gratiam nec praegustare nec percipere queunt: ideoque ipsi auctori dulcedinis gustum praebere nequaquam poterunt dulcissimae refectionis. Nam quemadmodum cibus delicatus et mollis suaviori sapore reficit et vegetat cor hominis, quam cibus durus et vilis, sic nimirum animae in Christo, ut ita dicam, delicatae spiritalibus, [Col. 0145D] inquam, deliciis enutritae, majoris dulcedinis gustum gutturi ipsius dilecti praeparant quam hi qui solummodo per bona exteriora Deo student deservire.

Et bene paradisus iste a principio plantatus dicitur, id est ab eo qui est principium providentia divinae dispensationis homini cuilibet, ad salutem vitae aeternae vocato, praeordinatus. Quod bene manifestatur verbis mox sequentibus:

In quo posuit hominem, quem formaverat, quem videlicet de illa informitate peccatorum, de anima, inquam, moriente in animam reformaverat viventem. Omnipotens ergo Dominus hominem formatum de limo terrae ponit in paradisum, in spiritalem scilicet vitam, ut tanto uberius fructum bonorum operum valeat proferre, quanto a strepitu terrenae occupationis [Col. 0146A] liber et expeditus dignoscitur esse. Quod etiam ordo sequentis litterae aperte videtur indicare.

Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave. Per humum 180 hoc in loco humile cor poenitentis cujuslibet bominis intelligere possumus, qui conversus ad Dominum, dum informitatem peccatorum suorum humiliter considerando ad oculos revocat mentis, humilis fit, et dejectus in oculis propriae considerationis. De hac ergo nobili humo, id est de hoc humili corde producit nonnunquam Dominus omne lignum, fortitudinem videlicet et eminentiam bonorum operum.

Et notandum quod non dicit: Omne lignum, sed cum additamento quodammodo: Pulchrum visu, et [Col. 0146B] ad vescendum suave. Pulchrum revera lignum dicitur operatio, quae de vere humili corde procedit. Nam quicunque ex toto corde se humiliaverit, quidquid exteriori corporis exercitio exhibuerit, pulchrum est utique in conspectu divinae majestatis, pulchrum et delectabile in aestimatione hominum; utile erit etiam ad aedificationem proximorum. Nam quicunque sine vera humilitate est, etiamsi bona quaelibet operetur, non tamen pulchrum dici poterit, quod sine humilitatis pulchritudine actum fuerit. Unde et Dominus in Evangelio dicit: Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V, 16) .

Et ad vescendum, inquit, suave, quia illa operatio quae ex humilitate procedit, suavis est ad vivendum, [Col. 0146C] suavis etiam erit aliis hominibus ad imitandum. Lignum etiam vitae in medio paradisi est ratio hominis posita in medio cordis. Ratio vero hominis, illa vis animae dicitur, qua solum Deum et coelestia contemplatur. Tunc autem homo rationem suam in medio cordis dicitur habere, cum divino fultus auxillo superius et inferius suum sapienter novit discernere, ut videlicet Deum qui est suum superius, ut Dominum et proprium factorem timeat, veneretur et diligat; inferius vero suum, quod est corpus, ut servum propriae potestati subjiciat. Qui ergo ita superiori et inferiori suo id quod suum est tribuit, hoc est, qui Factori suo debitae subjectionis reverentiam impendit, et corpori suo necessaria justo moderamine indulgere novit, hic revera rationem animae [Col. 0146D] suae recte dici poterit in medio cordis habere. Sed quantumvis homo quilibet spiritalis per 181 praevenientem Dei gratiam, his et aliis virtutum exercitiis sursum semper tendat, quandiu tamen corpus, quod aggravat animam, portat, dubium non est quin saepe saepiusque has tentationum molestias in se sentiat, ut videlicet ea delectetur implere quae propria voluntas videtur suggerere. Unde etiam post lignum vitae positum in medio paradisi, continuo subjunctum est:

Lignumque scientiae boni et mali. Per lignum scientiae boni et mali propria hominis voluntas valet intelligi, cum sicut diximus, homo quilibet virtutum pollens profectibus, plus humanis delectatur attolli [Col. 0147A] favoribus, quam in occulto propriae conscientiae contegi sit contentus. Cum vero his et hujusmodi cogitationibus homo inaniter est occupatus, fit nonnunquam, ut a divina dulcedine aridus appareat, solidaeque virtutis profectum minime in se sentiat. Quapropter necesse valde est ut omnipotens Deus hominem, quem sic, ut supra memoravimus, de limo terrae formavit, oculis divinae misericordiae rursus respiciat, ac rore Spiritus sancti ariditatem terrae illius irrigare et infundere dignetur. Quod congrue sequens iste versus exponere videtur:

Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Tria hoc in loco posita esse videntur: Fluvius, locus, voluptas, per quae etiam trinam nominis professionem divini accipere possumus, [Col. 0147B] Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. In voluptate scilicet Patrem; in loco Filium, in fluvio Spiritum sanctum. Et bene per voluptatem Pater designatur; nam ipse est verus et indeficiens fons totius voluptatis ipse plenitudo totius gratiae et dulcedinis, quae de torrente voluptatis suae, non solum coelestium virtutum satiat et inebriat agmina, sed etiam humana delectat, reficit et confortat corda. Recte etiam per locum voluptatis ipse Filius accipitur aeterni Patris, in quo corporaliter inhabitavit et inhabitat omnis plenitudo divinitatis, in quo solo, super quem solum requievit Spiritus sanctus cum omnibus donis suis. Per fluvium vero Spiritum sanctum designari diximus. Nam sicut fluvius aridam [Col. 0147C] irrigando terram germinare facit, sic Spiritus sanctus arida hominum corda fluento gratiae suae infundendo, ad proferendos dignae operationis fructus perducit. Fluvius ergo de loco voluptatis egreditur; quia Spiritus sanctus de Patre et Filio procedit, quemadmodum ipse Dominus in Evangelio ad Philippum dicit: Non credis, inquit 182 quia ego in Patre, et Pater in me est? (Joan. XIV, 10.) Ad quid vero fluvius iste egrediatur, aperitur, cum subjungitur: Ad irrigandum paradisum, id est ad irrigandum aridum et durum cor hominis, ad irrigandam et excolendam terram infecundae mentis, quae jam siti aruit, nec fructum ex se proferre valet virtuosi germinis. Quid etiam virtutis, quid gratiae et perfectionis fluvius iste ita egrediens operetur [Col. 0147D] per ea quae sequuntur intelligi datur: Qui inde dividitur in quatuor capita. Per quatuor capita nimirum cardinales virtutes non incongrue sunt accipiendae, in quibus, et ex quibus pendent et consistunt virtutes caeterae; quod etiam ipsa fluviorum interpretatio evidenti declarabit indicio. Nomen uni Phison: Phison os pupillae interpretatur, quoniam autem, ut notum est omnibus, ore loquimur, pupilla videmus; bene per primum istum fluvium Phison, qui os pupillae dicitur, prima virtus, quae prudentia nominatur, designatur. Nam verissime prudens ille dici poterit, qui hoc quod corde credit, ore confiteri non metuit. Quemadmodum Paulus apostolus in Epistola sua loquitur, dicens: Corde creditur ad justitiam; ore autem confessio fit ad salutem [Col. 0148A] (Rom. X, 10) . Dicitur etiam Phison oris mutatio, quod recte eidem convenit prudentiae: Nam prudens revera et ille dici poterit, qui per mutationem dexterae excelsi novis, ut ita dicam, linguis incipit loqui, id est ut qui prius superbo ore, verba arrogantiae proferre solitus erat, humiliter jam loqui incipiet; qui prius ad otiosos sermones frenum linguae intrepidanter relaxabat, custodiam jam ponens ori suo ad aedificationem proximorum sermones sale sapientiae conditos proferre studeat. De quo fluvio etiam adhuc subinfertur: Ipse est, qui circuit omnem terram Hevilath, ubi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Hevilath dolens, sive parturiens dicitur; parturire vero, quasi desideranter parere dicimus, Circuit autem Phison, [Col. 0148B] id est prudentia omnem terram Hevilath, cum homo per prudentiam hoc addiscit, ut dolens sit pro peccatis, quae commisit, et bona de se parere desideret, quibus Deo satisfacere possit. Ibi etiam nascitur aurum, per quod intelligere possumus hominis intellectum. In terra ergo Hevilath, hoc est, in corde dolentis et bona desiderantis aurum quodammodo nascitur cum per Dei gratiam summae virtutis intellectus homini datur. Et aurum terrae illius optimum est. Optimum revera intellectum habet, qui semper dolens et pro peccatis, et semper parere desiderat opera virtutis. Nam sunt nonnulli in saeculari vita, qui magnum quidem intellectum ex Dei habent gratia: sed optimus [Col. 0148C] ille solummodo dicitur, qui in terra Hevilath, id est in corde dolentis et bona desiderantis nascitur. Ibique invenitur bdellium et lapis Onychynus. Bdellium arbor est aromatica, colore nigra, sed lacrymam effundens lucidam, 183 gustu amara, bonique odoris, quae si vino perfusa fuerit suavius redolebit. Onychinus vero lapis est similitudinem habens unguis humani. Per bdellium, quod nigrum colorem habet, sed lacrymam lucidam dicitur desudare, cordis compunctionem non incongrue possumus accipere. Nam quicunque in vera compunctione cordis reatum considerat pravae conversationis, niger quidem sibimet ipsi videtur sed lacrymae ejus, id est poenitentia illius lucida quodammodo apparet in conspectu divinae [Col. 0148D] majestatis. Lucida, inquam, est quia animam peccatorum obscuritate denigratam lucidam facit et mundam. Onychinus vero, qui unguis humani habet similitudinem, satis convenienter vitae exprimit perfectionem. Unguis enim ea parte qua apparere incipit, candorem ostendit, in medietate autem sanguis apparet mistus albedini; illa vero pars, quae de carne abscidi solet, pura apparet. Quae omnia si intellecta fuerint sensu subtili et mystico, recte per haec eadem vitae exprimitur perfectio. Per illam igitur patrem, quae apparet lucida, innocentia accipi valet, sive per baptismum, sive per poenitentiam accepta. Nam tunc revera homo lucidus dicitur, cum innocentiam, quam in baptismo accepit, vel post lapsum peccatorum [Col. 0149A] per dignae poenitentiae fructum recipere merebitur. Per medietatem autem, in qua rubor mistus est albedini, imitatio praefiguratur passionum Christi, quia post acceptum per poenitentiam innocentiae candorem necesse est ut passionum Christi socius homo fieri studeat, et mortificationem ejus ipse in corpore suo circumferre contendat. Qui si ita, ut diximus, prudenti utens consilio, opera carnis mortificare non desinit in corpore suo, recte illi parti adaequabitur quae dura prorsus esse videtur. Si enim ita piis laborum studiis in praesenti purgari contendit ab omnibus peccatorum contagiis, et quantum in hoc mutabilitatis tempore est possibile, vigilanter retinere studuerit perfectionem vitae; cum quandoque corpus [Col. 0149B] hoc corruptibile deposuerit, purus omnino et liber in districto examine erit. Sequitur:

Et nomen secundo Gehon. Iste est, qui circuit terram Aethiopiae. Gehon abruptum dicitur, Aethiopia vero tenebrae interpretatur. Quid 184 ergo per Gehon, qui abruptum dicitur, nisi virtus illa, quae nuncupatur fortitudo, accipitur? Fortis procul dubio tunc homo dici poterit, cum viriliter agens in Domino omnia, quae antea dilexit, quae malesuavi delectatione in occultis suis nutrivit et fovit, fortiter de corpore suo abrumpit. Gehon, id est, fortitudo, omnem terram Aethiopiae circuit, cum tenebrosa opera pravae consuetudinis fortiter, ut diximus, homo de corpore suo abrumpit.

Nomen vero fluvii tertii Tygris: ipse vadit contra [Col. 0149C] Assyrios. Tygris sagitta, Assyrii vero dirigentes interpretantur. Bene ergo per Tygrim, virtutem illam, quae temperantia vocatur, intelligere possumus. Per Assyrios vero maligni accipiendi sunt spiritus. Tygris enim, id est temperantia, contra Assyrios vadit, quia homo, qui temperare se a vitiis novit, quasi sagittam mittit contra malignos spiritus, cum fortiter resistit pravis eorum suggestionibus.

Fluvius autem quartus ipse est Euphrates. Per Euphraten, qui frugifer dicitur, virtutem illam designare possumus, quae justitia nominatur. Quicunque enim tribus supra nominatis virtutum gradibus Domino auxiliante firmiter stare piis decertaverit [Col. 0149D] laboribus; hic quandoque virtutem illam adipisci merebitur, ut justitiae laudabiliter vivens fructum bonorum de se indesinenter Domino proferat, ita ut etiam frugifer recte dici valeat.

In his etiam quatuor fluminibus, quatuor ordines accipere possumus: Per primum Phison intelligentes, per secundum Gehon poenitentes, per tertium Tygrim pugnantes, per quartum Euphratem consummantes. In his ergo quatuor ordinibus proficere habet quisque electus, id est ut primum prudenter intelligat qualiter clementiam Conditoris sui offenderit, qualemque satisfactionem pro peccatis Deo debeat. Dein vero cum jam per poenitentiam se mactare coeperit, fortitudo ei satis necessaria erit, jam per lamenta fortis poenitentiae [Col. 0150A] inolita pravae consuetudinis opera fortiter abrumpat de suo corpore. Postquam autem in hujus sortis poenitentiae constantia carnis jam aliquantulum mortificaverit vitia, quia a malignorum spiritum tentationibus liber nequaquam esse 185 poterit, armaturam virtutis illius, quae temperantia dicitur, inducere necesse habebit ut videlicet contra adversariorum jacula, quasi sagitta ipsa praevolet temperantia. Nam quasi sagitta quaedam eorum obviat jaculis, dum fortiter homo resistendo vitiis praecavere semper studet insidias eorum pravae suggestionis. Qui ergo ita fortis factus fuerit in praelio, opus jam habet ut cursum boni certaminis consummare contendat in Domino. Si enim in justitia, quam semel apprehenderit, vivere usque ad mortem studuerit, [Col. 0150B] per bonos justitiae fructus, frugifer jam recte dici poterit. Quicunque vero per haec virtutum dona sublimatus a Domino fuerit in spiritali vita, huic etiam congrue convenit, quod sequens hic littera mox subjungit:

Tulit ergo Dominus Deus hominem quem formaverat, et posuit eum in paradisum voluptatis. Quod enim dicit tulit eum, idem est ac si dixisset attollit eum in spiritali vita, sublimem videlicet eum faciendo per crescentia in dies virtutum merita. Attollit, inquam, eum a terrenis desideriis ad coelestia desideranda, ut nihil jam ei in praesenti libeat, sed totam animi intentionem, totam spem suam et desiderium sursum, ubi ipse manet, figat.

Ut operaretur, inquit, et custodiret illum [cod. illud. ] [Col. 0150C] Non enim otio vacare habet, quem Dominus ita in spiritali vita attollit et sublevat, sed necesse est ut operanti in se gratiae divinae ipse etiam cooperator existat, id est ut operetur opera virtutis et custodiat, ne perdat per elationem mentis.

Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede; de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Quasi dicat: Omnia virtuosae operationis studia, omnia piae conversationis exempla, quae in spiritali actitari cernes vita, vigilantis animi intentione sedulus imitator exsequere; de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas, hoc est propriam implere voluntatem nunquam appetas, ut videlicet dona meae largitatis tuis ascribendo meritis, gloriam [Col. 0150D] requiras humanae laudis.

De ligno, inquit, scientiae boni et mali ne comedas. Scientia boni et mali experientia est boni et mali. Aliud est scire malum, atque aliud experiri malum. Scire siquidem malum 186 et non experiri, est malo nequaquam consentire; experiri vero malum est in malam operationem transire. Scit malum et non experitur, qui malis operibus resistere nititur. Prohibet ergo Dominus hominem, ne de ligno scientiae boni et mali comedat, id est ne ita propria voluntate abutatur, ut malum quandoque experiatur. Malum vero experitur, cum ea quae propria voluntas suggerit, opere implere non metuit, cum pro his, quae divinitus sibi sunt collata, inaniter extolli desiderat laude humana.

[Col. 0151A] Et notandum quod dicitur: Nec comedas. Quidquid enim homo masticando comederit, aptatum quodammodo corpori adhaerebit. Et est quasi dicat: Si appetitus humani favoris mentem tuam illiciat, vide ne comedas, id est ne ita delectabiliter suscipias, ne tandiu cogitationes versari in corde tuo permittas, ut delectationi quandoque consentias. At si delectatio praevaluerit, tibique vim inferendo de ligno scientiae boni et mali comedere persuaserit, in quacunque die comederis ex eo, morte morieris. In quacunque die, quacunque nocte, hora, vel momento comederis ex eo, voluntariae delectationi consentiendo, morte morieris, hoc est ita in te mortificare contendas, ut et tu peccato mortuus prorsus fias.

Potest et aliter intelligi quod dicit: In quacunque [Col. 0151B] die comederis ex eo, morte morieris. Si, inquam, de ligno scientiae boni et mali comederis, propriae voluntati usque ad consensum obediendo, in quacunque die, id est quandocunque dies alicujus scientiae, alicujus visitationis Divinae ortus fuerit in tuo corde, morte morieris hoc est veraciter agnoscendo, digne poenitendo sic in te mortificare contende, ut nullam ultra potentiam in te videatur exercere.

Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum hominem esse solum. Quoniam enim homo quilibet, qui tanta virtutum excellentia a Deo est sublimatus, si nullos tentationum in se sentiret motus facile extollendo se super se vitio subjaceret jactantiae ipse cum providentia disponens omnia, salutem ejus praevidens dicit: Non est bonum hominem esse solum. [Col. 0151C] Ac si dicat: Homo iste qui in tam eminentis vitae consistit gloria; solus quodammodo est, quia nihil de propriae 187 vilitatis sentit miseria. Dignitates enim virtutum, quas in se habet, non sunt ejus propriae, nec propriis ejus meritis ascribendae quia solummodo ex larga nostra eas habet bonitate, qui si ita solus permanserit, nilque fragilitatis, quod suum est, in se senserit, virtutes, quas ex nostra habet largitate, nobis ingratus existens, virtuti ascribet propriae. Ergo quia non est bonum, ita, solum eum esse, faciamus ei adjutorium simile sui, tale scilicet adjutorium faciamus, non quod impedimentum ei ingerat, sed quod ad pios labores excitari faciat. Tale etiam adjutorium, non quod firmitatem [Col. 0151D] bonorum ejus operum elidat et destruat, sed quod robustius eum in soliditate stare faciat. Simile sui, id est ut aliquid tale in seipso sentiat, quo propriae fragilitatis memor, non de virtutum gratia superbire, sed de nostrae bonitatis auxilio discat humiliter confidere. Unde etiam bene subditur.

Formatis igitur Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae, et universis volatilibus coeli adduxit ea ad Adam. Format Omnipotens cuncta animantia et volatilia coeli, et adducit ea ad Adam, cum oculos humani cordis ad hoc aperit, ut animalem et volubilem vitam suam recognoscere homo possit, ut qui prius quasi justus sibimetipsi videbatur et perfectus, immunem se aestimans a pravis operibus, jam tandem divinitus inspiratus considerare valeat [Col. 0152A] quam animalis, quam volubilis vita ipsius fuerit quod videlicet, quasi animal brutum, et sine sensu irrationabiliter vivendo in luto vitiorum sese immerserit, quod etiam volubili vita, id est tumida et superba conversatione multum Conditori suo deliquerit.

Ut videret, inquit, quid vocaret ea. Formatis his omnibus in corde hominis, hoc est priusquam homo haec omnia perspexerit oculo providae considerationis, videre vult omnipotens Dominus quid vocaret ea, id est videre et cognoscere desiderat quomodo pro his homo satisfacere decernat, quomodo per puram confessionem turpis perpetrationis opera veraciter studeat revelare, quomodo tumidae mentis elationem districte non differat accusare, sicque demum piis laborum studiis pro his omnibus Deo satisfacere. [Col. 0152B] Si enim peccata sua homo veraciter agnoscens, pure et perfecte confiteri non confunditur, plenae indulgentiae gratiam adipisci merebitur. 188 Quod recte subsequens ordo verborum insinuare videtur.

Omne enim, quod vocavit Adam animae viventis, ipsum est nomen ejus. Qualem revera in confessione satisfactionem homo exhibuerit, talem in remissione peccatorum gratiam habebit. Qualis enim confessio, talis erit et remissio. Sequitur:

Appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia terrae, et universa volatilia coeli et omnes bestias terrae. Agnitis enim per Dei gratiam peccatorum sordibus innumeris incipit humiliter confiteri adversum se injustitiam suam; imponitque [Col. 0152C] cunctis animantibus et volatilibus coeli et bestiis terrae nomina sua, cum singula quaeque peccata nominatim, ut ita dicam, proferre non metuit in confessione pura.

Adam vero non inveniebatur adjutor similis ejus. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam. Sopor in Adam mittitur, cum per occultum Dei judicium torpescere in bonis operibus homo permittitur. Quid est enim desidia boni operis nisi sopor quidam pigrae mentis? De qua torporis ignavia, si excutere se nequaquam studet mens humana, fit nonnunquam ut etiam ipsa ei virtus auferatur, qua bonis prius actibus insistebat ut nihil jam in se nisi carnalis fragilitatis mollitiem inveniat, quod [Col. 0152D] bene sensus sequentis litterae insinuat:

Cumque obdormiret, tulit unam de costis ejus. Costa enim ei tollitur, cum fortitudo, qua prius utiliter operari solitus erat subtrahitur. Itaque virtus carne repletur cum carnis fragilitatem in se sentire incipit, qui dudum firmus et stabilis ad virtutum exercitia exstitit.

Et aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulierem, et adduxit eam ad Adam. Aedificatur etiam ipsa costa in mulierem, cum, sicut diximus, ipse homo, qui aliquando summae virtutis gloria pollere videbatur muliebri mollitiae ita subjicitur, ut nihil jam quod virtutis est in se sentiat, sed, ut ita dicam, ad omnia spiritualium virtutum studia, quasi mollis et infirmus existat. Ducitur [Col. 0153A] etiam haec mulier ad Adam, cum per divinae visitationis gratiam homo ad se intra se reducitur, ut vigilanti cordis intuitu, calamitatis suae consideret miseriam. Et revera salvandus quisque, cum ita a virtuosis operibus, a dulcedine desideratae contemplationis minui se cognoverit citius ad seipsum reversus, unde tantae dejectionis miseriam promeruerit, provide recognoscit. Et quemadmodum hic sequitur, gemebunda cordis voce seipsum intra se alloquitur.

189 Dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Ac si dicat: Tumor elatae mentis, qui graviter me interius dejectum a Domino nunc gravat et deprimit, ut nec corporalis exercitatio, nec piae mentis intentio exerceri [Col. 0153B] possit more solito, de meis ossibus, id est meis robustis exortus est operibus. Quoniam enim post acceptam divini muneris gratiam laudem humanam requirens exaltavi inaniter animam meam, ideo tantae vanitatis gloriatio fortiter me interius dejectum retrahit a solitae operationis studio. Et caro, inquit, de carne mea. Infirmitas etiam, quae jam fortitudinem meam enervavit, de illa male infirmae carnis fragilitate venit, quod videlicet legem carnis repugnantem spiritui subjicere legi mentis nequaquam curavi.

Haec vocabitur virago, quoniam de viro suo sumpta est. Haec ergo infirmitas, haec, inquam, infirmae carnis fragilitas vocabitur virago, id est virum agens, pro virili scilicet opere humanae laudis favorem [Col. 0153C] ab animo repellens, quoniam de viro sumpta est, de virili scilicet 190 operatione, de virtuosae conversationis sublimitate. Et quoniam quandiu corpus hoc, quod corrumpitur, homo portat, conflictus iste inter spiritum et animam non cessat, quid maxime ei agendum sit, verbis sequentibus colligi poterit.

Quamobrem relinquet homo patrem, et matrem suam, et adhaerebit uxori suae. Hoc loco per patrem spiritum, per matrem vero carnem per uxorem autem ipsam carnis intelligere possumus mollitiem. Necesse est ergo, ut relinquat homo patrem et matrem, et suae adhaereat uxori, ut videlicet elationem spiritus, alta nonnunquam sapientis potenter [Col. 0153D] in se deprimat, et carnis mollitiem, malae securitatis quietem suggerentem, viriliter semper agens despiciat, suaeque fragilitatis memor nunquam de bonis operibus sese extollat, sed humiliter in Deo et in potentia virtutis ejus spem suam ponat. Et erunt duo in carne una, spiritus scilicet et anima humanae fragilitatis conscii, semper coram Domino cognoscunt se debere humiliari.

Cum turba plurima conveniret, et de civitatibus properarent ad eum, dixit per similitudinem: Exiit qui seminat seminare semen suum (Luc. VIII) .

Homo iste, qui exiit seminare semen suum, significat ipsum qui haec loquitur, Dominum nostrum [Col. 0154A] Jesum Christum. Qui bene homini seminanti comparatur. Ipse enim est qui totum quod est seminavit. Ipse est qui cuncta existentia formavit et creavit. Sed quare dicit: Exiit? Ubi fuit vel unde exiit? Intus quodammodo erat, quia invisibilis Deus in invisibili divinitatis suae substantia homini incognitus manebat. Exiit vero, quando descendens de sinu Patris in uterum Virginis matris, humanitatis formam assumpsit, per quam invisibilis Deus visibilis homo mundo apparuit. Sed et alio modo intus fuit, quando in ipsa assumptae humanitatis forma annis triginta ita se occultavit, quod nec signis nec doctrina divinitatis suae omnipotentiam mundo manifestavit. Sed seminare semen suum exiit, quando coruscantibus miraculis [Col. 0154B] mundo praedicare coepit. Exit etiam quotidie in praedicatoribus suis, in doctoribus veritatis seminare semen suum, dum verba doctorum sua misericordia praevenit ad corda auditorum. Nam frustra laborat omnis qui praedicat, nisi Deus omnipotens in benedictionibus suis cor hominis praeveniat et aperiat. Ipse enim est clavis David, qui aperit et nemo claudit, claudit, et nemo aperit.

191 Et dum seminat, aliud cecidit secus viam, et conculcatum est, et volucres coeli comederunt illud. Verba ista quae, ut ait beatus Gregorius, per semetipsam Veritas exposuit, discutere humana fragilitas non praesumit ⁜ (27) . Sed tamen necessarium nobis esset, si quis eamdem ejus expositionem nobis planiorem facere posset. Illis quidem [Col. 0154C] electis discipulis suis, sanctis apostolis qui sapientes erant, utpote qui vivo fonti aeternae Sapientiae et scientiae die ac nocte communicantes multa de paucis comprehendebant, et intelligebant, pauca ista sufficiebant; nobis vero miseris, qui tardi corde sumus, et de multis verbis vix pauca interdum capimus et intelligimus, non dicam parabola, sed ipsa parabolae expositio nimis nobis est subobscura.

Sed si apostolicae vitae imitatores essemus, verbum, quod respondebat illis, mysterium parabolae hujus sciscitantibus, ad nos nihilominus dictum esse sperare possemus. Vobis, inquit, datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis. Verba ista loquebatur illis tunc corporaliter; [Col. 0154D] verba eadem loquitur nobis spiritalibus, videlicet hominibus adhuc quotidie spiritaliter. Per mysterium regni Dei mysterium sacrae Scripturae accipitur, quae regno Dei non incongrue assimilatur, cum in sancta Scriptura vere Deus sit, ex sancta Scriptura vere Deus agnoscatur. Sancta Scriptura, quae spiritalibus loquitur regni Dei mysteria, saecularibus hominibus est quasi parabola

Et notandum quod dicit: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei. Nosse quidem mysterium regni Dei, nosse mysterium sacrae Scripturae nobis datum esse affirmat, non ut tantum sciamus, sed ut ea quae scimus, opere adimplere studeamus. Sciro enim Scripturas nobis non proderit, si bonae scientiae [Col. 0155A] bona operatio non accedit. Obest etiam magis quam prosit, testante Domino, qui ait: Servus sciens voluntatem domini sui, et non faciens, vapulabit multis (Luc. XII, 47) ; et apostolo: Scienti bonum et non facienti, peccatum est illi (Jac. IV, 17) .

Quod autem subjunxit: Ut videntes non videant, et audientes non intelligant, 192 per hoc doctos et indoctos non incongrue accipi posse arbitramur. Scientes enim Scripturae mysteria recte videntes appellantur: nescientes, sed ab aliis verbum Dei exspectantes, recte per audientes denotantur. Videntes non vident, qui legendo Scripturas vident quidem per scientiam, sed non vident per experientiam. Audientes non intelligunt, qui audiunt [Col. 0155B] per doctrinam, sed non sapiunt per efficaciam. His breviter praelibatis videamus quae sint tria illa quae proposuit nobis in hac lectione aeterna Dei Sapientia. Primo posuit viam, post viam petram, post petram spinas.

Et dum seminat, inquit, aliud cecidit secus viam, et conculcatum est, et volucres coeli comederunt illud. Et aliud cecidit supra petram, et natum aruit, quia non habebat humorem. Et aliud cecidit inter spinas, et spinae exortae simul suffocaverunt illud.

Per viam intelligere possumus mentis negligentiam, per petram cordis duritiam, per spinas cordis avaritiam. Haec sunt tria illa, per quae seminatum in agro cordis nostri semen Verbi Dei deperit, quod ad ortum per bonae operationis fructum prodire [Col. 0155C] non poterit. Secus viam semen jactatur, quando negligenti verbum Dei praedicatur. Ait ergo Dominus: Qui autem secus viam sunt, hi sunt qui audiunt, deinde venit diabolus, et tollit verbum de corde eorum, ne credentes salvi fiant. Secus viam sunt qui circa custodiam sui solliciti non sunt. Omni custodia, inquit Salomon, serva cor tuum, quoniam ex ipso vita procedit (Prov. IV, 23) . Conculcatur quidquid secus viam illam seminatur quia ubi submoto custode, sollicita utique mentis vigilantia, cogitationes noxiae, inutiles et vanae vicissim sibi succedunt, licenter exeunt et incedunt, sit quasi trita via cor hominis, in quod, et si semen verbi Dei ceciderit, germinare ibi non poterit, [Col. 0155D] sed volucres coeli comedunt illud, quia spiritus immundi, per volucres designati, per suggestiones et immundas cogitationes ingredientes et egredientes, etiam si quid boni subortum in corde illo deprehendunt, devastant atque depascunt.

Post viam recte posuit petram, per 193 quam intelligimus cordis duritiam: quia dum mens torpens et negligens nulla se stringit custodia, justo Dei judicio ita induratur et excaecatur in semetipsa, quod etiam, cum voluerit, nec per recordationem peccatorum, nec per desiderium aeternorum redire ad se intra se poterit. Unde recte Dominus, postquam ait: Et aliud cecidit supra petram, adjecit: Et natum aruit, quia non habebat humorem. Humor iste humor est lacrymarum, [Col. 0156A] quo conceptum semen. Verbi Dei assidue est irrigandum. Concipitur enim Verbum Dei, quando auditur; nascitur quando ad effectum bonae actionis perducitur. Sed si humor lacrymarum deerit, natum arescit, quia quidquid vel bonae voluntatis vel bonae actionis ex auditu verbi Dei homo parit, ex ariditate duri cordis quasi natum arescit, ne crescat, ne in fructum perfectae actionis convalescat. Ait ergo Dominus:

Nam qui supra petram, hi sunt qui cum audierint, cum gaudio suscipiunt verbum; et hi radices non habent quia ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt. Sunt nonnulli qui cum gaudio verbum Dei suscipiunt, hi videlicet qui libenter audiunt, sequenda quae audierint proponunt. Sed quia [Col. 0156B] petra sunt, et radices non habent quia humilitatis et perseverantiae virtute, quod sunt radices, carent, implere aliquando et factis exsequi audita incipiunt, dum vero tentatio ingruerit, si ira vel invidia mentem apprehenderit, si prosperitas, si adversitas aliqua se obtulerit, bene coepta relinquunt, ad pristinam vitiorum instabilitatis et inconstantiae consuetudinem recurrunt, quod est ad tempus credere, et in tempore tentationis recedere. Et quia tale est cor hominis, quod nunquam esse valet quin aliquid diligat, dum Deum et ea quae Dei sunt negligit, et contemnit, mundum et ea quae mundi sunt diligere incipit, adipisci contendit. Unde post viam, post petram recte posuit spinas.

Et aliud, inquit, cecidit inter spinas, et simul [Col. 0156C] exortae spinae suffocaverunt illud. Per spinas intelligendam esse diximus avaritiam. Est autem avaritia non solum pecuniae, sed et honoris et voluptatis, sicut probat ipse auctor veritatis 194 dicens: Quod autem in spinis cecidit, hi sunt qui audierunt, et sollicitudinibus et divitiis et voluptatibus vitae euntes suffocantur, et non referunt fructum. Quid sunt sollicitudines, divitiae et voluptates vitae nisi avaritia! Hi sunt tres tyranni illi, qui nos impugnant, qui a faciendo et proferendo fructu justitiae et veritatis semper nos revocant et retardant, diabolus videlicet mundus, et caro quam portamus. Impugnat nos diabolus sollicitudinibus, dum suis non sollicitat et perturbat suggestionibus. Impugnat nos mundus [Col. 0156D] divitiis, favoribus scilicet et honoribus vitae praesentis. Impugnat nos caro nostra voluptatibus, ut resistentes spiritui facta carnis diligamus. Hae sunt spinae male pungentes, quae si in corde hominis radicem fixerint, etiamsi semen verbi Dei ibi seminatur et oritur, simul exortae spinae suffocant illud, ut fructum non referat, ut ad bonae operationis studium consurgere non valeat.

Contra tria ista viam, petram et spinas orabat Psalmista dicens: Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam (Psal. CXVIII, 36) . Contra viam posuit verbum hoc inclina, per quod humilitas designatur quia cor, in humilitate fundatum, arcet a se per humilitatis virtutem malignorum spirituum introitum, ne sit invium vel pervium suggestionibus [Col. 0157A] et immissionibus eorum. Contra viam, contra mentis negligentiam oravit dicens inclina cor meum. Contra petram, contra cordis duritiam oravit adjiciens in testimonia tua, per quae sacrae Scripturae meditatio exprimitur quia nihil est quod cor hominis ita emolliat sicut testimoniorum Dei meditatio, ex qua generatur sollicita mandatorum Dei observatio. Postquam duo ista, viam scilicet et petram, per humilitatem et mandatorum Dei observationem homo declinaverit, tertium, quod est avaritia, ei non praevalebit. Cor enim humile, et in observatione mandatorum Dei sollicitum, etsi a diabolo sollicitudinibus, a mundo divitiis et honoribus, a carne voluptatibus impugnatur, non tamen superatur, sed convalescente in eo semine verbi Dei ad referendum [Col. 0157B] dignum Deo fructum quotidie animatur. Subjunxit ergo Dominus, et ait:

195 Et aliud cecidit in terram bonam, et ortum ecit fructum centuplum. Quid per terram bonam et fructum centuplum significaverit, exponit ipse, cum dicit: Quod autem in terram bonam, hi sunt qui in corde bono et optimo audientes verbum Dei retinent, et fructum afferunt in patientia. Terra bona bonus homo designatur corde bono cor timoris, corde optimo cor amoris figuraliter denotatur. Et recte duo ista timor utique et amor duobus praecedentibus, viae scilicet et petrae opponuntur contra viam timor, contra petram amor. Timor enim Dei stringit hominem, ne sit via, ne sit negligens in cordis custodia; amor Dei emollit hominem, ne sit petra, [Col. 0157C] petrosa videlicet terra, ab humore internae dulcedinis torrida. Igitur cor bonum dicere possumus cor munitum per custodiam, cor optimum cor mollitum per amoris gratiam.

Et bene dicit: Qui in corde bono et optimo audientes verbum retinent. Corde bono verbum Dei auditur, corde optimo retinetur. Bonum enim est verbum Dei audire, optimum est retinere, hoc est operibus adimplere. Ex his duobus, ex corde bono et optimo, ex timore et amore divino, fructus ille nascitur, quo Deus delectatur et pascitur. Fructus iste fructus est dilectionis Dei et proximi, qui ideo per fructum centuplum designatur, quia dum super omnia Deus diligitur, dum propter Deum dilectio proximi in [Col. 0157D] omnibus custoditur, merces aeternae beatitudinis centuplicatur. Sed quia nec dilectio Dei, nec dilectio proximi sine adversitatibus et perturbationibus vitae praesentis administrari poterit, subjungit adhuc Dominus, et ait:

Et fructum afferunt in patientia. Admonet nos paucis his verbis Dominus, 196 ut neque prosperitatibus, neque adversitatibus moti, in dilectione Dei torpeamus, nullis diversarum rerum intercidentibus occasionum perturbationibus a dilectione Dei deficiamus, sed semper fructum nostrum in patientia afferamus. Nonne fructum hunc, fructum dilectionis Dei et proximi vas electionis, Paulus, dico apostolus in patientia attulit, qui propter dilectionem Dei, qua succensus erat, ita in dilectione proximi [Col. 0158A] ardebat, quod nullis praesentis vitae adversitatibus vel laboribus ab intentione sua, qua circa salutem proximorum laborabat revocari poterat? Quid enim pertulerit, quomodo plus omnibus Christi discipulis laboraverit, enumerat ipse in lectione hodierna, qua dicit: A Judaeis quinquies quadragenas una minus accepi. Ter virgis caesus sum, semel lapidatus sum, ter naufragium feci. Nocte ac die in profundo maris fui, in itineribus saepe, periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, periculis in mari, periculis in falsis fratribus, in labore et aerumna, in vigiliis multis, in frigore et nuditate. Hunc talem et tantum virum et nos, fratres charissimi, qui imitatores esse debemus vitae apostolicae, imitemur, [Col. 0158B] studeamus ne simus via, ne simus petra, ne spinae simus suffocantes in nobis semen verbi Dei, ne simus quibus in parabola loquatur Dominus, sed quibus mysterium regni sui aperiat, in quo doceamur, ut terra bona simus quae in corde bono et optimo verbum Dei audiat et retineat, et fructum in patientia afferat qui sine fine maneat. Quod ipse praestare dignetur qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Assumpsit Jesus duodecim discipulos suos, et ait illis: Ecce, ascendimus Jerosolymam, et consummabuntur omnia, quae dicta sunt per prophetas de Filio hominis (Luc. XVIII) .

[Col. 0158C] Temeritatis sive praesumptionis a plerisque redargui veremur, eo quod super verba et sententias beati Gregorii, egregii et eximii doctoris, aliquid loqui aut exponere attentamus. Sed considerantes quia beatus Gregorius non spiritalibus, sed saecularibus pro loco et statu temporis tunc loquebatur, nil honori vel laudi ejus in hoc subtrahere nos credimus, si ad hoc studium laboris et sermonis nostri impendimus, ut quae ab eo praetermissa, seu popularibus, uti illis conveniebant, exposita sunt, ad utilitatem et aedificationem in monasteriis conversantium convertamus. Scimus enim, quia nos imperiti et pauperes ingenio nequaquam ad intellectum et sapientiam ejus pertingere valemus, sed ejus vestigia [Col. 0158D] sana fide, sanoque intellectu humiliter sequentes ad aedificationem Deo servientium, prout Dominus donaverit, verba humilitatis et charitatis proferimus. Ait ergo evangelista:

Assumpsit Jesus duodecim discipulos suos, et ait illis: Ecce ascendimus Jerosolymam, et consummabuntur omnia quae dicta sunt per prophetas de Filio hominis. Dominus et Salvator noster Jesus hominem ad aeternam vitam praedestinatum tunc assumit ad se, qui prius longe fuerat a se, dum eum in salutari suo visitans de salute sua facit esse sollicitum, et sic per internam inspirationem voluntatem ei tribuit, ut relicto saeculo spiritalis scholam conversationis adeat. Sed ad hanc scholam solus pervenire non debet, sed profecto cum duodecim discipulis illuc properare [Col. 0159A] oportet. Decem autem discipuli sensus interioris et exterioris hominis possunt accipi, duo vero, quae restant, corpus et anima valet intelligi, cum quibus ad conversionem 198 veniens ibidem Deo serviturus divinae se subjiciat disciplinae. Verum quia valde difficile et laboriosum est homini saeculum relinquere, et spiritalis districtionis propositum adire, continuo consolatoria verba proponit ei Deus dicens

Ecce ascendimus Jerosolymam. Jerosolyma visio pacis dicitur, in cujus figura tota simul Ecclesia, sive singulariter unaquaeque beata congregatio, vel quaelibet fidelis anima potest accipi. Sed hoc in loco congregatio fidelium valet intelligi. Ad hanc itaque cum gravis et laboriosus sit ascensus, longe gravior et [Col. 0159B] laboriosior restat conflictus. Quia sicut ille qui circum intrat, nullam finitur requiem habere, sed indefesse adversarium aut ferire tentat, aut feriri ab eo formidat, ita revera in spiritali agitur luctamine, in quo usque ad exitum nostrum cum diabolo pugnaturi sumus ubi, si remissius egerimus tentatori succumbimus; si autem per Dei gratiam ferventiores fuerimus, tentatori resistimus. Unde Salomon ait: Fili, accedens ad servitutem Dei sta in timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. 2, 1) . Accedere autem ad servitutem Dei, hoc est ascendere in Jerosolymam. Et quia ad hanc Jerosolymam quisquis pervenerit, nequaquam sine tentationum labore esse poterit, recte consolatur eum Deus his verbis dicens: Ecce ascendimus Jerosolymam. Ac si [Col. 0159C] dicat: Ne timeas, nec expavescas. Non enim tu solus ascendes illuc, sed ecce, ego tecum ascendam, tecum ero in tribulatione, omnem laborem tuum tecum portabo, quidquid illic patieris, tecum sustinebo. De his quoque tentationibus, quas in hac vita passurus est homo, mox recte subjungitur:

199 Et consummabuntur omnia quae scripta sunt per prophetas de Filio hominis. Quia Christus Jesus, mediator Dei et hominum, caput est nostrum, nos vero membra ejus sumus, omnia quae per prophetas praedicta sunt de Filio hominis, in ipso quidem capite nostro quasi initiata, quotidie et usque in finem saeculi in membris ejus habent consummari, quemadmodum Paulus apostolus dicit: Suppleo ea quae [Col. 0159D] desunt passionum Christi in carne mea (Col. 1, 24) . Nam quidquid de Domino Jesu praedictum est, et in ipsius persona non est corporaliter adimpletum, in electis ejus quotidie invisibiliter consummabitur. Sed ut hoc, quod diximus, fiat evidentius, perstringamus aliqua, quae in ipso quidem gesta sunt corporaliter, in nobis autem spiritaliter debent consummari. Nam quod in tenera adhuc aetate positus Herodis declinans saevitiam, in Aegyptum a parentibus propriis est delatus, jam pridem de illo fuerat prophetatum, et in ipso corporaliter adimpletum. Sed significabatur tunc quomodo beatus quisque in tenera adhuc aetate positus, in primordio videlicet conversionis suae, sive bonorum operum, nondum perfecta utens justitia, fugere debeat in Aegyptum, [Col. 0160A] hoc est in tenebras. Debet namque a malignis spiritibus, sive a favore humano abscondere bona opera sua, ne si divulgata fuerint, ab humana laude, citius perdantur. Haec, ut diximus, de Domino Jesu prophetata, et in ipso completa, in fidelibus quoque ejus implebuntur, et caetera perplura, quae enumerare, longum est, usque ad finem saeculi in membris ejus sibi per fidem incorporatis consummabuntur. Unde et sequitur:

Tradetur enim gentibus, et illudetur, et flagellabitur et conspuetur. In his quatuor verbis: Tradetur, illudetur, flagellabitur, conspuetur, quatuor peccati incrementa accipi possunt, suggestio videlicet peccati, delectatio, consensus et operatio, per quae maligni spiritus homines tentant et decipiunt. [Col. 0160B] Traditur enim homo gentibus, id est vitiis per suggestionem peccati, illuditur per delectationem peccati, flagellatur per consensum peccati, conspuitur per operationem peccati.

Et notandum quod non inconvenienter suggestio traditioni, delectatio 200 illusioni, consensus flagellis, operatio sputis conveniat. Sicut enim qui aliquem tradere desiderat, primo agit suggestionibus, quomodo eum tradere valeat; sic quoque maligni spiritus primum aggrediuntur nos suggestionibus suis, ut tradant vitiis. Si suggerentibus eis in delectationem peccati labimur, irrisione illorum et opprobrio expositi vere illudimur. Si vero delectati peccato ad consensum usque inclinamur, ibi procul dubio flagellamur. Quia sicut flagellis visibiliter caro [Col. 0160C] sauciatur, sic per consensum peccati invisibiliter anima vulneratur. Vulnerati tandem conspuimur, cum ad ipsam peccati operationem perducimur, quae ejecto ab ore sputo non inconvenienter aptatur. Licet enim traditi per suggestionem, licet illusi per delectationem, licet flagellati per consensum, sumus tamen adhuc in corpore Christi. Cum vero ad apertam peccati criminalis operationem deciderimus, jam a corpore Christi quasi sputum ab ore ejici incipimus quia per immunditiam peccati abominabiles Deo efficimur Sequitur:

Et postquam flagellaverint, occident eum et die tertia resurget. Postquam igitur flagellatus fuerit, occidetur per peccati defensionem, dum is qui peccata [Col. 0160D] prius cum timore et tremore agere consueverat, ad hoc usque perveniat, ut non solum peccata absque timore perpetrans negligat, verum et defendere incipiat. Sed quia novit Dominus qui sunt ejus, et quoniam secundum Pauli apostoli sententiam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, quia quos praescivit, hos et praedestinavit; quos autem praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit; quos autem justificavit, hos et magnificavit (Rom. VIII, 28) . Iste tamen miserabiliter occisus secundum evangelicam narrationem tertia die resurget. Prima dies est peccati cognitio, secunda peccati confessio, tertia peccati satisfactio, qua peracta iste qui occisus fuerat, resurget. Sequitur:

Et ipsi horum nihil intellexerunt, et erat verbum [Col. 0161A] istud absconditum ab eis, et non intelligebant quae dicebantur. In primordio quidem conversionis suae nihil horum quae praedicta sunt, homo intelligit. Nam nescit utrum ad damnationem vel ad salutem ei proveniat id quod petitur. In amaritudine 201 itaque positus quaerit ut saltem verbo bono ab aliquo recreetur, quaerit et in verbo Domini unde consoletur. Sed accedente praedicatione verbum est absconditum ab oculis ejus, dulcedo utique, quae est in verbo Dei. Audit quidem vel legit verbum Domini, sicut multi de saeculo venientes litterarum studiis bene instructi legunt Scripturas et intelligunt, sed per experientiam nondum intelligunt. Qualiter autem fieri possit ut haec omnia intelligant, solius Dei beneficio et providentia agitur. Unde et subjungitur:

[Col. 0161B] Factum est autem, cum appropinquaret Jericho, caecus quidam sedebat secus viam mendicans. Factum istud mirabile nullus operari poterit in homine nisi ille solus, cujus omnipotentiae subest omne quod voluerit. Sed factum istud tunc in homine implebitur, cum appropinquare Jericho Salvator coeperit. Jericho luna interpretatur, per quam instabilis anima potest figurari, quae per instabilitatem suam quasi luna mutatur, cui Jesus per gratiam appropinquat. Via est Christus, secus quam sedet ille, qui caecitatem suam per humilitatem recognoscit. Miranda itaque est virtus humilitatis, quam etiam Paulus apostolus ita fidelibus commendare curavit, ut eam virtutem Christi cognominaret. Ut inhabitet, inquit, [Col. 0161C] in me virtus Christi (II Cor. XII, 9) . Qui cum omnes habeat virtutes, et jam ipsa virtus Dei sit et sapientia, hanc tamen virtutem familiariter sibi vindicat dicens apostolis suis: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) . Hanc solam cum mansuetudine, quod est patientia, a se discere praecepit, quia revera patientia filia est humilitatis, cui semper contraria est pestis superbiae. Per hanc quippe angelus de coelo in terram projectus est, quia cum esset in magna sublimitate conditus, dum humili voluntate Deo subjici noluit, in hac sublimitate stare diu non potuit. Sic primus homo Adam ad imaginem et similitudinem Dei formatus, et cum honore in paradiso positus, quia superbe contra Deum se erexit, in hujus [Col. 0161D] mundi exsilium expulsus est. Unde necessaria valde est virtus humilitatis, quam rursus Psalmista commendat dicens: Cor contritum et humiliatum Deus non despicies. Quisquis 202 ergo, ut praediximus, caecitatem suam in humilitate recognoscit, secus viam, quod est Christus, sedere dicitur. Qui nimirum illic otiosus sedere non permittitur, sed exemplo caeci hujus mendicare debet.

Sed considerandum nobis est quia ille qui mendicat, nil habens in domo propria, ab aliis inopiae suae quaerit supplementum. Sed etsi parum quid habeat, tamen non sufficere sibi credens, ob hoc mendicat, ut magis magisque abundare queat. Ita ergo iste, qui caecitatem miserae vitae suae humiliter recognoscit, ab aliis hominibus, quos in donis Dei se ditiores [Col. 0162A] deprehendit esse, orationis quaerit subsidium, ut eorum precibus adjutus divinae gratiae consequatur auxilium. Habet etiam pro magno, si quando parva quodammodo miserationis Dominicae visitatione consolatur. Sequitur:

Et cum audiret turbam praetereuntem, interrogabat quid hoc esset. Audit nimirum in hac humilitate positus turbam praetereuntem, cum intelligit peccata sua praeterita, quibus diu ante Deum offenderat. Sedet ergo se humiliando, mendicat desiderando, interrogat orando, clamat peccata confitendo. Interrogabat quid hoc esset. Orat utique Deum, ut gratia ejus opitulante sic peccata sua poeniteat et defleat, sicut contra Deum se egisse meminit.

Dixerunt autem ei quod Jesus Nazarenus transiret. [Col. 0162B] Et clamabat dicens: Jesu, fili David, miserere mei. Per istos qui caeco huic interroganti dicunt quod Jesus Nazarenus transierit, Deum omnipotentem praecipue possumus advertere, qui intrinsecus homini de salute sua loquitur. Sed et inspiratas ab eo cogitationes possumus accipere, quae haec eadem verba nonnunquam loquuntur in homine, ac si lamentando et gemendo dolens anima dicat intra semetipsam: Jam, o misera anima, quid es actura? Ille enim Jesus Nazarenus, qui flos est munditiae, a te transiit! Illum, inquam, qui munditiam et castitatem tuam custodire debeat, per peccata tua amisisti! Jam in aeternum sine salute et felicitate permanebis, nisi ille solus redeat in quo solo omnis jucunditas et [Col. 0162C] dulcedo tua suspensa 203 consistit. Talia igitur audiens responsa intra semetipsum, tandem clamare incipit. Clamat, inquam, confessione salubri, illi utique, cui salutem animae suae credidit, cujus magisterio se subdidit, praecedentium delictorum suorum enumerat magnitudinem. Sic sane clamans in confessione rursus ad Deum convertitur dicens ei in oratione: Jesu, fili David, miserere mei.

Notandum vero quod eum verum Deum et hominem credens et confitens Filium David nominat, quia David peccator et iniquus erat, qualem et se esse in humili corde recognoscit. David denique adulterium simul perpetravit et homicidium. Insuper in descriptione populi, quem per superbiam cordis sui fecit conscribi, graviter in Scriptura sacra memoratur [Col. 0162D] deliquisse contra Dominum. Hujus rei causa filium David eum appellat, ut hujus gratiae commonitus Omnipotens eo gratius et benignius misereatur et sui. Et bene Jesum, hoc est Salvatorem suum eum cognominat, fidem profecto in eo tenens, et ostendens quod per eum se credat esse salvandum a peccatis suis. Spem quoque se habere demonstrat, quaerens ab eo, ut misereatur sui. Hanc itaque fidem, spem et charitatem et nos in nostra confessione jugiter oportet observare. Fidem, quia fideliter et absque ulla dubitatione credendum est indulgentiam peccatorum nostrorum nos posse consequi a Domino, si contrito corde perfecte peccata nostra confiteamur. Spes vero in hoc tenenda est, quia iste Salvator, qui peccata nobis donavit, ipse quoque [Col. 0163A] sperantibus in se post absolutionem criminum misericordiam suam abundanter ministrabit. His profecto duabus, fidei utique et spei, media et quasi mediatrix subnectitur charitas, quo adepta perfecto amore homo Deum diligere incipit, et ipse nihilominus non minori charitatis affectu a Deo meretur astringi. Sequitur:

Et qui praeibant, increpabant eum, ut taceret. Ipse vero multo magis clamabat: Fili David, miserere mei. Qui sunt ergo isti qui nos praeire dicuntur, nisi voluntates peccatorum, malaque desideria, quae quidem prius ad cor hominis veniunt, sed postmodum 204 eum ad malorum operum perpetrationem trahunt. Ista ergo desideria et voluntates perversae, quae prius hominem ante peccata praeibant, post [Col. 0163B] confessionem operum perversorum intus crepant suadentes et hortantes, ut de ipsis omnino reticeat. Dicit denique in corde suo nulla se prorsus ratione posse confiteri tot malas voluntates, et tot perversa desideria, quae teste conscientia saepius contra Deum habuisse se meminit. Sed rursus per Dei gratiam adjutus multo magis in confessione clamare incipit, desideria sua accusans variasque voluntates peccatorum de profundo cordis proferens, clamore, inquam, validiore, quam ante pro operibus clamaverat, ut miro modo stare sibi Jesum faciat, quaemadmodum subditur:

Stans autem Jesus jussit eum ad se adduci. Notandum quod in priori confessione operum Jesum filium David invocat; hic autem, ubi peccata cogitationum [Col. 0163C] et desideriorum deplorat, non Jesum, sed tantum filium David eum nominat, hoc solummodo petens ab eo ut misereatur sui, ne a peccatis cogitationum suarum penitus obruatur. Salvari nempe, Deo cooperante, possumus in hac vita ab iniquis et mortuis operibus, sed valde difficile est in hoc exsilio commoranti a sordibus cogitationum suarum ad integrum posse emundari secundum Pauli apostoli sententiam dicentis: Quis enim castum cor se habere gloriabitur? De quo rursus Psalmista dicit: Delicta quis intelligit? Ab occultis meis munda me (Psal. XVIII, 13) . Huic igitur sic clamanti, ut praediximus, stat tandem Dominus Jesus. Quod nimirum tunc in nobis adimplebitur, cum in arce orationis [Col. 0163D] intimae ad Deum sublevati cum eo consistimus, quod quidem suavissimum stare est Domino. Verum quia illud stare non poterit diu in homine perseverare, ut semper orationis studio mens ejus sit intenta, oportet ut saltem per bonas cogitationes illi adhaerentes, semper ad cor recurramus, omni hora scrutantes et requirentes, quomodo cor nostrum intus subsistat. Quia si hoc fecerimus, stantem procul dubio in nobis Dominum habebimus. Sed etsi in aliqua iniqua cogitatione lapsi fuerimus, quod ex fragilitate conditionis humanae 205 vitare non possumus, Deo tamen volente ipsum non perdimus, si tantum citius per poenitentiam ad cor redeamus. Sic stans in nobis Dominus jubet nos ad se adduci Jubet, inquam, sanctis angelis, [Col. 0164A] mutuae dilectionis consciis, ut nos sibi adducant, ea utique charitate et dulcedine qua sponsa ad sponsum solet adduci. Sed et alio modo jubet nos adduci ad se, quia dum jussionem et praecepta ejus adimplere satagimus, ipsi nos quodammodo gratanter ad eum adducimus.

