173

[Col. 0035C] 1. Igitur primus Adelardus ⁜ 27-28 ⁜ * nativam linguam non habuit Theutonicam, sed quam corrupte nominant Romanam, Theutonice Walonicam; familiam ⁜ 29 aecclesiae nostrae viscerabiliter dicitur dilexisse, unde et usque in hodiernam diem de eo a plerisque solet tale quid memoriale referri. Cum ex sterilitate terrae, aiunt ⁜ 30 , fames aliquando ejus [Col. 0036C] tempore accidisset ⁜ (150) , concurrebat ad elimosinam fratrum omnis sexus et aetas importune et miserabiliter. Quorum aliquibus interdum ad se vocatis, querere dicebatur joculariter: Cujus servus, tu ille? tuve illa, cujus ancilla es? Respondentibus illis verbi gratia sancti Lamberti aut sancti Petri, sive sancti Servatii, sive sancti Remacli, postremo cujuslibet [Col. 0037A] sancti, aiebat: Quid igitur tibi et familiae sancti Trudonis? Pascat te tuus dominus, cujus tu es servus. Qui sancti Trudonis se esse profitebatur, paterne ab eo audiebat: Pascet ergo te hodie sanctus Trudo dominus noster, conservus enim noster es. Primis ejus annis aecclesia nostra necessariis illi deficientibus anxie nimis, ut referri audivi, laboravit. At unde hoc potissimum accidisset, fide plena relatione non didici.

2. Quorundam fratrum suorum inquietatione [Col. 0037B] Theodericus ⁜ (151) Mettensis episcopus in eum ⁜ * adeo commotus exstitit, quo eum aliquamdiu quasi exsulem abductum Mettis teneret, et per prepositos interim res nostras curaret; sed episcopo Leodiense ⁜ (152) , cujus diocesis erat, jus suum in eo defendente, tandem honorifice revocatus est. Quem reversum tanta comitata est gratia, ut aecclesiam suam non modo necessariis faceret abundare, verum etiam interius et exterius vario cultu diversisque utensilibus gloriose choruscare. Quorum perpauca, preciosissima tantum, vidimus, nam caetera, sicut et alia perplurima, furor debacchantium Symoniacorum, et de nostra abbatia inter se decertantium, variis modis diversisque vicibus dampnose nimis distraxerat perditionique perpetuae sepeliverat. [Col. 0037C] Et ne quis videns hodie paupertatem aecclesiae nostrae et in substantia et in thesauro, existimet eam semper tam tenuem tamque nudam fuisse, videtur michi non ingratum illi debere fieri neque nostris verecundum, si hic ei retulero quod in quodam alio libro inveni de thesauro quondam nostro et de substantia prebendae fratrum ita annotatum:

3. Anno ab incarnatione domini nostri Jesu Christi 870 ⁜ 32 , indictione 3 et a. 13 sedis domni Adventii, gloriosi presulis, sub die 18 Kal. Sept. facta est descriptio per jussionem ipsius ex abbatia Sancti Trudonis per suos legatos, videlicet Fredelonem et Herigaudum. — Hinc etiam, sicut ex aliis multis, nostrorum negligentia debet merito reprehendi, qui hic neglexerunt annotare nomen abbatis sui, qui tunc temporis preerat, cum non tantum Mettensis episcopi ⁜ 33 nomen hic inveniatur annotatum, sed etiam nomina legatorum ejus, qui hanc descriptionem fecerunt.— Repperimus ⁜ 34 de thesauro aecclesiae Sancti [Col. 0038B] Trudonis rebam ⁜ (153) ipsius corporis auro argentoque fabricatam Item rebam sancti Eucherii argento nobilitatam. Item in dextera parte sancti Trudonis similiter. Item altare in honore sanctae Mariae et ⁜ 35 sancti Petri auro argentoque imaginatum cum cyborio ⁜ (154) desuper; in medio cyborio pendentem coronam aeream deauratam. Item altare in honore sancti Stephani argento paratum. Capsam 1 gemmis auroque insignitam. Item capsas argento tectas 21. Cruces inter majores et minores argento paratas, 10. Capsas evangelicas argento paratas 3. Mala granata argentea 2. Calices argenteos cum patenis inter majores et minores 19. Item patenas 6. Item calicem 1 aureum cum patena ⁜ 36 argentea, unde debentur de argento librae 8 et dimidia. Item cruciculas aureas 3, [Col. 0038C] argenteas 6, ex cupro 2. Altaria parva argento parata 5. Thuribula argentea 3 et unum ex cupro. Candelabra argentea 7. Buxtas argenteas 2 ad ferendum incensum. Offertoria ⁜ (155) argentea. 16 ⁜ 37 . Scyphos argenteos 4, et 2 ex cupro. Buxtilem ⁜ 38 argenteum. Vitam sancti Trudonis argenteam cum imaginibus decoratam. Lampades argenteas 5, et 7 ex stagno. Coronas argenteas 2, et 8 ⁜ 39 ex cupro partim deauratas. Claves argenteas 2. Item clavicellam ex auro. Cambutas ⁜ (156) 2 argento tectas. Vexilla 4. Cappae 33 preciosae de pallio ⁜ (157) . Casulae ⁜ (158) 12 preciosae de pallio. Dalmaticas 9 cum tunicis subdiaconalibus. Cussinos sericos 3. Pallia inter majora et minora 44. Item pallium 1 cum friso ⁜ (159) et margaritis. Item pallas ⁜ (160) lineas serico coopertas 10. Item [Col. 0038D] pallas lineas sine serico 98. Facistergios ⁜ 40 4. Fanones [Col. 0039A] ⁜ (161) ad offerendum 8. Cortinas lineas 6, laneas 2. Buxtas eburneas 3. Anappum ⁜ (162) 1 cum aqua. Manile ⁜ (163) ex cupro. Faldones ⁜ (164) 2 cum cussinis. Cultellum 1 auro paratum. Fuscinulas aureas parvas de auro pensas denariorum 5. Fialam ⁜ 41 1 argenteam. Item de argento fracto libras 4 et dimidiam. Mucronem 1. Situlas ⁜ (165) 2 ex cupro. Circulos ⁜ 42 2 argenteos, cuprinos 3. Restant adduc inquirendae inaures aureae appendentes 21, cum gemmis decentissime ornatae. Item aliae inaures aureae appendentes denarios 13. Item mancosos ⁜ (166) 5, pensantes denarios 6. Habent ipsi fratres ad proprium usum deputatam speltam ad panem faciendum corbos 120, quod colligitur ad modios 1600; ad cervisam faciendam ordei corbos 192, quod colligitur ad modios [Col. 0039B] 1920. Sunt simul inter speltam et ordeum corbi 312, quod colligitur ad modios 3520 ⁜ 43 . Porcos saginatos 15, leguminis modios 60, salis modios 24.

4. Talem quondam fuisse thesaurum nostrum et fratrum prebendam certa annotatione legatorum Mettensis episcopi repperimus, diu tamen ante istum Adelardum, majoremque partem permansisse ferme usque ad ipsum, ipsumque nichilominus nonnulla perdita reparasse, quaedamque illius studio acquisita usque ad nostra tempora, non tamen usque ad nostram prelationem perdurasse. Nam, ut superius diximus et in subsequentibus ⁜ (167) suo apte loco ponemus, furor pertinacissimus debacchantium Symoniacorum, et de nostr abbatia inter se collidentium variis modis diversisque vicibus, miserabiliter [Col. 0039C] nimis preciosissimum aecclesiae nostrae thesaurum distraxit; sepultoque irrevocabiliter inestimabili illo decore, sedere eam usque hodie facit lugubrem et miserabilem extrema plenaque confusione suae nuditatis. De Adelardo preter obitum ejus non plura didicimus; nunc ad successorem ejus convertamur.

5. Post primum Adelardum successit Guntramnus natus de Hasbania ⁜ (168) , liberorum prosapia, innutritus coenobio nostro ab adolescentia ⁜ * , ibidemque aecclesiasticis adprime institutus officiis et regularibus disciplinis. Tempore autem quo predecessor ejus ⁜ ** , abbas scilicet Adelardus, a Mettense episcopo Theoderico exul tenebatur, accidisse cognovimus, sed quo ordine non didicimus, coenobii [Col. 0039D] nostri curam agere primum Poponem Stabulensem abbatem. Interea nonnulli de fratribus nostris loco nostro [Col. 0040A] diversis exulabant coenobiis, amissi pastoris gravissimo dolore exacerbati. Inter quos precipui et religiosissime magnifici viri Gonzelinus et Godezo, servi Dei, carne quidem germani, sed spiritu uno in Deo coanimati, qui reverso tandem pastore ad ovile sunt reversi et apud nos consepulti. Interea cum pro ordinanda re utrique homini nostro necessaria, primus Poppo Stabulensis abbas ⁜ (169) —utpote qui exulantis abbatis vices agebat—ad coenobium nostrum descendisset, capitulum fratrum, ut audivimus, ingressus est, et de culpis coepit agere pastoraliter; cumque usque ad istum Guntramnum devenisset, elegantissimae formae juvenis qualitate perspecta, coepit de eo sagaci mente pium aliquid humileque presagire, atque in lucem velle [Col. 0040B] producere, si, ut sibi de eo videbatur, ita experiri posset in re. Oblatam igitur sibi ordinis negligentiam coepit in eum ex industria vehementius aggravare, et pie caritatis stimulis pectus humilitatis terebrare; tandem quasi in contumeliam perceptum dat ei per obedientiam, ut ad agendam ibi negligentiae suae poenitentiam, pedes eum sequeretur usque ad Stabulensem aecclesiam. Erat ille primeva pube vernans, forma elegantissima, statura ultra nostrae aetatis homines procera, grossitudine proceritati congrua; vocalitas in eo instar tubae altissona, predulcis tamen et mole corporis non indigna. Claris eum natalibus ortum superius diximus, et apprime eruditum officiis aecclesiasticis et regularibus disciplinis. Haec quae plerisque vagis juvenibus superbiendi [Col. 0040C] solent esse multa materies, pulcherrimus juvenis tanto in se existimabat venustiora fore, quanto humiliori exercerentur obedientia. Vicino igitur jubentis pede obedientiae iter Stabulaus alacriter pedesque aggressus est, nec pudore insueti peditis motus nec difficultate itineris exterritus. Ubi cum lassus quassusque tenerum corpus delicatus juvenis pervenisset, ex precepto abbatis, cui portarius eum jam adesse nuntiaverat, ad portam atrii, ad quam suscipiuntur hospites, scilicet extra conventum fratrum, nocte ea manere jussus est. Agebat pius pater ex industria, qualiter ejus comprobata exaltaretur humilitas. Portarius igitur, pia humilitate et hilaris vultus obedientia in tam specioso nobilique juvene sagaciter considerata, atque tam [Col. 0040D] fratribus quam priori aecclesiae nec non et ipsi tandem abbati in ammirationem celebri facta, facile [Col. 0041A] per ipsos obtinuit, ut a conventu fratrum non differretur tam honestus tamque preclare obediens juvenis. Itaque conventui admissus est, at loco ultimo positus; totis scapulis celsior quoque majoribus habebatur. Nocte illa conversio sancti Pauli annualis de more solempniter celebrabatur ( Jan. 25), qua ille ad invitatorium ymnos, psalmos, antyphonas, responsoria dulciter jugiterque instar amplissimae tubae reboans, attonitas aures fixosque in eum omnium fratrum animos absque invidia delectabat. Cumque ad illud responsorium ventum fuisset ⁜ 44 , quod cantandum abbati ab armario ⁜ (170) defertur, significavit abbas armario, ut memorato juveni pro se cantandum deferret, eo loco quo stabat in ultimo. Guntramnus suscepta cum humilitate cantandi [Col. 0041B] responsorii obedientia, tam mirabili tubeae suae vocis novitate atque organica fistulati gutturis dulcedine totum chorum ipsumque maxime abbatem permulsit, ut finito versu et Gloria Patri, eadem hora abbas significaret ei ad se venire, et de eo quo ultimus stabat loco eum a se secundum stare. Itaque aliquanto ibi mansit tempore, majori semper cunctis habitus ammirationi et reverentiae. Quomodo vero inde transierit Hersfeldiam nescimus, sed quod ex eo transierit didicimus, quia factum eum ibi camerarium abbatis cognovimus ⁜ *** . Locus regius, studiis artium liberalium mundanarumque rerum gloria egregie precipuus. Mansimus quoque et nos aliquamdiu apud loci illius abbatem Fredericum ⁜ (171) , et exuberantium divitiarum ejus jugem inundantiam [Col. 0041C] et liberalium artium apud fratres studiosam efficatiam cotidie tanquam de novo expavimus. Camerarius autem abbatis non idem qui et fratrum; est honor magnus, nam et pluribus abundat, et domesticis imperans, eis quae debentur abbati quasi tertius participat. Ubi dum moraretur, corporis pulcritudine morumque ⁜ 45 nobilitate in brevi factus est celebris aulae regiae, ipsique religiosae imperatrici maxime.

[Col. 0042A] 6. Interea primus Adelardus abbas loco nostro et honori suo jam dudum restitutus, defungitur ( an. 1034) 35 annis aecclesiae prelatus, famaque volante Hersfeldiae ipsique imperatrici nuntiatur. Nec mora, apud utrosque fit deliberatio, qualiter Guntramno daretur nativi soli sui honor et proprii loci prelatio; sed parvum quid esse hoc tanto viro ⁜ 46 reputabatur ⁜ 47 , nisi quod inter suos eum sublimandum, majus [Col. 0042B] multum illi peregrino honore gratiusque posse fore asserebant. De provehendo eo Hersfeldia imperatrixque gratulabantur, sed quod tanto viro talique carerent mestificabantur. Magnis igitur muneribus ab abbate Hersfeldense ⁜ (172) , maxime vero ab ipsa ⁜ 48 imperatrice honoratus, cum litteris imperialibus et commendaticiis honestoque comitatu Mettis transmittitur, ut episcopo annuente abbas loci nostri, quin immo sui sine contradictione constitueretur. Theodericus, qui tunc erat Mettensis episcopus, frater imperatricis ⁜ (173) secundum carnem habebatur; atque ita Deo ordinante contigit, ut simul una die venirent ante episcopum et imperatricis nuntii cum Guntramno et fratrum loci nostri missa [Col. 0042C] legatio. Utrorumque audita episcopus legatione, distulit rem usque in crastinum; sed seorsum utrisque recedentibus, cum jam profundior esset vespera, jubet episcopus duos de obsequio suo famulos ire ante Guntramnum cum aureis suis candelabris necnon et flammantibus super ea cereis usque ad illius hospitium, simulque candelabra illa dono jubet ei relinqui servitioque ejus et honori; quaeque illi sunt suisque secum necessaria transmittuntur large de episcopali curia. Quo viso, fratres rem ut erat futura intelligunt, et facto mane unanimiter hilarique vultu consentiunt episcopo de preferendo sibi confratre suo, viro venerabili Guntramno.

7. Factus igitur abbas Guntramnus Mettis et consecratus Leodii ⁜ * , multam paupertatem in loco [Col. 0042D] nostro invenit parumque in ordine nostro religionis. Maturius utrumque correxit; paupertatem ex eis, quae ab imperatrice dono acceperat et a regio loco secum detulerat, ordinem ex disciplina maxima, [Col. 0043A] quam Hersfeldiae didicerat. Mox qui dispersi fuerant monachis redeuntibus, nonnullisque ex seculo apud nos habitum vitamque mutantibus, florebat locus odorificentissime religiosorum senum canitie obedientiumque juvenum officiosa multitudine. Per 21 annum, quibus eum prefuisse comperimus, aecclesia nostra et temporalibus et famosissime crescebat spiritualibus.

8. Hujus vitae ultimis annis domini nostri sancti Trudonis sepulchrum frequentissimis coepit choruscare miraculis, quae ille ⁜ 49 studiosissime satagebat [Col. 0043B] occultare; sagaci enim pectore concipiens quod futurum erat, signa data esse infidelibus non fidelibus (I Cor. XIV, 22) dicebat, quod non longe post illum nonnulli de nostris experti sunt, qui inter ipsa quoque miracula Deum offendere non timuerunt. Nos autem qui adhuc supersumus, sicut flagella irae Dei et indignationis super locum nostrum non vidimus incepisse, ita quoque gravissima anxietate ingemiscimus adhuc cotidie necdum desiisse.

9. Tempore hujus domni abbatis Guntramni usque ad medium producta est maxima pars turris nostrae cum utrisque testudinibus suis. Quia vero, ut superius in juventute ejus testificati sumus, forma erat elegantissimus, corporis proceritate convenientique [Col. 0043C] grossitudine delectabilis hominum aspectibus, ex eoque ⁜ 50 sonora valde modulatione dulce canorus, hunc ei contulerat honorem aecclesia Leodiensis ⁜ (175) , ut summis ejus sollempnitatibus indutus, honorificentissime chorum medius ⁜ 51 cantorum regeret, pulchritudine magni corporis pascens visus astantium, et dulcedine vocis tubeae aures delectans eum ammirantium. Quid plura? Talis ante eum in loco nostro non surrexit, nescio utrumne post illum futurus sit ⁜ 52 . Obiit tandem a. 1055. incarnationis Domini confessus et unctus, adhucque vigente in eo toto sensu animi disposita sapienter super stratum doloris sui re familiari, et consolata multimodis domo sua spirituali. Multa dona in argento, equis, [Col. 0044A] annona caeteraque suppellectili famulantibus sibi familiaribusque reliquit, et victum atque vestitum abundantissime usque in alterum annum ulteriusque ⁜ 53 fratribus suis; sepultusque in aecclesia nostra jacet nunc juxta exteriorem partem templi versus aquilonem, medio parietis qui jungitur fratrum conventui.

10. Huic successit ⁜ 54 Adelardus secundus, liberis ortus parentibus de Brabantia, de vico qui dicitur Lovinium juxta Lovanium, atque inde diminutivato. Hic a puero innutritus est coenobio nostro sub Adelardo primo et Guntramno abbatibus, honeste litteratus, neque ignarus de sculpendis pengendisque imaginibus; post alios nonnullos aecclesiasticos honores de majore preposito electus est [Col. 0044B] abbas et consecratus. Magnae gloriae apud mundales in abbatia habitus est, multis affluens divitiis et expensis utens sumptuosis, utpote qui dominum habebat fortem et religiosum, Alberonem ⁜ 55 ⁜ (176) videlicet Mettensem episcopum, fratrem ducis Frederici ⁜ (177) , cui in omnibus quae erant ipsius episcopii, nullus principum sive advocatorum audebat quicquam dampni inferre, sed pro ejus sanctitatis reverentia et ejus timore—quia tota pendebat ab eo imperialis curia, necnon quia tota utriusque Franciae regno diffusa erat per nobiliores ejus parentela—ubique pacata exercebantur et multiplicabantur exteriora bona nostra. Sed et venerabilis abbas Guntramnus pingue ditatam abbatiam [Col. 0044C] bonisque omnibus refertam illi reliquerat, paceque vigentem et rebus affluentem securus eam glorioseque possidebat. Accedebat quoque ad augendam illi divitarium magnitudinem sepulchrum beati Trudonis frequentissimis cotidie mirabilibusque choruscans miraculis, quae tanta toto orbe terrarum fama resperserat, ut multitudinem peregrinorum non solum templi ambitus, sed et ipse quoque totus oppidi nostri locus ferre minime posset. Namque ab oppido nostro paene usque ad dimidium miliare per omnes in circuitu populares vias ad nos se dirigentes, necnon et per campos atque per prata tantus peregrinorum coetus, nobilium videlicet liberorumque atque popularium [Col. 0045A] sexus utriusque pene cotidie, maxime vero diebus solenpnibus confluebat, ut in papilionibus tabernaculisque frondeis cortinatisque ⁜ (178) habitantes, totum ipsum oppidum circumsedisse obsidionis specie viderentur, quos prae multitudine ipsae oppidanorum domus aliis refertae, capere non poterant; tum mercatorum copia, qui vix in equis et curribus, plaustris et animalibus tanta poterant advehere, quae sufficerent multitudini peregrinae, De oblationibus altaris quid dicam? Taceam animalia, palefridos, boves et vaccas, verres, arietes, oves, quae incredibili multitudine offerebantur; sed et linum et caera, panes et casei nullo pondere, nullo numero, nullo existimabantur precio, fila argentea et vix jam clauso vespere Olympo ⁜ (179) exhaustus denariorum [Col. 0045B] acervus quam plurimos in recipiendo et recondendo custodes fatigabant, et preter id nichil penitus cotidie agere ⁜ 56 sinebant. Erat igitur non tam incomputabilis quam revera inestimabilis peregrinorum semper venientium ad altare oblatio, et nomen beati Trudonis frequentissimis mirabilibusque miraculis coenobiumque nostrum exuberans divitiis, diffamatum plus quam toto Romani orbis imperio. Nam si licet vera referre etiam credere nolentibus, major longe altius, si recto existimaretur, erat per totum annum integrum altaris fructus quam omnes, vel modo vel tunc, abbatiae reditus; atque hoc non uno aut ⁜ 57 duobus annis, sed per totum vitae tempus hujus abbatis Adelardi. Pace igitur et abundantia securus gloriose vivebat, [Col. 0045C] cunctis ⁜ 58 de regno nobis et nostris reverentiam exhibentibus; hinc gloriosis sancti patroni miraculis, hinc domni nostri episcopi Mettensis virtute et nobilitate ejus utriusque hominis. Quantacunque esset werra ⁜ 59 in patria ⁜ 60 , quantacunque discordia in regno, securus ambulabat, securus terram suam inhabitabat quicunque sancti Trudonis sive servum sive ancillam se esse dicebat. Milites vero, qui de circum adjacentibus villis ob infestationem inimicorum suorum oppidum nostrum incolebant, cum adhuc esset sine omni vallo et munitione, tanta tamen pacis securitate in eo manebant, ut si forte contigisset aliquando eos super hostes suos longius processisse, et fugientes, ut plerumque assolet, redire, hanc prestantis beneficii gratiam ex meritis [Col. 0045D] et reverentia beati Trudonis haberent, quatenus ex eo loco cessarent eos inimici eorum insequi, quo primum poterat altior pars turris monasterii nostri videri.

11. Interea abbas Adelardus secundus sollicite [Col. 0046A] agens, ne tantus elemosmarum fructus ocio totus cederet et luxui, monasterium, quod neque vetustate neque rimis aliquam ruinam videbatur minari, non sane passus est presumptuosorum hominum tam monachorum quam laicorum temeritate dirui, sed amplitudine latitudineque majus satis ordinatum muro firmissimo columnisque spectabilibus, pulcherrimo tandem opere, sed expensis inestimabilibus reparari. Videre erat mirabile et relatu erit ⁜ 61 incredibile, de quam longe quanta hominum multitudo quantoque studio et laeticia lapides, calcem, sabulum, ligna ac quaecunque operi erant necessaria, nocte ac die, plaustris et curribus gratis propriisque expensis non cessarent advehere. Ipsi quoque lapides ⁜ 62 maceriales atque in fundamento [Col. 0046B] grandes atque gravissimi positi fideliter hoc possunt attestari, qui in tota Hasbania cum non possint reperiri, de alienis partibus comprobantur apportati. Columnas autem de Guormatia per Renum Coloniam usque navigio deductas, atque aliunde alias plaustrisque invectas, tanquam a Colonia usque ad nos per terram vehendas populus vicatim, funibus plaustris injectis, ardentissimo studio rapiebat, et sine omni bonum jumentorumque amminiculo, per ipsum quoque fundum Mosae sine ponte trajectas catervatim ad nos ymnisonis vocibus perducebant. Quid plura? Muro vidit consummatum et tecto totum pene obumbratum, excepta parte aliqua, quae inter majorem turrim et arcum grandem antepositum continetur.

[Col. 0046C] 12. Nec minus interea in edificandis per abbatiam aecclesiis et emendis aecclesiae nostrae nobilium villis et prediis de oblationibus ad altare fideliter operam dabat. Nam dimidium quod habemus in Villario ⁜ (180) . et totum quod habemus in Moscha ⁜ (181) a comite Brunone de Hengebac aecclesiae nostrae acquisivit emptum 700 marcis, similiter et totam villam de Stades ⁜ (182) , emptam 100 marcis a duce Frederico, et quidquid habemus in Harches ⁜ (183) a comite de Musal Alberto, necnon et partem illius quod possidemus in Sarchinio. Pro his tamen plurima de thesauro ecclesiae distraxit; inter caetera quidem calicem aureum magni ponderis et frontem auream de feretro sancti Trudonis; aliqua etiam molendina in vadio posita morte preventus redimere non potuit. [Col. 0046D] Aecclesiae quas per abbatiam novas edificavit, seu quas reedificari ex parte juvit, sunt hae tam numero quam nomine: prima major nostra aecclesia; secunda sanctae Mariae semper virginis in oppido nostro; tertia sancti Gengulfi martyris in eodem; [Col. 0047A] 4. in Alburg ⁜ (184) ; 5. in Guimala; 6. in Pire; 7. in Scafe ⁜ (185) ; 8. in Guebechem ⁜ (186) ; 9. in Dunch ⁜ (187) ; 10. in Stades; 11. in Mere; 12. in Bevinges ⁜ (188) ; 13. in Horel; 14. in Jemapia ⁜ (189) ; domum etiam nostram quae est Leodii a fundamento fecit renovari. Cumque ⁜ 63 tot et tantis operibus, quae ipsum quoque imperatoris aerarium possent attenuare, libens sollicitaretur, sollicitus occuparetur, tamen a dominis nostrae aecclesiae et a ⁜ 64 tyrannis principibus terrae non minus vexabatur frequentibus obsoniis ⁜ (190) et gravissimis precariis. Et licet oblationum altaris fructus interdum per eptomadam centum posset estimari libris, preter quod hac illacque distraxerat audax custodum fraus et dampnosa manuum niquarum rapacitas, tamen [Col. 0047B] inter has illasque sollicitudines et expensas frequenter egere videbatur, et egebat intolerabilius, quia a nemine sibi inde credebatur. Jam enim sanctae memoriae Adelbero Mettensis ⁜ 65 episcopus, frater, ut dixi, ducis Frederici, murus et arma paxque post Deum et sanctos et laeta abundantia nostri coenobii, obierat. Cui succedens Herimannus ⁜ (191) pro dissensione, quam contra Heynricum ⁜ 66 imperatorem moverat, eum videlicet qui sub filii sui persecutione longe post, istis pene omnibus jam defunctis, Leodii profugus obiit, gravissimis exactionibus abbatem cotidie, ut ita dicam ⁜ 67 , exossabat, aecclesiasque et [Col. 0048A] censum suis beneficiari majoris dampni dampnatione cogebat. Quem usque Mettis semel ex violentia precepti sui pertractum tanto memore gravatum remisit, ut inibi beatum prothomartyrem suppliciter exoraret, quatenus prius sommo mortis domi quiesceret, quam Mettis amplius reversus recideret iterum in violentas judicii ejus manus. Sed et Heynricus Leodiensis episcopus ⁜ (192) , hujus Herimanni contemporaneus, frequentissime ad audientiam sibi vocatum anxie nimis terrebat eum, et in pace esse sine gravissimo dampno minime tandem permittebat. Nam licet canus ⁜ 68 toto albicaret capite, et in senium vergens omnem emulis videretur tollere suspitionem familiaris vitae suae, tamen apud eum non penitus habebatur acceptus; quod verisne an falsis hominum [Col. 0048B] fieret suggestionibus, hoc domino Deo nemo novit melius. Hic de abbatia multa suis beneficio dedit, et fiducia oblationis altaris nichil vel reliquit vel constituit quod luminaribus vel caeteris necessariis serviret monasterii. Jamque eum tedebat vivere, cum neque oblatio altaris neque multus fructus pinguissimae tunc abbatiae valerent gravi sollicitudini ejus satisfacere, cessissetque loco Sigeberge ⁜ (193) intentus animo, si eum non retinuisset prepositi ejus Gerardi nomine cura et devotio. Quievit tandem in pace ⁜ 69 anno 1082. inc. dom., prelatus aecclesiae nostrae 27 annis.

[Col. 0047C] 1. Post obitum abbatis Adelardi secundi mala gravissima et dolores super dolorem mulieris parturientis apprehenderunt aecclesiam nostram, qualia non sunt audita in toto unquam mundo ab illo famoso sub Tito et Vespasiano Jherosolimorum excidio; quae in hoc secundo libro altiori repetenda dignum duxi principio, ut directa per ordinem veritatis semita viantem gravatum longo plano relevet vestigio. Siquidem pius multum et patientissimae longanimitatis dominus Deus non precipiti ira, neque subito furoris sui turbine statum evertit aecclesiae nostrae; sed ⁜ 71 multa diutissime sustinuit miseratione terruitque signorum et miraculorum incessanti per annos plurimos formidandaque formidine. Sed qui tunc erant temporis, patientia Dei abutebantur in [Col. 0048C] contumeliam, vitam suam magis magisque distendentes in luxum et desidiam; itaque caecitate sua et contemptu miserationis Dei vim tandem fecerunt patientiae ejus et longanimitati. Nam quod periculosissimum est, atque irae Dei maximum incitamentum, nolebant intelligere suis peccatis accidere Dei super se flagellum, sed eorum tantum hominum, per quos Deus puniebat in eos suis contemptum. Unde factum est ut agitati tandem intolerabili judiciorum Dei turbine, dispergerentur diversis partibus orbis terrae, longiusque multo ipsis corporibus exiliarentur quam infami nomine prius ventilarentur.