Et cum appropinquasset, dixit illi Jesus: Quid tibi vis faciam? Tunc appropinquamus ad Dominum, cum non tepenti corde, sed ardenti ad eum accedimus. Interrogamur vero quid velimus ut nobis faciat, cum ipse suscitat voluntatem nostram ad ipsius voluntatem, ut in una voluntate cum eo pariter conveniamus. Sed videamus nunc caecus iste sic interrogatus a Domino quid velit, quid petat, quid requirat: Domine, inquit, ut videam. Caecus iste non [Col. 0164B] aurum neque argentum desiderabat a Domino, sed tantum duorum luminum restitutionem petebat ab eo. Quos oculos nos quoque si obtinere apud Deum poterimus, felices profecto erimus. Duo quippe oculi animae sunt intellectus et affectus. Quisquis ergo intellectum sine affectu, affectum sine intellectu habet, est quasi cum uno tantummodo oculo videat. Sed melius est aliquid videre quam nihil. Multo autem felicius et jucundius utrosque oculos, affectum videlicet et intellectum possidere. Hos et nos oculos quaeramus a Domino dicentes ei: Domine, ut videam oculo intellectus, et sapiam oculo affectus. Si ergo istos oculos 206 a Deo in fide postulaverimus, respondebit et nobis, sicut caeco huic respondisse describitur.

[Col. 0164C] Respice; fides tua te salvum fecit. Ac si dicat: Respice per intellectum. Quia fides tua te salvum fecit. Fidelem virum hunc esse dicimus, qui nec in prosperis nec in adversis amico suo novit cedere, sed in utrisque fideliter cum eo permanet. Sicut econtra ille infidelis dicitur, qui quidem amicum suum in prosperitate diligit, sed in adversitate et angustiis eum deserens ab eo recedit. Ita plane iste fidelis dicitur a Domino, qui nec traditus gentibus, nec illusus, nec flagellatus, nec consputus, nec occisus fidem Domini deseruit, et idcirco hac fide promeruit, ut respicere per intellectum debeat. Unde et sequitur:

Et confestim vidit, et sequebatur illum magnificans [Col. 0164D] Deum. Confestim ergo videt oculo intellectus, sequitur oculo affectus, magnificat Deum operis effectu. Sequitur: Et omnis plebs, ut vidit, dedit laudem Deo. Sic sane, ut praediximus, nobis intellectu videntibus, cordis affectu sequentibus, operisque effectu magnificantibus omnis plebs nostra dat laudem Deo, quia non solum majora, sed et minima quaeque opera nostra dare debent laudem Deo. Nihil meritis nostris adscribere, nihil nobis reputare, nullam laudem ab hominibus quaerere, sed totum ad laudem Dei et ad honorem gratiae ejus referre debemus, a quo totum accepimus, quod habemus. Qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Ductus est Jesus in desertum a Spiritu, ut tentaretur a diabolo. Et cum jejunasset quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postea esuriit (Matth. IV) .

Quia sacrosanctae initium Quadragesimae hodie inchoamus, recte legitur nobis hodierna sancti Evangelii lectio. Invenimus tentationes Domini nostri Jesu Christi, quas sustinere pro nobis peccatoribus voluit. Invenimus etiam in ea, quomodo contra eadem congredientis secum hostis antiqui certamina per labores et jejunia se praeparaverit, et quibus tandem modis eumdem tentatorem suum ad ultimum superaverit et prostraverit. Sed et tentatoris diaboli proterva et contumax superbia in eadem [Col. 0165B] nobis lectione praescribitur, simulque ostenditur, quia dum illum, cui nulla unquam peccati macula adhaeserat, tentationibus suis adire praesumpsit, a nullo hominum, quantumcunque sanctus, quantumcunque innocens sit, manum malitiae et nequitiae suae retrahit. Semper enim tentat, semper quomodo hominem superare et prosternere possit, laborat et investigat. Ideo autem et tentatoris diaboli superbia, et tentati propter nos Domini, qua prostravit tentatorem, victoria nobis praescribitur, ut in his doceamur et nos, ad exemplum Domini, non solum per abstinentiam carnis, sed et per patientiam, humilitatem puritatemque cordis adversus insurgentis contra nos hostis maligni tentamenta praeparare nos.

[Col. 0165C] Licet enim omni tempore humanae saluti insidietur, his tamen sacris diebus maxime debacchatur, quatenus hominem, et maxime hominem spiritalem impediat, et dejiciat, et a fervore divini amoris avertere valeat, qui idcirco principaliter a saeculo recessisse ducente 208 Jesu cognoscitur, ut quasi in deserto spiritalis conversationis tentationibus diaboli fiducialius et fortius resistere possit. Ut autem earumdem tentationum ordinem, quibus contra Christum et contra membra Christi impudenter et incessanter confligit, evidenter cognoscamus, lectionem sancti Evangelii diligenter per ordinem consideremus.

Ductus est Jesus, inquit evangelista, in desertum [Col. 0165D] a Spiritu, ut tentaretur a diabolo. Primum videamus, secundum sensum allegoriae, quando ductus sit Dominus noster Jesus Christus in desertum et tentatus, et tentatum a diabolo nos quotidianis tentationibus fatigati sequamur pro modulo nostro. Ut enim refert Lucas, incipiens esse quasi annorum triginta baptizatus est a Joanne, moxque ductus a Spiritu sancto in desertum, ubi tentatoris sui fraudes pertulit, quas non pro se, sed pro nobis utique sustinuit, in quo Deus Pater iniquitates omnium nostrum posuit. Qui quamvis Sanctus sanctorum esset, nullumque omnino peccatum haberet, tamen post susceptum baptisma Deo Patri pro nobis ideo jejunando satisfacere voluit, ut suo nos informaret exemplo, quatenus post susceptam in baptismo omnium [Col. 0166A] peccatorum remissionem, si ingenii facultas suppeteret, omnibus pompis et operibus saeculi perfecte abrenuntiare nos doceret. Sed quia perfectae abrenuntiationis saeculi verbum hoc non omnes capiunt, imo nec capere possunt, ille, ut ita dicam, mundo abrenuntiat, qui mortua mundi opera, ne incidat, caute invigilat.

209 Ductus est, inquit, Jesus in desertum a Spiritu, ut tentaretur a diabolo. Quid, rogo, necesse fuit talem tentari Dominum, qui uno verbo tentatorem suum mergere potuit in abyssum? Ideo utique tentari voluit per omnia pro similitudine absque peccato, ut homo miser in miseriis et tentationibus suis majoris spei fiducia animaretur, et ab eo, qui nunquam misereri obliviscitur, se destitutum et derelictum [Col. 0166B] non causaretur. Hinc est quod contra Job beatissimum, quem ipse speciali laude approbans, nulli, non dico majorem, sed nec similem ei super terram quemquam esse praedicabat, callido hosti tentandi licentiam dedit, qui combussit greges, exstinxit familias, obruit filios et filias, percussit salutem corporis, ita ut sedens in sterquilinio testa saniem raderet, et ad majoris tentationis cumulum linguam servavit uxoris. Sed quot vulnera saeviens inimicus intulit, tot victorias sancto viro nesciens ministravit.

Sciendum praeterea quibus virtutum armis se Rex noster induerit, quo tentatoris iniqui jacula contereret; quibus etiam armis milites Christi oportet armari, ut regis sui signa praeferentes agnoscantur [Col. 0166C] ab eo, et sequantur eum. Non haec sunt clypeus visibilis, non cassis aerea, non gladius materialis, sed jejunium et exemplum eximiae et magnae humilitatis. Hinc consequenter Evangelista ait:

Et cum jejunasset quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postea esuriit. Quod utique ex divina potentia, humanae naturae insita, illum potuisse non satis mirandum, cum Moysen et Eliam admirabiles et claros per hujusmodi reddiderit factum. Quomodo enim Moyses ille charus Deo panem visibilem et terrenum desideraret, qui quadraginta diebus et quadraginta noctibus panem vitae in praesentiarum habebat, loquebaturque cum Deo sicut amicus loqui solet cum amico suo? Sic et Elias subcinericio pane [Col. 0166D] divinitus satiatus ambulavit in fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadraginta noctibus usque ad montem Dei Horeb. Sed hoc jejunium, quod specialiter illis singulare Dei donum contulit, a nobis non ita est accipiendum, quasi ab omnibus omnino escis 210 sit abstinendum, quod nequaquam ratio suggerit, nec humanae naturae necessitas fieri permittit. Expleto igitur quadraginta dierum et noctium numero ille, cui secundum divinam naturam nulla passionis miseria succedit, secundum humanae naturae mortalitatem coepit esurire, et ad singulare certamen superbum hostem provocare.

Et accedens tentator dixit ei: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Hic summa sapientia, et summa malitia, duo ex omnibus fortissimi ad conflictum [Col. 0167A] valde durum processerunt. Et summa illa malitia, si summa illa sapientia carnem induisset prodiens ex Virginis utero, scire et investigare laborabat. Sed verbum hoc semper ab oculis ejus absconditum erat. Si enim, ut apostolus ait: cognovissent nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I, Cor. II, 8) . Cernens enim eum inimicus mira docentem, mira facientem, tandiu cibis abstinuisse, hunc Filium Dei esse putavit. At vero ex altera [parte] videns eum infirmari, contristari, dormire, famem pati, dedignabatur si summa illa majestas ad tantas miserias unquam inclinari debuisset. Si Filius Dei es, inquit, dic ut lapides isti panes fiant. Ac si diceret: Famem quidem te pati video, et utrum Filius Dei sis, an non dubito. Dic ergo, [Col. 0167B] ut lapides isti panes fiant, ut tuam esuriem per immoderatam expellas ventris ingluviem.

Qui respondens dixit: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei. Notandum quod Dominus noster Jesus tentatori suo non nisi Scripturae sacrae testimonio obviare voluit, ut per hoc insinuaret quod et nos, cum tentamur, saluberrimum et proficuum nobis esse sciamus, si Scripturae sanctae clypeo muniti hunc persequi, donec deficiat, moliamur. Sequitur:

Tunc assumpsit eum diabolus in sanctam civitatem, et statuit eum supra pinnaculum templi, et dixit ei: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. O quanta mens nostra formidine seu admiratione et indignatione concutitur audito hoc, quod ille, quem cherubim [Col. 0167C] et seraphim tremunt, quem adorant dominationes, principatus et potestates, 211 omnisque coelorum exercitus, impii hujus manibus tangi non est dedignatus. Sed superba mens nostra valde inde confusa retunditur, quae immundos quosque et peccatores despicit, et indignatur: nam si immundi alicujus hominis commanentia vel aspectus displiceret, forsitan calcibus nostris repulsus ignominiose abscederet. Sed hic Deus noster non talis, nobis peccatoribus longe dissimilis, imo justis omnibus justior, sanctis omnibus sanctior, et tamen solus cum sola genitrice sua supra omnes mortales semper in oculis suis humillimus fuit et despectus. Ipse enim, per se ipsum mundissimus, in profundissimum peccatorum nostrorum coenum descendit, ut pretiosam [Col. 0167D] illam margaritam suam de coeno elevaret, hominem videlicet, qui spontanee ceciderat, et in loco mundissimo ac charo deinceps serviturum [ cod. serviturus] reconderet, et pro tanta humani generis dilectione sputa, colaphos et flagella, injurias et contumelias patienter sustinuit, et ad ultimum medius duorum latronum in morte occubuit. Et quia haec omnia pati non renuit, quae per membra diaboli sustinuit, quid mirum quod a cruenta bestia teneri se, et supra pinnaculum statui et in montem duci permisit? Quidam volunt pinnaculum fuisse cathedram doctorum, vel pinnam templi, ubi milites consistunt urbemque ab hostibus defendunt. Ut ergo pro appetitu inanis gloriae Filius Dei se deorsum [Col. 0168A] a pinnaculo mitteret, caput omnium malorum persuasit nimisque veraci sermone, licet pectore malitioso, Scripturae testimonia objecit dicens:

Quoniam angelis suis Deus mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Ex quo enim conceptus et natus, et cum hominibus conservatus est, omni hora et momento angelici spiritus debitum Creatori suo famulatum impenderunt, et ne unquam ad lapidem pedem suum offenderet observaverunt. Per lapidem legis duritiam intellige, in qua Filius Dei pedem suum non offendit, quia nec aliquando districtionem legis circa peccata remissius agendo evacuare voluit, nec tamen dulcedinem misericordiae et pietatis, quos suos foveret et recrearet, amisit. Videamus quomodo [Col. 0168B] 212 ex aequo, et directo pes ejus stetit, nec ad lapidem ullo modo offendit. Quando Scribae et Pharisaei adducunt mulierem in adulterio deprehensam, non juxta legis praeceptum continuo lapidare, sed ipsos accusatores primo semetipsos jubet considerare dicens: Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat (Joan. VIII, 7) . Quod utique si quisquam illorum stultus et amens tentasset, nimirum ab illo, qui scrutatur corda et renes, dignam peccatorum suorum objectionem confusus audisset. Sed ille, qui vera veritas, et vera est pietas, sic verba sua trutinavit, ut nec misericordiam propter veritatem relinqueret, nec veritatem propter misericordiae mansuetudinem amitteret.

Ait illi Jesus: Rursum scriptum est: Non tentabis [Col. 0168C] Dominum Deum tuum. Tentare dicitur ille qui hominem ideo interrogat, ut sciat utrum ille qui interrogatur, sciat, an nesciat, ut si eum ignorare quod interrogavit deprehenderit, fortassis derideat. Dominus Jesus Christus Deum Patrem quodammodo tentasset, si se inani gloria elatus quasi a Deo Patre salvandum deorsum misisset. Unde idem est ac si dicat: Pro his quae propriis viribus et intellectu per me facere valeo, lege prohibente Deum tentare nec volo nec debeo. In hoc etiam exemplum dedit nobis, ut et nos ita faciamus. Homo etenim, qui sensum rationalem et ingenium bonum a Deo percepit, secundum sensum et intellectum ab eo praestitum vitam et actus suos oportet eum instituere, Cum vero sensu suo ulterius progredi non potest, [Col. 0168D] soli Deo se, et sua omnia debet committere. Quod si non fecerit, Deum quodammodo tentat, quod lex fieri omnino prohibet. Sequitur:

Iterum assumpsit eum diabolus in montem excelsum valde, et ostendit ei omnia regna mundi et gloriam eorum, et dixit: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Quam vera est sententia David prophetae dicentis: Superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper! (Psal. LXXIII, 23.) Devictis duabus primis tentationibus, gula scilicet et vana gloria, jam tertio audet iniquus caput attollere, et qui omne sublime videt, ei, cui nonnisi humilia placent, omnia regna mundi 213 et gloriam eorum non ti met ostendere, si forte ad appetendos honores et sublimitates [Col. 0169A] terrenas eorumdem regnorum eum posset inflectere. Haec omnia, inquit, tibi dabo si cadens corpore, adoraveris mente Adorasset quidem mente, si animo ejus talis suggestio insedisset; cecidisset corpore, si dignates et glorias temporales quoquomodo quaesisset. Unde tentatorem suum ultra non sustinens nimis imperiose increpitans ait: Vade, Satanas. Scriptum est enim Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies.

Possumus etiam per tres tentationes tres accipere persecutiones. Per primam, persecutionem illam, quam pati dignatus est in seipso Filius Dei. Per secundam, illam quae coepit in primitiva Ecclesia, scilicet apostolis et martyribus. Per tertiam, quae omni mundo futura est sub Antichristo. Licet enim [Col. 0169B] ex evangelica auctoritate habeamus Dominum nostrum Jesum Christum non nisi tribus tentationibus tentatum, quas praesens commemorat Evangelium, putandum tamen secundum humanae naturae infirmitatem et alias eum tentationes sustinuisse, non dico humanas, quas culpa et vitium hominis suggerit, sed quas compassio naturae requirit. Ut enim duae naturae in illo erant, divina scilicet et humana, sic etiam duas voluntates habuit, divinam et humanam. Divinam dico, qua pati voluit; humanam, qua de perditione Judaeorum, qui hoc facturi erant, nimis doluit. Nonne quasi tentatio ei erat, quando videns civitatem Jerusalem affectu pietatis et humanitatis flevit super eam? Pati quidem venerat, sed [Col. 0169C] per manus Judaeorum hoc fieri valde condolebat. Hoc cernens inimicus, qui ex antiquitate sua et angelicae naturae subtilitate multa novit, multa subtilissime investigando didicit, videns, inquam, quomodo in morte Christi Judaei essent relinquendi, et gentes vocandae, tentare in hoc Christum non metuit dicens: Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Ac si diceret: Doles quidem de perditione populi Judaici, quia caro tua et os tuum est, dic ergo ut lapides isti, scilicet Judaei, qui 214 in morem lapidum duruerunt, panes fiant, id est ad fidem tuam, et in corpus tuum transeant. Unde et in morte ejus omni modo laborabat, ne morti traderetur, ea videlicet causa et ratione, ne plebs Judaica morte ejus obnoxia relinqueretur, et numerositas gentium, [Col. 0169D] quae per orbem terrarum propaganda erat, ad fidem vocaretur. Inde est quod legitur in Evangelio secundum Matthaeum, quia sedente Pilato pro tribunali miserit ad eum uxor ejus dicens: Nihil tibi et justo illi; multa enim passa sum hodie per visum propter eum (Matth. XXVII, 19) . Quod divina voluntas ejus recusavit, et dispensationem, propter quam venerat, implere voluit, et ideo non incongrue tentatori suo ait: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei. Quod idem est, ac si dicat: Non mihi sufficit, si tantum notus sit Deus in Judaea. Volo ut verbum meum in omnes gentes praedicetur, ut vocati in admirabile lumen meum fiant gens sancta, populus acquisitionis

[Col. 0170A] In secunda tentatione persecutio martyrum accipi potest, quibus diabolus, ut mitteret se deorsum, persuasit, quando per membra ejus ad adoranda idola compellebantur, et multis modis tentati, diversisque tormentis examinati ad negandum factorem suum nullo modo flecti potuerunt. Erat enim tentatio magna, quando omnes, qui interficerent sanctos, arbitrabantur se obsequium praestare Deo.

Hac tentatione sedata dolens inimicus quod annullatus esset in patientia et perseverantia martyrum, aliunde se convertit, et insanabilem plagam, quod est hypocrisis, induxit, quae hodie per omne corpus Ecclesiae serpit. Per pinnaculum, quod est cathedra doctoris, praelatos accipimus, qui quidem suadente diabolo per hypocrisim mittunt se deorsum, [Col. 0170B] dum humiles Christi ministros se in habitu ostendunt, magisque Antichristo serviunt; omnes, quae sua sunt, quaerunt, omnes avaritiae student, et tamen honorati incedentes, ei, cui honorem deberent, non deferunt.

215 Verum ultima tentatio persecutionem designat, quae erit sub Antichristo, quando erit tribulatio talis, qualis mons excelsus valde dicitur quia extollitur, et elevatur super omne quod dicitur Deus, aut quod colitur. A quo omnia regna mundi ostenduntur, quando in obsequium ejus superbi et reprobi omnes parantur, per quorum manum tyrannidem suam in electis exercet, et quos terroribus capere non valet, per gloriam et divitias mundi seducere attentat.

[Col. 0170C] His breviter praelibatis juxta litteram, nunc ingrediamur sensum moralem [ cod. litterae]. Sicut Evangelia, quae, ordinante Spiritu sancto, principalibus leguntur diebus Dominicis, in initio suo initium conversionis, et in fine finem et exitum de saeculo hoc ad terram viventium transmigrantium demonstrant; sic et jam praesens sancti Evangelii lectio, quale initium conversionis, et quis finis subsecuturus, aut quae merces perfecte conversos subsequatur, insinuat; media vero lectionis ejusdem verba ingruentium tentationum bella, quibus contra spiritalia nequitiae interim congredimur, donec de medio fiat ⁜ (28) , quaerentibus et investigantibus manifestant.

[Col. 0170D] Ductus est, inquit, Jesus in desertum. Quoniam, ut Apostolus ait, Deus omnipotens, quos praedestinavit, hos et vocavit, et quos vocavit, illos et justificavit (Rom. VIII, 30) , ad justificandos impios, et superbos humiliandos Jesus ducitur, quando dolore peccati, judiciique terrore, eo veniente homo peccator compungitur, et ex timore peccati ad agnitionem Dei et suimet convertitur. Sed quonam universitatis Conditor ducitur? In desertum. Per desertum cor hominis intelligitur, quod a vero et sancto habitatore, Spiritu sancto, est derelictum, in quo sunt animalia pusilla cum magnis, animales, dico, et bestiales luxus carnalium desideriorum, bestialis natio et partus efferarum et inutilium cogitationum, seminarium [Col. 0171A] nefandorum verborum et operum. In hoc desertum ducitur Jesus, id est salutaris noster, quando anima peccatrix ad salutare suum, quod est Christus, conversa, quae et quanta vulneribus ejus salutis medicamenta necessaria sint vigilanter inspicit, et quomodo 216 a salutari suo, id est Christo, contritiones ac dolores animae ejus leniri et sanari valeant ruminare et meditari incipit. Sed ut talem inspirationem, taleque desiderium cordis non per se aut a se arbitretur se concepisse, recte subjungitur, a Spiritu. Ille etenim, qui omnia sua implet bonitate, haec inspirat, qui spiritu pietatis suae hominem desuper illustrat et irrorat.

Operatur denique Deus in quibusdam per spiritum pietatis, dum hos de carcere mundi et faucibus diaboli [Col. 0171B] extractos, post se ad regna coelestia trahit, et ad sanctae congregationis, sibique dilectae multitudinis locum venire facit. Alios vero qui plerisque meliores et perfectiones et validiores tam in scientia quam et in virtutibus videbantur, non sine vero et justo judicio suo mirabiliter et miserabiliter mundi actibus inquinari permittit. Hoc opus misericordiae et pietatis recogitans et remeditans anima necesse habet cum jugi gratiarum actione collata sibi a Domino ante mentis oculos reducere beneficia.

Cur autem ducitur Jesus in desertum? Nimirum ob id quod sequitur: Ut tentaretur a diabolo. Sic et homo, in cujus desertum Jesus venit, quem jam interna inspiratione ad se introrsus trahere coepit, ducitur ad spiritalem conversionem, non ut requiescat, [Col. 0171C] sed ut operetur; ducitur non ad mollitiem et corporis blandimenta, sed laboriosae castigationis opera in se exercenda; ducitur non ut in pinguedine et delectatione vita sua fruatur, sed ut innumeros vitae praesentis labores et agones patiatur.

Sed inter haec quiddam occurrit, quod sanctam et spiritalem animam magnifice consoletur, illud nimirum, quod ille, cujus mansio et esse est in electis, se in illa et cum illa tentari fatetur. Et ut hoc apertius ad consolationem nostram comprobemus, et verum esse credamus, quid persecutori suo Saulo aliquando dixerit, audiamus: Saule, Saule! quid me persequeris? (Act. IX, 4.) Jam unus idemque Dominus coelum ascendit, qui de coelo descendit, et [Col. 0171D] tamen Saulum se laedere et persequi commemorat. Quidquid enim membra capiti suo, id est 217 Christo unita patiuntur, ipse patitur et compatitur et qui omnium est esse, sine quo nihil sunt omnia, in suis vincit, in suis gloriatur, et quaecunque illis de ingenita sibi virtutum nobilitate dona donaverit, haec cum eis et per eos agit et perficit. Unde etiam in judicio venturus, his qui minimis ejus membris servire studuerunt, dicet: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 45) .

Sciendum vero quibus modis et causis homo tentetur, in quibus, si non succumbit, ut fidelis Domini sui agonista quandoque merebitur remunerari. Duobus modis homo tentatur, diebus videlicet et noctibus, quod est prosperis et adversis. Plerumque enim [Col. 0172A] contingit ut dum homo mente et habitu ad spiritalia transire deliberat, male blandientis mundi major prosperitas arrideat, majora et dulciora amicorum solatia succedant, aut forsitan majoris adversitatis stimulis confodiatur, ut per haec impeditus de luto Aegypti ad terram repromissionis non ingrediatur. Ergo, ne ab ipso coeli introitu revocetur, si flaverint venti adversitatum, figat in Christo anchoram spei, ne confringatur vel dissipetur. Si prosperitatis gaudium occurrat, non cedat, sed cum Domino Deo suo diebus ac noctibus jejunus permaneat, sicut evangelista consequenter ait:

Et cum jejunasset quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, postea esuriit. Jejunat quippe diebus quisquis minime appetit prospera; jejunat noctibus, [Col. 0172B] dum aeque cuncta contemnit adversantia. Hinc David ait: In die mandavit Dominus misericordiam suam, et nocte canticum ejus (Psal. XLI, 9) . Ille denique die ac nocte canticum Domino canit, qui, in adversis et prosperis ex aequo stans, per neutra a seipso resilit. Hoc Job beatissimus, de quo supra diximus, veraciter implevit, qui justus ante flagella et adversa exstitit, sed justior post illata flagella permansit. Post damna rerum, post funera pignorum, post vulnera corporis de praecedentibus bonis gratias agit, dum dicit: Dominus dedit, Dominus abstulit (Job I, 21) . De imminentibus 218 vero doloribus et tentationibus quoddam, ut ita dicam, carmen laetitiae et exsultationis personat in aures Domini Sabaoth, dum ait: Si bona suscepimus de manu Domini, mala autem [Col. 0172C] quare non sustineamus? (Job II, 10.) Sit nomen Domini benedictum (Job I, 21) . Si sic homo ad coelestem patriam tendens jejunaverit, id est quod nec per bona praesentia, nec per mala adversantia a proposito suo mentem revocaverit, postmodum esuriem felicem pati incipiet. Quaerit enim stipem salutis aeternae, quaerit ut inter convivas mensae Domini satietur, qui utique non aliud quam justitiam Domini esurit et sitit. De qua esurie et siti dicit Verbum Dei: Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V, 6) . Dum igitur ii, quos Deus Pater praescivit, et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, huic labenti saeculo conformari prorsus indignum ducunt, mox tentatoris [Col. 0172D] insidiae accedunt, quemadmodum evangelistae verba insinuant:

Et accedens, inquit, tentator. Cui, quaeso, accedit? Nimirum Spiritui sancto, et homini. Sicut enim bonus et suavis est accessus Spiritus sancti ad animam bona inspirando, bona subministrando, sic e diverso quidam malus est accessus diaboli ad animam, qui quasi suo interesse bona ejus impedire cupit, et si manifeste non potest, occultus venit.

Si Filius Dei es, inquit, dic ut lapides isti panes fiant. Versutus etenim tentator, quem satis expertus est apertum horrere malum, falso bono supplantare molitur, abscondit enim quod est, et quod non est mentitur. Hinc est quod Herodes, per quem diabolus significatur, dum trium Magorum, Christum [Col. 0173A] quaerentium, desiderium exstinguere nequiret, palliata bonitate ad quaerendum puerum mittit dicens: Ite et interrogate diligenter de puero hoc, et cum inveneritis, renuntiate mihi, ut et ego veniens adorem eum (Matth. II, 8) . Mittit ad adorandum quem tractat sua fraude et malitia necandum. Sic et tentator, qui malitia sua seducere hominem non valet, bona falso suadet; habet enim fiduciam, ut quem in plana et saeculari 219 non cepit via, postmodum ad altam studiorum et virtutum arcem proficientem praecipitet ad ima, ut tanto pejus ruat, quanto altius humanae conversationis morem bene vivendo transcenderit.

Si Filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Ac si callidus insidiator hominem intrinsecus alloquatur: Bonae, et a Deo inspiratae voluntatis tuae intentionem [Col. 0173B] innotescere ⁜ (29) debes cunctis, dic et praedica omnibus, dic, inquam, ut lapides isti panes fiant. Per lapides possumus animam et corpus accipere, quae quasi quidam sunt lapides, dum contra machinamenta diaboli fortes perdurant et immobiles, quae tunc in panis dulcedinem vertuntur, dum in corpus Christi transferuntur. Hinc serpens ille antiquus, humani generis inimicus, mille nocendi artibus imbutus, hominem tanto mollius alloquitur, quanto ab excelsiore loco dejicere conatur, scilicet ut spretis omnibus in corpus Christi se transferat, et ob hoc jure summi Patris Filium se dici et esse non ambiget.

Inter haec necessarium est ut provida mens seipsam vigilanter et diligenter circumspiciat, et tota [Col. 0173C] in Deum fixa et confisa tentatori suo fortiter resistat, et non convertatur donec deficiat. Nemo enim, ut Scriptura ait, coronabitur, nisi qui legitime certaverit (II Tim. II, 5) . Legitime certare est in certaminis conflictu tandiu perdurare, donec de hoste triumphum mereatur quisque reportare. Muniat se totam anima beata, et imprimat verbo Dei, cum quo, quando opportunum fuerit, tentatorem suum ferire valeat, et tentati Domini sui verba ipsa tentanda et probanda assumat dicens: Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit de ore Dei. Quod idem est ac si dicat: Mundana omnia mente et habitu relinquere proposui; sed non in solo pane vivit homo, hoc est non mihi sufficit [Col. 0173D] quod panis Christi fieri volo, et in corpus ejus transire, nisi etiam omni verbo, quod procedit de ore Dei, studeam obaudire.

Sunt namque nonnulli qui hoc ad salutem animae sufficere putant, quod communem vitam saeculi istius tantum 220 evaserunt, et quantum adhuc imperfectionis coram oculis summi Judicis habeant tum dictis tum factis, perpendere nesciunt. Sane in tempore bonae conversationis paulatim de virtute in virtutem proficientes, totum quod sunt, quod vivunt, quod sapiunt, soli Deo vivere, sapere et placere gestiunt, et juxta verba seu monita oris Domini nobilitate morum et exercitatione virtutum seipsos ornare satagunt. Per os Domini boni praelati [Col. 0174A] possunt accipi, juxta quod alibi de quibusdam dicitur, qui non facienda praesumpserunt, et os Domini non interrogaverunt (Jos. IX, 14) . Os enim Domini sunt, qui sua praedicatione et bonorum operum attestatione gregem sibi commissum debent custodire. Os itaque Domini interrogant, qui omni verbo quod procedit de ore boni magistri, piis et sanctis operibus obaudire festinant. Sequitur:

Tunc assumpsit eum diabolus in sanctam civitatem, et statuit eum super pinnaculum templi, et dixit ei: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Civitas sancta Domini conventus vel congregatio est quarumlibet sanctarum animarum, pinnaculum boni Magistri, templum boni et perfecti subditi. Pinnaculum, ut quidam volunt, cathedra dicitur doctoris, in quo stans [Col. 0174B] vel sedens populo offert monita salutis. Unde per pinnaculum ipsum doctorem et magistrum aestimo non incongrue figurari, qui jugiter subditis suis, qui templum sunt Domini, praesidere debet et per auctoritatem praeceptionis et per exemplum bonae conversationis. Jam mare Rubrum transitum est, jam in civitatem sanctam, sanctam videlicet conversationem ventum est, in ipso etiam conversationis primordio magna dulcedinis Dei consolatione homo receptus est, sed adhuc valde nocentes tentationes obviant, quae coeptum iter intercludant. Unde non incongrue dicitur: Assumpsit eum diabolus. Nam dum homo per praevenientem et subsequentem se gratiam Dei ad Deum tendit, diabolus e diverso tentationum stimulis occurrit; et quem Deus sumit ad [Col. 0174C] perfectionem, iste assumit ad tentationem

Post primam ergo tentationem, 221 quam unusquisque propter studium et amorem conversionis patitur, secunda haec postmodum oboritur, quod supra pinnaculum templi statuitur. Tunc homo supra pinnaculum statuitur, quando super magistrum suum duriter erigitur et elevatur, judiciaque ejus reprehendens seipsum considerare negligit; sicque fit, ut praelatus, qui foris honoratur, in magna mentis despectione a subdito habeatur: Aestimat enim, si se regiminis curam contingeret tenere, melius et probabilius in omnibus agere. Et bene dicitur, statuit. Quia non facile ab hac pertinaci obstinacia potest avelli. Quod si is qui praeest, minus [Col. 0174D] doctus, minus ad hoc officium idoneus videtur, tamen quia ad hoc, Deo ordinante, est electus, non est dijudicandus, non est non audiendus. Unde hortatur Dominus discipulos suos dicens: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia quaecunque dixerint vobis facite (Matth. XXIII, 2) . Item Apostolus ait: Qui resistit potestati, Deo ordinationi resistit, et non est potestas nisi a Deo (Rom. XIII, 12) .

Inter haec quid leo ille in abscondito insidians, ut rapiat pauperem, dicat audiamus: Si Filius Dei es, mitte te deorsum. Suadet enim hypocrisim ut perfectam sanctitatis speciem appetat, videri quod non est. Mitte te, inquit, deorsum. Mittere se deorsum [Col. 0175A] est sanctitatem humilitatis exterius ostendere, et amaritudine cordis et zelo invidiae intrinsecus contabescere. Audiamus adhuc quid hostis occulta suggestione insidians cor alloquitur dicens:

Quia angelis suis Deus mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Ac si dicat homo ad se intra se, nesciens quid dicat: Idcirco quidem mittere te deorsum debes quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, hoc est tanta perfectione saeculo vitiisque saecularibus abrenuntiasti, tam districta observantia et custodia mandatorum Dei in hac sancta conversatione postmodum vixisti, ut dignus sis quem sanctorum custodia angelorum ita Deus custodiat et praemuniat, ne forte offendas ad lapidem pedem 222 tuum, hoc [Col. 0175B] est ne (dicam scienter et voluntarie) in aliquod, quod contra Deum sit delictum, incidas, sed ne forte, hoc est fortuito aliquo casu, oculos majestatis ejus offendas. Ad haec miles Christi stet imperterritus hostem prosternat, et quae vitae Conditor dixit, opere implere satagat. Sequitur:

Ait illi Jesus: Rursum scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum. Verbum hoc tento frequentativum verbum, est derivativum a temno, temnis, quod sonat, frequenter tento. Erectus denique homo intra se adversum se stulte se egisse, stulte cogitasse poeniteat, et ne ex frequenti praelatorum contemptu Deum offendat seipsum districte cohibeat. Post secundam hanc tentationem tertia succedit, in qua quisquis probatus non superatur, finito mundi hujus [Col. 0175C] termino fugatis omnium inimicorum praeliis, perpetuae mercedis plenitudine donatur. Certissimum est enim totum hoc Dominum sub quadam dispensatione figurasse, qui nonnisi post baptisma se tentari permisit, ut signum quoddam futurae conversationis innueret et quod membra ejus, postquam ad Deum proficerent, acriores tunc tentationum insidias tolerare haberent. Hinc est quod subjungitur:

Iterum assumpsit eum diabolus in montem excelsum valde. Mons excelsus valde insignia sunt castitatis et humilitatis. Quisquis ille est qui, Deo annuente, priora quae diximus devicerit, vere insons et humilis, vere innocens manibus et mundo corde comprobatur, [Col. 0175D] nec jam minoribus quibusque similis, sed unus montium, id est unus de numero perfectorum esse censetur. Quem tamen mirum in modum iterum diabolus assumit, quia quanto excelsiorem et sublimiorem eum Deus sua gratia sumendo effecit, tanto avidius ad decipiendum et perdendum eum se inimicus ingerit, ut totum vento elationis corrumpat et dispergat, quidquid castitatis et humilitatis excellentia in eo collegerat. Incipit jam pro laudabili, quam in se videt, virtutum praerogativa affectare honores, favores, dignitates, et se supra id quod est extendere, et quae adipisci non valet in re, incipit ambiendo quasi possidere.

233 Et ostendit ei omnia regna mundi. Per mundum hominem ipsum accipe. Unde microcosmos [Col. 0176A] [ μικρός κόσμος ] minor mundus, quod est homo, dicitur. Per regna mundi omnia membra corporis intellige. Et recte per mundum homo. Nam si dignitas hominum per ambitum mundi non propagaretur, quidnam esset, unde mundus gauderet et jucundaretur? Est ergo totus mundus homo, omnia vero regna mundi hujus sunt, ut dixi, omnia membra corporis, in quibus sibimetipsi complacet homo, optans per haec placere et conformari huic saeculo.

Et gloriam, inquit, eorum. Gloriam mundi ostendere est honorem praelationis ambire; gloriam mundi ostendere est de omnibus, quae vel opere, vel vestitu vel habitu inutiliter explere potuisset, tractare et cogitare. Tractat nempe infeliciter, et quasi quibusdam dentibus mandit et ruminat, cur adhuc manens [Col. 0176B] in saeculo illa vel illa non fecerit, sive dixerit; cogitat, si forte vel adhuc eum ibi esse contingeret, quam laudabilis in verbis, quam gloriosus in operibus, quam splendidus in vestitu, quam habilis et compositus ad omnia, et caeteris his similibus, quae mundus iste quaerit esse potuisset. Post tam immunda suggestionum desideria, venenata scelerati audiamus verba:

Haec omnia, inquit, tibi dabo, si cadens adoraveris me. Quae omnia? scilicet regna mundi, id est ut membra corporis habeas tam habilia et composita, ut tibimet in his complaceas et gloriam eorum, ut nunc illum vel illum ornatum et gloriam mundi habere appetas. Et quo pacto dabo? Si cadens, corpore, adoraveris me mente. Adorare quasi juxta orare dicitur. [Col. 0176C] Cadit corpore, qui quidem peccatum perpetrat opere, sed non adorat mente, qui cito in se reversus digna hoc abluit satisfactione. Adorat vero et cadit, qui desideriis et voluptatibus propriis consentit, et consentiendo eadem perficit. Hoc electus ille Domini David non fecit, qui formam et modum poenitentiae omnibus reliquit, qui quidem cecidit corpore, sed non adoravit mente, quia quod commisit opere, magistra poenitentia citius delevit. Haec autem tentatio, quam 224 praediximus de ostensione regnorum et gloria eorum, ubi illicita quaeruntur, et Deo odibilia appetuntur tanto velocius et vehementius expelli debet, quanto periculosior et sceleratior est. Nam si tales cogitationes a corde velocius non expelluntur [Col. 0176D] plerumque nisi Deus adjutor in opportunitatibus adsit, mala etiam opera subsequuntur. Unde quo studio, quo affectu adversarius, qui talia suggerit, exterminandus et abominandus sit, sequens ordo verborum Domini manifestat. Sequitur:

Tunc dicit ei Jesus: Vade, Satanas. Scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Est enim, ut diximus, hostis, qui illicita ingerit, abjiciendus, propellendus, et Dominus noster Jesus Christus adorandus, penes nos statuendus, illi thalamus cordis nostri collocandus, cui soli debitum famulatum exhibere debent omnia membra corporis nostri.

Tunc reliquit eum tentator, et accesserunt angeli, et ministrabant ei. Superatis tandem his tribus tentationibus [Col. 0177A] jucundum tunc erit, quia jubente et adjuvante Deo exterminator ille animam relinquens disparebit. Sic, inquam, relinquet, ut, quantum vult et desiderat, tentare non audeat vel valeat, quamvis tamen usque ad finem vitae persequi animam non desistat. Qui sicut viventem, ita etiam morientem non deserit. Adest enim in obitu uniuscujusque malitiose objiciendo quae potest adest, ut viam vitae intercludat. Adsunt etiam sancti angeli adjutores et defensores animae, ut eam a mortifero vastatore defendant; adsunt, ut remigio alarum suarum ad Regis aeterni palatium perducant; adsunt ei a dextris et a sinistris collaterales, quam dum Filio Dei repraesentaverint, ex omnibus bonis Domini sui ei sufficienter administrant, id est ut vitam aeternam abundantissime [Col. 0177B] possideat. Tunc veraciter et perfecte relinquet eam tentator quia cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, nullam ulterius nec mente nec corpore, nec a diabolo vel mundo experietur tentationem aut imperfectionem. Ad quae bona perducat nos Jesus Christus Dominus noster, qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen!

Et factus est sermo Domini ad me dicens: Quid est quod inter vos parabolam vertitis in proverbium istud in terra Israel, dicentes: Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt? (Ezech. XVIII.)

[Col. 0177C] Electus et dilectus propheta Domini praevidens oculo praesagi cordis statum sanctae Ecclesiae, qui nunc est in praelatis et subditis, clauso quodammodo sermone videtur notare quale subditis pariat detrimentum vita non digne conversantium praelatorum, itemque quibus praecedentibus probabilis vitae meritis hunc proficere oporteat, quem ad culmen regiminis divina praedestinatio assumit, qualisve in doctrina sua postmodum esse debeat, recto ordine praescribit et demonstrat.

Praevidens ergo spiritus propheticus quosdam in Ecclesia futuros, qui vita et morum levitate magis subditis suis occasionem praebeant scandalorum, quam ullum aedificationis et salutis profectum, murmur [Col. 0177D] malignitatis et detractionis quod fit a subditis, quod oculis minime placet divinae majestatis, his declarat verbis: Quid est, quod inter vos parabolam vertitis in proverbium istud in terra Israel, dicentes: Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt. Patres isti praelati monasteriorum sunt accipiendi, quia sicut ille qui de carne sua filium generat, pater vocatur et est, sic illi qui spiritales Deo filios gignunt, patres non incongrue vocantur et sunt. Uva fructus est vineae. Per vineam vero spiritalem vitam possumus accipere, sermo igitur iste ad patres pertinet et filios, ad praelatos videlicet et subditos. Patres enim uvam acerbam comedunt, dum praelati, postposita divinae contemplationis dulcedine, totam mentis intentionem [Col. 0178A] amaris 226 et inanibus saeculi curis irretire non metuunt et distendere. Et dum patres, id est praelati, ita ut praediximus, uvam acerbam comedunt, fit nonnunquam, quod etiam dentes filiorum obstupescunt. Per dentes filiorum accipi possunt cogitationes subditorum. Dentes filiorum, cogitationes videlicet subditorum obstupescunt; quia sicut qui amarum aliquid comederit, uti est durus et immoturus pomorum fructus, ex ipsa amaritudine ita dentes illius obstupescunt, quod ad capiendum dulcem cibum aptari nequeunt; sic nimirum ubi tales sunt praelati, qui plus terrenis intendunt quam coelestibus, cum tempus exigit, ut verbum exhortationis impendere debeant, sermo eorum non solum vilescit subditis, sed etiam plus confert amaritudinis [Col. 0178B] quam aedificationis et divinae dulcedinis.

Unde fit quod parabolam hanc in proverbium inter se nonnunquam vertunt, quia pro verbo Dei verba derogationis et detractionis in usum sibi assumunt, tacita nempe cogitatione infirmus subditorun animus contra praelatum, qui hujusmodi est nonnunquam submurmurat, vitamque ipsius, quod minus circumspecta sit, hac maligna reprehensione inconsulte dijudicare non metuit. Iste, inquiunt, formam justitiae, quam nos instruit praedicando, nequaquam ipse exsequitur digne et laudabiliter vivendo. Nam orationibus minus sollicite insistit, sacrae 227 lectioni minus invigilat et intendit, et dum ipse in propriae vitae custodia sollicitus et providus nequaquam existit, quid mihi prodesse, vel quid ejus doctrina [Col. 0178C] aedificationis mihi conferre poterit? Haec improvidae detractionis objurgatio quod divino conspectui minime placeat, sequentibus mox verbis quasi increpando ipse denuntiat:

Vivo ego, dicit Dominus, si erit vobis ultra parabola haec in proverbium in Israel. Quasi dicat: quandiu flamma succensi irae et indignationis contra praelatum vestrum insaevire non timetis felle commoti amaritudinis. Si id quod ego sum vultis esse; si videlicet vitam aeternam vultis habere, vitam alienam cessate inconsulte discutiendo reprehendere, et ad discutiendas propriae conversationis negligentias oculum mentis reducite.

Ecce omnes animae meae sunt, ut anima patris, [Col. 0178D] ita et anima filii mea est: anima, quae peccaverit, ipsa morietur. Vitam, inquam, alienam meo judicio discutiendam relinquite, vestrisque animabus sollicite providendo consulite. Nam sicut anima illius, quem temeraria reprehensione dijudicare non timetis, in manu mea est, ita etiam anima vestra meae potestati subjacet. Anima quae peccaverit, ipsa morietur. Si ille peccaverit, justae damnationis sententiam accipiet; si vos peccaveritis, eamdem vindictam ex justo judicio meo sentietis.

Qualis vero vita illius esse debeat, qua virtuosae actionis altitudine sursum tendere opus habeat, quam divina praedestinatio ad culmen regiminis assumit, sequentis litterae textus aperte innuit.

Et vir, si fuerit justus, et fecerit judicium et justitiam. [Col. 0179A] Justus vere dicitur et erit, cum renuntians saeculo et concupiscentiis ejus, id quod vere est, videlicet peccatorem semetipsum recognoscit. Et quia sola haec cognitio ad perfectum non sufficit, ad eminentiorem necesse est, ut sese tollat viam, hoc est ut faciat judicium et justitiam. Judicium facit, cum pro peccatis suis districte semetipsum dijudicans, hoc ipse in se in praesenti punit, pro quo in districto 228 examine puniendum se recognoscit. Facit etiam justitiam, cum pro peccatis Deo satisfaciens justis sedulo operibus insistendo laudabiliter incipit vivere. Huic in tali bonorum operum altitudine sublimato diligentissime praecavendum est, ne illud subrepat, quod sequens ordo verborum denuntiat:

[Col. 0179B] In montibus non comederit. In montibus comedere est pro laudabilis vitae conversatione laudem humanam appetere. Et notandum quod dicitur comedere, hoc est ex amore et deliberationne laudem humanam requirere. Sunt enim nonnulli, quorum animum appetitus laudis ex improviso aliquando tangit, sed in montibus non comedunt, quia hunc cum amore et dulcedine non suscipiunt, sed, quantum possunt, tentationi Deo adjuvante resistunt. Et econtra sunt nonnulli qui recte in montibus comedere dicuntur, quia pro justis operibus suis toto affectu, toto desiderio gratiam humani favoris requirunt. quisquis ergo ita, ut praefati sumus, in montibus non comedit, quod digne et laudabiliter vivens laudem ab [Col. 0179C] humano ore non requirit, illud etiam declinare studeat, quod sequens littera evidenter insinuat.

Et oculos suos non levaverit ad idola domus Israel. Idola pagani Deum ignorantes fabricant et adorant, et honorem, quem Deo creatori suo debebant, operibus manuum hominum impendebant. Possumus etiam per oculos corporis affectum accipere ambitionis. Oculos ergo ad idola domus Israel levat, qui oculos cordis ad affectum levat ambitionis, qui votis omnibus exoptat, ut potestatem et dominium super alios accipiat, quatenus honor et reverentia qui Deo debetur, illi a subditis suis impendatur. Nam sicut ille, qui aliquem vult adorare, solo prosternitur, sic nimirum, qui non pro lucro animarum, sed pro solo amore gloriae temporalis culmen quaerit regiminis, [Col. 0179D] adorari quodammodo desiderat, quia humiliter sibi inclinando, venerari vult a subjectis. Et revera, si contigerit, quod Deo non disponente, sed permittente cura aliena tali commissa fuerit, illud nonnunquam adimplebitur, quod textus subjectae litterae significare videtur.

229 Et uxorem proximi sui non violaverit. Proximus noster est ipse Creator et Redemptor noster. Uxorem vero hujus proximi unaquaelibet congregatio valet accipi. Qui ergo amore et affectu ambitionis locum adeptus fuerit regiminis, uxorem proximi sui violat, quia non eidem proximo, id est Redemptori nostro, sed suis serviens desideriis, lucra spiritalia in congregatione sibi commissa non congregat, nec [Col. 0180A] ad coelestia regna quotidiani sui operis fructum praemittere invigilat. Sequitur:

Et ad mulierem menstruatam non accesserit. Mulier menstruata ex propria carne polluitur. Et ideo per mulierem menstruatam congregatio illa accipi valet, cujus vita et conversatio vilis et reproba omnibus apparet. Sunt enim nonnulli ita honoris et gloriae cupidi, ut etiam congregationi propriis vitiis sordidae praeferri non timeant vel erubescant, si tantum nomen honoris sibi acquirant. Si quis vero non propria voluntate, sed divina dispensatione locum suscepit regiminis; qualis in doctrina sua esse debeat, verbis sequentibus propheta insinuat:

Et hominem non contristaverit. Praelatus dum confessionem subditorum audierit, summopere praecavere [Col. 0180B] debet, ne hominem peccata sua confitentem, contristet aut conturbet. Audit quorumdam vitam, de quorum innocentia gaudeat; audit etiam quorumdam criminalia peccata, quibus condolere et condescendere debeat. Consolari quidem peccatorem debet, et ne propter enormitatem peccatorum suorum in barathrum desperationis veniat, humiliter confitenti spem consequendae salutis et veniae a Domino repromittat. De qua sententia adhuc subinfertur:

Pignus debitori reddidit. Pignus debitori reddere est peccatori humiliter, ut praediximus, confitenti spem remissionis et gratiae repromittere. Hinc in Deuteronomio Dominus per Moysen filiis Israel praecepit dicens: Non accipies loco pignoris superiorem [Col. 0180C] aut inferiorem molam (Deut. XXIV, 6) . Superior et inferior mola est spes et timor. Loco igitur pignoris mola superior aut inferior accipi prohibetur quia qui peccatori praedicat, tanta 230 dispensatione componere praedicationem debet, ut nec data inutiliter spe timorem subtrahat, nec subtracta spe in solo timore derelinquat, sed spe animatus ad appetenda coelestia magis ac magis accendatur, timore autem, ne iterare vias suas incipiat, terreatur. Ut autem hanc spem et timorem cordibus subditorum imprimere praelatus valeat, quemadmodum mox subjungitur, in praedicatione sua sanctis concordare expositoribus studeat. Per vim, inquit, nihil rapuerit. Per vim nihil rapere est sensum sacrae [Col. 0180D] Scripturae a veritate non avertere. Per vim sacram Scripturam rapere dicitur, qui sanctis expositoribus non concordans, non sano intellectu, sed pro libitu suo temerarie eam exponere nititur. Si enim hoc fecerit, quod videlicet praedicationem suam sanctorum testimoniis confirmaverit et roboraverit, illud quod hic sequitur adimplere utiliter poterit.

Panem suum esurienti dederit, et nudum vestimento operuerit. Quid est panem esurienti tribuere, et nudum vestimento operire? Panem, pabulum videlicet coelestis doctrinae, esurienti tribuit, qui auditorem capacem et intentum verbo praedicationis reficit et instruit. Quem vero nudum esse viderit, hoc est quem ab hac gratia alienum esse perspexerit; quod ad audiendum verbum Dei nec capax sit nec intentus, [Col. 0181A] nudus etiam spiritali scientia ac bonis operibus, huic, ut beatus ait Benedictus, duplici doctrina praeesse debet, hoc est ut ea quae bona sunt et sancta, non solum praedicando, sed etiam bene vivendo demonstrare laboret. Cum vero, ut praediximus, panem suum esurienti dederit, nudumque vestimento operuerit, qua intentione, qua humilitate custodire semetipsum debeat, in his quae sequuntur intelligi datur.

Et ad usuram non commodaverit. Usura est propria dare, et aliena exigere. Ad usuram panem doctrinae commodat, qui in subditis suis non solum bonorum operum fructum quaerit, verum etiam laudem sibi ab ipsis exhiberi appetit. Unde adhuc in consequentibus dicitur: et amplius non accepit. Amplius [Col. 0181B] quam debet accipere appetit, qui plus proprium quam Dei honorem et utilitatem 231 ac salutem proximorum quaerit. Jam qualis in doctrina sua praelatus esse debeat, verbis, quae praenotavimus, sermo propheticus praesignavit et praescripsit: nunc in consequentibus, qualis vita ipsius esse debeat, congruo ordine demonstrat.

Ab iniquitate averterit manum suam. Cum per manus opera designari soleant manum suam, opus videlicet suum, ab iniquitate quodammodo avertit, cum pro bona operatione non sibimet, sed Deo laudem et honorem tribuit. Judicium verum fecerit inter virum et virum. Facit praelatus inter virum et virum judicium verum, cum inter Deum et seipsum tale fecerit judicium, ut Deo soli gloriam relinquat, [Col. 0181C] et de bonis operibus nihil sibimetipsi ascribat. Itemque alio modo judicium verum inter virum et virum facere praelatus debet, ut Deo subjectionem, subditis exhibeat aequalitatem et dilectionem, ut licet ex ordinatione Dei aliis se superiorem cognoscat, ipse tamen superiorem suum, quod est Christus, timeat et diligat. Haec omnia, quae supra memoravimus, vere Domini praecepta, vere Domini sunt judicia, de quibus mox subjungitur:

232 Et in praeceptis meis ambulaverit et judicia mea custodierit, ut faciat veritatem, hic justus est. Quicunque ergo bonus et perfectus praelatus eo ordine, ut praediximus, in his Domini praeceptis ambulaverit, quod in mentibus humanam laudem oppetendo [Col. 0181D] non comederit, quod oculos cordis sui ad idola domus Israel, hoc est affectum ambitionis non levaverit, quod uxorem proximi sui, congregationem videlicet sibi commissam non bene regendo violaverit, itemque veritatem fecerit, quod judicium verum inter virum et virum, inter Deum scilicet et seipsum fecerit, hic non incongrue justus dici poterit. Hic etiam illud quod sequitur, laudabili et felici operum effectu hic et in futuro consequetur:

Vita, inquit, vivet et non morietur. Ipsum enim, qui est vita vivens in se, quantum in hoc mutabilitatis tempore est possibile, manentem habebit in se et cum corruptibile hoc incorruptionem (induerit), ita aeterna glarificatione donabitur, quod ille in Deo et Deus in illo sine fine permanebit.