2. Igitur, ut superius dixi, miracula ad sepulchrum beati Trudonis, quantum licuit quantumque [Col. 0049A] humana industria facere potuit, occulta fuerunt usque ante paucos annos obitus domni Guntramni abbatis. Intelligebat enim tanquam vir prudens non evenire ea suis neque suorum meritis, sed ammonitionem ea esse de vitae et morum sui suorumque ⁜ 72 correctione, quoniam signa data esse infidelibus non fidelibus legerat. Satagebat ergo quam plurimum fratrum numerum augere et meritum, quapropter a liberalissima manu omnipotentis largitoris hanc obtinuit benedictionem, ut omnibus diebus vitae ejus pax et abundantia comitarentur ejus studiosam religionem. Defuncto autem eo ( an. 1055) et succedente abbate Adelardo secundo, coeperunt haberi miracula et virtutes sepulchri beati Trudonis non tam timori et reverentiae, quam ostentui et populari [Col. 0049B] gloriae. Frequentabat enim sepulchrum ejus infinitus peregrinorum numerus; neque diebus tantum singulis, sed singulorum dierum horis et scripulis superveniebat multitudini, atque noctis medio grandisona fiebat venientium et abeuntium inquietatio. Vellent nollent fratres, per omnes claustri irrumpebant partes, maxime quia aqua nostri qui adhuc superest putei dicebatur potata in nomine sancti Trudonis fieri medela, atque fiebat accedentibus ad eam languidis; sed et leprosi ibidem de ea loti referuntur nonnunquam fuisse curati. Quid multa? Oratorium, chorus, templum, claustrum, pratum nocte dieque non inveniebatur a multitudine vacuum, quarum perstrepentium continua inquietatio magnae fiebat molestiae et ordinis impedimento [Col. 0049C] senioribus, solitis et volentibus Deo servire in quiete et silentio. Juniores vero, quibus tedio erat religio et disciplina odio, gratulabantur prius occulte hac quasi necessitate se magistrae regulae mandata praeterire. Accessu vero temporis et frequentissimo usu peregrinae multitudinis, tandem inverecunda fronte coeperunt ad libitum cuncta agere; locorum indifferenter abutebantur qualitatibus et horarum tam incompetentium quam competentium vicissitudinibus, senorium increpationes indignanti supercilio respuere, in ipsum quoque abbatem interdum indecenter protervire, quodque primum in anima monachi totius perditionis radicabile est seminarium, et supremum exter minandi ordinis vixque unquam evadendum excidium, [Col. 0049D] interea illicitis proprietatibus ardenter studere, et a secularium personarum accessibus vel mediocritei non abstinere, audere quod non expediebat. Hinc quosdam superbi sanguinis effrenabat tumida recordatio, hinc quibusdam lenocinantibus modo submurmurata modo palam objecta accendebat ejusdem fastus suggestio. Quorum inpunitas alios animo et sanguine degeneres audaciores reddebat ad similia aut ma ora committenda, et impatientiores efficiebat, si [Col. 0050A] forte decepti digne plecterentur regularis disciplinae sententia.

3. Ad hoc ruinosum periturae aecclesiae precipitium accedebat grande, ut ita dicam, lubricamentum, videlicet quod de hac vita subtrahebantur cotidie sancti et religiosi viri, qui nutriti fuerant sub disciplina abbatis Guntramni; quantoque eorum imminuebatur numerus, tanto presumptio et indisciplinatio invalescebat amplius. Qui vero de illis supererant, admodum pauci sibi soli cum dolore vivere, et de juvenum insolentia nec audere mutire Quid pudore et reverentia nostri ordinis teneor? Quanto longius ferebatur relatione peregrinorum gloriosa celebritas miraculorum sancti Trudonis, tanto et nostrorum reprehendebatur secularitas ex [Col. 0050B] levitate morum et abusione indisciplinationis. Erat enim summa oportunitas quibusque nostri ordinis perire volentibus ex peregrina, ut dixi, veniente et abeunte multitudine, tum ex confracti monasterii vasta reparandaque amplitudine.

4. Et quoniam quicquid a discipulis delinquitur ad abbatem respicere beatus Benedictus testificatur, extendit pius et cautus salutis nostrae monitor manum suam ad percutiendum abbatem Adelardum, quia remissius multo agens quam necesse est animabus, non opponebat se ad tantum animarum periculum et ad avertendum imminentis furoris Dei exterminium. Percussit igitur eum Dominus sensuque alienavit, ut etiam inter signa et miracula, quibus per beatum Trudonem vitam nostrorum [Col. 0050C] emendandam cotidie ammonebat, ex hoc ammonitos fratres terreret, territos animadvertere faceret, quod eorum peccatis facientibus ille sensu esset alienatus, cujus ducatu regi deberent nutantes eorum gressus. Ductus itaque est Leodium ad monasterium beati Laurentii, ibique freneticorum more factis multis diebus in cripta beatae Mariae semper Virginis, curari tandem meruit ejus intercessione ad sepulchrum beati Wulbodonis episcopi ⁜ (194) . Sed neque sic sentire voluit nostrorum mala caecitas, quam pie, quam caute manum misericordiae porrigeret eis divina misericordia, in flagello sui capitis periculum ammonens totius corporis. Quin magis impetu irrevocabili ferebantur ad omne quod erat [Col. 0050D] eis desiderio et voluptati, capta, ut superius dixi, oportunitate ex circumstrepenti peregrinorum multitudine atque ex vasta fracti monasterii amplitudine. Tum quia si quid forte concupiscentiae ⁜ 73 cujusquam deerat, supplebat singulis ad placitum suae pruriginis effusissima oblatio sepulchri beati Trudonis; non enim noxias manus a tanto sacrilegio continere curabant. Latere ista omnino non potuerunt dominos nostros, scilicet Mettensem et Leodiensem [Col. 0051A] episcopos, quin immo invidorum delatione majora satis veritate coeperunt inde credere, abbatemque gravissimis exactionibus et frequentibus audientiis supra posse gravare. Nam clerici, quos in exiciale malum suum parvulos educarat inter scolares pueros nostros stulta abbatis seniorumque indulgentia, rem sibi ex prima familiaritate nimis notam cum augmento deteriore per multorum ora spargebant, ipsosque episcopos modo litterarum transmissione, modo presenti suggestione in nostrorum omnium ejectionem et aliorum monachorum introductionem vehementissime accendebant. Quorum impudentes linguae atque impudentiores litterae plus caeteris omnibus delatoribus, plusque ipsa fama rem semper augmentante, nostris qui eos [Col. 0051B] educaverant exiciales, ut dixi, fuere. Unde factum est ut duo supradicti episcopi, Mettensis scilicet Herimannus et Leodiensis Heynricus, pari in unum conspirarent consilio, quatenus, si superstes adhuc defungeretur abbas Adelardus secundus, nunquam nostris ex nostris abbas daretur, sed ad evacuandam irreligiositatem eorum, alius aliquis religiosus eis introduceretur. Bonum siquidem et utile consilium, si magistra discretione et non ira vindice esset consummatum. Quid plura?

5. 8 Idus Decembris abbas Adelardus secundus defungitur, fratrum electio Mettis respuitur, 3. ⁜ 74 Idus Augusti in capitulo nostro ab utrisque episcopis cum religiosis tam clericis quam monachis convenitur. Affuit et abbas Sancti Laurentii Berengarius ⁜ (195) , [Col. 0051C] et magnae vitae et nominis Franco, magister scolarum Sancti Lamberti religiosus ⁜ (196) . Recitantur sub omnium audientia delatrices litterae ab iniquis illis clericis maleque nobis familiaribus datae, asscribuntur illis et illis de nostris aliae atque aliae criminationum infamissimae notae, deinde omnibus pro hac infamia fratribus in commune precipitur, ut exilio longe lateque per diversa coenobia ferantur. Totum pondus capituli die illa in nostros convertitur; non enim erat qui misereretur quibus jam dudum caecitate sua obduratis longanimus Dominus tandem invehebatur iratus. Tamen petita vixque impetrata audientia, unus ita respondet pro omnibus:

6. Licet peccata nostra, o domini nostri et episcopi, [Col. 0051D] vosque sanctus tam clericorum quam religiosus abbatum et monachorum conventus, alienent pia corda vestra a nostri miseratione, tamen debita justiciae piique judicii regula nunquam debet vacare ab universali matre virtutum, sancta discretione. Si a regula sancti Benedicti quam professi sumus hactenus utcunque deviavimus, iccirco regulam datam esse credimus [Col. 0052A] monachis, ut regulae prevaricatio ipsius auctoritate et sententia emendetur, ita tamen secundum eandem regulam, ut rubigo vasis sic abradatur, ne testa humanae fragilitatis penitus comminuatur. Peccatis quidem nostris exigentibus, licet sero tamen recognoscimus factos nos esse obprobrium omnibus per circuitum nostrum, non tamen cuncta vera esse quae loquuntur adversum nos malignae linguae odio nos habentium. Quapropter si canonicum hoc est, si regulae nostrae consentaneum, si vestrae religioni debitum, si usibus aecclesiasticis usitatissimum, date, oramus pronisque tam mentibus quam corporibus imploramus, date, supplicamus, date, piissimi domini, nobis abbatem, quoniam noster defunctus est. Cum datus ille nobis fuerit, de omnibus quibus infamati [Col. 0052B] sumus, quibusque hodie accusamur tam falsis quam veris vocibus, magistra regula ipso ⁜ (197) ordinante, vobis etiam si placet presentibus, satisfacere et emendare parati sumus. Qui si prius cuiquam inde respondere debemus, sanctus iste vester decernat conventus. Electus noster, cum non tantum careat crimine sed omni quoque mala suspitione, isque nulla possit auctoritate respui, si nostris tantum, licet falsis, reprobatur criminibus, detur nobis quicumque vobis placuerit alius. Non contradicimus, quin libenter annuimus, dummodo habentes caput purgari et emendari sub oculis ejus ex his possimus, quibus vel presentes vel absentes arguimur.

7. Et quidem erat electus ille vir peroptimus, prudens et religiosus monachus, humana divinaque [Col. 0052C] pagina adprime eruditus, diuque loci nostri prepositus, nomine Gerardus, ex discipulis Guntramni abbatis superstitum adhuc unus. Sed tanta fuerat, proh pudor ⁜ 75 ! infamia eligentium, ut prejudicans prevaleret adversus electi meritum; quoniamque Dei benignitate et patientia abutentes, aurem cordis a clamore ejus diu averterant, effectum petitionis suae, licet justae, licet regularis, justo tamen Dei judicio assequi non poterant. Quid plura? Solvitur tandem die illa capitulum cum ira magna et indignatione episcoporum.

8. Ratione et regulari auctoritate se premi dissimulantes, tamen occulte ingemiscebant, sed tamquam ministri irae et virga furoris Domini in nostros, etiam volentes assentiri non poterant. Satagebant [Col. 0052D] ergo tota die illa simul, ut qui ferri in exilium reluctarentur, viribus et ignominiose sequenti die de monasterio et oppido ejicerentur, ut que ejecti miseratione, humana a nullo reciperentur vel in hospitio. Progressus in puplicum episcopus Leodiensis Haynricus stolatus auctoritate episcopali per bannum omnibus in episcopio suo precaepit, ut et hospitio eis non indulgerent, [Col. 0053A] et quicquid habere invenirentur primo illis obviantes impune distraherent. Res miserabiliter miseranda, et nisi judicio Dei accidisset, nullo Dei et hominum judicio suscipienda. Sed ne forte in judicio duorum istorum episcoporum occultum Dei judicium videamur reprehendere, sinamus cum reverentia justum judicem Deum peccata nostrorum per istos punire; hoc tantum ad miseriam eorum veraciter referamus, quod etiam non intelligentes ⁜ 76 ministros irae Dei et virgam furoris Domini se esse, esse tamen meruerunt et pro peccatis suis peccata aliorum punire, atque ita, ut non modo hoc fieret sine reverentia monachici ordinis, sed etiam sine compassione in homines peccatores saltem extremae humanitatis ⁜ 77 . Quae enim regula, quis canon, quis [Col. 0053B] ordo, quae leges hoc auctorizant, ut defuncto suo abbate monachi abbatem regulariter petentes, et quicquid de eis vel fama mentitur vel veritas perhibet ⁜ 78 , secundum regulam suam vel purgare vel emendare volentes, ire ante datum abbatem ab episcopo in exilium compellantur, et nisi assentiant, stola et banno omnes in episcopio christiani ab eorum hospitalitate interdicantur? Sed cum reverentia, ut diximus, justum Dei judicium in istorum injusto judicio suscipiamus, proximioremque Dei clementiam indubitanter credamus esse erga illos, quos dignatur corripiendo flagellare, quam quos voluit ministros irae suae et virgam furoris sui esse, si tamen in humilitate conscientiae suae sciunt correptionem Dei suscipere.

[Col. 0053C] 9. Episcopi igitur nec justae petitioni nostrorum acquiescentes, nec Deum in se nostros persequi pro peccatis tam suis quam nostris intelligentes, spreta nostrorum digna electione et quae reprobari non poterat aliqua regulari objectione, sicut jam dudum deliberaverant, sequenti die, stupentibus oculis monachorum, introduxerunt in monasterium nostrum Lanzonem quendam de coenobio sancti Vincentii Mettis abbatem, virum quidem religiosum et inter religiosos nominatissimum, at nichil religioni ejus detraxissent, si tamdiu a regimine coenobii nostri abstinuissent, donec canonica auctoritas etiam repugnantem eum ad id pertraxisset.

10. Nam nisi me fallunt auctoritates sedis apostolicae, scilicet Coelestino papa precipiente, necnon [Col. 0053D] et illud idem Nicholao papa ad Karolum Francorum regem ⁜ (198) et Egilonem episcopum Sennensem multipliciter iterante ⁜ (199) : Illicitum est in aliena stipendia quenquam obrepere, et ex transverso venientem in castra inter quae non militavit ducatum arripere. Tunc tandem alter de altera eligendus est aecclesia, si de civitatis ipsius clericis vel monachis nullus dignus inveniri potuerit, qui ordinandus sit. Primum [Col. 0054A] enim illi requirendi ⁜ 79 sunt, quam ⁜ 80 aliqui de alienis aecclesiis preferantur. Habeat unusquisque fructum suae militiae in aecclesia sua, in qua suam super omnia officia transegit aetatem; in aliena stipendia minime alter ⁜ 81 obrepat, nec alii debitam alter sibi audeat vendicare mercedem. Hae sunt auctoritates sedis apostolicae.

11. Quod si quis dominum istum et religiosum quidem virum, Lanzonem abbatem, ex eo conatur defendere, quia faciente ipsius famosa religione consenserint in eum duo episcopi isti de violenta ejus in nostros prelatione, audiat se inde redargui hac ejusdem Nicholai papae ad eundem Egilonem auctoritate: Quid autem, inquit, suffragatur consensus episcoporum, ubi non pro regulis paternis, sed contra [Col. 0054B] regulas adunatur? Et paulo post: Cujuscunque itaque sit sanctitatis dono quilibet preditus, alienos non debet labores preripere, quippe cum jubetur nichil eorum quae proximi sunt aliquo modo concupiscere. Eo ipso enim quo quisque alteri pertinentia jura surripit, sanctitas gratiam perdit; nam quae sanctitas vendicat mercedem alteri debitam? Quae sanctitas alterius sibimet fructus usurpat? Contra has aecclesiasticas auctoritates et sedis apostolicae interdictiones, licet sanctus, licet justus, licet religiosus, licet suffragante illi duorum episcoporum consensu, peccatis nostrorum ita merentibus, domnus Lanzo abbas est super nostros introductus. Donum tamen rerum temporalium et cura committendarum ei animarum dilatum est ab episcopis usque 9. Kal. Sept. Die vero [Col. 0054C] capituli convenerunt in chorum ad vesperos omnes confratres nostri, vestientes chorum formosis viris magnarum personarum et eruditis, apprime in omnibus officiis aecclesiasticarum institutionum. Felix quidem aecclesia tot et talibus et tantis viris, si non iratum habuissent sibi Deum patrem pro peccatis suis, vel iram ejus scissent portare in humilitate cordis et contritione carnis. Sed quid moror?

12. Eadem nocte intelligentes ab amicis quod sequenti die violenter et contumeliose truderentur in exilium, si in claustro essent inventi, pavore dissoluti—ut est humana natura et maxime formidolosa simplicitas monachorum—fuga sibi consuluerunt. Unus tantum eorum Luipo nomine, exilio sibi magis quam fuga electo, transmissus est Leodium sub [Col. 0054D] Berengario abbate apud ⁜ 82 Sanctum Laurentium; paucissimi vero cum abbate Lanzone remanserunt, Gerardus scilicet prepositus ille nostrorum electus, necnon et Bligerus, Herimannus quoque senior cum alio Herimanno nepote suo, atque Engo, qui paulo post missus est Mettis in exilium, ceterorum vero plurimis per Flandriam et Angliam, Datiam et Saxoniam, regnum quoque Theutonicorum dispersis. [Col. 0055A] Pars minima, habitu sibi retento, per diversa coenobia hospitabatur, pars maxima, nichil sibi de monacho retento, presbiterorum more per diversas parrochias vagando ferebatur. Sed et Leodii et Coloniae, post irae Dei super locum nostrum poenitentiam et redditam nostris miserationis suae gratiam, vidimus nonnullos eorum inter clericos sub clericorum habitu consenuisse in ordine canonicorum; Leodii in monasterio sanctae Crucis necnon et sancti Johannis, Coloniae in monasterio sancti Georgii.

13. Interea Lanzo abbas duorum fultus auctoritate episcoporum, coepit strennue de temporalibus et spiritualibus apud nos agere, advocata sibi de Mettensium ⁜ 83 partibus religiosorum monachorum [Col. 0055B] multitudine; sed nescimus quo occulto Dei judicio, gravissima contritus est divinitus ⁜ 84 adversitate, dum humana nimium forsitan elevaretur prosperitate. Nam tercio prelationis ejus anno ⁜ (200) super nostros 7 Idus Martii ( an. 1085) combustum corruit mirificum illud et pulcherrimum operis monasterium nostrum, quod incomparabilibus in hac terra nostra columnis, et tectura irrecuperabili pene consummaverat pia sollicitudo abbatis Adelardi secundi; tantumque [Col. 0056A] fuit, non dicam infortunium, sed ut dixi ⁜ 85 occultum Dei judicium, ut de una domuncula, longe quidem posita, in toto oppido nostro solum nostrum combureretur monasterium. Globus namque ardentis straminis altissime se attollens ab incendio flammivomantis domunculae, dicitur visibiliter tandem corruisse super nidum cyconiae in una duarum turrium, quae est juxta orientales absides in australi latere *; et oppidanis ad clausum ostium monasterii concurrentibus, sed fratribus causam nescientibus, tamdiu protelatum illis esse introitum, donec vis ignea inexpugnabile sibi preoccupasset totius domus imperium. Cecidit igitur tandem, cecidit illud monasterium, cujus simile amplius nostrum non habebit coenobium, illaeque mirabiles columnae, super [Col. 0056B] quibus labor, expensae, studium, opus, pulchritudo, magnitudo referri digne vix potest, ita funditus igne resolutae corruerunt, ut de duodecim reformari non posset una similis preteritarum. Sed a tam luctuosa descriptione paululum hic jam respirare oportet, et secundi libri fine terminato, ad tertium inchoandum molestum animum recreare clementiori otio.

* Sita ad dexteram capelle Sancti Trudonis in superiore margine addidit interpolator 1*.

[Col. 0055C] 1. Dum ⁜ 86 gravi sollicitudinum mearum pressura urgeor, tenue nimis viliterque scissum ipse reprehendo, quicquid in hac ordita tela texuisse videor. Sed quid? Si talis non fuerit res peracta, ut digna sit ita permanere, tantum saltem conferet ex sua vilitate, quod quandoque coget erubescentem se in melius stilum commutare. Interim, lector, animadverte quod scribitur, non quam bene scribitur. Anno igitur dominicae incarnationis 1082 obiit abbas Adelardus secundus 8. Idus Decembris; 3. vero Idus Augusti capitulum actum est super confratres nostros a duobus episcopis, Herimanno scilicet Mettense et Heinrico Leodiense; qua nocte dispersi sunt omnes confratres nostri preter paucos, quos superius nominavi ⁜ 87 . 9. autem Kal. Septemb. ⁜ 88 ⁜ (201) [Col. 0055D] Lanzo, abbas Sancti Vincentii Mettis, ordine ⁜ 89 quo secundo libro disserui ⁜ 90 , abbatiam nostram regendam suscepit; tertio vero anno introitus ejus combustum [Col. 0056C] est monasterium nostrum, scilicet 7. Idus Martii anno videlicet dom. inc. 1085 ⁜ 91 **. Hildebrandus papa, qui et Gregorius ⁜ 92 est appellatus, et Heinricus ⁜ 93 Romanorum imperator, qui Leodii obiit filii persecutionem fugiens, gravissimis discidiis regnum et sacerdotium hac illacque miserabiliter distrahebant ⁜ 94 . Quare imperator faventium sibi episcoporum Mogontiae ⁜ 95 concilio habito, suique papae Clementis appellati, Ravennatium ⁜ 96 scilicet archiepiscopi, auctoritate, ut sibi videbatur, roborato, Herimannum Mettensem episcopum hostem imperii puplicum adjudicatum, quoniam ⁜ 97 sequi contra imperatorem videbatur Gregorium, abjudicari fecit ⁜ 98 in eodem concilio totoque alienari Mettensium dominio ⁜ (202) , abbate ⁜ 99 quodam Sancti Arnulfi Mettis Gualone dicto [Col. 0056D] episcopo ⁜ 100 pro eo supposito ⁜ 101 .

* Ante hos vero annos cum interpolator una linea erasa 1 *.

[Col. 0057A] 2. Interea Luipo, unus de fratribus nostris, ille inquam qui Leodii apud Sanctum Laurentium exilii sententiam susceperat, fuga exilium evadit, necessitate quidem ea, quia Leodensium episcopum longius cum velle in exilium mittere sensit. Qui cum per omnes quos utiles sibi fore existimabat, per ipsum quoque imperatorem apud abbatem Lanzonem omni humilitate ageret, ut receptus in claustro suo, quo nutritus fuerat, ordine quo et alii vivere posset, nullo modo impetrare valuit. At ille cum parentibus suis Lovanii, interdum vero Salechem aliasque nonnunquam —nobiliter enim natus fuerat—de patrimonio suo tristis et merens ⁜ 102 vivebat. Sed auditis inimicitiis, quae inter imperatorem et Herimannum Mettensem obortae fuerant, et quia abjudicatum illi episcopatum [Col. 0057B] imperator cum omnibus appenditiis ejus, simul etiam et abbatiam nostram eadem lege habebat in manu sua ⁜ 103 , locutus fratribus nostris qui Gande in monasterio sancti Bavonis exulabant, necnon et quibusdam qui abbatem Lanzonem aliquantum cum eo morati tandem effugerant, simul etiam aliquibus qui cum eo adhuc erant, ut multa interea hac illacque preteream, ab imperatore tandem obtinuit, ut suscepto dono abbatiae nostrae de manu imperatoris, per duos comites ejus in eam introduceretur, Gerardum scilicet de castello quod dicitur de Guassenberge ⁜ 104 , et Gozwinum, avunculum ejus, de castello quod dicitur Heinesberge. Haec autem ea geri videbantur ratione, quia absque electione domnus Lanzo introierat, fratrum electioni superpositus, episcopatusque [Col. 0057C] Mettensium, qui Herimanno abjudicatus videbatur, in manu imperatoris habebatur, cujus capiti inheret ⁜ 105 nostra abbatia. Quare imperator Lanzonem tanquam invasorem removere posse sibi videbatur, et fratribus nostris suum electum dare. Nostro tamen judicio non videtur coherere haec ratio; cum si quid contra canones actum esset ab episcopis in nostros, de Lanzone apostolica prius cohercendum esset auctoritate, quam illicita imperatoris potestate. Sed apud mortales per mortales nichil juste rationabiliterque igitur, cum rationis justiciaeque regula Deus judex justus victa patientia insurrexerit iratus. Hac tamen ratione et ordine Luipo abbatiam nostram primum visus est intrasse; qui si tum et postmodum gratis et per ostium intraverit, testabuntur sequentia [Col. 0057D] ipsius operis. Intravit igitur 7 Kalendas Junii ( an. 1085) in pompa magna militum, qua die secunda feria fuit rogationum. Cujus tirannidem Lanzo veritas intra parietes se continuit, turrimque preoccupans cum paucis monachis vitae sibi eam solatium fecit. Primus quidem ipse fuit, qui turrim nostram [Col. 0058A] sibi vitae presidium fecit. Quae res perniciosissimum postea exemplum nostris extitit, fiducia tanti presidii factis rebellibus in excidium totius loci nostri; non tamen vir religiosus ita ⁜ 106 intellexit, cum eam ascenderet, qui nichil ex ea nisi vitam sibi servandam cogitabat, donec episcopi auxilio salvus evadere posset. Sed seditiosus populus noster et ad omne quod est turbae et discidii levissimus; hujus viri necessitatis leviter in malo potuit meminisse, oblata sibi rebellandi et calumniam faciendi occasione. Unde ipsi aliquando meminimus, et post presentes vidimus, non solum oppidum nostrum incendio prorsus conflagrasse, verum turris hujus occasione plurima miserabilia in eo accidisse cum humani sanguinis larga effusione ⁜ (203) .

[Col. 0058B] 3. Igitur quidam de fratribus nostris, qui prelationem Lanzonis abbatis ferebant inviti, ad Luiponem statim se convertunt; beneficiati aecclesiae preter paucissimos, necnon et oppidani fidelitatem ei faciunt. Lanzo interea letanias rogationum ⁜ (204) intra parietes templi agebat cum paucis monachis; Luipo per campos, ut mos est, cum multis de fratribus nostris et turba laicali. Homines nostros ad hujusmodi seditiones facillimos, et modo hac modo illac levissime devios usque ad nostra quoque tempora invenimus; quod et interdum gravissime experti sumus, quam diu de monachis nostris superfuit vel unus, qui contendere de abbatia nostra moliretur. Quid moror? Franguntur tandem ab hominibus Luiponis fores monasterii versus claustrum, et abbatem [Col. 0058C] Lanzonem intra turrim coactum ostium exire non permittunt. Tantam eum in ea necessitatem audivimus sustinuisse, ut aliquot diebus a pauperioribus mulierculis per fenestras aleretur grosso et arido pane, vasculoque parvissimae refocillaretur ⁜ 107 aquae. Sic et sic, et haec et illa per 15 dies sunt inter eos acta. Quinto decimo demum die, in qua fuit ⁜ 108 secunda feria pentecosten, 5 scilicet Idus Junii, misit episcopus Leodiensis abbatem Berengarium de coenobio sancti Laurentii Leodii, et astu simplici ereptum abbatem Lanzonem de nostra turri, cum eodem abbate manere fecit Leodii in monasterio sancti Laurentii. Fecit etiam ibidem servire ei quicquid habere videmur in Sesnin ⁜ 109 ⁜ (205) et in Jemapia et in Villario et in Orele ⁜ (206) , deliberans interea [Col. 0058D] quid de Luipone ageret. Post haec nichil moratus Luipo Mettis proficiscitur, et redditum Gualoni baculum, qui super Herimannum episcopus ibi dicebatur, ab eodem recipit, presentibus ibi de fratribus nostris multis et de oppidanis melioribus. Episcopus Leodiensis hanc presumptionem ⁜ 110 Luiponis contemptumque [Col. 0059A] aecclesiae sancti Lamberti suis tam abbatibus quam archidiaconibus totique simul aecclesiae conquestus, eorum judicio Luiponem excommunicat 17 Kal. Julii, octavis scilicet Pentecosten, omnesque adherentes ei.

4. Heu! heu! Nunc, nunc invalescit materia de miseriarum nostrarum miserrima relatione, sub cujus pondere mens collisa hebitudine sua stilum quoque hebetem facit, horroreque informis monstri et enormis materiae timet in lucem prodire. Dicendum enim hic erit post primam et miserabilem illam mirabilis quondam flamma faciente templi nostri ruinam secundo vix anno, et quasi calidis adhuc templi cineribus, quomodo totum oppidum nostrum in una quasi favilla corruerit, et humanus sanguis [Col. 0059B] non modo perustos semirutosque templi parietes foedaverit, verum altius largeque supra ipsas altariorum crepidines roraverit. Igitur Luipo quid faceret? Episcopum Heinricum inexorabilem prorsus sibi videt; rem igitur suam ad imperatorem iterum atque iterum refert. Imperator in turbato sibi regno et sacerdotio egre occupatus, rem ejus usque in curia Aquisgrani differt. Fit curia in natale Domini ( an. 1087); assunt episcopus et Luipo. Longus inter utrosque post et ante imperatorem verborum conflictus; cedit tandem episcopus, victus terrore imperatoris magis quam legibus. Solvitur cum suis omnibus ab excommunicatione Luipo; sed interim fratribus nostris omnibus divino interdicto officio, donec dato sibi conductu veniens ad audientiam [Col. 0059C] pacifice Leodii discuteretur Luipo, si quomodo posset de eo peticio imperatoris fieri. Luipo instante die licet conductum sibi videret deesse, Cunradum scilicet Ulterioris Trajecti episcopum, qui sibi promissus fuerat coram imperatore, tamen ad diem tendit. Quem ministri Leodiensis episcopi excipientes insidiis juxta villam Jupiliam ⁜ (207) Leodio proximam, graviter verberatum spoliant, neque tamen sic a proposito itinere prorsus deterrent. Sedit concilium; jubetur Luipo intrare. Ille non abnuit, dummodo spoliato sibi res suae restituerentur, et qui eum introduceret promissus ei adesset conductus. Iterum atque iterum et usque tertio vocatus cum superius dicta ratione venire nollet, tandem excommunicatur; [Col. 0059D] sicque ⁜ 111 tristis ad claustrum reversus res domesticas disponit et statim ad imperatorem redit. Nec mora; fautores ejus consilio simul habito de munienda turri nostra deliberant, et quicquid munitioni obsidionique videbatur esse necessarium parant. Eliguntur ad tale negotium juvenes audacissimi, multarum in corpore et parentela virium, sed parvissimi consilii, ut, si episcopus Leodiensis Lanzonem abbatem reducere vellet, timor turris ab illis [Col. 0060A] occupatae eum a reditu arceret, donec dominus eorum Luipo ab imperatore pace habita rediret. Tantaque erat caecitas judicio Dei eorum, qui videbantur in oppido nostro sapientiores et natu majores, ut non attendere vellent, quam pessimum finem haberet, quod domus Dei, illis cooperantibus aut consentientibus sive non resistentibus, fiebat militum presidium, quin immo spelunca latronum et sacrilegorum refugium. Coeperunt interea novi illi castellani edificatam sibi munitionem possidere, multo Dei contemptu et rerum aecclesiasticarum abusione. Nam cortinis et tapetibus, quibus tunc multis et preciosis abundabat nostra aecclesia, velabant undique exterius novae edificationis suae circa turrim ambulatoria, sub illis et circa ea protegentes [Col. 0060B] se ab aestivalis solis ardore, et bibentes et manducantes dormientesque in eis luxuriose. Nam spacium monasterii, quod est a turre usque ad arcum primum ante ipsam turrim, munitioni suae quasi antemurale conjunxerant, et per fenestras trium simul positarum turrium trabibus ingentibus longe porrectis, in giro extra turres placidum aspectu composuerant ambulatorium. Ibi, ut dixi, cortinis et tapetibus caeterisque aecclesiasticis utensilibus luxuriose nimis abutebantur. Censum quoque et annonam quae pertinebant ad prebendam fratrum gulae suae et libidini prodige nimis servire faciebant. Nam inter magnos et parvos vix octo fratres tunc habebantur apud nos. Qui enim Deum timebant, Leodiensis episcopi dispositione per alia coenobia hospitabantur; [Col. 0060C] et quidam, vestibus abjectis monachicis, clericali habitu exules abutebantur; quidam vero illorum qui cum Luipone remanserant, horum omnium malorum non tam incentores quam etiam cooperatores existebant, et simul cum seditiosorum furore quasi oleum in igne rebellionum insania effervebant.