Erat dies festus Judaeorum, et ascendit Jesus Jerosolymam. Est autem Jerosolymis probatica piscina, quae cognominatur Hebraice Bethsaida, quinque porticus habens (Joan. V) .

Scriptura sacra, dilectissimi, non incongrua similitudine comparatur terrae, quam idcirco Deus omnipotens creare voluit, ut pasceret ex ea cuncta animantia, homines scilicet et jumenta, bestias, volucres et reptilia. Producit enim fenum et herbam, quod est cibus animalium, producit frumentum et vinum, quod est cibus et potus hominum. Sic et sacra Scriptura quasi terra quaedam est; producit [Col. 0182B] enim fenum et herbam his qui animalia sunt, saecularibus scilicet hominibus, qui animaliter vivunt, dum simpliciter eos instruit et informat, quomodo criminalia et capitalia peccata unusquisque fugere atque vitare debeat. Producit nihilominus frumentum et vinum his qui homines sunt, spiritalibus utique qui ad imaginem et similitudinem Dei esse factos se recognoscunt. Herba et fenum crescit sine labore hominum; frumentum, vinum, nunc arando, nunc fodiendo laboriose excolitur et acquiritur, 233 quemadmodum primo homini a Domino dicitur: In sudore vultus tui vesceris pane tuo (Gen. III, 19) , Frumentum et vinum significat spiritalem sensum ac mysticum sacrae Scripturae intellectum, qui vere cibus et potus est cujuslibet beatae animae, sed acquiri [Col. 0182C] et inveniri non potest, nisi cum labore.

Hoc denique frumentum et vinum desiderabilem utique refectionem animarum nostrarum, in hac quae jam prae manibus est terea, in hac scilicet lectione evangelica, si studiose quaesierimus Deo auxiliante copiosius invenire poterimus. Nam si nihil aliud nobis insinuaret nisi simplicem illam Domini et Salvatoris nostri clementiam, quam aegrotanti per tot annorum curricula homini exhibuit, quem nec ipso rogante, nec alio pro eo interveniente misericorditer sanavit, magna quidem refectio, magna esset consolatio, his videlicet hominibus qui libenter pro salute sua laborant, qui quantum possunt, viribus corporis et affectibus cordis die ac nocte misericordiam ejus implorant. [Col. 0182D] Quomodo enim non subveniret eis, qui subvenit non roganti? Quomodo non salvaret in suae pietatis clementia sperantes, qui hunc salvavit qui salutem ab eo non speravit?

Sed est et aliud in hac sacra lectione quod a spiritalium animarum non vacat refectione. Nos enim, nos sumus qui diem festum hunc, de quo in primordio Evangelii audivimus, Domino agimus et agere debemus, qui etsi gravati corpore mortali, quod portamus, ad integrum vitare peccata non possumus, a criminalibus tamen vitiis Deo auxiliante vacamus. Hic est dies festus ille, ad quem hortatur nos propheta David, ubi dicit: Vacate et videte, quoniam suavis est Dominus; beatus vir, qui sperat in eo (Psal. XXXIII) . Non quidem in tumultu saeculi, [Col. 0183A] sed in spiritali vita agitur hic dies festus Domini, ubi tales homines congregati sunt, qui vitiis resistentes, et virtutibus, quantum possunt, insistentes, soli Deo vacare, atque ad ejus visionem utcunque pertingere conantur. Hunc diem festum rite concelebrant duae illae sorores Maria et Martha, quia sunt quaedam animae, quae cum Maria divinae vacant contemplationi; quaedam, quae cum 234 Martha bonae student et inserviunt actioni. Illae laborant ad exhibenda humiliter indigentibus officia; istae vacant et vident quoniam suavis est Dominus: istae circa exteriora occupantur, illae interiora contemplantur. Ad hunc diem festum libenter ascendit Dominus, quia licet ubique et in omnibus locis sit, specialiter tamen cum illis et inter illos habitat, quos sibi vacantes invenit, [Col. 0183B] quos ad aeternae pacis visionem laboribus, quibus possunt, viriliter contendere conspicit. Ubique est per majestatis suae potentiam, cum istis est per pietatis suae clementiam, de quibus etiam apte subjungitur:

Est autem Jerosolymis probatica piscina, quae cognominatur Hebraice Bethsaida, quinque porticus habens. Probaton [ πρόβατον ] dicitur ovis. Probatica piscina, quasi pecualis piscina, eo quod lavare in ea sacerdotes pecora solebant, quae in holocaustum Domini offerenda erant. Bethsaida vero domus frugum, vel domus venatorum interpretatur. Domus frugum recte eadem piscina dici poterat, quia qui sacrificia illa quae in pecoribus fiebant, simpliciter pro peccatis suis Domino offerebant, fruges illas, hoc est refectionem [Col. 0183C] atque consolationem illam inde habebant, quod indulgentiam eorumdem peccatorum suorum accipiebant; illi vero qui altius sapiebant, et quid eadem sacrificia praetenderent, Deo inspirante cognoscere poterant, abundantiores fruges, suaviorem cibum et refectionem animarum suarum inde capiebant.

Significat autem probatica illa piscina sanctam et justam animam, quae quidquid ex affectu et dulcedine cordis sui offerre Deo deliberat, lavat in semetipsa et mundat, ne aliqua ei superbiae aut vanae gloriae macula inhaereat. Quinque porticus, quas eadem piscina habet, quinque sensus hominis significant, qui animae aut bona aut mala administrant. Quia [Col. 0183D] vero nemo tam sanctus invenitur, qui in his quinque sensibus suis innocens sit (quis enim nostrum, qui oculis suis non viderit, quod videre non licuit, qui auribus suis non audierit, quod audire obfuit, qui caeteris sensibus suis, gustu scilicet, odoratu et tactu multa illicita atque noxia non contraxerit) apte evangelista subjunxit:

235 In his jacebat multitudo languentium, caecorum, claudorum, aridorum exspectantium aquae motum. Quid mysterii, quidve significationis iste ordo verborum in se contineat, ipsa nos nostra miseria docere poterit, quia quotquot peccata visu oculorum, auditu aurium, gustu, odoratu et tactu contraximus, quasi tot languentes in porticibus nostris jacentes habemus. Et notandum quod dicit languentium, caecorum, [Col. 0184A] claudorum, aridorum. Languescimus in affectu, calcamur in intellectu; claudicamus in operatione, arescimus in oratione. In affectu denique languescimus, quando deficiente in nobis gratia Dei ab amore ejus intus torpescimus. Hunc noxium animae languorem bona quaedam anima in se sentiebat ac deflebat, cum dixit: Filiae Jerusalem, nuntiate dilecto, quia amore langueo (Cant. V, 8) . Per hanc et nos quidem docemur et admonemur, ut mox, dum in amore Dei languescere nos senserimus, ad insinuandum eumdem languorem nostrum et dolorem Salvatori nostro, ad filias Jerusalem, delicatas videlicet justorum animas, qui vel nunc in aeterna pacis visione collocatae cum Christo gloriantur, vel quae in hujus adhuc vitae miseria peregrinantur, quantocius [Col. 0184B] confugiamus, intercessionis earum suffragia humiliter imploremus. Nisi enim citius languor iste per misericordiam Dei sanetur, gravius malum subsequetur, duritia videlicet et caecitas cordis, quia decrescente interius lumine prioris intellectus et scientiae, nec se, nec Deum potest agnoscere. Obtenebrato et subtracto intrinsecus cordis lumine, etiam claudicare incipit in operatione, quia more claudicantis non duobus, sed uno pede incedentis, si quod bonum est, quod agit, hoc multis aliis pravis actibus suis polluit et perdit.

Post multitudinem hanc languentium, caecorum, claudorum, subintrat multitudo aridorum, quando ita in semetipso arescere incipit, quod nullam in oratione interni saporis dulcedinem habere poterit, sed [Col. 0184C] siccus et aridus semper cadit in deterius. Hac ariditate detinebantur qui dicebant: Anima nostra arida est. Ab hac arditate custodiri se postulabat David, ubi dicebat: Sicut adipe 236 et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII, 6) . Moxque qualem ex hac interna pinguedinis dulcedine fructum habiturus esset, adjecit et ait: Et labiis exsultationis laudabit os meum (ibid.) . Quasi diceret: Si adipe et pinguedine dulcedinis et gratiae tuae intrinsecus repleveris me, in laetitia et exsultatione laudabo nomen tuum, Domine. Cognoscere autem ac deplorare in semetipsis hanc languentium, caecorum, aridorum multitudinem solummodo est spiritalium, aquae motum humiliter exspectantium. Aquae motus iste significat [Col. 0184D] gratiam compunctionis, quam tanto ardentius desiderant et exspectant, quanto minus exterius inveniunt, quo delectentur et gaudeant. Quid enim aliud est exspectatio illorum de die in diem, pro quo laborant, pro quo die noctuque corpora sua macerant, nisi ut hunc laboris sui fructum inveniant? Sed pius et misericors Dominus hanc humilium suorum laborem et exspectat onem non despicit, sicut consequenter evangelista subjunxit:

Angelus autem Domini, inquit, secundum tempus descendebat in piscinam, et movebatur aqua. Angelus iste significat gratiam Dei. Angelus Domini descendit in piscinam, quando omnipotens Deus per occultam gratiam suam beatam visitat animam: movens in ea aquam diu desideratae compunctionis, per quam magis [Col. 0185A] accensa inardescat in spe et desiderio superni amoris. Quia vero gratia haec non secundum voluntatem et desiderium hominis, sed secundum voluntatem et pietatem Dei omnipotentis homini tribuitur, recte dicitur, secundum tempus. Plerumque enim dum totis affectibus cordis, totis laboribus corporis, vigiliis, jejuniis flagella caeteraque bona opera continuantes misericordiam Dei praestolantur, et magnifice se visitari a Deo ac consolari arbitrantur, minus inveniunt quod quaerunt, quia tardius occurrit interna consolatio, pro qua laboraverunt. Nonnunquam vero, dum minus sperant, abundantiorem internae dulcedinis gratiam accipiunt.

Possumus et aliter intelligere quod dicit, secundum tempus. Tempus est metus, vel mora rerum. [Col. 0185B] Hora illa supernae visitationis congrue tempori, quod cito 237 transit, comparatur, eo quod brevis sit, quia quidquid ibi de interna dulcedine homo degustando percipit, totum quasi raptim et in transitu fit, quia diu haberi non poterit, sed quantumlibet brevis sit, nunquam sine effectu sanitatis transit, sicut consequenter evangelista subjungit dicens:

Et qui prior descendisset in piscinam post motionem aquae, sanus fiebat a quacunque detinebatur infirmitate. Verba ista ita intelligimus, sicut et credimus, quia quodcunque peccatum suum homo primum recordatus, post illam motionem aquae quae angelo Domini descendente, id est gratia Dei cor ejus visitante fit, perfecte poenituerit, ab illo sine dubio mundatur et sanatur, quia sicut scimus et credimus, [Col. 0185C] quod universa peccata hominis, originalia scilicet, et si qua sunt actualia, per baptismum delentur; sic vere et indubitanter scire debemus, pro quocunque peccato suo in illa hora supernae visitationis homo perfecte compungitur, quod ab illo vere per misericordiam Dei explabitur. Haec est fides et spes nostra, quam habemus ex misericordia Dei omnipotentis per prophetam dicentis: Quacunque hora conversus ingemueris, salvus eris (Ezech. XVIII, 21) . Quotiescunque homo ille, cujus piscina in semetipso est, qui aquam illam internae compunctionis jugiter ex gratia Dei habere potest, peccaverit, toties et sanari poterit. Si iterum peccat, iterum ad poenitentiae lamenta recurrat, et in quo duraverit atque [Col. 0185D] inventus fuerit, in eo salvandum se aut damnandum noverit, sed quia sunt nonnulli in spiritali vita, qui hunc aquae motum nec cognoscere nec habere possunt, hos consolatur aegrotus ille triginta et octo annorum, qui descendere in piscinam non potuit, et tamen ex solo Domini praecepto sanari meruit. Ait namque evangelista:

Erat autem quidam homo ibi triginta et octo annos habens in infirmitate sua. Decem ter computata faciunt triginta. Signantur autem per denarium numerum decem praecepta; per ternarium vero tria illa, fides, spes et charitas; vel etiam cogitationes sive voluntates, verba et operationes. Homo ille, 238 qui triginta et octo annos in infirmitate sua habuit, significat hominem illum, qui in fide, spe et [Col. 0186A] charitate, vel in cogitationibus suis seu voluntatibus, dictis et factis, sive etiam in contemptu et transgressione praeceptorum Dei Domino peccavit. Congrue autem triginta annis octo adduntur, per quos resurrectio figuratur, quando homo peccator, qui sic inveteravit, qui tandiu in peccatis duravit, prorsus semetipsum desperat, et ne renovari in Deo et ad spem vitae aliquando resurgere possit, omnino dubitat. Attamen sic inveteratum, sic desperatum pius Dominus non despicit, sicut consequenter evangelista subjungit:

Hunc, inquit, cum vidisset Jesus jacentem, et cognovisset, quia multum jam tempus habet, dicit ei: Vis sanus fieri? Si sanari ab infirmitate sua velit, jacentem in peccatis hominem Dominus interrogat, [Col. 0186B] quando secundum solitam pietatis suae clementiam voluntatem et possibilitatem resurgendi de iniquitate sua ei misericorditer subministrat. Unde post pauca subjunxit, et ait: Surge, tolle grabatum tuum et ambula. Surgit; quando ex praecepto Domini, quod per occultam Dei inspirationem intrinsecus ad hominem fit, expergefactus, de lethali funere peccatorum suorum se erigit; tollit grabatum suum et ambulat, quando in spiritali vita per continuos labores corporis, quod per lectum accipitur, prioris vitae crimina evacuare nititur, atque per hoc ad integram animae sanitatem reduci meretur. Huic necesse est ut insidias Judaeorum, malignorum videlicet spirituum sollicite caveat, qui tanto subtilius saluti ejus insidiantur, quanto difficilius resurgere eum posse, [Col. 0186C] si ceciderit, conspicantur. Siquando enim illi, qui per innocentiam atque munditiam cordis et corporis, divinae inhaerent contemplationi, fallente diabolo in aliquo excesserunt, citius resurgere facilius curari possunt, quia mox ad piscinam, mox ad notam solitae compunctionis medicinam recurrunt. Illi vero, qui in peccatis inveteraverunt, siquando post receptam sanitatem, post remissam a Deo peccatorum suorum impietatem ceciderint, tanto difficilius resurgere possunt, quanto minus 239 ad saepe dictum aquae motum pertingere meruerunt. Unde ait Dominus:

Ecce sanus factus es. Jam noli peccare, ne deterius aliquid tibi contingat. Gravior enim atque deterior esse cunctis praecedentibus peccatis coram Deo [Col. 0186D] lapsus ille creditur, qui post abrenuntiationem saeculi in spiritali vita incurritur:

Igitur quia sine misericordia et auxilio Dei, nec praeterita commissa digne deflere, nec futura, prout opus esset, cavere possumus, ipsum, qui omnia potest, humiliter imploremus, ut piscinam nostram per angelum suum visitare dignetur, quia nisi donum et gratia ejus ad nos et in nos descenderit, aqua cordis nostri salubriter moveri non poterit. Congruit enim, et valde congruit bonitati ejus et clementiae, ut ipse per seipsum, ad quem solum respicimus, nos dignetur visitare et laetificare, qui gaudium aliud nec habemus nec requirimus, nisi quod in illo et cum illo habere possumus. Nam si propterea olim de coelis ad terras descendit, ut suorum animas de tenebris inferni [Col. 0187A] liberaret et educeret, nonne ex ejusdem misericordiae debito debet etiam se nobis, debet desiderantibus se et quaerentibus pignus imprimere et offerre sui amoris? Quae enim major atque crudelior gehennae poena esse potest, quam dum non accipitur quod exspectatur, dum subtrahitur quod omni die, omni hora speratur, suspiratur, desideratur? Descendat igitur, descendat ad nos angelus iste, ut, mundati ab infirmitate nostra et sanati, his sanctis diebus omni custodia, sollicitudine ac vigilantia transcursis, laetum de hoste nostro triumphum ferentes, ad gloriam pervenire mereamur Dominicae resurrectionis! Quod ipse praestare dignetur Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen!

Assumpsit Jesus Petrum, Jacobum et Joannem fratrem ejus (Luc. IX) .

Verba haec evangelica quanto majori supernae dulcedinis redundant gratia, tanto subtiliori studio a nobis indaganda sunt intellectu mystico. Assumpsit Jesus, inquit evangelista, Petrum, Jacobum et Joannem fratrem ejus. Illos Dominus Jesus assumit, quos gratia sua ad hujus perfectionis culmen perducere disposuit, quae per tria haec nomina mystica figuratur intelligentia, videlicet ut agnitionem Dei et sui habeant, et vitia in semetipsis supplantare studeant, et evulsis vitiorum sordibus, gustare mereantur [Col. 0187C] quam dulcis est Dominus.

Et duxit illos, inquit, in montem excelsum seorsum. Jesus ergo quosque salvandos in montem excelsum seorsum ducit, cum eos ad spiritalis vitae, et ad bonorum operum sublimitatem provehit. Seorsum utique ducit, quando per internam inspirationem illos a criminoso prioris vitae statu separare incipit. Tunc enim fit quod sequitur:

Et transfiguratus est ante eos. Figura Christi omnia profecto dici possunt sacramenta, quae in homine fideli in sancta aguntur Ecclesia, sicut est sacri baptismatis lavacrum, et caetera hujusmodi, quae ad animae constituta sunt remedium. Haec et ipsi quidem infideles fide suscipiunt, ad Ecclesiae limina nonnunquam [Col. 0187D] veniunt, et signo sanctae crucis se muniunt, sed fides, quae foris apparet, intus a bonis operibus vacua 241 prorsus remanet. Dum ergo his quae fide, ut praediximus, susceperunt, male vivendo contradicunt, Dominum Jesum in sordida quodammodo figura conspiciunt. Relicto vero saeculo dum eadem haec quae in sacramentis perceperunt, moribus et vita tenere contendunt, in alia mox figura Dominus Jesus ante eos transfiguratur, et ipsi ei per bonae operationis studium configurantur.

Et resplenduit facies ejus sicut sol. Quia manifestum est quod magis ex facie homo cognoscatur quam ex alia corporis parte, per faciem perfecti quique intelligi valent, qui sic in spiritali vita de virtute in virtutem proficere student, ut in eis luce clarius valeat [Col. 0188A] agnosci quod vere sunt de corpore Christi; qui etsi nunquam ad instruendum alios verbo doctrinae assumuntur, per suae tamen laudabilis vitae studium, magnum cunctis se videntibus perfectae conversationis praebent documentum vel exemplum. Sed proprie et specialiter per faciem praelati figurantur, tales utique, qui sic subditis praeesse laborant, ut in eorum moribus et vita Deus agnosci valeat. Hi nimirum solis splendori non inconvenienter possunt comparari, quia sicut sol utrumque habet ex natura, ut videlicet illuminet et calefaciat, sic et ipsi illuminant quodammodo et accendunt, quia verbo et exemplo praesunt. Illuminant enim, cum verbo doctrinae suae tenebras ignorantiae de cordibus auditorum expellunt. Sed cum hoc ipsum, quod verbis instruunt, [Col. 0188B] in vita sua et moribus exercere satagunt, eosdem, quos illuminant, ad bona opera perficienda procul dubio accendunt. Sequitur:

Vestimenta autem ejus facta sunt alba sicut nix. Si enim per faciem praelatos accipimus, per vestimenta subditos non incongrue intelligere possumus. Sicut igitur vestimentum utrumque facit, et nuditatem contegit, et hominem ornat, sic profecto et perfecti quique subditi, in spiritali vita positi, praeterita quidem peccata quotidianis lamentis seu quibuslibet bonis operibus ante Dei conspectum obtegere satagunt, et virtutum meritis semetipsos adornare contendunt. Inde fit ut haec eadem vestimenta alba fiant sicut nix. Nix enim frigidae naturae est, [Col. 0188C] 242 sed dum solis ardore incaluerit, resolvitur, et in aquam mox convertitur. Sic et ipsi quidem, qui prius in peccatis perseverantes ab amore Dei frigidi omnino remanserunt, cum verbo praedicationis incalescunt, per gratiam sancti Spiritus statim in lacrymas resolvuntur, et resoluti procul dubio dealbantur. Mox subsequens erit quod evangelista subjungit:

Et apparuerunt illi Moyses et Elias cum eo loquentes. Per Moysen, qui erat legislator ipsa lex accipitur; per Eliam vero prophetae figurantur. Moyses igitur quibuslibet perfectis apparet, qui sicut, ut diximus, illuminati fuerint, cum jam perfecte cognoscunt quid lex prohibeat, vel quid faciendum eis praecipiat, cum videlicet hoc quod littera legis extrinsecus praecipere [Col. 0188D] videtur, ipsi typice intelligendo intrinsecus in semetipsis imitari conantur, et rursum, quid eadem lex prohibeat mystico sensu attendunt, nec ex illicitis quae prohibet, quidquam sua sponte admittere volunt. Eliam quoque apparentem conspiciunt, quia hoc modo, ut diximus, per legem edocti, jam de spe futurorum bonorum sibimetipsis prophetare incipiunt. Apparent ergo Moyses et Elias non tacentes, sed ea nimirum quae jam supra dicta sunt, cum eo loquentes. Saecularibus enim adhuc actibus deditus, si quid fortassis auditu exteriori percipiebat, de lege Domini, mutum ei quodammodo fuit, nec cum [cod. et cum] eo loquebatur quia quod extrinsecus audiebat, bonis operibus intrinsecus exercere nequaquam studebat. Sed cum sic, ut diximus, illuminatus ad [Col. 0189A] agnitionem Dei pervenerit, jam Petri verbis uti poterit:

Domine, inquit, bonum est nos hic esse, ac si quilibet beatus dicat ad Dominum: Domine, ubi ante fuimus, cum juxta propriae voluntatis arbitrium viximus, malum nos fuit esse. Sed hic, id est in spiritalis vitae proposito, quod per inspirationem tuam aggressi sumus, bonum est nos esse. Nos, inquam, bonum est hic esse, id est utrumque hominem nostrum, animam videlicet et corpus tuis amodo praeceptis inhaerere. Si vis, inquit, faciamus hic tria tabernacula, tibi unum, Moysi unum, et Eliae unum. Per haec tria tabernacula 243 spiritus, anima et corpus mystica figurari possunt intelligentia. Per hoc enim, quod hic dicitur, tibi unum, amor congrue [Col. 0189B] satis intelligitur, quia Christus novus homo veniens in mundum, non terroris poenam incussit, sed ea potius, quae dulcedinis et amoris sunt, docuit, cum melliflua voce intonans ait: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. III, 2) . Econtra quod ait, Moysi unum, timor accipi valet, quia in lege, quam per Moysen Deus dedit filiis Israel, nulla regni coelorum data est promissio, sed peccata tantum puniri jubentur, cum toties ibi dicitur: Qui haec vel alia fecerit, morte moriatur. Per Eliam vero doctor quilibet, seu ipsa praedicatio potest intelligi, quia Elias propheta Domini non solum futura praedixit, verum etiam populum Dei ab errore ad viam veritatis revocare studuit. Tria namque tabernacula beatus quilibet facit, unum amori, unum [Col. 0189C] timori, unum praedicationi. Cum igitur initium sapientiae sit timor Domini, nosse nos convenit, cur hoc in loco amor timori antepositus sit. Per dignitatem enim praeponitur, quia amor, ut ita dicamus, primatum obtinet. Nam quod summae perfectionis est, per amorem ad intimae contemplationis dulcedinem pervenitur, timor vero inferiorem quodammodo locum habet, quia qui minus perfecti sunt, timere tantummodo aeternae damnationis supplicium noverunt, et quae sint internae dulcedinis gaudia, minime gustaverunt.

Quia igitur hoc mystice ita positum esse novimus, nos recto ordine timorem amori praeponamus. Tabernaculum quisque timori facit, dum metu mortis, seu futuri supplicii praeterita deserere peccata [Col. 0189D] nititur, atque ad poenitentiae lamenta convertitur, tabernaculum vero amori construit, cum servili timore postposito et strepitu desideriorum carnalium sedato, bonis operibus die noctuque insudare non desinit, visioni jam Creatoris sui inhiat, atque ad aeternae contemplationis gaudia pervenire festinat. Tunc etiam tabernaculum praedicationi facere poterit, quia tunc sensum suum ad intelligentiam sacri verbi perfecte praeparat, et collectus in Deo animus legendo semper et recolendo ea quae audierit servat, et praecepta vitae, quae sensus capere 244 valet, memoria nequaquam amittit. Dicat ergo quilibet beatus, dicat: Faciamus hic tria tabernacula, tibi unum, Moysi unum, et Eliae unum. Quod namque [Col. 0190A] est manifestum, tabernacula vocantur castra militantium. Licet igitur tria tabernacula hic nominentur, unum tamen spiritaliter efficiuntur, tunc nimirum, cum tria haec, videlicet, spiritus, anima et corpus in militiam Christi concorditer uniuntur. Cum igitur quilibet perfecti haec tabernacula in semetipsis facere apud se deliberant, in hac beata deliberatione profecto fit quod evangelista subjungit:

Adhuc eo loquente et ecce nubes lucida obumbravit eos. Scimus quidem quod nubes utrumque ex natura habeat, quod videlicet imbrifera sit et umbram faciat. Quid convenientius per nubem valet intelligi quam irrigans gratia Spiritus sancti? Sicut enim pluvia infundit terram et inebriat, sic gratia Spiritus sancti cor hominis multiplicibus donis suis abundanter [Col. 0190B] irrigat.

Notandum quoque quod simpliciter non dicitur, nubes obumbravit eos, sed lucida additur, quia nimirum haec eadem gratia mentem, quam repleverit, vitiorum caecitate depulsa illuminat. Quae etiam obumbrat, quia sicut illum, quem vehemens ardor solis exurit, umbra refrigerat, sic ipsa menti, quam illuminat quae prius carnalibus desideriis aestuabat, refrigerium, id est remissionem peccatorum praestat. Denique cum nubes ista, id est Spiritus sancti gratia sic inundaverit, et hoc modo illuminaverit cor hominis, et obumbraverit, statim vox illa desiderabilis, vox videlicet internae visitationis intonat, quae dicit:

Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ipsum audite. Hic, inquam, sensus spiritalis, [Col. 0190C] quem divina inspirante gratia jam accepistis, mihi est dilectus, mihi procul dubio placitus; hunc in vobis diligo, hunc laude vere et approbo. Ipsum audite. Si quid virtutis, seu bonae operationis iste suggerit, sequi studete; quidquid autem alius, id est carnalis sensus persuadere tentaverit, aurem cordis avertite

Et audientes discipuli ceciderunt in faciem suam, et timuerunt valde. Quando ergo salvandi quique, qui hujus visitationis gratiam gustare meruerunt, 245 hanc delectabilem vocem intus loquentem audiunt, in faciem suam, profecto cadunt, id est in profunda cordis humilitate Deo se substernunt, et quodammodo coram Domino in terrajacent, quia jam statum superbiae non habent, jam in consideratione infirmitatis [Col. 0190D] suae ante oculos summae majestatis humiliter se dejiciunt, et in timore divino amplius proficiunt.

Tunc, inquit, accessit Jesus, et tetigit eos, dixitque eis. Qualis et quantus sit iste accessus, quam dulcis et quam jucundus, humana lingua exprimere non valet, sed solummodo hoc experimentum docet. Accedit ergo quia electis quibuslibet animabus sese jungit, et quos prius tetigit, ut timerent, tunc excitat, ut ament: tactu, inquam, amoris tangit quos olim in timore suo tantummodo perfectos esse per inspirationem suam docuit.

Surgite, inquit, et nolite timere. Surgite, hoc est sursum corda erigite, de mea pietate amodo praesumite. Usque modo enim servili timore coacti laborastis, [Col. 0191A] servitio medio die noctuque insudastis. Sed jam nolite timere, me nunc ut patrem mitissimum diligite, quem prius ut Dominum et judicem severissimum studuistis timere. Sicut ante servire mihi cum tremore vobis placuit, ita nunc poenali formidine postposita in amore quaelibet bona perficere libeat opera.

Levantes autem oculos suos neminem viderunt, nisi solum Jesum. Hoc in loco intellectuales oculi magis quam carnales sunt intelligendi. Quonam beati hi et beatificandi, qui haec, quae diximus, experti sunt, spiritales oculos suos, nisi in supernis levant? Quo profecto cum intendunt, neminem nisi solum Jesum conspiciunt, quia nil praeter salutem suam in hora illa beata in semetipsis inveniunt. Vel si simpliciter [Col. 0191B] intelligere volumus, quando sic per Spiritum 246 amoris illuminati fuerint, quidquid de exterioribus aspiciunt, totum illis salus efficitur, quia sibimetipsis ad salutem trahunt. Sed quia mens humana in contemplatione diu stare non valet, sed ab immensitate tantae celsitudinis repulsa in semetipsa citius relabitur, nunc recte dicitur:

Descendentibus illis de monte. In sublimitate igitur contemplationis, quia diutius se, ut diximus, continere ipsa corruptionis infirmitas non potest, ad inferiora descendunt, ad bona exterius opera redeunt, praegustatae suavitatis Dei memoria pascuntur, foris piis actibus, intus sanctis desideriis pascuntur.

Et descendentibus illis de monte praecepit Jesus [Col. 0191C] dicens: Nemini dixeritis visionem, donec Filius hominis a mortuis resurgat. In hoc itaque divino praecepto nobis innuitur, quod electi Dei, post praegustatam supernae contemplationis dulcedinem, semper se in humilitate custodire debeant, nec per hoc humani favoris gloriam requirant, sed nec locum regiminis suscipere delectent, magis autem se intra semetipsos contineant, ne dum bona adhuc tenera proximis citius ostendunt, amittant. Nemini dixeritis, inquit, visionem, donec Filius hominis a mortuis resurgat, id est tandiu suum eis silentium placeat, donec ad tantam perfectionem exsurgant, ut nec prosperis eleventur, nec adversis dejiciantur. Porro cum Filius hominis a mortuis resurrexerit, hoc est cum spiritus sic in Domino vivificatur, ut [Col. 0191D] nec per laudem elevatus corruat, nec per reprehensionem percussus contabescat, tunc primum bene et in tempore de visione illa beata contemplationis, quam ipsi saltem per speculum et in aenigmate videre potuerunt, proximis annuntiant eorumque animos ad amorem coelestis patriae inflammant.

Egressus Jesus secessit in partes Tyri et Sidonis. Et ecce mulier Chananaea a finibus illis egressa clamavit dicens: Miserere mei, Domine, fili David. Filia mea male a daemone vexatur (Matth. XV) .

In cunctis sacrae et evangelicae lectionis verbis, si diligentius intueamur, tota salus hominis invenitur. [Col. 0192A] Primo quale esse debeat initium conversionis, et post initium conversionis qualis Deo adjuvante appetendus sit modus perfectionis. Quod etiam nobis praesens sancti Evangelii lectio commendat, in qua Spiritus sanctus ea quae a Domino foris gesta sunt ita enarrat, ut etiam quid quotidie invisibiliter operetur insinuet.

Egressus, inquit, Jesus secessit in partes Tyri et Sidonis. Jesus salvator vel salutaris noster quasi quodammodo intus esse dicitur, cum hominem secundum voluntatem et desideria cordis sui illicita vivere permittit, et ad omnia facinora properanti nullius obstaculi difficultatem, ut resipiscat, opponit. Tunc nempe salus intus latet et manet, dum nil de salute agitur animae, sed ad totum illud, [Col. 0192B] quod periculum et perdit o suimet est, homo procaciter devolvitur. Sed tunc Dominus Jesus, qui diu longeque tacuit, et intus fuit, quasi mira dignatione egreditur, quando in occulta ordinatione sua salutem hominis operari disponit.

Quo felici et memorando egressu secedit in partes Tyri et Sidonis. Tyrus interpretatur angustia, Sidon inutilis venatio. Egrediens quippe misericorditer Dominus secedit in partes has, quando ipso inspirante corpus et anima, quae per Tyrum et Sidonem accipi possunt, se a se avellere [ cod. evellere], et partiri incipiunt, quae ad vitia et peccata carnis unanimem consensum tenuerunt, et Tyrus, quod est anima, angustiari coeperit pro inutili venatione Sidonis, quod est corpus. Considerat quippe in amaritudine [Col. 0192C] 248 animae suae quomodo totum tempus vitae suae bestiali more vivendo transegerit, et corpus suum inutili peccatorum venatione occupatum turpibus et criminosis actibus subdiderit. Dum ex abundanti gratia Dei homo sic praevenitur, dum tali, inquam, modo, ut praediximus, Dominus Jesus egreditur, et in partes Tyri et Sidonis secesserit, fit coelitus quod sequitur:

Et ecce mulier. Ecce, hoc est sine mora mulier egreditur, anima scilicet divinitus emollita et conversa, quae pridem postposito timore et amore Dei per peccata fuerat indurata. Et haec mulier Chananaea. Non est superflua adjectio, quod mulier ista dicitur fuisse Chananaea. Chananaea denique interpretatur [Col. 0192D] mota vel negotiatrix, sive paupercula. Congrue, ut video, tunc dicitur anima mota, quando jam in desiderio habetur, spretis delictorum suorum foeditatibus saeculi abrenuntiet vanitatibus. Fit quoque negotiatrix vendere cupiens inutilia et indecentia opera, ut acquirat pretiosa virtutum ornamenta. Omnis quippe videns dat vile, ut charius sibi emat. Sic et ipsa anima bona negotiatrix dat inutile et vile peccatorum pretium, ut nobile et pulchrum meritorum possideat mercimonium. Fit et am paupercula, dum in vera humilitate cordis agnoscit et poenitet innumera quae commisit scelera. Unde et sequitur:

A finibus illis egressa clamavit dicens: Miserere mei, Domine, fili David. Notandum quod a finibus [Col. 0193A] illis egressa dicitur. Tres sunt gradus peccatorum, initium, medietas et finis. Initium peccandi consensus, finis actus consummatus, inter quos quasi duos fines medietas est concupiscentia carnis, quam 249 apostolus Paulus legem membrorum nominans legi mentis repugnantem dicit (Rom. VII, 23) ; quia quasi fomes quidam peccati perfectorum etiam sese importune ingerit animo. Igitur Chananaea ista a finibus illis, a peccandi consensu et a peccati actu egressa, sed adhuc media peccati delectatione saepius inquietata, quid factura est? Sequitur:

Clamavit dicens: Miserere mei, Domine, fili David. Filia mea male a daemonio vexatur. Videamus quo ordine anima haec procedat, et quibus actibus vel moribus seipsum componat. Primum namque [Col. 0193B] egressa est mala relinquendo. Secundo prosperae percipiendae salutis clamavit intimo desiderio cordis confitendo. Desiderium enim et confessio cordis quidam apud Deum est clamor vivae vocis, sicut et Moysi ore tacenti et corde clamanti dicitur: Quid clamas ad me? (Exod. XIV, 15.) Clamat ergo Chananaea ista, anima videlicet mota de saeculo, negotiandi perita, paupercula, id est humilis in oculis suis, dicens: Miserere mei, Domine, fili David. Ac si dicat: Licet spem et fiduciam in te habeam, Domine, quia misericors es in millibus auferens iniquitatem et peccata, sed scio et perpendo quia duobus pedibus tuis, misericordia scilicet et judicio, fines terrae perambulas, et ideo contremisco et ingemisco sciens et mente revolvens, [Col. 0193C] quoniam qui misereri in perpetuum non oblivisceris, etiam rectissimum judicium tuum nunquam dimittis. Sic etenim utriusque pedis mentionem faciens Psalmista ait: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Psal. C, 1) . Neque enim misericordiam sine judicio, neque judicium sine misericordia justo Deo congruere affirmabat, sed utrumque, misericordiam et judicium Domino decantare se asseverabat. Unde beata quaelibet anima, ne remota misericordia justi judicis damnetur sententia, exorat, dicens: Domine, si remota pietate a te discutiar, pereo, et ideo pedem justitiae retrahendo amove, pedemque misericordiae clementer porrige, quem amplectens et deosculans confidentius respirare valeam de tuis infinitis miserationibus. Miserere [Col. 0193D] mei, Domine, fili David. Filium enim David ea spe et fiducia te nomino, ut sicut David puero tuo gravia flagitia dimisisti, ita quoque iniquitatibus 250 meis clementer digneris propitiari. Vel ideo filium David te, Deus meus, appello, ut reminisci digneris, quod Creator meus es, et ipse mei causa creatus es, homo factus pro me. Miserere mei, Domine.

Filia mea male a daemonio vexatur. Vellem quidem peccata mea tibi satisfaciendo corrigere, sed non valeo, quia filia mea male a daemonio vexatur. Ex eo sane quod ait filiam suam male a daemonio vexari, ostendit quod quidam bene, quidam male vexantur. Beatus denique Job bene meruit vexari. [Col. 0194A] imo tentari, dum in tentationibus idem ipse qui prius fuerat perstitit, et ideo per tentationem dignus habitus est coronari. Judas male et inutiliter est tentatus, quia dum tentationi avaritiae consensit, a Deo reprobatus est et damnatus Ille igitur male vexatur, qui suadenti et suggerenti diabolo per consensum et delectationem cooperatur; bene autem vexatur, qui vexanti et suadenti diabolo nequaquam consentire probatur. Ille etenim est de quo scriptum est: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 12) . Dolet itaque peccatrix anima quod male et non bene vexatur, cum consentiendo succumbit tentationi. Et ideo clamat clamore valido, intimo cordis desiderio ad Dominum [Col. 0194B] loquens: Miserere mei, Domine, fili David. Sed quia plerumque contigit ut inter tot gemitus et clamores pro voto suo non exaudiatur, recte subjungitur:

Qui non respondit ei verbum. Quod verbum? Illud sane Verbum non respondit, quod hominem intrinsecus dulciter solet tangere, de quo scriptum est: In principio erat Verbum (Joan. I, 1) , per quod facta sunt omnia. De quo rursum dicitur: Misit Verbum suum, et sanavit eos (Psal. CVI, 20) . Tandiu ergo Verbum non respondet, quandiu interna suavitas non mittitur, et ideo sanitatis virtus nonnunquam differtur. Sed et alio modo verbum pro facto ponitur, ut ibi: Et non erat, inquit Scriptura, verbum in domo ejus, quod non ostenderet eis (Isai. XXXIX, 2) . Omnipotens Dominus verbum [Col. 0194C] non respondet, quando hominem necdum permittit, ut bonae voluntatis desiderium ad opera munda et recta perducere queat. 251 Sed si in bona voluntate perseveraverit, ampliora salutis dona Deo inspirante ei accedunt. Unde et congrue sequitur:

Accedentes autem discipuli, quia nomen et reverentia magistri timorem exigit discipuli, apte per discipulos sensus timoris exprimuntur. Quo enim crebrius peccatrix anima seipsam intuetur, eo amplius divini timoris gratia adimplebitur, qui profecto timoris sensus nequaquam a precibus cessant, sed assidue Dominum rogant, quemadmodum Paulus ait: Orate sine intermissione (I Thess. V, 17) . Orationibus semper vacare nemo est qui possit. Sed ille utique sine intermissione orat, qui sive [Col. 0194D] manducet, vel bibat, sive dormiat vel aliud quid faciat, totum in nomine Domini ita agere satagit, ut merito coram Domino oratio dici valeat.

Accedentes ergo discipuli, sensus videlicet timoris quid rogant? Dimitte eam. Ac si dicant: Dimitte eam, id est a peccatis fac liberam; dimitte eam, et fac voti compotem, quia nemo eam tenere vel impedire poterit, si clemens et bona voluntas tua eam sequi te permiserint: Clamat enim post nos, et idcirco dimitte eam, ut potestative possit habere nos. Vel sic clamat post nos, quia sperat coelestia, sed adhuc corpus et anima quaerit terrestria. Haec ergo omnia Deo invisibiliter operante et hucusque dissimulante, et non respondente, [Col. 0195A] etsi non dat eo quod amicus est, propter improbitatem tamen ejus surgit, et dabit ei quidquid habet necessarium. Hinc est quod sequitur:

Ipse autem respondens ait: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel. Hic spiritus consilii, qui in septem donis Spiritus sancti a prima Dominica Septuagesimae enumeratis, huic quintae Dominicae inscribitur, dat salubre consilium animae quaerenti illum. Non sum, inquit, missus nisi ad oves. Per oves innocentia, aut simplices vel innoxiae cogitationes figurantur. Oves, itaque quae perierunt, hi sunt qui innocentiam suam aliquando amiserunt, sed de lupis in agnos commutati in domo Israel mansuete et innocenter vivunt, ipsi jam facti domus Israel, hoc est mundo [Col. 0195B] corde contemplari et videre quaerentes Dominum. Non sum missus nisi ad oves. Ac si magni consilii Angelus 252 dicat homini: Instas mihi importune, opportune salutem et consilium animae tuae flagitando a me. En, si optas a morte peccatorum liberari, horum quos praedixi innocentiam et simplicitatem et munditiam cordis oportet te imitari, et societatis contubernium quaerere. Non enim a Patre alias missus sum, nec delectatur anima mea, nisi in talibus. Audiens haec prudens et fidelis anima, nequaquam Dominica parvipendit praecepta, quemadmodum sequitur:

At illa venit. Unde, aut quo venit? Venit mundum relinquendo, venit corpore, venit et mente, venit et bona quae potest faciendo. Nec hoc contenta [Col. 0195C] adorat etiam, id est bona sua in humilitate custodiendo, adorat tota devotione mentem Deo seu Magistro substernendo, adorat quoque coram omnibus se humiliando, et si non corpore omnium substernitur pedibus, intimis tamen humilitatis medullis subjicitur omnibus. Domine, inquit, adjuva me. Primo dixerat, miserere mei, secundo a sensibus timoris dictum fuerat, dimitte eam; jam tertio adjutorium Domini implorat dicens: Domine, adjuva me Ubi enim major est pugna, majora Salvatoris necesse est quaerere praesidia. Quid enim est totius spiritalis vitae militia nisi jugis cum hoste conflictus? Domine, inquit, adjuva me. Ac si dicat: Domine, in medio inimicorum meorum posita, sola in agone contendo, et, donec halitus superest [Col. 0195D] in me, hoc duello congredi debeo, para mihi solitum adjutorium, quae nullum praeter te habeo solatium, concedens, ne unquam dominentur mihi inimici mei. Accepta ergo tali postulatione, ut in melius proficiat, iterum eam exhortatur dicens:

Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus ad manducandum. Haec verba vere sunt verba Spiritus sancti ex aeterna Patris sapientia prolata. Panis filiorum magna et sublimis est doctrina electorum, vel panis filiorum interna suavitas pacificorum, de quibus dicitur in Evangelio: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) . Qui utique panis nequaquam mitti debet canibus. In Veteri namque Testamento, ubi munda [Col. 0196A] animalia discernuntur, canis inter immunda animalia reputatur. Et ideo per canes proterve et superbe 253 peccantes figurantur. Et notandum quod non ait, cani, sed canibus, ut significet immundos esse in utroque homine, corde scilicet et opere. Panis ergo iste tunc canibus mittitur, cum immundo corde et corpore verbum Domini percipitur, nec ad internam suavitatem degustandam oculus cordis emundatur. Admonet ergo unumquemque Dominus et dicit: Si vis panem filiorum meorum manducare, immaculatum te interius et exterius custodi quia non est bonum hunc panem mittere coinquinatis animabus et corporibus; sed ita verbum meum auditu percipe, ut fructum bonae operationis repraesentes in opere. Sic exhortante [Col. 0196B] Domino et monente, beata anima capax et avida hujusmodi doctrinae ex profunda cordis humilitate beatae hujus mulieris intra se respondet verba:

Etiam, Domine. Ita plane est, Domine, ut asseris, et sic oportet fieri. Sed et catelli edunt de micis, quae cadunt de mensa dominorum suorum. Sicuti per canes superbe peccantes, sic per catellos humiliati accipi possunt peccatores, per micas vero exigua gratia, per mensam abundans suavitas, per dominos dignitas praelatorum et aliorum perfectorum. Mensam etenim quamdam Dominus et Salvator noster filiis suis praeparavit, in qua diversarum apponuntur fercula deliciarum, supereminens, ut dixi, dulcedo Dei, et ut intelligant mysterium regni Dei, quod est latens et profunda scientia Scripturarum. Hanc mensam catelli, [Col. 0196C] id est humiles, in oculis suis peccatores non adeunt, nec ad hanc sedem, ut filiorum panem comedant, quaerunt, sed in humili et contrito corde persistentes, haec intra se nonnunquam dicunt: Nos, Domine, qui canes aliquando proterve peccando fuimus, jam catelli, hoc est humiles in oculis nostris peccatores sumus, da nobis de micis, da de immensa electorum tuorum gratia exiguam gratiam, da nobis de micis, quae cadunt de mensa dominorum nostrorum. Ipsi enim magna in se experti beneficia, de modica dulcedinis tuae gratia confoveri pro magno non habent; nobis autem pondere peccatorum praegravatis quantulacunque gratia tua sufficeret, si hanc aliquomodo misera vita nostra promereri a te posset. Illi, [Col. 0196D] Domine, non dicimus, 254 peccata non committere, verum etiam de peccatis aliquando cogitare nefas ducunt et abominantur, et per hoc non parvae mercedis remunerationem a te digne praestolantur. Nobis si spes ulla aut fiducia daretur, ut ipsa gehennae tormenta evadere possemus, satisfactum nobis esse crederemus.

Item alio modo per panem filiorum spiritus amoris accipitur, qui non nisi dilectis et electis filiis Dei in nimia dulcedinis abundantia de supernis ministratur et apponitur. Hunc panem filiorum, id est spiritum intimi amoris dum anima peccatrix, quae nondum per poenitentiam ad spiritum timoris pertingere meruit, accipere desiderat, ab eo qui saluti omnium consulere novit, congrue audit: Non est [Col. 0197A] bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus. Non est, inquit, bonum, ac si dicat bonum non est, quia justum non est, nec meae congruit aequitati ut qui canis vitam imitatus est superbe et proterve peccando, et qui nondum digna poenitentiae satisfactione, quomodo timere me debeas, didicisti, de pane dulci, quo filios meos satiare consuevi, modicum quid accipias.

Haec dicente Domino intrinsecus in corde hominis dignum aut justum non esse panem filiorum mittere canibus, humilis et vere poenitens anima ipsi Domino ut justo Judici concordat respondens in haec verba: Etiam, Domine, sed et catelli edunt de micis quae cadunt de mensa dominorum suorum. Ac si nimia cordis et spiritus contritione anima dicat: [Col. 0197B] Novi, o Domine, aequum et congruum non esse, ut asseris, ut canibus, id est immundis et coinquinatis dulcis filiorum tuorum donetur panis: Sed et catelli edere habent de micis, quae cadunt de mensa dominorum suorum. Per catellos, ut supra diximus, humiles peccatores, per micas minutos quosque excessus accipe, per mensam, cor abundans Spiritus sancti dulcedine. Cadunt tunc micae de mensa, quando filii Dei visitante se copiosa dulcedine spiritus amoris de minutis quibusque excessibus cogitationum, operum, locutionum semetipsos districte dijudicant et reprehendunt, et sic minima plagunt, ac si maxima quaeque facinora perpetraverint, et quantum fas est mortalibus, in vera humilitate Deo vitam suam irreprehensibilem 255 exhibent et custodiunt. [Col. 0197C] Sed inter haec cum humiles poenitentes dominos suos, scilicet innocentes quosque vident, pro minutis quibusque excessibus miro modo compungi et mirabiliter in fletibus cruciari, illi quodammodo edere de micis incipiunt, quia accepto spiritu timoris, qualiter poenitere et deflere graviora quaeque peccata, et digne Deo pro eis satisfacere debeant, laudabile ab eis exemplum sumunt, quod nequaquam canes, id est superbe et proterve peccantes, sed catelli, humiles videlicet peccatores faciunt, qui peccatorum suorum pondera recognoscunt, sicque per spiritum timoris tandem proficiunt ad spiritum amoris. Cum beata quaelibet anima adeo instructa eo, ut diximus, ordine progreditur, et ex profunda [Col. 0197D] cordis radice tum dictis tum factis humiliatur, tunc respondet Jesus, tunc erumpit in vocem, quae diu desideratam affert benedictionem. Nam super quem requiescit Deus, nisi super humilem, et quietum, et trementem sermonem ejus? Tunc respondens ait:

O mulier, o anima per gratiam emollita, nomini meo ascribatur quod te olim durae cervicis et cordis impoenitentis misericorditer emollivi. Sed et merces debetur operi tuo quia magna est fides tua, quam ex magna humilitate promeruisti. Sciendum quae modica et quae magna fides dicatur. Beatus denique Petrus modicae fidei fuerat, cum exsurgente maris unda spei anchoram dereliquit, et salvari se posse minime credidit. Unde quod pusillae [Col. 0198A] fidei fuerit, a Domino redarguitur, cum ei voce Dominica dicitur: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31.) Hanc modicam Petri fidem habet quisquis nunc detractionis aura flante nimium dejicitur, aut favoris gratia inutiliter extollitur. Magnae autem fidei praeconio insignitur, qui Deo adhaerens fortis in adversis, humilis in prosperis invenitur. Hujus profecto fidei perfectio magna beatitudine remuneratur, quemadmodum sequitur:

Fiat tibi sicut vis. Quid est: Fiat 256 tibi sicut vis? Norunt qui experti sunt quia cum amor et desiderium coeleste cor medullitus tetigerit, quam exuberans multitudo dulcedinis Dei cor exhilaret, quomodo pro velle suo optatis potiatur desideriis, quam affectuosis immorari valeat lacrymis. O mulier, [Col. 0198B] magna est fides tua. Magnae fidei estu, fiat tibi sicut vis. In quantum denique velis, afflue et epulare deliciis meis.

Et sanata est filia ejus ex illa hora. Ex illa nempe hora filia, id est anima, vere sanatur, et licet adhuc mortali carne circumdata omnem peccati effugere nequeat languorem, ex illa tamen hora, quando unus cum Domino spiritus fit, tantam tamque perfectam accipiet sanitatem, quae perpetuam auferat damnationem vel infirmitatem.

Sed et haec eadem verba sancta et perfecta quaelibet anima, quae usque ad finem vitae viriliter certavit cursum consummavit, fidem servavit, audire meretur, cum carnis educta ergastulo ad coelos sublevatur. O mulier, magna est fides tua. Ac si Dominus [Col. 0198C] dicat: Ego Dominus scrutans corda et renes novi infirma virium tuarum, novi quod lutea massa et fragile figmentum fuisti. Sed quia magnam fidem et dilectionem mini exhibuisti, fiat tibi sicut vis. Semper enim sitibundo pectore gloriae meae praesentiam quaerebas; jam nunc educta de mundi exsilio habitabis cum Dei Filio. Vide non per speculum et aenigma, sed facie ad faciem quem videre desiderasti. Amplectere et fruere quem semper amasti. Et sanata est filia ejus ex illa hora. Ex tunc enim, cum illud summum bonum, quod Deus est, possederit, integrae et perfectae sanitati donabitur tam in anima quam in corpore, quia nulla deinceps corruptionis nocebit ei macula, sed sempiternae accedent sanitatis [Col. 0198D] gaudia ineffabilia. Ad quam sanitatem perducat nos auctor sanitatis Jesus Christus Dominus noster, qui vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Dixit Joseph fratribus suis: Audite somnium meum. Putabam nos ligare manipulos in agro, et quasi consurgere manipulum meum et stare, vestrosque manipulos circumstantes adorare manipulum meum (Gen. XXXVII) .

Fratres isti Joseph, qui eumdem Joseph maligna fraude postea vendiderant non inconvenienter malignos spiritus significant, quos ideo fratres dicimus [Col. 0199A] quia tam ipsi quam et nos ab uno Deo Creatore creati sumus. His profecto fratribus, spiritalis quilibet Joseph narrat quodammodo somnium, quod vidit, dum per bonam voluntatem, quam Deo inspirante concepit, perversae illorum suggestioni contradicit. Nam per somnium, quod homo non vigilans, sed in nocte dormiens et quasi nesciens videre solet, occulta et, ut ita dicam, inopinata divinae visitationis gratia intelligi valet, qua homo salvandus adhuc in tenebris ignorantiae positus, nullis suis meritis praecedentibus, sed gratuita bonitate intrinsecus visitatur et illuminatur, et ad peccatorum suorum recognitionem aliquantulum revocatur. Et quia pro malis quae commisit, displicere sibimetipsi incipit, quasi contradicendo et renuntiando perversitati [Col. 0199B] malignorum spirituum ait: Audite somnium meum, quod vidi. Audire consilia iniquae machinationis vestrae jam ultra contemno, quia somnium salutis, quod vidi, bonum quod divina inspiratione in animo meo proposui, opere adimplere contendo.

Putabam nos, inquit, ligare manipulos in agro. Putabam, verbum dubitantium est. Nam dum homo interna visitatione tangitur, non statim ad Deum convertitur, sed imprimis quasi dubitative secum meditatur et cogitat, nesciens quid potissimum eligere debeat. Nam converti et ea quae mundi sunt relinquere, voluntas bona suggerit, sed ex altera parte caro infirma ad amorem saeculi 258 retrahit. Putabam, inquit, nos ligare manipulos in agro. Agrum spiritalis propositi adire deliberat, ubi [Col. 0199C] sanctarum cogitationum, coelestium desideriorum, bonorum intellectuum et justorum operum manipulos colligat. Et bene ait, putabam nos ligare manipulos in agro, quia non solum intraturus est agrum sanctae conversationis, intrabunt nihilominus pugnaturi cum eo fratres sui, bellatores fortissimi, qui innumerabiles tentationum manipulos colligunt, quibus perturbare et inquietare tranquillitatem mentis illius contendunt. Unde necesse est ut ille e contrario talem, tam fortem patientiae et perseverantiae manipulum colligat, quem consurgere et stare contra circumstantes inimicorum suorum manipulos faciat, eosque quasi manipulum suum adorantes pronos in terram humiliter sibi prosternat.

Responderunt fratres ejus: Nunquid rex noster [Col. 0199D] eris, aut subjiciemur ditioni tuae? Ista perversorum fratrum responsio est dura et praevalida illorum colluctatio, quia a bona, quam proposuit voluntate omnimodis eum conantur avertere et revocare, ne forte, dum relicto regno vitiorum obtinere merebitur regnum virtutum, illi quasi impotentes et infirmi ditioni ejus subjiciantur.

Haec igitur causa somniorum atque sermonum invidiae et odii fomitem ministravit. Fomitem invidiae et odii immundis spiritibus generat, dum causam somniorum atque sermonum, hoc est gratiam occultae visitationis et internae allocutionis salubriter et utiliter percipere et ad effectum operis perducere considerant. Unde sequitur:

[Col. 0200A] Aliud quoque somnium vidit, 259 quod narrans fratribus ait: Vidi per somnium quasis lem, et lunam et stellas undecim adorare me. Spiritalis iste Joseph aliud quoque somnium videt, dum id quod in animo proposuit propter spem aeternae remunerationis, opere jam implere studet. Nam hoc est quodammodo perversis fratribus illis quasi contradicentibus et reluctantibus narrare, bonae videlicet voluntatis propositum operibus comprobare. Hunc etiam in agro spiritalis vitae bene laborantem sol, id est contemplantes; luna, hoc est continentes; stellae, quod est confitentes, quodammodo adorabunt, dum pro bona conversione, pro laudabili conversatione eum magnificabunt.

Quod cum patri suo et fratribus retulisset, increpavit [Col. 0200B] eum pater et dixit quid sibi vult somnium quod vidisti? Refert patri suo, Deo creatori suo gratias agendo, refert supradictis fratribus suis invidiam illorum bonis operibus provocando. Pater vero talia referentem non laudat, sed increpat. Et haec talis increpatio subripiens accipienda est tentatio. Nam tentari cum permittit, ut humiliet, et postquam humiliatus fuerit, magis eum exaltet et sublimet. Num ego inquit, et mater tua et fratres tui adorabimus te super terram? Nunquid ego verus sol contemplantium, et mater tua Ecclesia continentium, et fratres tui, videlicet multitudo confitentium adorabimus te super terram? Quasi super terram quoque adoraretur, si contemplantibus, si continentibus, si confitentibus in omni virtutum gratia aequalis haberetur. [Col. 0200C] Itemque alio modo quasi super terram adoraretur, si nullis tentationum molestiis turbari permitteretur. Sequitur:

Invidebant igitur ei fratres sui; pater vero rem tacitus considerabat. Invidentibus itaque et magis ac magis tentando insurgentibus iniquis fratribus illis, Deus Pater rem tacitus considerat, quia tentationis ex tum patienter sustinet et exspectat. Tacet, quia laboranti in tentatione non subvenit; tacet, quia fratres illos invidentes et insidiantes non repellit nec reprimit. Verumtamen quod haec eadem tentatio ad salutem illi Deo miserante tandem proveniat, sequens littera exprimens ait:

Cumque fratres illius in pascendis 260 gregibus [Col. 0200D] patris morarentur in Sichem, dixit ad eum Israel: Fratres tui pascunt oves in Sichimis. Veni, mittam te ad eos. Per Sichem, qui humerus interpretatur, labor corporalis non injuste designatur. Et ideo greges tanti Patris, congregati scilicet Christo mundi contemptores, bene in Sichem commorari dicuntur, ubi in spiritalem servitutem piis laboribus rediguntur. Ubi etiam saepe memorati fratres illi eos quodammodo pascunt, quia magis eos per tentationem proficere faciunt. Illuc nimirum beatus quilibet Joseph in augmentum salutis suae a Deo Patre mittitur, quemadmodum consequenter infertur.

Missus de valle Hebron venit in Sichem, invenitque eum errantem in agro et interrogavit eum quid quaereret. Hebron augmentum sempiternum, Sichem, [Col. 0201A] ut jam dictum est, humerus interpretatur, quo labor praesentis vitae non immerito significari videtur. Est quidem augmentum sempiternae beatitudinis utilis exercitatio vitae praesentis; sed tamen, dum Joseph iste in Sichem mittitur, dum humerum cordis ac corporis piis laboribus supponere jubetur, quasi errans in agro a viro, id est a doctore aliquo invenitur, quia licet Sichem inhabitare elegerit, varius tamen error tentationum in primordio conversionis cordi illius se ingerit. Sed vir virtutis, aeternae videlicet doctor veritatis, dum hunc errantem invenit, dum errores tentationum, quibus turbatus est, cognoverit, graviores illi adhuc tentationum laqueos superesse denuntiat, cum dicit:

Audivi autem eos dicentes: Eamus, in Dothaim. [Col. 0201B] Quasi dicat: Fratres tui, insidiatores maligni, in Dothaim, hoc est in defectum ire desiderant, quia te non in profectum, sed in defectum secum abducere festinant. Unde sequitur: Qui cum vidissent eum procul, antequam accederet ad eos, cogitabant illum occidere, et mutuo loquebantur: Ecce somniator venit, occidamus eum, et mittamus in cisternam veterem, dicemusque: Fera pessima devoravit eum, et tunc apparebit quid prosint illi somnia sua. Vident eum non de prope, sed quasi a longe venientem, id est malignitati et suggestioni illorum nondum consentientem. Unde impetu 261 magno consurgentes super eum irruunt et somniatorem boni crudeli morte animae occidere cupiunt, ut occisum in cisternam veterem mittant, hoc est ut a Deo apostatando [Col. 0201C] veterem hominem cum actibus suis eum reinduere faciant, et tunc quasi victores fortissimi super interitum ipsius insultantes dicant: Fera pessima devoravit eum. Fera pessima est luxuria vel carnis concupiscentia, quae tunc Joseph spiritalem devorare dicitur, quando post conversionem rursus ad mundi voluptatem relabitur.

Audiens autem hoc Ruben, nitebatur eum liberare de manibus eorum et dicebat: non interficiamus animam ejus, nec effundamus sanguinem, sed projicite eum in cisternam, quae est in solitudine; manusque vestras servate innoxias. Per Ruben, quod interpretatur os visionis, accipiendus est princeps et auctor totius diabolicae perversitatis, qui ministros et confratres [Col. 0201D] suos nil talibus praevalere videns insidiis, novae calliditatis et deceptionis dabit consilium, quo facilius praecipitetur in interitum. Nolite, inquit, eum interficere, nolite eum a spiritali proposito avertere, sed projicite eum in cisternam, quae est in solitudine. Cisterna solitudinis est secretum sanctae conversationis. In hanc cisternam non corde, sed corpore eum projicite, ubi tantum in specie sanctitatis fallaciter appareat, et omnes delectationes, omnes concupiscentias carnis quaerat et diligat, ut sic malis desideriis abstractus et illectus reddatur patri suo, mundo videlicet et diabolo.

Homo quidam habebat duos filios, et dixit adolescentior [Col. 0202A] patri: Pater, da mihi portionem substantiae quae me contingit (Luc. XV) .

Homo iste, qui duos filios habuisse dicitur, Deus Pater intelligitur, dico, ejus filii duo fuerunt populi. Major filius populum Judaeorum exprimit, qui quasi semper cum Patre erat, quia unum Deum colebat; minor vero filius populus gentium est intelligendus, qui, quasi accepta portione substantiae, quae eum contingebat, in regionem longinquam abiit, quando relicto vero Deo vanae idolorum culturae se mancipavit. Pars enim substantiae, qua accepta abiit, sensus est rationalis, per quem Creatorem suum Deum omnipotentem, a quo accepit, cognoscere et deligere debuit. Redemptorem cognoscere paucorum erat; Creatorem cognoscere omnis homo [Col. 0202B] et ex seipso, et ex his, quae creata sunt, manifeste poterat. Invisibilia enim Dei, ut ait Apostolus, per ea quoe facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I, 20) . Nam coelum, terra, sidera, et maria et cuncta quae facta sub coelo conspiciuntur, eum a quo facta sunt, manifeste loquuntur; non enim existerent, nisi ab aliquo existerent, creata non fuissent, nisi Creatorem habuissent. Igitur ex naturali ingenio, quod a Deo omnis homo acceperat, cognoscere Deum omnis homo poterat. Sed minor iste filius, gentium videlicet populus, post non multos dies congregatis omnibus, quasi peregre profectus est, quando deserens eum, a quo conditus est, per idolorum culturam longe a gratia Dei recessit, ibi vere dissipavit substantiam suam vivendo luxuriose. [Col. 0202C] Nam ubi relictis interioribus, exterioribus, terrenis utique desideriis et voluptatibus delectabiliter coepit inservire, et creaturam potius quam Creatorem diligere, hoc fuit quodammodo divini muneris substantiam naturalis utique ingenii et rationalis sensus excellentiam miserabiliter disperdere.

Post haec apte subjungitur, et postquam dissipasset omnia, facta est fames 263 valida in regione illa, et coepit egere, et abiit, et adhaesit uni civium regionis illius. Unus civium, cui egens ille adhaesit, diabolum exprimit, cui relicto Creatore, tota ante adventum Christi gentilitas adhaerebat. Sub quo valida fame verbi Dei et cognitionis Dei acriter laborabat, et cupiebat implere ventrem suum de siliquis, quas [Col. 0202D] porci manducabant, et nemo illi dabat. Siliquis stulta mundi sapientia et saecularis doctrinae studium, quibus antiquus ille gentium populus maxime insudabat, figurantur, quae vere pastus porcorum, malignorum videlicet spirituum erant. In his enim ipsi delectabantur, ex his ipsi reficiebantur. Recte autem additur, et nemo illi dabat, quia quantumcunque laboris pro hujusmodi siliquis, pro inanis philosophiae studiis expendebant, id quod quaerebant, nunquam perfecte attingere poterant. Sed ubi tempus gratiae advenerat, tandem per misericordiam Dei impleri coeperat; quod sequitur:

In se autem reversus dixit: Quanti mercenarii in domo patris mei abundant panibus; ego autem hic fame pereo! Surgam, et ibo ad patrem meum. Reversio [Col. 0203A] ista facta est in incarnatione Christi, quando ad salvandum genus humanum Unigenitum suum Deus misit in mundum. Ibi sane filius iste adolescentior revertitur, quando audita post passionem, resurrectionem et ascensionem Domini nostri Jesu Christi praedicatione Evangelii ad fidem convertitur.

Quod autem bonus ille pater in tantae dulcedinis gratia revertentem post longa erroris itinera filium suscepit, quod eum stola prima vestitum, annulo et calceamentis, manibus pedibusque redimitum, tandem occisi propter eum vituli saginati comestioni in tanta laetitia et exsultatione admisit, hoc totum praefigurabat nobis spiritalem illam laetitiam, quae modo est in domo Dei, sancta videlicet Ecclesia de gentibus congregata, quae innocentiae puritate, fidei [Col. 0203B] integritate evangelicae praedicationis assiduitate, quod est prima stola, annulus et calceamenta, a Deo Patre est ornata. In hac nimirum domo vitulus ille saginatus unigenitus Dei Filius, pro nobis in ara crucis semel immolatus, quotidie occiditur, quia sacrosanctum corpus et sanguis illius 264 in salutem credentium quotidie in ea conficitur et accipitur. In hac etiam domo dulcis quaedam symphonia et chorus quotidie resultat, quia per hujus vituli immolationem, per sacratissimam corporis et sanguinis Christi immolationem, unanimi fidei concordia, assidua divinae laudis consonantia quotidie Deo Patri sancta Ecclesia approximat.

Audit hanc symphoniam et chorum senior filius, populus utique Judaicus, qui quasi in agro nunc [Col. 0203C] commoratur, quia exterioribus tantum et caducis rebus inutiliter occupatur. Audit, sed indignatur, et non vult intrare, quia credendo in Filium Dei unanimitati sanctae Ecclesiae non vult communicare. Pater autem illius egressus coepit rogare. Egressus iste Patris significat futuram circa finem mundi vocationem Judaicae plebis. Tunc enim quasi ad rogandum seniorem filium, populum Judaicum Deus Pater egredietur, quando vocationem ipsorum per praedicatores suos manifestabit, et ad credendum in eum, quem misit, Unigenitum suum mirabili visitationis suae gratia perfecte eum illuminabit. In hac denique illuminatione dicunt flebili corde et corpore:

[Col. 0203D] Ecce tot annos servio tibi, et nunquam mandatum tuum praeterivi, et nunquam dedisti mihi haedum, ut epularer cum amicis meis. Sed postquam filius tuus hic qui dissipavit substantiam suam cum meretricibus venit, occidisti ei vitulum saginatum. Mirabuntur sane et cruciabuntur in semetipsis inaestimabili poenitentiae dolore, quod ipsi, quos primum Deus in patribus suis elegit, in adventu unigeniti filii Dei ita excaecati sunt et reprobati, et gentes, qui Deum non cognoverant, in tantam beatitudinis gratiam mirabili omnipotentis Dei dispositione electi sunt et vocati. Per haedum enim, quo peccatum exprimitur, Filius Dei praefigurabatur, qui pro nobis peccatum fieri voluit, dum in se nostrae mortalitatis miserias suscepit.

[Col. 0204A] His secundum sensum allegorleum breviter transcursis, ad nosmetipsos oculum mentis convertamus, et quid nobis parabola haec moraliter insinuet, videamus. Ait namque Dominus:

Homo quidam habebat duos filios, et dixit adolescentior ex illis patri: Pater, 265 da mihi portionem substantiae quae me contingit. Parabolae Domini nostri Jesu Christi omnes plenae sunt mira profunditate et excellentia mysteriorum, utpote quas ex ore suo protulit ille, qui est sapientia Dei Patris et ideo plenam atque perfectam veritatem, quae in eis abscondita est, nullus mortalium suo sensu attingere vel comprehendere potest. Quarum una est praesens haec Domini parabola, totius gratiae et dulcedinis plenissima, ad cujus profunditatem etsi perfecte [Col. 0204B] sensu nostro pertingere non possumus, nec digni sumus; aliquid tamen ipso donante ex ea possumus conjicere, quod ad profectum et salutem animarum nostrarum poterit proficere.

Homo iste, qui duos filios habuit, Dei omnipotentis typum gerit. In duobus ejus filiis unum eumdemque hominem, qui constat ex anima et corpore, non inconvenienter possumus intelligere. Licet enim patrem et matrem habere nos super terram voluerit, ex quorum carne nasci nos instituit, ipse tamen summus et verus Pater est, a quo subsistimus, a quo spiritum, animam et corpus accepimus. Filius ejus adolescentior, spiritum hominis significat, qui non injuste junior filius nominatur, quando per misericordiam Dei quotidie in semetipso renovatur. [Col. 0204C] De hac juventute dicit Psalmista, renovabitur ut aquilae juventus tua (Psal. CII, 5) . Proprium est juventutis ex natura et calore sanguinis semper in seipsa fervere. Nec injuste per fervidum illum sanguinem fervidus ille amor figuratur, quo spiritus hominis assidue seipsum renovans, in gratia spiritalis dulcedinis Deum prae omnibus et super omnia diligere comprobatur. Hanc juventutem praedictus propheta David aliquando se habuisse, sed perdidisse conqueritur, alio loco dicens in psalmo: Junior fui, etenim senui (Psal. XXXVI, 25) . Miserabili enim senectute homo contabescit, quando a fervore divini amoris intus refrigescit. Filius autem adolescentior, spiritus utique hominis in amore Dei de [Col. 0204D] die in diem magis ac magis ferventis, nihil quaerit extra illum quem diligit. Unde et supplici voce cordis et corporis clamat ad aures Patris sui Dei omnipotentis:

Pater, da mihi portionem substantiae quae me contingit. Substantiae hujus portio quam postulat, spiritualium 266 virtutum atque gratiarum donationes non incongrue significat. Sed et adhuc excellentius per eamdem quam postulat substantiae portionem non indigne divini muneris, vivifici utique corporis et sanguinis Christi, intelligere possumus communionem. Ad hujus substantiae portionem homo spiritalis semper anhelat; hanc ut digne accipere valeat, vigiliis, jejuniis, caeterisque piis laboribus die noctuque laborat. Unde quoties ad communicandum [Col. 0205A] ejusdem substantiae portionem accedit, aut etiam diem sive horam illam cogitat, in qua accedere debeat, nunc ex amore quo tantae refectionis dulcedinem desiderat, nunc ex timore quo metuit ne indignus tanto divinae miserationis munere appareat, suppliciter Deum Patrem interpellat: Pater, inquit, da mihi portionem substantiae quae me contingit. Pater sancte, pater clemens, et multae misericordiae, da mihi portionem substantiae illius, quae vere mea substantia est, portionem utique corporis et sanguinis Christi Filii tui, a qua subsisto, cujus redempta sum pretio, ita ut me contingat, ut per spiritalem gratiae dulcedinem intus me tangat, quatenus visibilis ejusdem corporis et sanguinis perceptio, invisibilis et spiritalis animae meae fiat refectio. [Col. 0205B] Nam corpora portionem substantiae hujus contingere non multum proderit, si sapor et virtus spiritalis dulcedinis et gratiae animam meam intus non tetigerit. Hanc humilem Filii sui supplicationem Deus Pater nequaquam despicit. Unde et evangelista consequenter subjungit:

Et divisit, inquit, illis substantiam. Substantiam dividit, quando effectum orationis homini tribuit. Dividit corpori, dividit et spiritui. Dividit corpori, quando ex dono gratiae ipsius coelestibus mysteriis ita homo communicat, quod dilectionem proximi corpore, quantumcunque potest, demonstrat; dividit et spiritui, quando accedere potest in vera dilectione Dei. Hanc divinae substantiae divisionem norunt hi qui vere sunt Filii Dei, qui eum qui est super omnia [Col. 0205C] diligunt ante omnia, hoc solum desiderantes, hoc solum cunctis praesentis vitae gaudiis praeferentes, dum inter coelestis cibi fercula aliqua spiritalis laetitiae praegustare merentur gaudia. Unde etiam aestimare possumus quod 267 haec eadem sancti Evangelii lectio ordinante Spiritu sancto in hoc tempus quadragesimale idcirco posita sit, ut filii Dei qui nunc vigiliis, jejuniis caeterisque laboribus arctius insistentes carnem macerant, ad hujus, de qua jam dictum est, substantiae portionem, ad hujus spiritalis alimoniae refectionem ardentius anhelare studeant, quia quicunque ita ei admittuntur, quod coelestis, qui in ea est, sapore dulcedinis saepe intus tanguntur, facile contemnunt, quomodocunque exterius [Col. 0205D] atteruntur. Attamen miser homo qui nunquam in eodem statu permanet, diu in hac gratia subsistere non valet. Habet enim, qui semper eum persequuntur; habet qui semper eum praecipitare moliuntur, hostem videlicet antiquum qui semper et ubique ei insidiatur mundum in cujus medio est, corpus proprium quod nusquam effugere potest. Subjunxit ergo evangelista:

Et non multos dies congregatis omnibus adolescentior filias profectus est in regionem longinquam, et ibi dissipavit substantiam suam vivendo luxuriose. Multi dies multae assiduae sunt illuminationes, quas si homo frequenter habere mereretur, in regione longinqua non peregrinaretur. Sed quia dies isti, heu! pauci sunt, non multi, rari, non assidui, [Col. 0206A] recte dicitur et non post multos dies congregatis omnibus. Quod dicit congregatis omnibus, per hoc bona et mala intelligere possumus. Non post multos dies congregat omnia, adolescentior filius, quando rarescentibus in se supernae visitationis illuminatiobus a fervore divini amoris refrigescit et tepescit spiritus. Tunc nimirum congregat omnia, quando bonis mala accumulat, hoc est dum post orationis effectum minus caute observat seipsum, atque in illud cor, in quo coelestis dulcedinis gratiam prius acceperat, mala quaeque et inutilia colligit, per quae ad defectum spiritalium gaudiorum miserabiliter corruit. Cumque a gratia Dei hoc modo incipit alienari, hoc est quodammodo in regione longinqua peregrinari. Nam sicut is qui peregrinus est, neminem [Col. 0206B] agnoscit, nec ab aliquo agnoscitur; sic non cognoscit Deum, nec cognoscitur a Deo qui se ita alienat ab eo. Cognoscit quidem Deus omne quod est, divinitatis suae potentia, cognoscit 268 et hunc, sed non in pristinae pietatis atque dulcedinis gratia. Inde fit quod sequitur:

Et ibi dissipavit substantiam suam vivendo luxuriose. Nam ubi spiritalis gratiae oblitus immundis cogitationibus, malis desideriis et noxiis delectationibus animum dederit, recte de eo dici potest quod dissipaverit substantiam suam vivendo luxuriose. Post miserabilem hanc dissipationem, tantam plerumque egestatem incidit, quod omnium spiritalium donorum expers fit, sicque impletur quod sequitur:

[Col. 0206C] Et abiit et adhaesit uni civium regionis illius, et misit illum in villam suam, ut pasceret porcos. Per hunc unum civium, qui adhaesit, diabolus non incongrue potest intelligi, qui civis noster non injuste nominatur. Ita enim conditi fuimus, quod unam regionem, coelestis utique regni habitationem pariter inhabitasse debuimus. Huic uni civium homo peregrinus a Deo tunc adhaerere incipit, quando voluntati illius in nullo contradicit. Et quia villa a vilitate est dicta, tunc unus ille civium in villam suam eum mittit, quando omni vilitate, omni malarum cogitationum immunditie turpium concupiscentiarum levitati et nequitiae potenter eum submittit. Ut pasceret porcos, malignos utique spiritus, qui per [Col. 0206D] porcos intelliguntur. Talibus enim immunditiis et nequitiis ipsi pascuntur et reficiuntur. Hominis deceptio eorum pastus est et refectio, humana perditio illorum est exsultatio, semper vigilant, nunquam manducant, nunquam requiescunt, ad subvertendum hominem pie vivere volentem semper inardescunt. Sed quid tandem se sequitur?

Et quaerebat, inquit evangelista, implere ventrem suum de siliquis quas porci manducabant. Per ventrem intelligitur memoria hominis. Ventrem suum de siliquis quas porci comeduut implere quaerit, quando immundis cogitationibus et delectationibus, quae vere sunt pastus daemonum, ita memoriam suam implet et onerat, quod etiam libenter eis immoratur, frequenter ad eas recurrere delectatur, sicque [Col. 0207A] se per consensum eis subjicit, ut, si fieri posset, ea quae mente tractat opere libenter adimpleret. Sed pius et misericors Deus, qui est 269 adjutor in opportunitatibus, in tribulatione ei quem salvare decrevit, solita sui occurrit miseratione, dum et errantem revocat, et, ut redire possit et velit, misericorditer adjuvat. Unde et sequitur: In se reversus dixit. Notate haec omnia quae jam diximus. Sunt quodammodo extra se, non in se, quia in anima hominis nihil praeter Deum potest esse. In se quidem revertitur, quando relictis his quae sunt extra se, ad Patrem suum Deum omnipotentem, a quo peccando recesserat, humiliter poenitendo regreditur.

Quanti, inquit, mercenarii in domo patris mei abundant panibus! ego autem hic fame pereo. Sunt in [Col. 0207B] domo Domini quidam qui mercenarii dicuntur, sunt quidam qui nomen filiorum sortiuntur. Mercenarius quidem servit propter timorem; timet enim ne mercede sua privetur. Filius servit propter amorem, quia paternae haereditatis exspectat honorem. Nec incongrue mercenariorum nomine ibi designantur, qui propter me tum gehennae et supplicii, quod meruerunt, relicto saeculo, divinae servituti se subdiderunt, atque pro consequenda mercede illa, quae est peccatorum remissio, panem lacrymarum quotidie comedunt, poenitentiae lamentis delectabiliter semetipsos afficiunt. Hos cum videt ille qui aliquando filius erat, qui substantiae paternae portionem secundum desiderium animae suae aliquando acceperat, tanto graviori dolore afficitur, quanto majorem spiritalis [Col. 0207C] gratiae dulcedinem perdidisse se reminiscitur. Quanti, inquit, mercenarii in domo Patris mei abundant panibus! ego autem hic fame pereo. Isti quidem in spiritu timoris pane vescuntur poenitentiae et compunctionis; ego autem hic fame pereo, quia nec ad spiritum timoris, nec ad spiritum amoris pertingere valeo.

Surgam et ibo ad patrem meum. Quasi dicat: Quid, miser homo, tanto temetipsum fraudasti bono? Quid tibi prodest sic dies tuos consumpsisse? Quid tibi prodest tantis animam tuam immunditiis polluisse? Surgam ab hac desidia, ab hac vitae ignavia, et ibo ad patrem meum, Patrem misericordiarum, et dicam ei: Pater, peccavi in coelum et coram te. Jam non [Col. 0207D] sum dignus vocari filius tuus. Fac me sicut unum ex mercenariis tuis. 270 Pater sancte, Pater clementissime, tu me supra coelestia evexisti, quia coelestis gratiae dulcedini aliquando familiarius admisisti. Ego autem peccavi in coelum, quia tantis paternitatis tuae beneficiis prorsus indignum me exhibui. Peccavi etiam coram te, quia non erubui ubique mihi praesentem faciem majestatis tuae, semper et ubique intuentem sordes iniquitatis meae. Jam non sum dignus vocari filius tuus, quia a filialis tramite dilectionis graviter me aberrasse cognosco, et, ut in eam qua filios tuos fovere consuevisti tuae dulcedinis gratiam unquam debeam recipi, nec rogo, nec rogare praesumo. Quia indignum me judico, fac me sicut unum ex mercenariis tuis, dando spiritum timoris, [Col. 0208A] ut qui spiritum amoris habere non possum, nec dignus sum, saltem per timorem excitari merear ad aliquem peccatorum meorum poenitentiam et satisfactionem.

Et surgens venit ad patrem. Cum autem adhuc longe esset, videns eum pater ipsius misericordia motus est, et accurrens cecidit super collum ejus, et osculatus est eum. Quia per collum verba proferuntur, non incongrue in collo intelligitur peccatorum confessio. Surgentem de profundo iniquitatis et venientem ad se per viam salutaris poenitentiae et satisfactionis, Deus Pater a longe videt (videre enim Dei est diligere Dei) et misericordia motus accurrit, dum per suae misericordiae clementiam ei succurrit. Cadit super collum ejus, dum sua inspiratione eum docet intrinsecus, [Col. 0208B] ut sicut impudenter se deliquisse recordatur, ita impudenter coram Deo, ejus vicario, cui commissus est, vere et perfecte confiteri non confundatur. Post haec apte subinfertur: Et osculatus est eum. Nam ubi ita impudenter seipsum confundit propter Deum, fit plerumque ut haec ipsa sui confusio spiritalem quamdam Dei dilectionem ei intus pariat, quae osculo bene comparari valeat. Unde et sequitur:

Dixit autem pater ad servos suos: Cito proferte stolam primam, et induite illum, et date annulum in manu ejus, et calceamenta in pedes ejus. Per stolam primam, quam proferre jubet, non inconvenienter charitas intelligi valet, qua vere filium suum Deus Pater tunc induit, quando ad perfectam 271 pristinae [Col. 0208C] dilectionis suae dulcedinem eum revehit. Post stolam primam etiam annulus in manu ejus datur, quando recte fidei integritatem coelesti suo Patri in omnibus servare conatur; fides enim dicitur non solum hoc quod credimus in Deum, sed et hoc quod fidum cor in omnibus habere studeamus ad Deum. Post susceptum hunc fidei annulum calceamentis induitur, cum vera et perfecta spes de remissione peccatorum ei tribuitur. Et recto quidem ordine primo ponitur charitas, deinde fides, postremo spes, quia ex perfecta charitate, qua ante omnia et super omnia Deum homo diligit, ad conservandam Deo illam fidem, quae perfidiae nescit maculam, proficit, atque illa fides talem spem homini generat, ut de [Col. 0208D] Dei misericordia nunquam desperare valeat. Post haec coelesti saginati illius vituli convivio familiarius admittitur, suavius reficitur, de quo mox subinfertur:

Et adducite, inquit, vitulum saginatum, et occidite, et manducemur et epulemur.—Vitulus saginatus est Dominus noster Jesus Christus, qui tunc ei adducitur et occiditur, cum in eadem coelesti suavitate, in eadem spiritalis laetitiae, quam prius cum Deo habuerat, jucunditate vivifico corporis et sanguinis Christi convivio spiritaliter reficitur. Hoc enim verbis sequentibus typice ostendit bonus ille Pater, qui dicit: manducemus et epulemur. Sunt quidam qui manducant et epulantur, sunt qui manducant et non epulantur. Illi quidem in illo coelesti convivio [Col. 0209A] manducant, et manducantes epulantur, qui corpus et sanguinem Christi corpore quidem digne accipiunt, et per abundantiam suavitatis internae sapore divinitatis illius intus animantur. Illi autem manducant, sed non epulantur, qui corpore quidem accipiunt, sed coelestis quae in eo est gustu dulcedinis intus privantur. Sequitur:

Erat autem filius ejus senior in agro. Per filium seniorem, qui in agro est, non injuste corpus hominis accipi potest, quod recte tunc in agro dicitur manere, quando bonis operibus semper se studet exercere. Filius iste senior, homo videlicet exterior audita symphonia et choro, spiritalis utique jucunditatis 272 jubilo, quo spiritus exsultat in Domino, cum tantam circa se divinae miserationis dignationem [Col. 0209B] nullis suis meritis promeruisse se recognoscit, in quadam humili gratiarum actione humiliat se Deo et dicit:

Ecce tot annis servio tibi, et nunquam mandatum tuum praeterivi, et nunquam dedisti mihi haedum, ut cum amicis meis epularer. Sed postquam hic filius tuus, qui devoravit substantiam suam cum meretricibus, venit, occidisti ei vitulum saginatum. Verba ista, verba sunt non indignantis vel odientis, sed vere poenitentis et amantis. Dum enim totius vitae considerat negligentiam, miratur circa se tantam divinae miserationis clementiam. Ecce, inquit, tot annis servio tibi, et nunquam mandatum tuum praeterivi. Non dicit mandata, sed mandatum tuum nunquam praeterivi. Nemo enim est, qui in cunctis mandatis [Col. 0209C] Domini fidelis possit inveniri. Unius mandati istius observantia est hominis in spiritali vita perseverantia. Quod autem addidit, et nunquam dedisti mihi haedum, per hoc significat perfectam poenitentiam peccatorum, et est, quasi dicat: Ecce tot annis tibi servio, et nunquam mandatum tuum praeterivi, quia etsi inutiliter vixi, habitu tamen et corpore a suscepto spiritalis vitae tramite nunquam recessi, et nunquam dedisti mihi haedum, quia ad perfectam poenitentiam peccatorum meorum, quibus iram tuam merui, adhuc nunquam perfecte attingere potui. Sed postquam hic filius tuus, qui devoravit substantiam suam cum meretricibus, venit, occidisti ei vitulum saginatum, quia miserum spiritum meum, qui [Col. 0209D] tibi periit, qui immundis cogitationibus, nequissimis delectationibus et desideriis prostitutus et quasi captivus abductus, omni spiritalis gratia dulcedinis, quam acceperat, juste privari meruit, secundum multitudinem misericordiae tuae ad sacramentum reconciliationis in abundantia pristinae suavitatis misericorditer dignatus es admittere. Haec est, sicut diximus, humilis quaedam gratiarum actio hominis vere poenitentis, sui miseriam et Dei misericordiam humiliter agnoscentis. Quomodo etiam huic filio suo Deus Pater in fine vitae suae respondeat, in fine quoque hujus sancti Evangelii apte demonstrat.

273 Fili, inquit, tu semper mecum es, et omnia mea tua sunt. Epulari autem et gaudere oportebat, quia hic frater tuus mortuus fuerat et revixit, perierat et [Col. 0210A] inventus est. Ac si dicat: Fili, qui filialis fidei integritatem mihi servasti, in mortali adhuc corpore positus semper mecum fuisti, quia sub dominationis meae imperio pro modulo tuo fideliter militando mecum permansisti. Omnia mea tua sunt, quia bona et mala, prospera et adversa, quae tibi in illa vita occurrerunt, ex me quidem fuerunt. Si misericorditer te suscepi, causa salutis tuae feci; si tentationibus expositum, laboribus attritum ad horam dereliqui, per hoc nihilominus tuae intendebam saluti. Sed jam omnia mea tua sunt, quia ad hanc quam ultra mecum habiturus es gloriam, te perduxerunt, ubi in aeternae beatitudinis gaudiis semper mecum epulaberis, in qua hic frater tuus, hic spiritus tuus qui mortuus fuerat, beata immortalitate ita vestietur, [Col. 0210B] quod nunquam amplius morietur; qui perierat ita invenietur, ut ab aeterna mea visione nunquam amplius separetur.

Haec sunt verba evangelicae lectionis, quae pro modulo nostro, sicut ipse Dominus donare dignatus est, exponendo transcurrimus, cujus finem ut et nos in fine nostro audire mereamur, ipsum Patrem misericordiae humiliter deprecemur, quatenus ipsi, ipso donante, sic in praesenti serviamus et adhaereamus, ut in fine vitae nostrae hanc dulcissimam ejus vocem juste audire debeamus: Fili, tu semper mecum es, et omnia mea tua sunt; ubi epulantes et gaudentes cum ipso in gloria, nulla mortis timeamus tormenta. Quod ipse praestare dignetur Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu [Col. 0210C] sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Erat Jesus ejiciens daemonium, et illud erat mutum. Et cum ejecisset daemonium, locutus est mutus, et admiratae sunt turbae (Luc. XI) .

In Evangeliis recte ad hanc Dominicam respicit spiritus intellectus, qui et omnino in hac sacra Evangelii lectione est necessarius, quia nisi adsit ipse, ut ad intelligenda ejusdem sacrae lectionis mysteria intellectum nobis tribuat, nihil sibi dignum, nihil ad nostram eruditionem idoneum videre in ea poterimus.

[Col. 0210D] Et satis quidem convenit Evangelio Scriptura Veteris Testamenti, in qua de Joseph nocte legimus et audivimus, quia descendentes ad se in Aegyptum fratres suos, ut cibos emerent, agnoscens non est agnitus ab eis, sed quasi ad alienos durius loquebatur eis dicens: Exploratores estis, ut videatis infirmiora terrae, venistis. Subjecitque post pauca, et ait: Per salutem Pharaonis non egrediemini hinc, donec veniat frater vester minimus (Gen. XLII, 9, et seqq.) . Joseph iste Christum significat, qui ut frater noster fieret, de celsitudine divinitatis suae ad ima nostrae mortalitatis descendere dignatus est. Ad hunc fratrem nostrum oportet nos descendere, ut emamus victui necessaria, quia apud illum et in verbis ejus animarum nostrarum pabula semper roquirere [Col. 0211A] debemus Sed ille, sicut Joseph fratribus suis, dure plerumque loquitur nobis. De re quodammodo in hac, quae prae manibus est, sancti Evangelii lectione loquitur ad nos; dura enim et difficilis est ad intelligendum et explanandum.

Sed ne intactum relinquamus, quod ait Joseph: Exploratores estis, ut videatis infirmiora terrae, venistis, exploratorum nomine nos ipsos possumus intelligere. Nec incongrue: quid enim aliud quam exploratores sumus dum diligenter verba sacrae Scripturae rimamur investigando et explorando, si quid invenire in ea possimus, quod ad eruditionem et consolationem salutemque nostram respiciat? Videre infirmiora terrae venimus, 275 dum planiora ejusdem sacrae Scripturae loca quaerimus, per quae [Col. 0211B] pateat nobis introitus ad firmiora et difficiliora. Sed taliter nobis explorantibus, et infirmiora terrae videre quaerentibus, quid noster Joseph dicat, audiamus: Per salutem Pharaonis, inquit, non egrediemini hinc, donec veniat frater vester minimus; fratrem vestrum minimum ad me adducite. Tollensque Simeon ligavit illis praesentibus. Joseph, ut diximus, Christum significat, fratres ejus diversas spiritales virtutes, inter quas duae praecipuae sunt, quae per duos illos fratres Simeon et Benjamin, quorum unus ligatur, ut alter acquiratur, congrue accipi possunt. Per Simeon qui interpretatur audiens tristitiam, timor; per Benjamin, qui filius dexterae dicitur, amor intelligitur: sive per Simeon praesens vita, per Benjamin filium dexterae, dextera, id est aeterna vita, [Col. 0211C] quae semper dextera est nihilque sinistrum recipit, apte intelligi poterit. Et bene verbum hoc audiens tristitiam, vel praesenti vitae vel timori, qui in praesenti vita omnino necessarius est congruit. Quid enim est audire tristitiam nisi timere peccata, et quae post vitam hanc reposita audit peccatoribus aeterna supplicia? Ligato Simeone Benjamin adducitur, adducto Benjamin Simeon absolvitur. Ligat, imo alligat sibi Deus, qui est verus Joseph, hominem primo per timorem, ut per vincula timoris ad libertatem eum pervehat suavissimi amoris. Fratrem, inquit, vestrum minimum adducite ad me. Quomodo spiritus amoris, cui nihil excellentius, nihil dignius est, minimus dici potest? Posset quidem dici maximus, cui nihil est excellentius. [Col. 0211D] Sed recte dicitur minimus, quia vere minimum, vere humillimum facit cor hominis. Nunquam enim sic humiliatur homo per spiritum timoris, quomodo humiliatur per spiritum amoris. Absoluto itaque Simeone, evacuato, inquam, praesentis vitae timore, per Benjamin, per perfectum utique Dei et proximi amorem aeternae vitae capiemus haereditatem.

Nec praetereundum quod dicit: Per salutem Pharaonis non egrediemini hinc, donec veniat frater vester minimus. Pharao significat diabolum. Bene dicit per salutem Pharaonis, quasi contra salutem Pharaonis quia dum nos ad emenda victui nostro necessaria sacram 276 Scripturam explorando circuimus, omnino agimus contra salutem hostis [Col. 0212A] antiqui, qui per Pharaonem intelligitur. Quod autem addit: Non egrediemini hinc, per hoc ostendit quia ingredi quidem in sacram Scripturam possumus, aliquid ex ea quod sapiat et reficiat contuendo egredi nunquam poterimus plene atque perfecte cam quae in illa latet dulcedinem intelligendo. Sic et praesentis sancti Evangelii verba, licet dure loquatur in illis Dominus, licet dure sonent exterius, plena tamen sunt eruditionis humanae vitae, plena consolationis et gratiae. Ait namque evangelista:

Erat Jesus ejiciens daemonium, et illud erat mutum. Nomine hujus daemonii amor saeculi non incongrue valet intelligi. Hoc daemonium quodammodo mutum est, quia quandiu quis pernicioso saeculi hujus amore obsessus tenetur, nec ea, quae salutis [Col. 0212B] suae sunt, nec quae ad laudem et honorem Dei respiciunt, loqui potest. Ejicit autem illud Jesus, quando miserationis suae gratia cor hominis misericorditer praevenit, et ejecto amore saeculi et vitiorum ad amorem suum et sanctum conversationis desiderium ascendit, sicque fit quod sequitur:

Et cum ejecisset daemonium, locutus est mutus. Loquitur mutus, dum homo liberatus a saeculo et in laudem Conditoris et in verba confessionis diu tacentia ora relax

Et admiratae sunt turbae. Per admirantes turbas turbatos sensus hominis apte intelligere possumus, qui admirantur nunc prae gaudio et amore, nunc prae timore et pavore. Prae gaudio et amore homo admiratur, quando gaudet et laetatur, quod liberatus [Col. 0212C] est a saeculo et peccatis saeculi. Admiratur prae timore, quando pavere et timere incipit, quomodo inter diversas, quae occurrunt, tentationes subsistere possit. Nam dum in hoc saeculo homo est, et saeculariter ac voluptuose vivit, in requie quodammodo est. Relicto autem saeculo cum ad spiritalis vitae militiam transierit, forte et laboriosum certamen aggreditur, quod nunquam nisi cum morte finietur. Unde Salomon: Fili, inquit, accedens ad servitutem Dei, sta in timore, et praepara animan tuam ad tentationem (Eccli. II, 1.) Et Dominus in alio Evangelio: Quis, 277 inquit, vestrum habens servum arantem aut pascentem, qui regresso de agro dicat illi statim: Transi et recumbe, et non dicit ei: [Col. 0212D] para, quod coenem et praecinge te, et ministra mihi (Luc. XVII, 7.) Videamus quomodo electus ejus discipulus Paulus, regressus de agro non statim transierit, et recubuerit, sed diversarum tentationum stimulos sustinendo laboraverit. Ait enim ipse de se: Ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, ut me colaphizet (II Cor. XII) . Sic Paulus qui raptus usque ad tertium coelum audivit arcana verba, quae non licet homini loqui, absque tentationum certamine vivere non potuit. Sic nullus servorum Christi sine succedentium tentationum adversitatibus vivere in hac vita poterit. Has namque adversitates et diversitates subjecta Evangelii verba notant ex parto et insinuant. Nam sequitur:

[Col. 0213A] Quidam autem ex eis dixerunt: in Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia. Per daemonia intelliguntur mala opera; in Beelzebub, quod interpretatur vir muscarum, intelligi non incongrue potest fortitudo sordidarum cogitationum, quae princeps daemoniorum convenienter nominatur, quia quidquid malorum operum est, primum a malis et sordidis cogitationibus initiatur. Plerumque enim solet contingere, dum valida omnipotentis Dei miseratione homo a daemoniis, hoc est a malis et daemoniacis actibus eripitur, quod tanta sordidarum cogitationum fortitudine opprimitur, quantam nunquam se in saeculo et peccatis saeculi positum sustinuisse reminiscitur. Unde ex intimo trahens suspiria in haec plerumque prorumpit verba: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia, ac si dicat: O miserator Domine! ejecisti daemonia, a diabolicis actibus eripuisti me misericordia tua, et hoc in Beelzebub principe daemoniorum; quia deprimit me et angustat intolerabilis sordidarum tumultus cogitationum. Quid abjecisse sordes malorum operum profuit, si tantis immundarum sordes cogitationum sustinere futurum fuit?

Alii autem tentantes signum de coelo quaerebant ab eo. Per verba haec alia, ut mihi videtur, tentatio notatur huic non dissimilis, quae simili modo fit in corde unius ejusdemque hominis. Nam 278 dum modo sordidis cogitationibus impugnari se dolet et gemit, modo coelestis fieri, hoc est coelestem et perfectam vitam habere, et habere videri appetit [Col. 0213C] [ cod. appetens], quasi signum de coelo quaerit. Et hoc est tentare quodammodo Deum. Nam fieri ita non convenit, sed expedit magis homini, ut exercitatus et erudi us laboribus atque tentationibus humilietur, sicque per veram humilitatem ad veram proficiat perfectionem. Hoc etenim et aliunde notat nobis Scriptura, quae dicit: Hae sunt gentes, quas dereliquit Dominus, ut erudiret in eis Israelem (Judic. III, 1) . Igitur nunquam, sicut diximus, esse potest homo sine tentationibus. Et quid mirum? Haec enim sunt studia et opera diaboli, qui semper fugitivum suum quasi e vestigio insequitur, quia quem amisisse se dolet, diversis, ut praecipitet, adversitatibus incumbere solet. Non magnopere curat de saecularibus, sed omnis conatus ejus est ad decipiendum [Col. 0213D] spiritales mundique contemptores. Absorbebit enim fluvium, ut ait beatus Job, et non mirabitur, sed habet fiduciam, ut influat Jordanis in os ejus (Job XL, 18) . Hos tamen, ne deficiant in tribulationibus, sequentibus verbis misericorditer consolatur Dominus. Nam sequitur:

Ipse autem, ut vidit, cogitationes eorum, dixit eis: Omne regnum in seipsum divisum desolatur. Omne regnum omnis est homo, et omnis homo aut regnum est Dei, aut regnum diaboli, aut regnum justitiae, aut regnum injustitiae. Hoc omne regnum indivisum quodammodo manet, quando homo totus, hoc est corpore simul et corde amore saeculi possidetur; in seipsum vero dividitur, quando, juxta [Col. 0214A] Apostolum, caro concupiscere incipit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem, quando tentatio per gratiam Dei amore et voluptatibus saeculi regnum injustitiae, quod est regnum diaboli, esse desinit, fitque regnum justitiae, quod est regnum Dei. Facta bona hac divisione desolatur etiam bona et salubri desolatione: bene, inquam, desolatur, quando relicto saeculo amicorumque consolatione totum se ad Deum convertit, in ipso solo omnem spem suam atque consolationem ponit. Ibi sane impletur, quod sequitur:

279 Et domus supra domum cadit. Est domus carnis, et est domus mentis. Domus superior, quae est domus mentis supra domum inferiorem, quae est domus carnis, cadit, quando corde et corpore vero [Col. 0214B] coram Deo humiliatus fuerit. Hunc tamen nec sic diabolus deserit, sed nunc his, nunc iliis, nunc tristibus, nunc jucundis rebus impetit, atque per hoc regnum ejus in homine destruitur, quemadmodum sequentibus Domini verbis ostenditur, cum dixit:

Si autem et Satanas in seipsum divisus est, quomodo stabit regnum ejus? Post conversionem hominis fit Satanas in seipsum divisus, quando diversis et talibus, quae sibi invicem contrariae sunt, tentationibus hominem eum impugnat. Et ut e multis pauca dicamus, voluptas carnis, et ira atque invidia, avaritia et caetera his similia sibi invicem omnino sunt contraria, maxime cum ista delectent, et laetum atque jucundum faciant hominem, ista tristem ac [Col. 0214C] turbidam reddant mentem. Nec caret pietatis gratia haec Domini interrogatio, qua dicitur:

Quomodo stabit regnum ejus? Qui interrogat, ideo utique interrogat, ut sciat, quod interrogat. Sed non talis est interrogatio Domini, quia omnia scit, omnia antequam fiant intelligit. Ideo utique interrogat, ut nescientes nos sua interrogatione scientes faciat. Quomodo, inquit, stabit regnum ejus? quasi dicat: Si Sanatas in seipsum est divisus, nunc his, nunc illis, quae sibi invicem contraria sunt, impugnans vos tentationibus in hoc cognoscetis quia non stabit, hoc est non durabit in vobis regnum ejus. Ideo utique non stabit, imo destruetur in vobis regnum ejus, quod est regnum injustitiae, quia dicitis [Col. 0214D] in Beelzebub me ejicere daemonia. Si autem ego in Beelzebub ejicio doemonia, filii vestri in quo ejiciunt? Quod est dicere: Si videtur vobis durum et intolerabile, ejectis per me daemoniis malorum operum, sordidarum permittente me inquietari vos tumultibus cogitationum, respice ad filios vestros. Redite ad vos, intra vos respicite intentiones cogitationum vestrarum; diligenter, inquam, considerate quomodo suscipiatis eas. Sunt quidem vobis signum perditionis, si diligitis eas, si delectamini in eis; sunt vobis indicium salvationis, 280 si reprobantes eas contristamini ex eis. Sed quia scio quod non diligitis eas, sed potius reprobatis, ideo ipsi judices vestri erunt. Ipsi utique filii vestri, ipsae, inquam, intentiones cogitationum vestrarum, quae [Col. 0215A] testantur vobis, quia ejicitis eas, quia non libenter suscipitis eas, ipsae judicabunt vos dignos aeternae vitae, dignos aeternae coronae et gloriae.

Porro si in digito Dei ejicio daemonia, profecto pervenit in vos regnum Dei, hoc est quaecunque feci vobiscum, feci in Spiritu sancto et per Spiritum sanctum. Porro si hoc ita est, si ego, imo quia ego, qui vera et perfecta veritas sum, in digito Dei, hoc est, in Spiritu Dei, erui vos de saeculo et actibus saeculi, etsi jam tentamini, non est hoc signum periculi. Profecto enim pervenit in vos regnum Dei. Quomodo dicit, regnum Dei? Quid est regnum Dei? Regnum, Dei est, ut dicit Apostolus, justitia, pax et gaudium in Spiritu sancto (Rom. XIV, 17) . Et est quasi dicat Dominus: Non conturbet vos quidquid tentante vos [Col. 0215B] et impugnante diabolo patimini. Per hoc enim destructo in vobis regno diaboli justitiam, id est remissionem peccatorum consequemini; per hoc data vobis desuper pace a vitiis proficietis ad gaudium, quod est in Spiritu sancto, gaudium utique contemplationis. Unde autem sit quod homo in regno Dei, in spiritali, dico, vita positus tantam sordidarum immunditiam cogitationum patiatur, quantam nunquam, donec in regno diaboli visus est, sustinuit, sequentibus verbis manifestat Dominus, cum subjungit:

Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt ea quae possidet. Fortis iste armatus non incongrue accipiendus est humani generis inimicus diabolus, qui bene et fortis dicitur et armatus. Fortis [Col. 0215C] enim est ex natura, fortis ex sapientia, fortis ex propria malitia, armatus vero ex consensu hominis. Nulla enim sua fortitudine homini praevaleret, si ipse homo per consensum ei arma non subministraret. Fortis armati hujus atrium cor peccatoris aestimo non injuste accipiendum, quod quandiu quasi custodiendo libere inhabitat, in pace sunt ea quae possidet. Sed pax ista pax mala est, pax 281 utique diaboli contraria omnino paci Dei, pax videlicet illa, quae inter diabolum et hominem est, quando voluntas hominis ita concordat voluntati diaboli, ut parum aut nihil ille suggerat, quod iste per delectationem aut consensum vel etiam actum peccati non perficiat.

[Col. 0215D] Si autem fortior isto superveniens vicerit eum, universa arma ejus, in quibus confidebat, auferet, et spolia ejus distribuet. Fortis iste Spiritus sanctus non incongrue est accipiendus, qui in fortitudine gratiae suae superveniens vincit diabolum, quando splendore suo illuminat cor hominis et accendit, ut resistere diabolo, malo custodi et possessori suo noverit et possit. Victo hoc modo forti illo armato, universa arma ejus in quibus confidebat, auferet, quando interiores sensus hominis, qui condelectando et consentiendo consiliis et suggestionibus diaboli fortitudinem ejus juvabant, et amplius confortabant, subtractos diabolo suae subdit potestati atque dominio.

Et bene dicit, arma ejus, in quibus confidebat. [Col. 0216A] Fiducia enim antiqui hostis est consentanea voluntas hominis. Non multum curat, non multum laetatur de exteriori peccati opere, si non adsit voluntas et consensus peccati in corde. Labitur enim aliquando homo ex infirmitate carnis, aliquando ex repentina quadam praecipitatione absque omni mentis deliberatione. Sed in hoc non multum confidit diabolus. Non est enim homo ille armiger ejus. Ubi deliberatio peccati prius erat, ibi sunt armas ejus, in quibus confidebat. Quemcunque enim per consensum ceperit et possederit, in hoc multum ipse confidit. Illud confidere ejus nihil aliud est quam spes et laetitia illa, quam habet, ut homo ille in aeternum cum ipso pereat, nunquam ab ejus potestate eripi valeat.

Sed superveniens fortior ille, Spiritus sanctus, [Col. 0216B] cum devicto eo universa arma ejus, in quibus confidebat, abstulerit, sicut praedictum est, spolia etiam eis distribuet. Sicut interiores sensus hominis per arma intelleximus, sic per spolia exteriora hominis membra accipere possumus. Et bene dicit: spolia ejus. Nihil enim ad diabolum de homine pertinet, cum sit creatura et imago Dei, sed furtive et fraudulenter quasi 282 spoliando rapit eum Domino suo, quando deceptum fraudis suae malitia suo subjugat dominio. Haec tamen spolia fortior ille Spiritus sanctus superveniens potenter distribuit, hoc est ad diversa bona opera tribuit, ad decorem et honorem atque gloriam domus suae, sicut ait David: Et speciei domus dividere spolia (Psal. LXVII, 13) . Nam dum homo spoliante diabolo Deo ablatus, sed superveniente [Col. 0216C] Spiritu sancto revocatus, soli Creatori suo et sensibus cordis et membris corporis fideliter servire coeperit, tam quod vixit quam quod vivit, totum ad laudem et honorem Deo ascribitur, totum in decorem domus Dei reputabitur. Sed quia semper homo adversarium habet diabolum, qui invidens saluti ejus semper laborat, quomodo eum decipiat, quanta bonorum operum instantia, quam sollicita cordis cogitationum custodia contra insidias ejus vigilandum sit, continuo docet nos Dominus, cum subjungit:

Qui non est mecum, adversum me est; et qui non colligit mecum, dispergit. Quandiu homo vivit peccato, esse ejus non est cum Deo, sed est adversus [Col. 0216D] Deum. Cum Deo etiam non colligit, quandiu dispersus in semetipso vanis et noxiis cogitationibus inutilis diffluit. Unde quod dicit: Qui non est mecum, adversum me est, et qui non colligit mecum dispergit, per hoc armat et instruit militem suum, ut si modo tentetur, ne ultra sustineat, vel etiam sustinens superetur, esse suum cum Domino faciat, semper cum Deo colligat, sit cum eo in opere boni, sit cum eo in consensu boni, colligat cum eo circa custodiam cogitationum suarum summa sollicitudine vigilando. Et hoc non ad horam nec ad tempus, sed perseveret in his usque ad finem vitae suae, quia sicut semper dispergit, sic semper colligere eum convenit. Nam ut nunquam in hac vita securus sit, sed habeat semper unde pugnet et coronetur de duris [Col. 0217A] praedicti fortis armati congressibus, manifestius eum Dominus docet in sequentibus:

Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca inaquosa, quaerens requiem, et non inveniens. Per immundum spiritum, spiritum luxuriae apte possumus accipere, qui tunc exit ab homine, quando deserit homo saeculum et convertitur ad Dominum, quia 283 primum est, quod apud se homo salvari cupiens desiderat, ut relicto actu peccati caste deinceps vivere studeat, sed quia talis est hic spiritus, quod etiam sanctos et perfectos homines audet impugnare recte subjungitur: Ambulat per loca inaquosa. Quae sunt loca illa inaquosa, nisi corda illa sobrie et juste viventium, qui ob amorem et desiderium coelestis patriae quotidie seipsos arefaciunt, [Col. 0217B] et nullas, quantum in homine est, carnalis concupiscentiae aquas recipiunt? Per haec loca inaquosa ambulat, quando suggestionibus et immissionibus suis a suae castitatis et munditiae bona et laudabili ariditate revocare, et aquis carnalis concupiscentiae inficere elaborat, ut in eis quasi in locis humentibus requiescat. Sed quia hoc facile fieri non poterit, apte subjunxit Dominus et ait, quaerens requiem, et non inveniens. Impugnationibus enim suis inquietare eos potest, requiescere in eis et durare apud illos non potest. Unde dicit:

Revertar in domum meam, unde exivi. Domus, unde exivit, cor peccatoris est, quod, sicut praedictum est, superveniente fortiore illo, quod est spiritus sanctus, devictus dereliquit. Ad hanc nimirum [Col. 0217C] domum revertitur, cum ad prioris vitae flagitia rursus eum inflectere nititur. Quid autem sit quod ab hac reversione eum impediat, sequens ordo verborum mystice insinuat. Sequitur:

Et cum venerit, invenit scopis mundatam et ornatam. Scopae istae, quibus cor illud, quod fuit domus diaboli, emundatur et ornatur, est peccatorum confessio et peccatorum satisfactio; per confessionem enim homo mundatur, per satisfactionem ornatur. Sed sic mundari et ornari non multum proderit, si in vera se humilitate homo non custodierit. Per superbiam enim revertendi in domum suam occasio tribuitur immundo spiritui, sicut sequentibus Domini verbis manifestius innuitur, cum dicitur:

[Col. 0217D] Et tunc vadit, et assumit alios septem spiritus nequiores se, et ingressi habitant ibi. Septem principalia vitia sunt, per quae septem maligni spiritus eisdem vitiis principantes accipi possunt, ira videlicet et invidia, avaritia et superbia, vana gloria, acedia et gula, 284 octavum est luxuria. Spiritus ille, qui huic vitio principatur, congrue utpote reliqua omnia sub se habens vitia, immundus spiritus nominatur. Sed quare dicit: assumit alios septem spiritus nequiores se? Sunt quidem iidem ipsi in actu, sed alii in habitu, dum per hypocrisin se palliant, ut perniciosius hominem prosternere valeant. Fiunt etiam nequiores se, seipsis utique. Et ingressi habitant ibi, quando domum illam, cor illud, a quo exierant, repetere et inhabitare per [Col. 0218A] hypocrisin incipiunt, et vitiis illis, quae manifeste prius in illo regnabant, occulte et per hypocrisin hominem subjiciunt, verbi gratia, ut qui manifeste superbus erat, rursus superbus sit, sed superbum se esse sciri nolit, sicque assumptis septem illis septem nequitiarum spiritibus nequioribus se ipsis per hypocrisim factis, deterior regreditur in eum spiritus immundus quam exierit, quando eum et superbum et hypocritam facit, impleturque quod sequitur:

Et sunt novissima hominis illius pejora prioribus. Mala erant priora ejus, quando se superbiendo extulit, pejora sunt novissima ejus prioribus, quando simulando humilitatem quam non habet, et superbus et hypocrita fit.