5. Quorum scilicet turrensium insolentiam cum majores oppidanorum, tarde quidem nimium, cohibere vellent, nullo modo jam poterant, quia et ⁜ 112 parentela et armis insuperque forti beneque stipendiata munitione confidentes, ad modum quem excesserant redire, jam nisi inviti volebant. Unde frequenter inter eos est rixa exorta, inque fori medio et intra ipsum atrium cruenter pugnatum. Tunc [Col. 0060D] demum peregrinorum multitudo coepit cessare, quae, ut superius descripsi ⁜ 113 , cotidiana concertatione ad sepulchrum beati Trudonis solebat oblationem afferre. Mam hinc illos dehortabatur horror bellicae immo diabolicae faciei, quam ex armata turre impresserant latrones illi ⁜ 114 domui Dei; hinc episcopalis terrebat interdictio, quae sacrilegos illos preconabatur ex oblatione fidelium non debere stipendiari. Quid longius moror?

[Col. 0061A] 6. His et aliis innumerabilibus nostrorum presumptionibus provocatus, Leodiensis episcopus movit tandem exercitum ad expugnandam, non jam turrim aecclesiae, sed speluncam latronum. Igitur ⁜ 115 Nonas Julii, feria secunda, obsessum est ab eo oppidum nostrum, ipseque resedit ante portam illam, quae exit Sarchinium. Erat tunc temporis totum oppidum nostrum vallo fortissimo munitum, atque desuper postibus fortissimis magnisque tabulis ⁜ 116 coronatum; supra singulas portas turres ligneae eminentius edificatae strataeque per medium et vestitae per circuitum cratibus firmissimis et nullis sagittarum acuminibus perviis. Preterea turris monasterii firmissima quasi arx excelsa in medio oppidi, instar montis, eminebat, qualem non deceret tunc [Col. 0061B] temporis habere monasterium, sed civitatem bellicosissimam aut castellum regium. Tum fortissimus monasterii murus, qui in anteriore anno concrematis tectis adhuc totus stabat nudus, longo suo exterius gyro et amplo interius spacio, aptissimos et plenos securitatis prebens illis qui in turre morabantur recessus. His itaque freti munitionibus, tum multitudine maxima bellicosorum magnaeque audaciae virorum, quibus semper abundasse oppidum nostrum scitur, prima die obsidionis frequentes temerariosque nimis faciebant in exercitum excursus, ita ut episcopum loco moveri facerent, et majorem suorum convocare multitudinem; potuissentque non multum timere illam obsidionem, nisi propter injustam eorum causam et domus Dei prophanationem [Col. 0061C] Deum vindicem habuissent expugnatorem.

7. Orta igitur sequenti statim ⁜ 117 die inter eos est seditio, aliis de deditione murmurantibus, aliis de repugnatione conclamantibus. Itaque invitis qui turrem occupaverant, alii, quos jam poenitebat incepti, obsides episcopo tradunt, ut sanis rebus suis et corporum concessa sibi incolumitate, episcopus cederet ab obsidione, oppidani a rebellatione. Sed quae prudentia, quod consilium effugere tandem potest judicis irae Dei judicium? Nam etiam ipsa poenitentia interdum esse potest infructuosa, cum facti mali poenitet nos magis, ne de rebus temporalibus aliquid perdamus, quam ut Deum quem offendimus satisfactione placare studeamus. Erat tunc temporis adhuc inter Brustemienses ⁜ (208) et nostros Trudonienses [Col. 0061D] gravissimum et antiquum belli jure discidium, quorum alterutros nunc lancea, nunc sagitta, plerumque et gladius usque ad quam plurimos et de melioribus semper viris voraverat. Itaque Brustemienses intelligentes de pace facienda inter nostros et episcopum, gravissime ferunt, et, quicquid illud sit, audent moliri ad nostrorum excidium.

8. Postposita, igitur fide, qua episcopus obsides [Col. 0062A] nostros susceperat, eadem hora qua ante eum venerant, per quosdam recessus ultra vallum in oppidum nostrum transiliunt, nostris nichil minus quam id suspicantibus pro pace laudata et datis jam obsidibus, et ideo remisse positisque armis se continentibus. Prius ergo silenter igne injecto, deinde pedestri populo clamoribus in id ipsum concitato, demum igne et ferro totum invadit exercitus oppidum nostrum spe predae captivandorumque cupiditate, non respicientes ad reclamantem fermeque solum relictum episcopum, qui nichil Brustemiensium insidiarum sibi conscius, egre nimis ferebat pro acceptis obsidibus, lacrimasque et grave suspirium dicitur fudisse, cum victricem flammam videret aecclesiam beatae Mariae semper virginis corripuisse. Nostris [Col. 0062B] licet sero ad arma tamen audenter convolantibus, per plateas, per compita, per notos sibi melius quam illis viarum recessus, multus hostium sanguis effunditur; hinc tamen eos igne, hinc armis jugiter circumvallantibus, inque fori medio gravissimo commissum est prelio. Armorum collisione et gemituosa humani sanguinis effusione tetra et miserabilis facta est diei illius facies, horribilis quoque et cruenta tota fori planicies. Prevaluit tandem multitudo, et nostros in atrium retrogrado cogunt vestigio. Heu! quantum sanguinis ibi effusum fuit, priusquam possent nostri compelli intra portas monasterii! Nam qui supra turrim erant omni defensionis genere hostes miserrime procul et prope conterebant, etiam quibusdam ex monachis, qui diu postea nobiscum [Col. 0062C] fuerunt ⁜ 118 , acerrime accinctis ad hujus defensionem necessitatis.

9. Miserabile erat videre a fenestris turris sanctam imaginem Domini, sanctum scilicet crucifixum pendere, et in expositum sancti Eucherii feretrum congredientem multitudinem sagittas jacere. Cumque recepti intra templi parietes, qui fugae aut neci superfuerant de nostris, portas clausissent, multitudo hostium dolore gravissimo suorum mota occisorum, speque illecta majoris predae, coepit diligentissime explorare per gyrum monasterii parietum, si quem ad nostros possent habere accessum; et fracto tandem muro ad austrum contra criptae introitum, necnon et per fenestras coeperunt irrumpere in monasterium. Interea nostri timorem et [Col. 0062D] solitudinem intus silentio simulantes, quantos volunt de hostibus intrare permittunt, subitaque in eos facta irruptione non tantum trucidant, quantum supra ipsa quoque altaria insilientes horribiliter immolant. Fit, proh dolor! in domo Domini cedes cruentissima, humani sanguinis libatio profluentissima ⁜ 119 , ita ut membratim concisorum hostium hac illacque plurima facta congerie, visceribusque effusis, insacia [Col. 0063A] bili furentis gladii mucrone, non solum parietes, pavimenta humano aspergerentur sanguine, sed ipsa quoque altaria sanctorumque Trudonis et Eucherii sepulchra avulsarum intestinarum, heu! heu! polluerentur stercore. Nec satis hoc erat huic tam misere victae nostrorum victoriae, nam artus exanimes igni circumfurenti injectos hic vigens ⁜ 120 adhuc flamma horride circumlambebat. ibi prunarum ex incendio ferventissimus factus acervus, pestiferi nidoris profluente sanie, miserabiliter urebat. Hoccine portendebant, beate Trudo, tua miracula, quae tantis prius temporibus fiebant ad sepulchrum tuum, tot, tam crebra, tam stupenda, tam gloriosa? Portendedebant quidem, quia dum blanda commonitione miraculorum tuorum non corrigeretur negligentia vitae [Col. 0063B] nostrorum, quin magis inconsiderate elati in luxu et desidia abuterentur fructu inestimabili ad altare oblationum, meruerunt tandem experiri tam terrificam, tam gemituosam sententiam in se irae Dei judiciorum. Intellexerat hoc longe ante prudentia sagacis mentis religiosi abbatis Guntramni, qui, quando suo primum tempore inciperent fieri haec signa, dicebat ex auctoritate divinae Scripturae, infidelibus, non fidelibus signa data primum fuisse; et quasi ad divinam commonitionem per ea signa humilior factus et timidus, satagebat prius multum de occultandis quae fiebant suo tempore miraculis, deinde de vitae suae, fratrum suorum correctione, quam predicabat cotidie ea miracula commonere. Quod quoniam nostri noluerant animadvertere, involuti sunt tandem [Col. 0063C] hac, quam descripsimus miserrima vultus sui confusione. Quid tandem? Tota die pugnatum est. Noctis intervenientis beneficio cessaverunt utrimque hostes; in toto oppido nostro nec minima domuncula die illa superfuit incendio. Nocte illa quiqui supererant de nostris fuga dilabuntur, quippe qui nichil congregaverant sibi, unde in monasterio sustentarentur; pauci qui erant in turre, et qui tantorum malorum maxima pars fuerant, licet ambigui, necdum tamen nocte illa recesserunt, sed missis nuntiis ad comitem Arnulfum de Los ⁜ (209) , turrim ei tradiderunt.

10. Heu, heu! quibus gemitibus quibusve lacrimis referam gloriosam adhuc tunc thesauri aecclesiae [Col. 0063D] nostrae supellectilem, quae in ea turre comportata fuerat a reddentibus, a recipientibus turrim quibus quantisque modis distracta fuerit, quo ludibrio habita, non tam viris aut matronis, quam ipsis quoque mechis et mulierculis! Nudata est die illa, die illa ⁜ 121 aecclesia nostra omni interiore sua et exteriore gloria. [Col. 0064A] Pauci de monachis, qui in ipsa obsidione gravi senecta corporis locum relinquere non poterant, miserabilem loci faciam intus et exterius aspicientes, et nichil aliud preter ruinam, nisi horribilem, solitudinem, utcumque exire inde conantur, viamque Mergueles arripientes, a nostris quoque perfidissimis et nullo unquam Dei judicio castigatis corripiuntur, percutiuntur, spoliantur, episcopoque Leodiensi plectendi transmittuntur. Erant in his duo viri magnarum et pulcherrimarum personarum, viri ⁜ 122 litterarum artibus et usu aecclesiae nostrae apprime eruditi. Alter, prior scilicet Liebertus, cujus studio multi et optimi adhuc hodie habentur in biblioteca nostra libri, et qui multa thesauro aecclesiae nostrae addiderat, quae illo exterminio cum caeteris [Col. 0064B] aliis quam plurimis bonis, non tam predonum quam nostrorum quoque manus sacrilegae diripuerunt; alter vero Stepelinus ⁜ (210) , cujus nos diu post sepulturae interfuimus. Caeteri utcumque miserrime quidem evaserunt. At episcopus illos preter nostrorum perfidissimorum spem impunitos abire permisit, episcopium tamen suis eis interdixit.

11. Acta sunt haec 8. Idus Julii. Interea comes Arnulfus de Los turrim nostri monasterii pro presidio habebat. Cumque in monasterio nostro nec puer, nec juvenis, nec senex, nec quisquam monachorum tandem remansisset, nudosque et semirutos monasterii et claustri parietes solitudo cum nimio horrore nocte et die inhabitaret, erat nimis miserabile et gemituosum etiam inimicis de tam gloriosa [Col. 0064C] quondam domo faciem tam tristem, tam lugubrem tamque horribilem aspicere, vespertinisque horis necnon nocturnis et matutinalibus pro dulci quondam psallentium monachorum choro, stridores tantum in ea audire vespertilionum, et male ominatos cantus ulularum. Tunc de ea dici illud apte nimis quidem poterat, quod Dominus per Isaiam prophetam minatur de Babylonia. Et erit, inquit, Babylon illa gloriosa in regnis, inclita in superbia Caldeorum, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorram (Isai XIII, 19) . Atque illud Jheremiae: Precipitavit Dominus nec pepercit omnia speciosa Jacob, destruxit in furore suo munitiones (Thren. II, 2) . Et infra: Et succendit in Jacob quasi ignem flammae devorantis in gyro [Col. 0064D] (ibid. 3) . Et paulo post: Factus est Dominus velut inimicus, precipitavit Israel, precipitavit omnia moenia ejus, dissipavit munitiones ejus, et replevit in filia Juda humiliatum et humiliatam. Et dissipavit quasi ortum tentorium suum, demolitus est tabernaculum suum. Oblivioni tradidit Dominus in Syon festivitatem [Col. 0065A] et sabbatum; obprobrio in indignatione furoris sui regem et sacerdotem. Reppulit Dominus altare suum, maledixit sanctificationi suae, tradidit in manu inimici muros turrium ejus (ibid., 5-7) . Et paulo superius: Manum suam misit hostis ad omnia desiderabilia ejus (Thren. I, 10) .

12. Possem currere pene per omnem lamentationem Jheremiae super Jherusalem, et etiam ad litteram invenire possem, aptissime convenire eam ad aecclesiae nostrae lamentabilem miseriam. Qui enim etiam nunc hodie eam aspicit intus et foris, cum tamen multo et incredibili labore et sumptibus pars aliqua murorum, immo multa sit resarcita et edificiorum restructa, substantiae reacquisita, fratrum numerus major, ordo et vita eorum melior, et prius, [Col. 0065B] cum adhuc florens staret aecclesia, videre eam potuit in pulchritudine sua et divitiarum gloria, parvissimum quidem est, unde consoletur suam mesticiam, cum vix umbra sit haec ad priorem ejus gloriam. Sed de his satis hic dictum sit; ad ⁜ 123 narrationis ordinem recurramus.

13. Igitur hac miseria, et majore quam sciamus dicere, hocque in monasterio solitudinis horrore jugiter permanente, preter quod milites comitis Arnulfi de presidio turris prophanatica praesumptione frequentabant ingressum et egressum monasterii, tandem episcopus Leodiensis misertus miseriae loci, tam quondam gloriosi quam tunc ignominiosi, eodem anno, parum scilicet ante Augustum, remisit ad locum nostrum, prepositum Gerardum, illum [Col. 0065C] scilicet, quem superius diximus fuisse ad abbatem electum. His enim malis super locum nostrum irruentibus, et abbate Lanzone apud Sanctum Laurentium Leodii morante—posuerat eum episcopus apud Sanctum Jacobum in eadem civitate, diligens et honorans cum tamquam virum prudentem et religiosum—remisit igitur eum, ut dixi, ante Augustum, ut horrea construeret, fruges colligeret, et circa exustos monasterii parietes aliquas utcumque domunculas repararet, sepulchrumque sanctorum Trudonis et Eucherii qualicunque capellula circumdans, prepararet, ubi aliqui de fratribus redeuntes possent incipere Deo servire et habitaculum aliquod manendi invenire. Qua re pro tempore et loci facultate peracta, coeperunt fratres bini et [Col. 0065D] bini redire, sed illi tantum qui Luiponem execrantes Lanzonem noluerunt deserere.

14. Lanzo autem ⁜ 124 abbas novissimus suorum omnium rediit 10 scilicet Kalendas Martii, die natalis sancti ⁜ 125 Eucherii, et, ut dixi, pro tempore et loci facultate agere strenue coepit, nichil tamen unquam remissius agere permittens de his quae sunt [Col. 0066A] nostri ordinis. Sed erat odibilis supra modum pene omnibus oppidanis, dicentibus eum causam fuisse malorum, quae acciderant eis. Tunc tandem milites comitis Arnulfi recesserunt de presidio turris, et oppidum nostrum coepit licentius inhabitari. Interea dum haec aliaque perplurima mala geruntur apud nos, et non tam volubili fortunae rota, quam justa in nostros vindicis Dei ira, nichil firmum, nichil certum, nichil prosperum nostris esse permittitur, Mettensis quoque aecclesia, cujus nos membrum sumus, tanto altiorum fluctuum gravissima quatiebatur collisione, quanto caput caetera quaelibet membra solet supereminere.

15. Itaque Gualo, quem superius diximus episcopo Mettensium Herimanno superpositum ⁜ 126 ⁜ (211) , videns [Col. 0066B] quod nichil proficeret, quin immo veraciter cognoscens, quod se graviter apud homines infamasset, apud Deum condempnasset, quia scilicet illicita ascensione viventis adhuc patris sui cubile maculasset, poenitentia ductus ad humillimam satisfactionem Herimanno venit coram omnibus majoribus et religiosioribus episcopii, proque emendatione tam illiciti facinoris positus in coenobio Gorziensi sub disciplina, factus est custos puerorum, qui antea dicebatur episcopus Mettensium. Postea tamen vidimus eum abbatiam suam recepisse, scilicet sancti Arnulfi Mettis, compulso ad miserationem ejus Herimanno episcopo super patientia ⁜ 127 humillime poenitentis. Verumtamen imperator Herimannum nec sic esse quietum sinebat; statim enim contra eum et [Col. 0066C] supra eum Mettensibus alium figuravit episcopum, Brunonem scilicet filium comitis de Calueh ⁜ (212) , hominem quidem nobilem sed levissimum, inque solo mendacio gravissimum, cujus frater Godefridus postea extitit comes palatinus.

16. Bruno igitur per missaticos suos ea, quae apud nos habere videtur beatus prothomartyr Stephanus, sibi usurpans, frequentibus et humillimis litteris Lanzonem abbatem ad se venire rogabat, suamque invasionem hujus viri auctoritate palliare volebat. Sed viri religiosi constantia nullo modo acquiescebat, habens eum solum pro suo et Mettensium episcopo ⁜ (213) , quo vivente videbat adhuc vacare sedem illam absque canonico judicio. Quid tamen faceret? Permanente ita invasore illo, aut abbatia [Col. 0066D] sancti Vincentii Mettis, quam cum nostra tenebat, erat illi carendum, aut ad illum quoquomodo respiciendum. De nostra quoque non bona multum spe diutius presumebat, cum et illum super se irruere cotidie metueret, et plurimis oppidanorum nostrorum propter templi incendium et loci excidium se intolerabiliter exosum videret. Nam cum nocte ad [Col. 0067A] matutinorum hymnos surgeret, procedere nunquam ad chorum audebat, nisi stipatus armatorum manu, neque inde aliter regredi.

17. Pertesus igitur tandem tantorum malorum et jam quasi desperans ultra de pace, versus Jherosolimam coepit ordinare peregrinationem suam, toto tamen illo anno et usque dum Leodium veniret ita occulte, quod nullus nostrorum omnium illud unquam potuit subintelligere. Itaque contra vitae suae propositum et nominatae ⁜ 128 in eo religionis habitum coepit in argentum aeque et inique conflare, quicquid per totam abbatiam de sua ⁜ 129 et fratrum prebenda potuit corradere ⁜ 130 . Inter quae constat eum tunc gravi dampno aecclesiae nostrae dedisse quaeque nunc de Renhrode videntur extra dominicalia ⁜ (214) nostra esse. Qui etiam silvas quae Mere et Burlo pertinebant [Col. 0067B] fecit extirpari, sumptum inde precium servans suae peregrinationi. Censum vero molendini de Moyse juxta Vilarium ad quinque tantum solidos redegit, quod multis longisque reclamationibus longe post prorsus dirutum et destructum de fortiorum [Col. 0068A] quorundam manibus labor predecessoris nostri domni abbatis Theoderici et Ekardi ⁜ 131 tunc prepositi, nostro tandem tempore, preposito Folkardo maxime alloborante, nostra quoque sollicitudo maximis dispendiis ad dominicalia nostra retraxit, totumque ex novo reedificatum vix contra renitentes plurimo dampno retinere ⁜ 132 potuit. Similiter quicquid in villa Hallei ⁜ (215) habere videmur, eodem tempore cuidam forti tyranno, scilicet Everardo de Nodewet, culpatur beneficiasse, sumpto ab eo mulo ipsa profectionis suae die. Sic et sic multo collecto argento, aeque, ut dixi, et inique ⁜ 133 , exivit de oppido nostro, nemine quo proficisceretur, preter unum suorum ⁜ 134 hoc sciente, veniensque Leodium in cripta sancti Laurentii, stupentibus omnibus nostris qui aderant, reddidit episcopo Leodiensi curam [Col. 0068B] abbatiae nostrae et baculum; cappas tamen et casulas, et quicquid de reliquiis thesauri nostri tulerat, per manus prepositi ⁜ 135 Gerardi ad nos remisit, sed uno tantum die se reliquisse fratribus, unde viverent, preposito confessus discessit ⁜ (216) .

[Col. 0067B] Heu! heu! heu! domine Deus! Qui Lanzone recedente putabamus naufragi perditis mercibus nudi saltem portum tenere, ecce, videmus nos iterum in altissimum sevientis maris profundum gravi revolvi turbine. Perpauci igitur fratres de nostris [Col. 0067C] qui jam redierant—nam premiserat suos Lanzo abbas qui secum venerant—Mettis mittunt relationem de abbate Lanzone, quomodo discesserat petuntque humiliter primam adhuc sibi concedi electionem, saltem post tantam loci nostri desolationem. Annuit eis Bruno, qui Herimanno superpositus post Gualonem Mettis invaserat episcopatum, mandat tamen se prius ad nos venturum. Interea ⁜ 137 prepositus Gerardus consulit episcopum Heinricum de secunda sua electione et fratrum de eo unanimitate. Alter namque alteri familiarissime sibi credebat, et quis alterum potius diligeret, non facile poterat intelligi. Dissuadet episcopus pretenta ei sicut et superius indomabili inquietudine fratrum, tum quia videbat Brunonem illum, a quo accepturus erat [Col. 0067D] baculum, super canonicum adhucque viventem episcopum invasisse episcopatum, per quem si intraret, canonicam ei benedictionem dare non posset. O Heinrice, Heinrice! verum quidem et pium est, per manus invasoris religiosus vir intrare non debet; sed [Col. 0068B] cur non permisisti tunc intrare, cum prius posset canonice, scilicet cum Herimannus pacifice adhuc maneret in sua sede? O quanta mala dehaberet hodie nostra ecclesia, quae tibi imputantur omnia, dum illum prohibes nobis promoveri, quo possent haec et [Col. 0068C] alia futura nobis mala utcumque arceri. Itaque Bruno, paucis interim diebus interlapsis, ad nos descendit, nullum habens secum de honorabilioribus Mettensium; audiensque Gerardum prepositum nolle accipere de manu sua baculum, nullo modo eum coegit, quin magis gavisus, cuidam fratrum nostrorum, Herimanno scilicet, qui calvus et senior cognominabatur, pecunia gravissima abbatiam vendidit. Habebat iste Herimannus germanum quendam virum, virum quidem tam genere nobilem quam prediis a patribus suis predivitem, nomine Engeramnum, cujus inter caetera dicitur fuisse villa de Horfale, et fuit; hic de suo proprio totum dedit, quod de vendita abbatia nostra Bruno accepit.

2. Quod audiens factum episcopus Heinricus, [Col. 0068D] indignatus de presumptione, voluit Herimannum statim excommunicare; sed obstitit instantissima supplicatio familiaris sui et amici, prepositi Gerardi, proponentis ei et commonentis simili re primam desolationem aecclesiae nostrae sub Lanzone et Luipone [Col. 0069A] accidisse, timentisque adhuc inde gravius quoque multum posse accidere, cum jam populus non haberet, quid sicut primo perderet, et in vindictam preteritorum dolorum facillime commoveri posset. Episcopus, audita ratione considerataque tempestuosorum temporum necessitate, acquievit, et Herimanno neque maledixit neque benedixit. Verum quidem ille scilicet Herimannus non satis erat ad hunc honorem idoneus, utpote in quo de aliquibus virtutibus nichil didicimus, quod dignum alicujus memoriae videatur, neque de saeculari neque de scientia litterali.

3. Interea Bruno sevissimus quidem turbo in superextantes cinerum nostrorum favillas, quaecumque nostra et ejus apud nos erant ventilata diligentissime, [Col. 0069B] coepit in omnem ventum dispergere; utque hic taceam de plurimis tamquam de minimis, inter caetera villas nostras vendidit viro cuidam forti et nobili, Ottoni videlicet de Diste, patri Arnulfi, scilicet Guebechem, Palte, Haletre ⁜ (217) , Guimale; acceptisque ab eo 100 marcis, traditione quali potuit ei firmavit. Inde Aquisgrani ad curiam profectus, ultra ad nos non est reversus; nam ⁜ 138 Mettenses cum insolentiam ejus ferre non possent, stultaque ejus suorumque superbia, Deo ita volente, provocarentur, armis tandem in eum irruerunt, et intra monasterium beati prothomartyris conclusum obsederunt. Sed foribus tandem super eum fractis, milites ejus hac illacque per monasterium gladiis lanceisque confoderunt, quosdam super ipsa altaria [Col. 0069C] immolantes, quosdam ipsis altariis contortis spiculis affigentes. Itaque Bruno vix elapsus, tam honore quam nomine episcopi ea ipsa die penitus est privatus a Mettensibus ⁜ (218) . Quid igitur misera aecclesia nostra poterat facere? Post ignem et gladium gravius ferebat hoc dampnum sibi contigisse, maxime cum nemo esset, etiam si posset, qui nostris misereri vellet. Mettis turbatio, Leodii super nos et nostra Dei et hominum indignatio, abbas quasi nullus, quippe cui neque pulchrum responsum pro aliqua nostra necessitate daretur.

4. Accidit quoque eodem tempore ad cumulum malorum nostrorum, dum in his aliisque perturbationibus nostris negligeretur aecclesia nostra de Alborg ⁜ 139 , ut clausa diutissime caderet tandem judicio [Col. 0069D] in manibus episcopi Trajectensis Cunradi, gravissimi et potentissimi hominis ⁜ (219) , neque prius inde posset eximi, donec amplius quam 60 ⁜ 140 libras constaret nobis; pro quali tunc necessitate venditus est calix magnus aureus, multo preciosior hac quantitate pecuniae, auri valentissimi pondere et mirabilium [Col. 0070A] gemmarum operisque mirifici inestimatione. In quo negotio multam fraudem audivimus fecisse nobis—sicut et sepius fecerunt—hujus rei venditores et argenti portitores, maxime vero presbiteros nostros, semper et usque hodie aecclesiae fratrumque nostrorum dampnosos insidiatores. Quid amplius? Undique concluserat nos Dei indignatio, nullorumque hominum maximeque domesticorum compassio applicabat se nostrae miseriae, quin ipsa nostra familia erubescebat se fateri nostrae esse aecclesiae. Cum his tantis malis aliisque multis quae pretermittimus non tam quateremur quam funditus erueremur, tetigit dominus Deus cor Heinrici episcopi non nostris meritis, sed ipsius; et reminiscens, quanta mala nobis ac nostris accidissent in brevi suo tempore, [Col. 0070B] ipsumque maximam partem inde fuisse, tactus intrinsecus cordis dolore—erat enim homo pii cordis—atque graviter se peccasse inclamans in nostram aecclesiam, accinxit se ad succurrendum illi in quibus laborabat, et ad parcendum in quibus ulterius peccaret humanitus. Primum igitur 10 marcas de proprio misit ad reparandam aecclesiam sanctae Mariae semper virginis, quae combusta fuerat tempore nostrae obsidionis. Deinde Ottoni, viro illi forti et nobili, qui villas nostras a Brunone emerat, minaciter interdixit, ut de bonis aecclesiae nostrae nullo modo se intromitteret, alioquin eum excommunicaret. Non enim poterat esse ratum, quod contra Dei et hominum leges inde fuerat factum. At ille non acquievit.

[Col. 0070C] 5. Mandante igitur episcopo nobis, fratres nostri et multa familia aecclesiae tam militum quam peditum cum feretro et reliquiis sancti Trudonis Hales ad eum veniunt. Qui vero ad Guebechem et ad alias villas nostras pertinebant, quas Otto sibi usurpaverat, nudati pedes laneisque induti, miserabili cultu maximoque ejulatu ex altera parte fluminis ⁜ (220) sanctis nostris occurrerunt, ita ut ipsum etiam episcopum compungerent ad lamentum. Itaque cum grandi suorum nostrorumque processione introduxit episcopus sanctos nostros in Guebechem, celebratoque ibi in aecclesia ⁜ 141 divino sacramento, interdixit ante altare Ottoni episcopali auctoritate villas nostras, satisfaciens omnibus qui astabant ratione, quod non posset stare legitime illa venditio, quam [Col. 0070D] fecisset non episcopus, sed fur et latro; habuitque de presenti inde sermonem ad populum, initians ibi: Vae homini illi per quem scandalum venit (Matth. XVIII, 7) . Sicque nostris in pace et leticia magna dimissis ⁜ 142 , ipse ibi prope ad sua pernoctaturus pertransiit.

[Col. 0071A] 6. At Otto nec sic quievit; nam recedente episcopo ut prius omnia illa sacramento sibi mancipavit. Contigit autem, Deo ita ordinante, pacis die ⁜ (221) hoc illum presumpsisse. Quod audiens episcopus, ut erat vir valde potens nec minus nobilis, indigne admodum tulit; veniensque Leodium paribus illius majoribusque sui episcopii conquestus est acriter contemptum suum et pacis violamentum. Quorum judicio tamdiu prosecutus est Ottonem, ut reus adjudicatus ad satisfactionem tandem venire compelleretur, et non solum villas nostras sine ulla nostra ⁜ 143 redemptione exfestucaret, verum episcopo pro gratia ipsius 100 marcas persolveret. Sicque Deo miserante sanctoque Trudone intercedente, episcopo vero miro studio allaborante, recepit aecclesia nostra [Col. 0071B] bona sua et tenet usque hodie.

7. Interea auctore hujus mali Brunone ab urbe Mettensi et episcopio irremeabiliter, ut superius dixi, expulso, Herimannus episcopus ad suam rediit sedem, non tamen satis adhuc securus propter imperatorem. Qui ⁜ (222) mandans se cito venturum ad nos, precepit non Herimanno a Brunone abbati posito, sed Gerardo preposito, ut pararet ei servitium suum, Herimannumque numquam adducerent ante conspectum suum. Cumque Leodium venisset, volebat ei jurare super sancta ⁜ 144 cum undecim adductis secum liberis Engeramnus, germanus Herimanni ⁜ (223) , quod de bonis aecclesiae nichil omnino datum fuisset pro fratre suo posito abbate, sed de suo totum, nichilque amplius inde vellet exigere. Quem episcopus [Col. 0071C] benigne audiens rem distulit usque in loco nostro. Ubi cum venisset, nulla nos voluit communione suscipere, donec absolveret nos a banno, quo dicebat nos teneri pro excommunicato illo Brunone. Cumque altero die sedens in cella abbatis de negociis suis strenue ageret, prandiumque illi ingens ex dampno nostro paratum interea expectaret, inter plures oppidanorum nostrorum, qui ante eum ad placitum vocati fuerant, unus eorum ita protervo ore indignanti supercilio profatus est: Hiccine est, viri optimi, episcopus, qui facta in aecclesia ista et oppido nostro tanta seditione de suis abbatibus, nostra omnia incendio fecit cremari, et parentes nostros, nobis vix elapsis, gladio cruento jugulari? Et ecce, nunc in [Col. 0071D] conspectu filiorum cum miseris excidii nostri reliquiis contendit judicio, cui non deberet rependi nisi mors pro tanto nostro nostrorumque excidio?

8. Subintelligens haec verba episcopus ⁜ 145 rem diligentius interrogatam alto silentio dissimulat, secreteque parari sibi equum suis ⁜ 146 secretariis mandat, habensque in verbo, quod foris super campum [Col. 0072A] nepoti suo scilicet ⁜ 147 Leodiensi episcopo deberet occurrere, Hoium ⁜ (224) statim citissime tetendit, neque ultra ad nos aut nostra est reversus. Excepto autem dampno, quod de magnifice sibi parato servitio afflictae nostrae fecerat, duos ei Herimannus equos transmisit, pro quibus molendinum de Stades in vadio positum fuit. Sic et sic inter episcopos et abbates cotidie ibat in deterius aecclesia nostra; Herimannus vero ita remansit in abbatia. Dum haec et illa aguntur per annos aliquot, Luipo jam dudum sine spe auxilii ab imperatore redierat, adhucque excommunicatus cum parentibus suis Lovanii hac illacque manebat, ubi gravissima, ut visum est, infirmitate correptus—fuerunt enim, qui eam simulatam fuisse dicerent, ut taliter absolvi [Col. 0072B] ab episcopo posset, et ad claustrum suum redire, cum quasi desperare de vita videretur—per parentes suos, nobiliter enim natus fuerat, hoc effecit, ut absolutus ad claustrum suum, si forte vivere posset, referretur; sed cito convaluit, et cum reversis redeuntibusque fratribus nostris privatus manere coepit.

9. Reversi autem majori parte fratres, cum diutina longaque nimis in se Dei animadversione exterriti et emendati esse possent, obliti sunt citius et preteritarum culparum suarum et poenarum pro his subsecutarum, de vita sua, de religione magis, ut ita dicam, cotidie deteriorantes quam emendantes. Et cum experti fuissent quanta per alienos ⁜ 148 passi essent, haberentque ex se ipsis modo prelatum, [Col. 0072C] per quem nullo modo gravarentur si vivere vellent quiete, ita agere noluerunt, sed verbis et factis suis miserrime illum cotidie affligentes ut ranae bacillum conculcabant. De substantia aecclesiae pene annullata, de combusto reedificando monasterio, de reparandis a fundamento officinis et claustro nulla eis aut minima cura erat, sed ventri tantum et eis quae sunt ventris servire, portionesque grandes piscis et mensuras vini exigere. Hinc lites horis et locis incompetentibus competentibusque cotidie, hinc maledicta, hinc convicia in miserum illum Herimannum sine ulla miseratione ⁜ 149 . Contigit ergo quadam die pro una mensura vini nescio vel medonis uni fratrum deficiente, ut ad cellam ejus [Col. 0072D] ruerent, et nisi declinasset procacibus affectum conviciis, male quoque eum multassent. Hujus mali incentor fomesque quidam fuerat frater noster Stepelinus, sollicitans cotidie Luiponem de readipiscendo prerepto illi abbatis honore, ammonens eum de non vilipendenda ejus nobilitate, Herimannum ante subsannans retroque condempnans, gravissima [Col. 0073A] inquietudine, linguae suae facultate, dicens, non debere nomen aut honorem abbatis habere hominem idiotam vilemque personam, indignum benedictione. Sed cum diutius ista et alia quam multa Herimannus, immo Deus pati non posset, res ista digna gravitate episcopo Leodiensi per Herimanni amicos relata est, promissaque ei et suis usque ad 14 marcas argenti pecunia, ut liberaret aecclesiam de talium virorum intolerabili malicia. Quae cum magno dampno aecclesiae tota fuit persoluta, atque ita eveniebat, ut dum invicem morderent, ab invicem consumerentur. O dura precordia, o insensata animalia! O caeca pectora, quae Deo recalcitrabant inter ipsa flagella, manifestissime adhuc super se manu Domini extenta. Vocantur [Col. 0073B] igitur Luipo et Stepelinus Leodii ad audientiam. Quos excipiens episcopus inclamosa voce et gravi indignatione ait ad Luiponem: Tune es, inquit, Luipo ille, cujus malitia fecit me ad Sanctum Trudonem ire, et pro peccatis meis totum illud tantum oppidum, necnon et aecclesiam sanctissimae semperque Virginis Mariae incendere? Ad Stepelinum autem conversus: Tuque, inquit, inveterate dierum malorum canus canis, quid debacharis in reliquias patentis adhuc ruinae et miserandae desolationis? Respondereque volentes dedignatus audire, astanti sibi advocato nostro Ottoni ⁜ (225) , patri Gisleberti, minaciter ait: Precipiendo precipio tibi, ut facias pacem aecclesiae sancti Trudonis de istis duobus Dei inimicis. Quos in multa oculorum suorum confusione [Col. 0073C] ad domum nostram Leodii reversos Gislebertus, filius Ottonis advocati, tyrunculus tunc, statim e vestigio prosecutus est, et caesos graviter foedeque laceros domo ejecit, tollens eis parefridos et quicquid preter simplicem vestem habere videbantur. Itaque Stepelinus Mosum ⁜ (226) se contulit, Luipo Lovanii mansit. Herimannus in abbatia cum parvo quidem honore preter solum nomen fuit; nam facientibus malis superioribus, cotidieque novis supervenientibus, vix corrodere poterat unde pauci quoque qui redierant fratres victitarent, interdum etiam vestimenta sua domesticis necessitatibus expendens.

[Col. 0074A] 10. Parvo interea preterlabente tempore ⁜ 150 , moriuntur ambo episcopi Herimannus Mettensis et Heynricus Leodiensis, imperator autem ⁜ 151 in Longobardia morabatur ⁜ (227) . Sicque factum est ut quisque terrae nostrae potentium quantum vellet usurparet sibi quae suis adjacebant vel interjacebant partibus. Igitur comes Heynricus Lovaniensis, cujus defuncti frater Godefridus comitatum tenuit, qui etiam primus Lovaniensium postea dux extitit ⁜ (228) , iste quidem Heynricus tunc potentior habebatur in nostris partibus. Et quoniam, mortuo episcopo Heynrico nulloque alio ei substituto, non erat qui aecclesiastice ei resisteret, viribus autem saecularibus neque ipse etiam dux ⁜ (229) eum offendere auderet, Luiponem ⁜ 152 in abbatia nostra restituit, [Col. 0074B] fratribus ita volentibus, laicisque partim assentientibus, partim contradicere non audentibus. Sic itaque ⁜ 153 Herimannus de abbatis honore et nomine irrecuperabiliter ejectus, in claustro nostro mansit, quietus quidem et nullum umquam inde scandalum movens. Qui nobiscum tandem gravissimo languore et longo multum consumptus, atque prius in paupertate propter loci desolationem magnam et multa angustia cruciatus, preter ossa et nervos tensamque desuper cutem pallidam nichil habens vigoris, paene hominem vivens exutus, tandem confessus, unctus et communicatus, presentibus nobis, obiit, atque in fratrum cymiterio sepultus est. Dies vero qua hoc Herimanno ejecto Luipo intravit, fuit translatio sanctorum Trudonis et Eucherii, 3. scilicet Idus [Col. 0074C] Augusti, defuncto eodem anno ⁜ 154 in diebus pentecosten ⁜ (230) episcopo Heynrico. Qua etiam die sub Herimanno episcopo et Heynrico supradicto, capitulum illud ante actum est, quo fratribus nostris expulsis, Lanzo abbas Sancti Vincentii Mettis apud nos quoque abbas constitutus est.

11. Tunc vero quidam canonicus Sancti Lamberti, Obbertus nomine, prepositus in eadem civitate in monasterio sanctae Crucis, jam dudum ⁜ (231) ad imperatorem in Longobardiam profectus fuerat, spe adipiscendi Leodiensem episcopatum, sicut et adeptus est. Videns igitur Luipo oportunitatem [Col. 0075A] temporis ad confirmandum se in abbatia nostra, circa autumnum et ipse ad imperatorem in Longobardiam profectus est. Nemo me mordeat, nemo michi detrahat, si veritatem loqui ipsa me compellat veritas, ipse animae meae timor de mendacio, ipsa Dei per sanctam Scripturam comminatio; nam omne mendacium a diabolo est (Joan. II, 21) , et os quod mentitur, occidit animam (Sap. I, 11) . Historiografi debitum est, nec assentatione, nec amore, nec odio, nec timore declinare; scribam igitur, Deo teste, sicut a multis didici, et ut veracius exquirere a fratribus quoque potui, qui erant apud nos tunc temporis, et qui mecum postea inde ore ad os ista sunt locuti. Sed quid rem profanam verbis juvat multiplicare? Gravissima pecunia Luipo hoc ibi effecit [Col. 0075B] apud imperatorem, ut Obbertus factus episcopus Leodiumque reversus et consecratus, secundum jussionem imperatoris eum consecraret in abbatem Sancti Trudonis. De qua persolvenda illis, quibus constituerat imperator, et aliis, quibus ipsemet promiserat, multa foeda et illicita placita visa sunt, ipsa etiam die qua indutus fuerat ut consecraretur ⁜ (232) ; de quibus honestius est silere quam loqui. Hoc tantum sufficiat, et nimium sit dixisse, quia neque prius neque tunc intelligere potuimus eum secundum Deum intrasse.

12. Qui paulo post gravissime ingemiscens de malis, quae per cum apud nos acciderant, et conscientiam suam infirmam crebris prodens suspiriis, accingere se videbatur ad diluenda peccata sua per [Col. 0075C] multas elemosinas et per suscipiendos pauperes et peregrinos et etiam interdum leprosos lavandos, tergendos manibusque propriis ungendos. Acer quidem erat constansque et intrepidus ad resistendum violentiae advocatorum, tamquam generose natus de libertate et familia Lovaniensium. In parentibus [Col. 0076A] vero suis et cura domestica profluus nimis et gloriosus ⁜ 155 , plura victus et vestitus effundebat quam in fratribus, et quae interdum tolerare non poterant abbatiae reditus, unde et ruricolas in precariis frequenter nimis ⁜ 156 aggravabat. Cultor tamen agrorum et nutritor pecorum habebatur strenuus. Quid? Temporalia quidem in manibus ejus prosperabantur, sed de tenenda aut ⁜ 157 emendanda religione pristinaque morum fratrum qualitate, neque timor, neque respectus aliquis apud eos habebatur. De reparando monasterio et claustro quaedam incipienti illi parum succedebat; nam quod memoria dignum sit, nichil inde egit. Quartam tamen illam partem claustri, hoc est domum tantum quae est ad occidentem, incoeptam per Lanzonem abbatem, ipse [Col. 0076B] consummatam texit, et interius sursum et deorsum sine omni cultu reliquit; in qua postea tantas fieri commutationes officinarum vidimus, ut nesciamus quo magis nomine eam appellemus.

13. Quodam vero tempore diebus messis valde aestuans lassusque de agro reversus, cum vespere multum bibisset cum domesticis suis, multum laetatus stratoque sanus repositus, media nocte inventus est membris paene omnibus in eum emortuis, ita ut neque loqui neque movere se posset, deteriusque semper et deterius ageret; vixque utcumque usque ⁜ 158 ad primum vivens diluculum, tandem exspiravit, neque confessus, neque unctus, neque communicatus. Obiit autem ⁜ 159 Kalendas Augusti, vix post consecrationem suam vivens in abbatia duobus annis, [Col. 0076C] sepultusque est in monasterio nostro. Quo etiam anno prepositus Gerardus mortuus est, prius confessus, unctus et communicatus, sicque tandem in bona memoria ad patres suos in monasterio nostro est appositus.

[Col. 0075C] 1. Considerato lugubris miserabilisque operis instanti pondere, qui superius heu! ter exclamaveram, nunc septies atque multo crebrius illud idem exclamare in assumenda michi materia opus haberem; nam quo altius provehor, terribiliores fluctus [Col. 0075D] in faciem michi consurgere video. Igitur ⁜ 161 defuncto Luipone, per quem ante abbatia ⁜ 162 et in abbatia navis ecclesiae nostrae onerosa peccatis nostris in gravissimas Siries defluxerat, et inexpleta Caribdis voraverat quicquid fructus et decoris in domo Dei intus et foris apud nos fuerat, dux ⁜ 163 [Col. 0076C] Godefridus, qui postea ⁜ 164 Iherosolimam profectus rex ibi defunctus ⁜ 165 est, totam abbatiam nostram suo mancipat servitio. Necdum reparata erant templi claustrique nostri edificia, sed fratres quasi in tuguriis circa exustos parietes hac illacque habitabant; [Col. 0076D] patum apud eos religionis minusque consilii. Inter quos erat quidam Herimannus, nepos superius dicti Herimanni, nobiliter natus et a puero claustro nostro innutritus, simplexque sine prudentia, tacitus et patiens ad sufferendas injurias, sed obstinatus ad occulte ulciscendas, facillimus ad [Col. 0077A] quidvis presumendum, sed pertinacissimus ad non dimittendum, de liberali scientia insulsus, usu aecclesiae suae tantum exercitatus. Hic laicorum suggestione corruptus et partim eorum, qui propter Luiponem turrim olim occupaverant, ex dono ducis superius dicti Godefridi providentiam invadit totius abbatiae nostrae, sperans sic tandem ipsum et nomen et fructum obtinere posse. Huic dono ⁜ 166 fratres vehementissime reclamabant, tum quia ad talem curam eum inutilem esse omnino sciebant, tum quia metuebant, ut evenit, de promissa ab eo duci pecunia pro eo dono totam vastandam abbatiam. Vicit tamen ducis violentia, corrasaque est illi modo hinc modo illinc cum maximo dampno aecclesiae gravis nimis pecunia. Nam soli nostri homines de Testrebant [Col. 0077B] ⁜ (233) usque ad 60 marcas inde persolventes, mendicare tandem compulsi sunt, qui prius fuerant divites. Quid singula enumerem? Undecumque fuerit corrasa 100 marcas nescio quantum superexcessit summa.

2. Sic et sic, et sic et sic pauci etiam, qui apud nos tunc erant, fratres summa vivebant inopia, nudi turpiter et famelici intolerabiliter. Quidam vero ab introeuntibus monasterium, ut ipsos ore proprio audivi referre, stipem interdum petebant; aliqui eorum, qui a parentibus suis, cognatis et amicis aliquid accipiebant, inde aliquamdiu tenuiter nimis victitabant; aliqui, si quid in libris aut vestimentis haberent, quo patientius carere possent, vendentes, panem inde emebant. Herimannus autem [Col. 0077C] laicorum consiliis serviliter addictus, eorum etiam qui habebantur de stultioribus, nunc apud episcopum Obbertum, qui Heynrico Leodii successerat, nunc apud archydiaconos caeterosque aulicos promittendo, dando, mentiendo, voces fratrum pro necessitatibus suis clamantium ad effectum aliquem pervenire non sinebat. Audiens autem quod prevalente adversus imperatorem ⁜ (234) aecclesia, Herimanno Poppo successerat ⁜ (235) , magno laicorum stipatus agmine, sed nullo omnino sibi de fratribus nostris comite, Mettis ad eum tetendit, et quibuscumque pravis modis solet illud fieri, donum ab eo abbatiae ambire coepit. Aderant ibi aliqui de nostris fratribus, missi a caeteris, legationemque aecclesiae nostrae [Col. 0078A] necnon et Leodiensis episcopo Mettensi ⁜ 167 canonicam offerebant, simulque et Treverensis ⁜ (236) litteras, quibus Herimannum, inter minas quidem et verbera direptionemque caballorum suorum et vestimentorum, ad abbatem sibi non debere dari constantissime rationabiliterque refutabant. Sed quid? Prevaluit pecunia, prevaluit adversum fratres laicorum malitia. Data est Herimanno hac auctoritate abbatia.

3. Fratres inde reversi, laceri, spoliati et pedites per tam longum perque tam difficile iter, rem per ordinem aecclesiae sancti Lamberti episcopoque lacrimabiliter conquesti sunt et dampna aecclesiae, quae ⁜ 168 passa per Herimannum fuerat, et majora, quae nunc eam passuram metuebant, suisque victus [Col. 0078B] et vestitus extremam inopiam. Victi tandem sui contemptu et nostrorum miseria etiam illi, quos transversos aliquando agebat Herimanni pecunia, accendunt episcopum ut ad audientiam faciat venire monachos et Herimannum. Vocatur semel et iterum ac tercio Herimannus, tandemque venire nolens canonica prosecutione excommunicatur et dampnatur. Neque sie tamen cessit ⁜ 169 . At veritus ⁜ 170 episcopum, ne, sicut disponebat, manu militari ejiceret eum, oppidum nostrum exivit, et apud villam nostram Hales aliquamdiu multo dampno aecclesiae commoratus, transivit ad comitem de Lemburg Heynricum nomine ⁜ (237) , majorem tunc temporis advocatum nostrae acclesiae. Sperabat enim per cum se posse recuperare quandoque abbatiam, aut se [Col. 0078C] afflicturum eam, sicut fecit, frequentibus dampnis et multis irruptionibus.

4. Interea ⁜ 171 necdum cessante discidio, quod erat inter Mettensium episcopum et imperatorem Heynricum, imperator partem illam dominicalem, quam Mettensis episcopus apud nos habere videbatur, tradidit in beneficio comiti Arnulfo de Los. Quod indigne ferens comes Heynricus de Lemburg, quoniam major apud nos erat advocatus, introivit oppidum nostrum cum aliquantis equitibus, usurpans sibi quod comes Arnulfus in eo habere videbatur. Adduxerat etiam tunc secum Herimannum, ut in abbatia vi restitueret eum, at fratres tanta unanimitate et constantia spreverunt eum, ut neque signum pulsare [Col. 0079A] ⁜ 172 neque divinum officium facere vellent, quamdiu eum sciebant esse intra septa monasterii nostri aut atrii; terroribus, minis, blandiciis, promissionibus per homines Heinrici comitis pulsati frequenter, nullo modo movebantur. Ille vero interim latebat in angulo unius nostri spicarii, ad quem accedentes fautores ejus, homines levissimi et nullius boni inter nostros testimonii sive consilii, animabant eum ad perseverandum in proposito, et comitem Heynricum etiam convitiis inflammabant ad vindicandum terribiliter in nos contemptum suum de abbate suo. Interea comes Arnulfus, collecta suorum ingenti multitudine, comitem Heynricum aut in oppido nostro occidisset aut dedecorose ejecisset, nisi orantem ita suppliciter per nuntios suos [Col. 0079B] comes Godefridus de Lovanio, qui postea dux extitit, interponendo se illum eripuisset; cujus conductu sanus evadens, abduxit quoque secum suum abbatem, statimque apud nos et signum horae tertiae sonuit, et divinum officium, quod propter eum dimittebatur, fieri coepit. Utraque igitur repulsa comes Heynricus gravissime efferatus, Herimanno apud se collocato, quaecunque de nostris poterat, invadit, dissipat, affligit, suisque ut similiter faciant precipiendo precipit ⁜ * Quis referre totum queat, quibus quantisque malis distracta tunc temporis bona aecclesiae nostrae aut prorsus in perpetuum sunt nobis sublata, aut nimia longaque afflictione nobis amplius pene inutilia reddita? Nam dux ⁜ 173 Godefridus, qui postea rex Iherosolimorum ibidem obiit, nostra sibi quaeque [Col. 0079C] erant in Hasbania et in Testerbant ⁜ 174 ad libitum servire faciebat; comes Heynricus quae erant circa et ultra Mosam et in Ripuaria et circa Renum; comes Heynrieus palatinus ⁜ (238) quae habere videmur supra Mosellam. Ab illa die invasam nobis aecclesiam de Fonce ⁜ (239) , non longe a Mettensi urbe, numquam postea rehabere potuimus, quae adhuc Lanzonis abbatis tempore et longe post adhuc ut nostra possidebatur. Preterea villici nostri et quidam de beneficiatis hominibus ecclesiae nostrae quicquid eis placuit, quicquid eis melius tunc visum fuit, suis attraxerunt villicationibus suisque feudis, nobis modo volentibus ea recipere offerentes jurare, sua fuisse antiqua legalique beneficii aut villicationis possessione.

[Col. 0080A] 5. Nulli igitur mirum sit, si in gloria et divitiis attenuati hodie humiliter vivimus, cum magis mirandum diligenter attendentibus possit videri, quomodo inter tot loci nostri desolationes vel tantum adhuc relictum est, quod congregatio apud nos esse et abbatia appellari potest. Itaque paucissimi tunc temporis apud nos fratres remanserant, nullus apud eos ordo, nulla religio, utpote qui victus et vestitus necessitate afflicti, fame et frigore pene interibant, et qui neque claustrales officinas habebant, quibus suas necessitates occultarent; tantaque fuerat miseria, tanta desolatio, tanta rerum distractio, ut desperantes plerique vel ipsum nomen abbatiae loco [Col. 0080B] posse remanere, satagere viderentur ut clericorum prepositura fieret, et sex aut octo sub se clericos haberet. Inter haec et caetera innumerabilia mala, cum paene ⁜ 175 jam annullata esset nobilissima illa et famosa quondam abbatia nostra, tandem miseratio divina tetigit corda Leodiensium, habitoque simul frequenti colloquio, coeperunt viscerabiliter tractare, quomodo desolatae et pene adnichilatae abbatiae subvenire possent. Sed quoniam temporale bonum nostrum ad Metenses, curaque animarum tantum pertinet ad Leodienses, erant aliqui inter eos, ut plerumque fit, qui ad subveniendum nobis non multum erant attenti, dicentes hoc tantum ad eum pertinere, cui debebatur annalis reditus nostrae aecclesiae, Leodiensesque non debere nobis abbatem [Col. 0080C] donare, sed tantum ordinare. E contra sapientiores et religiosi asserebant canonice hoc posse facere Leodiensem aecclesiam, ut, quia cura animarum et consecratio abbatis ad eam pertinebat, et Metensis aecclesia nobis subvenire non poterat propter tribulationem suam, Leodiensis aecclesia abbatem aecclesiae curae suae provideret atque ordinaret, ita ut nichil ex his quae debebat Metensi detraheret; non enim esset leve ferendum tantum locum, tantum nomen, tantum quondam honorem negligentia Metensium annullandum esse ab aecclesia Leodiensium.

6. Querebatur igitur diligentissime si quis superesset de filiis nostrae aecclesiae, cui idonee committi [Col. 0080D] posset cura subveniendi matri suae. Aiunt fratres nostri necnon clerici et laici, qui eum cognoverant, quod Gande in monasterio sancti Petri moraretur ⁜ (240) unus de nostris fratribus nomine Theodericus, qui a loco nostro recesserat sub contentione abbatum Lanzonis et Luiponis. Hic si posset inde extrahi, [Col. 0081A] idoneus illis videretur ad regendum abbatiam, quoniam Theutonica et Gualonica lingua expeditus, liberalibus artibus egregie eruditus, in prosa et versu nulli esset suo tempore secundus, dulci et altissona sonorus vocalitate, brevis sed pulchra persona mediaque aetate; qui etiam fratrum suorum infirmitatibus melius sciret compati, tamquam a puero illis connutritus, et qui viderat et audierat mala quae passi erant in suis tribulationibus. Quid plura? Gavisus est inde episcopus Obbertus et aecclesia Leodiensis.

7. Electum igitur a fratribus cum necnon clericis et laicis vix tandem de coenobio sancti Petri Gande litteris et missaticis suis abstrahit, et ductum secum Aquisgrani facit eum accipere donum abbatiae nostrae [Col. 0081B] de manu imperatoris, sicut mos erat tunc temporis. Hoc iccirco per manum illius factum est, quia imperator, quicquid beatus prothomartyr in partibus nostris habere videtur, suo juri mancipaverat, propter Popponem episcopum Metensem, qui episcopatum absque dono et consensu imperatoris obtinebat; adhuc enim imperator hoc in toto regno suo jure [Col. 0082A] antiquo possidebat, ut absque dono ejus nullus in eo constitueretur episcopus. Nunc autem, quoniam, ut dixi, Poppo absque dono et voluntate imperatoris episcopatum Metensem intraverat, et hac de causa imperator quae sunt apud nos beati prothomartyris suo juri mancipaverat, necessitas hoc fecit, ut de manu imperatoris baculum de abbatia nostra reciperet, ne longa inter imperatorem et episcopum decertatione locus noster miserabiliter desolatus interiret. Quamdiu ergo Aquisgrani erat, eunti illuc et moranti ibi episcopus obsonium illi dabat; inque suis expensis reducens eum Leodium, tamdiu ⁜ 176 secum tenuit, donec ordinatum ad abbatem per semetipsum ad nos adduceret, et loco abbatis posito fratribusque et populo commendato, omnibus diebus [Col. 0082B] vitae suae consilium et auxilium suum ei in auribus omnium presto fore promitteret, dummodo strenue agens de loci recuperatione propter nimiam ejus desolationem non desperaret. Datus est ei baculus 3 Kalend. Februarii Aquisgrani, consecratus est in abbatem et sacerdotem Nonas Martii Leodii, anno ab incarnatione dominica 1099.

[Col. 0081C] 1. Cum ⁜ 177 varias abbatum commutationes post obitum abbatis Adelardi secundi retulimus, certam annorum seriem propter violentias eorum et frequentes ejectiones et regressiones singulorum nequaquam tenere potuimus. Nam ubi nullus legitimus ordo succedentium sibi abbatum servabatur, sed quam citius quisque poterat emulum suum ejiciebat, isteque quam minus poterat illum preesse sinebat, observari facile certus annorum numerus non potuit de singulis, maxime, etiam si posset, cum familiari semper nostris negligentia nemo erat qui operam impenderet. Superius igitur repetens ab obitu scilicet abbatis Adelardi secundi usque ad introitum abbatis Theoderici in abbatiam annos continuabo, et quod aliorum interpositorum scisma dirupit, per [Col. 0081D] duos istos renodare studebo, notatis ex obitu alterius et alterius introitu annis incarnationis Domini. Abbas Adelardus secundus obiit a. 1082 incarnationis dominicae, abbas Theodericus introivit abbatiam a. 1099 ⁜ 178 ejusdem incarnationis; fuerunt igitur ab obitu abbatis Adelardi secundi usque ad introitum in abbatiam Theoderici abbatis 17 anni, quos inter se compleverunt, iste plus, iste minus, Lanzo, Luipo, Herimannus et alter Herimannus de abbatia contendentes, et nullum certum tempus invicem habere permittentes.

2. Anno igitur ab incarnatione sempiterni principii 1099; post longas et diuturnas mortes, quibus a [Col. 0082C] domno abbate Adelardo secundo usque ad ea tempora de aecclesia sancti Trudonis omnis vicinia desperaverat, quidam Theodericus, ejusdem loci antea nutritus, ad eandem aecclesiam regendam a domno Obberto episcopo et primis Leodiensium, tertiis jam missis litteris, a Flandria monasterio sancti Petri Gande tandem est revocatus, nescio magis an coactus, et Nonas Martii presbiter et abbas loci nostri consecratus. Quantam desolationem intus et foris invenerit, crede michi, o qui haec legis, quia nulla vi ingenii possum exprimere nullaque facultate exponere, sicut veritas se habuit. Nam de toto monasterio preter turrim nichil tectum habebatur, quin interioribus parietibus collapsis, exteriores vastissime patebant, continentes in medio [Col. 0082D] vilissimam capellam supra sanctorum Trudonis et Eucherii sepulchrum. Nostri autem post combustionem templi, cum sanctuarium, stante adhuc firmissime muro fortissimo, facili sumptu possent cooperuisse, totum ⁜ 179 potius funditus diruerant, et majus stulta temeritate orditum, voluta jam cripta, usque ad fenestras cancelli illud produxerant. Ad quod opus ferventissime accinctus domnus abbas Theodericus, brevi tempore quicquid est superius a fenestris cancelli pulcherrimo opere consummavit, duobusque pilariis cum superstantibus illis parietibus juxta chorum edificatis, totam illam partem monasterii, quae est ab arcu supra sepulchrum sancti [Col. 0083A] Trudonis ad partem orientis, caemento plasmavit, calce dealbavit, fenestris vitreis decoravit, caelatura continuavit, tectamque superius pavimento linivit inferius; similiter et criptam, quam volutam tantum invenit, caeteris omnibus quae deerant consummavit, atque in honore beati prothomartyris Stephani principale in ea altare dedicari fecit ⁜ 180 . Anno ab incarnatione Domini 1102 ⁜ 181 de vilissima capella supra sepulchra beatorum Trudonis et Eucherii introduxit nos in eam criptam cantare. Quae dies visa est nobis et fuit immensae laeticiae, cum in ea jam inciperemus secundum ordinem et orationes facere et in choro stare et ad altare procedere, quod nullo modo poterant prius fratres per multos annos in augustia capellae. Nam ab ea die, qua vetus monasterium [Col. 0083B] dirutum fuerat et novum combustum atque discissum, inter caeteras etiam desolationes et calamitates, quae fratribus accidisse superius retulimus, ordo et disciplina prorsus abolita fuerant, maxime loci positura deficiente, in qua teneri possent.

3. Positus igitur est unus de fratribus antiquioribus, vix pre senectute se ipsum valens regere, custos puerorum, qui stante adhuc veteri monasterio viderat disciplinam eorum et ordinem fratrum. Itaque paulatim coeperunt reviviscere quae erant religionis, et frequenti in capitulo collatione abundantius proficere. Postquam vero eduxit nos de cripta in chorum pulcherrimum et in partem illam monasterii, quam partim edificaverat, partim reformaverat a sepulchro [Col. 0083C] beatorum Trudonis et Eucherii usque in finem operis versus orientem, cum augmento laeticiae coepit et religio augmentari et fratrum numerus aliquantulum crescere. Hoc autem vehementissime impediebat, quia officinas ⁜ (241) claustri fratres paucissimas atque illas vilissimas habebant partibus illis, quae sunt ad orientem et aquilonem, non habentibus nisi tantum sepem nudam et vilissimam, quae non modo hominibus, sed et canibus et porcis indifferenter pervia erant. Pars illa claustri, in qua sedentes fratres ad lectionem conventum suum silendo vel loquendo modo tenent, medio intertexta pariete tantum cooperturae habebat, sub qua fratres capitulum suum faciebant, dimidiumque superextantis [Col. 0083D] dimidii necdum coopertum ex varia aeris intemperie fratribus ibi sedere volentibus multam molestiam tam aestate quam hyeme faciebat. Refectorium fratrum ac dormitorium domus illa una erat, quae ad occidentem pars quarta claustri esse debebat, intertexta nichilominus pariete, habens [Col. 0084A] subtus scolam puerorum, cellarium, domum infirmorum. Sed, ut superius dixi, sine aliquo cultu erant omnia; tectura nulla ante officinarum istarum ostia, jugeque lutum hyeme et molestia grandis intus pluviae, nivis, grandinis et boreae, nichilque obstaculi quo prohiberetur quodvis animal accedere.