[Col. 0218B] Factum est autem, cum haec diceret, extollens vocem quaedam mulier de turba dixit: Beatus venter qui te portavit, et ubera quae suxisti. Plerumque ubi in sacra Scriptura legitur: factum est, ibi aliquid grande et memorabile opus Dei omnipotentis significatur. Et vere grande, vere magnificum factum est, in quacunque anima Deus omnipotens haec omnia, quae jam audivimus, occulta, miserationis et inspirationis suae manu operatus fuerit, quam sic eruditam intrinsecus eo usque pietatis suae gratia provexerit, quod omnia haec in semetipsa cognoscere incipit. Huic nomen istud, quaedam mulier, apte convenit. Fit enim quasi quaedam et singularis mulier apud Deum, quando vere ad amorem Dei et coelestis vitae desiderium emollita nil sapit extra [Col. 0218C] Deum. In hac sana suavitatis dulcedine Deo conjuncta magnifice plerumque extollit vocem de turba, quando gustu divinae contemplationis animata, deturbata illa cogitatione, quam prius habuit, totam se ad diligendum Deum recolligit, vocemque 285 cordis et corporis in laudem exaltat Conditoris: Beatus, inquit, venter qui te portavit, et ubera quae suxisti. Nomine ventris intelligitur memoria hominis, per duo ubera aut duo Testamenta, aut duo compunctionis genera apte figurantur. Et est quasi dicat: O Domine, fons totius dulcedinis et gratiae, cognosco jam donante te, quam suave sit semper meditari in te, quod omnino beata sit anima illa, quae in ventre memoriae suae assidue portaverit te, [Col. 0218D] quae impraegnata per te, sedulo manserit in te. Et ubera quae suxisti, dulce quodammodo lac anima sugendum praebet, quae colligit in se Novi Veterisque sacramenta Scripturae. Sed et suavius adhuc et delectabilius ex ea lactatur, quando aut ex recordatione peccatorum compuncta, aut desiderio vitae aeternae suaviter succensa validoque lacrymarum fonte inebriata ad Deum sublevatur. Hoc est utique quod beata mulier, beata videlicet anima in se experta beatificat et laudat, cum dicit: Beatus venter qui te portavit, et ubera quae suxisti. Hunc ejus sermonem confirmat responsione sua Dominus cum dixit:

Quinimo beati qui audiunt verbum Dei, et custodiunt illud. Quasi dicat: Vere ita est, ut asseris. [Col. 0219A] Sed et illi beati, illi utique aeternae beatitudinis praemio digni sunt, qui pia aviditate ad verbum Dei aurem corporis inclinant, atque quae auditu exteriori perceperint, intus vigilanter ac sollicite custodiunt et reponunt in visceribus cordis, donec adjuvante et cooperante Deo ad hoc convalescant, ut quae mentis intellectu perceperint, effectu boni operis adimplere possint.

Quaecunque anima illa est quae sic quemadmodum audivimus, inspirante Deo et adjuvante, extollens vocem de turba veraciter dicere potest beatus venter qui te portavit, et ubera quae suxisti, haec jucundum missae Introitum laetanter imponere potest, et dicere: Oculi mei semper ad Dominum, quia ipse evellet de laqueo pedes meos (Psal. XXIV, 15) . Tanto enim clarius [Col. 0219B] ad videndum Deum et diligendum oculos cordis attollit, quanto clementius diversos praedictarum tentationum laqueos, quos in primordio conversionis sustinuit, sola miserationis illius 286 gratia evasisse se recognoscit, et quanto per veram humilitatem mentisque puritatem unita Deo fuerit, tanto fiducialiter respectu divinae miserationis adesse sibi postulat et dicit: Respice in me, et miserere mei, quia unicus et pauper sum ego (Psal. XXIV, 16) . Et vere unico huic et pauperi, hoc est unito [per humilitatem Deo Spiritui congruit satis versus qui sequitur: Ad te, Domine, levavi animam meam, Deus meus, in quem confido, non erubescam (Ibid., 1, 2) . Nam dum despectis, quae tempore transeunt, per desiderium aeternorum perfecte ad Deum animam levaverit, [Col. 0219C] tunc primum vere in Deum confidit. Spem enim quamdam et fiduciam, quam ante nesciebat, ex misericordia Dei concipit.

Sed quia post conversionem suam plerumque homo diu in spiritali vita est, antequam ad hanc gratiam proficiat, vel etiam post perceptam hanc gratiam rursum vel eisdem vel his similibus ad impugnandum et subvertendum eum diabolus tentationibus arma nequitiae suae instaurat, Graduale, quod sequitur, necesse est habeat ut semper canat: Exsurge, Domine, non praevaleat homo, judicentur gentes in conspectu tuo (Psal. IX, 20) . Vel: In convertendo inimicum meum retrorsum infirmabuntur et peribunt a facie tua (Ibid., 4) . Exsurge Domine. Nam si [Col. 0219D] tu exsurrexeris, si ad debellandum eum, qui me impugnat, diabolum brachio fortitudinis tuae me confortaveris, non praevalebit homo, et gentes vitiorum, gentes vitiosarum cogitationum judicabuntur in conspectu tuo. Converso enim per visitantem pietatis tuae gratiam inimico meo retrorsum et superato infirmabuntur et peribunt a facie tua.

Post haec recte subsequitur oratio: Ad te levavi oculos meos, qui habitas in coelis (Psal. CXXII, 1) , quia quanto magis necessarium esse sibi divinum auxilium conspicit, tanto majori humilitate ac devotione quasi sublevatis ad Deum oculis mentis et corporis misericordiam ab eo postulat et exspectat, subjungitque et dicit: Ecce, sicut oculi servorum in manibus dominorum suorum, et sicut oculi ancillae in [Col. 0220A] manibus dominae suae, ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum, donec misereatur nostri. Miserere nostri, Domine, miserere nobis (Ibid., 2, 3) .

287 Huic fidelis animae supplicationi concordat etiam Oratio hodierna, qua petimus Deum, ut et vota humilium respiciat, atque ad defensionem nostram dexteram suae majestatis extendat. Exauditus tandem et per extentam divinae majestatis dexteram liberatus a tentationibus, nec non et occulta, atque indicibili inspirationis Dei lingua contra multiplices inimici insidias secundum praemissam sancti Evangelii lectionem instructus, laetus cantabit Offertorium, et dicet: Justitiae Domini rectae, laetificantes corda, et [judicia] dulciora super mel et favum; nam et servus tuus custodit ea (Psal. XVIII, 9-12) .

[Col. 0220B] Custodienti tandem justitias Dei satis congruit Communio, qua dicitur: Passer invenit sibi domum, et turtur nidum, ubi reponat pullos suos (Psal. LXXXIII, 4) , quando desiderio aeternorum sublevata terrena cuncta transvolat, solum Deum sitiens diebus vitae suae, ubi indesinenter et indeficienter adhaerendo illi inter beatos illos, qui laudabunt eum in saecula saeculorum, sine ullo defectu contemplationis, sine ullo intervallo mutationis aeterna illius immutabilitate perfruatur. Ad hanc beatitudinem perducat nos qui est beatitudo omnium sanctorum Jesus Christus Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen!

[Col. 0220C] In diebus illis Naaman princeps militiae regis Syriae erat vir magnus apud dominum suum et honoratus (IV Reg. V) .

Per Naaman, quod interpretatum decor vel commotio dicitur, homo quilibet non decorem domus Dei, sed decorem praesentis saeculi diligens, non incongrue designari creditur. Nam qui decorem mundanae pulchritudinis quaerit et diligit, et non in virtutibus, sed in vanitatibus hujus vitae decorari appetit, decor quodammodo non bonus, sed malus dici et vocari poterit. Qui dum amoto et seposito noxiali decore ad salutem et poenitentiam Deo miserante commovebitur, commotio bona, et non mala satis juste vocari merebitur. Nam hoc mystico commotionis [Col. 0220D] nomine commotio illa salutaris, commotio contritionis et poenitentiae exprimitur, qui sibimetipsi salubriter iratus, humiliter poenitendo commovebitur, eo quod decorem et pulchritudinem interioris hominis neglexerit, carnemque suam in brevi finiendam, putredine et vermibus consumendam, tantopere decoraverit.

Verumtamen priusquam haec salubris in illo fiat commotio, princeps erit militiae regis Syriae. Per Syriam, quae interpretatur sublimitas, cor sublime et altum intelligere possumus. Rex vero vel Dominus hujus sublimis Syriae elatus et superbus accipiendus est spiritus hominis, in cujus militia, dum adhuc male decorus iste Naaman quasi princeps gloriosus militat, magnum se et honoratum apud eumdem dominam [Col. 0221A] suum existimat. Quia enim apud dominum suum, apud superbum spiritum suum, semetipsum in oculis suis honorat et magnificat, magnificari nihilominus et honorari ab omnibus desiderat. Et ideo mirum valde est quod sequitur, quod per illum Dominus salutem Syriae dedisse describitur:

Per illum, inquit, dedit Dominus salutem Syriae. Erat autem vir fortis et dives, sed leprosus. Mira et ineffabilia divinae pietatis magnalia hoc in loco pensare possumus. Nam 289 licet Naaman iste fortis in malis, dives in peccatis, peccatorum sit lepra deformis, per illum tamen salus Syriae, salus, inquam humilitatis sublimi cordi a Domino dabitur, quando, ut praedictum est, a decore vanitatis ad decorem bonorum operum homo exterior per poenitentiam commovebitur, [Col. 0221B] et sic cor, quod prius sublime fuit et altum, ad humilitatem inclinabitur.

Porro, inquit, de Syria egressi fuerant latrunculi, et captivam duxerant de terra Israel puellam captivam, quae erat in obsequio uxoris Naaman. Postquam jam dicta salus humilitatis inchoari coepit in homine, egrediuntur, hoc est de corde prius sublimi valde velut quidam latrunculi, cogitationes scilicet, non magnae, non altae, sed humiles et parvulae, quae de terra Israel, de spiritali videlicet conversatione, puellam adducunt parvulam, id est voluntatem bonam, sed adhuc modicam et non perfectam, et ideo quodammodo captivam. Qui captivus ab alio tenetur et constringitur non propriae voluntati, non propriae libertati servire permittitur. Sic et voluntas bona, sed adhuc [Col. 0221C] parvula, quasi captiva esse dicitur, eo quod nondum velle bonum, quod adjacet, operis perfectione adimplere possit. Sed tamen haec eadem voluntas, quamvis parvula sit et captiva in obsequio uxoris Naaman, strenua erit et assidua. Per uxorem Naaman ipsam intelligere possumus anima, cui jam dicta puella bonae voluntatis fideli famulatu obsequitur, dum his eam verbis alloquitur: Utinam fuisset Dominus meus ad Prophetam, qui est in Samaria, profecto curasset eum a lepra sua. Per Samariam, quod interpretatur custodia, custodiam sanctae conversationis non injuste significari credimus; prophetam vero, qui in eadem Samaria est, ipsum Dominum prophetarum intelligere possumus. Unde idem est ac si anima poenitens dicat: Utinam dominus meus, spiritus, inquam, [Col. 0221D] meus fuisset in Samaria! utinam sic perfectus et attentus esset in omni spiritalis vitae custodia, ut nil terrenum, nil caducum quaereret vel appeteret, sed ipsum Dominum prophetarum solum desideraret et diligeret, ipsique soli adhaereret. Nam tunc profecto idem Dominus et propheta mundaret eum a lepra sua, 290 ab omni peccatorum suorum inquinamento et immunditia.

Ingressus est itaque Naaman ad dominum suum et nuntiavit ei, dicens: Sic et sic locuta est puella de terra Israel. Quia per puellam parvulam cogitationem bonam, sed modicam, et per terram Israel bonam conversationem intelligendam diximus, quid per Naaman ad dominum suum ingredientem, et quid eadem [Col. 0222A] puella locuta sit nuntianter, intelligere possumus? Ingreditur Naaman, homo scilicet exterior, ad Dominum suum, id est ad spiritum suum, verbaque puellae loquentis quodammodo nuntiat, dum invicem sibi corpus et spiritus consentiunt, dum concordi devotione conveniunt, ut terram Israel, terram sanctae conversationis intrare non differant, quemadmodum puella illa, bona videlicet voluntas, jam diu occulte suggesserit. Unde sequitur:

Dixitque ei rex Syriae: Vade, et mittam litteras ad regem Israel. Dicere istud facere est. Dicit saepe memoratus rex Syriae, spiritus scilicet hominis homini exteriori, ut vadat, ut ad conversionem veniat, ut bonum quod proposuit festinanter perficiat. Et mittam, inquit, litteras regi Israel. Litteras regi Israel [Col. 0222B] mittere est spiritali magistro verbis innotescere quidquid ex divina inspiratione supradicta puella secum locuta et meditata sit in abscondito.

Qui cum profectus esset, et tulisset secum decem talenta argenti, et sex millia aureos, et decem mutatoria vestimentorum, detulit litteras ad regem Israel in haec verba: Cum acceperis epistolam hanc, scito quod miserim ad te Naaman servum meum, ut cures eum a lepra sua. Defert salvandus atque mundandus iste Naaman secum decem talenta argenti, digne poenitere cupiens transgressionem Decalogi, defert etiam sex millia aureos, hoc est sensus suos perfecta voluntate purissimos; defert quoque ad regem Israel litteras, dum bonam voluntatem cordi suo firmiter inscriptam spiritali patri verbis insinuat, et [Col. 0222C] ab eo in sanctae conversationis contubernium suscipi expostulat, ut ille digne poenitendo a peccatorum suorum contagio mundari valeat.

291 Cumque legisset rex Israel litteras, scidit vestimenta sua et ait: Nunquid Deus sum ego, ut occidere possim et vivificare, quia iste misit ad me ut curem hominem a lepra sua? Spiritalis vero rex Israel, audiens voluntatem et desiderium poenitentis Naaman, vestimenta, id est opera sua quodammodo scindit, quia mores actusque suos in melius commutare disponit, ut hunc miserum poenitentem doctrina et exemplo, nec non intercessionis suae suffragio adjuvare possit. Nunquid Deus, inquit, sum ego, ut in homine peccatore peccata et vitia quae in illo vivunt [Col. 0222D] possim occidere, et a morte animae illum resuscitare, atque ab immundissima peccatorum lepra valeam emundare?

Animadvertite et videte quomodo occasionem quaerat adversum me. Vos, inquam, sensus mei, animadvertite et videte quia per abstinentiam, per jejunia, vigilias et labores oportet me adversum me consurgere, ut huic misero et peccatori, humiliter poenitenti, veraciter confitenti, non solum utiliter praeesse, verum etiam salubriter prodesse valeam verbo et opere.

Quod cum audisset Elisaeus, vir Dei, scidisse videlicet regem Israel vestimenta sua, misit ad eum dicens. Cur scidisti vestimenta tua? Veniat ad me, et sciat prophetam esse in Israel. Audiens verus Eliseus, vere vir Dei, vere Filius Dei Patris regem Israel vestimenta [Col. 0223A] sua scidisse, in melius videlicet opera sua commutasse, mittit ad eum nuntios piae compassionis et cooperationis suae dicens: Cur scidisti vestimenta tua? Interrogare Dei approbare illius est. Est enim quasi dicat: Novi qua de causa vestimenta tua scidisti, quam districte vitam tuam agere disposuisti. Et quia placet ita te fecisse, ita te in animo tuo disposuisse, veniat ad me Naaman iste. Ad me, dico, veniat, et amore nominis mei sanctae conversationis habitum a te suscipiat, quia ego cooperator tuus ero, illum a lepra peccatorum suorum curabo, ita ut me prophetam in Israel esse sciat et sentiat, talem utique prophetam, qui dicat: 292 Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) . Sequitur:

[Col. 0223B] Venit ergo Naaman cum equis et curribus, et stetit ad ostium domus Elisei. Misitque ad eum Eliseus nuntium, dicens: Vade et lavare septies in Jordane. Per equos et currus sensus utriusque hominis intelligere possumus, quos ad se intra se Naaman iste colligit, veniensque stabit ad ostium domus Elisei, stabilem videlicet faciens professionem spiritalis propositi. Quem verus Eliseus in Jordane, quod interpretatur descensio, septies lavari praecipit, monens illum et exhortans, ut corde simul et corpore humilietur, quatenus per descensum profundae humilitatis septiformem Spiritus sancti gratiam percipere mereatur. Sed quia nonnunquam post conversionis primordia varia insurgunt tentationum phantasmata, jam sequens littera continuo innuit, quod saepe memoratus [Col. 0223C] Naaman tristi murmure conquerens ait: Putabam, inquit, quod egrederetur ad me, et stans invocaret nomen Domini Dei sui, et tangeret manu sua locum leprae, et curaret me. Quasi dicat: Putabam miser ego, si saeculo huic nequam renuntiarem, si terram Israel, terram quoque spiritalis vitae introirem, quod verus ille Eliseus per misericordiam et consolationem in occursum meum egrederetur, quod me ab insurgentibus tentationum tumultibus tueri et defendere dignaretur, et stans nomen suum super me invocaret, hoc est ut stabilem in me humilitatem et patientiam confirmaret, et notitiam nominis sui in abundantia suavitatis mihi manifestaret, et sic me ab omni inquinamento carnis ac spiritus emundaret.

[Col. 0223D] Nunquid non meliores sunt Abana et Pharphar fluvii Damasci omnibus aquis Israel, ut laver in eis et munder? Abana lapides, Pharphar dissipantes aut fodientes vel talpae interpretatur; Damascus vero sanguinem bibens dicitur. Unde idem est ac si dicat: Dum adhuc carnalibus serviens desideriis cor durum ac lapideum veritati opponerem, dum omnem sensum et intellectum male vivendo dissiparem, dum velut talpa fodiens ea quae mundi 293 sunt, assequi omnimodis laborarem, dum sanguinem, id est peccata hujus saeculi sitibundo corde biberem, nunquid non uberiores mihi redundabant lacrymae, nunquid non majori divini saporis dulcedine delectabar? Nunc vero postquam me et omnia mea Deo obtuli, [Col. 0224A] postquam illi soli corde et corpore servire decrevi, bonum quod volo perficere non valeo, sed nova et inexperta tentationum certamina tolero, unde melius mihi et utilius esse arbitror ad saeculi redire negotia, ut si bona coelestia adipisci nequeam, saltem bonis temporalibus delectabiliter jucundari valeam. Sequitur:

Cum ergo avertisset se et abiret indignans, accesserunt ad eum servi sui, et locuti sunt ei: Pater, et si rem grandem dixisset tibi propheta, certe debueras facere: quanto magis quia nunc dixit tibi: Lavare et mundaberis? Cum ergo, ut diximus, contra insurgentia sibi tentamenta gemens et dolens saepe dictus Naaman submurmurat, et postposita spiritali vita ad saeculum redire cogitat, accedunt mox servi sui, [Col. 0224B] sensus videlicet interiores, divinitus excitati et illuminati, et repulsis cogitationibus vanis et variis se ipsum homo interior his verbis exhortatur dicens: Si rem grandem propheta, imo Dominus prophetarum tibi dixisset, id est, si supra id quod potes tentari permisisset, nonne patienter ferre debueras, quia multo graviora et duriora tua commeruit iniquitas? Et quid est quod tam impatienti dolore contra Deum murmuras, eo quod intimae compunctionis tibi deest suavitas, cum pro magno habere posses, si per dignam 294 satisfactionem a peccatis mundari et ab infernalibus poenis liberari meruisses. Sic, sic miser homo dum tentatus et conturbatus quasi consulendo semetipsum redarguit, fit profecto per misericordiam Dei, quod consequenter [Col. 0224C] praesens littera insinuat, cum dicit:

Tunc descendit et lavit in Jordane septies juxta sermonem viri Dei et restituta est caro ejus sicut pueri parvuli, et mundatus est a lepra sua. Descendens in Jordane septies lavatur quia per septiformem gratiam Spiritus sancti magis magisque humiliatus a lepra superbiae misericorditer emundatur. Et fit caro ejus, homo videlicet interior, sicut caro pueri parvuli; pueri, dico, per innocentiam; parvuli, per veram humilitatis gratiam.

Reversusque ad virum Dei cum universo comitatu suo venit et stetit coram eo, et ait: Vere scio, quod non sit alius Deus in universa terra, nisi tantum Dominus Deus Israel. Cum universo comitatu, hoc est cum omni virtutum affectu ad bona quaeque agenda [Col. 0224D] revertitur, et perstare in spiritali proposito firma mentis soliditate nititur, dicens: Vere scio, experimento didici, quod in terra Israel, hoc est in spiritali vita habitantibus specialiter misereatur et repropitietur Dominus, eo quod illic perfecte quis conversus digne pro peccatis satisfacere valeat, et ad bona facienda diebus ac noctibus tempus opportunum habeat.

Venit Jesus in civitatem Samariae, quae dicitur Sichem, juxta praedium, quod dedit Jacob Joseph filio suo (Joan. IV) .

[Col. 0225A] Sacrosanctum tempus hoc quadragesimale, quod recolimus, sicut specialiter ex reliquis anni temporibus ad salutem et remedium animarum electum et exceptum est, sic specialis observantiae diligentia observandum est, ut qui alio tempore vivere non valemus sicut debemus, his saltem diebus per custodiam mentis et corporis Deo placere laboremus. Commendat nobis tempus istud Apostolus, qui dicit: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) . Potest enim homo promereri in hoc tempore, ut per totum annum reliquum vita ejus in Domino et spiritalium virtutum profectibus prosperetur; potest promereri ut in omni spiritalium profectuum gratia magis ac magis succumbat et deficiat. Nam ut de exterioribus rebus exemplum [Col. 0225B] sumamus, nunc terra aratro scinditur, seminatur, nunc vineae amputantur, ad futurum qui exspectatur ex his fructum praeparantur. Nec hoc ideo ordinatum est a Deo, ut solum illum fructum attendamus et quaeramus, ut de terra pascamur, de vinea potemur, sed speciale illud bonum, quod bona cuncta superat, quod Ecclesiae suae hoc in tempore parare et praeparare coepit, sacrosanctum videlicet corpus et sanguinem suum, quod ex pane et vino conficitur, praefigurare voluit.

Sed et nos in his exterioribus rebus admonemur et docemur ut et nos terram nostram scindamus, hoc est ut corpus nostrum per spiritualium studia laborum hoc in tempore exerceamus, semen virtutum, semen bonorum operum in eo et ex eo feramus, [Col. 0225C] vineam nostram amputemus, inutilium cogitationum, malarum delectationum ac desideriorum sarmenta 296 ab anima nostra abscindamus, bona desideria, virtutes, sanctasque delectationes in ea plantemus. Nam quemadmodum agricola, qui nunc piger est in arando, fructum in tempore suo non percipit, sic et nos, si nosmetipsos modo negligimus, si negligenter et inutiliter his diebus vivimus, dum tempus fructuum, tempus paschalium gaudiorum advenerit, inanes et vacui inveniemur, sine gratia spiritualium gaudiorum relinquemur.

Videamus ergo ne in vacuum gratiam Dei recicipiamus. Nunc pro Deo laboremus, ut tunc cum Deo et in Deo quiescamus; nunc peccata nostra digne [Col. 0225D] poenitendo defleamus, ut tunc percepta peccatorum venia cum Christo gaudeamus. Ad hoc enim die ac nocte in omnibus quae legimus, quae canimus excitamur, admonemur, provocamur. Nam sicut pius medicus animarum voluit ut istis diebus aliquid corpori subtraheretur, sic etiam voluit ut animae cibus suus et refectio adderetur et augeretur. Singulis namque diebus singularia et nova in missarum celebratione officia, Lectiones et Evangelia habemus, quae redundant cibo et potu spiritali, quo recreata diligens Deum amica de terrenis ad coelestia debet sublevari. Sic tota ista hebdomada coelesti redundat alimonia, et recte ad hanc Dominicam, quae a Dominica Septuagesimae sexta est, sextum illud sancti Spiritus donum, donum utique [Col. 0226A] intellectus respicit, in qua audivimus quomodo erat Jesus ejiciens daemonium, et illud erat mutum, et quomodo ejecto daemone locutus est mutus, et reliqua quae ibi legimus, ad quae capienda et spiritaliter intelligenda spiritus intellectus omnino erat necessarius. Sed primum videamus quid sit intellectus.

297 Verus et perfectus intellectus est ut homo cognoscat Deum, ut cognoscat seipsum. Gemina haec cognitio Dei utique et sui unicuique salvando homini admodum est necessaria, quia una non valet sine altera. Nam quis est homo ille qui seipsum recte cognoscit? Qui dies et noctes, menses suos et annos considerans, transgressiones suas et negligentias recte recolit, quin desperare potius valeat, [Col. 0226B] quam aliquam sibi spem vitae perennis promittere audeat? E contra quis ita desperatus est, nisi [ Leg. quin] ad spem vitae resurgere possit, si misericordias Dei recte cognoscit miserationes ejus, ait Propheta, super omnia opera ejus (Ps. CXLIV, 9) . Illius enim misericordia universa hominum excedit peccata, unde ad cognitionem sui necesse est ut habeat homo cognitionem Dei, ut dum ex cognitione sui turbatur, dejicitur et terretur, ex cognitione Dei habeat quo respiret et consoletur.

Ad hoc utique donum intellectus ad geminam hanc de qua diximus cognitionem Dei et sui, totum respicit quod in hac septimana legimus. Ad hoc respicit quod de Naaman principe militiae regis Syriae feria secunda legimus, qui leprosus veniens de Syria [Col. 0226C] in Samariam ad Eliseum prophetam, responsoque accepto a propheta ut septies lavaretur in Jordane, primo indignatus, postmodum insistentibus sibi servis suis et dicentibus: Pater, et si rem grandem dixisset tibi propheta, certe debueras facere, acquievit, abiit, et lavit in Jordane septies juxta sermonem viri Dei, mundatusque a lepra sua reversus ad virum Dei venit, et stetit coram eo, et ait: Vere scio quod non sit alius Deus in universa terra, nisi tantum Dominus Deus Israel (IV Reg. V, 15) Cum haec dicebat, donum sancti Spiritus, donum utique intellectus ex parte jam acceperat, quando inter tenebras gentilitatis lucem agnovit veritatis, quod Deum et suum Creatorem, et universae terrae [Col. 0226D] Dominatorem cognovit, credidit, et confiteri meruit.

Quod autem in die tertia de muliere illa legimus, quae, mortuo viro suo, et creditore veniente ut tolleret duos filios ejus, clamabat ad Eliseum; ipsoque interrogante: Quid habes in domo tua? et illa respondente: Non habeo ancilla tua quidquam in domo mea, nisi 298 parum olei, quo ungar (IV Reg. IV, 2) , jussa est petere ab omnibus vicinis suis vasa vacua, non pauca, clausoque super se et filiis suis ostio mittere inde in omnia vasa haec, impletisque vasis vendere oleum, et reddere creditori; ista omnia, quae ibi audivimus, congrue referuntur ad idem donum intellectus quod geminam cognitionem Dei utique et sui esse diximus. Nam per varum olei, de [Col. 0227A] quo dixit mulier illa: Non habeo ancilla tua nisi parum olei, quo ungar, per hoc potest intelligi cognitio illa qua homo cognoscit se. Quod vero parum illud olei in omnia vasa illa missum crescit et multiplicatur, per hoc cognitio Dei apte figuratur. Quasi parum olei habet homo quo ungitur, quando ex recordatione et cognitione peccatorum suorum compungitur. Sed parum illud olei crescit in immensum, quando homo post agnita peccata et per assiduam poenitentiam et satisfactionem purgata ex parte et sanata ad cognitionem et dilectionem Dei provehitur, per quam et a creditore liberatur, et ad vitam animatur.

Percepta hac gratia quartae diei Lectio apte succedit, in qua dicitur: Honora patrem tuum et matrem [Col. 0227B] tuam, non occides, non moechaberis, non furtum facies, non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium (Exod. XX, 12) , et caetera, in quibus ad observantiam praeceptorum Dei sufficienter instruitur. Nisi enim homo prius et seipsum et Deum cognoscere et diligere incipiat, impossibile est ut praecepta Dei vel audire utiliter, vel observare decenter valeat.

Post cognitionem Dei et sui, post observantiam praeceptorum Dei, quinti diei Lectio recte sequitur, in qua legitur de muliere Sunamite, quae mortuo filio suo venit ad Eliseum in montem Carmeli, apprehensisque pedibus ejus dixit: Vivit Dominus, et vivit anima tua, non dimittam te (IV, Reg. IV, 30) , illeque surrexit, et secutus est eam, ingressusque [Col. 0227C] domum, clauso super se et super puerum ostio, ascendit et incubuit super puerum, posuitque os suum super os ejus, et oculos suos super oculos ejus, et manus suas super manus ejus (Ibid., 33, 34) . Eliseus significat Christum, qui oculos suos super oculos pueri mortui, mortui, inquam, in peccatis spiritus hominis ponit, quando tribuit ei per gratiam suam, quod mortem suam videt, videndo deflet. 299 Os suum super os ponit, quando eum per internam inspirationem suam intrinsecus tangit ut peccata sua, quae videt et cognoscit, et in oratione Deo, et in confessione praelato utiliter loqui, veraciter confiteri possit. Manus suas super manus ejus ponit, quando eum post cognitionem peccatorum et [Col. 0227D] confessionem ad bonam operationem misericorditer provehit et perducit. Sic in omnibus, quae singulis his diebus legimus, spiritus intellectus notatur.

Sed in hodierna sancti Evangelii lectione manifestius designatur, in qua plenius et misericordius operatur. Ibi enim legimus, quomodo venit Jesus in civitatem Samariae, quae dicitur Sichem, juxta praedium, quod dedit Jacob Joseph filio suo. Samaria interpretatur asina, vel custodia; Sichem vero humerus dicitur. Et quia in humeris onera portantur, congrue satis per Sichem labor vitae praesentis designatur. Civitas Samariae typum praefert sanctae Ecclesiae, quae per custodiam mandatorum Dei Deo placere contendit: Quae etiam non incongrue dicitur Sichem, quia per diversa, quae pro Christo sustinet, [Col. 0228A] laborum certamina, ad futura aeternae quietis festinat gaudia. Praedium, quod dedit Jacob Joseph filio suo, regnum coelorum intelligendum esse existimo. Hoc nempe praedium dedit Jacob, Deus Pater, filio suo Joseph, Domino nostro Jesu Christo, quia non solum secundum divinitatem, sed et secundum humanitatem omnia quae habet Pater habet et Filius, quemadmodum resurgens a mortuis ait discipulis suis: Data est mihi omnis poteslas in coelo et in terra (Matth. XXVIII, 18) . In divinitate sua ab aeterno cuncta possedit cum Patre: in humanitate sua data sunt ei omnia a patre. Quae omnia? ut in nomine ejus omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Philipp. II, 10) .

Potest etiam per civitatem Samariae, quae dicitur [Col. 0228B] Sichem, quaelibet spiritalis conversatio, unaquaeque sancta congregatio intelligi, quae per vitae suae custodiam et spiritalis districtionis disciplinam, laborumque quotidianorum instantiam in hac vita exercetur. Haec civitas Samariae recte juxta praedium, quod dedit Jacob Joseph filio suo, esse dicitur. Quotquot enim in sancta Ecclesia in spiritalis vitae observantia perseveranter propter Deum 300 laborant, etsi intrare adhuc in praedium illud, regnum utique coelorum, utpote gravati corpore mortali, non possunt, sunt tamen juxta illud, quia post decursas mortalis vitae miserias recipiuntur in illud, ubi inter choros angelorum gaudebunt in perpetuum. Injusti et perversi homines juxta hoc praedium nequaquam sunt, sed sunt procul ab illo, quia qui [Col. 0228C] appropinquare regno coelorum in hac vita per bona desideria et juxta opera nolunt, longe ab illo quandoque erunt. Sequitur:

Erat autem ibi fons Jacob. Per fontem, quo maculae abluuntur, sitientes reficiuntur, vel virtus lacrymarum, vel scientia sacrarum Scripturarum figuraliter exprimitur, nec injuste. Fons enim lacrymarum sordes peccatorum diluit, scientia Scripturarum sitim diligentis Deum animae abundanter reficit. Fons iste vero fons est Jacob, fons utique Dei omnipotentis, quia ab ipso est virtus lacrymarum, ab ipso procedit scientia Scripturarum. Fons iste non est aliunde, nisi in civitate Samariae, quae Sichem dicitur, ubi homines illi sunt, qui per studium [Col. 0228D] quotidiani laboris quaerere in semetipsis et invenire sciunt dulcem aquam assiduae compunctionis. Ad hanc civitatem libenter et frequenter venit Dominus, cum his et in his delectatur habitare Deus, cujus mansio et requies est non in saecularibus et saeculum diligentibus, sed in spiritalibus, et ea, quae saeculi sunt, pro amore suo constanter despicientibus et abjicientibus. Cum illis est per divinitatis suae potentiam, cum istis est per pietatis suae clementiam. Unde consequenter subjunxit evangelista:

Jesus ergo fatigatus ex itinere sedebat sic super fontem. In deitatis suae substantia nunquam potuit fatigari; in humanitatis suae substantia fatigari potuit, quia voluit, sicut cunctas infirmitatis nostrae [Col. 0229A] miserias praeter peccatum solum in se suscipere, in se experiri voluit. Et quia propter salutem hominis hoc in se suscepit, in quo fatigari potuit, fatigatus ex itinere, non sine causa ibi sedere voluit, quo venturam sciebat cui misereri disposuit, ubi illa mulier Samaritana, mulier non nobilis, non regum filia, sed mulier peccatrix, pauper et despecta eum inveniret, cui donum sui spiritus, donum utique intellectus, de quo loqui coepimus 301 familiarius impertiret. Sed et adhuc quotidie in itinere quodammodo est, et ex itinere fatigatur Jesus, quando a ministris illius, sacris videlicet praedicatoribus, verbum et doctrina ejus indignis ingeritur auditoribus. Mala eorum vita et perversa actio magna ipsius est fatigatio. Fatigatus ex itinere quaerit ubi sedeat, [Col. 0229B] quaerit ubi fontem illum, animam, dico, aquam compunctionis habentem, animam coelesti desiderio ferventem, inveniat, ut in ea requiescat, eamque in se quiescentem faciat.

Nec praetereundum quod ait: sedebat sic super fontem. Sedet sic, quod unicuique animae sic se conformat et coaptat, sicut sibi utile et saluti suae necessarium esse considerat. Sedet sic, quod et ipse animam consolatur, et ab anima consolari non dedignatur. Sedet sic, nunc animam per cognitionem sui ad poenitentiam peccatorum excitando, nunc per cognitionem Dei, ad internam dulcedinem et coelestis patriae amorem sublevando. Gratia haec Dei omnipotentis, opus suum in beata anima taliter operantis, verbis sequentibus satis convenienter [Col. 0229C] exprimitur, cum protinus subinfertur:

Hora erat quasi sexta. Hanc eamdem horam notat Joannes evangelista, ubi dicit: Factum est silentium in coelo quasi hora media (Apoc. VIII, 1) . Recte dicitur hora, quia tenuissimum et brevissimum est, quidquid in illa morula, quando Deus dilectam sibi visitat animam, de sua pietate et dulcedine comprehendi et gustari potest. Eadem tamen hora, licet brevissima, tamen est suavissima. Omnia enim praesentis vitae gaudia superat, quia quidquid unquam perfectionis in homine fit, hoc operatur hora, hoc docet hora illa. Nec praetereundum quod non dixit, hora erat sexta, sed hora erat quasi sexta. Senarius numerus, qui ex perfecto constat, perfectionem significat. Sed quia plena perfectio in hac vita [Col. 0229D] nec acquiri nec haberi potest, recte additur, quasi, quia nemo in hac vita plene perfectus, sed quasi perfectus. Plenitudo perfectionis in aeternam nobis vitam reposita est, ubi sublato quasi nihil imperfectionis remanebit, quae tamen perfectio hic inchoatur, sicut mystice innuitur, cum protinus subinfertur:

302 Venit mulier de Samaria haurire aquam. Mulier illa est mollita per gratiam Dei anima, quae quasi de Samaria venit, quando per districtam vitae suae custodiam quotidie approximare Deo appetit. Sed quare venit? haurire aquam. Possumus intelligere per aquam et malas et bonas concupiscentias. Venit quippe, ut ex fonte pietatis Dei bonas concupiscentias [Col. 0230A] hauriat in se, malas concupiscentias per auxilium gratiae Dei hauriat ex se.

Dicit ei Jesus: Da mihi bibere. Quod dari sibi potum a muliere postulat, suae pietatis donum significat: quia nihil per se potest homo, nisi ille qui omnia potest, et velle et posse quod bonum est, subministraverit. Ergo quod dicit, da mihi bibere, non modo ad hominem illum referendum est, qui est in civitate Samariae, quae dicitur Sichem, qui per custodiam et laborem vitae praesentis hauriendo bona, exhauriendo mala suaviter in semetipso Deum reficere novit. Dicit etiam eadem plerumque verba homini in peccatis adhuc jacenti a quo quasi sitiens bibere postulat, quando eum ad sitiendum et desiderandum salutis suae remedium per internam inspirationem [Col. 0230B] suam intrinsecus suscitat. Sequitur ergo:

Dicit ei mulier Samaritana: Quomodo tu, Judaeus cum sis, bibere a me poscis, quae sum mulier Samaritana? Ac si dicat: Operante in me pietate tua, Domine, salvari desidero; sed quomodo salvari debeam aut valeam, ignoro. Sed tu Judaeus cum sis, cum secundum multitudinem miserationum tuarum confessus sis: Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXIII, 11) , ostende mihi per tuae miserationis gratiam, quomodo de fovea perditionis resurgere, et ad viam salutis redire valeam. Sum etenim mulier Samaritana, in bestialis vitae sceleribus inquinata et inveterata, et nisi te donante et inspirante modum, quomodo vivere valeam, cognoscam, ad aquam illam, qua tu poteris [Col. 0230C] in me et reficiaris, nullatenus pertingere potero.

Respondit Jesus, et dixit: Si scires donum Dei, et quis est qui dixit tibi: Da mihi bibere, tu forsitan petisses ab eo, et ledisset tibi aquam vivam. Quasi dicat: Ad cognitionem tuam ex parte venisti, quia mulierem Samaritanam 303 te cognovisti, sed restat ut cognoscas et me qui operatus sum ista in te. Nam si scires quis est qui dicit tibi: Da mihi bibere, si saperes et intelligeres quia ego sum fons vitae, fons dulcedinis et gratiae, tu forsitan petisses a me, et dedissem tibi aquam vivam. Est quasi aqua mortua, quando pro peccatis et mortuis actibus suis homo compungitur. Est quasi aqua viva, quando compungitur non solum pro commissis malis, [Col. 0230D] sed etiam pro neglectis bonis, quando vivificatus in semetipso vel pro aeterno beatitudinis afficitur gaudio. Hujus nimirum aquae vere poenitens anima omnino se indignam judicat. Sed melius ac melius seipsam agnoscens subjungit dicens: Domine, neque in quo haurias, habes, et puteus altus est; unde ergo habes aquam vivam? Ac si dicat: in me et ex me, Domine, aquam illam habere deberes, quae te delectaret, me sanaret. Sed puteus altus est, tanta, inquam, est profunditas peccatorum meorum, quod nec dignam me judico, ut ad aquam illam vivam, ad vivificantem tuae dulcedinis gratiam aliquando pertingere debeam.

Respondit Jesus, et dixit ei: Omnis qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua [Col. 0231A] quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Per aquam hanc, quam bibens homo iterum sitiet, concupiscentia et voluptas saeculi non inconvenienter intelligi valet, ex qua quanto plus homo bibit, tanto magis sitit. Aqua vero, quam dat ipse, qui fons est misericordiae, significat sanctas delectationes, dulcia desideria perennis vitae. Aqua ista facit bibentem, non sitientem. Sed fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam. Homo nempe ad instar salientis, de loco ad locum se transferentis, seipsum sublevat de terra, quando degustatis utcunque delectationibus patriae coelestis, per dulcia desideria, terrena cuncta transilit, coelestia ardenter appetit, seque quasi de loco ad locum transfert, quando ire de virtute in virtutem incipit, quando [Col. 0231B] post sanctas cogitationes et sancta desideria ad bona et justa opera viriliter se accingit. Fitque in eo fons aquae salientis in vitam aeternam, quia post tales saltus virtutum, post decursam vitae hujus mortalitatem 304 in ipsam coelestium gaudiorum transiliet perpetuitatem. Hujus aquae saporem beata haec mulier paulatim intrinsecus sentire coeperat, cum dicebat:

Domine, da mihi hanc aquam, ut non sitiam neque veniam huc haurire. Eadem verba dicit adhuc et dicere debet quaelibet beata anima: Domine, da mihi hanc aquam, ut non sitiam. Ac si dicat: Da mihi, Domine, in tuae bonitatis dulcedine hanc tuam aquam, quae fiat in me fons aquae salientis in vitam aeternam, ut spiritalium delectatione virtutum, desideriis [Col. 0231C] coelestium bonorum refocillata et recreata ultra non sitiam, quod antea sitiebam, quod de concupiscentiis et voluptatibus saeculi male vivendo haurire solebam.

Dicit ei Jesus: Vade, voca virum tuum, et veni huc. Ac si dicat: Ut ad gratiam illam, quam desideras, me donante pertingere valeas, vade bonis operibus viriliter insistendo, voca virum tuum, intellectum tuum, orationum studiis constanter invigilando; veni huc, totam te intra colligendo.

Respondit mulier et dixit: Non habeo virum. Responsio haec mulieris responsio est animae poenitentis, quae non habere se virum profitetur, quando ex visitante et aspirante gratia Dei magis ac magis [Col. 0231D] seipsam agnoscens virilem sensum et intellectum, quo Deum cognoscere deberet, deesse sibi conqueritur. Hanc humilitatem approbat Deus. Unde dicit in consequentibus:

Bene dixisti, quia non habeo virum; quinque enim viros habuisti, et quem nunc habes, non est vir tuus. Quinque viri, quinque sensus hominis possunt intelligi, quos tunc anima quasi quinque viros dominantes sibi et imperantes habet, quando oculis delectabiliter videt illicita, quando auribus libenter audit quod non expedit, quando ore libenter loquitur unde Deus offenditur, quando manus ab illicito tactu non prohibet, nec pedes ab iniquis gressibus retrahere studet. His quinque viris sextus quodammodo succedit, quando tales, quales nunc [Col. 0232A] audivimus exteriorum sensuum excessus vel non cognoscendo, vel etiam defendendo errorem incidit. Hoc est enim quod ait, et quem nunc habes, non est vir tuus.

305 Dicit ei mulier: Domine, ut video, propheta es tu. Moris est prophetae praeterita et futura cognoscere et dicere. Videt anima in se Dominum quasi prophetam, quando inspirationis illius instinctu ipsa videre, ipsa sibi prophetare et praedicere incipit et futura bona quae perdidit, et futura mala quae commeruit. Unde nihil utilius sibi judicat quam ut ad orationis subsidia humiliter confugiat. Sed quia modum perfectae orationis adhuc ignorat, ab ipso Patre misericordiarum, ut doceatur, suppliciter implorat. Hoc significant nobis sequentia verba mulieris [Col. 0232B] hujus dicentis:

Patres nostri in monte hoc adoraverunt, et vos dicitis quia Jerosolymis est locus, ubi oportet adorare. Mulier ista non erat fatua, sed prudens femina, quia aeterna Sapientia, quae ei loquebatur exterius, docebat eam interius. Unde prudenter interroganti, quomodo et ubi adorare Deum oporteret, sapienter sciscitanti dicit ei Jesus:

Mulier, crede mihi, quia veniet hora, quando neque in monte hoc, neque in Jerosolymis adorabitis Patrem. Vos adoratis quod nescitis; nos adoramus quod scimus, quia salus ex Judaeis est. Sed venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate. In his utique verbis mulieris interrogantis, et Domini respondentis, docet etiam nos Dominus [Col. 0232C] quid et quomodo orare debeamus, quod nulla oratio utilis et perfecta sit, nisi quae in confessione verae et individuae Trinitatis fit, cujus differentiam his nobis verbis innuit, cum dicit: Sed venit hora, et nunc est, quando veri adoratores adorabunt in spiritu et veritate. Patrem et Spiritum nominat, per veritatem seipsum, qui est Filius Patri et sancto Spiritui consubstantialis et coaeternus, significabat.

Possumus et aliter intelligere quod ait: Adorabunt Patrem in Spiritu et veritate. Adorare utique debemus Patrem in spiritu, ut collecto ad nos intra nos spiritu nostro circa nulla inutilia diffluamus, universos sensus nostros ad illum colligamus, quem adoramus, cujus pietatis et miserationis gratiam [Col. 0232D] imploramus. Adorare debemus in veritate, ut in orationibus et bonis actibus 306 nostris nihil aliud quaeramus nisi verum et summum illud bonum, cui nihil falsitatis et duplicitatis accedit. Tales adoratores diligit Deus, quemadmodum ipse dicit in consequentibus:

Nam et Pater, inquit, tales quaerit qui adoreneum. Quod homo quaerit, illud diligit; quod non diligit, illud nec quaerit. Igitur quaerere Dei est diligere Dei. Et bene dicit: nam et Pater tales quaerit qui adorent eum; quia qualescunque coram hominibus sint, quantumcunque ab eo peccando deciderint et perierint, quos tales futuros praescivit et praeordinavit, quaerit eos quia diligit eos, in quacunque peccatorum voragine submersi sint, inde [Col. 0233A] extrahet eos per pietatis suae clementiam, quia colligit eos ad se per veram et perfectam poenitentiam. Sequitur:

Spiritus est Deus, et eos, qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare. Deus utique, qui spiritus est, vere adoratur, quando, in spiritu et veritate adoratur, hoc est quando exclusis rebus temporalibus et caducis, collecto, ut diximus, ad se intra se spiritu suo, ita homo orat, quod nihil in oratione sua quaerit, nisi solum summum et verum bonum, quod cuncta bona excedit. Quando istum tam sublimem perfectionis gradum homo conscenderit, recte cum beata hac muliere dicere poterit:

Scio quia Messias venit, qui dicitur Christus. Cum ergo venerit, ille nobis annuntiabit omnia. Ibi enim [Col. 0233B] plenum illud sancti Spiritus donum, donum utique intellectus accipit, ibi de vera sui cognitione ad cognitionem Dei provehitur. Cum verus ille Messias qui dicitur Christus, per inspirationis suae unctionem omnia ei quodammodo annuntiabit quia hominem nulla ita instruit lingua doctoris, sicut hora illa orationis, hora supernae infusionis. Ibi enim vere homo cum Deo, et Deus cum homine loquitur, quemadmodum consequenter subinfertur; nam sequitur:

Dicit ei Jesus: Ego sum, qui loquor tecum. Legimus in Evangelio interrogasse Dominum discipulos suos: Quem dicunt homines esse filium hominis (Matth. XVI, 13) ? et diversis diversas opiniones hominum de illo exponentibus dixisse Petrum. Tu es [Col. 0233C] Christus Filius Dei vivi (Ibid., 16) , et respondisse Dominum: Beatus es Simon 307 Bar Jona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est (ibid., 17) . Confessionem di scipuli laudavit, non tamen ei vel alicui discipulorum suorum tam apertis verbis se manifestavit, ut diceret: Ego sum. sicut beatae huic mulieri, cui dixit: Ego sum, qui loquor tecum, jam tunc exemplificans nobis et praesignans ineffabilem illam misericordiam, quam quotidie adhuc cum peccatoribus operatur, quos dum primum per visitationis suae gratiam ad cognoscendum seipsos illuminat, postmodum ad cognoscendum etiam se in bonitatis suae dulcedine misericorditer sublevat. Sequitur:

[Col. 0233D] Et continuo venerunt discipuli ejus, et mirabantur quia cum muliere loquebatur. Nemo tamen dixit: Quid quaeris, aut quid loqueris cum ea? Diligebant eum sicut filii patrem dulcissimum; metuebant eum sicut discipuli magistrum reverendissimum. Ideoque licet mirarentur quia cum muliere loquebatur, quid cum ea loqueretur dicere non audebant, quia debitam tam metuendo magistro reverentiam et honorem deferebant. Et quia neque Petrum neque Jacobum vel Joannem, neque aliquem discipulorum suorum adesse et interesse voluit, ubi peccatricem hanc mulierem ad cognitionem et confessionem reatus sui ducere et docere disposuit, in hoc manifestum nobis exemplum dedit et documentum quanta inter confessorem et confitentem familiaritas esse [Col. 0234A] debeat atque secretum, quod praeter confitentem et audientem nullum interesse oporteat, quod nunquam publicari et diffamari confessio debeat. Et quia ejus collocutio illius cui loquebatur erat eruditio et salvatio, recte subinfertur:

Reliquit ergo hydriam suam mulier, et abiit in civitatem et dixit illis hominibus: Venite, et videte hominem qui dixit mihi omnia quaecunque feci. Sed et adhuc quotidie mulier, emollita utique per visitationis suae et inspirationis gratiam quaelibet beata anima, hydriam suam relinquit, quando concupiscentiam et avaritiam saeculi, quae per hydriam potest intelligi, perfecte deserit. Post relictam hydriam potest in civitatem abire, potest aliorum 308 saluti praedicando et docendo utiliter subvenire. [Col. 0234B] Unde apte subinfertur: Et dixit illis hominibus: Venite, et videte hominem qui dixit mihi omnia quaecunque feci. Sed quia avaritia et concupiscentia non solum est in divitiis et pecunia, sed et in favore et inani gloria, quisquis, etsi recte vivendo, et aliis recte docendo prodesse desiderat, ita necesse est hydriam suam abjiciat, ut non se, sed Deum laudari et magnificari concupiscat in factis et dictis suis, non suum, sed Dei honorem quaerat. Tunc enim utilis et fructuosa ejus doctrina esse poterit. sicut consequenter evangelista subjunxit:

Et exierunt, inquit, de civitate et veniebant ad eum. De civitate Samaritani exeunt, quando expergefacti ex praedicatione verbi Dei homines peccatores de civilitate, ut ita dixerim, et vicinitate vitiorum [Col. 0234C] transeuntes ad Deum, juste et laudabiliter vivere incipiunt. Sequitur:

Interea rogabant eum discipuli dicentes: Rabbi, manduca. Ille autem dixit eis: Ego cibum habeo manducare, quem vos nescitis. Cibus Christi est salus nostra. Hunc ejus cibum ipsi necdum sciebant. Unde et dicebant: Nunquid aliquis attulit ei manducare? Dicit eis Jesus: Meus cibus est ut faciam voluntatem ejus qui misit me, ut perficiam opus ejus. Voluntas Dei Patris erat, ut homo, quem ad imaginem et similitudinem suam creaverat, Unigeniti sui passione recrearetur quia imperfectum quodammodo opus ejus erat, quandiu per mortem Filii sui homo redemptus non erat. Sed quia jam jamque [Col. 0234D] tempus instabat, quod ad perficiendum idem opus Dei Patris Deus Filius se praeparabat, eis, quos in salvatione generis humani cooperatores et ministros habere voluit, eamdem redemptionem aperuit, cum dixit:

Nonne vos dicitis quod adhuc quatuor menses sunt, et messis venit? In quatuor his mensibus vel quatuor cardinales virtutes, prudentia, temperantia, fortitudo et justitia, vel quatuor tempora, tempus utique ante legem, 309 tempus sub lege, tempus sub gratia, tempus futuri judicii non inconvenienter, ut arbitror, possunt accipi. Evoluto illo quarto mense, die utique tremendi judicii, messis illa desiderabilis et jucunda venit, in qua omnes praedestinati ad vitam de agro mortalitatis hujus succidentur, [Col. 0235A] atque in horrea coelestis beatae immortalitatis reponentur et condentur. Sed quia messem istam a patriarchis et prophetis inchoatam per eosdem beatos apostolos perfici et consummari voluit, subjecit et ait:

Ecce dico vobis; Levate oculos vestros et videte regiones, quomodo albae sunt jam ad messem. Ac si aperte diceret: Ecce ego, qui propter salvandum genus humanum descendi in hunc mundum, in mundo diu esse nolo. Opus meum per nos consummari volo. Ecce dico vobis: Levate oculos vestros. Beati enim oculi, qui vident quae vos videtis. De vobis enim dictum est: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 5; Rom. X, 18) . Et videte regiones, [Col. 0235B] diversas utique nationes populorum, quomodo albae sunt jam ad mensem, hoc est, per vestrum ministerium albificandae et innovandae sunt per fidem, quam ex praedicatione vestra suscepturi sunt in baptismi regeneratione.