4. Domus infirmorum neque die habebat ignem neque nocte lumen, nisi fratres in ea jacentes undecumque sibi, interdum etiam ex victu et vestitu suo, ea ⁜ 182 procurarent. Sed neque in dormitorio lumen erat, fratribus tota nocte in tenebris jacentibus et per tenebras ad matutinos euntibus. Quod quidem erat gravissimum eis, quia de illa parte domus in qua dormiebant, oportebat eos per tenebras [Col. 0084B] transire partem aliam in qua reficiebant, atque inde exeuntes sub tectura partim lignea partim straminea, utraque vero semiruta, juxta murum monasterii palpando frequenterque ruendo aut offendendo ire omni nocte ad matutinos, et de matutinis similiter per tenebras redire. Infra matutinos si quis fratrum aut puerorum volebat aliquando exire ad necessaria naturae, dum timeret tenebrarum horrorem longique ⁜ 183 itineris luteam difficultatem, magnam interim sustinebat naturalis necessitatis injuriam. Hyemali tempore lecta fratrum aspergebantur nive densissima, surgentesque ad matutinos sicut se albicantes nive super vestimenta sua inveniebant, ita et revertentes tota lectisternia sua. Propter communem quorumlibet accedere volentium importunitatem [Col. 0084C] nichil tute servare poterant de lectisterniis suis in dormitorio, nichilque de his quibus serviebatur mensae eorum in refectorio; qua necessitate habebant qui habere poterant pro lectis ligneis archas seratas, in quibus surgentes lectisternia sua obfirmabant; qui vero habere non poterant, frequentes molestias de vestimentis suis a furibus sustinebant. In refectorio autem post se in muro fenestrulas diligenter seratas habebant, recondentes in eis mappulas suas, cultellos, ciphos et quae supererant eis de mensa, quia non habebant quibus necessitatibus suis succurrerent, nisi ex ea substantia, quae aut supererat, aut quam ori suo subtrahebant; ad elemosinam nichil inde aut permodicum dabatur.

[Col. 0084D] 5. Transitus tritus sexus utriusque erat, plurimum vero ad missas mane per eum locum, quem tunc appellabamus et nunc habemus conventum, et frequens in eo cum fratribus fabulosumque laicorum et clericorum usque in noctem colloquium. Si [Col. 0085A] qua potens persona, ut frequentissime assolet, hospitari apud nos voluisset, fratribus hac illacque misere panem suum manducantibus, ipsa in refectorio ad mensam fratrum discumbebat aut si purior esset clementiorque aer in medio prati. Milites usque ad ostium refectorii sive ad medium conventus equitantes ibi descendebant, nullamque reverentiam, non dicam monachis, sed ipsis quoque sanctis locis exhibere usque ad noctis medium curabant. Testor Deum, quia digne non possum os meum stilumque miseriae applicare, quo tantam majoremque miseriam fratrum, secundum quod audivimus maximaque ex parte ipse vidi, fideliter valeam referre.

6. Vir autem bonus, scilicet domnus abbas Theodericus, [Col. 0085B] noviter hanc Iherosolimiticam nescio an magis Babylonicam desolationem ingressus, cum omnia simul invenisset corruisse, omnia simul et derepente non poterat erigere. Verum, ut superius retuli, ad monasterium reparandum et animo intendebat, et studio infatigabili accingebatur. Qui dum facundi oris gratia contionaretur diebus pascae sive pentecosten in aecclesia beatae Mariae ad populum, frequenter eis eliciebat decem aut duodecim plusve minusve marcarum ad monasterii reparandi auxilium. Ubi occupatus minus intendebat ad claustrum, tamen quam cicius potuit in domo infirmorum, in dormitorio, in cella abbatis, in cripta, ante altare beati prothomartyris lumen constituit de aecclesia de Corbecce ⁜ (242) , disponendum per manus custodis [Col. 0085C] aecclesiae de marca et dimidia census ejus, constituens custodi marcam ad luminare, preposito vero dimidiam ad prebendam fratrum, quae prius non persolvebat nisi 5 tantum solidos. Similiter de censu aecclesiae de Stades constituit custodi 5 solidos ad luminare, quae amplius non persolvit. Elemosinae pauperum prorsus abolitae 6 cotidie constituit siligineos panes dandos de decima de Brustemia, quam redemit positam in vadio pro 10 marcis. Molendinum de Moyse cum auferre prorsus non posset viro potenti, qui dicebat se illud acquisisse pro censu 5 solidorum singulis annis, et quod plus valebat, accepisse in beneficio de manu abbatis Lanzonis, multis sumptibus, multis laboribus eo produxit, ut [Col. 0085D] ferro inde sublato paulatim decidendo annullaretur, et preter aquam et ripam nec vestigium molendini ibi relinqueretur; quod usque ad nos ita permansit. Alia plura molendina redemit, quae gravissima pecunia invadiata aut beneficiata dicebat sibi fraus maligna nostrorum foeneratorum.

7. Ad missae suae ornamentum reponendum scriniola duo tali operi convenientia fecit, suoque studio amictum magno aurifrigio ⁜ (243) et longo ornatum, albamque laqueum a collo aurifrigio factum, et [Col. 0086A] nodum unde affigebatur ex auro et margaritis pulchre habentem compactum, in eis acquisivit. Similiter et cingulos duos, unum de nigro bonoque pallio latum satis, aurifrigio latitudinis trium digitorum in fine decoratum, alium de pallio varii coloris valde bonum, a nodo ante ventrem cingentis eum, filis aureis usque ad summitatem operose multum crasseque undique contextum. Sed et balteum et calicem cum patena argenteum, intus et circa oras exterius deauratum, pixidem argenteam, similiter et argenteam acerram vasque argenteum ad vinum, trium firtonum ⁜ (244) pondus habens; thuribulum quoque de cupro deauratum, catenulas argenteas habens; pelviculam simulacro bestiolae caudatam de cupro factam ad suscipiendam aquam manuum lavandarum, [Col. 0086B] intus habentem imaginiolas argenteas fusili opere caelatas; tresque tuellas, unam sternendam super altare, aliam sub libro, tertiam ad tergendas manus. Crucem quoque cum crucifixo et pede quatuor evangelistarum imaginibus operoso, utrumque de cupro sed deauratum. Columbam etiam cupream, auro tamen superius argentoque variatam, continentem aquam ad opus manuum. Casulam de nigro pallio circa collum et a collo usque ad pedes ante ventrem aurifrigio lato ornatam; cappam similiter de nigro pallio paene eodem, circa collum et super cristam capitii aurifrigio ornatam, ante pectus habentem plus quam palmae unius longitudinis, aequa longitudine et latitudine, aurifrigium, neque tantum aurifrigium quam rem filis aureis desuper solidissime [Col. 0086C] contextam, in medio habentem gemmulam bullula circumclusam. Haec omnia ad officium missae suae et ad ornamentum aecclesiae proprio studio de novo acquisivit. Redemit quoque cappam unam albi pallii valde bonam, thuribulum quoque argenteum appendens septem marcas, quod postea cum prestitisset archidiacono cuidam nomine Alexandro cum pallio uno optimo, quod ipse quoque emerat, et calice argenteo, numquam rehabere potuit quae ita usque hodie nostra aecclesia perdidit. Pallium quoque unum, quod sufficit ad majus altare cooperiendum, emit totum novum, et de spisso pallio purpurei coloris, pallentis tamen, in grandiusculis rotis imaginibus bestiarum variatum. Hoc hodie quoque penes [Col. 0086D] nos habetur.

8. Fratres quos invenit benigne fovit, et quot et quos potuit addidit, multa perpessus ab his, quos necessitate minoris sibi numeri de aliis claustris exeuntes suscipere cogebatur, invehentibus in illum frequenter maligne semper loquacibus in nos nostris oppidanis, quod tantae fructum abbatiae octo aut decem tantum fratres consumerent, non attendentibus neque veteri malicia caecitatis suae considerare volentibus, ad quantam paupertatem devolvissent abbatiam [Col. 0087A] furor mobilitatis eorum et contentio inter se abbatum factione eorum, et quanta consumenda essent in reparando monasterio, claustro et appendiciis eorum. Hac, inquam, male loquacium et maligne detrahentium necessitate compulsus, cum plures de suis fratres non haberet, et aliunde venientes monachos ignotos susciperet, multa et dampna et injurias sustinuit frequenter, talibus nullum ordinem servare volentibus, et cum de nuditate sua revestiti et de famelicitate sua refocillati essent, aut molestissime nobiscum commanentibus, aut cum dampno et ⁜ 184 injuria et ⁜ 184 detractione nostri tandem a nobis effugientibus. Vidi ipse intra quinque aut sex annos de talibus 17 a nobis recessisse, revestitos apud nos a planta pedis usque ad verticem [Col. 0087B] integra veste. Studium et laborem ejus circa emendandam aecclesiam nostram intus et foris, et quantum sub eo profecerit, longissimum esset enarrare, cum tamen numquam defuissent interim ei tribulationes et persecutiones ab eis, de quibus aliquid hic modo volo referre.

9. Primo tempore introitus ejus in abbatiam gravissimus persecutor fuit ei comes Gislebertus de Duraz ⁜ (245) , advocatus noster, quem numquam potuit placare, nisi dampnosa aecclesiae pecunia pro eo intercurrente. Preterea Heynricus de Lemburg, major noster advocatus, supradictum illum Herimannum, qui per violentiam non potens abbatiam nostram quam invaserat tenere, ad eum patrocinii causa confugerat, frequenter super domnum abbatem Theodericum [Col. 0087C] in oppidum et usque in cellam abbatis introducebat, volens libentissime in abbatia eum confirmare, si et fratrum consensum inde prius habere potuisset, et fidelibus aecclesiae fidelitatem extorquere suo Herimanno. Sed fratribus constantissime illi pro domno abbate Theoderico in faciem resistentibus, atque adeo ex auctoritate Leodiensis episcopi, ut quamdiu Herimannus aut in cella abbatis aut quoquam in toto oppido nostro esset, divinum officium in aecclesia nostra non fieret et nulla campana sonaret, cum multa tandem confusione et in nos et nostra indignatione recedebat, suumque iterum Herimannum in malum nostrum recipiens custodiebat. Jesu bone! quando totum dicerem, aut quomodo totum dicere possem malum [Col. 0088A] et dampnum, quod per hos duos sustinuit ecclesia nostra ⁜ 185 ?

10. Accidit interea turbato vehementissime regno et sacerdotio, ut Heynricus tertius Romanorum imperator augustus, traditis filio eque vocato Heynrico imperialibus insignibus ⁜ (246) , abjectusque a regno iterum regnare moliretur. Cujus maxima spes tunc temporis esse videbatur iste Heynricus comes de Lemburg ⁜ (247) , dux ⁜ 186 modico jam ante creatus ⁜ (248) . Quae res prope exterminium debuit esse ecclesiae nostrae, quia, cum tunc temporis non tam dux quam rex esse videretur, utpote qui regis erat patronus factus, non erat rex, non erat episcopus, non amicorum quisquam, qui auderet nos contra tantum tyrannum juvare; maxime pravissimis quibusdam [Col. 0088B] de oppidanis nostris et hominibus de factione Luiponis et Herimannorum factiosissimis ad hoc cotidie illum instigantibus, et in fornacem ardentissimam illius malae suggestionis suae oleum, picem, adipem, resinam et omnia instigationum fomenta congerentibus, ut suum Herimannum in abbatiam nostram restitueret, Theodericum ejiceret, modo venisse ⁜ 187 tempus ⁜ 188 , in quo hoc liberrime facere posset; faceretque eum benedici, cum non auderet umquam episcopus contradicere ei, quem et introduxit, sed fratres non amplius quam antea inflectere ad suam voluntatem potuit. Relicto tamen eo cum custodibus sibi familiaribus in cella abbatis, abiit, multa vastatione facta in curia nostra et in claustro de rebus victui vestituique nostro preparatis.

[Col. 0088C] 11. Interim domnus abbas Theodericus secesserat ad castellum comitis Gisleberti Duraz, timens sibi, si tyrannum illum expectasset, de vita. Quo una parte oppidum nostrum egrediente, ipse ⁜ (249) alia ingressus est. Testor Deum omnipotentem, quia nisi ipse oculis vidissem, et prae magnitudine leticiae gemitum eorum querelosa et suspiria auribus hausissem, non facile mihi, sed neque ipsi cui fiebat, posset persuaderi tantus affectus, tanta erga eum populi devotio sexus utriusque, diversae etatis. Ipse e converso quam acclini vultu, quam modesto ore humiliari, quam profusis lacrimis, quam humectis genis tota facie irrorari; flebant illi prae nimia qua eum ardebant caritate, flebat ipse prae maxima qua se ipsum metiebatur humilitate. Tam triumphali [Col. 0089A] applausu, tam favorali populi devotione exceptus, usque ante cellae suae januam est perductus. At illi interius eam obfirmaverant, et strepitu indignationeque populi perculsi, nil sibi certius quam eorum confodi gladiis expectabant. Qua obfirmatione populo magis magisque in iram indignationemque concitato, cum tamen quidam dubitare viderentur, utrumne vi in eam irruerent, quidam vero ad irruptionem cum clamore jam se accingerent, unus eorum, cujus sapientiae et consilio totum inniti videbatur oppidum, vultu flammeo et ore grandisono prorupit in medium: Eyia, inquit, viri, eyia viri, si tamen viri! Quid hic tam ignaviter excubatis? Quid ad postes hujus domicilii observatis? Cur statim fracto repagulo, vel ipsis postibus radicitus evulsis, aperto ostio, micante [Col. 0089B] gladio non irrumpitis? Quasi non voluntate neque judicio Dei, sed fortuitu hic conclusi teneantur rei illi et gladiis nostris hodie decapitandi, quorum venenata delatione, pestilenti consilio domus vestrae dampnoso olim flagrarunt incendio, matres legitimo destitutae sunt conjugio, nepotes vestri sine parentibus, vos ipsi, heu! heu! sine liberis estis et nepotibus. Et ecce, nunc iterum ad nostram contumeliam et nominis generisque vestri ignominiam in oculos nostros importuni, contumaces, ignobiles lenones se ingerunt, ut quorum patres, filios, fratres, nepotes, affines, amicos, servos peremerunt, quosque igne et rapina de divitiis in inopiam, de gloria in ignominiam detruserunt, eorum nunc dominum inermes, ignavi, pauci scelerati ejiciant, ut, quae ferro flammaeque eorum cum periculo capitum [Col. 0089C] nostrorum eripuimus, libidinosi deglutiant; seditionem, intestinum bellum in oppido nostro plectendi parricidae, ut olim, ut sepius, nunc etiam commoveant, per quae stirpis nostrae monimenta et extremae reliquiarum nostrarum reliquiae prorsus intereant. Si viri essemus, filii virorum, numquid haec in capita eorum nunc de presenti non redundarent? Talia Guntramnus.

12. Erat hic Guntramnus servus ecclesiae nostrae, homo gratissimae grandisque facundiae, statura procerus, grossitudine corporis ejus decentissime respondente proceritati, acerrimus in bello, audax animo, prudens consilio, constans in negotio ⁜ 189 , formosus tam venusto corpore quam pleno vultu et elegantissima facie. Hunc talem, qualis apud nos de [Col. 0089D] nostris nemo surget amplius, oppidani nostri flagrantes in eum odio maligno et nequissima invidia pro probitate ejus, casu volantis in frontem ejus sagittae incerto auctore occiderunt, dum quadam die proditione ejus sic tandem patefacta, adversus eum sic nec opinantem consurrexissent armati. Quem si casus comminus se gladio defendere non vetuisset, o ⁜ 190 quantam dedisset stragem, antequam occumbere posset! Sepultus jacet inter turrim et ostium, quod aperitur versus cymiterium fratrum [Col. 0090A] ad meridiem, juxta murum, statim ut exitur de ostio ad dexteram manum. Hoc tali viro ita, ut superius dixi, perorante ad populum, statim versus in furorem preteritorum malorum recordatione populus, et tamquam ursus cruentis pregustatis carnibus in eos efferatus, stricto mucrone in eos conclamat ostia confringere, postes evellere pretemptat, ut omnes, tam monachos quam milites, minores quam majores in ore gladii interficiat. Sed statim pietas et benignitas domni abbatis Theoderici per turis scelestis tutissimum scutum se opposuit, vehementerque inclamans Gisleberto comiti, necnon singulos suorum proprio ex nomine revocans, vix tandem ne in funestos illos irruerent multis precibus obtinuit. Quibus sedatis, hoc modo fratres suos ante [Col. 0090B] populum alloqui coepit:

13. Absit a me, fratres karissimi, absit, inquam, dulcissimi filii, hoc peccatum in Domino, hoc scandalum in populo, ut regressus meus ad vos et pia in me vestra populique devotio maculetur, obfuscetur sanguine cujusvis aut homicidio. Non his armis decertandum nobis, non hoc gladio truncandus est impius hostis. Cujus nos sumus milites, ipse armatura nostra Christus est; hujus signifer beatus Paulus suis ita conclamat commilitonibus: «State, inquit, precincti lumbos vestros in veritate, et induite loricam justiciae, et calciate pedes in preparationem evangelii pacis, super omnia accipientes scutum fidei, in quo possitis universa tela maligni ignita extinguere, et galeam salutis accipite et gladium spiritus, quod est [Col. 0090C] verbum Dei (Ephes. VI, 14) .» His armis ad similitudinem boni regis David muniti, hunc superbissimum, spurium et incircumcisum fiducialiter poterimus aggredi, ut, cum tantus blasphemus percussus in fronte, et in ea corporis parte vulneratus, in qua presumptor sacerdotii Ozias lepra incanduit, lepra corruerit, capite ei proprio mucrone truncato armisque omnibus expoliato, «confiteamur Domino, quoniam bonus, quoniam in seculum misericordia ejus, qui facit mirabilia magna solus (Psal. XXXV, 1) .» Atque iterum cum nostro David dicamus: «Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad prelium et digitos meos ad bellum; misericordia mea et refugium meum, susceptor meus et liberator meus (Psal. XLIII, 1) .»

[Col. 0090D] 14. Haec cum dixisset, populus ad propria rediit, ipse vero nobiscum in claustro habitavit. Qui autem conclusi erant in cella abbatis, ne a nostris qui turrim eis preripuerant, deberent interfici, nocte illa pene omnes effugerunt, et preter unum, qui cum Herimanno venerat de Malmundaria monachum, quasi nulli cum illo remanserunt. Quidam tamen ex oppido nostro impurissimi nebulones, ventricolae, apud quos data crustula hispidi panis cujusvis dignitatis nomen facile mercari, eademque [Col. 0091A] subtracta patibulo reus posses adjudicari, frequenter ad eum conclusum in cella introibant, lethargicumque cerebrum ejus foetido adulationis suae oleo impinguantes, interim leccatriae ⁜ (250) suae sic cum eo satisfaciebant. Tota autem abbatia et maxime monachi ad domnum abbatem Theodericum humili fidelitatis obsequio et piae obedientiae oculo respiciebant, ejusque anxietatem amaro satis animo deflebant. Sequenti igitur die cum domnus abbas Theodericus vocante eum episcopo Obberto Leodium venisset, injuriam suam, persecutionem, redivivi Symonis superbiam, invasionem in auribus episcopi ecclesiaeque beati Lamberti exposuisset, non eos tantum mesta compassione sautiavit, sed et ipsam totam civitatem merore quidem maxime obnubilavit. [Col. 0091B] Erat enim tam clero quam populo et monachis gratissimus, multa litterarum sciencia et egregiae vocis jubilo acceptissimus, tum placidissimis moribus et vultus hilaritate serenissimus.

15. Non tamen prout deceret dignitatem disciplinae et nominis Leodiensium, cito vindicatum fuit tam grave facinus in presumptorem impium. Sed nec mirum. Bona eis venia indulgemus, dum necessitatem temporis et eorum angustiam respicimus. Erat enim tunc non parva turbatio, non in ea tantum aecclesia, sed et in toto episcopio, et unumquemque non modo reipuplicae, sed familiaris quoque sollicita urgebat occupatio. Sicut superius tetigimus pro recuperando extorti sibi regni statu imperator Heynricus ibi anxie insudabat; et quia crudeli odio [Col. 0091C] et gravissimis dissidebant inimicitiis episcopus et Heynricus dux, simul quoque Namucensis comes Godefridus ⁜ (251) et idem dux, eos prius ad pacem et concordiam revocare imperator maxime laborabat, ut postea robur pacis eorum et concordiae esset ei spes et causa victoriae. Quatiebantur etiam muri totius civitatis et aecclesiae undosa imminentis belli formidine, quia ferebatur, verumque erat, filium imperatoris Heynricum nomine in manu robusta et indignatione maxima ad civitatem obtinendam properare ⁜ (252) .

16. His malis intercurrentibus, quo puplicae familiarique rei suae unusquisque, prout necesse sibi videbat, consulit attentius, eo de nostra disponitur [Col. 0091D] satis quam expediret nobis negligentius. Semel tamen ⁜ 191 atque iterum vocatum eum ⁜ (253) episcopus tandem excommunicat omnesque ejus complices, precipiens archydiacono suo Alexandro, ut eum de caminata abbatis atrioque suo eliminet. Sed ille [Col. 0092A] omnino neglexit; qua causa, quo animo, ipse viderit. At dux non immemor injuriae contemptusque sui in Herimannum ⁜ 192 , arma copiasque suas in furore et indignatione magna adversum nos colligit, ut die data, quoscunque de nostris ad dedicationem sui Belis compellere non posset, eorum carnes in ejus sacrificio victimas propitiabiles faceret. Sed comes Gislebertus, qui reconciliati sibi fidelis tunc adjutor existebat domni abbatis Theoderici, conducto sibi comite Lovaniense Godefrido, qui non multo post dux extitit ⁜ (254) , viriliter ei restitit, omnemque conatum Heynrici, licet domini sui, dum accedere non auderet, irritum fecit. Nec multo post domnus abbas Theodericus reversus est de Leodio ad coenobium nostrum, grandi ferens patientia [Col. 0092B] conclusum in cella sua emulum suum.

17. Jamque dies imminebat, qua comes ⁜ (255) Flandrensium imperatori occurrere Andeguerp debebat. Quo dum imperator proficisceretur, contigit eum habere per locum nostrum transitum, atque in cella abbatis, qua non sani consilii frater ille habitabat, nocte una hospitium. Qui dum cellam omnino non auderet imperatori contradicere, si vero ab ea egrederetur, nullum sibi ulterius patere regressum formidaret, in cellarium sub caminata descendit, ibique tota illa nocte mansit, ut facto mane, cum imperator viam suam proficisceretur, ipse ex inferioribus abditis prodiens ad obtinendam cellam regrederetur. Sed quidam de pueris nostris, qui nocte illa imperatori ministraverunt, fratrum nostrorum [Col. 0092C] consilio prestruentes ei aditum, in cella regredi non permiserunt, nichil tamen contumeliae aut virium ei ejusque satellitibus intulerunt. Cumque sibi interceptam introeundi facultatem intelligeret, et se quasi in sepulchro, cellario illo scilicet, a pueris nostris suffocandum omnino formidaret, de lacu, in quo se ipsum male dampnaverat, novus quasi terrigena ad invisam sibi lucem per aliud ostiolum tandem erupit, et magnum spectaculum populo factus platearumque pueris, ad unam forensium domum homo sine honore, monachus sine pudore proripuit, aliquotque dies ibi faciens, sabbato sancto dominicae resurrectionis iterum ad ducem transivit. Qua peste eliminata sentinaque ejecta [Col. 0092D] de navi nostrae aecclesiae, mox, quia erat hora tertia, sonuit, et post tot luctuosos dies, quibus chorus noster siluerat, nos jam posse licenter divinis ora aperire laudibus grandis laeticia fuit. Nam nostrum monasterium et parrochia foris tamdiu ab episcopo [Col. 0093A] in banno posita erant, ut in eis nemo cantaret, donec de cella abbatis et de tota curia et atrio Herimannus exiret.

18. Quod cum nunciatum fuisset duci Heynrico —forte enim ipse eadem hora per forum nostrum transibat—ira incredibili exarsit, dolore intolerabili infremuit, et nisi hanc suam in exemplum omnibus injuriam vindicaverit, cum obtestatione et horribili quadam anathematizatione se suaque omnia dirae morti exterminioque crudeli devovit. Ira igitur vehementi furoreque ingenti necnon et indignatione non minima in nos et nostra exardescens, contemptum sui abbatis cordi gravius apposuit, totumque se statim in nostrum nostrorumque vitae periculum, quam substantiae tam membrorum quoque detrimentum dissolute [Col. 0093B] nimis accinxit. Jamque nulli nostrum parcere, inter monachum et clericum, clericum et laicum neque ⁜ 193 quicquam discernere, crudeliter persequi, bestiali furore in nostros et nostra sevire, ut nullius nostrum misereantur suos omnes suppliciter orare, obsecrare, terribiliter precipiendo precipere. Tum si illos de nostris possent arripere, quosdam sine compassione decernebat suspendere, quibusdam oculos effodere, istis nares truncare, illis manus amputare, aliis pedes abscidere, nonnullis crura comminuere. Quibus vero misericordem atque humaniorem se exhibere volebat videri, eos diu carceratos tandem precipiebat gravissimo argenti pondere debere redimi. Et certe illi longe se beatiores caeteris reputabant, qui nichil aliud se [Col. 0093C] perdere quam pecuniam metuebant. Erat igitur omnibus grandis formido, pavor et tribulatio, mentis hebitudo, membrorum dissolutio, genuum collisio, cum nulli nostrum extra oppidum pateret aliqua via sine vitae periculo, membrorum aut substantiae detrimento. Sed et comitem Gislebertum, quia pro nobis se illi opposuerat, in tantum odio habebat, quod eum de infidelitate palam arguere, et hereditario propter hoc privare beneficio fidenter laborabat. Erant etiam tunc nobis adhuc Coloniae plures carratae vini, quas statim fecit suis usibus obfirmari.

19. Haec aliaque plurima quae nobis cotidie ingerebat mala—nam et villicis ⁜ 194 omnibus interminatus [Col. 0093D] terribiliter fuerat, ne in quovis nobis responderent —domni abbatis Theoderici animum graviter afficiebant, et illud multo amarius, quia audiebat eum velle beneficiare suis satellitibus quae nobis juxta Mosellam nec non et in Testrebant ⁜ 195 obaudiebant. Quod si semel in tam tempestuosa tempestate contingeret, aut vix aut numquam ea amplius aecclesia nostra reciperet, et vinum et pisces ulterius abbatia nostra non possideret. Immenso igitur dolore [Col. 0094A] et metu afficiebatur, metuens etiam et nimium sollicitus ne in tanta turba quisquam propter eum occideretur, carceraretur, spoliaretur. Sed cum sul hoc curarum sollicitudinumque onere importabiliter premeretur, fuerunt quidam ex amicis ejus cum duce, qui videntes angustiam, oppidanorum peri culum, aecclesiae intolerabile et irrecuparabile dampnum, mediante pecunia conabantur adhuc eum ab his malis quae cogitabat in nos revocare. Vix tandem argenteo malleo emollita est nigri silicis duritia, exceptoque comite Gisleberto, annuit ut pacem habeat abbas noster et tota ejus aecclesia. Sed re perlata tandem ad domnum abbatem Theodericum —nam novit Dominus, se nesciente hoc prius ab amicis agitabatur—nulla ratione, nullo consilio, [Col. 0094B] nulla persuasione, nullo timore adduci potuit ut acquiesceret, nisi res aecclesiae quas impedierat prius ab omni impedimento dux enodaret, et comitem Gislebertum oppidanosque omnes, quibus propter eum molestus fuerat, in firmam pacem gratiamque suam revocaret. Quod miro inedicibilique labore ab utraque parte tandem concessum est. Ipse presens istis interfui, et pro explendis feria sexta parasceve Domini, die una Leodium equitavi, et multum ibi moratus pro hoc negotio, ipsa redii, et statim reascendens cum domno abbate iterum Leodium abii. Persoluta est ibi pacta prius pecunia, comiti Gisleberto reddita est ducis gratia, oppidani liberati sunt a timore, res aecclesiae eo jubente prorsus sunt expeditae. De Herimanno vero inter ducem et domnum [Col. 0094C] abbatem hoc tandem diffinitum est, ut si cognoscens reatum suum ad satisfactionem et poenitentiam venire vellet, misericorditer reciperetur, probataque ejus humilitate et obedientia, secundum ejus animi infirmitatem condescendere ei domnus abbas non dedignaretur. Sed inveterata miserandi hominis malicia humiliari nullo modo ad satisfactionem et poenitentiam potuit, sed id quod fuit permansit, et quod non erat assumpsit.

20. Ex hac ducis oppressione et Herimanni invasione gravissime afflicta elanguit diu aecclesia nostra. Calix aureus nescio quanti ponderis cum patena, quem ipse domnus abbas Theodericus acquisierat, hac necessitate irrecuperabiliter venditus est, silva [Col. 0094D] in Kircheym excisa et vendita, substantia alia multum attenuata, quodque magis dolendum erat magisque deflendum, totum opus monasterii intermissum usque ad obitum ejus deperibat. Dei autem faciente judicio eodem anno abjudicatus fuit Heynrico ducatus ⁜ 196 ⁜ (256) et datus comiti Godefrido de Lovanio, causa existente, quia eadem eptomada scilicet feria quinta, quae fuit coena Domini, pugnaverat contra filium abdicati imperatoris Heynrici [Col. 0095A] regem creatum, Heynricum dominum suum, supra fluvium Mosae oppido Guisez ⁜ (257) ante pontem, regemque contrito exercitu ejus fugaverat. Ad cumulum autem malorum nostrorum accidit nobis et aliud malum, quanto de familiariori et amiciori prius nobis potente persona tanto et gravius, tanto et intolerabilius. Coeperunt namque in invicem dissidere comes Gislebertus advocatus noster et domnus abbas Theodericus. Comes exigebat ab eo 24 marcas argenti, quas duci Godefrido dederat de Lovanio, quia ducem Heynricum propter suum abjectum a nobis Herimannum super nos irruere non permiserat, et quicquid super eas ex usuris cotidie crescebat; abbas respondebat se ei non promisisse nisi 5 tantum, et eas se jam persolvisse. [Col. 0095B] Sic et sic cotidie mala nostra multiplicabantur. Comes quid faceret? Rationi omnino acquiescere nolens neque veritati, cum duplici dampno quam argenti hujus summa fuisset, totum per abbatiam quod exigebat diripuit, nulliusque umquam petitione abbati reconciliari voluit, sed conversus ad dominum suum comitem Heynricum ⁜ (258) et ad emulum abbatis Herimannum, coepit omni consilio et virtute agere, ut de abbatia ejiceretur et Herimannus reintroduceretur.

21. Habebatur tunc ⁜ 197 Mettis episcopus Adelbero ⁜ 198 ⁜ (259) post Popponem ⁜ (260) , qui licet litteras suas et missaticos pro domno abbate Theoderico ad comites Heynricum et Gislebertum frequenter mitteret, nichil tamen aut modicum juvare eum [Col. 0095C] poterat contra eos, nisi in hoc tantum, quod magis inde confortabat animos fratrum nostrorum et corda ambigua levium oppidanorum. Sub hujus fune contentionis aliquamdiu ancipites agitatae sunt utraeque partes dissidentium. Cum igitur humano undique destitueretur auxilio, et ab illis vehementissime affligeretur, qui eum maxime debuerant juvare, ratum sibi duxit ad divinum eo modo confugere, si dissolutionem nostri ordinis, quae diu nimis casibus diversis accidentibus apud nos non absque infamia inoleverat, religiosorum monachorum usibus posset emendare. Ad quod peragendum quidam de fratribus, pauci tamen instantissime cum perurgebant, plures autem gravissime inveteratas [Col. 0095D] abusiones suas immutandas sibi ferebant, maxime vero qui apud nos de aliis claustris profugi confluxerant. Sed cum Dei adjutorio prevalente meliori parte fratrum, licet minori, introducti sunt usus Cluniacensium in monasterium et claustrum nostrum, scilicet Kalendas Martii, quae fuit eo anno sexta feria in capite jejunii ⁜ 199 , ad quos demonstrandos misit nobis domnus abbas Sancti Jacobi de Leodio Stephanus duos de suis fratribus, abbas Sancti [Col. 0096A] Laurentii Berengarius de eadem civitate duos. Coepitque doceri ordo Cluniacensium ferventissimo apud nos studio et exerceri tenacissime, non ex parte sed ex integro, maxime juvenibus nostris in eo laudabiliter sine omni mendacio nostro ferventibus, senibus cum silentio mente pacifica acquiescentibus, scolarum pueris sine gravi jugo cotidiana exercitatione disciplinam exhibentibus. Qui aliunde apud nos collecti fuerant mutarique veterem levitatem suam nolebant, recesserunt; similiter et de nostris aliqui ejusdem levitatis. Volo autem hic annotare nomina eorum qui tunc de presenti vivebant, quando usus isti apud nos introducti sunt, ut et gloria eorum inde in hac quoque vita crescat, et posteri intelligant quanta apud nos fratrum paucitas [Col. 0096B] extiterat: Abbas Theodericus, prior ego Rodulfus, secretarius Sybertus, prepositus Morungus cellerarius cantorque Folkardus, Engo jam senex, Gislebertus juvenis maturus. Prima autem die qua ordinem incepimus, exierunt de scolis quinque pueri: Thidelmus, Balduinus, Heynricus, Christianus, Franco, qui postea abjecto habitu fugit. Hi omnes jam adulti fuerant et de scolis jam dudum exisse poterant, sed prioris diligentia eos intra scolas usque ad eam diem tenuerat, timens, si ante inceptum ordinem, secundum veterem abusionem, extra scolas levitatis et ocii ⁜ 200 placitam juvenibus venenatamque dulcedinem gustassent, quod amplius rigidae juvenum jugique insuetae cervices applicari ad ordinem non possent. Pueri qui in scolis remanserunt, fuerunt [Col. 0096C] hi: Guazelinus, Adulfus, Guulbertus, Fredericus, Humbertus. Inter majores et minores eramus 17. Quo parvo numero cum adjutorio eorum qui de Leodio prestiti nobis fuerant, coepit, ut dixi, ferventissime ordo teneri, maxime studio juvenum laudabiliter ad hunc se accingentium.

22. Si quis tamen nostrum praecipue exstitit cujus importunitas et oportunitas, cujus mille formis variata sagacitas animum abbatis ad hos usus tenendos prior induxerit, et cum multa sua tribulatione et augustia, odio et invidia apud ipsum ut tenerentur tandem obtinuerit, et cujus studio eo vivente viguerint, mortuoque refrixerint, non dubitat, quisquis ille sit, cum multum emendationis vitae fratrum et profectus [Col. 0096D] aecclesiae per hos usus subsecutum sit, quod de eo nobis tacentibus, ille tacere debeat, pro cujus amore nichil adversi, nichil odii, nichil invidiae, nichil periculi sustinere formidabat, dummodo religio introduceretur et locus a preteritae irreligionis infamia liberaretur.

23. Injecta igitur nobis ab Heynrico gravissimi meroris nubila, magna jam ex parte deterserant nova introducti ordinis gaudia, et sub suavi jugo [Col. 0097A] Domini leve ⁜ 201 satis habebatur nobis onus nostrae afflictionis. Vidit inimicus et invidit prosperis de ordine nostris successibus, atque multum doluit gyganteis, ut ita dicam, nos in eo promoveri passibus. Implevit igitur spiritu suo nequissimo, en nescio quota vice, eundem Heynricum ad affligendas animas nostras jam dudum usitatissimum sibi ministrum et familiarissimum. Qui oblitus preteritae pactionis cum domno abbate Theoderico dampnosaeque multum nobis pecuniae, quam ei extorserat pro sibi ulterius eo placato, mentitus fidem et non Dei reveritus judicium, iterum aggressus est sine omni dilatione suum nobis intrudere Herimannum. Regnum autem et sacerdotium, ut superius dixi, ita adversus invicem erant conturbata et commota, ut [Col. 0097B] adversus violentiam tirannorum nichil aut parum juvare posset nos tunc aecclesiastica censura. Herimannus etiam per quosdam complices et in curia regis aliquantum familiares conciliavit sibi animum cancellarii regis Adelberti nomine, qui postea archiepiscopus fuit Maguntiae, et per ipsum regem habens eos fidos adjutores de sua restitutione. Res vero non fuerat ita notificata regi et cancellario, sicut se veritas habebat de Herimanno. Itaque mendaciis faventium Herimanno decepti, restitui eum in abbatia nostra per litteras et missaticos suos Metensi et Leodiensi episcopo preceperant, cujus adventus cotidie nobis nuntiabatur. Comes autem Gislebertus paratus erat suscipere, et quia advocatus noster fuerat, in abbatiam eum introducere.

[Col. 0097C] 24. Inter quae minantia famae volitantis cotidie tonitrua, manus tonantis Dei excelsa, jam dudum ab antiquo gravissime super nos extenta, terribilissimo fulgure subito nos perforavit, tollens nobis de medio domnum abbatem Theodericum infirmitate, vix quinque dierum ex sanguinis minutione viam universae carnis introductum. Heu! quo ore habeo referre, quo stilo scribere, quas tunc sustinuerimus pressuras, tribulationes et angustias? Hi qui vivente abbate Theoderico palam nos persequebantur propter Herimannum, vix jam manus continebant, quin nos vivos discerperent aut in frusta gladiis conciderent; et qui occulte soliti erant nobis ponere insidias, tunc aperta fronte prodibant, tanto in nos jam [Col. 0097D] palam acriores quanto prius fuerant occultiores; paucissimi, qui nobiscum sentientes quicquam pro nobis agere vellent, quod effectum aliquem virtuosi alicujus operis haberet. Herimannus cotidie pro foribus nuntiabatur, et ab aliis invitatus ab aliis expectabatur. Omnium tamen fratrum animi erant contra eum obfirmati, non minus abbate defuncto quam prius vivente illo.

25. In hac nostra pressura, tribulatione et angustia [Col. 0098A] nullos graviores invenimus persecutores, quam presbiteros nostros tres potentissime, Reynerum scilicet de Hales, Hezelonem de Mergueles necnon et Lanzonem quendam de oppido nostro. Istis dissensiones magnas facientibus, et laicorum amentiam contra nos ante et retro concitantibus, vix obtinuimus ut integro die defuncti abbatis corpus insepultum custodiremus, donec mandati compares ejus debitas ei solverent exequias. Alii presbiterorum et laicorum adventanti Herimanno acclamabant, alii hunc et illum, prout sunt qualitates hujusmodi partium, nulli tamen eorum secundum assensum nostrum; unde, ut dixi, vix se continuerunt quin sepilissent eum absque exequiis fratrum. Quorum furori, cum essem prior, constanti auctoritate me opposui, in [Col. 0098B] multo tamen periculo vitae meae, floccifactus prius ab illis, multis convitiis et pluribus contusus injuriis. Evici tandem, et tertia die expectata, sepelivimus abbatem Theodericum, exhibente illi exequias domno abbate Berengario de Sancto Laurentio Leodii, prosequente funus ejus comitum et nobilium et populorum grandi turba interque sibi viventi fideles et amicos, facientibus illi fratribus planctum magnum et miserabilem, ploratum et ejulatum inrepressibilem. Fuerat enim erga eos lenissimi affectus et grandis patienciae, vultus hilaris et jocundae allocutionis, malos aequanimiter sciens tolerare, bonos amare et honorare. Obiit autem 7. Kalendas Maii, die letaniae majoris anno ab inc. dom 1107, exactis in abbatia annis 9 ⁜ 202 ⁜ (261) , mensibus tribus, sex [Col. 0098C] diebus minus. Nichil de possessione sua tempore ejus perdidit aecclesia nostra, excepto allodio, quod jacet versus Andeguerp juxta Mallines ⁜ (262) loco qui dicitur . . . ⁜ 203 Hoc persolvebat singulis annis 25 solidos monetae et ponderis de Andeguerp die conversionis sancti Pauli, quod ea necessitate vendidit, quia nichil inde habere poterat aecclesia nostra propter raptores et violentos predatores, ea autem intentione ut de precio ejus aliud apud nos allodium redimeret, fecitque illud non sui unius consilio sed majorum suorum, Metensis scilicet episcopi et advocatorum nostrorum et parium aecclesiae. Sed morte illum preveniente, comes Gislebertus ab hominibus illis commissum argentum abstulit, qui servabant illud [Col. 0098D] ad redimendum aecclesiae aliud allodium; sicque aecclesia tandem et allodium perdidit et precium. Turibulum etiam argenteum ponderis 7 marcarum, et unum preciosum prorsusque novum pallium necnon et calicem argenteum, appendentem ⁜ 204 marcam et dimidiam, prestitit archydiacono cuidam Leodiensi nomine Alexandro, quae usque hodie rehabere non potuimus. Abstulit etiam comes Gislebertus eo defuncto aecclesiae nostrae phylacterium ⁜ (263) preciosissimum, [Col. 0099A] quod ei abbas prestiterat, tabulam scilicet unius pedis longitudinem habentem tantundemque prope latitudinis, in exteriori parte argento [Col. 0100A] caelatam, in interiori auro purissimo, multisque et electissimis lapidibus miro opere ornatam et oneratam, plenam preciosissimarum reliquiarum ⁜ 205 .

[Col. 0099A] 1. Sepulto igitur domno abbate Theoderico, cum viderem emulorum meorum invidiam me sustinere non posse, maxime eorum jamjam se manifestantium odia, quibus propter novi ordinis introductionem non licebat abuti claustro nostro et horis locisque inconvenientibus fratrum colloquio, eadem die humillima satisfactione petivi me absolvi a prioratu: et absolutus sum, fratribus tamen id egre ferentibus. Preterea quicumque Herimannum desideranter [Col. 0099B] expectabant, comitem Gislebertum et uxorem ejus, et quotquot alios poterant, malignis de me detractionibus et fictis aut veris meis sceleribus in me cotidie inflammabant, certum habentes, quamdiu cum fratribus essem, quod adversus eos ratione aut consilio de sua Herimanno prevalere non possent. Factam igitur fratres electionem suam cum Leodii episcopo aecclesiaeque representassent, et inde Mettis transire vellent, invenerunt ibi nuntios imperatoris Herimannum prevenisse litteris imperialibus, et viva voce episcopo precipientes, ut Herimanno ultra molestus de abbatia nostra non existeret ⁜ (264) . Episcopus ⁜ 207 tunc noviter imperatori reconciliatus fuerat ⁜ (265) , defuncto Leodii patre imperatoris, cujus partes contra filium adjuverat; [Col. 0099C] quo timore non satis audebat, non tamen eum decuisset, violentiae imperatoris contradicere. Neque tamen assensit, sed quantum salva gratia imperatoris potuit nuntiis rationem reddidit, quo modo apud Sanctum Trudonem non posset amplius abbas canonice fieri, atque subjunxit: Non est meum dare donum abbatiae sancti Trudonis, sed abbatem ejus benedicere; Metensis illud est episcopi; quem michi mittat benedicendum ipse viderit. Ibi, sicut et alias frequenter, religiosus vir abbas Sancti Jacobi Leodii Stephanus, multa fiducia et ratione nuntiis imperatoris ostendit, quod frustra laboraret imperator de Herimanno, quem suo suorumque comparium aecclesiastico judicio constabat jam dudum dampnatum [Col. 0099D] esse pro invasione hujus abbatiae, et pro obstinatione incorrigibilitatis suae etiam excommunicatum fuisse, nec ⁜ 208 potuisse tandem mereri absolutionem, nisi promissa amplius emendatione invasionis suae et violentiae. Hac turbatione intermissa est fratrum profectio Mettis, et reversi sunt ad claustrum nostrum, [Col. 0100A] disponentes nuntium suum mittere pro instanti necessitate ad Mettensem episcopum.

2. Nec mora; adest Herimannus, et nuntiis imperatoris eum adducentibus, per comitem Gislebertum in abbatiam introducitur; faciunt ei fidelitatem et hominium quibus placebat ipse, et qui propter comitem non audebant contradicere. Primi tamen abbatiae et honestiores viri manus suas continuerunt a fidelitate ejus et hominio; fratres omnes unanimiter [Col. 0100B] non solum monasterio et claustro, sed et nullo eum dignantur nisi per internuntios colloquio, et eo duro, et quod assentiri ei nollent ullo modo, nisi ad audientiam et canonicam discussionem prius veniret, quam ille tamquam infirmae sibi conscientiae, ut semper, ita et nunc refugiebat. Collaterales ejus et consiliarii erant homines levissimi, mendaces, se ipsos metiri nescientes, inanis spei, omnis presumptionis, nullius tam virtutis quam consilii, pars maxima de illa Luiponis conjurata factione, adhuc tunc truncas manus portantes in signum dampnationis et exlegalitatis suae. His miseris et miserrime miserrimis hominibus circumventus et, ut ab uno eorum didicimus, juratus in sanctos illis, ad insaniam eorum hac illacque nolens volensque ferebatur [Col. 0100C] insanus, nichilominus interdum illis tantum diripientibus, ut non haberet saltem panem et cervisam, unde aleretur, aut preter simplicem tuniculam, unde media quoque gravissima hieme cooperiretur. Qui sibi talis erat, qualem nobis futurum existimatis?

3. Quesitus interea nuntius qui de his malis relationem ferret Mettis, electus ad hoc et compulsus multis fratrum sum ⁜ 209 precibus, timens michi, sicut et postea graviter sensi accidisse, quantum ex relicto prioratu invidiae et odii Herimannitarum credideram michi minui posse, quod tantum contraherem, si non amplius, ex hac suscipienda legatione; parui tamen, preciosiorem michi non faciens animam meam quam [Col. 0100D] aecclesiae utilitatem. Sed propter Herimannitarum insidias non ausus puplicam viam Mettis transire, junxi me exercitui episcopi Coloniensis Frederici et ducis Lovanii Godefridi, simul ⁜ 210 et Namucensis comitis Godefridi et Lonensis comitis Arnulfi, duorum, ut putabam, si non amplius, millium militum, tendentium [Col. 0101A] ad imperatorem ad urbem Virdunum ⁜ (266) . Habuimus igitur iter de Leodio Hoium, de Hoio per Hasflangiam et Villantiam ⁜ (267) , inde per castellum Yvuys ⁜ (268) , sicque per aliud castellum Dun ⁜ 211 ⁜ (269) pervenimus tandem Virdunum. Jesu bone! Quanta in illo itinere sustinuerim ⁜ 212 , quomodo referrem? Dum putarem nos nocte debere per villas hospitari, subito vix octava adhuc hora diei laxabant equos suos scutiferi et militum nonnulli, et tota simul duarum vel trium villularum edificia rapientes grandemque et parvam materiem caudis equorum suorum ligantes, per viridaria secus fluenta aliqua quasi domicilia inde sub una horula sibi et equis suis edificabant, secum bypennes aliaque ferramenta ad tale opus portantes necnon et falces, quibus interea pars [Col. 0101B] alia herbam ad opus equorum metebant. Domini autem in papilionibus suis magnis et operosis statim erectis quasi in domo propria habitabant, deducentes se spatiose usque ad vesperum, aut per viridaria secus fluenta, aut secus saltuum virgulta varie volucrum modulis voluptuoseque resultantia. At ego quid facerem monachus, et unum tantum habens famulum? Si ad villas tenderem, aut exercitu eas diripiente, jam villae non erant, hominibus omnibus de eis per silvas latitantibus; aut si qua juxta remanserat, nichil totum me posse in ea servare nocte illa certum habebam, hinc a rusticis spoliatis et nocte explorare venientibus exercitum de silvarum latibulis, hinc a comitibus quoque nostris sua sibi invicem diripientibus. Si autem per spatiosa pratorum viridaria inter [Col. 0101C] exercitum remanerem, ut taceam de domiciliis et casulis, quas etsi scirem non habebam tamen unde edificarem, aut michi aut equis meis victum, quem mecum non portabam, nesciebam ubi emere, neque pabulum ad opus equorum. Famulum autem meum a me separare non audebam, quia solus remanens, cui me de exercitu conjungerem, aeque omnibus incognitus, nesciebam. Tandem me et mea Deo et beato Trudoni committens, exiens exercitum ibi juxta ad unam villulam semirutam a comitibus meis transivi, nullum virum in ea inveniens, nisi tantum feminas propter timorem exercitus. Quae videntes me monachum, irruebant in occursum meum certantes invicem, quae illarum prima me posset habere nocte illa ad hospitium suum, ut mea presentia defenderetur [Col. 0101D] de rapina inimicissimorum scutiferorum. Cumque ad unam declinassem, cujus domus munitior michi parietibus videbatur, statim omnes mulierculae cum pueris suis et infantibus de tota villa illa, relictis domibus suis, ad hospitium meum ululantes [Col. 0102A] confugerunt, porcellos gallinasque suas et gallos et caetera parva animalia sua secum trahentes, et intra domum et horreum hospitae meae concludentes. Caseos autem et lac et panem, qualem habebant avenacium, et michi et famulo meo gratis ingerebant ad comedendum, nec non et foenum et annonam, gratis nichilominus omnia haec, ad pabulum equorum. Sed gratias Deo! nichil gratis ab illis accepi, et Deo me meritis sancti Trudonis protegente, non solum nichil ea nocte perdidi, verum quicquid pavidae mulierculae ad hospitium meum contraxerant, mane exercitu discedente, sine aliquo dampno receperunt. Mansi paene tota illa nocte insomnis, maxime, ut est pavida natura muliercularum, me ibi trepidare facientium ubi non erat timor.

[Col. 0102B] 4. Sequenti die summo diluculo movente se exercitu, salutatis meis mulierculis surrexi adjungens me nostro comitatui. Sed pro praeteritae diei fatigatione et nocte insomni, tota die illa sub gravissimo solis ardore eram estuans et anhelans, et super equum toto itinere diei illius somnolento capite et quasi fracto collo nutabundus equitans. Ea tamen die emens mihi et famulo meo bipennulam necnon et falcem, coepimus amodo de casulis et hospitiolis nostris, metante exercitu, sicut et alii facere, magistra nobis necessitate, preter quod rapina et domorum confractione abstinebamus; concisisque viminibus et lignis grandiusculis, casulas nobis et equis nostris conficiebamus presepia et aliqua obumbratoria. Foetor enim fimi equorum et hominum, [Col. 0102C] non longe a nobis ad secessum declinantium, paene me cotidie enecabat, crebro perurgens ⁜ 213 ad vomitum. Tum grandium die muscarum densissima infestatio et nocte dormire volenti tenue sibilantium, et usque ad effusionem sanguinis amare crebroque mordentium malarum culicum importuna nimis exultatio ⁜ 214 .

5. Tandem emenso itinere per decem ferme dies, quod tamen per quinque poteramus suaviter fecisse, Virdunum venimus, imperatorem ibi quia necdum venerat expectantes. Audiens autem quod episcopus Metensis hospitaretur ad unam villam juxta Virdunum nomine Dongei ⁜ (270) , illuc ad eum transivi, dans ei ibi litteras fratrum nostrorum, et viva [Col. 0102D] voce supplens ei querimoniam et petitionem eorum. Ipse vero respondere mihi Mettis distulit, consilio majorum suorum acturus de hac re ibi. Sed cum aliquamdiu apud eum manerem, o quantas sustinui ibi controversias et contradictiones a quibusdam Herimannitis. Erat enim ibi comes Heynricus de [Col. 0103A] Lemburg cum episcopo, et ad eum miserant Herimannitae presbiterum quendam nostrum verbosissime contentiosissimum, nomine Hezelonem de villa Mergueles, ut illi nuntiaret mortuum esse domnum abbatem Theodericum, et ammoneret eum juvare apud episcopum de abbatia Herimannum. Qualem ibi frequenter simul conflictum ante et retro habuimus, quam vix evasi insidias ejus tensas mihi inter Dongei et Virdunum, dum pro hac necessitate paene cotidie equitarem ad episcopum!

6. Villa autem haec, scilicet Dongei, quae versus austrum Virduno miliario parvo adjacet, sicut a Metensibus et indigenis tunc ibi didici, una fuit ex illis quas dominus noster sanctus Trudo cum caetero allodio suo beato prothomartyri Stephano in pueritia [Col. 0103B] sua Mettis tradidit. Quae ad mensam episcoporum Metensium usque ad tempus episcopi Theoderici permansit, qui coenobium monachorum sub titulo beati Vincentii martyris Mettis aedificans ⁜ (271) , fratribus Deo et beato Vincentio inibi famulantibus ad stipendium proprium eam in perpetuum tradidit. Sed cum Deo me protegente nichil mali michi ibi facere potuissent, tractabant quomodo in reditu meo insidiis me exciperent, et aut turpiter dehonestarent aut crudeliter interficerent. Sed commissus ab episcopo priori de Sancto Clemente Azelino nomine, qui postea extitit abbas Gorzes—habebat enim secum tunc eum tamquam virum sapientem et religiosum monachum—Mettis cum eo transivi, expectans ibi apud illum aliquamdiu episcopum. Qui cum [Col. 0103C] venisset, consultus signatas michi dedit duas litteras, unas ⁜ 215 ad fratres, alias ⁜ 216 ad Herimannum ferendas, mandavitque fratribus cito se velle venire ad eos, ut presens presentibus consilio eorum terminaret longum contentionis funem inter eos et Herimannum. Litterae autem ad fratres habebant, ut nullius timore frangerentur a justicia et veritate, quia vim nullam de Herimanno vellet eis facere; ad Herimannum vero ita erant modificatae, ut duplici sensu possent intelligi, ab Herimanno de assentiente sibi episcopo, a fratribus de contradicente illi. Haec ambiguitas iccirco facta erat ut, dum vana spe illuderetur Herimannus, ante adventum episcopi, qui cotidie expectabatur, nullum per satellites suos [Col. 0103D] inquietaret de fratribus sibi assentire nolentibus, et fratres non frangerentur territi de dubio sibi animo episcopi.

7. His acceptis litteris, et in pacis osculo ab episcopo dimissus, viam qua veneram neque audebam neque sciebam reverti, puplicamque nichilominus viam metuens ⁜ 217 insidias Herimannitarum, quas michi densissimas tetenderant. Igitur ducente me nuntio boni viri Azelini, transivi [Col. 0104A] per castellum Briei ⁜ (272) , nocte illa habens hospitium apud religiosissimos canonicos in silva juxta ibi ⁜ 218 monasterio Sancti Petri, noviter incepto ab illis edificari. Qui mane facto, die scilicet ascensionis Domini ( Mai, 23, 1107), similiter accepto ab illis conductu, veni ad castellum Cuns, ubi erat cellula fratrum de monasterio sancti Huberti, et apud eos nocte illa mansi. Tertia vero die perveni ad Sanctum Hubertum per viam longissimam et vasta solitudine horribilissimam, pene solis ardore cerebrum concrematus, et muscis quibusdam ante quasi dentatis, aliis vero sine dubio amare nimis retro aculeatis, equorum meorum carnibus gravissime concisis, et sanguine eorum pene exhausto, qui amarissimarum punctionum suarum aut sevissimorum [Col. 0104B] morsuum agitatione tantum hac illacque pre angustia subtus me tota die illa dissilierant, ut vix me jam possent portare et amplius quam lentum passum incedere. Vae terrae illi, cui Deus tam pessimorum monstrorum maledictione maledixit! Quarta die, ducente me quodam clerico qui non minus captivitatem metuebat quam ego, nescio per quae devia, per altissimorum montium juga saxosa, per densium vallium concava palustria, miserabiliter tota die illa enervati nos et equi nostri fuimus. Nec ⁜ 219 valentes tota die illa de silva exire, tandem in medio ejus in villula una turpissima pernoctavimus; semper aures attonitas ad omnem cujuslibet rei strepitum attollentes, ne forte caperemur, aut familiari loco illi latronum excursu dormientibus nobis equi [Col. 0104C] nostri tollerentur. Quinta die illucescente locum execrantes effugimus, clerico viam suam tenente, me aliam. Habent Cluniacenses cellulam in silva inter Hoium et Leodium, ubi dicitur Ad sanctum Symphorianum; ad eam cum venissem, humanissime ab illis susceptus sum nocte illa. Sexta die pervenimus Leodium, apud piissimum et religiosissimum abbatem de Sancto Jacobo, domnum Stephanum. Ibi in securo jam positus, coepi tandem gravissime sentire, quid doloris contraxissem de longa itineris difficultate. Jesu bone! redde animae ejus compassionis humanitatem, quam ibi infirmitati meae exhibuit, quam benigno vultu, quam larga manu, quam consolatorio alloquio! Jam dudum ibi prestolabantur quidam de fratribus nostris reditum [Col. 0104D] meum, pio timore volentes ⁜ 220 me avertere, ut ad claustrum tunc temporis non redirem, quoniam tota obstinatione conjurassent in me Herimannitae, et jussu domini sui homines comitis Gisleberti summopere quererent me dehonestare. Fateor, territus aliquantulum, modicum anceps hesi; sed resumpta michi constantia, etsi ad claustrum non transirem, gravissimo considerato aecclesiae dampno, mira arte, [Col. 0105A] bona tamen, effeci, ut placarem michi uxorem ⁜ (273) comitis Gisleberti, quae maxime incitabat dominum suum et suos in auxilium Herimanni. A qua facillime obtinui, ut de Leodio ad claustrum nostrum pacificum conductum michi daret, et Herimanno suisque preciperet, ut in nullo michi molesti essent. Suspenderam enim animum ejus, quod forsitan Herimanno concordarer, si secundum misericordes litteras episcopi, quas illi afferebam, consilio meo acquiescere vellet. Quod illa libentissime de ore meo suscepit, et quicquid volui de pace mea ab illa tunc impetravi. Revera autem non mentiebar ei, quia, si Herimannus vellet consilio meo acquiescere, secundum litteras episcopi quas apportabam illi, quae, ut dixi, duplici sensu poteraut intelligi, in hoc concordarer [Col. 0105B] ei, ut ab aecclesia nostra recederet et abbatem canonice nos habere permitteret. Ego autem dummodo sanus possem intrare claustrum, non multum postea timebam Herimannum. Sic simplicitate monachica delusa est mulieris astutia. Tendens itaque audaci fronte et nudo capite ad claustrum, stupori eram omnibus occurrentibus michi per viam, maxime qui me transeunte in medio oppidi nostri stabant. Rarus enim erat incola nostri territorii, qui ignoraret de coanimata eorum obstinatione in periculum mei capitis, sed comitissae nemo illorum contradicere audebat.

8. Fratres vero viso me in medio claustri preter spem, cum magno stupore atque ingenti laetitia me circumsedebant, tamquam redivivnm de sepulchro [Col. 0105C] aut depensum a patibulo, et redditum vivum conventui suo. Labores itineris mei cum eis referrem, pectora sua percutiebant, et quod saltem vivum recepissent Deo gratias agebant. Interea episcopus Leodiensis monasterium nostrum et foris aecclesias in banno posuerat, quamdiu Herimannus in abbatia moraretur. Paulo post fratribus tradidi litteras legendas Metensis episcopi, et quomodo deberent intelligi aliae missae Herimanno exposui illis secundum sensum Metensis episcopi, unde fortissime in suam sententiam contra illum sunt animati. Suscipiens autem Herimannus de manu mea missas illi ab episcopo litteras, nullumque alium in eis sensum inveniens nisi qui ei placebat, familiaribus suis eas ostendit, addens etiam illis, quia episcopus ei mandaret, [Col. 0105D] cum veniret quod de me pacem ei faceret, si nos concordare non posset. Quae spes, licet inanis, tamen eos interim mitigabat, ne furorem, quem maligna mente in me ⁜ 221 conceperant, maligniori opere exercerent. Acta sunt haec in mense Maio.

9. Mense autem Julio, quarta eptomada, venit episcopus Metensis Leodium, tendens ad locum nostrum. Cui occurrentes fratres nostri, deprecabantur eum primum omni precum humillimarum [Col. 0106A] humilitate, ut non audiret contra eos fautores Herimanni; deinde constanter affirmabant illi, quia, si contra aecclesiasticas regulas vim eis inferre moliretur, etiam usque Romam non vererentur eum appellare. Episcopus autem promittebat illis se nichil de Herimanno facturum, quod non esset canonicum; sed fautores Herimanni circumvenientes consiliarios et collaterales episcopi, incredibilibus promissis, modo fidem spondendo, modo jurejurando in tantum sibi eos inclinaverunt, ut de Leodio, ubi venerat, bona spe redire ad locum nostrum facerent Herimannum. Precessit episcopus, lente subsecutus est Herimannus. Episcopum venientem cum obvia processione suscepissemus, precantabamus ei cum multis lacrimis et singultibus illud [Col. 0106B] responsorium: Aspice, Domine, quia facta est desolata civitas plena divitiis; et aliud: Recordare, Domine, testamenti tui, et die angelo percutienti: Cesset jam manus tua (II Reg. XXIV, 16) . Deinde introducto capitulum nostrum, lecta est ei et suis clericis illa lamentabilis Jheremiae lectio: Recordare, Domine, quid acciderit nobis, intuere et respice obprobrium nostrum, ⁜ 222 (Thren. V, 1) et caetera. Ubi cum ventum fuisset ad illum versiculum: Pupilli facti sumus absque patre, matres nostrae quasi viduae, cervicibus minabamur ⁜ 223 , lassis non dabatur requies (ibid., 3) , lector primum tantis increpuit singultibus et profusus est lacrimis, ut vox deesset legere inantea volenti, et visus pre inundantia lacrimarum obtenebraretur ante se aspicienti. Deinde totus [Col. 0106C] conventus in id ipsum flebiliter incitatus, omnes episcopales ea hora ad pietatem et miserationem super nos inflexit; sed cito ab cordibus eorum miseratio illa et pietas evanuit.