Et qui metit, mercedem accipit et congregat fructum in vitam aeternam, ut et qui seminat simul gaudeat, et qui metit. Per eum qui seminat, ordinem patriarcharum et prophetarum significabat; per eum qui metit, ordinem apostolicum intelligi voluit. Nam quod patriarchae et prophetae 310 in dolore et gemitu seminaverunt, hoc in gaudio et exsultatione apostoli messuerunt. Nonne in dolore et labore Abraham seminavit, qui pro adipiscendo semine illo, in quo omnes gentes benedicendae erant, egressus [Col. 0235C] de terra et cognatione sua, peregrinatus in terra aliena, uxore sublata, multa dura sustinuit et adversa? Seminaverunt utique de carne sua alter alterum generando, sicut scriptum est: Abraham genuit Isaac, Isaac autem genuit Jacob (Matth. I, 2) . Seminaverunt praedicando futuram Christi incarnationem, figuris et aenigmatibus praefigurando et praenuntiando. Sed quod seminaverunt, non messuerunt quia eum, quem exspectabant, Dominum nostrum Jesum Christum venientem in carne non viderunt, sed tristes et gementes cum omni posteritate sua ad infernum descenderunt. Sed quia et illos per mortem suam salvaturus et consolaturus erat, recte dicebat: Et qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in [Col. 0235D] vitam aeternam, ut et qui seminat simul gaudeat, et qui metit. Ac si dixisset: Vos baptizando, et fidem meam praedicando atque docendo regiones, id est nationes salvandorum meorum, metetis, et merce dem immarcescibilem aeternae beatitudinis coronam accipietis, et congregabitis fructum in vitam aeternam, ut et illi, patriarchae utique et prophetae mei, qui seminaverunt, et vos, qui metitis, simul gaudeatis, hoc est ut de vestra et totius humani generissalutepariter exsultetis per infinita saecula saeculorum. Amen.

Abiit Jesus trans mare Galilaeae, quod est Tiberiadis. (Joan. VI) .

Hodierna Dominica, quae tam festive canendo et [Col. 0236A] legendo extollitur et honoratur, jucunda illa et celebria futurae vitae gaudia pronuntiare videtur. Tota enim hodierni officii excellentia singularis et magnae cujusdam laetitiae modum, quae non habebit modum, praescribit quae ut ita dicam, in cantu suo etiam paschalis diei solemnia praecedit. Ubi enim, aut quando in veritate et vero gaudio cantari poterit Introitus: Laetare, Jerusalem, et conventum facite, omnes qui diligitis eam, nisi quando magnus et verus Pontifex noster Jesus Christus omnibus pontificalibus indumentis suis ornatus infra Sancta sanctorum accesserit? Quotidie quasi ex parte sacris et pretiosis vestibus induitur et ornatur, quandocunque suorum electorum animas, de hoc carcere mortis liberatas, ad decorem sui stola immortalitatis [Col. 0236B] induere dignatur. Sed tamen quandiu adhuc alia portio membrorum ejus in terris peregrinatur, nequaquam Pontifex noster plene et perfecte coram populo suo ornatus incedit. Qui cum in generali resurrectione omnia membra sua ad se collegerit, et ad desideratam praemii gloriam perduxerit, vere ad integrum ornatus ad altare jam missam suam celebraturus procedet, ubi millia millium conjuncta psallentibus angelicis choris personare et jubilare debent sic incipientes: Laetare, Jerusalem et conventum facite, omnes qui diligitis eam; gaudete cum laetitia. Quid est dicere, gaudete cum laetitia? Sufficeret enim dixisse, gaudete. Sed idcirco addidit, cum laetitia, ut et in corpore et in anima gaudere eos insinuaret. Si enim in corpore et non in anima, aut [Col. 0236C] in anima et non in corpore gauderent, non utique cum laetitia gauderent. Sed gaudebunt cum laetitia, quia et in corpore et in anima plena, certa, secura aeternae felicitatis gaudia possidebunt. Satiabuntur 312 quoque ab uberibus consolationis coelestis illius civitatis, ubi omni abstersa desolatione lac perpetuae consolationis sugent, quo lacte semper nutriuntur, semper potantur et inebriantur.

Quod autem subjungitur versus: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi, in domum Domini ibimus (Psal. CXXI, 1) ; itemque in Graduali: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi; quid est, nisi quod duplex iste cantus duplicem corporis et animae gloriam insinuat? Ad haec gaudia obtinenda docet et ducit nos hodierna [Col. 0236D] sancti Evangelii lectio, quae de quinque panibus et duobus piscibus quinque millia hominum satiata commemorat, quae vere figura sunt illius satietatis quae erit sine fastidio, et desiderii illius visionis quae erit sine taedio. Quod autem hujus evangelicae lectionis verba sequentia alio tempore leguntur, et praecedentia reticentur, et modo cum praecedentibus sequentia recitantur, videtur mihi haec esse ratio, quod quatuor Domini sacramenta, passionis, mortis, resurrectionis et ascensionis ejus, quae in proximo sumus celebraturi, sufficienter in eis expressa inveniuntur; quae sic unusquisque nostrum intueri et venerari debet, ut per haec contingere mereatur ad Dei visionem et perfectam ejus cognitionem.

Abiit Jesus, inquit evangelista, trans mare Galilaeae, [Col. 0237A] quod est Tiberiadis. Mare mundum significat magna aptitudine et congruentia. Sicut enim mare dictum est ab amaritudine, eo quod salsum est et amarum, sic non incongrue mundus iste maris nomine censetur propter amaritudinem peccatorum, in quibus omne humanum genus sic immersum contabuit, et nullus esset qui amaritudinem mortis et gehennae effugere posset. Hoc autem mare Domino nostro Jesu Christo mare erat Galilaeae quod transitus dicitur, quia trans mare istius mundi sic abiit, quod solus sine peccati macula conceptus et natus, 313 omni vita sua nec verbo, nec opere, nec cogitatione deliquit; sic in assumpta propter nos humanitate vivens abiit, perfecte a malis declinando trans mare Galilaeae. Cujus excellentia passionis innuitur [Col. 0237B] in verbo Tiberiadis. Tiberias enim interpretatur bonitas ejus. Ipsa enim bonitas et misericordia ejus, quae eum morticinio nostrae carnis indui fecit, eadem bonitas ejus et visio bonitatis ejus fecit innocentem pro nocentibus, justum pro injustis velle pati et mori, ut inimicitias in carne sua evacuans ad Deum Patrem accessum praestaret, originale peccatum deleret, remissionem peccatorum condonaret. Itaque dum sic abiret, dum sic pati, mori et resurgere voluisset, factum est quod subjungitur:

Et sequebatur eum multitudo magua quae viderat signa quae faciebat super his qui infirmabantur. In multitudine hac magna primitiva Ecclesia, quae coepit in Apostolis, potest accipi: quae ideo magna [Col. 0237C] dicitur, quia magna erat tam numero quam et merito. De qua etiam multitudine scriptum est quod multitudinis credentium esset cor unum et anima una (Act. IV, 32) . Haec multitudo magna Dominum sequebatur visis signis ejus, signis dico humilitatis et abjectionis ejus, irrisionum, flagellorum, mortis et resurrectionis. Quae signa facta sunt super his qui infirmabantur, quia quod sic corpus suum ad tormenta et poenas exposuit, ob hoc utique fecit ut omnem animarum nostrarum auferret languorem, omnem redonaret et restitueret firmitatem et sanitatem. Peracta autem dispensatione, propter quam venerat,

Subiit, ut evangelista ait, in montem, et ibi sedebat [Col. 0237D] cum discipulis suis. In montem Dominus subiit, quando post gaudium et triumphum resurrectionis ad dexteram Patris victor ascendens consedit. Ibi sublatus a nobis manet cum discipulis, sanctis videlicet spiritibus angelicis, cum quo est illis continua festivitas, solemnis jucunditas, perpes et felix societas. De quorum festo die mox subjungitur:

Erat autem proximum Pascha, dies festus Judaeorum. Pascha transitus dicitur. Transitus iste exitum et transitum vitae nostrae potest designare. 314 Qui revera est in proximo quia quamvis nobis praesentis exsilii labor diutinas innectere moras videatur, tamen certa et proxima mors omnibus imminet et instat. Nonne videtis, dilectissimi, quomodo hi qui nobiscum transacto anno fuerunt, jam a [Col. 0238A] nobis subtracti sunt? Sic etiam qui nobiscum hodie conversantur, cras fortassis transeunt et non subsistunt. Tolluntur a nobis subito, et deinceps non inveniuntur. Sed transitu isto facto et finito beati quilibet perveniunt ad diem festum Judaeorum. In die festo Judaeorum possumus accipere claritatem et gaudium angelorum, qui ideo Judaei, id est confitentes, quia incessabili voce laudant et glorificant nomen Dei Patris. Ad hunc splendorem jugis et festivae diei, quem sancti angeli habent, electi post Pascha transeunt, ubi mane vel vespera non accedet. In praesenti namque vita vespere et mane erit; vespere dico, dum fragilitate propriae carnis sive diaboli tentamentis, vel mundi adversitatibus aut prosperitatibus ita praepedimur, ut Deum clare videre [Col. 0238B] nequeamus; mane vero, dum torpore nostro excusso aliquantula divinae claritatis lux corda irradiaverit. In illa autem aeternae vitae jucunditate non accedet mane vel vespera, sed unus festus dies erit Judaeorum, sanctorum videlicet angelorum et animarum Deum perpetuo confitentium et laudantium. Ut autem nos confitentes et laudantes ad diem festum istum perduceret, ad hoc oculos misericordiae suae semper ab initio sublevavit, sicut in consequentibus Evangelium ait:

Cum ergo sublevasset oculos Jesus, et vidisset quia multitudo maxima venit ad eum. Quod nunc dicit simpliciter cum levasset, sed cum sublevasset, hoc mihi significari videtur, quod semper ab initio absconditum erat, quo pacto Deus absconditus homo [Col. 0238C] manifestus in fine saeculorum fieri dignaretur. Et quoniam omnes salvati in praedestinatione ejus erant, bene dicitur sublevasse oculos et vidisse maximam multitudinem venientem ad se. In maxima hac multitudine sancti apostoli possunt designari, qui digne et juste propter meritorum eminentiam maxima multitudo nominantur, quia omnibus patriarchis, omnibus prophetis eminebant, qui vere 315 beatos oculos, beatas aures habuerunt, quibus Deum videre et audire meruerunt, quibus omnia tanquam amicis suis nota fecit quae a Patre audivit. Maxima autem multitudo non solum illi, sed et omnes imitatores eorum dicuntur qui terrena contempserunt, et non solum mundi contemptores exstiterunt, imo corpora [Col. 0238D] sua diversis et infinitis suppliciis usque ad mortem exposuerunt. Hinc etiam maxima multitudo coram Domino fuerunt et sunt, qui non solum praecepto, sed et consilio Domini obaudire decertarunt, de quibus apostolus Paulus ait: De virginibus praeceptum Domini non habeo, consilium autem do (I Cor. VII, 25) . Igitur quia Deus Pater omni tempore omni generis humani saluti praevidit, omni tempore, ante legem, sub lege, sub gratia praedicatores suos misit, visaque hac maxima multitudine dicit ad Philippum:

Unde ememus panes, ut manducent hi? Per Philippum Veteris Testamenti praedicatores possunt accipi, in quibus et per quos Deus loquens adventum suum promittebat, a quibus Deus creator credebatur, et [Col. 0239A] ab eo salus et redemptio exspectabatur; quomodo vero eadem salus implenda et perficienda foret, exceptis paucis, quibus de virgine nasciturum scire singulariter in munere datum est, a caeteris fidelibus non agnoscebatur. Et quia semper in Ecclesia Dei ab initio fuit fides incarnationis et passionis Christi, et nunquam defuerunt, qui haec cognoverunt, licet videre et comprehendere effectu non meruerint, apte infert Evangelista:

Hoc autem dicebat tentans eum. Erat autem eis tentatio magna scire et nescire; scire quandoque venturum, sed nescire quando et quomodo futurum. Ipse enim sciebat quid esset facturus. Patriarchis et prophetis ignorantibus, Deus Pater solus noverat tempus et horam, in quo Filium suum ad reparationem [Col. 0239B] hominum venire disposuerat, ut bonum suum homo reciperet, ad quod ab initio conditus fuerat. Sed et si ad Philippum referre volumus quod dicitur, ipse enim sciebat quid esset fecturus, hoc potest sentiri, quod Patriarchae et prophetae bene noverant, quod dubiis et clausis sententiis usque ad tempus, quo haec in veritate manifestanda essent, pronuntiare 316 deberent, quod et ipsum in responsione Philippi innuitur, qui ait:

Ducentorum denariorum panes non sufficiunt eis, ut unusquisque modicum quid accipiat. In ducentis denariis legem et prophetas accipe. Lex enim quasi centum denariorum panes habuit; sermo prophetiae centum denariorum panes habuit, quia, ut diximus, credere in Deum, et Salvatorem in carne venturum [Col. 0239C] praecinuit et docuit. Sed isti panes ad salutem sufficientes non erant, donec unusquisque modicum quid, hoc est donec illum qui secundum divinitatem incomprehensibile quid est, modicum et parvum in humanitate sua suscipere et videre mererentur. Unde missus quondam Moyses ad liberandum Israeliticum populum sese ad hoc opus idoneum non esse proclamans, ut ille veniret, qui et se et omnes salvaret, orat dicens: Obsecro, Domine, mitte, quem missurus es. (Exod. IV, 13.) Hinc et Isaias eodem flagrans desiderio arebat: Utinam disrumperes coelos et descenderes! (Isa, LXIV, 1) . Cessantibus autem illis Novi Testamenti praecones accesserunt, qui per Andream possunt accipi, a quibus praedicatur et modus redemptionis [Col. 0239D] et qualitas personae Redemptoris.

Dicit ei, inquit evangelista, unus ex discipulis ejus, Andreas, frater Simonis Petri: Est puer unus hic, qui habet quinque panes hordeaceos et duos pisces. Per Simonem, qui obediens, et Petrum, qui agnoscens interpretatur, unum eumdemque Filium Dei accipe, qui vere Simon, id est obediens Deo Patri usque ad mortem fuit, qui vere Petrus, hoc est agnoscens dicitur. Novit enim omnia, antequam fiant; solus ipse est, qui humani cordis abyssum scrutatur et penetrat. Hujus frater Andreas, sancti videlicet apostoli principaliter aliique praedicatores fuerunt et sunt, quos etiam ipse fratres suos nominare dignatus est dicens: Ite, nuntiate fratribus meis (Matth. XXVIII, 10.) Item in alio loco: Narrabo nomen [Col. 0240A] tuum fratribus meis (Psal. XXI, 23) . Quid isti Domini Dei fratres evangelizant? Est, inquiunt, puer unus hic. Ecce, inquiunt, puer natus est nobis, filius datus est nobis. (Isa. IX, 6.) Tota namque praedicatio illorum est de puero isto, de puero uno Domino nostro Jesu Christo, qui bene 317 et optime puer nominatur, eo quod totus purus, totus integer, totus immaculatus fuit, qui non solum puer, sed et unus puer dicitur, quia unus erat in divinitate, unus in humanitate. Et qui sic unus et singularis puer erat, hic quoque puer esse non recusavit. Hic verbum est demonstrativum et infinitivum, per quod innuitur, aeternum et immortale, temporale et mortale pro nobis factum. Qui habuit quinque panes hordeaceos et duos pisces. In quinque panibus hordeaceis, sicut [Col. 0240B] saepe diximus, et audivimus, quinque libri Moysis vel quinque sensus hominis possunt accipi.

Sed tamen adhuc aliquid eminentius in quinque panibus istis possumus intelligere. Sancta quippe Scriptura, quae summi Regis est gazophylacium, tantis superabundat divitiis, ut multa tribuat, et tamen inexhausta semper inveniatur. Possumus in quinque panibus his quinque Dominici corporis sensus, visum, auditum, gustum, odoratum et tactum intelligere, quos, ut caeteri homines, in assumpta propter nos humanitate dignatus est habere. Sed cur istos non potius similagineos, sed hordeaceos dixerimus? Ob hanc utique causam; quia habet aliquid in se hordeum, quod sana fide, sano intellectu aptari possit Christo. Hordeum, ut nostis, asperum est et purum. [Col. 0240C] Fuit secundum quamdam similitudinem hoc Christus, non certe aliis austerus, non erga aliquem immitis et durus, qui circa omnes homines pius et misericors fuit sed sibimetipsi austerus, sibimet valde erat durus. Omnem quippe mundanae voluptatis concupiscentiam, quae quidem suavis et delectabilis est carni, sic a quinque sensibus suis funditus alienavit, ut nil unquam, quod caro blanditur et requirit illis admitteret, sed in omni justitia et sanctitate ultra omnes homines conservaret. Durus erga seipsum fuit, quando qui nil peccati contraxit quod per jejunium deberet emundari, quadraginta dierum et quadraginta noctium jejunium peregit. Durus et austerus sibimet factus est in passione, cum pro servis [Col. 0240D] suis tantus Dominus cruciari, colaphizari, conspui et a judice Pilato ligari et flagellari voluit, et ad ultimum medius duorum latronum 318 tanquam latro mori dignatus est in ara crucis.

Sed nec praetereundum quod hordeum pabulum est jumentorum. Est et Christus pabulum et refectio jumentorum suorum, illorum videlicet qui jumenta ejus esse cupiunt, qui ei per bonae et laudabilis conversationis studium ferunt et impendunt adjumentum. Hujus Domini jumentum se esse David asserit dicens: Ut jumentum factus sum apud te (Psal. LXXIII, 23) . Item de eisdem jumentis: Homines, inquit, et jumenta salvabis, Domine (Psal. XXXV, 7) . Homines sunt boni praelati, jumenta subditi, quorum utrique salvantur, si multiplex illos omnipotentis Dei misericordia [Col. 0241A] respicere dignetur. Haec de quinque panibus possunt accipi, nunc quid et in duobus piscibus sentiri possit videamus.

In duobus piscibus divinitas et anima Christi valet intelligi. Et non incongrue per pisces divinitas et anima Christi accipitur, qui sicut moris est piscium latitare in aquis: sic quali unione divinitas et anima Christi una in eo persona fuerit, a nullo mortalium sciri et investigari potuit. Cum vero ineffabilis illa jucunditas advenerit, qua tandem collecto Christi corpore in coelo perfruemur, duo isti pisces quasi de aquis trahuntur, et ad cognoscendum, amandum et laudandum apponuntur. Sed inter haec quia nulli mortalium perfecte scire et nosse ea quae de Christo quandoque revelanda sunt fas est, apte subjungunt:

[Col. 0241B] Sed haec quid sunt inter tantos? Ac si dicant: O Domine, magna et gloriosa valde de te dicuntur, praeclara et ineffabilia de te et regni tui gloria enarrantur, sed nos pusilli, nos infirmi miramur quid sint haec inter tantos, inter tantos videlicet principes coeli angelorum et archangelorum, aliorumque beatorum spirituum, in quorum medio sedens teipsum, qualis es, in deliciis tuis manifestas et exhibes. Sed o quando nos minimos et indignos ista videre et possidere contingat inter tantos! Post ista suspiria, post ista cordis desideria, qua virtute inter tantos venire debeamus, consequenter edocet Dominus dicens apostolis:

[Col. 0241C] 319 Facite homines discumbere. Bene et veraciter discumbit qui, non alta de se sentiens, in profunda cordis humilitate sese demittit. Ex antiquo denique patre nostro Ada potius extolli quam humiliari didicimus; ex novo vero Ada Patre nostro non nisi humilitatis modum et formam tenemus, de qua mox subinfertur:

Erat autem fenum multum in loco. Quid per fenum multum nisi multa, magna et pretiosa caro Christi? Hoc fenum multum erat in loco? In quo loco? In utero scilicet beatae et intemeratae virginis Mariae, de qua conceptus et natus, temporalis et localis fieri voluit, qui secundum divinitatem suam aeternus, immortalis, incomprehensibilis, non localis [Col. 0241D] fuit. Hujus humilitatis vestigia omnes imitati sunt qui nos praecesserunt, et regnum coelorum adepti sunt, quoniam per magnam humilitatis perfectionem Deo placuerunt, juxta quod sequitur:

Discubuerunt ergo viri numero quasi quinque millia. Horum exemplo et nos fratres discumbamus, corde et corpore humiliemur, quia si hoc modo humiliamur, vere viri, vere fortes coram Domino inveniemur. Sed notandum quod discumbentes viri sint numero quasi quinque millia. Sumus enim nunc non in plena, sed quasi in quadam similitudine humilitatis; et ideo interim, donec de medio fiat, extolli fugiamus, humiliari diligamus, ut illuc venire mereamur, ubi sine quasi simus, et in veritate quod sumus, simus. Quia vero difficile est humiliari, propterea [Col. 0242A] ut humilitatem ejus imitemur et sectemur, fecit quod subjungitur:

Accepit ergo panes Jesus. Accepit a nobis quod nostrum est, quia homo propter homines factus est, quod est accipere panes Jesum.

Et cum gratias egisset, distribuit discumbentibus. Multas gratias Dominus noster Jesus Christus egit, qui diversas et infinitas bonitatis suae gratias omni humano generi ostendit et exhibuit. Nonne praecipuas gratias egit, quando de coelo in uterum Virginis descendit? Nunquid gratias salutiferas non egit, cum de ejusdem Virginis utero tanquam sponsus processit de thalamo? Nonne multas gratias egit omni tempore, quo cum hominibus conversatus 320 est orando, sanando, praedicando? Attamen [Col. 0242B] plenas et perfectas gratias nunquam egit, nisi hora illa, quando pati et mori voluit, ac dilectam animam suam pro dilectoribus suis ponere dignatus est. His gratiarum actionibus consummatis et peractis pulchre et eleganter dictum est quia distribuit discumbentibus. Seipsum enim tam vivis quam defunctis distribuit, seipsum dispertiit discumbentibus, quando humilibus suis, electae scilicet genitrici suae Mariae et Mariae Magdalenae, quae circa sepulturam ejus sollicita fuit, et Joseph, Nicodemo, apostolis et aliis diligentibus se corpus suum vulneratum, lanceatum dereliquit in saeculo. Distribuit se discumbentibus, quando humiles suos cum divinitate et anima visitavit in inferno. Distribuit se, quando poni voluit in monumentum, ut nec ibi saltem deesset, [Col. 0242C] sed juxta aliorum corpora sanctorum requiesceret. Divinitate et anima praesto fuit in inferno, ubi exspectantes se, quantum volebant et desiderabant, duobus piscibus, id est praesentia divinitatis et sanctae animae suae implevit et sanavit. Et bene de duobus piscibus distribuit, quantum volebant, quia electi et sancti illi Abel, Noe, Moyses, Abraham et alii perplures, qui dudum apud inferos Christum exspectaverunt, nequaquam ab initio saeculi usque ad horam descensus illius ad inferos, quod desideraverant acceperunt, sed tunc demum satiati sunt, et acceperunt, praesente eo, in quantum volebant.

Ut autem impleti sunt. Impleti sunt omni bono, viso eo in inferno, impleti sunt omni laetitia agnito [Col. 0242D] eo, quia, ut ipse ait, haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) . Impleti sunt omni abundantia bonorum ejus, quando eduxit eos de inferno in paradisum, de paradiso in coelum. Sed et vivi impleti sunt omni bono et gaudio illi videlicet specialius qui eum videre et audire meruerunt, quibus ipse ait: Beati oculi, qui vident quae vos videtis. Multi enim reges et prophetae voluerunt videre quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt (Luc. X, 24) . Impleti sunt omni suavitate et jucunditate videntes eum resurrexisse a mortuis. Impleti sunt et saturati sunt ineffabili 321 bono, quando post ascensionem ejus mirifica et inaudita Spiritus sancti dona perceperunt. Sic et sic impletis dixit eis:

[Col. 0243A] Colligite quae superaverunt fragmenta, ne pereant. Quae et qualia panum istorum fragmenta fuerunt? et ubi vel quando facta sunt? Fragmenta ista sunt quinque Dominici corporis vulnera, quibus, ut ita dicam, animam a corpore confregit, quando clamans in cruce exspiravit. De his fragmentis proprie dictum est, superaverunt, quia per illa superatus est diabolus, tartara confracta, originale peccatum deletum, janua regni aperta. Quae nimirum fragmenta periissent, si ea apostoli toti mundo non insinuassent. Essemus enim quasi gentes et Judaei, qui non credunt, si fragmenta, id est si sacramenta incarnationis, passionis, resurrectionis et ascensionis ejus abscondita essent a nobis. Unde Dominus colligere illa apostolis praecepit, cum missis in [Col. 0243B] orbem ad praedicandum ait: Euntes, docete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . Et item: Eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judaea et Samaria et usque ad ultimum terrae (Act. I, 8) .

Collegerunt ergo, et impleverunt duodecim cophinos fragmentorum de quinque panibus hordeaceis, quae superfuerunt his qui manducaverant. Equidem omni diligentia et sollicitudine fragmenta Christi collegerunt, et impleverunt duodecim cophinos fragmentorum, quando, quae fides tenenda esset, cordibus auditorum aperuerunt. Satis nempe studiose fragmenta ista collegerunt, cum Symbolum Credo in Deum composuerunt, in quo omnia fragmenta Christi, omnia videlicet sacramenta ejus distincte [Col. 0243C] recitata et prolata inveniuntur. Quod autem ait: De quinque panibus, quae superfuerunt his qui manducaverant, praetermissis etiam duobus piscibus, hoc significare videtur quod isti quinque panes, Dominici utique 322 corporis sensus superfuerunt his qui erant in inferno quia non nisi solam divinitatem et animam Christi, ut praedictum est, viderunt. Haec omnia beati illi discipuli collegerunt.

Exemplo ergo nobis sint, ut et nos similiter faciamus. Cuncta, quae pro nobis fecit et dixit, quaeque pati dignatus est, colligamus fragmenta panum ejus in cophinis nostris, id est in cordibus nostris portemus, agentes interius quod agi solet exterius in cophinis. In cophinis portari solet stercus, per quod terra impinguatur et excolitur. Sic et nos, [Col. 0243D] dilectissimi, in cophinis cordium nostrorum stercus bonum, stercus humilitatis et proprii contemptus, per quod terra cordis nostri pinguedinem boni operis accipiat, portemus, eum, qui formam humilitatis tradidit in seipso, ante omnia et super omnia principali cordis nostri inseramus, ei nos agglutinemus, ipsi jungamur, ipsum diligenter, quantum in nobis est, in memoria portemus, et conservemus, qui nos homines illi sumus de quibus Evangelium infert, dicens:

Illi ergo homines, cum vidissent signum quod fecerat, dicebant: Quia hic est vere propheta, qui venturus est in mundum. Nos itaque, nos, fratres charissimi, homines illi designant, nos, inquam, [Col. 0244A] sumus, qui videmus signa, quae fecit, signa mortis, signa sepulturae, signa resurrectionis et ascensionis ejus, qui et dicere possumus: Quia hic est vere propheta, qui venturus est in Mundum ad damnandum impios, ad remunerandum electos. Hunc sedulo deprecemur, ut nos in futura vita panibus istis et piscibus, id est divinitate et humanitate sua implere dignetur, et quia in proximo est Pascha dies festus Judaeorum, nos post transitum et exitum hujus vitae nostrae, ad diem festum angelorum pervenire concedat, ubi et nos in una civitate viventium et laudantium Deum inveniamus per infinita saecula saeculorum. Amen.

Quis ex vobis arguet me de peccato? Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi? Qui ex Deo est, verba Dei audit (Joan. VIII) .

Tota vita et doctrina Christi norma et institutio est filiorum ejus. Et ideo si diligenter intendimus verba hujus sancti Evangelii, quoddam, ut ita dicam, monitorium et exhortatio sunt nostrae salutis. Noverat quidem Filius Dei parum aut nihil utilitatis conferre verba et sermonem ejus miseris Judaeis; et ideo quaecunque dixit, docuit et fecit, propter electos suos dixit et fecit.

Quis ex vobis, inquit, arguet me de peccato? Christum, Dei virtutem et Dei Sapientiam, quis unquam [Col. 0244C] de peccato arguere potuit, qui totus sanctus, totus in omni vita sua immaculatus exstitit? Carnis enim ideo assumpsit veritatem et [ Cod. sed] peccati similitudinem, ut homo per illum disceret qualiter pro terrenis coelestia, pro caducis aeterna commutare et adipisci deberet. Quod bene lectio hodierna testatur, quae verbis sancti Evangelii satis concordare videtur, in quo multa nimis erga nos dilectio Dei sic commendatur. Christus, inquit apostolus Paulus, assistens Pontifex futurorum bonorum. Pontifex noster Christus dicitur quia quando tanquam fortis adjutor carnem pro nobis induit, pontem se nobis quodammodo praebuit et fecit, per quem ad regionem nostram redire possemus, quam aliquando in primo parente nostro Adam peccante [Col. 0244D] perdidimus. Amoena enim et jucunda regio nostra paradisus erat, de qua, ut diximus, per superbiam et inobedientiam primi hominis in regionem hujus mortaiitatis dejecti sumus. Inter harum duarum regionum 324 medium fluvius quidam ingens, id est originale peccatum erat, cujus obstaculo nullus mortalium ad desideratum locum transire potuit, donec ipse Christus humana natura indutus aquas hujus mundi introiret, et seipsum pontem nobis ad transeundum fluvium hunc faceret et exhiberet. Quicunque pontem hunc attigerit credendo mysterium incarnationis, passionis, resurrectionis et ascensionis ejus, et tandem fidem bonis nihilominus operibus adornaverit, liberum valde transitum [Col. 0245A] et reditum an regionem suam, id est terram viventium habebit. Sine fide enim hac, ut ait Apostolus, impossibile est homini placere Deo (Hebr. X, 6) . Hinc est quod nonnulli ex gentili populo, quamlibet caste vivant, quamlibet magnae fidei et dilectionis affectu tanquam populus Christianorum inter se constringantur, tamen quia hunc pontem minime credendo attingunt, prorsus salvari nequeunt. Videndum itaque quid verus Pontifex noster, qui vita et doctrina seipsum nobis pontem fecit, praesentis sancti Evangelii lectione dicat:

Quis ex vobis arguet me de peccato? His verbis nihil nobis aliud insinuat, nisi aut qui verbi ejus praedicatores et testes esse debent, talem vitam suam exhibeant, ut de peccato, quo alios praedicantes [Col. 0245B] increpant et arguunt, ipsi ab aliis veraciter argui non possint. Quamvis enim, donec in hoc corporis habitaculo ingemiscimus, peccatum effugere et vitare nequeamus testante Joanne: Si dixerimus, inquiens, quia peccatum non habemus, 325 nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) ; et propheta David: Omnis homo mendax (Psal. CXV, 11) , id est omnis homo peccator; tamen summopere et omni animi vigilantia quilibet praedicator debet observare, ne tam facinorosa et scelerata opera incidat, unde publice arguatur et convincatur, et aliis scandalum et occasio peccandi praebeatur. Quisquis igitur hoc fecerit, gratum et acceptum Deo fructum in cordibus subditorum ferre poterit, quandocunque vocem exhortationis [Col. 0245C] emiserit. Quod quia ita est, bene Dominus noster Jesus Christus, quem nullus de peccato aliquo arguere potuit, perfidis et incredulis Judaeis ait:

Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi? Et cur non crederent, continuo subjungit: Qui est ex Deo verba Dei audit. Hic discernuntur filii Dei et filii diaboli. Qui est, inquit, ex Deo verba Dei audit. Omnino ex Deo et coelesti generatione prodierunt, qui verbum Domini audire, et non solum audire, sed et quaecunque eadem Domini mandata loquuntur, et injungunt, quantum in ipsis est, circumspecta cordis custodia conservare festinant, Et revera quaecunque est anima illa, quae hoc infra conscientiam [Col. 0245D] habet, quod verbum Dei libenter audiat, auditum conservet et amet, et pro modulo suo adimpleat, quantumlibet ab aliquo, quod ex Deo non sit, et haeredem regni sui fieri non posse objiciatur, non desperet, non expavescat; sciat se tanquam ex Deo natam, ea quae Patris ejus sunt quandoque possessuram. Econtra filii diaboli, qui nec auditu aurium verba Dei dignantur audire, et si audiunt, iniquis operibus contraire et contradicere non metuunt, quantalibet eis spes adhibeatur, et digni Deo ab aliis judicentur, sciant se, ipso Domino teste, ex Deo non esse, et propterea bona ejus in futuro participare non posse.

Responderunt ergo Judaei et dixerunt: Nonne bene dicimus nos quia Samaritanus es tu, et daemonium [Col. 0246A] habes? Videte, fratres, quomodo peccatum intumescit, augetur et crescit. Samaritanus, inquiunt, es tu, et daemonium 326 habes. In eo quod dicunt, daemonium habes, nihil perversius, nihil odibilius quod dicerent excogitare poterant. Nam si furem, si latronem eum nominassent, aliquid, ut ita dicam, tolerabilius videretur; quod vero daemonium habere eum dicunt, quasi universa in eo esse vitia ipsi omnibus hominibus nequiores affirmabant.

Cur vero Samaritanum eum nominaverint animadvertendum est. Samaritani enim, ut notum est, nec ex toto Judaei, nec ex toto gentiles sunt, sed ex parte Judaismi, ex parte gentilitatis ritum observant, de quorum numero Samaritana illa erat quae venit ad puteum haurire aquam, et mirabatur quod [Col. 0246B] Christus, per omnia nobilissimus Judaeus, bibere poposcisset ab ea; non enim Judaei Samaritanis coutuntur (Joan. IV, 9) , sed prorsus despiciunt et indignantur. Hac de causa Judaei Dominum nostrum Samaritanum, id est quasi de ignobili Judaeorum prosapia exortum fallaciter dicunt, qui de nobilissima tribu Judae natus erat. Illa etenim domina nostra perpetua virgo Maria, licet non de numero divitum esset, sed pauper et inops in hoc mundo, regio tamen Davidicae stirpis semine descendit. Quia vero Samaritanus custos dicitur, se Dominus custodem esse negare noluit, seipsum enim negare non potest. Ipse namque est, qui sub custodiae suae nutu universa, quae in coelo et quae in terra sunt, custodit, regit, et defendit. Noverat se verum Samaritanum [Col. 0246C] esse, qui viso homine illo saucio misericordia motus est, et appropians alligavit vulnera ejus infundens oleum et vinum, quem sacerdos et Levita praeterierant, quia per se beneficium praestare nequiverunt. Ideo non immerito Samaritanum se esse tacendo affirmat, daemonium vero se non habere non velut irritatus aut provocatus, sed nimis mansuete, nimis patienter negat dicens:

Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum, et vos inhonorastis me. Quod si alicui ex vobis diceretur: Daemonium habes, quantos furores, quantos, putamus, conciperet cordis dolores? Et si contumelias pro contumeliis reddere non posset, Deum 327 justum retributorem et ultorem pro his [Col. 0246D] respondere inanibus deprecaretur verbis. At non sic Deus patiens, mitis, et ad omnia mansuetus. Et quid dixit: Ego daemonium non habeo, sed honorifico Patrem meum; et vos inhonorastis me. Ac si dixisset: Maledictum pro maledicto, convicium pro convicio reddere nolo, qui Patrem meum, qui me misit, semper honorificare debeo, et vos inhonorastis me. Cur ait, inhonorastis me, cum ipse sibi sit honor, honor totius exercitus sui, angelorum videlicet et hominum? Est ergo quasi dicat: Me quidem inhonorare, et quod meam non deceat majestatem, nihil inferre potestis. In eo autem quod vobis honorem innocentiae dedi, quando vos ad laudem et honorem nominis mei creavi, me quodammodo inhonorastis quando hunc honorem in vobis non conservastis, et quae [Col. 0247A] mea in vobis esse deberent, infideliter agendo abstulistis.

Ego gloriam meam non quaero, est qui quaerat et judicet. Tota vita Christi gloria Dei Patris erat. Aequalis erat Patri, Deus de Deo, Deus apud Deum, coaeternus, consubstantialis, et tamen non suam, sed Patris gloriam quaesivit. Quid dicemus, quid faciemus ad haec, qui quando aliquid boni fecerimus, gloriam propriam quaerentes Deum contemnimus, meritis nostris eadem paucula bona ascribimus? De talibus Dominus in Evangelio loquitur dicens: Amen dico vobis, receperunt mercedem suam (Matth. VI, 2) . Quaeramus itaque gloriam ejus, a quo omnem accepimus gratiam, quia si nos propriam gloriam hic non quaerimus, ille de gloria nostra tractabit, ille, [Col. 0247B] glorificantes se glorificabit, ille, qui judex vivorum ac mortuorum est, causam nostram bene judicabit. Sequitur:

Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, non videbit mortem in aeternum. Judaei calumniabantur; servi Dominum, peccatores justum, creatura Creatorem insequebatur. Sed quem misit Deus Pater, Patri obedientiam inter ipsa opprobria non moratur persolvere, sed 328 iterum atque iterum sermonem suum, licet non caperet in eis, adorsus est dicens: Amen, amen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, non videbit mortem in aeternum. Sermo in Domini est evangelica doctrina, sermo Domini verba prophetarum sunt, sermo Domini totius sacrae Scripturae auctoritas est, quae non nisi ea quae [Col. 0247C] de Christo sunt, annuntiat et praedicat. Hunc Domini sermonem si quis servaverit, pie fideliterque mente tenuerit, et operum bonorum indiciis, quod corde teneat, repraesentaverit, mortem non videbit in aeternum. Sunt enim verba Domini diversa illa aromata et pigmenta sanativa et nobilia, quae fidelis anima ad expellendum diversos animi languores intra se debet conservare, verbi gratia, ut si venerit superbia et mentem inflaverit, mox pigmentum humilitatis requirat quo morbo superbiae medeatur; si iracundia, bonas patientiae radices opponat; si inobedientia, pigmenta obedientiae; si luxuria, bene olentia castitatis aromata colligat, quibus luxuriae pestem expellat, et sic faciendo per singula sciat se [Col. 0247D] mortem in aeternum non videre. Quam mortem? Mortem dico animae, non corporis. Quod enim mortem nominamus, mors non est, sed relictio corporis, depositio sarcinae gravis, iter quoddam et via de carcere ad regnum. Sed est mors alia, quae timenda et expavescenda est, quando homo diversis vitiis et peccatis deditus vitam animae suae, Christum, perdit et amittit. Hanc itaque mortem evadet, qui verba et sermonem ejus in fide conservabit reddendo et imitando in opere, quaecunque ex ejusdem Domini sui verbis didicerit. Dominus igitur Jesus Christus spiritalia dicebat, spiritalia praedicabat. Sed quia Judaei carnales erant et morti sempiternae praedestinati, spiritalia non intelligebant.

[Col. 0248A] Et indignantes conviciose respondebant et dicebant ⁜ (30) : Nunc cognovimus quia daemonium habes. Abraham mortuus est, et prophetae, et tu dicis: Si quis sermonem meum servaverit, non videbit mortem in aeternum. Quem teipsum facis? Nonne ad haec venenatorum verba nimis imperiose et 329 libere dicere potuisset: Ego me facio Dominum vestrum, ego facio me Creatorem coeli et terrae? Sed convicia conviciis reddere noluit, imo ait:

Si ego glorifica meipsum, gloria mea nihil est. Ac si dixisset: Si meipsum glorificare, et quantus sim jactare voluero, gloria mea de nihilo est. Inter haec verba redeamus ad nos, intra nos, consideremus et videamus nos. Si cui ex nobis ab aliquo nostrum diceretur, qui cinis et pulvis sumus: Quem [Col. 0248B] teipsum facis? considera quis sis, et super alios extolli desine, nonne pectus furiis impletum die noctuque non quiesceret, et seipsum praeponderando, merita quae forsitan non haberet jactaret? Unde intueamur Dominum nostrum Jesum Christum, qui seipsum nobis, et omnia dicta vel facta sua, quasi vivam virtutum imaginem dereliquit, ut discamus et audiamus ab eo quid nos miseri facturi simus et dicamus: Si ego glorifico meipsum, gloria mea nihil est. Dicat et homo: Si me aliquid esse, cum nihil sim, aestimavero et glorificare meipsum voluero, gloria mea nihil est, et nullius mercedis beatitudine a Domino donabor.

Est, inquit Dominus, Pater meus, qui glorificat me, quem vos dicitis, quia Deus noster est, et non [Col. 0248C] cognovistis eum, ego autem novi eum; et si dixero quia non scio eum, ero vobis similis, mendax. Sed scio eum, et sermonem ejus servo. Pater glorificat Filium, quia Filius Patrem scivit et novit, id est dilexit, et sermonem ejus servavit factus ei obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.

Abraham pater vester exsultavit, ut videret diem meum: vidit, et gavisus est. Libet parumper de die Domini, quam Abraham vidit, et gavisus est, aliquid dicere, quam diem ut et nos videre mereamur ipse concedat Dominus. Abraham, praecipiente Domino, de terra et de cognatione sua exivit, et jam posito in terra peregrinationis suae quadam die tres angeli apparuerunt ei in ipso fervore diei, tresque [Col. 0248D] videns unum adoravit, quia unum in substantia, trinum in personis agnovit et credidit, susceptisque 330 hospitio exhibuit homo Deo, quod potuit, tria sata similae Saram celeriter commiscere praecepit, butyrum obtulit, vitulum occidit (Gen. XVIII, 2, etc.) . Innuit hoc totum aliquid quod veri Abrahae filios imitari congruat.

Per Abraham homo fidelis, per Saram ratio vel anima sive corpus accipi potest. Et non incongrue per Abraham, qui Pater omnium credentium dicitur, quilibet fidelis accipitur, qui eumdem Abraham bonis operibus exaequando filium ejus se esse testatur. Cui in ipso fervore diei, id est in meridie elevanti oculos tres angeli apparent, quando sanctae [Col. 0249A] Trinitatis adventu dignanter visitatur. Quae visitatio bene fit in meridie. Nam sicut meridiana luce dies illuminatur et accenditur, sic et homo illuminari primum debet per cognitionem, et accendi per charitatis fervorem. Denique quasi meridiana luce clarescit, meridiano fervore intus aestuat et ardescit, cui Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus, sicuti in hujus mortalitatis tempore fas est, apparere non dedignatur.

Illuminatus autem per cognitionem, et ardens per amoris fervorem desiderare debet quod et Abraham desideravit, et factis exsequi quod fecit. Ne transeatis, inquit, servum vestrum, sed afferam pauxillum aquae, ut laventur pedes vestri. (Ibid., 4.) Pauxillum aquae compunctiva recordatio dici potest, quae [Col. 0249B] fit pro peccatis; quae parva est, modica est in comparatione dulcis recordationis beneficiorum Dei. In qua nimirum aqua ablui debent pedes nostri, scilicet affectus mali, ut coram Deo valeant emundari Vel pedes Domini misericordia et veritas; quos tunc aqua infundimus, quando digno poenitentiae luctu et lacrymarum flumine abluimus, quidquid aut contra misericordiam Dei aut veritatem ejus fecimus et deliquimus.

Suscepto Domino lotisque pedibus instruendum et parandum est convivium quo delectetur, jucundetur et reficiatur, tria sata similae, jubente Abraham, celeriter sunt commiscenda, vitulus tenerrimus et optimus occidendus, butyrum et lac offerendum. Et quid est opus suum accelerare, nisi excusso torpore [Col. 0249C] corporis 331 festinare ad fervorem cordis? Excusso torpore tria sata similae debent commisceri. Sata quoddam genus est mensurae. Per hanc trimodam mensuram trium virtutum dona accipe, fidem, spem et charitatem, quas munda anima, quae per similam intelligitur, firmiter debet tenere. Quae bene non misceri, sed commisceri, id est tres simul invicem jubentur teneri; unaquaeque enim sine altera non valet esse perfecta. Si enim fides sine spe, si spes sine fide, si charitas sine duabus primis habeatur, plenitudo perfectionis non possidetur. Oportet enim fideliter credere, fortiter sperare, ardenter diligere, quod est utique tria sata commiscere.

Post haec ad armentum currendum, ut vitulus tenerrimus et optimus quaeratur et occidatur. Armentum [Col. 0249D] grex peccatorum dicitur. Et quid per armentum nisi lascivientium et stultorum sensuum motus exprimitur? Currit itaque ad armentum, qui corde contrito et humiliato cunctas vitae suae vanitates, cunctarum viarum lascivias et stultitias ad se intra se recolligit, et quomodo pro his Deo digne satisfacere queat satis sollicite requirit. In vitulo autem, qui primo occiditur, et postea coquitur, superbia vel humilitas, sive mortificatio carnis potest designari. Nec mirum quod per vitulum, qui primo occidi et postea coqui debet, superbiam vel humilitatem sive mortificationem dixi posse designari. Nam quod vitulus iste primum occiditur, et postea coquitur, hoc, ut mihi videtur, designat, quod superbia [Col. 0250A] cordis per carnis mortificationem est occidenda, ut, ubi superbia occiditur, vera humilitatis virtus erigatur.

Nec praetereundum quod tenerrimus esse debet. Tener enim quodammodo vitulus occiditur, quando pro commissis malis homo compungitur; tenerior autem, quando pro neglectis bonis humiliatur; tenerrimus vero, quando nec pro malis quae fecit, nec pro bonis quae neglexit, sed pro sola et in sola dilectione Dei humiliatur; qui vitulus tenerrimus est et optimus, quia optimum est gustare et videre quam suavis sit Dominus. Ibi 332 butyrum apponitur, quia pinguedo Spiritus sancti, quod est butyrum, desuper mittitur, unde interius saginatur, impinguatur et reficitur. Hac pinguedine David repleri se [Col. 0250B] postulat dicens: Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII, 6) . Parato hujusmodi convivio Domino laetabunda mox succedit promissio. Filius enim beatae promissionis, Isaac videlicet, qui interpretatur risus, nasciturus promittitur, quia gaudium illud ineffabile, quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, dabitur illis in perventione.

Haec dies fuit, in qua Abraham Dominum vidit, vidit et gavisus est. Ista dies est qua homo devictis peccatis illuminatur, ut diximus, per Dei et sui cognitionem, et ex hoc accenditur per intimi amoris fervorem. Sed quia Judaei malignorum spirituum typum tenent, qui Christum hodie in membris suis pati faciunt, responsum Judaeorum responsum est [Col. 0250C] malignorum spirituum, hominem in desperationem ducere volentium.

Quinquaginta annos, inquiunt, nondum habes, et Abraham vidisti? Per quinquaginta poenitentia designatur, et est, quasi dicant: Perfectae poenitentiae modus qualis sit, nondum scire meruisti, et ad hoc nunc tendis, ut diem Domini, id est splendorem ejus, piis solummodo mentibus refulgentem, videas? Inter haec malignorum spirituum verba audiamus consolatoria Domini Dei responsa

Amen, amen dico vobis, antequam Abraham fieret, ego sum. Quod idem est ac si dicat: Quod per te non potes, per me potes. Si tu impotens, ego potens. Confide tantum de mea misericordia, ego te [Col. 0250D] adjuvare per divinae potentiae meae fortitudinem possum.

Tuterunt lapides Judaei, ut jacerent in eum. Per lapides cor impoenitens intellige. Tollit homo lapides, quando cor lapideum et impoenitens habet; lapides vero non tollit, quando peccata sua in poenitentiae satisfactione diluere satagit, et eo modo Deum semper 333 propitium invenit. Semper enim paratus est ignoscere poenitentibus, misereri et parcere supplicibus suis. Non autem hoc mirum aut indignum bonitati ejus. Sicut enim diabolus secundum nequitiam suam omnes homines in ruinam et perditionem aeternae damnationis deducere festinat, sic e contrario ille, cujus natura bonitas est, ad gratiam [Col. 0251A] et salutem omnia convertit, si tantum homo lapides non tollit.

Audivimus jam quid passus sit Christus a Judaeis: Audiamus, quid adhuc patiatur in membris suis. Christus jam victor ascendit, Judaei mortui sunt. Sed instigatores Judaeorum, id est maligni spiritus adhuc vivunt, et faciunt eum eadem, quae quondam in semetipso passus est, pati in membris suis. Quidam tentantur et superantur, quidam tentantur et non superantur. Quatuor sunt modi, quibus peccamus, voluntate, operatione, cogitatione, locutione. Quibus quatuor modis dum tentamur, restat ut tentati Domini nostri Jesu Christi verbis et exemplis muniamur et instruamur, in eo quod semel et iterum Judaei Domino dicunt, Daemonium habes, primum [Col. 0251B] dubitando, quando dicunt: Nonne bene dicimus quia Samaritanus es tu, et daemonium habes? Secundo affirmando, cum dicunt: Nunc cognovimus quia daemonium habes. Abraham mortuus est, et prophetae, de mendacio et falsitate Dominum convincere volunt. Et apte per hoc innuitur quod eisdem modis hominem tentare et impugnare non desinunt. Possumus enim per daemonium desideria mala, delectationes immundas, voluntates perversas accipere, per quae nonnunquam homo beatus magis in spiritali quam saeculari vita tentatur et impugnatur. Quicunque autem eadem desideria mala, delectationes et voluntates noxias in consensu recipit, et ad illicitum peccati actum perduxerit, haud dubium quin daemonium pessimum habeat. Qui vero [Col. 0251C] delectationem carnalis concupiscentiae non recipit, nec voluntatibus malis consensum praebendo opera peccati perficere quaerit, bene et optime cum Domino Deo suo daemonium se 334 non habere, sed Patrem, qui in coelis est, honorare se veraciter protestatur dicens: Ego daemonium non habeo.

Sed maligni spiritus mox cum viderint quod hominem nec voluntate, nec desiderio aut operatione iniqua valeant superare, jam e diverso impugnant eum mendacio et falsitate. Nonne magnum et malum est mendacium, quando homo sibimet usurpat et tribuit, quod Dei et Domini solius est? Superatis enim desideriis malis, delectationibus et voluntatibus pravis, mendacio, quod vanam gloriam nominare possumus, hominem instigant, ut jam laudem [Col. 0251D] quaerat in cogitatione, ac sibi tribuat quidquid boni gesserit, et non ei soli servet et donet gloriam, qui solus in homine operatur quaecunque homo bona operatur. Et quia post cogitationes inutiles inutilis et vana plerumque prorumpit locutio, faciunt ut desiderium laudis, quod diu diuque quaesivit in cogitatione, postmodum jactitando merita sua efferat et extollat in locutione. Unde Dominico responso quid contra hoc vitium agere et dicere debeamus edocemur: Si ego, inquit Dominus, glorifico meipsum, gloria mea nihil est. Dicat et homo: Si quid boni fecero vel habuero, mihi meipsum glorificando ascribere non debeo. Est Pater meus qui me glorificat quia si ego gloriam meam non quaesiero, ille [Col. 0252A] requiret, et quemadmodum voluerit, hic et in praesenti judicabit

Convenit satis huic evangelicae lectioni hodierna divini officii excellentia: Spectat et Oratio, in qua, ut a tentationibus praedictis liberemur, sic oramus: Quaesumus, omnipotens Deus, familiam tuam propitius respice, ut te largiente regatur in corpore, a mala operatione, et te servante custodiatur in mente, a mala voluntate. Congruit his omnibus Tractus missae, quem laeti praedictarum tentationum victores imponere possunt Domino in cordibus suis psallentes: Saepe expugnaverunt me a juventute mea, dicat nunc Israel, saepe expugnaverunt me a juventute mea, etenim non potuerunt mihi. Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores (Psal. CXXVIII, 13) . 335 Qui sunt pugnantes [Col. 0252B] et expugnantes nos nisi spiritus maligni? Quis enim pertinens ad Christum non variis tentationibus agitatur, et quotidie agit cum illo diabolus et angeli ejus, ut qualibet delectatione et mala operatione non pervertatur? Sed quia fortis est, qui protegit nos, dicat nunc Israel, id est, homo Deum videre desiderans: Saepe expugnaverunt me a juventute mea, supra dorsum meum fabricaverunt peccatores, id est super carnem meam fabricaverunt, et ad modum fabri crebris ictibus tundendo super incudem tentando affligunt nos. Omnibus enim modis instant, ut dejiciant nos. Sed non timeamus, quia Dominus justus concidet cervices peccatorum (ibid., 4) .

Sic et sic pugnantibus et in Deo protectore suo sperantibus, et lapides, id est cor impoenitens a se [Col. 0252C] rejicientibus futurum eis erit in bono quod Judaeis contigit in malo, quia Jesus abscondit se, et exivit de templo. Jesus enim, id est verus salutaris noster abscondit se in homine beato per 336 humilitatem cordis et bonum exitum facit per bonam et sanctam operationem corporis.

Tunc vere Christo concorporatus sanctae communionis verba concinere poterit: Hoc corpus, quod pro vobis tradetur. Factus enim corpus Christi et membrum de membro ad bibendum Novi Testamenti sanguinem idoneus efficietur, quia bonos et sanos sanctae Scripturae sensus, ex quibus et per quos divinae commemorationis assiduitatem possit habere, divinitus accipiet. Ut ergo Jesu Christo salutari nostro mereamur incorporari, et assiduitatem [Col. 0252D] commemorationis, ejus possimus habere, adjuvet nos ipse qui semetipsum pro nobis in mortem dedit Jesus Christus Dominus noster, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Christus assistens pontifex futurorum bonorum, per amplius et perfectius tabernaculum, non manu factum, id est non hujus creationis, neque per sanguinem hircorum aut vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in Sancta, aeterna redemptione inventa (Hebr. IX) .

Verba ista beati Pauli apostoli sunt, in quo et per [Col. 0253A] quem vere loquebatur Christus. Licet pauca sint et brevia, plena sunt tamen mysteriorum coelestium excellentia. Nam si diligenti consideratione discutere et investigare volumus, expressa in eis universa Christi sacramenta invenire possumus. Cum enim dicit, Christus assistens pontifex futurorum bonorum, per hoc incarnationis Christi mysterium intelligi valet. Secundum divinitatis suae excellentiam, qua consubstantialis, coaeternus et coaequalis est Filius Dei Deo Patri, semper erat pontifex, faciens et praeparans nobis in aeterna sua praedestinatione pontem illum, per quem ad futura bona, ad aeternae videlicet salvationis beatitudinem esset remeandum. Sed qui pontifex tantum erat in praedestinatione, pontifex assistens factus est nobis in [Col. 0253B] sanctissima tua incarnatione. Et bene quidem verbum hoc assistens incarnationi Christi congruit. Dicitur enim assistens quasi ad auxiliandum astans. Humana quidem natura, quam pro salute nostra assumpsit in se, quasi ad auxiliandum ei astitit, quia disposita ab initio humanae reparationis dispensatio, non divina, quae impassibilis erat, sed humana natura consummari debuit.