10. Inde tamen surgens episcopus, humanis nos consolatus verbis, bona spe eventum rei modicum sustinere precepit. Siluimus, sed fautores, immo venatores Herimanni iterum atque iterum nocte et die collaterales et consiliarios episcopi, quin certe etiam vilissimos quosque de curia ejus, maximis promissis et quae vix aliquis sperare poterat sollicitantes, satagebant summopere, ut sibi animum episcopi inclinarent, quod et factum est. Habebat enim Herimannus nepotem quendam Gualterum [Col. 0106D] nomine de Harche, liberum quidem hominem et plurima in feodis ⁜ 224 et prediis possidentem. Huic non erat curae quid promitteret, quid persolveret, quid juraret, quid pejuraret, sua multa bona in vadio ponens pro argento dando, pro equis et palefridis, pelliciis et pellibus grisiis et variis ⁜ (274) caeterisque vestibus, dummodo Herimannus abbas statueretur. Caeteri nichilominus ejus complices nullo modo attendebant, quantum inde fidem mentirentur, quantum pejurarent, dummodo illum nobis nolentibus [Col. 0107A] intruderent. Summa tandem persoluti argenti supputata est nobis fuisse usque ad 70 ⁜ 225 marcas et aliquid amplius, et equorum atque palefridorum usque ad 42. Sic erat tunc fama, quin immo infamia, sibi imputetur, non michi, si sit mentita. Sed nos ea quae vidimus et presentes et presentes audivimus veraciter referre possumus, quia ante cellam abbatis, in qua episcopus hospitabatur, et per totam curiam magnus cotidie venientium et abeuntium equorum discursus et clamor hominum vendentium aut ementium eos habebatur, qui dabantur a fautoribus et amicis Herimanni consiliariis et collateralibus episcopi. Herimanuus vero in spicario nostro morabatur, parvo satis spatio distante a ⁜ 226 cella, in qua episcopus hospitabatur, ita ut intercurrentes nuntii [Col. 0107B] manifestissime ad eum ingrederentur, et de quantitate et qualitate sui turpissimi mercimonii ante eum tractarent.

11. Haec dum agerentur, nos interea gravissima victus et vestitus necessitate afficiebamur in tantum, ut presente episcopo et tirannizante Herimanno die solempnitatis sancti Petri apostoli, Kalendas Augusti, et in inventione beati prothomartyris Stephani, patroni et domini nostri, nichil omnino quod comederemus aut biberemus invenissemus ad mensam nostram, et caeteras perplurimas necessitates pateremur, quas hic enumerare longum esset. Quid moror? Corrupti graviter et facti turpiter abhominabiles in studiis pessimae hujus symoniae, omnes qui tunc aderant episcopales, [Col. 0107C] maxime vero et ardentius clerici, subtilissima examinatione et astutissima pertractatione querebant, quomodo nobis deceptis Herimannum intruderent, ut sic promissa sibi acciperent, aut accepta deservirent, aut, si nos neque astu decipere neque vi aut ratione possent frangere, quomodo tanta eis promissa aut jam data illuso Herimanno retinerent. Qui frequentissime nobiscum inde agebant, et cum neque ratione superare neque astu possent decipere, malignis verbis et minis quam plurimis afficiebant. Ne tamen omnes hic lateat, quid nobis proponebant, et quid nos eis respondebamus, paucis hic annotare curavimus. Aiebant: Cum Poppo, qui Herimanno Mettis in [Col. 0107D] episcopatu canonice successit, Herimanno huic abbatiam Mettis dederit, quomodo audetis dono ejus contradicere, qui canonicus fuit episcopus? Quibus fratres: Popponem Metensem post Herimannum canonicum episcopum fuisse non negamus, sed Herimannum canonicum donum ab eo non accepisse, his rationibus usque ad majorem audientiam approbare parati sumus: Primo, quia scientia tam divina quam humana ⁜ 227 honore et nomine abbatis sit indignus. Secundo, quia defuncto abbate suo fratribus ei reclamantibus, per vim et per pecuniam et per laicalem manum ducis Godefridi, ad quem nil pertinebat, neque [Col. 0108A] de spirituali, neque de temporali dono abbatiae nostrae, prelationem super nos accipere presumpsit, et homines aecclesiae nostrae per sacramentum et hominium sibi mancipare. Tertio, quia bona aecclesiae distraxit, familiam affixit, nos victus et vestitus egestate cruciavit. Quarto, quia sine omnium consensu fratrum et electione Mettis profectus est, et donum illud quod accepit a Poppone, presentibus ibi fratribus nostris et viva voce ei contradicentibus diemque et audientiam petentibus, tamen accipere presumpserit; insuper cum ibi fratres in presentiarum habuissent litteras Leodiensis episcopi et alias, scilicet ejusdem aecclesiae necnon et Treverensis archiepiscopi, magistri Metensis, quae donum illi contradicebant cum fratribus nostris. Quinto, quod [Col. 0108B] etiam illud donum per pecuniam obtinuerit, et quod contradicentes ei fratres spoliari et flagellari gravissime fecerit. Sexto, quod cum ⁜ 228 necdum monachus sit, scilicet cum ad nullius umquem aecclesiae titulum adhuc professionem fecerit neque benedictionem monachi susceperit, quod abbas vult esse et benedici in abbatem, qui necdum est benedictus in monachum? et quomodo monachis benedictionem monachilem dabit, qui eam necdum accepit? Aut ⁜ 229 quomodo profiteri faciet, qui necdum professus est? Septimo, quia pro his culpis cum semel atque iterum necnon et tertio canonice ad audientiam vocatus fuerit, et venire noluerit, quod inde excommunicatus usque ad eam diem adhuc extiterit. Quae si ita esse nollent credere, dies daretur et audientia nobis et illi; [Col. 0108C] si se posset excusare ab his, non contradiceretur ei. Talia cum a nobis Metenses audissent, nesciebant quid certi nobis respondere possent; attamen aviditas ardentissima gravissimae eis promissae aut jam datae pecuniae urgebat eos in omnes anfractus ire. Quid tandem? Ipsemet episcopus ⁜ 230 in capitulum nostrum venit, si forte vel ejus presentia frangi posset fratrum constantia; sed cum non posset, saltem loco abbatis suadebat nobis tamdiu illum nobiscum pati, donec discuteretur nobis presentibus Mettis de his suis culpis. Fratres vero de discussionis illius die omnimodo acclamabant, sed quod ante discussionem in loco abbatis aut etiam fratris inter eos stare deberet, nullo modo [Col. 0108D] pati volebant, maxime cum aecclesia Leodiensis in tantum pro excommunicato eum haberet, ut divinum aecclesiae nostrae officium interdixisset, quamdiu intra atrium et curiam nostram esset; communicareque non audebant, cui Leodiensis non communicaret aecclesia, quoniam de ejus cura et communione erant. Sub hac dissensione die illa capitulum nostrum solutum est, muneratis ab Herimanno id egre ferentibus munerandisque multo egrius. Consolatum tamen eum et suos, sicut invenerant, reliquerunt, tollentesque secum grandem quam ab eo acceperant pecuniam, et magnum [Col. 0109A] equorum numerum pellesque et pellitias tam varias quam grisias, Mettis recesserunt. Episcopo autem recedente, factus est apud nos error novissimus, pejor pejore, efferatis crudelissime omnibus Herimannitis in nostram tribulationem, fame, siti, nuditate; tamen de ordine, quantum unquam sustinere poterat humana fragilitas, secundum mala quae accidebant, nichil voluntarie pretermittebant.

12. Versum est autem in me solum majus pondus istorum malorum, et in me succensi furebant ardentissime animi omnium Herimannitarum. Putabant enim se potuisse prevalere, si solus cessissem, cum licet per me ⁜ 231 plurimum, non tamen per me solum totum fieret, quod prevalere non poterant. Comitissa vero Gertrudis tandem sentiens qua ei arte illusissem, [Col. 0109B] iratum in me maritum suum comitem Gislebertum vehementius indignatione feminae coepit accendere, ita ut etiam intra parietes dissipati claustri nostri non auderem me credere, infraque ipsum monasterium timerem capi plerumque. Quod meae vitae periculum cum diutius sustinere non possem, tacite egi per comitem Arnulfum Lonensem, ut me suo conductu sanum de claustro nostro educeret, animamque meam de medio catulorum leonum eriperet. Eduxit igitur me 4 Kalendas Septembris tristem vehementissime, quod locum assuetum michi relinquerem, et ad juvenes in quos erudiendos multum desudaveram, ad omnemque congregationem pro qua plurimum laboraveram, non ultra redeundi spem haberem.

[Col. 0109C] 13. Erat enim multo major quam hodie quisquam existimare possit loci desolatio, fratrum tribulatio, cum Herimannus usurpata sibi tota abbatia, homo sine consilio et absque prudentia, per pessimos nebulones et mendacissimos et levissimos homines omnia ageret, patrocinantibus ejus violentiam paene omnibus, qui defendere deberent aecclesiae nostrae justiciam. Unde laboris mei pro eo loco et multarum angustiarum, quas frequentissime sub domno abbate Theoderico sustinueram, multum me modo pigebat, in tenerrimo flore relinquens pede superborum conterendum et luto miserrimae conversationis eorum imprimeudum, quod putaveram me perducere posse ad maturum piae operationis fructum. [Col. 0109D] Flebam igitur, amarissime discedens, nullamque longo subsequentis temporis spatio consolationem recipiens. Nec multum moratus, contuli me ad Sanctum Laurentium Leodii, sub magisterio sapientis viri abbatis Berengarii ⁜ (275) ; ibi infra tertiam ebdomadam Septembris firmavi stabilitatem meam. [Col. 0110A] Gratias illis, quia omni humanitate et majori quam dignus essem honore consolari satagebant fratres multo studio recentis doloris mei egritudinem. Interea nec Herimannus ab obstinatione mentis, nec fratres quamvis ejus infestatione aut sua penuria removeri poterant a sua constantia; tam diuque inter utrosque protractus ⁜ 232 est miserabilis contentionis hujus funis, donec imperator Leodium reverteretur de sua in Flandriam profectione, scilicet eodem anno (1107), mediante mense Decembre ⁜ (276) .

14. Ibi igitur proclamantibus fratribus imperatori coram episcopis et principibus, qui cum eo erant, quod contra sanctorum patrum instituta et canonum decreta Herimannum eis violenter vellet facere preesse, cum olim culpa exigente ejectus excommunicatusque [Col. 0110B] fuisset ab eorum aecclesia et prelatione judicio majorum Leodiensis aecclesiae, imperator jussit Herimannum et fratres sequenti die adesse, ut coram Leodiensi aecclesia intelligeret, si ita esset de eo sicut fratres ei conquererentur. Nam fautores Herimanni notum fecerant ei quod prejudicium passus fuisset, et quod non canonice sed obstinate fratres eum abjicerent. Die igitur data hujus indagandae veritatis, sedit imperator in capitolio sancti Lamberti cum episcopis suis et principibus; sedit et episcopus Leodiensis Obbertus cum archidiaconibus, prepositis, decanis, cantoribus, scolasticis et multo alio clero; sederunt et abbates de civitate, abbas Sancti Laurentii Berengarius, et abbas Sancti Jacobi Stephanus. Intravit [Col. 0110C] autem capitolium et Herimannus, multa vi et ingenio ad hoc ut ante veniret compulsus. Aderant et fratres. Ibi si adesses, posses vidisse, quam parvi homo erat consilii, quam inverecundi animi, quam hebetis ingenii. Nam inter caetera eo usque perduxerant eum sui consiliarii, qui tunc procul valde ab eo erant, quod in ipsa hieme vix habebat, unde vel frigus a se grosso aliquo tegumento propelleret, in medio tanti conventus, necessitate urentis eum frigoris, super tunicellam suam indutus vilissimam cappulam, cum qua equitabat.

15. Tunc surgens in conspectu omnium episcopus Obbertus narravit per ordinem, quomodo judicio suae aecclesiae actum esset olim de Herimanno, et [Col. 0110D] quae ratio esset, quod non liceret eum esse amplius abbatem Sancti Trudonis, et quod ejusdem culpae obstinatione et frequentissima iteratione usque ad eam ipsam diem teneretur sub sua excommunicatione. Qui cum perorasset, abbates et archidiaconos et omnem suum qui ibi aderat clerum per obedientiam [Col. 0111A] ammonuit, si ita res esset acta de Herimanno olim. Quam eodem tramite repetentes, eodem fine concluserunt. Tunc imperator dixit ad Herimannum: Frater, si habes aliquid adversum haec dicere, exi, consule, revertere, et responde. Sedebat juxta imperatorem fautor Herimanni potentissime tunc temporis famosus et famosissime potens in curia imperatoris Adelbertus, postea, ut dixi, factus Maguntinus archiepiscopus ⁜ (277) , confusus nimium, quia cum vellet, contra veritatem non poterat juvare eum. Rogabat autem Herimannus aliquos de archidiaconibus et de clero ut exirent ad consilium ejus; sed nullus cum excommunicato homine exire volebat. Tunc unus ⁜ 233 de principibus nomine Guibertus de ⁜ 234 juxta Albin fluvium ⁜ (278) et Rabodonensis [Col. 0111B] episcopus ⁜ (279) dixerunt ad archidiaconos et clerum Sancti Lamberti: Bene decet vos exire cum excommunicato homine ad consilium, ut consulatis ei, quatenus cesset ab ea re pro qua tenetur excommunicatus. Quod audientes quidam exierunt, et aliquamdiu habito foris cum hebete et obstinato homine conflictu, ad hoc tandem perduxerunt, ut reingressus in medio omnium se peccasse, se errasse fateretur, et toto corpore prostratus absolutionem deprecaretur, promittens se amplius talia nolle committere; ubi et absolutus est et jussus abire. Quem statim omnes satellites ejus non modo solum reliquerunt, verum precurrentes ad hospitium ejus, nec equum nec quicquam preter sicut stabat et ambulabat ei reliquerunt. Quidam autem canonicorum [Col. 0111C] Sancti Petri Leodii solum eum jam vesperascente invenit stantem ante capellam Sancti Trudonis ibidem Leodii, merentem et quo declinaret prorsus nescientem. Quem nocte illa ducens ad hospitium suum, mane juvit transire Mosam in silvam ad Sanctum Symphorianum, cellam cellae Cluniacensium. Fratres autem nostri cum laeticia magna reversi sunt ad claustrum suum. Sic agunt laici erga stultos et nimium eis credulos monachos, ad talem honorem perducunt honoris cupidos, sed honoris indignos! Imperator inde abiens habuit curiam suam Aquisgrani in natale Domini ⁜ (280) ( an. 1107, Dec. 25); ad quam cum audissent fratres nostri quod episcopus Metensis adesset, venerunt ibi ad [Col. 0111D] eum, sua mala quae passi fuerant, omnia ei imputantes, quoniam tyranni illius violentiam opprimere eos passus fuisset. Qui suspensos eos de die in diem reddens de dando illis abbate, tamdiu distulit, nullo fratrum nostrorum quicquam ei pro abbatia promittente, donec cum eis ad claustrum nostrum [Col. 0112A] reverteretur. Tandem vero sentiens non bonam famam ubique volitari de se, pro eo quod nobis de Herimanno fecerat, Leodienses vero necnon et Metensium meliores non sine nota symonicae afflictionem aecclesiae nostrae ei manifestius imputare, secretum cum suis iniit consilium, ut pro hac extinguenda infamia ipsemet iret Leodium, fratresque nostros meliores secum duceret, et ibi abbatum et primorum aecclesiae consilio de preficiendo fratribus nostris abbate ageret. Quod et ita fecit.

16. Quarta igitur ebdomada Januarii ( an. 1108) venit Leodium, et ad electionem fratrum nostrorum qui ibi aderant, prioris scilicet Guederici et prepositi Morungi sacristaeque Siberti et cantoris cellerariique [Col. 0112B] Folkardi, consilio abbatum et monachorum nec non et majorum clericorum Leodiensium, primis Metensium qui aderant tam clericis quam laicis in id ipsum acclamantibus, necnon et melioribus de familia nostrae aecclesiae, prefecit eis abbatem —cujus nomen non est meum hic ponere—, contradicente huic electioni multa animadversione advocato nostro comite Gisleberto. Sed fratres et maxime homines nostrae aecclesiae maxima constantia et libertate coram Metensibus et Leodiensibus pronuntiabant, nichil omnino ad advocatum pertinere de tali re; quod si episcopus hanc libertatem aecclesiae vellet infringere, nullus eorum omnino interesset novae et inauditae illis hactenus presumptioni et violentiae. Vicit fratrum hominumque aecclesiae [Col. 0112C] constantissima acclamatio, et in novum abbatem et ei familiarius adherentes succensa est quasi fornax vehementissima advocati ira et indignatio. Acta sunt haec Leodii in domo sancti Trudonis, scilicet quod abbas iste positus fuit 3. Kalend. Februarii. 4. vero Nonas Februarii, hoc est die purificationis sanctae Mariae oppidum et monasterium sancti Trudonis intravit, susceptus cum processione fratrum et multa multitudine utriusque sexus et diversae etatis oppidanorum; statimque indutus candelas benedixit, processionem cum aliis egit missamque cantavit. 7. autem Kal. Martii consecratus est in abbatem, qua fuit eo anno prima dies scilicet dominica quadragesimae, quando cantatur: [Col. 0112D] Invocavit me, anno ab incarnatione Domini 1108, regnante Romae imperatore quarto ⁜ 235 Heinrico, cujus pater Leodii defunctus est, presidente Romae in papatu Paschali post Urbanum, Mettis Adelberone quarto ⁜ 236 post Popponem, Coloniae Frederico post Herimannum, Leodii Obberto post Heinricum. [Col. 0113A] Quod autem consecratio abbatis tamdiu dilata fuit, fecit hoc advocatus tunc noster comes Gislebertus, qui quocumque modo per se et per amicos suos adversabatur ei, tum causa Herimanni, quem sicut prius juverat, ita et tunc ⁜ 237 quoque juvare adhuc de abbatia volebat, tum quia acerrimum sibi eum fore metuebat, si libertatem aecclesiae nostrae infringere propter advocatiam suam ullo modo unquam [Col. 0114A] attemptaret. Neque enim adhuc pax fuit de Herimanno; adhuc restat inde dicenda gravis inquietatio, quam illi scribendam servamus, qui gesta hujus abbatis post domnum Theodericum assumet sibi scribenda, qui si fidelis diligensque relator extiterit, inseret gestis hujus abbatis, quid Herimannus ei fecerit, et qualem novissime finem habuerit

[Col. 0113B] 1. Obiit domnus abbas Theodericus 7 Kalendas Maii anni ab incarnatione Domini 1107; fuit autem abbatia sine abbate usque 3 Kal. Februarii propter supradictas dissensiones, volentibus Herimannitis suum intrudere Herimannum, fratribus vero volentibus habere canonice electum. Tandem igitur post in edicibiles labores suos et miras angustias prevaluit fratrum canonica unanimitas unanimisque constantia, et ⁜ 239 3 Kal. Februarii substitutus est abbas Rodulfus ordine quo superiore libro tacito nomine descriptum est de illo. 4 autem Nonas Februarii intravit, id est die purificationis sanctae Mariae, 7 vero Kal. Martii consecratus fuit.

2. Fuit iste Rodulfus natus de villa, quae sita est supra Sambram ⁜ (281) fluvium, nomine Monasterium [Col. 0113C] ⁜ (282) , ubi habetur abbatia sacrarum monialium, nigras vestes ferentium, locusque est in honore sancti Petri apostoli constructus a sancto Amando episcopo, ubi requiescit sanctus Fredegaudus gloriosus et virtutibus probatissimus confessor. Parentes quidem ejus plebeii sed christianissimi de ejusdem aecclesiae familia, hospitalitati pauperum et refectioni eorum infatigabili studio servientes, et conjugalem vitam sine crimine et absque nota aliqua christianitatis suae ducentes. Sub scolari disciplina et studio litterarum Leodii positus usque ad 18 annos aetatis suae ibi mansit; ubi quantum metro et prosa profecerit ex scriptis ejus et opusculis ejus quae postea fecit plane intelligi poterit. Jamque factus subdiaconus libertatemque eundi quo [Col. 0113D] vellet adeptus, amore cujusdam clerici sodalis sui nomine Lamberti, qui confessus ei fuerat, quia Porceti ⁜ (283) vellet monachus fieri, quod etiam dudum Deo et sanctis loci illius voverat, tum gratia videndi loca calidis aquis de terra emanantibus famosa, cum illo Porcetum, quod est juxta palatium Aquisgrani, transivit; nichil tamen minus fuerat ei tunc in voluntate quam fieri monachum. [Col. 0114B] At cum nocte de more monachorum vitae patrum legerentur ad collationes fratrum, abscondebat se in apto ibi juxta posito locello, unde audire totum et intelligere poterat quod legebatur. Neque hoc faciebat adhuc studio tantum ⁜ 240 edificandi, quantum audiendi miracula vitae simplicium virorum, de quibus ibi legebatur, et novo auditorio stili simplicioris. Cumque frequentius ardentiusque non tam stili rusticitati quam mirabilibus dictis et factis simplicium sanctissimorumque patrum, de quibus ibi legebatur, attenderet, coepit ei vehementer vilescere presentis vitae miseria, et nichilominus accendi ad contemptum saeculi, atque illud in corde suo hac illacque versare continua noctis in stratu suo meditatione. Quid plura? Intra paucos dies in [Col. 0114C] tantum coaluit lactea potatio illarum collationum in corde ejus, ut non solum titubantem aliquantulum sodalem suum de mutando habitu exhortatione sua firmaret, verum ipse una eademque die mutaret decimo octavo anno etatis suae ( an. 1088?). Die igitur conversionis sancti Pauli ( Jan. 25) uterque habitum mutavit, monachumque professi sunt in loco qui dicitur Porcetum juxta palatium Aquisgrani, in monasterio sancti Joannis Baptistae sub Azelino abbate. Sed cum audita regula videret fratres eam in perpaucis observare, coepit religiosa Coloniensis episcopii coenobia frequenter circuire, interdumque ibi et menses et dimidium annum facere, maxime apud religiosum et pium abbatem Adalberonem Gladebacensem, qui primus et noviter [Col. 0114D] tunc tenebat ibi ordinem Sigebergensium nominatissimorum tunc temporis monachorum in ordine, religione, hospitalitate. Quorum disciplinam quo ardentiori animo ebibebat, eo fastidiosior loci sui dissolutionem et secularitatem nimiam abhorrebat

3. Mortuo interea abbate Azelino ( an. 1091), cujus nimia simplicitas et gravis senectus et ordinem [Col. 0115A] et temporale bonum nimis defluere nescientis melius dimiserat, successit Johannes custos et decanus ejusdem coenobii, senex multum et in nullo prorsus valens ad tale ministerium; nam fratres secundum quod erant personam sibi idoneam elegerant. Tunc videns Rodulfus, quia multiplicata essent mala et dissolutio roborata, secundum quod rem veracissime intelligebat futuram, desperans de loci aut ordinis emendatione, accepta licentia recessit tendens iter in Flandriam, ubi audierat duci religiosam monachorum vitam. Gladebac autem, ubi sepe moratus fuerat, idcirco ire noluit, quia sentiebat, ut postea evenit, si abbas loci illius Adelbero moreretur, quod cum eo corrueret et ordo Sigebergensis noviter ibi introductus. Multas autem et gravissimas frequenter [Col. 0115B] injurias prius in Porceto sustinuerat, cum primum positus custos et scolaris magister puerorum, inde cellerarius, deinde minor atque major prepositus, de emendanda religione contenderet pene cotidie ipse et sodalis suus, cum quo monachus factus fuerat, fratribus eis convitiose multum atque injuriose resistentibus, cum parvum aut nullum haberent ab abbate inde auxilium.

4. Defetigatus ⁜ 241 igitur multum, ut dixi, desperansque de loci emendatione, recessit tandem tendens in Flandriam. Contigit autem eum habere transitum per Sanctum Trudonem, et nocte illa hospitio eum recepisse domnum nostrum abbatem Theodericum. Qui interrogans eum quis et unde esset, quoque qualique mente proficisceretur, cum [Col. 0115C] bonum ejus propositum intellexisset, formosumque et pulchre litteratum juvenem illum attenderet, coepit sagacissime satagere, quomodo eum sibi retineret, utilem sibi eum fore credens, primum ad instruendos sibi disciplina et doctrina pueros suos, deinde ad promovendum in aliquod, si ita forte accideret, ut accidit, aecclesiasticum intus aut foris ministerium. Cui cum persuasisset demorandi secum voluntatem gratiosi oris facundia, primum ei scolares pueros scolaribus disciplinis instruendos commisit, quasdamque utilissimas compilationes, plenas plurimarum divinarum sententiarum scribendas et multorum decreta conciliorum ( an. 1099-1101). Scripsit igitur ei eodem primo anno volumen illud [Col. 0115D] utilissimum multum continens scripturae, et pueros vix musam declinare sciolos non tam dictamen quam metrum quoque componere docuit. Gravissimum autem sustinuit laborem ad introducendos eos, cum ipse loqui eis Theutonicam nesciret, et quidam puerorum parvitate adhuc scientiae et nativa illis lingua Theutonica neque Latine neque, ut ita dicam, Gnalonice [Col. 0116A] possent eum intelligere. Vicit tamen labor improbus omnia vincens, et eodem anno fecit eos litterate facillime intelligere quidquid volebat eis legere. Instruxit etiam eos arte musica secundum Guidonem, et primus illam in claustrum nostrum introduxit, stupentibusque senioribus faciebat illos solo visu subito cantare tacita arte magistra, quod numquam auditu didicerant. Miserrima tunc adhuc, ut superioribus libris relatum est, et lamentanda habebatur loci facies, fratribus prorsus non habentibus neque claustrum neque monasterium, sed nudam et discissam atque horribilem templi vastitatem, et de claustro domum unam tantum imperfectam, et incultam, in cujus dimidietate reficiebant, et in altera dormiebant. Fratres autem qui tunc [Col. 0116B] habebantur isti sunt: Primus domnus abbas Theodericus, secundus Boso decanus, quia ⁜ 242 sic tunc in illo veteri ordine appellabatur, qui modo in iste prior vocatur, tercius Stepelinus, quartus Herimannus cognomento calvus, de quibus superius aliquid dictum est, quintus Sybertus, sextus Engo, septimus Morungus, octavus Folkardus, nonus Bovo, decimus Ruzelinus; pueri de scolis: Gislebertus, Gerardus, Thidelmus, Balduinus, quatuor hi tantum. Inter ⁜ 243 fratres et pueros 14 erant, preter duos hospites, qui paulo post recesserunt ⁜ (284) .

5. Itaque post duos ferme annos Boso, qui tunc erat decanus ( an. 1103), moritur, et Rodulfus ad illud ministerium ab omnibus fratribus electus, in [Col. 0116C] loco ejus substituitur. Qui statim accingens se ad emendationem ordinis cotidie in capitulo et extra capitulum conferebat cum senioribus, qualis et quomodo antiquitus ordo in monasterio priori et claustro adhuc stante teneretur. Quibus consuetudines plenas honestissimae gravitatis et religionis antiqui monasterii illi demonstrantibus, suadebat illis benigna arte, mollique et paulatim procedente informabat vestigio, ut attemptarent eas posse recipere, et antiquam inustae illis infamiae rubiginem sic aliquando vel tandem abradere. Ipse autem nocte et die assiduus erat omnibus horis in choro, et de psalmis tractim cantandis et cantu dulce aequeque modulando indefessa illi sollicitudo. Sed cum nesciret secundum usum claustri cantare—usus enim noster [Col. 0116D] cantandi, nescimus unde hoc acciderit, nulli comprovintialium nostrorum convenit—erubesceretque vehementissime quasi stipem inutilem se inter cantandum in choro stare, miro quidem ⁜ 244 et inedicibili labore, et gravissima capitis sui infirmitate, graduale ⁜ 245 ⁜ (285) unum propria manu formavit, purgavit ⁜ (286) , punxit ⁜ (287) , sulcavit ⁜ (288) , scripsit, [Col. 0117A] illuminavit, musiceque notavit, syllabatim, ut ita dicam, totum usum prius a senioribus secundum antiqua illorum gradualia discutiens. Sed cum usum eorum per quam plurima loca, propter vitiosam abusionem et corruptionem cantus, nullo modo ad rectam regulam posset trahere, et secundum artem non posset notare, nisi quod regulari et verisona constaret ratione, ipse autem ab usu aecclesiae non facile vellet dissonare, miro, ut dixi, inedicibilique labore in hoc tantum se frustra afflixit, quod ex toto usum mendacem regula vera tenere non potuit, sed in hoc profecit quod quidquid alicubi in monocordo ⁜ (289) cantari potuit, de usu aecclesiae non pretermisit se preterire. Multa tamen, propter negligentiorem suam perficiendi ⁜ 246 operis velocitatem, [Col. 0117B] quae per graviores litteras notari debuerunt, per acutas sive per superacutas notavit, et quae per acutas sive per superacutas per graviores; quod incorrectum reliquit alia sollicitudine intercurrente. Consummavit autem uno anno opus illud propria, ut dixi, manu, de omnibus parvis et magnis quae pertinere videntur ad graduale cum antyphonis rogationum et benedictione cerei in pascha. Statimque pueri et juvenes magisterium ejus et libri exemplar sequentes, non solum artem illam coeperunt addiscere, verum emendacius et accuratius libros suos post illum notare. Quod postquam vidit, petebat ut suus tolleretur de medio, ne propter ejus inemendationem et festinantis manus incuratam scripturam et notam, esset ei in posterum confusio. Sed pueri [Col. 0117C] et juvenes qui ex illo introducti fuerant, magistri amore monimentum illius leviter deperire non sinebant. Scripsit igitur in posteriori parte voluminis inter duas ascellas ⁜ (290) ita: Graduale non tam regulare quam usuale, postremo neque usuale neque regulare, ut ostenderet, quia licet ita notasset, non tamen ignoraret quid erroris haberet, cum regulam propter usum et usum propter regulam tenere ibi non posset, et cum propter festinationem interdum de regula preterisset, ubi eam tenere attentus potuisset.