Post designatam et praenotatam hoc modo Christi incarnationem, sanctissimam etiam ejus in hoc mundo conversationem mystice innuit, cum protinus subjungit: Per amplius et perfectius tabernaculum, non manufactum, id est non hujus creationis. 338 Per amplius et perfectius tabernaculum anima et corpus Christi satis convenienter potest intelligi. Hoc sane [Col. 0253C] tabernaculum vere amplius, vere perfectius potest dici: amplius in dilectione, perfectius in operatione. Nunquam enim inventa est anima tam ampla, sic dilatata in Dei dulcedine et dilectione, nunquam inventum est corpus tam mundum tamque perfectum in operatione. Sed unde talis ac tanta tabernaculi hujus amplitudo et perfectio? Ideo quidem, quia non manufactum, id est non hujus creationis, hoc est non humana operatione, sed Spiritus sancti obumbratione de beata virgine Maria est procreatum. Non quidem erat hujus creationis, quia contra morem et consuetudinem humanae creationis, qua universi prorsus homines ex peccato et in peccato procreantur, solus sine peccato conceptus et natus, solus sine peccato in hoc mundo est conversatus. [Col. 0253D] Unde et sequitur:

Neque per sanguinem hircorum aut vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta aeterna redemptione inventa. In hircis immunditiam carnis, quae fit in operatione, in vitulis accipere possumus petulantiam cordis, quae maxime operatur in cogitatione. Et quia nulla unquam peccati macula sanctissimo ejus corpori adhaesit in operatione, nulla unquam lascivia sanctissimam illius mentem tangere potuit in cogitatione, recte nunc dicitur: Neque per sanguinem hircorum aut vitulorum, sed per proprium sanguinem. Per proprium Christi 339 sanguinem propriam intelligimus Christi voluntatem. Nullus quippe hominum, quantumcunque [Col. 0254A] justus, quantumcunque sanctus, sic proprie seipsum in sua potestate habere poterit, ut erectam et directam ad Deum voluntatem semper habere possit, quin plerumque a bono quod vult, trahatur ad malum quod non vult. Solus Dominus noster Jesus Christus totum se sic in propria sua habuit voluntate, quod nihil unquam ei accidere potuit, nisi quod ipse voluit. Sed et congrue per proprium Christi sanguinem sacrosanctam Christi intelligimus passionem, in qua secundum multitudinem misericordiae suae non invitus, non coactus, sed propria sua voluntate sanguinem suum, quo totum genus humanum lavaretur et redimeretur, effudit in cruce.

Quod autem additur: Introivit semel in Sancta, [Col. 0254B] non inconvenienter sancta ejus resurrectio est intelligenda, quia tunc vere introivit in Sancta, quando devicta morte, populato mortis principe resurgens a mortuis, sanctissimo corpori suo sic sanctissimam animam suam univit atque conjunxit, quod nunquam amplius ab eo separari poterit. Post gloriosum hunc introitum in Sancta consequenter subinfertur: Aeterna redemptione inventa, quia in verbis istis, quantum videre valeo, gloriosam Christi ascensionem non injuste intelligi posse existimo. Ubi enim a dextris virtutis Dei consedit, ibi vere aeterna redemptio inventa est. quae nec in incarnatione, nec in passione, nec in resurrectione plene aut perfecte inveniri vel cognosci potuit.

Congregati sunt Babylonii ad regem, et dixerunt ei: Trade nobis Danielem, qui Bel destruxit, et draconem interfecit, alioquin interficiemus te, et domum tuam (Daniel XIV) .

Sacrosancta observantia quadragesimalis, nec non tempus Dominicae Passionis, quod recolimus, specialiter ad hoc exceptum est et electum prae caeteris anni temporibus, quatenus homo spiritalis, qui alio tempore vivere non valet, sicut deberet, saltem diebus istis pro salute sua elaborare studeat totis viribus corporis et affectibus cordis. Nam sicut verus et misericors animarum medicus voluit et praeordinavit, ut istis diebus aliquid corpori subtrahatur, sic etiam disposuit, ut animae cibus et refectio [Col. 0254D] addatur et augeatur. Singulis namque diebus singula et nova in missarum celebratione officia, Lectiones et Evangelia habemus, quo redundante cibo et potu spiritali recreata diligens Deum anima de terrenis ad coelestia debet sublevari. Sic et in Lectione, quam jam prae manibus habemus, si studiose quaesierimus, Deo auxiliante desiderabilem animarum nostrarum refectionem invenire poterimus.

Congregati sunt, inquit, Babylonii ad regem et dixerunt ei: Trade nobis Danielem, qui Bel destruxit et draconem interfecit. Per Danielem, qui judicium Dei interpretatur, homo ille non incongrue designatur, qui pro iniquae conversationis reatibus sibimetipsi [Col. 0255A] judex fit districtus, dum reatum propriae conscientiae ideo in praesenti subtiliter et districte ipse in se dijudicat et punit, quatenus in illa terribili die extremi judicii liber et expeditus appareat ante oculos Conditoris sui. Quicunque ergo talis est homo, qui ita, ut praediximus, divinum judicium praeveniendo hoc ipse in se in praesenti punit, pro quo 341 puniendum se quandoque recognoscit, illud, quod Daniel iste Bel destruendo, draconem interficiendo virili peregit constantia, ipse invisibiliter exercere non desinit laudabili operum effectu et instantia. Per Bel, quod idolum fuit turpitudinis, immunditiam accipere possumus carnis; per draconem vero, qui nimiae est crudelitatis et malitiae, cordis malitiam possumus intelligere. Haec duo nefanda et abominanda [Col. 0255B] vitia, luxuria videlicet et malitia, maxime regnant et operantur in saecularibus, quibus dulce est et delectabile luxuriose vivendo dies ducere praesentis vitae. Nam unde venit hoc nisi ex ingenti cordis malitia, quod ita delectabiliter rapinis insistunt, res alienas inique diripiunt, invicem invidentes ad contentiones et lites semper parati sunt? Sed homo, qui per praevenientem omnipotentis Dei misericordiam de communi saeculi conversatione ad spiritalis vitae se converterit militiam, totis viribus ad hoc elaborat et invigilat, quatenus Bel, idolum videlicet turpitudinis destruat, draconemque interficiat. Bel siquidem destruit, cum turpitudinis suae maculas dignis poenitentiae lamentis abluit, et qui prius peccatorum contagiis adeo erat involutus, [Col. 0255C] quod etiam homini confiteri pudor est et turpe, castitati operam dat et munditiae. Ita per Dei gratiam mundatus et justificatus ad interficiendum draconem piis insistit laboribus, quia pristinam cordis malitiam, odium, invidiam et amaritudinem ad pietatem convertit et dulcedinem, ut jam contra nullum hominem voluntatem nocendi habeat, sed plenus pietatis visceribus affectum charitatis praebere omnibus studeat. Hanc mutationem dexterae Excelsi, hunc nimirum gloriosum hominis profectum aegre ferunt spiritus maligni, hostes et inimici humanae salutis, quod aperte nobis verbis innuitur praesentis lectionis.

Congregati sunt, inquit, Babylonii ad regem et dixerunt ei: Trade nobis Danielem. Possumus per regem [Col. 0255D] istum ipsum intelligere Dominum nostrum Jesum Christum qui vere est Rex regum et Dominus dominantium. Babylonii vero spiritus maligni non incongrue possunt accipi. Sed 342 quo modo vel quali convenientia intelligere debemus quod adversus hunc regem gloriae Babylonii, hostes videlicet perversi dicuntur congregari? Ipse enim in excelso majestatis suae sedens solio tam coelestibus dominatur quam terrestribus, cujus divinae potestati nil potest resistere, ideoque nullius rei accidentis molestia valet inquietari. Quoniam autem ipse caput nostrum est, nosque membra ejus sumus, dum electum quodque membrum ejus tribulationibus affligitur ipse se pati affirmare non dedignatur. Ipse enim in nobis laetificatur, ipse in nobis contristatur. Laetificatur in [Col. 0256A] nobis, cum bonis operibus insistendo salutem nostram operamur; contristatur in nobis, cum contraria saluti nostrae operari non veremur. Babylonii igitur adversus regem hunc congregantur et insurgunt, cum inimici generis humani hominem illum, qui membrum Christi effici bonis nititur operibus, suis exponi desiderant tentationibus. Ipsi enim maligni spiritus nullam ad tentandum hominem habent potestatem, nisi quantam permiserit Deus. Igitur homo, qui divino fultus auxilio prospere procedit in spiritali proposito, si nil propriae infirmitatis in se sentiret, donum Dei propriis ascribendo meritis facile extolleret se super se; ideoque ipse scientiarum Dominus provida bonitate probari eum nonnunquam permittit tentationibus, juxta id quod sequentis litterae [Col. 0256B] insinuat textus.

Vidit igitur rex quod irruerunt in eum vehementer, et necessitate compulsus tradidit eis Danielem. Quid est hoc quod dicimus, vel quomodo hoc intelligere debemus quod necessitate compellatur Deus? Occulta omnipotentis Dei judicia investigare non possumus, nec debemus, sed humano hoc more loquimur. Ipse siquidem occultorum cognitor novit et intelligit, quia homo ille, quem spiritali virtutum profectu sublimavit, si liber prorsus a tentatione esset et expeditus, gravioris culpae vinculo seipsum facile illaquearet vitio elationis depravatus. Unde quasi quadam necessitate compulsus salubriter tentari hominem permittit miserator et misericors Dominus, quia, ne deterius sibi aliquid contingat, hoc 343 [Col. 0256C] est ne securus et improvidus in vitium elationis proruat, tradit eum inimicis, id est tentari eum permittit ab inimicis, non quod malitiae eorum satisfaciat et impietati, sed humanae consulens saluti, ut videlicet tentationum certamine legitime instructus et informatus, fortius ac probabilius sese accingat ad propriae salutis opus, propriaeque conscius infirmitatis non de virtutibus gloriari, sed sub potenti manu Dei sciat et cognoscat se debere humiliari. Haec provida ac salubri omnipotentis Dei facta traditione, ad quantam mentis caecitatem ipsi principes tenebrarum hominem faciant devenire, verbis intelligi datur sequentis litterae.

Qui miserunt eum in lacum leonum. Per lacum, qui [Col. 0256D] nullum lucis vestigium recipit, caecitas mentis accipi poterit, per leones, qui nimiae sunt crudelitatis et ferocitatis, amaritudo intelligi valet mentis. In hunc lacum miseriae, in hanc nimirum mentis caecitatem et asperitatem maligni spiritus hominem mittunt, cum ita eum tentationum caligine involvunt, ut interior visus tenebris ignorantiae excaecatus, ea, quae videnda sunt, videre minime queat, nec internae dulcedinis gratiam more solito praegustare valeat. Et quoniam, quandiu in hoc mutabilitatis tempore subsistimus, liberi a tentationibus esse nequaquam possumus, recte nobis insinuare videntur verba quae protinus subsequuntur.

Et erat ibi sex diebus. In his sex diebus, hoc est quandiu corpus, quod aggravat animam, portamus, [Col. 0257A] liberari prorsus ab inimicorum tentationibus non possumus. Nam impugnat nos diabolus suggestione, impugnat nos caro nostra delectatione, impugnat nos mundus prosperitate et adversitate. Sed in hac tentationum calamitate et miseria fideles suos nonnunquam clementer respicit, consolatur et adjuvat divina pietas et misericordia, et ne tentationibus succumbant, virtute brachii sui eos sustentat et roborat. Qui vero sint illi quos ipsi spiritus maligni ad devorandum in suum corpus sunt accepturi, 344 verbis sequentibus datur intelligi:

Porro in lacu erant septem leones, et dabantur eis quotidie duo corpora et duae oves. Per duo corpora illos non incongrue possumus accipere qui reprobo sensu ea solummodo quae carnis sunt sapiunt, qui [Col. 0257B] carnis desideria perficere in concupiscentiis non pertimescunt. Per oves vero licet alias simplices et innocentes accipiantur, hoc tamen in loco ignavi designantur, qui carnis mollitie enervati, nec minimum laborem impendere student pro amore coelestis regni. Hi ergo leonibus, id est malignis spiritibus objiciuntur, quia quorum tentationibus in praesenti non resistunt, eorum pars et haereditas in aeternum erunt, Psalmista attestante, qui ait: Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos (Psal. XLVIII, 15) . Divina autem misericordia hominem, quem in benedictionibus dulcedinis suae praeveniens ad vitam aeternam praeordinavit, tentari supra id quod potest, non patitur, sed faciet cum tentatione etiam proventum, ut possit sustinere, atque secundum ingenitam [Col. 0257C] sibi bonitatem per aliquem electum et Deo dilectum doctorem visitare et consolari non dedignatur desolationis ejus miseriam et dolorem. Unde quemadmodum secundum multitudinem misericordiae suae Danielem in lacu leonum positum de famis liberavit periculo, missa ei per Habacuc prophetam corporalium ciborum refectione: sic nimirum ipse, qui non spernit desiderium pauperum, spiritali esca visitare et reficere non dedignatur pauperem hunc et egenum, respicientem ad largam bonitatis ipsius manum. Hoc autem qualiter fiat, ordo sequens manifeste insinuat.

Erat autem Habacuc propheta in Judaea, qui intriverat panes in alveolo suo, ut ferret messoribus. Per Habacuc prophetam spiritalis pater et praelatus potest [Col. 0257D] accipi, messores illius subditi ejus valent intelligi, qui in agro Dominico, in spiritali videlicet conversatione fructum aeternae salutis, fructum, inquam, virtutum et bonorum operum metere non desistunt et 345 colligere. Panes, quos his messoribus, subditis videlicet suis, praelatus ferat, in alveolo suo interit, dum panem verbi Dei, spiritalis utique cibum refectionis, in humili corde suo recolligit et parat, quo animas, Deum esurientes et sitientes laetificet, consoletur et reficiat, quae spiritalis refectio ex divinae pietatis providentia Danieli, in lacu leonum posito, defertur, dum is, cujus anima in tali, ut diximus, amaritudine erat posita, cujus mens tentationum molestiis a se erat alienata, ex verbis [Col. 0258A] pii doctoris vigorem spiritalis accipit refectionis, per quem ad solitam divinae dulcedinis gratiam recalescens renovari in spiritu mentis suae incipiat, adeo ut in voce exsultationis et gratiarum actionis verbis uti non inconvenienter valeat Danielis: Recordatus es mei, Deus, et non dereliquisti diligentes te. Hac igitur vicissitudinis diversitate totum volvitur et transit tempus praesentis vitae, ut modo tentationum tenebris involvamur, modo splendore divinae visitationis illustremur, nec est homo natus de muliero, qui firmo et immobili persistere valeat statu mentis suae. Sed cum dies septimus advenerit, hoc est cum homo salvandus carnis onere deposito terrenae habitationis tabernaculum 346 deposuerit, illud revera adimplebitur quod continuo hic subjungitur:

[Col. 0258B] Venit ergo rex die septimo, ut lugeret Danielem. Venit siquidem die septimo coelestis Rex et Dominus, ut lugeat Danielem, cum in hora egressionis beatae cujuslibet animae praesentem se ei exhibet, sicuti est, plenum pietate, plenum gratia et miseratione. Luctus ille quem super eum facit, inaestimabilis est paternae consolationis dulcedo, qua eam de corpore mortis liberatam, beata visione sua aeternaliter glorificabit. Quae vero damnationis poena hostes et inimicos humani generis maneat, sequentis litterae textus insinuat.

Porro illos qui perditionis ejus causa fuerant, intromisit. Universorum conditor Dominus, cum in generali judicio judex advenerit districtus, omnibus membris suis in aeterna claritate ad se collectis, [Col. 0258C] hostes eorum, spiritus videlicet malignos, in lacum irae suae, in lacum, inquam, aeternae damnationis ita intromittet, ita potentia sua malitiae et nequitiae eorum machinamenta ad nihilum rediget, ut nullam solitae perversitatis artem contra electos Dei exercere valeant, sed pro illatis tentationum molestiis ignis inexstinguibilis haereditas eorum in aeternum fiat.

Venerunt filii Israel in Elim, ubi erant duodecim fontes aquarum et septuaginta palmae, et castra metati sunt juxta aquas (Exod. XV) .

Praesens ista Lectio non incongrue, ut putamus, [Col. 0258D] hodierna die legitur, in qua passio Salvatoris nostri solemni devotione recolitur. Nam in hac eadem Lectione sacramenta Dominicae passionis mystice praenotata invenire possumus, nec non et superbiam Judaeorum, qui ab initio semper Dominum exacerbaverunt, et vocationem ipsorum, qua in fine mundi ad fidem convertendi erant.

Venerunt, inquit, filii Israel in Elim, Filii Israel, illi videlicet Judaei, quos in populum peculiarem sibi elegit Dominus, non bono itinere venerunt in Elim, quod interpretatur aries. Nam per arietem, qui praeest gregibus, superbiam illorum non injuste designari credimus, in quam tunc profecto male gloriando devenerunt, quando pro bonis divinitus sibi collatis, ex quibus humiliari debuerant, quasi [Col. 0259A] caeteris nationibus praeessent, inaniter se extulerunt:

Ubi erant, inquit, duodecim fontes aquarum. Per duodecim fontes duodecim patriarchae, filii, inquam, Jacob videntur intelligi, ex quibus profecto orta est universa multitudo Judaici populi. Et ideo gloriati sunt hos duodecim se habere fontes aquarum, quod videlicet progeniti erant tam nobili prosapia sanctorum patriarcharum. Haec fuit prima causa superbiae, sicut jam diximus, quod se natos esse de sanctis et justis sciebant patribus. Et mox alia causa subsequitur, unde non minori superbia gloriabantur:

Et septuaginta, inquit, palmae. Septies decem et decies septem septuaginta faciunt. Et bene per hunc [Col. 0259B] numerum 348 potest exprimi Decalogus, qui septiformi gratia Spiritus sancti conscriptus et compositus est. Hunc ergo Decalogum, qua septuaginta palmas acceperunt a Domino, ut per scientiam Decalogi instructi et exercitati discerent qualiter vitiis et concupiscentiis resistentes, qualiter contra diabolum, contra mundum et peccata dimicantes palmam victoriae obtinere deberent. Sed illi magis magisque gloriantes, quasi de singularitate acceptae legis semetipsos extollentes, nullam ex his quaerebant salutem animae vel profectum spiritalis intelligentiae. Unde mox sequitur:

Et castra metati sunt juxta aquas. Castra, militantium sunt, castra, inquam, in quibus Deo Creatori militare debuerant, corpora et animae ipsorum erant [Col. 0259C] et ideo, ut dictum est, datus illis erat Decalogus, quatenus per doctrinam Decalogi discerent quomodo haec eadem castra ad militiam Conditoris sui custodirent et defenderent. At illi castra metati sunt, id est, mutaverunt, juxta aquas, juxta carnales videlicet concupiscentias. Nam in castris corporis et animae, in quibus soli Deo militare oportebat, carnalibus concupiscentiis serviebant. Sic namque in his castris male militantibus jam in deteriora prolapsi sunt, quemadmodum declaratur in consequentibus.

Profectique sunt de Elim. Non bonus iste profectus putandus est. Nam de Elim, hoc est, de superbia proficere magis est deficere. Nam quanto magis [Col. 0259D] superbiendo profecerunt, tanto magis in bonis defecerunt. Unde Psalmista ait: Superbia eorum, qui te oderunt, ascendit semper (Psal. LXXIII, 23) . Superbiendo 349 namque ascendere magis est descendere. Unde et haec, quae mox subjuncta sunt, manifeste insinuant, in quantum defectum post hunc superbiae profectum descenderunt.

Et venit, inquit, omnis multitudo filiorum Israel in desertum Sin, quod est inter Elim et Sinai, quintodecimo die mensis secundi. Quidnam est quinto decimo die mensis secundi? Quid mensis primus? Quid mensis est secundus? Possumus dicere quod mensis primus legis sit illuminatio, mensis secundus, evangelica sit perfectio. In primo mense, quod erat lex, facta est quaedam illuminatio. Nam ante legem [Col. 0260A] nullum scientiae lumen habebant, nisi quantum ex naturali lege illuminati erant; post acceptam vero legem ita ex parte illuminati sunt, ut se a peccatis, si vellent, custodire scirent. Sed tamen haec eadem illuminatio non plena erat vel perfecta, quia hanc illuminationem non sequebatur peccatorum remissio, nec aeternae vitae remuneratio. Mensis vero secundus, id est evangelica perfectio pleniter in se continet quidquid quintus decimus dies mystice docet et exprimit. Numerus iste quintus decimus ex septem et octo constat. Per septem praesens vita, per octo vero aeterna intelligenda est remuneratio. Veniente itaque secundo mense, quod est evangelica perfectio, facta est plena quinti decimi diei illuminatio, quia tam perfecte tunc illuminati sunt, ut et in praesenti [Col. 0260B] vita, quod per septem intelligitur, juste et pie viverent, aut si peccassent, sic pro peccatis digne satisfacerent, ut veram remissionem reciperent, et remunerationem aeternae vitae, quae per octo intelligitur, quandoque possiderent.

Haec talis perfectio sive illuminatio evangelicae gratiae alias praenotata invenitur, ubi in Veteri Testamento dicitur: Quindecim cubitis altior erat aqua super omnes montes (Gen. VII, 20) . Per cubitos, ut arbitramur, perfectio, per aquam sacra valet intelligi Scriptura, per montes justi quique et perfecti, eminentia virtutum sublimes et alti. Unde idem est ac si dicatur: Quamvis justi quique et perfecti evangelica gratia divinitus illuminati, 351 mystico intellectu excrescant et proficiant, omnem tamen sensum et [Col. 0260C] intelligentiam illorum aqua sacrae Scripturae exsuperat. Nam licet multa de hujus vitae perfectione, multa de aeterna remuneratione videant et intelligant, semper tamen aqua ista altior illis erit, quia nunquam sic in altitudinem hujus aquae perveniunt, ut ad perfectam scientiam evangelicae doctrinae pertingere possint. Apparente autem et veniente hac eadem doctrina evangelica, tunc venit omnis multitudo filiorum Israel in desertum Sin, quod est inter Elim et Sinai. Cum enim Salvator in carne veniens nova praecepta evangelicae perfectionis mundo traderet et legis observantiam non carnaliter, sed spiritaliter tenendam esse doceret, omnis multitudo Judaeorum venit in desertum Sin, quod interpretatur tentatio, [Col. 0260D] quia propter superbiam illorum tam grandis super eos irruit tentatio, quod deserti et derelicti sunt a Domino. Nam semper verbo veritatis restiterunt, et quod peccata mundi tollere posset credere noluerunt. Qui cum audissent quod remissionem peccatorum praedicaret, et quibusdam etiam relaxaret, dixerunt: Quis est hic qui etiam peccata dimittit? (Luc. VII, 49.

Quid autem pro tam superba tentatione perversitatis et malitiae patiantur vel passuri sint, ex hoc manifeste datur intelligi, quod desertum Sin esse dicitur inter Elim et Sinai. Elim, ut in primordio Lectionis dictum est, interpretatur aries, per quem Judaica intelligitur superbia; Sinai vero interpretatur amphora, per quam aeternae damnationis intelligi [Col. 0261A] valet mensura. Omnis quippe tentatio, quam populus ille contra Deum habuit, et adhuc habet, erat et est inter Elim et Sinai. Nam qui ex beneficiis a Deo sibi collatis in tantam eruperunt superbiam, quod tam magnam contra eumdem Salvatorem malitiam excercere veriti non sunt, et sic in eadem superbia inventi sunt vel inveniuntur, his procul dubio male dura reservatur amphora, id est aeternae damnationis mensura. Sed unde aut ex quo tempore in hanc miseriam devenerunt, sequens littera patenter innuit.

351 Postquam, inquit, egressi sunt de terra Aegypti. Egressus iste est, ut arbitramur, lapsus primi hominis. Nam per Aegyptum, quod interpretatur tenebrae, paradisum non inconvenienter intelligere [Col. 0261B] possumus, in quo bonae erant tenebrae, dum primi parentes nostri nil quod malum est cognoscerent, dum serpentem, peccatum inobedientiae suggerentem, non cernerent, dum lignum aspectu delectabile et suave ad vescendum ita non viderent, ut comedere concupiscerent. Cum autem post praevaricationem aperti sunt oculi eorum, de terra optima hujus Aegypti expulsi, de bonis tenebris ad malam lucem devenerunt, ubi nihil aliud, nisi quod malum et dolendum erat, semper viderunt. Et quia in illis totum genus humanum expulsum bonas tenebras amisit, et lucem miseriae, et doloris intravit, lacrymabilem omnium electorum vocem consequenter exprimens ait:

Et murmuravit omnis congregatio filiorum Israel [Col. 0261C] contra Moysen et Aaron in solitudine. Murmur istud dolor occultus est. Occulto quidem dolore omnis electorum multitudo semper ab initio quasi murmurando ingemuit, quod sine propria culpa de terra Aegypti, de bonis dico tenebris in malam lucem hujus mundi in primis parentibus dejecti fuerant, ubi ad videndum et cognoscendum ea quae mala sunt semper apertos oculos habebant. Et quare pro hoc occulte murmurabant? Sciebant quidem justum esse judicium Dei, quod ejecti fuerant, et ideo justum judicium illius reprehendere et incusare non audebant, sed tamen occulto dolore quasi contra Moysen et Aaron, id est contra Dominum nostrum Jesum Christum murmurantes miserias suas deplorabant.

[Col. 0261D] Haec duo vocabula: Moyses et Aaron, Domino nostro Jesu Christo satis digne conveniunt. Nam Moyses assumptus de aqua, Aaron vero mons fortitudinis interpretatur. Videtur nobis quod Redemptor noster satis digne Moyses, id est assumptus de aqua nominari valeat; nam juxta id, quod filius est Virginis, assumptus est de aqua, 352 ex humana videlicet natura. Cur autem Aaron, hoc est, Mons fortitudinis vocari debeat, nullus est qui ambigat; nam fortitudine divinitatis suae continet et gubernat universa. Contra hunc Moysen et Aaron. Contra Deum Salvatorem nostrum Jesum Christum, omnes filii et electi Dei, qui, Spiritu sancto revelante, verum Deum et hominem venturum illum esse sciebant, dolentes et gementes in solitudine murmurabant. Ideo, dico, [Col. 0262A] murmurabant quod ad redemptionem humani generis tanto tempore venire tardaret, quod pauperes tandiu in solitudine peregrinos derelinqueret. In solitudinem magnam miser homo devenit, quando ejectus de paradiso in hunc lacum miserae peregrinationis cecidit, qui adhuc positus in paradiso in magna erat plenitudine jucunditatis et laetitiae. In solitudinem quippe tristem nimis et amaram venit, quando sibi soli derelictus est, amissa vera plenitudine, quae Deus est. Et quia hanc beatam plenitudinem amiserant omnes filii Israel, omnes sancti et electi ingemiscentes dicebant:

Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Aegypti! Mors, quae fit per manum Domini, per potentiam et misericordiam Domini, mors bona et pretiosa [Col. 0262B] est, quando vitiis et peccatis homo salvandus moritur, et vitam veram, quae Christus est, in se habere merebitur. Utinam, inquiunt, hac beata morte mortui essemus in terra Aegypti, in terra paradisi, ubi nihil mali cognovimus, nihil mali vidimus! Utinam inquiunt, in his bonis tenebris per manum Domini mortui essemus, et non in hanc miserabilem lucem, ad haec innumera mala cognoscenda venissemus!

Quando sedebamus super ollas carnium. Ollae carnium intelligi possunt carnalia corpora et carnales animae, in quibus fervescunt et coquuntur carnales concupiscentiae. Super has ollas homo quodammodo sedet, quando tam potenti virtute spiritus corpus et animam comprimit, ut carnales concupiscentiae sibi praevalere [Col. 0262C] non possint. Super ollas, inquiunt, carnium, 353 super ollas carnalium delectationum adhuc positi in paradiso tam potenti dominatione sedimus, quod nullam concupiscentiam carnalem sentire potuimus.

Et comedebamus panes in saturitate. Panes valde desiderabiles est Pater et Filius, et Spiritus sanctus. Hos panes mirae suavitatis quodammodo in saturitate comedimus, quando, prout possibile erat, praesentiam et gloriam sanctae Trinitatis videre digni fuimus. Sunt et alii panes, angelici videlicet spiritus, quos nihilominus in saturitate comedimus, quando una cum illis Deum creatorem incessabili voce laudavimus. Hos panes, haec bona omnia in terra Aegypti, in terra illa bona habuimus; et nunc [Col. 0262D] propter peccata parentum nostrorum ad hanc calamitatis miseriam devenimus. Murmur istud, quod tunc antiqui patres lacrymabiliter murmurabant; adhuc in cordibus electorum perseverat, quando repugnante lege carnis, ea quae volunt, facere nequeunt, et carnem adversus spiritum semper concupiscere sentiunt juxta verba Apostoli dicentis: Caro concupiscit adversus spiritum et spiritus adversus carnem, et haec sibi invicem adversantur, ut non quaecunque vultis, illa faciatis (Gal. V, 17) . Unde et adhuc una cum antiquis illis Patribus flebili voce murmur suum ingeminant dicentes:

Cur induxistis nos in desertum istud, ut occideretis omnem multitudinem fame? Ecce sanctam Trinitatem, quae in tribus personis Deus unus est, [Col. 0263A] tristi et gemebundo murmure alloquuntur, et cur in desertum hujus mundi perducti sint conqueruntur: Cur, inquiunt, induxistis, cur induci nos permisistis in desertum istud horribile, ubi deserti sumus ab omni bono et praegravati omni malo, ubi hinc inde crudeles occurrunt vitiorum et peccatorum bestiae, ubi multiplices praetenduntur malignorum spirituum insidiae? Nunquid ideo induxistis, ut occideretis omnem multitudinem fame? Fame verbi Dei laboramus, et quasi occisi laborando deficimus, quia Verbum illud 354 quod erat in principio, nondum audire et videre valemus. Famem boni desiderii patimur, sed saturari non possumus, quia hunc quem desideramus, hunc qui vera est satietas, nundum habemus, nec ante occasum vitae [Col. 0263B] obtinebimus, quia in primis parentibus omnem multitudinem electorum tam miserabiliter occidistis, id est occidi permisistis. Sic, sic semper ab initio usque in finem saeculi omnibus electis laborantibus nunquid oblitus est misereri Dominus? Sequitur:

Dixit Dominus ad Moysen. Dicere istud Domini Dei Patris ad Moysen, Filium suum Dominum nostrum Jesum Christum illud est quod videlicet misericordiae suae nunquam oblivisci potuit aut poterit, sed semper humano generi misereri paratus fuit et erit. Unde et consequenter tria hic praenotantur tempora, hoc est ante legem, sub lege, sub gratia, in quibus singulis temporibus, prout voluit, mirabiliter humano generi misertus est Dominus. [Col. 0263C] Tempus ante legem consequentibus praenotatur verbis, cum dicitur: Ecce ego pluam vobis panes de coelo. Tempus sub lege est: Egrediatur populus et colligat, quae sufficiunt per singulos dies. Tempus sub gratia est: Die autem sexta parent, quod inferant. De tempore primo, quod ante legem erat, non incongrue aeterna Dei Sapientia ait:

Ecce ego pluam vobis panes de coelo. Tunc quodammodo panes de coelo pluit, quando coelesti sua misericordia tales in mundum homines misit, qui et ipsum Creatorem suum diligerent, et proximos suos exemplo bonorum operum quasi coelesti quodam pabulo alerent, quales erant Abel, Abraham, Noe, Isaac et Jacob, et alii horum similes. Sed [Col. 0263D] notandum quod hos tales pluere de coelo asserit. Pluvia quidem guttatim super terram descendens res parva et exigua est. Et ideo non injuste Patres illi, qui ante legem fuerunt, in comparatione apostolorum et apostolorum vitam imitantium quasi parvi et exigui, pluviae comparari valent, quia non spiritales, sed carnales erant. 355 Qui cum in generatione sua justi essent, et multa, qui imitatione digna sunt, fecissent, tamen hanc apostolicam perfectionem attingere non poterant, ut, quemadmodum apostoli eorumque imitatores fecerunt, et adhuc nonnulli faciunt, ea quae mundi sunt derelinquerent, et vitam virginalem diligerent. Unde de uno illorum dicitur: Noe vir justus in generatione sua (Gen., VI, 9) , id est in generatione [Col. 0264A] carnali. Quemadmodum Noe, ita et Abraham et Isaac et Jacob et alii nonnulli, licet justi in generatione fuerunt, tamen carnales erant, quia uxores et filios habuerunt. At postquam miserator Dominus opus misericordiae suae augmentare voluit, his qui sub lege venturi erant, ait

Egrediatur populus et colligat, quae sufficiunt per singulos dies. Unde populum, qui sub lege erat, egredi jussit, aut ubi colligere debuit? Egredi illum aliquantulum jussit de carnali ignorantia, et colligere de legali scientia. Nam populus ille ante legem ita totus carnalis erat, quod in copulatione conjugii nec matrem nec sororem discernere novit. Nam et [de] hac re nullum omnino mandatum accepit quemadmodum populus iste, cui lex praecipiens [Col. 0264B] ait: Turpitudinem matris tuae non discooperies (Levit. XVIII, 7) . Et iterum: Non revelabis turpitudinem sororis tuae (Ibid.) Haec et his similia jussus est de lege sibi data colligere; et quia sufficiens esse non poterat, si tantum de lege scripta colligeret, jussus est per singulos dies colligere, quantum posset sufficere. Sufficienter sibimetipsi per singulos dies colligit, qui de singulis Patribus antiquis exemplum virtutis sumit, qui caste vivere velit, Isaac unius uxoris virum imitari studeat. Sic, sic obedientiam, humilitatem et patientiam et alia virtutum exempla, quae imitetur, invenit, si solerti diligentia per singulos dies colligere studet. Sunt et alii dies, fides scilicet, spes et charitas, quos necesse habet, ut colligat, quia nullus sine [Col. 0264C] his tribus virtutibus salvari poterit. Cur autem haec omnia illum colligere jubeat, verbis consequentibus insinuat, cum ait:

Ut tentem eum utrum ambulet 356 in lege mea, an non. Quid est ut tentem eum, nisi ut tentando eum scire faciat utrum ambulet in lege mea, an non? Ambulat, si proficit; ambulat, si imitari alios studuerit. Sunt quidam ambulantes in lege Domini. Stantes sunt qui ea tantum quae lex jubet, faciunt; ambulantes sunt qui non tantum ea quae jubentur faciunt, sed etiam de singulis colligunt quae imitari possint. Sic, sic his qui sub lege erant misericorditer consulens, quasi simplum de singulis colligere jussit. Nos vero, qui sub gratia [Col. 0264D] sumus, duplum colligere voluit, dicens:

Die autem sexta parent quod inferant, et sit duplum quam colligere solebant per singulos dies. Dies sexta tempus est gratiae. Nam dies sexta accipi potest pro sexta die saeculi, in qua aetate venit in hunc mundum incarnatus propter nos Filius Dei. Et quid in hac sexta aetate paratum inferre debemus? Parari nobis coepit in utero beatae virginis Mariae corpus immaculatum Redemptoris nostri, omnisque ejus cum hominibus conversatio. Magna quaedam fuit nostrae salutis praeparatio. In fine autem ad plenum paratum est ejus sacrum corpusculum, in ara crucis torridum, multiplici passionis et doloris igne assatum et excoctum. Sic namque paratum nobismetipsis salubriter inferre debemus, ut dum corpus [Col. 0265A] et sanguinem ejus in specie panis et vini sumimus, latentem intrinsecus veram divinitatem et humanitatem incunctanter credamus

Et sic duplum, inquit, quam solebant colligere per singulos dies. Quid est duplum colligere, nisi verum Deum et hominem credere? Hi qui ante legem et sub lege fuerunt, quasi simplum quodammodo colligebant, quia hunc tantummodo verum Deum esse credebant. Nos vero quasi duplum colligimus, quia hunc verum Deum et hominem esse credimus. Quasi simplum quoque per singulos dies colligimus, dum singulos dies, singulos dico antiquos Patres, qui licet magni et praecipui fuerunt in virtutibus, puros tamen homines fuisse credimus, ipsum 357 vero Dominum nostrum non solum [Col. 0265B] verum hominem, sed etiam verum credimus esse Deum. Quod autem sic, ut dictum est, pro nobis parari in cruce voluit, et quod nobis sic duplum colligendum sit, ut illum videlicet verum Deum et hominem credamus et confiteamur, hoc ante passionem suam idem Salvator noster praedicavit et docuit, unde et mox tempus praedicationis ejus subjunctum est, cum dicitur:

Dixeruntque Moyses et Aaron ad omnes filios Israel: Vespere scietis quod Dominus eduxerit vos de terra Aegypti. Quod in aeternitate sua apud Deum Patrem Moyses et Aaron, noster Dominus et Salvator noster Jesus Christus condixit et praefinivit, hoc in fine temporum misericorditer se adimpleturum [Col. 0265C] denuntiat, cum dicit: Vespere scietis quod Dominus eduxerit vos de terra Aegypti et mane videbitis gloriam ejus. Hoc in loco per vespere ignominia passionis, et per mane gloria praenotatur divinae resurrectionis. Vespere, inquit, scietis. Cum vespere illud passionis meae advenerit, et ego exaltatus in cruce animam meam in manus Patris tradidero, et pro vobis liberandis ad inferos descendero, tunc scietis, quod modo scire non vultis, quod Dominus eduxerit vos de terra Aegypti, quod divinitas mea cum anima ad inferna descenderit, et vos de tenebris aeternae damnationis liberaverit. Nam me tantum purum hominem esse creditis, et verum Deum et hominem esse credere non vultis. Et mane videbitis gloriam ejus. Vespere passionis humilitatem humanitatis [Col. 0265D] meae cognoscetis, et mane resurrectionis potentiam divinitatis meae videbitis quia si purus homo tantum, et non verus Deus essem, post passionem et mortem a mortuis resurgere non possem. Haec eadem de ignominia passionis et gloria resurrectionis saepe ante passionem suam discipulis suis praedixerat, quemadmodum ibi, ubi ait: Ecce ascendimus Jerosolyman, et Filius hominis tradetur gentibus ad illudendum, et flagellandum et exspuendum. Et postquam flagellaverint, occident eum, et tertia die resurget (Matth. XX, 19) . Concordant 358 his verbis satis manifeste verba hujus lectionis, in qua consequenter dicitur:

Audivit enim murmur vestrum contra Dominum. Murmur vestrum, id est, dolorem vestrum Deus [Col. 0266A] Pater audivit, et me Filium suum, qui verus Deus et homo sum, ad redemptionem vestram misit. Sed vos tantum formam servi, quam accepi, attenditis, et me verum Deum esse non creditis. Nos vero quid sumus, quia mussitatis contra nos? Ideo interrogando vobis dico, ut interrogatione mea id quod nescitis, scire vos faciam quia verus Deus et homo sum. Nos ad humanitatem meam respicit quia ex duabus essentiis, id est ex anima et corpore, compactus sum; quid, quod ineffabile est, ad divinitatem meam pertinet, quam vos credere non vultis. Ideo dico: Nos vero quid sumus, quia mussitatis contra nos? Hoc est si illud quid, quod ineffabile est et quod ad divinitatem pertinet, mihi deesset, humanitas mea, ad quam nos pertinet, quid vobis [Col. 0266B] prodesset, quomodo vos liberare posset? Concordat his verbis Domini hoc quod Petrus ipso inspirante ait: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) . Hoc etiam Martha affirmat quae ait: Ego credidi quia tu es Christus Filius Dei, qui in hunc mundum venisti (Joan. XI, 27) . Hoc alii multi credebant et confitebantur, quibus ipse divinitus inspirabat. Sequitur:

Et ait Moyses: Dabit Dominus vobis vespere carnes edere, et mane panes in saturitate. Non hoc Moyses et Aaron, sicut in praecedentibus, sed solus Moyses, solus homo ille Christus Jesus ait, solus, inquam, ait, id est fecit solus. Nam suum dicere, suum erat facere. Et quomodo suum erat facere? Quidquid de passione sua praedixit, solus in humana [Col. 0266C] natura perfecit, et quia divinitas impassibilis erat, in experimento humanae naturae sputa, colaphos, vincula, verbera, vulnera et clavos sustinuit. Ipse dedit nobis in illo vespere, quando coenavit cum discipulis suis, et in illo vespere passionis carnes suas assatas et excoctas in ara crucis. Et mane panes in saturitate. 359 Sicut ante passionem suam se quibusdam manifestavit, sic post resurrectionem. Transacto mane resurrectionis panes in saturitate dedit quia sanctam Trinitatem, quam per panes intelligere possumus, quibusdam de se dubitantibus per fidem manifestavit. Quidam in humanitate dubitabant quidam in divinitate. Thomas in humanitate dubitavit, qui dixit: [Col. 0266D] Nisi videro in manibus ejus figuram [al. fixuram] clavorum. et mittam manum meam in latus ejus, non credam. Dubitabant et illi, quibus exprobravit incredulitatem illorum et duritiam cordis, quia his qui viderant eum resurrexisse a mortuis, non crediderunt. Sequitur:

Eo quod audivit murmurationes vestras, quibus murmurastis contra eum. Eo quod Deus Pater murmurationes doloris vestri audierit, ideo me Filium suum verum Deum et hominem ad redemptionem vestram misit, et nunc in eadem humanitate, qua pro vobis mortuus et sepultus sum, per potentiam divinitatis meae resurrexi a mortuis, et ideo nec de divinitate, nec de humanitate mea dubitare debetis. Nos vero, inquit, quid sumus? Haec repetitio verborum Domini [Col. 0267A] est, ut arbitror, certa veritatis confirmatio. Nam superior eorumdem verborum interrogatio quaedam, ut ita dicam, divinitatis ejus fuit manifestatio, qua ante passionem et resurrectionem suam quibusdam se verum Deum manifestavit, qui de divinitate illius dubitabant. Et quia post passionem et resurrectionem ipsius multorum cordibus, tam de divinitate quam de humanitate ejus, inerat dubitatio, ideo haec eadem iterum interrogando, repetere voluit ut verum se Deum et verum hominem resurrexisse manifestaret: Nos vero, inquiens, quid sumus? Nos, dico, in humanitate, quia ex anima et carne compactus; quid in divinitate, quia Deus, et ideo virtutem divinitatis et dispensationem assumptae humanitatis indubitanter credere debetis.

[Col. 0267B] Nec contra nos, inquit, est murmur vestrum, sed contra Deum. Quasi dicat: Si enim non creditis quod ex divina et humana natura compactus 360 sum, tunc non solum contra humanitatem meam, ad quam pertinet nos, sed etiam contra Dominum, id est contra divinitatem meam est murmur vestrum. Et quia Judaei maxime huic repugnant fidei, et tamen convertendi erunt circa finem mundi, ideo sicut in exordio lectionis hujus praenotata est superbia eorum et repulsio, sic in fine ejusdem lectionis illorum praenotatur vocatio. Unde sequitur.

Dixit Moyses ad Aaron: Dic universae congregationi filiorum Israel. Per Moysen, ut saepe jam diximus, humanitas Christi, per Aaron, quod interpretatur mons fortitudinis, divinitas ejus designatur. [Col. 0267C] Unde dicere illud Moysi ad Aaron est pia supplicatio assumptae humanitatis Christi ad divinitatem suam pro reliquiis filiorum Israel. Humanitas itaque Redemptoris nostri sedens ad dexteram Patris, ubi etiam interpellat pro nobis, pro salvatione reliquiarum Israel divinitati suae, qua patri coaequalis est, supplicare non cessat.

Dic universae congregationi filiorum Israel: Accedite coram Domino: Ac si dicat: Domine Pater, humanam hanc naturam, quam in me Filio tuo vides, quam super omnem creaturam ad dexteram tuam collocasti, de massa illa, ex Judaico scilicet populo, assumpsi, qui a te derelictus est, diu expers factus est gratiae tuae. Sed reminiscere miserationum [Col. 0267D] tuarum, Domine Pater, istumque populum placatus respice. Et quia jam pene totus periit, saltem reliquiae salvae fiant. Dic ergo, Domine Pater, per inspirationem gratiae tuae, ut accedant per fidem coram te Domino Creatore suo, ut te Deum Patrem in veritate cognoscant, et me Unigenitum Filium tuum, quem ad redemptionem illorum misisti in mundum. Audisti, Domine Pater, murmur infidelitatis ipsorum, quo semper ab initio murmurare non cessant contra te. Audisti murmur servorum tuorum, videlicet patrum eorum, qui non male, sed bene coram te murmurabant, qui perfidiam filiorum magno dolore deplorabant. Sunt etiam adhuc nonnulli ex ipsis, licet pauci, qui conversi ad fidem, tristi dolore pro illis 361 murmurant, [Col. 0268A] qui adhuc in infidelitate et caecitate cordis sui perseverant. Dic, Domine Pater, et fac ut omnium illorum murmur conquiescat, et hi, qui adhuc in tenebris sunt, ad tuae veritatis lumen redeant. Sic, sic aeterni Patris Filio Domino nostro Jesu Christo supplicanti et interpellanti pro populo suo, fit quandoque, cum tempus salvationis illorum advenerit, quod sequens littera patenter exprimens ait:

Cumque loqueretur Aaron ad omnem coetum filiorum Israel, respexerunt ad solitudinem, et ecce gloria Domini apparuit in nube. Cum enim summus ille Aaron, Deus Pater, in cordibus illorum per fidem loqui coeperit, eumque lumine visitationis suae tenebras caecitatis eorum illustraverit, turbati et contristati ad [Col. 0268B] solitudinem respicient, quod Redemptorem nostrum non Deum, sed solum purum hominem esse putaverunt. Qui dum tam felici respectu ad hanc solitudinem respexerunt, ecce gloria Domini in nube, id est in carne Christi apparebit, quia gloriam divinitatis Christi magna fide credunt et praedicabunt, quem prius natum de matre Virgine Deum et hominem credere et confiteri noluerunt. Et quia praesignata in fine electionis hujus Judaeorum conversio nondum facta, sed adhuc speranda est, cantus, qui finita lectione sequitur, non injuste eidem Lectioni concordare videtur:

Collegerunt pontifices et Pharisaei concilium, et dicebant: Quid facimus, quia hic homo multa signa facit? Sicut contra Dominum Salvatorem tempore [Col. 0268C] passionis suae pontifices et Pharisaei visibiliter convenerunt, ita etiam nunc omnes pene Judaei, qui adhuc residui sunt, adversus eumdem Salvatorem jam ad dexteram Patris sedentem conveniunt, et concilium malignitatis et perfidiae contra eum quotidie colligunt, et usque in 362 fidem mundi colligere non cessabunt; quia maligno et duro corde verae fidei, in quantum possunt, contradicunt dicentes:

Quid facimus, quia hic homo multa signa facit? Quid, inquiunt, facimus, quia hunc hominem tanta signa per orbem terrarum fecisse videmus? Dolent quidem et magno odio habent quod hic homo, homo videlicet Christus Jesus, quem illi non Deum, sed solum hominem fuisse aestimant, tam multa signa [Col. 0268D] salutis et gratiae tam multa signa coelestium sacramentorum in Ecclesia fecit, et quotidie facit, et quod omnis pene mundus in illum credit?

Jam enim ubique terrarum dispersi locum suum et gentem amiserunt, in quibus Romani, quod interpretatur tonantes, id est Pater et Filius et Spiritus sanctus per fidei sacramenta potenter inhabitant. Et quia fidem, quae est in Christo Jesu semper, ut diximus, impugnare non desinunt, semper concilium perversitatis suae contra Dominum Salvatorem jam aeternaliter in coelis regnantem colligunt, satis congrue nos supra memoratum cantum: Collegerunt, singulis annis tempore Dominicae Passionis quasi eisdem perfidis Judaeis insultando canimus, et donec universitatis illorum conversio in fine mundi fiat, [Col. 0269A] nunquam cantare cessabimus. Postquam autem facta generali illorum conversione coadunati et consociati filiis Ecclesiae fuerint, ipsi quoque in nomine crucifixi Salvatoris una nobiscum pari concentu et unanimi fide eumdem cantum cantaturi erunt, et cui patres illorum in passione insultabant dicentes: Ave, rex Judaeorum, hunc illi vera confessionis fide laudabunt et confitebuntur regnantem et viventem in saecula saeculorum. Amen.

Fecerunt filii Israel malum in conspectu Domini, qui confortavit adversum eos Eglon regem Moab. Servieruntque ei decem et octo annis, et postea clamaverunt ad Dominum (Judic. III) .

[Col. 0269B] Veneranda dies hodiernae festivitatis, dies, inquam, Palmarum, ea de causa magnificis a sancta Ecclesia recolitur laudum praeconiis, quia hodierna die venienti Domino Jerosolymam cum palmis obviam processerunt filii Hebraeorum. Haec est enim dies praeclara, in qua ipse, quia salus totius humani generis advenerat, ad opus nostrae redemptionis, ad superandum videlicet hostem antiquum seipsum praeparabat, suis in hoc fidelibus relinquens exemplum qualiter de adversario triumphantes gloriam adipiscantur coelestium gaudiorum. Quod autem turba illa cum tali Domino occurrit gloria, ea maxime fuit causa quod Lazarum in comitatu habebat, quem ipse quatriduanum a mortuis suscitaverat. In illa processione corporaliter et visibiliter tunc aderat [Col. 0269C] Dominus. Confidimus autem et speramus quod et in nostra hodierna processione adesse invisibiliter dignetur in misericordia et miseratione, in qua non unus, sed multi inveniuntur Lazari, quos ipse per poenitentiam conversos, de morte animae ad vitam reparavit, quod revera majus et gloriosius divinae est opus misericordiae.

Haec autem magnifica Dominicae passionis et triumphi gloria in multis sacrae Scripturae locis, licet obscure, 364 est praesignata, de quibus unum referimus memorabile, quod praesenti solemnitati non incongrue videtur convenire. Fecerunt filii Israel malum in conspectu Domini, qui confortavit adversum eos Eglon regem Moab. Servieruntque ei decem et octo [Col. 0269D] annis, et postea clamaverunt ad Dominum.

Eglon vacca eorum dicitur, Aod vero virtus vel militia interpretatur. Per Eglon regem Moab hostis antiquus non inconvenienter poterit accipi, qui post praevaricationem primi hominis totum genus humanum suae subdiderat ditioni. Qui licet in gentibus caeterisque terrae nationibus, Deum nescientibus, legem et prophetas non habentibus, libere regnaverit, ac violenter eos contriverit, maximam tamen tyrannidis suae fortitudinem in populo Judaeorum exercebat, quia ipsi prophetas, legem Domini ac caeremonias habentes, totum quod ad cultum Dei pertinebat, ipso instigante pro adipiscendis temporalibus bonis impendebant. Sed electi tunc temporis, graviter ferentes oppressionem humani [Col. 0270A] generis, pro ejusdem liberatione Deum Patrem valido interpellabant clamore, ac tandiu importunis precibus vim inferebant, quoadusque prospiciens de coelo, mitteret eis Salvatorem ac 365 propugnatorem juxta sequentis litterae narrationem.

Qui suscitavit eis Salvatorem, vocabulo Aod, inclytum, qui utraque manu pro dextera utebatur. Per Aod, qui, sicut praefati sumus, virtus vel militia dicitur, Dominus noster Jesus Christus accipitur, de quo recte dicitur, quod utraque manu pro dextera utebatur. Dextera manus ejus divinitas illius, sinistra vero humanitas ejus fuit. In dextera sua, id est in divinitate sua, coelum et terram creavit; in sinistra vero, in humana videlicet natura, qua, ut diximus, pro dextera utebatur, tantae fortitudinis fuit, quod nihil [Col. 0270B] unquam sinistri fecit, sed totus sanctus, totus justus, mundus et immaculatus in omnibus operibus suis exstitit, perditumque hominem in ipsa humanitate de morte ad vitam reparavit. Qui etiam, qualiter in diebus carnis suae vixerit, qualiter docuerit, verbis paulo post sequentibus intelligi poterit.

Qui fecit sibi gladium ancipitem, habentem in medio capulum longitudinis palmae manus. Per gladium Christi praedicatio ejus valet intelligi, de quo gladio David dicit: Accingere gladio super femur tuum, potentissime (Psal. XLIV, 4) . Qui revera gladius anceps, id est utraque parte acutus fuisse describitur quia quod verbis docuit, bonorum operum attestatione exhibuit, divitias, mundi gloriam contemnere, voluntariam paupertatem pro coelesti regno docebat amplecti, [Col. 0270C] ut illud: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) ; et quod monuit verbis, firmavit exemplis.

Habentem, inquit, in medio capulum longitudinis palmae manus. In capulo, ut notum est, signum crucis 366 ostenditur. Crux autem Christi non solum illa fuit, qua coram oculis hominum pependit, sed omnibus diebus vitae suae crucem quodammodo portavit quia innumeras laborum et dolorum miserias, multifarias paupertatis et persecutionis injurias perseveranter sustinuit, quam etiam crucem suis imitatoribus sequendam proposuit dicens: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, tollat crucem suam quotidie, et sequatur me (Matth. XVI, 24) . Sequitur:

[Col. 0270D] Et accinctus erat subter sagum in dextro femore. Quia de femore filii nascuntur, per dextrum femur Christi sancta ejus humanitas valet intelligi, de quo nobilissimi exorti sunt filii, sancti videlicet apostoli. Accinctus gladio subter sagum in dextro femore Dominus fuit, quia carnalis vitae delectamenta, quae per sagum intelligenda sunt, non solum per se, sed etiam per filios suos, hoc est per apostolos, contemnenda esse docuit.

Erat autem Eglon crassus nimis. Hostis quippe humani generis crassus erat nimis; quia ante Christi passionem tam electos quam reprobos post mortem violenter in suum traxit et absorbuit ventrem. Et licet, ut superius diximus, plures potenter ad se traxerit ex gentibus, in populo tamen Judaeorum quasi [Col. 0271A] principaliter regni sui posuerat solium, quod sequens innuit ordo verborum.

Sedebat autem in aestivo coenaculo solus. Quia in aestivo tempore fructus terrae floresque arborum prodeunt, qui latebant in hieme, recte per aestivum coenaculum populus designari valet Judaeorum, qui tunc temporis maxima redundabat prosperitatis laetitia, divitiis fruebatur et gloria omniumque rerum abundantia, in qua bonorum omnium copia, quid Deum 367 contemnendo voluptati dediti erant et carnis desideriis, ipse humani generis inimicus dulcem quietis sedem sibi in illorum posuerat cordibus. Dominus vero ac Redemptor noster, humanae perditionis miseriae clementer disponens subvenire, qua virtute violentiam ejus contriverit, sequenti narratione [Col. 0271B] intelligi poterit.

Dixitque: Verbum Domini habeo ad te. Quasi diceret: Verbum illud, quod habeo, Verbum hoc quod factum est caro, humana videlicet natura quam porto, adversum te est; quia per eam in te triumphans pristinae damnationis potentiam dissolvens ad nihilum redigam.

Qui statim surrexit de solio suo. Cum enim totam Domini et Salvatoris nostri vitam et doctrinam sibimetipsi cerneret esse valde contrariam, contra eum se erigendo de solio 368 suo quodammodo surrexit, dum eosdem Judaeos, in quibus sedebat et regnabat, in persecutionem ejus incitavit, quem persecutionis conflictum tandiu Dominus noster Jesus Christus cum adversario habuit, quousque ad crucis patibulum [Col. 0271C] pervenit.

In quo nimirum patibulo, quemadmodum sequens verborum declarat ordo: Extendit Aod manum sinistram, et tulit sicam de dextro femore suo, infixitque eam in ventrem ejus tam valide, ut capulus ferrum sequeretur. Aod manum sinistram extendit quia Dominus et Salvator noster sanctam humanitatem, quam pro nobis assumpsit, ad laborum certamina, ad crucis supplicium tradidit.

Dixit Caleb: Qui percusserit Cariath Sepher et vastaverit eam, dabo illi Axam filiam meam conjugem. Cumque cepisset eam Othoniel, filius Cenez, frater [Col. 0271D] Caleb junior, dedit ei filiam suam conjugem (Jos. XV) .

Veneranda hujus diei festivitas magno tripudio, fratres charissimi, nobis est celebranda, in qua Filius Dei ante omnia gloriosus, mitis aselli dorso insidens, ad locum passionis hodie venire dignatus est, ubi se Deo Patri sacrificium acceptabile offerret in odorem suavitatis pro totius humani generis salute. Surgamus igitur et exeamus ad eum extra castra improperium ejus, id est crucem ejus non erubescentes. Et quemadmodum illi Jerosolymam venienti turbae pauperum et puerorum cum ramis virentibus occurrerunt, ac quasi jam triumphanti laudes regias cecinerunt, ita et nos faciamus ut, si membra ejus sumus, caput sequamur, ipsum videlicet [Col. 0272A] pauperem Christum imitemur, eique humiliter adhaerendo, cum virore bonorum operum occurramus. Occurramus ei per compassionem, commoriamur per vitiorum mortificationem, veneremur propter nos infirmum, considerantes in seipso excelsum valde et gloriosum. Qui si pium devotionis nostrae erga se senserit affectum, humilis pium se et clementem servis suis exhibebit, sublimis et immensus pauperibus suis sese ingeret gloriosum

Haec vera salutis nostrae gaudia, quae modo celebramus, multis et diversis olim praefigurata sunt figuris et aenigmatibus, ex quibus omnibus duo quaedam ad medium libet deducere, et quomodo lux veritatis sub umbra litterae latuerit, pro modulo nostro demonstrare.

[Col. 0272B] Dixit Caleb: Qui percusserit Cariath Sepher, et vastaverit eam, dabo illi Axam filiam meam uxorem. Nomine Caleb, qui interpretatur cor, Deus Pater, per Othoniel, quod sonat tempus ejus Dei, Filius Dei, in Axa, quod claudicans, vel irascens, anima 370 Christi; per Cenez, quod dicitur possessio contemptibilis, Synagoga potest intelligi.

Et bene Caleb, quod intepretatur cor, Deum Patrem exprimit, qui de corde suo Verbum bonum, id est Filium sibi coaeternum, coomnipotentem, consubstantialem eructavit et genuit. Huic cordis sui Filio Deus Pater Axam filiam suam dare conjugem spopondit, imo et dedit, quando ille, qui perfectus erat Deus, perfectus homo fieri voluit qui ex anima rationali et humana carne subsisteret, qui [Col. 0272C] solus ad percutiendum et vastandum Cariath Sepher, id est civitatem litterarum, consisteret, hoc est qui sic carnalem legis intelligentiam percuteret, ut eam spiritalis sensus intelligentia vivificaret, sic funditus vastaret, ut nova Evangelii gratia austera legis praecepta immutaret.

Cumque cepisset eam Othoniel filius Cenez, dedit ei Axam filiam suam conjugem. Per Othoniel, quod interpretatur tempus ejus Dei, Filius Dei, Dominus Jesus Christus potest consequenter significari, cujus omne tempus vitae tempus erat Dei, quoniam in omnibus Dei Patris voluntati obtemperabat, qui solus innocens manibus et mundo corde, mitis, bonus et suavis erat ad omnes, et tamen in numero imperfectorum [Col. 0272D] inveniri voluit; quoniam tanquam peccator, qui de peccato nihil habebat, pati et mori non renuit. Qui recte filius dicitur Cenez, quod sonat possessio contemptibilis, quia secundum humanam naturam filius erat Synagogae, quae vere est possessio contemptibilis. Sicut enim Ecclesia possessio est amabilis, sic Synagoga possessio contemptibilis, eo quod fidem non recipiat Salvatoris. Cepit itaque Othoniel civitatem litterarum, quia Christus litteram 371 occidentem convertit in spiritum vivificantem.

Cui Axa, quae claudicans vel irascens interpretatur, in conjugio associatur. In assumpta quippe humanitate conjunxit et dedit ei Deus Pater animam rationalem, quam non enerviter claudicantem, non improbe irascentem fateor, sed optimo modo claudicasse [Col. 0273A] et iratam fuisse intueor. Nostis illum qui claudicat uno pede terrae inniti, alterum a terra suspendere. Sic, sic et anima Christi uno, ut ita dicam, pede terrae innitebatur, quando, sicut Paulus in Lectione hodierna ait: Christus in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo, humiliavit seipsum, factus obediens Patri usque ad mortem (Philipp. II, 7) . Et illud: Exinanivit seipsum formam servi accipiens (Ibid.) , in qua forma manens peccatores ad se venientes non repulit, infirmantibus compatiebatur, imperfectis tanquam misericors conformabatur. Alio vero pede longe a terra suspensa erat anima ejus, quia per divinitatis potentiam, ne tenuissima peccati macula peccatorum nostrorum infirmitati communicaret, fortiter se custodivit. Sed [Col. 0273B] et iram bonam habuit, iram laudabilem exercuit, quia omni tempore peccatis irasci, peccata prohibere magna districtione consuevit

Quae anima Christi bene et optime Dei Patris filia nominatur, quia praeter hanc solam animam nulla anima fuit, nec erit quae sic Dei Patris oculis placere potuerit, nec etiam beatae Virginis Mariae; quia et ipsa in peccatis concepta est et nata, quam postmodum Spiritus sanctus sic accepit in sua, ne accederent ad eam peccata. Ista autem anima Christi una ex omnibus et in omnibus electa et praeelecta erat, quam Spiritus sanctus in Canticis canticorum miro modo laudat et praedicat dicens: Sexaginta sunt reginae et octoginta concubinae et adolescentularum non est numerus; una est columba mea, perfecta mea, [Col. 0273C] una matri suae, electa genitrici suae. Viderunt eam filiae Sion et beatissimam praedicaverunt reginae et concubinae, et laudaverunt eam (Cant. VI, 7, 8) . Quid per reginas nisi nobiles illae animae, quae regi sempiterno, sponso immortali conjunctae sunt per fidei conjunctionem, per morum correctionem, per laudabilem virtutum operationem? Quid per concubinas nisi peccatrices animae, quae modo per poenitentiam emundatae 372 accedunt et ipsae ad thorum regis, spiritalesque filios Deo in semetipsis gignere dignae tandem inveniuntur? Quid per adolescentulas, nisi fervidae in Christi amore animae? inter omnes has animas licet bonas, licet sanctas, una est anima Christi, cui nulla similis, una est columba; una, [Col. 0273D] dico, quia duplicitatem nescit; columba, quia felle amaritudinis non turgescit; perfecta, quia et verbo et opere cogitatione immaculata; una matri suae, quoniam ipsa sola supernae illi angelorum et sanctorum multitudini laudabilis est et immensa; electa quoque genitrici suae, quia universae Ecclesiae, quae adhuc peregrinatur in terris, prae omnibus sanctis admirabilis est et dilecta. Unde apte sequitur, viderunt eam filiae Sion. Sion interpretatur speculatio. Et quid in filiabus Sion, nisi supernae angelorum et sanctorum multitudines, revelata facie gloriam Domini speculantes? Hi animam Christi viderunt, et beatissimam praedicaverunt. Sed et reginae, perfectae scilicet animae, ad supernam pertinentes haereditatem, et concubinae, peccatrices quondam animae, sed [Col. 0274A] poenitentes, animam Christi totis praecordiis laudant et praedicant.

Quam pergentem in itinere, monuit vir suus, ut peteret a Patre suo agrum. Ille, qui in divinitate sua sine itinere et mutabilitate erat in coelo, natus in mundo, iter coepit habere, quia de infantia ad pueritiam, de pueritia ad adolescentiam, ab adolescentia ad juventutem proficere voluit, ut qui in sua celsitudine manens non poterat comprehendi, in sua humilitate inciperet agnosci. De hoc itinere alias legitur quod Samaritanus quidam iter faceret, veniensque secus languidum, motus misericordia, oleum et vinum infudit (Luc. X, 34) . Samaritanus iste ipse est Christus qui iter fecit, quando naturae nostrae particeps fieri dignatus est, qui tanquam [Col. 0274B] pius, tanquam misericors nobis, languidis suis, vinum et oleum infudit: vinum laxando peccata per poenitentiam, oleum conferendo dona virtutum per gratiam. Sic pergentem in itinere monuit vir suus, id est divina natura, ut peteret a Patre suo agrum. Quid, rogo, quid ager iste significat, quid fructus, quid honoris est hunc agrum a Patre postulare? 373 Magnus certe fructus, magna dignatio, animam Filii Dei hunc agrum a Patre postulare, quia iste est ager, cui benedixit Dominus; ipse est ager sancta Ecclesia, de gentibus congregata, quam Deus Pater dono dedit Filio suo dicens ei per Prophetam: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8) . Quod enim tantum notus erat in Judaea Deus, in Israel magnum [Col. 0274C] nomen ejus, Filio Dei sufficiens non erat, qui pro omnibus mortem gustare et animam ponere venerat.

Qaeu cum suspirasset sedens asino, dixit ei Caleb: Quid habes? At illa respondit: Da mihi benedictionem. In asino, cui Axa insedit, humanam naturam possumus accipere, in qua juvenis Filius Dei omnibus diebus, toto tempore suspiravit, quia in carne sua multimodas propter nos miserias pati voluit, sed et in passione instante timore et angustia mortis intima traxit suspiria, dum dixit: Tristis est anima mea usque ad mortem (Marc. XIV, 34) . Item in alio loco: Nunc anima mea turbata est et quid dicam? (Joan. XII, 27.) Possumus etiam simpliciter in asino isto animal illud intelligere, [Col. 0274D] super quod hodierna die rex coelorum sedens Jerosolymam dignatus est venire, quemadmodum etiam propheta longe ante praedixerat dicens: Noli timere, filia Sion, ecce Rex tuus venit tibi mansuetus sedens super pullum asinae filium subjugatis (Zach. IX, 9) .

Sic Axa sedens super asinum, id est anima Christi, humana, ut praediximus, natura induta, cum suspirasset, cum sic et sic tristaretur et turbaretur, quod non propter seipsam turbaretur et suspiraret, sed propter humani generis redemptionem, innuitur in eo quod ait: Da mihi benedictionem.

Ac si Deo Patri Filius diceret: Ego Filius tuus factus sum servus, tibi coaeternus factus sub tempore, animam rationalem suscepi, indigna et abjecta [Col. 0275A] pati pro humani generis salute non abnuo. 374 Da mihi, quaeso, benedictionem hanc, ut per sanguinem meum omnia quae in coelo sunt et in terra, pacificentur et tibi reconcilientur. Quam benedictionem Paulus commendat dicens: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, et ipsum dedit Redemptorem mundi pacificans ea quae in coelo sunt et in terra sunt (II Cor. V, 19) .

Terram arentem dedisti mihi, da et irriguam aquis. Tu, inquit, Domine, Pater meus, dicis, quid habeam? cur triginta annos et ultra tot suspiria emiserim? Ecce dico tibi: Terram arentem dedisti mihi, scilicet Judaeam, da et irriguam aquis, fac, ut Ecclesia tua ubique terrarum diffusa per fidei gratiam te fontem vitae sitire incipiat, ad te currere, te sequi [Col. 0275B] non moretur.

Dedit ergo ei Caleb irriguum superius, et irriguum inferius. Quid per irriguum superius, nisi multitudinem angelorum; quid per irriguum inferius, nisi multitudinem hominum intelligere possumus? Haec utraque irrigua Deus Pater Axae suae, filiae suae dedit; omnia enim subjecit pedibus Filii sui, quia ipse est cui omne genu flectitur coelestium, terrestrium et infernorum, eo quod ipse factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis.

Haec, sicut audistis, charissimi, tempus istud jucundum praesagiebant. Haec sunt annua redemptionis nostrae festa, in quibus verus ille Agnus occisus est et immolatus, cujus sanguine postes nostrae consecrantur. Cujus passio his diebus idcirco recitatur, [Col. 0275C] ut attendamus et videamus et meminerimus quid pro servis suis tantus Dominus pati dignatus sit, scientes quia si compatimur, et conglorificabimur si commorimur, et conresurgemus quod ipse praestare dignetur qui vivit et regnat per omnia secula saeculorum. Amen.

Dies ista, fratres charissimi, bene nominatur dies palmarum, in qua Rex et Dominus noster Jesus Christus, ut triumpharet de diabolo, et palmam victoriae reportaret, hodie vexilla crucis dignatus est levare, et ad locum passionis et certaminis tanquam pugil fortissimus et gloriosus properare. Cujus omnia [Col. 0275D] gesta et sacramenta incarnationis, passionis, descensus ad inferos, sepulturae, resurrectionis, quomodo alius quidam praesignaverit; libet, quantum Deus dederit, exprimere Samsonem, dico, illum qui in omnibus factis suis veri Samsonis, veri Nazaraei, de utero matris consecrati, Domini nostri Jesu Christi formam praetulit et habuit, ac per mirabilem fortitudinem suam divinae fortitudinis et virtutis opus exprimebat.

Refert historia de eo quod mulierem quamdam, quae habitabat in valle Sorech, amaverit, quae vocabatur Dalila. Haec suadentibus Allophylis decipere eum et discere ab eo in quo tantam haberet fortitudinem consensit. Primo, secundo, tertio tentavit, et [Col. 0276A] non valuit; quarto jam decepit et invaluit. Post multa tandem rasis septem crinibus ejus ab Allophylis comprehenditur, oculi eruuntur; Gazam ducitur, clausus in carcere molere compellitur. Sic eo deluso, Philisthaei Dagon deo suo hostias magnificas immolabant, laetantesque per convivia praeceperunt ut vocaretur et ante eos luderet. Quem fecerunt stare inter duas columnas, et ille invocato Deo suo ultionem expetens pro amissione duorum luminum concussis fortiter columnis Philistheos, inimicos suos, ipse moriens cum eis interfecit, multoque plures interfecit moriens quam antea vivus occideret.

In Dalila ista, quam Samson adamavit, omnis humana natura, quam verus Samson, Christus Dominus, [Col. 0276B] miro modo 376 dilexit, potest intelligi, quae ex parte constat electorum et reproborum, et est bona Dalila pars bona electorum, mala Dalila pars mala reproborum. Haec Dalila, humana scilicet natura, quae in primis parentibus nostris Adam et Eva coepit, bene dicitur habitasse in valle Sorech. Sorech genus est vitis electissimum, et interpretatur electa, aut visio optima per quod hortus ille deliciarum paradisus figuratur, in quo vinum jucunditatis, ante praevaricationem Adae et Evae, omnibus propinabatur, ubi poculum aeternae vitae sine morte, sine peccato succedens offerebatur, ubi optima visio erat quia Patris et Filii et Spiritus sancti deliciosa et dulcis ibi visio erat, et non sanctorum angelorum frequens et solemnis adventus placebat. Taliter humana [Col. 0276C] natura in paradiso florente solius veri Samsonis amore flagrante, venerunt ad eam principes Philisthinorum, atque dixerunt:

Decipe eum, et disce ab eo in quo tantam habeat fortitudinem, et quomodo eum superare valeamus, et vinctum affligere. Humana natura Deum quodammodo decepit, quando ex suggestione Allophylorum, id est malignorum spirituum, subjectionem et obedientiam, quam Deo creatori suo debuit, non persolvit. Et proprie satis dictum est, decipe eum. Nam ille dicitur decipere, qui, quod vovet et promittit, opere implere neglexerit. Hoc Adam et Eva fecit, qui tunc deceptionis laqueos contra Deum erexerunt, cum magis serpenti fallenti quam Deo vera [Col. 0276D] promittenti crediderunt; et quod promiserunt, irritum fecerunt, dum Dominici praecepti praevaricatores sunt effecti. Et disce, inquiunt, ab eo in quo tantam habeat fortitudinem, et quomodo eum superare valeamus et victum affligere. Quod si non in haec verba locutus est serpens, imo malus ille Philisthaeus, id est diabolus 377 in serpente aequipollens tamen est. Nam simile est huic quod ait: Cur praecepit vobis Deus ne comederetis de omni ligno paradisi? In quocunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum (Gen. III, I) . Ac si dixisset: In hoc Deum decipietis in vobis, ut ex ligno quod praecepit vobis ne comederetis, comedatis, et si hoc persuasi feceritis, discetis ab eo in quo ipse Deus tantam habeat fortitudinem, hoc est et vos [Col. 0277A] critis sicut Dii, scientes bonum et malum; et hoc vobis facientibus scire et nos poterimus quomodo, id est quo pacto, quomodo nos, in vobis superiores effecti, cum inferiorem faciamus, et vinctum peccatis vestris ac totius posteritatis vestrae multis miseriis affligamus, quoadusque morte turpissima condemnemus eum.

Quod si feceris, o humana natura, dabimus tibi mille centum argenteos. Duo ista, quae promittunt Philisthaei, majus et minus, duplicem illam diaboli sponsionem ostendunt: per mille, quod majus est, hoc quod ait eritis sicut dii; per centum, quod minus est, scientes bonum ac malum. Deceptis igitur primis parentibus nostris, et a paradisi gaudiis cum omni posteritate exclusis, omnis electorum multitudo, [Col. 0277B] quae a prima Dalila descenderat ante legem, visa sui calamitate locuta est ad Samson, veri Samsonis incarnationis quaerens mysterium, per quod amissum restitueretur eis regni coelorum patrimonium. Et quid aiebant suo et nostro Samsoni?

Dic, obsecro, in quo sit tua maxima fortitudo, et quid sit quo ligatus erumpere nequeas. Maxima, inquiunt, fortitudo tua est humilitas tua, per quam, si te exinanire et homo fieri digneris, te, quem in celsitudine divinitatis comprehendere nequimus, humanae naturae ligatum redemptorem et liberatorem nostrum esse gloriamur. Idcirco, o Domine, petimus, ut illud propter nos induas, quo ligatus erumpere nequeas. Sic Dalilae, oranti et instanti vero Samsoni ante legem, coepit per patriarchas [Col. 0277C] adventum suum promittere, sic prophetando, sic respondendo: Si septem nervicis funibus necdum siccis, sed adhuc humentibus ligatus fuero, infirmus ero ut caeteri homines. Bene in septem nervicis funibus tempus, quod erat ante legem, 378 designatur, quando totum tempus illud, quod septenario dierum numero volvebatur, unusquisque sibi lex erat et funes illi necdum sicci erant, quia nec ignis legalis observantiae, nec sol justitiae et evangelicae doctrinae illos exsiccaverat; sed adhuc humentes quoniam humore et fluxu peccatorum sordidati et infecti erant. Si his, inquit Christus Dominus, funibus ligatus fuero, id est si ego natus et ligatus humana natura, peccata mundi tulero, infirmus ero, [Col. 0277D] et, ut caeteri homines, mori potero. Sed tunc promissus et exspectatus venire distulit, ideoque Dalila ista, pars scilicet electorum, semper in vocem clamoris erupit dicens: Philisthiim super te, Samson. Nobilis, inquiunt, creatura tua, quam ad laudem et honorem nominis tui creasti, tota degeneravit, tota ad inferos descendit quia Philisthiim super te, id est superiorem locum maligni spiritus obtinent, et te, qui solus dominari deberes, creaturae tuae inferiorem esse fecerunt.

Qui rupit vincula quomodo si rumpat quis filum stuppae tortum staminis putamine, cum odorem ignis acceperit; et non est cognitum in quo esset fortitudo ejus. His verbis Dominicae passionis sacramentum praefiguratum est et praenuntiatum. Sed videndum [Col. 0278A] quaenam sint vincula, quid filum stuppae, quid stamen, quid putamen, quid odor ignis significet? Stamen nostrum Adam et Eva erant, qui nobile stamen erant, cum in statu suo manserunt, et in deliciis paradisi deliciabantur. Putamen autem, quod est sectio hujus staminis, totum est genus humanum, quod abscissum et propagatum est ex illis primis parentibus nostris. Hoc stamen, Adam scilicet et Eva, versum est in stuppam, quando peccando degeneraverunt, nobilitatemque illam, in qua creati sunt, a paradisi gaudiis exclusi amiserunt. Ex illa massa, ex illa ignobili stuppa tractum est nobile illud filum, Filius Dei, qui rupit vincula originalis et actualis peccati. Quomodo rupit? Eo modo quod ille, qui verus erat Deus, filum stuppae fieri non est [Col. 0278B] dedignatus, quod ille, qui erat Deus Pater, per bonitatem suam Filium suum misit, et Deus Filius eidem Patri suo, ut nos redimeret, usque ad mortem obedivit. Et bene hoc filum dicitur tortum staminis putamine, quia qui perfectus erat Deus, perfectus factus est homo, et 379 utraque natura, divina scilicet et humana, sic invicem torta est et unita, ut neutra separetur ab altera. Illud nobile filum accepit oderem ignis, quando assatus est in igne passionis et ex hoc igne passionis odor suavissimus penetravit coelos, quo semper ab initio fetor iniquitatis magis quam odor suavitatis ascenderat. Hujus itaque odoris suavissimi tanta erat immensitas, ut per hunc fieret humani generis redemptio, et peccatorum daretur remissio. Illud nobile filum ruptum est in cruce, [Col. 0278C] quando aperto lancea militis latere crucifixi Domini exivit sanguis et aqua in redemptione salutis nostrae. Et non est cognitum in quo esset fortitudo ejus, quia Deum esse non cognoverunt, quando sicut hominem morientem viderunt. Ista Dalilae, id est electis, qui ante legem erant, sunt promissa et prophetata; nobiscum autem Samson noster omnia in veritate peregit.

Itaque sicut in primo responso Samsonis, ubi si septem nervicis funibus ligaretur, infirmum se ut alios homines praedicit, ad tempus illud quod erat ante legem putandum est respicere, ita in secundo responso quo ait: Si ligatus fuero novis funibus, qui nunquam fuerunt in opere, secundi temporis, quod [Col. 0278D] erat sub lege, peccata figurantur, quando nova peccata, quod novi funes erant, addita sunt veteribus. In transgressione enim legis nova peccata populo illi accesserunt: quia cum lex non esset, peccatum non imputabatur, quemadmodum Paulus ait: Peccatum non cognovi, nisi per legem. Concupiscentiam enim nesciebam, nisi lex diceret: Non concupisces. Occasione autem accepta peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam (Rom. VII, 7, 8) . Hi funes ideo dicuntur nunquam fuisse in opere, quia etsi aliqui erant, qui legi obtemperabant, neminen tamen ad perfectum adduxit lex. Si his, inquit Christus, novis funibus ligatus fuero, hoc est si sub tempore legis vinculis humanae naturae ligatus fuero, infirmus ero, et aliorum hominum similis, [Col. 0279A] qui secundum divinitatem Deus sum incommutabilis, sed tamen tunc temporis venire non est voluntatis meae. Ibi clamante denuo Dalila: Philisthiim super te, Samson, hoc est electis illis qui erant sub lege dolentibus et Deo clamorem cordis offerentibus quod maligni spiritus superiorem locum tenerent in creatura Dei, praenuntiata et praemonstrata 380 est futura postmodum Dominicae descensionis ad inferos potentia et gloria in eo quod subjungitur: Qui ita rupit vincula quasi fila telarum. In prima ruptione, qua Christus rumpebatur in corpore suo per passionem et mortem, rupta sunt vincula peccatorum; in secunda ruptione, qua anima ejus descendit ad inferos, rupta sunt vincula poenarum. Qui mystice dicitur rupisse vincula. Nam qui aliquid [Col. 0279B] rumpit, totum aliquid scindit et dividit. Et eo modo Deus Pater fila generis humani rupit, cum quosdam de inferno, scilicet electos tulit, alios vero aeternaliter damnandos inibi dereliquit.

Et quia omni tempore semper aliqua bona Dalila, id est bona aliqua anima fuit, quae Deo incumberet, et adventum ejus desideraret, in tertio responso, quo Samson dicit: Si septem crines capitis mei cum licio plexueris, et clavum his circumligatum terrae fixeris, infirmus ero. Et cum fecisset Dalila, dixit ad cum: Philisthiim super te, Samson. Tertii temporis gratia manifestatur, qua Deus homo fieri dignatus est, id quod non erat assumens, id quod fuit semper manens. In septem crinibus animam Christi septiformi gratia Spiritus sancti plenam possumus intelligere, [Col. 0279C] in licio carnem, in clavo fortitudinem divinitatis, in terra beatam virginem Mariam. Et non incongrue in crinibus beata anima Christi potest intelligi, quia sicut infinitus est numerus crinium, sic infinita et absque numero multitudo virtutum insita erat animae Christi. Si septem, inquit, crines capitis mei, hoc est si sanctam animam meam, septiformi gratia Spiritus sancti plenam, licio, humana carne plexueris, et clavum fortitudinis divinae circumligatum infixeris terrae, virginali utique terrae, utero scilicet virginis Mariae, de qua concipi et nasci sub tempore gratiae disposui, ego, qui ex meo, cur mori debeam, nullam causam habeo, infirmus et mortalis ero.

[Col. 0279D] Et notandum quod dicit: Et clavum circumligatum terrae infixeris, quia chlamydem illam, quam de beata Virgine assumpsit, sic induit, sic sibi circumligavit et infixit, ut nunquam eam exuere velit, nunquam a divinitate humanam naturam possit aut velit separare. Cujus etiam resurrectionis gloria commendatur in eo quod sequitur:

Qui de somno consurgens extraxit clavum cum crinibus et licio. 381 Christus Dominus de somno cepit, quando in cruce obdormivit; de somno consurrexit, quando resurrexit a mortuis; extraxit clavum cum crinibus et licio, cum fortitudine divinitatis eamdem animam et corpus, licet alterius gratiae, resumpsit, in qua humana natura manducare et bibere, cum hominibus conversari, veluti ante [Col. 0280A] passionem voluit, ut fidei nostrae fundamentum in seipso poneret, spiritumque resurgendi nobis donaret. Hoc totum quaedam erat prophetia de incarnatione, passione, descensu ad inferos, resurrectione Domini nostri Jesu Christi; et nondum veritas, quae in plenitudine temporum ventura erat, apparuit. Unde quia ista omnia prophetata erant, semper Dalila, omnis videlicet Ecclesia, ab initio semper investigare laborabat in quo maxima esset fortitudo ejus. Ubi enim infirmitas apparuit humanitatis, ibi abscondita est fortitudo divinitatis. Et ideo quandiu per potentiam et fortitudinem divinitatis ejus genus humanum non redimebatur, eum, qui verax et fidelis est in omnibus verbis suis, in promissione sua mentitum quodammodo fuisse conqueritur, [Col. 0280B] dicens:

Per tres vices mentitus es mihi, et noluisti dicere, in quo sit maxima fortitudo tua. Huic Samsoni nostro multifarie promisso cum diutinas veniendi moras innecteret, Dalila ista, omnis videlicet electorum multitudo, molesta ei esse coepit, sicut in consequentibus dicitur: Cumque molesta ei esset, et per multos dies jugiter adhaereret, spatium ac quietem non tribueret, defecit anima ejus, et ad mortem usque lassata est. Nonne molesta ei erat, cum anxiis ac querulis vocibus dicebatur: Manda, remanda, exspecta reexspecta, modicum ibi, modicum ibi (Isa. XXVIII, 13) . Item: Da mercedem, Domine, sustinentibus te, ut prophetae tui fideles inveniantur (Eccli. XXXVI, 18) . Item: Osculetur me osculo oris sui (Cant. I, 1) . Non [Col. 0280C] alium, inquit, non angelum, non hominem exspecto sed ipse me osculetur osculo oris sui. Dudum mihi per ora prophetarum suorum locutus est Dominus, veniat et ipse, humiliet et exinaniat se, et osculetur me osculo oris sui. Nonne ex Dalilis istis una, beata Dei genitrix Maria erat, quam credimus supra omnes homines [tanto] majori instantia hujusmodi 382 dilectionis oscula postulasse, quanto majori dilectionis Dei et proximi desiderio prae cunctis mortalibus flagrabat? Hoc osculum flagitabat qui ait: Utinam disrumperes coelos, et descenderes! (Isa. LXIV, 1.)

Cum sic et sic jugiter ei adhaereret, spatium ac quietem non tribueret, defecit anima ejus, et usque ad [Col. 0280D] mortem lassata est. Quomodo et quando anima ejus defecit? Nimirum quando misertus suorum in defectum carnis nostrae homo factus descendit. Quomodo lassatus est, qui in divinitate sua mutabilitatem et lassitudinem non recepit? Assumendo lassitudinem nostram lassatus est; quam propterea cognoscere et experiri in seipso dignatus est, ut fictor figmento suo sciret condescendere, considerans in sua lassitudine quod nostra lassitudo et infirmitas stare nos cum illo non permisit.

Tunc aperiens veritatem rei, dixit ad eam: Ferrum nunquam ascendit super caput meum, quia Nazaraeus, id est, consecratus Deo sum de utero matris meae. Natus in mundo Dominus noster Jesus Christus dignis se aperuit, et ostendit quisnam esset, [Col. 0281A] dicens: Ferrum, id est aliqua corruptio, nunquam ascendit super caput meum, id est in divinitatem meam, quia verus et incommutabilis Deus sum, et verus homo, qui Nazaraeus, hoc est consecratus sum ex utero matris meae Mariae, nunquam corruptus in conceptione ejus, nunquam corruptus in nativitate mea, nec postmodum vivens in mundo aliquid contraxi de peccati naevo. Hujus rei veritas patuit Petro, qui ait: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) . Hujus rei veritas patuit Marthae dicenti: Ego credidi quia tu es Christus Filius Dei vivi (Joan. XI, 27) , et aliis nonnullis, quibus seipsum manifestare dignatus est. Qui Samson noster, quid a Dalila alia, id est parte reproborum Judaeorum, pati voluerit, innuitur in eo quod ait:

[Col. 0281B] Si rasum fuerit caput meum, recedet a me fortitudo mea, et deficiam, eroque ut caeteri homines. Caput Christi divinitas est, ut diximus, Christi. Quod caput Christi rasum est et denudatum, cum in morte, quando separata est anima a corpore, ita recessit fortitudo ejus et defecit quod fortitudo divinitatis 383 recessit ab adjutorio humanitatis. Factus est ut caeteri homines, cum instante hora passionis pavere, taedere et moestus esse voluit dicens: Tristis est anima mea usque ad mortem (Marc. XIV, 34) .

Videns illa quod confessus ei esset omnem animum suum, misit ad principes Philisthinorum, atque mandavit dicens: Ascendite huc semel, quia nunc mihi aperuit cor suum. Samson noster omnem animum [Col. 0281C] suum Dalilae illi, perfidae scilicet et incredulae Synagogae, confessus est, dum tot et tanta inter eos signa fecit, infirmos sanavit, mortuos suscitavit, et alia incomparabilia bona exhibuit et ostendit. Quae perfida Dalila, licet gloriose et magnifice ab eo gesta et dicta, nonnisi per Filium Dei fieri posse cognosceret, quemadmodum audita doctrina ejus admirans ait: Nunquam locutus est homo, sicut hic homo (Joan. VII, 46) . Tamen credere in eum noluit, sed misit ad principes Philisthinorum, quando malignos spiritus ad cor suum intromisit, quorum instinctu principes sacerdotum et seniores populi convenerunt, et universum populum adversus Dominum nostrum Jesum Christum concitaverunt.

Quae Dalila mandat Philisthaeis dicens: Ascendite [Col. 0281D] huc semel, quia nunc aperuit mihi cor suum. Judaei, dum visis signis et miraculis ejus impie et proterve instarent dicendo: Usquequo animas nostras tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam (Joan. X, 24) ; et: Quem teipsum facis? (Joan. VIII, 53.) Tandem in passione adjuratus a pontifice ut diceret si ipse esset Filius Dei electi, aperuit cor suum, dum ait: Tu dixisti, quia ego sum (Matth. XXVI, 64, Marc. XIV, 62) .

Qui ascenderunt, assumpta pecunia quam promiserant. Versus iste duplicem habet sensum. Diximus superius per Philisthaeos malignos spiritus posse intelligi. Hi ascenderunt in passione Domini assumpta pecunia quam promiserant. Pecunia eorum quam primis [Col. 0282A] parentibus nostris in paradiso promiserunt, erant mille centum argentei: mille, dum dicunt: Eritis sicut dii; centum, scientes bonum et malum. Haec pecunia, quam tunc spoponderunt, in passione Domini nostri Jesu Christi data est et accepta, quia tunc in veritate aperti et illuminati sunt oculi totius generis humani; facti sunt ex hominibus dii, quia 384 Deus homo factus, largitus est nobis suam deitatem; facti sunt scientes bonum et malum: bonum, quia data est remissio peccatorum, et de morte et de inferno redemptio; malum, quod passus est Christus pro nobis crucis supplicium. Sed et hoc modo possumus sentire quod pecunia Philisthinorum, id est Judaeorum, lex esset et prophetia, qua accepta ascenderunt, quando collegerunt concilium, [Col. 0282B] ut interficerent Dominum nostrum Jesum Christum, ne forte, si dimitterent eum sic, omnes crederent in eum, et ipsis lex et prophetia tolleretur.

At illa dormire eum fecit super genua sua, et in sinu suo reclinare caput, vocavitque tonsorem, et rasit septem crines ejus, et coepit eum abjicere, et a se repellere. Genua Jesu Christi sancti dicuntur apostoli, super quae genua fecit eum meretrix illa Synagoga dormire, quando missa cohorte cum gladiis Dominum Jesum comprehendi et ligari jussit, quia tunc in eis ita obdormivit, quod nec ipse Petrus, qui dixerat: Tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire (Luc. XXII, 13) , cum eo perduraverit, sed relicto eo omnes fugerunt. Sic eo dormiente super genua sua fecit etiam eum in sinu suo reclinare caput. Nonne [Col. 0282C] nimis in sinu suo caput ejus inclinavit et humiliavit, quando divinitatis ejus gloria contempta et oblita duxit eum in concilium suum, ubi immundis sputaminibus suis angelicam faciem ejus foedavit, colaphis caecidit, faciem velavit? An non nefarie et crudeliter inclinavit eum et despexit, cum misit eum ad Herodem, et Herodes sprevit eum cum excercitu suo, et illusit indutum veste alba? Vocavitque tonsorem, et rasit septem crines ejus, et coepit eum abjicere et a se repellere. Tonsor iste Pilatus fuit, qui idcirco recte tonsor nominatur, eo quod Agnum illum mitissimum tunc, ut ita dicam, totonderit, et vellere suo privaverit, cum acerrima flagella sanctissimo corpori suo imposuit, quae immanitate et crudelitate [Col. 0282D] sua omnes praeteritas poenas ejus superabant. Quod enim factus in agonia sudorem sanguineum emiserat, quod tristatus est usque ad mortem, quod sputatus, quod colaphizatus, totum hoc, ut ita dicam, tolerabile erat in comparatione flagellorum, quae 385 sustinuit a judice Pilato. Ibi rasi sunt septem crines ejus. Quid in crinibus Jesu Christi, nisi quod et in genibus ejus, sancti videlicet apostoli, possunt intelligi? Qui satis congrue crines capitis ejus dicuntur, quia sicut capilli capitis sunt ornamentum, sic et illi ornamentum facti sunt divinitatis ejus, docendo postmodum et praedicando quae de ipso viderant et audiverant. Sed isti crines a capite Christi sunt quodammodo rasi, quando in articulo passionis eum negaverunt et relicto eo fugerunt.

[Col. 0283A] Coepitque eum abjicere et a se repellere. Abjecit et a se repulit Judaea Christum, cum interrogante Pilato: Regem vestrum crucifigam? (Joan. XIX, 15.) responderunt: Non habemus regem, nisi Caesarem (Ibid.) ; et: Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Ibid., 12) . Post ista omnia apte subinfertur: statim ab eo fortitudo recessit. Quando, quaero, a vero Samsone recessit fortitudo illius, cui non est similis in fortibus? Christus Deus erat et homo, et secundum humanam naturam pati non potuisset, nisi fortitudo divinitatis recessisset ab adjutorio humanitatis.

In his omnibus non illa pessima Dalila, sed bona et electa Dalila illa, multitudo videlicet animarum sanctarum, quae in inferno et regione umbrae mortis [Col. 0283B] adhuc sedebant, clamabant et dicebant: Philisthiim super te, Samson. Hoc est dicere: O Domine, licet modo propter nos patiaris, licet tot et tanta mala sustineas, Philisthiim adhuc super te, id est, maligni spiritus superiores sunt creaturae tuae. Et hoc malum tandiu tolerabimus, usquequo tu nobile pretium sanguinis tui effundas, nosque adventu tuo hinc tollas et eripias. Quorum preces et desideria non spernens fecit quod subjunctum est:

Qui de somno consurgens dixit in animo suo: Egrediar sicut ante feci, et me excutiam, nesciens quod Dominus recessisset ab eo. Vere Samson noster quasi de somno consurrexerit, dum omni corporali dulcedine et quiete postposita ad labores passionis properavit. Qui quod non invitus, sed sponte pateretur, [Col. 0283C] innuitur in eo quod ait: Egrediar sicut ante feci, et me excutiam. Quid est dicere: Egrediar, 386 nisi animam meam volo in cruce ponere? Quid est: Et me excutiam, nisi passus et mortuus cum electis meis resurgam. Nesciens, inquit, quod Dominus recessisset ab eo. Cur dicitur, qui omnia novit, nescire quod Dominus recesserit ab co? Nesciebat plane, quia scire nolebat, quam contemnenda mortis ignominia, quam graves essent contumeliae, quam amara mortis sustinentia; nesciebat quia scire nolebat, quod derelinquendus esset a divinitatis potentia, quae, nisi recessisset, et ad horam se subtraxisset, nullo modo mortem pati potuisset. Et ita nolenti scire mortis ignominiam obtulit se pro nobis [Col. 0283D] hostiam vivam et immaculatam.

Possumus etiam alio sensu intelligere quod dicitur: Nesciens quod Dominus recessisset ab eo. Scire Dei est diligere Dei, nescire Dei est non diligere Dei. Haec duo: Scire Dei et nescire ejus spectant ad duas voluntates ejus, quas habuit in ipso passionis articulo. Sicut enim erat Deus et homo, ita duas voluntates habuit; unam divininatis, qua intendebat et desiderabat quod ad salutem humani generis necessarium erat; alteram humanitatis, qua mortem expavit, qua anima tenebatur, et in carne manere volebat, quemadmodum et in passione orat dicens: Mi Pater, si possibile est, transeat a me calix iste. In hoc dicto demonstratur, quod nesciebat, id est non diligebat, quod Dominus recessisset [Col. 0284A] ab eo, scilicet quod fortitudo divinitatis recederet ab adjutorio humanitatis. Sed in eo quod mox ait: Verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat, sciebat, id est diligebat secundum divinam voluntatem, ut Filius pateretur, et mundus salvaretur.

Quem cum apprehendissent Philisthiim, statim eruerunt oculos ejus. Evulsi sunt oculi Samsonis; evulsi sunt et oculi veri Samsonis, ex utero consecrati, Domini Salvatoris. Duo oculi Jesu duo erant populi, Judaei et gentes: Duo oculi ejus Adam et Eva, sive duo oculi Petrus et Judas. Duo oculi ejus Adam et Eva evulsi sunt, quando Adam, qui dexter oculus Dei erat, peccare in paradiso non extimuit. Erutus est ei sinister oculus Eva, dum, quae pridem rectis luminibus ad Deum respexerat, ad sinistram [Col. 0284B] serpenti obaudiendo respexit. Amisit 387 oculum dextrum, quando Petrus in voce ostiariae ter illum negavit; amisit sinistrum, quando Judas, qui tradidit illum, laqueo sese suspendit.

Ductus est Samson Gazam, quod interpretatur fortitudo. Ductus est et Christus Gazam, dum ad aram crucis ductus est immolandus pro nobis, ubi tantae fortitudinis opus consummavit, per quod ille fortis armatus inermis et invalidus effectus est. Clausus in carcere molebat, quia virtus dilectionis, quae eum fecerat crucem ascendere, eadem fecerat eum carcerem et horrorem gehennae expetere, ubi more molentis diligenter molere coepit, quia bona et electa grana, sanctos scilicet suos, ad purum commolita secum ducendo collegit; mala grana, malos [Col. 0284C] videlicet et peccatores, qui digni eo non fuerunt, in mola diaboli dereliquit.

Jamque capilli ejus renasci coeperunt. Diximus superius, per capillos Domini apostolos posse intelligi. Hi renasci coeperunt, cum hoc, quod timore mortis aliquantum cesserant, amare poenitendo diluerunt, et ob hoc in capite Jesu crescere et renasci meruerunt.

Convenerunt principes Philisthinorum in unum, ut immolarent hostias magnificas Dagon deo suo. Convenerunt et seniores plebis ac principes sacerdotum et Scribae, ut immolarent hostias Dagon, quod interpretatur piscis tristitiae, quando odium illud, quod lethalis tristitia in corde eorum pariebat, sic evomuerunt [Col. 0284D] ut incalescerent voces eorum dicentes: Tolle, tolle, crucifige eum (Joan. XIX, 15) . Satiati sunt valde et laetati, cum Pilatus adjudicavit fieri petitionem eorum, et dimisso Barabba Jesum tradidit voluntati eorum (Luc. XXIII, 25) . Ibi certe hostias magnificas diabolo immolabant, ibi votis et desideriis iniquis saturati Deum suum laudabant dicentes: Tradidit nobis inimicum nostrum Samsonem in manus nostras.

Laetantesque per convivia sumptis jam epulis praeceperunt, ut vocaretur Samson, et ante eos luderet. Qui adductus de carcere ludebat ante eos. Quando, quaeso, coram Philisthaeis istis noster Samson lusit? Nimirum cum non dedignabatur a colaphizantibus velari, nec rejiciebat calamum, ab illudentibus sibi [Col. 0285A] pro sceptro in manu datum, neque 388 chlamydem coccineam, nec coronam spineam capiti impositam, neque Romanos milites genua sibi flectentes et risu regem se Judaeorum salutantes aversabatur. Postquam in talibus satis lusit (erant enim ista omnia gaudium et laetitia cordis ejus) alio modo rursus ludere coepit, quemadmodum subjungitur:

Feceruntque eum stare inter duas columnas. Duae istae columnae duo sunt cornua crucis, super quae extensa et suspensa sunt superni regis membra. Ibi domus plena virorum ac mulierum Samson ludentem exspectabat quia omnis Ecclesia coelestium, terrestrium et infernorum huic spectaculo applaudebat, per quod citius se laetificari et redimi sperabat.

Qui dixit puero regenti gressus suos: Dimitte me, [Col. 0285B] ut tangam columnas quibus omnis imminet domus, ut recliner super eas, et paululum requiescam. Puer iste, qui gressus Samsonis nostri dirigebat, divinitas erat, quae cuncta humanitatis opera disponebat, quae etiam tunc incredulis, quod nulla esset, videbatur. Sed non nulla erat, imo magna erat, jamque abscondite operabatur. Dimitte me, inquit, ut tangam columnas. Ac si Deo Patri dixisset: O fortis et praepotens divinitas mea, permitte me ascendere arborem crucis, cui omnis imminet domus Ecclesiae meae, sine qua nihil est validum, nihil sanctum, nihil tutum: Ut ibi recliner, et paululum requiescam, quia si non ibi inclinato capite spiritum meum tradidero; et ibi dulciter non requievero, tot millia electorum meorum educere et liberare nequeo de inferno.

[Col. 0285C] At ille invocato Deo suo ait: Domine Deus, memento mei, et redde mihi nunc pristinam fortitudinem meam, ut ulciscar me de hostibus meis, et pro amissione duorum luminum meorum unam expetam ultionem. Ac si Dominus noster Jesus Christus pendens in cruce confixis manibus, invocato Deo Patre, dixisset: Domine Pater, memento Filii tui pendentis in cruce; da mihi ut pristina fortitudine, quam in coelo exercui, projiciendo diabolum et angelos ejus, ita ut nunquam amplius restauretur; sic modo eadem fortitudine in morte mea illum dejiciam et conteram, ut sicut in coelo damnatus est et 389 projectus, ne habeat sedem et locum in coelo, sic etiam conteratur, ne habeat sedem in terra, hoc est in electorum [Col. 0285D] meorum cordibus; conteratur etiam in inferno, ne potestatem habeat in electorum meorum animabus. Et pro amissione duorum luminum meorum. Adam et Evae, qui oculi mei erant in paradiso, quos mihi, dum decepit, eruit, unam recipiam in eis ultionem; nec non alios oculos meos, Job oculum meum, Moysen oculum meum, qui positi sunt in inferno, tollam eis reddens eos paradiso et coelo. Et apprehendens ambas columnas, quibus innitebatur domus, alteramque dextera, et alteram laeva tenens, dixit: Moriatur anima mea cum Philisthiim. Samson noster ambas columnas apprehendit, quando in cruce manus suas expandit, et alteram dextera, id est potentia et providentia divinitatis tenebat, qua originalis peccati crimina delevit et coelum aperuit; alteram [Col. 0286A] laeva, id est obedientiam, quam Deo Patri usque ad mortem exhibuit. Dixitque, imo oravit dicens: Moriatur anima mea cum Philisthiim. Volo, inquit, ut humana natura, quam suscepi, moriatur, et non solum moriatur, sed et cum Philisthiim moriatur. Quomodo, o Domine, anima tua cum Philisthiim moriatur? Ut mors mea, inquit, quam innocens sustineo, ita eis dominetur et praevaleat, ut potestas eorum funditus destruatur et intereat.

Concussisque fortiter columnis cecidit domus super omnes principes Philisthinorum, multoque plures interfecit moriens quam antea vivus occiderat. Concussisque fortiter columnis sanctae crucis, id est omittente Domino Spiritum, hujusmodi operationis claruerunt signa, quod velum templi scissum est in [Col. 0286B] duas partes a summo usque deorsum, petrae scissae sunt, monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum, qui dormierant, surrexerunt. Sed et simpliciter possumus dicere quod Samson noster columnas crucis concusserit, quando clamans exspiravit quia nonnulli, quod saepe videmus, suspensi in patibulo, dum sunt praevalidi et fortes in robore, instante hora mortis innisi patibulo ligna crucis praevalide concutiunt. Et eo modo ipse Dominus noster, quia juvenis 390 et fortis erat, egrediente anima, fortiter crucis concussit ligna. Ibi cecidit domus super principes omnes Philisthinorum. Per domum hanc sancta Ecclesia designatur, quae tunc casum bonum pertulit, quando [Col. 0286C] Christus, qui est caput corporis Ecclesiae, in morte occubuit. Quae salubris hujus sanctae domus ruina facta est super principes Philisthinorum, quia maligni spiritus, qui prius erant superiores, facti sunt inferiores, et per hunc casum Philisthaeis, id est hostibus invisibilibus substratis et adnullatis coepit Ecclesia superior esse et eminere. Tunc Dominus noster, Samson noster multo plures interfecit moriens quam antea vivus occiderat, quia licet in vita sua omnia bona et sancta docuerit, omnia bona ostenderit et fecerit, per hoc tamen Philisthaei ad plenum non sunt interfecti. Concussis autem columnis istis, ubi ipse mortem gustavit, multo plures interfecit moriens quam antea vivus occiderat, quia unquam, ut prius, tanta dominatione super mortalium genus regnabunt. Hinc est [Col. 0286D] quod illum quem toto tempore vitae suae impie et flagitiose viventem suum esse gloriabantur, si ultimum trahens spiritum ex corde poeniteat, non gehennae tortoribus, sed coelorum annumerari doleant concivibus.

Jam, fratres charissimi, incarnationem, passionem, descensum ad inferos, resurrectionem Domini nostri audistis, et jam quid de sepultura ejus adjungatur advertite.

Descenderunt, inquit, fratres ejus, et universa cognatio ejus, et tulerunt corpus ejus, et sepelierunt eum inter Saraa et Estahol. Fratres Samsonis nostri apostoli et alii discipuli ejus erant, fratres ejus Joseph et Nicodemus fuerunt, qui accepto a Pilato corpore ejus ligaverunt linteis cum aromatibus, et posuerunt in monumento suo. Sed quid est, quod [Col. 0287A] inter Saraa et Estahol sepultus memoratur? Vult hoc aliquid, si ipsa interpretatio nominum requiratur. Saraa interpretatur carbones; Estahol ignis parturiens. Quid per carbones, nisi nos miseri, nos carbones desolatorii? Quid per ignem parturientem nisi igniti illi lapides, angelicarum scilicet virtutum multitudines? Inter nos itaque, qui Saraa, id est carbones sumus, 391 et inter Estahol, quod sunt angeli incendentes, positus et sepultus est Dominus noster Jesus Christus. Sed non pari, imo diverso modo sepultum nostrum tenemus et tractamus. Illi enim tenent eum in re, nos in spe; illi de prope, nos de longe; illi in plenitudine, nos ex parte; illi gaudentes, nos dolentes; illi ardentes, nos in hoc mundo, tanquam in extranea [Col. 0287B] domo, vix scintillam charitatis acquirentes. Et tamen interim sepultum nostrum fideliter servemus; quibus possumus servitiis honorificemus, donec et nos post hujus vitae exsilium mutemus imperfectum plenitudine, imaginem veritate.

Libet inter haec quantum Deus donaverit de petra hujus historiae oleum mortalitatis elicere, et succincte exponere quo ordine haec in nobis agantur quae de Samsone gesta referuntur. Multi nostrum Dalilam istam propter malitiam suam detestamur. Sed si nosipsos intueamur, quod illa semel visibiliter Samsoni fecit, nos Samsoni nostro Christo frequenter fecisse et quotidie, proh dolor! agere negare non possumus. O quoties post dulcia oscula et foedera amoris ejus ipsum abjicimus, et a nobis [Col. 0287C] repellimus, Philisthaeos, hoc est malignos spiritus advocantes, eis superiorem locum damus, ad decipiendum et perdendum in cordibus nostris amatorem animae nostrae multas impietatum machinationes construimus! Per Dalilam, quae interpretatur situla, caro nostra intelligitur, quae semper portat aquam et honorem carnalis concupiscentiae. Samson vero, qui interpretatur sol eorum, fidelis quilibet est, quem verus Sol justitiae illuminavit per fidei agnitionem et meriti electionem. Hunc fidelem post multa interfecta millia vitiorum et peccatorum, post dulces divini amoris amplexus, Dalila ista, id est caro, nonnunquam decipit, dum carnalibus desideriis, quibus repugnare deberet, consentiendo succumbit. Quae radit capillos, dum bonos affectus, [Col. 0287D] sanctas cogitationes, quae per capillos intelligi possunt, homini aufert; radit capillos, dum innumeras et assiduas sacrae Scripturae meditationes a corde distrahit; radit capillos, dum internam illam orationis et gustus Dei dulcedinem intercipit, et alienam Spiritui facit.

392 Vinctum post haec Samsonem, hoc est animum hominis, Allophylis, impiis scilicet daemonibus, exponit; quem comprehendentes et laeti ambientes, utrisque oculis privare nituntur. Duo oculi hominis sunt spiritalis et litteralis sensus, vel duo oculi, intellectus et memoria. Hi duo oculi miserabiliter eruuntur, dum dominante carnali concupiscentia in homine, nec spiritualia praecepta intelligi, [Col. 0288A] nec litteralis scientia haberi in memoria valet. Sic, sic miserabiliter dejectis et confusis non est desperandum, sed velocius, puer noster, id est humilis sensus est advocandus, ut videlicet humilitas sedeat in corde, quae nos illuminet in opere, quae nos ipsos quales simus in veritate scire et videre faciat, et si iste puer praesto erit, in viam rectam dirigentur pedes nostri.

Nam cum talibus supernae visitationis tempus illuxerit, dicunt puero suo, id est humiliato spiritui suo: Dimitte me, ut tangam columnas quibus omnis imminet domus, ut recliner paululum super eas et requiescam. Istae duae columnae, quas homo tangere, et super quibus paululum requiescere desiderat, duo bona sunt, quae illum a carnalibus concupiscentiis [Col. 0288B] possunt liberare, continentia corporis et custodia cordis. Quibus manu sanctae operationis per misericordiam Dei attactis vigilet, necesse est, in continentia corporis, excubet diligentissime in custodia cordis, elevet ad Dominum vocem orationis dicens: Domine Deus, memento mei, et redde mihi nunc pristinam fortitudinem meam, ut ulciscar me de hostibus meis, et pro amissione duorum luminum meorum unam expetam ultionem. Hoc est dicere: Domine Deus meus, duo lumina, id est intellectum et memoriam, a te Creatore et benefactore meo accepi: sed ista lumina peccatis meis exigentibus amisi. Si ergo tuo justo judicio ista recipere dignus apud te non invenior, saltem nunc redde mihi pristinam fortitudinem meam, hoc est da ut nunc, sicut aliquando te donante potui, resistam vitiis, [Col. 0288C] et exercere me satagam in bonis actibus.