6. Abbas autem Theodericus videns studium ejus et fervorem in religione, vehementissime super eo gloriabundus laetabatur, et ad voluntatem ejus omnia quae erant claustri sinebat libenter disponi. Sed ille [Col. 0117D] affligebatur quam maxime et paene continue a quibusdam inquietis monachis, quos propter paucitatem fratrum nostrorum abbas Theodericus permittebat nobiscum hospitari de aliis claustris, cum eos compelleret nobiscum sub regula et disciplina vivere, quam illi aut in coenobiis suis non didicerant, aut exosam habentes effugerant; ille autem aiebat, malle se cum paucis religiose vivere quam cum multis irreligiose.

[Col. 0118A] 7. Tenebatur tunc quoque abusio quaedam vestimentorum apud nos, non antiqua sanctione sed novella presumptione, scilicet quod tunicae fratrum non erant sine capitiis, sicut modo sunt, sed ita habebant a se capitia, sicut a cucullis, pendentia, quod si quando tunicas induerent, sine cucullis ibant, et quando cucullas portabant, tunicas nunquam induebant, propter singula, ut dixi, capitia a singulis vestibus fixe dependentia. Et quia talis abusio ab illis tantum tenebatur, qui irreligiositate notabiles habiti seculares quoque monachi appellabantur, dolebat multum Rodulfus hac nota se et fratres suos teneri, quod absque aliqua corporis afflictione poterat emendari. Contra quam abusionem immutandam maxime repugnabant superius dicti hospites [Col. 0118B] monachi, et alios hortabantur artificiosa adulatione, ut non acquiescerent juvenili Rodulfi insolentiae, maxime cum nunquam debuissent eum aliunde accitum sibi prefecisse.

8. Sed Rodulfus prudenti astu bonoque ingenio malam eorum frustratus est suggestionem; nam veniens ad unum de senioribus fratrum, nomine Stepelinum ⁜ (291) , interrogavit eum, quot anni haberentur, ex quo puer claustrum nostrum prius intrasset. Qui cum respondisset: Paene 80, querenti illi ita ab eo subjunxit quoque se in pueritia sua seniores in claustro nostro vidisse, qui non minoris, quin imo majoris aetatis extiterunt quam esset ipse. Sed cum senior illum interrogaret, cur tam diligenter hoc quereret, adjunxit: Quoniam, inquit, pater, vellem [Col. 0118C] scire si de tam longo tempore, centum scilicet sexaginta annorum, de quibus tu potes meminisse, sive relatu eorum, quos vidisti octogenarios, sive visu tuo, cum sis ipse octogenarius in claustro isto hodie, si umquam ullo modo potes meminisse, hanc consuetudinem abantiquo in aecclesia ista fuisse, ut fratres non haberent capitia a tunicis suis pendentia, sicut non habent hodie alia coenobia religiose circa nos viventia. Cui senior: Certissimus, inquit, sum, et relatu seniorum meorum et visu proprio, quod a cucullis tantum penderent eorum capitia, sed invalescente sub abbate Adelardo secundo juvenum indisciplinatione et insolentia, presumpsisse eos hoc novissimo tempore hanc abusionem, ut ad utrasque vestes capitia fixa ferrent, seniores tamen semper tenuisse primam et [Col. 0118D] antiquam consuetudinem. Cui Rodulphus: Igitur cum ita sit, pater, ut asseris, quare transgredimur illum qui sanctorum et antiquorum patrum in hoc quoque nostro coenobio usus fuit olim communis omnibus, nunc quoque circa nos religiosis monachis? Pudor est, relicto religiosorum usu et antiqua coenobii nostri consuetudine, imitari novam stultorum et indisciplinatorum juvenum presumptionem, hacque tantilla cultus corporis immutatione notabiles haberi circumquaque [Col. 0119A] apud religiosos de irreligiositate. His aliisque facundi oris persuasionibus conciliatis firmatisque sibi seniorum animis, abbati tandem rem eandem suggessit, facileque deinde obtinuit, ut unusquisque fratrum nostrorum capitium a tunica sua deponeret, abbate primum deponente suum.

9. Sed unus, quem de Sigebergensium coenobio abjectum domnus abbas Theodericus, firmata sibi stabilitate, propter nostrorum, ut superius dixi, paucitatem susceperat, huic decreto obstinatissime contradicebat, priore Rodulfo sepe eum ammonente atque tandem per obedientiam precipiente, ut capitium sibi a tunica deponi sineret, cum a puero inter Sigebergenses illud ita semper portasset, et nos secundum antiquam consuetudinem idem modo facere [Col. 0119B] videret. Sed ⁜ 247 ille neque ammonitionem recipiebat, neque obedientiae parebat. Prior autem videns durae mentis illius obstinatiam, pendentem a lecto ejus tunicam die quadam accepit, et mittens eam consutoribus fecit inde capitium honeste deponi, et ad modum aliorum ⁜ 248 fratrum apte formari. At ille cum die quadam dominica, extracta de more cuculla ad primam vellet ire, indutus tunica capitium non invenit, torvoque vultu se ipsum circumspectum irridens, sine cuculla in sola decapitiata tunica chorum intravit, tota illa prima spectaculum ⁜ 249 se prebens fratribus fronte impudenti. Sed quid? Ventum est ad capitulum, vindicatumque est in illum regulariter impudentis hominis tale spectaculum, jussumque statim capitulum exire, et pendentem a lecto ejus cucullam [Col. 0119C] sub tunica induere; vellet, nollet, fecit eum domnus abbas Theodericus secundum alios indutum incedere. At ille ⁜ 250 alto malignae mentis profundo rem factam sibi reponens ⁜ (292) , sed ad tempus dissimulans, altero mane, dormiente post matutinas priore, ad lectum ejus clanculo accessit, et sublata inde ejus cuculla, capitium secum tulit, truncatamque illam ad lectum ejus reponens, ad lectum suum, quasi nil mali fecisset, rediit. Cumque jam orto die tempus esset, ut prior signum faceret, quo fratres ad orationem surgerent, prior cucullam suam indutus absque capitio eam respexit, miratusque primum vehementer, vix tandem rem ut erat ex crepitanti furtivi auctoris subrisione intellexit. Quid faceret? Tunica sua capitium non habebat, et malignus ille [Col. 0119D] artifex de cuculla ejus aliud detraxerat. Si surgens decapitiata veste incederet, ridiculosum fratribus spectaculum de se preberet, maxime factae sibi hujus auctori injuriae; si autem diutius expectaret et horam surgendi preteriret, tamen nil amplius haberet, quid indueret. Tandem vocato ad se uno ex fratribus jam vigilante, significavit ei, ut sibi cucullam [Col. 0120A] unius senioris afferret; et ille quidem necdum capitium de tunica sua deposuerat, forsitan ad hoc reservatum divina providentia. Surgens igitur quod facturus erat fecit, contumeliamque sibi factam per seniores ad abbatem retulit. Abbas et seniores gravissima animadversione in presumptorem illum exacerbati, publice eum in foro virgis cedendum deliberant, et sic tandem de claustro ignominiose ejciendum. Sed prior omnino vetabat hoc fieri, dicens parcendum esse, si non tanto presumptori, nostro saltem propter saeculares ordini. Veniens igitur abbas Theodericus ad capitulum, gravissimo verbere cedentium eum duabus scopis diu multum maceravit, et primum fratrum quidem intercessione in leviorem tantum culpam esse vix reliquit. Sed ille [Col. 0120B] sententiam nullo modo observans, sed culpis culpas cotidie superaccumulans, cum esset incorrigibilis, et compedibus ⁜ 251 tandem astrictus, cultello vellet priorem perforare, ejectus est tandem a claustro, permissus quo vellet irrevocabiliter abire. Caeteri vero fratres proficiebant cotidie ⁜ 252 melius et melius in ordine, priore totum ad hoc studium suum impendente, neque deficiente umquam hac sive alia aliqua contumelia aut cujusvis provocatione.

10. Sed et aliam quandam pravam consuetudinem, quae male apud nos insolentia nichilominus dissolutorum juvenum diu inoleverat, prorsus cessare fecit, neque tantum inter nos, sed etiam ferme prorsus inter laicos nostros. Nam diebus rogationum, cum antiquo more prima die Septemburias [Col. 0120C] ⁜ (293) processio nostra venisset, perplurima pars fratrum prece vel mercede equis sibi conductis, ibi statim ascendebant, et Brustemiam ante processionem equitantes, indeque ad claustrum cum levibus oppidanorum juvenibus per campos ante faciem totius populi, modo quanta agilitate poterant equos suos laxabant, modo subita retentione hac illacque girabant, perticis intentis nunc hos aut illos fugantes seu fugientes; quod totis tribus illis rogationum diebus non cessabant facere, secunda die Falmiam ⁜ (294) , tertia Mergueles pergente processione. Unde hoc singulis illis diebus eveniebat, ut quicquid ad mensam fratres habere debuerant piscium aut placentarum illis darent, qui equos sibi prestiterant, preter paucissimos, qui prece sive mercede noluerant [Col. 0120D] sibi conducere aut non poterant; quin etiam scolares pueri hac pravissima consuetudine tenebantur illecti. Fratres autem quos aut voluntas aut necessitas pedites ire et redire faciebat, populo cito vestigio equitantes sequente domum, gravissima affligebat defatigatio, tum ex longo itinere tum ex inassueta et cita ambulatione. Itaque dies rogationum [Col. 0121A] et laetaniarum supplicationes erant apud nos quasi militantium excursiones, et mollium juvenum lascivae circumventilationes. Quam detestabilem abusionem prior exhorrens Rodulphus, cum aliis ascendentibus offerretur ei ad equitandum equus, aiebat non decere neque laicorum nedum monachorum regulam, nulliusque prorsus christiani esse, ut in equo poenitentiam ageret, dies ⁜ 253 rogationum dies ducens penitentiae et supplicationum; et hoc pretendere expoliatorum sibi pedum nuditatem atque jejunium, et quod cooperto capite supplicationes sanctorum recitatis eorum nominibus frequentarent. Qua et aliis quae ad hoc pertinere videntur rationibus, primum persuasit domno abbati ⁜ 254 , deinde caeteris fratribus, ut tandem cessaret illa equitatio, et quae [Col. 0121B] fiebat pro equitatione indecens monachorum dissolutio, et prebendae eorum dampnosa elemosinaeque distractio, cui suppeterent de fratribus vires, iret, cui non, in claustro maneret, sicque abbreviaretur via, ut euntes nimiae defatigationis nulla afficeret molestia. Itaque cessare coepit sub prioratu ejus illa ad rogationes equitatio, cessavitque toto vitae illius tempore, tantumque populo coepit placere, ut paulatim inducerentur paene omnes similiter et loqui et facere.

11. Quid dicam de diebus solempnibus festivitatum sanctorum Trudonis et Eucherii atque sancti Remigii? ( Nov. 23, Jan. 13.) Quidam clericorum nostrorum ex familiaritate qua scolaribus aliis in claustro nostro cum pueris nostris pueri quoque [Col. 0121C] ipsi nutriti fuerant, alii quoque nonnulli ex religiositate sua, apud antiquiores nobis olim jam diuque multum obtinuerant, ut supradictis solempnitatibus chorum nostrum annuatim ad majorem missam cum reverentia intrarent, induti albis sicut et fratres nostri, et si qui forte eorum vocales essent, tropos ⁜ (295) , qui tunc temporis apud nos cantabantur, aut graduale sive Alleluia cantarent, atque cum omni honestate diebus ipsis ad mensam fratrum in refectorio cum eis reficerent, indeque surgentes cantando altis vocibus quod ad festum pertineret, fratres Miserere mei, Deus cantantes, ad aecclesiam precederent. Sed usus qui ex caritate et religione pium videtur habuisse inicium, procedente tempore paulatim coepit transverti in superstitionem et vicium. [Col. 0121D] Nam cum illis tantum prius permitteretur, de quibus et sicut diximus, in hanc tandem evaserat superstitio presumptivam abusionem, ut quicunque presbiterorum ex agris ad nundinas magis quam ad sollempnitatem diebus illis convenirent, indifferenter in chorum nostrum inter fratres intrarent, ad majorem missam sine omni reverentia ruerent, nonnulli vestibus laicorum fissisque ante et retro turpiter induti, [Col. 0122A] paucissimi saltem nigris cappis et absque albis et superpelliciis ⁜ (296) . Tum, quod contrarium est non tam nostro ordini quam ipsis quoque religiosis laicis, quin immo omnibus recte christianis, inter agenda misteriorum Christi secreta, duo aut tres de ipsis clericis circumsedebant in ipso choro, unum aut duos de fratribus nostris aut singuli singulos circumveniebant, et verbis ociosis risuque et jocis reliquum missae sic pariter peragebant. Ubi autem post plurimas intolerandasque indisciplinationes ad refectorium ventum fuisset, tantus inte, reficiendum fiebat ibi strepitus diversorum et etiam ignotorum presbiterorum et clericorum clamor et fabulatio, ut vix audiri posset vox, licet altisona, legentis in eminentiori loco; quoque productior erat refectio, eo [Col. 0122B] major accrescebat vino incitante inquietatio, tantusque erat eorum numerus—passim namque quicumque volebat ingrediebatur—ut constitutis ad serviendum illis fratribus vix de nobis quinque aut sex remanerent, qui ad mensam reficerent. Quanta die illa expenderet prepositus, quin immo quanta illi distraherentur nec ratione nec numero poterat comprehendere. Quam nichil ordinis et disciplinationis, quin potius quantum dissolutionis et periculi animarum diebus illis apud nos haberetur, honestius existimo hic reticere quam loqui. Surgentibus autem a mensa fratribus, et nonnullis ineptorum inverecundorumque clericorum quaecumque occurrerent manibus suis inde diripientibus, statim non minor ad ministros consedebat populus, scilicet quicumque [Col. 0122C] in curti nostra de aliquo officio intromittere se per totum annum videbatur; strepituum, sumptuum nec modus nec ratio ibi tenebatur.

12. Talia primo et secundo prioratus sui anno videns, atque inde gravissime ingemiscens, Rodulfus multis et exquisitis modis et frequentibus in tantam indisciplinationem exaggerationibus satagebat, quam plurimum vero apud abbatem Theodericum, ut pravus iste usus et dampnosus aecclesiae aut ad priorum temporum modum reduceretur aut penitus destrueretur. Abbas, licet absque magna commotione hoc fieri non posse videret, tamen bonae prioris intentioni non satisfacere inutile ordini fore et aecclesiae suae videbat. Annua igitur revolutione festis redeuntibus, dictum est clericis, ut absque religiosa [Col. 0122D] veste chorum nostrum nullus eorum intraret, sed qui missae majori interesse vellent, in cancello, cum esset spatiosum, circa abbatem starent, cum reverentia tamen et silentio, ut bene conveniebat festo et tanto misterio; quod, si quis eorum aut alba vellet indui aut superpellicium haberet, post fratres ultimus in choro nostro staret sub reverentia nichilominus et silentio. Post missam domus eis esset [Col. 0123A] set extra refectorium parata, in qua ministraretur eis non minori quam cum fratribus abundantia. Non enim fratres ferre poterant, neque decebat eorum ordinem, ut tantam haberent et in choro et in refectorio suo indisciplinationem et inquietudinem. At illi omnes graviter commoti et indignationis iraeque plenitudine rationem non admittentes, penitus recesserunt, et nisi prior eis abusio permitteretur, nichil aliud facere voluerunt; sicque, forsitan ita Deo volente, factum est, ut morbus ille diu apud nos inveteratus tandem deficeret. Sed et laici, qui in refectorio ad ministros solebant diebus illis comedere, in domum aliam compulsi sunt, licet multum inviti, reficere, providentibus ei preposito et cellerario quaeque habituri erant in refectorio. Res vero [Col. 0123B] talis multum odium et persecutionem longo tempore tam de laicis quam de clericis priori conspiravit, semper festis istis ⁜ 255 diebus apud convenientes ad nundinas presbiteros morbum istum recommoventibus.

13. Neque istud tacere habeo; si defuncto alicui apud nos missa generaliter celebraretur, frater noster, ille videlicet qui missam cantabat, totam oblationem habebat, et tamquam propriam sibi rem eam vendicans, nichil inde ad communitatem aliorum respondebat ⁜ 256 . Et quoniam secundum Apostolum avaritia est idolorum servitus (Ephes. V, 5) , et secundum beati Benedicti Regulam (cap. XXXIII) , nichil proprium debet habere monachus, prior Rodulfus huic occurrens vicio, de medio nostrum [Col. 0123C] summo illud labore tulit, statuens presidente abbate commune esse omnibus fratribus, tam parvis quam magnis, quicquid eis quandocumque vel ubicumque offerretur, interposito quod, si frater, cui oblatio fieret, aliqua recula sibi necessaria indigeret, provideretur ei a priore ex eadem oblatione; verbi gratia sive corrigia, sive cultellus, sive lineus sub capite et scapulis ejus pannus, aut tale aliquid mediocris precii. Quicquid aliter inde agatur, sciant posteri nostri ita fuisse statutum, fratremque qui die illa missam cantaverit, libere posse sibi exigere —per manum tamen illud totum prioris—si quid ei defuerit de minoribus rebus sibi necessariis. Nos enim huic statuto presentes interfuimus, et exigi et dari frequenter vidimus, sicut hic scribimus. Quod [Col. 0123D] autem postea immutatum est, et pars ad cooperturam plumbi, pars ad utensilia circa altaria custodi data est; non ideo factum est, ut sic amplius permaneret, sed quam diu abbati et fratribus placeret.

14. Et quoniam duae partes loci illius, qui claustrum apud nos debebat fieri, sepe humillima et arida semirutaque cingebatur, et sine aliqua tectura erat ad orientem scilicet et ad aquilonem, parsque occidentalis, licet domus esset lapidea, nichil tamen [Col. 0124A] ante parietem haberet, quod fratres ad ejus officinas intrantes a pluvia et luto defenderet, sed patentibus undique aditibus nichil aut parum fuerat, quod laicos, interdum etiam et mulieres transitum habere per locum conventus fratrum prohiberet, satagebat multa anxietate benignaque et prudenti arte, toto studio multoque labore apud officiatos, maxime apud Folkardum fratrem nostrum, qui secundus tunc post abbatem in omnibus nostris ⁜ 257 temporalibus rebus habebatur, ut edificarentur aliquae domus, quae claustrum formarent et transitum puplicum per medium fratrum prohiberent. Nec frustrata est eum pia intentio, inque brevi tempore edificio ligneo clausa est pars orientalis. Quae domus cum perfecta fuisset, ante composito sub tectura deambulatorio, [Col. 0124B] partem sui capitolium nobis satis aptum prestitit, partem dormitorium. Similiter a media fere parte conventus usque ad duas partes domus illius quae occidentalis erat coopertum deambulatorium factum est, ut per tres partes claustri, orientalis scilicet, australis, occidentalis, coopertura facta, honeste posset incedi; sola pars aquilonaris sepe adhuc tenebatur et postitio claudebatur. Cumque hac conclusione et fratres arceret ab egressu claustri, preter eos quibus hoc solum licebat, et utrumque sexum ab ingressu, unamque ipse inde ferret clavim, cellerarius aliam, comitissae advocatricis nostrae Gertrudis ⁜ (297) , quae apud nos in claustro nostro requiescit, gravissimam inde iram et indignationem incurrit, cum solito more nequiret transitum habere [Col. 0124C] per medium claustrum nostrum et conventum fratrum. Incitabant autem eam vehementissime in eum multi clericorum nostrorum et laicorum, maxime famuli de curti nostra, qui se conquerebantur odiose a solito transitu claustri et familiaritate fratrum arceri. Verum ille, licet terribiles in eum detonarent minae, penetrantiaque etiam durissima hominum corda undique verborum manifesta volarent jacula, tamen imperterritus irreflexusque manebat solum hoc metuens, ne de emendando ordine et claustro minus ei ad votum succurreret. Ut igitur secundum ordinem fratres haberent, unde in claustro ad sedendum et legendum atque cantandum tenendumque silentium facilius retinerentur, armarium in claustro primus ipse fecit ex obedientia sua fieri, [Col. 0124D] librosque in eo ad numerum fratrum reponi.

15. Interea raro umquam ipse cessabat, quin semper aut scriberet aut notaret, interdum quoque modulatis delectabatur carminibus, et de sollempnitatibus sanctorum compositis cantibus. Extat volumen opusculorum ejus, in cujus prefatione invenitur quid scripserit, quid modulatus fuerit, et cur et quando; extat et aliud volumen septem librorum ejus, quos contra symoniacos scripsit, quatuor ratione, [Col. 0125A] tribus agens auctoritatibus. Paucis referre non possem quantum laboraverit causa abbatis Theoderici, quam fideliter, quam constanter, in quot et in quibus locis et coram quibus pro eo astiterit, cum magnae et primae regnorum personae vellent eum de abbatia ejicere et supradictum Herimannum intrudere. De quibus superius partem aliquam tetigimus.

16. Postquam ista et alia nonnulla bona et mala, prospera pauca et adversa multa per aliquot annos prioratus sui apud nos sunt gesta, audivit Rodulfus usus Cluniacensium apud Sanctum Jacobum Leodii teneri introductos per abbatem Stephanum, dictum etiam Stepelinum, quos paulo post abbas Sancti Laurentii Berengarius susceperat. Unde eos omnium [Col. 0125B] religiosorum ora magnificabant, et frequenti hospitio aut colloquio reverentius quam prioribus annis dignabantur, preterea de saeculo tam clerici quam laici plures ad eos convertebantur, et invalescente religione augebatur et fratrum numerus et fructus aecclesiae. Jamque Rodulfus videns tempus adesse, quo desiderium suum posset adimplere de meliorandis usibus et tenenda apud nos religione, quocumque modo poterat ad hoc nocte dieque apud abbatem Theodericum laborabat, quatenus eum ad hoc accenderet ut post istos duos abbates tertius eosdem usus in claustrum nostrum introduceret. Decere enim eum aiebat, cum non minoris esset scientiae et gloriae in saeculo quam illi, et locus noster antiquioris et famosioris esset nominis, ut in religione [Col. 0125C] et spiritualibus non obscurior apud homines neque indignior apud Deum inveniretur. Sed cum, perturbantibus hanc molitionem ejus quibusdam fratribus, rem ad effectum perducere non posset, accepta licentia a loco nostro ad suum ⁜ (298) sine spe reditionis transiit, ut disposito ibi itinere suo, inde transiret quo districtius ordinem teneri audisset. Mox aliqui fratrum necnon et famulorum nostrorum occulte aperteque exultantes, ex votoque sibi accidisse gaudentes, quia ad voluntatem suam modo liberius possent facere, non multo post intellexerunt ex comparatione positi alterius prioris, quantum iste prestaret eis consilii, auxilii et honoris. Penitentes igitur quam plurimum post paucos menses, simulata alia re quidam eum revocarunt sub presentia [Col. 0125D] et assensu abbatis Theoderici, firmantes ei si rediret et prioratum suum reciperet, quod infra annum illum (1106) usus Cluniacenses in claustrum nostrum introducerent. Vix tandem obtinuerunt. Qui igitur parum ante festivitatem nativitatis sancti [Col. 0126A] Johannis discesserat, in adventu Domini statim post festivitatem sancti Andreae apostoli rediit.

17. Prioratu igitur suo ei reddito captatoque loco et tempore oportuno, atque domni abbatis et fratrum hilaritate, fidem promissi modo serio modo jocose reposcebat, remque bonam non diu quin fieret esse differendam aiebat. Miris igitur laboribus et frequentibus Leodium itineribus, concitato sibi multorum inde clericorum et laicorum aliquorumque fratrum nostrorum maximo odio, tandem effecit ut eodem anno ⁜ 258 ⁜ (299) Kalendas Martii ⁜ 259 (1187), quae fuit sexta feria ⁜ (300) in capite jejunii, introducerentur usus Cluniacensium in claustrum nostrum tenendi. Quibus introductis cum vehementissime ferverent in eis, et ultra quam quisquam speraret, fratres nostri, [Col. 0126B] paulo post, heu! heu! Domnus abbas Theodericus obiit, 7 scilicet Kalendas Maii. Quae autem postea secuta sunt usque dum abbatiam intraret, et quomodo introierit, puto quod satis inde scriptor precedentis historiae praelocutus sit; ad illum recurrat quisquis haec diligentius scire desiderat.

18. Postquam autem abbas constitutus est ( an. 1108, Jan. 30), de ordine tenendo omnimodis satagebat amator illius et amatorum ejus. Atque in tantum —remquam certissime scio fidelissime referam, ecce coram Deo, quia non mentior—quod nullus fratrum tam carnaliter tamque spiritualiter poterat ei esse familiaris, quem perfecto umquam corde diligeret, nisi diligentem nostrum ordinem cognosceret, et fidelem de rebus aecclesiae sibi commissis [Col. 0126C] probasset. E converso nullus fratrum poterat esse tam rarus accessu ad eum, qui etiam palam aut occulte de dictis, factis vitaque ejus si eum mordaciter, ut plerumque solet, reprehenderet, dummodo aliquando cessaret et diligentem eum ordinem aspiceret et fidelem in rebus aecclesiae illi commissis, quin facillime hos aliosque ei lapsus etiam graves indulgeret. Quid tibi vis amplius dicam? Brevius et verius quam potero hoc tibi sub testimonio Christi dicam, quod nulla res eum fratrem sibi commendare poterat, quem dilecti ordinis et fidelitas rerum aecclesiae sibi commissarum non commendabat, non aetas, non familiaritas, non timor, non consanguinitas, non scientia, non pulchritudo, non generositas, non aliqua etiam magna utilitas. Propter quae [Col. 0126D] duo ⁜ (301) apud eum poterant ⁜ (302) in quoscumque invenirentur, et apud eum nichil aut minimum poterant apud quoscumque non haberentur; frustra quivis aliter laboraret, aut ista habendo gratus illi aut non habendo ingratus existeret.

[Col. 0127A] 19. Precipue detestabatur hoc vicium, et ad exterminandum illud quacumque virtute poterat per se et per illud sibi referentes laborabat, ut nullus fratrum de substantia in refectorio sibi statuta aliquid quoquam distraheret, sed per manus elemosinarii quod ori ejus superesset pauperibus erogari sineret. Quoscumque autem fratrum laicorum videbat amicitias et confabulationes et has illasque vanas gloriolas proclivius appetere, aut nunquam aut invitus illos volebat ad aliquam obedientiam promovere, neque eos quos intelligebat quocumque modo iilam vel illam obedientiam ⁜ (303) ambire, et quos noverat inhiare, ut possent aliquid clanculo dare et accipere. Quibus non erat grata ante obedientiam hominum gratia, et qui aequo animo simplicique [Col. 0127B] tantum contenti erant claustri substantia, illis dicebat danda claustri ministeria. Quos sibi laudabant saeculi homines de obtenta apud eos familiaritate et frequenti collocutione, et si quid umquam habere possent de benivola eorum dapsilitate ⁜ (304) , eos judicabat indignos claustrum vel quoquam exire; quorum barbariem et silentium, et quia nichil eis darent aut ab eis acciperent, reprehendebant, quaqua vellent ire securus eos sinebat. Silentium inter monachos tanto extollebat preconio, ut diceret numquam tam perfectos et electos monachos simul esse posse qui ordinem et disciplinam valerent absque silentii virtute tenere. Superba subjectorum rigiditate numquam frangi poterat; humilitate quamvis multum lesus, citius etiam vincebatur quam ei ipsi [Col. 0127C] interdum expediret.

20. His aliisque bonarum virtutum studiis, hinc ipsius sollicito curante magisterio, hinc discipulorum pio obedientiae obsequio, coepit in brevi longe [Col. 0128A] lateque diffundi dulce fragrans unguentum boni de loco nostro nominis, foedaque cicatrix vultus nostri de obprobrio praeteritae indisciplinationis, paulatim curata detergi manu piae moderationis. Hospitalitas laete supervenientibus exhiberi maximeque obsecutoribus nostri ordinis, refectio pauperum post mensam fratrum non negligenter provideri. Sed quia exteriora saeculi bona ad haec aliaque nostro ordini multum sunt necessaria, primumque regnum Dei querentibus necessario, deinde secundum Dei promissionem, sunt eis ista adicienda, coepit se tota vigilantia et labore accingere, ut non modo quae salva invenerat de bonis aecclesiae conservaret, verum quae dispersa fuerant congregaret ⁜ 260 .

21. Prima igitur die, qua homines aecclesiae debebant [Col. 0128B] ei fidelitatem et hominium facere, prepositum aecclesiae et cellerarium quosdamque de senioribus juxta se in cella sua fecit sedere, ut nullius manus neque fidelitatem reciperet, quem fratres de prebenda sua injuste aliquid tenere quererentur. Quae res multas ei peperit inimicitias, quas tamen sine gravi dampno evasit, usus postremo consilio necessariae in omni re discretionis. Ut autem sciant posteri ejus, et scientes magis solliciti inde reddantur, quanta sollicitudine et timore, quantoque studio et labore servavit professionem pro posse et nosse, quam teste aecclesia ante altare, coram stolato episcopo, stolati et ipsi in consecrationibus suis facere solent tam abbates quam episcopi, finem hujus [Col. 0128C] octavi libri facere hic decrevi, et nonum ab ea epistola incipere, quam scripsit ad Metensem episcopum Stephanum ⁜ (305) , loci nostri tunc temporis dominum.

[Col. 0127C] 1. Venerando atque reverendo sanctae ⁜ 262 Metensis aecclesiae episcopo Stephano Rodulfus gratia Dei sanctique Trudonis id quod est, salutem animae et corporis. Diebus prelationis meae ⁜ 263 , hoc est a 1108 anno ⁜ 264 inc. dom. usque ad 1136, qui tunc agebatur [Col. 0127D] quando haec scribebam, quae nostrae aecclesiae videlicet aecclesiae beati Trudonis in Hasbania accreverint, sive per meum laborem de perditis recuperata, sive de non habitis acquisita, sive per meum nostrorumque studium de nullis aut parvis reditibus ad aliquos et majores fructus instaurata, et quae pro animabus fidelium pauci pauca in possessionibus tradiderunt, fideliter hic annotare curavi. Quod si quid in hac annotatione [Col. 0128C] excessu memoriae exciderit, aut spes pari tura adhuc ⁜ 265 necdum protulerit, cum illud meminero et istud evenerit, huic aliquando subnectam operi. Testem interim conscientiae meae habeam Deum quia non hoc facio, ut inaniter videar gloriari secundum [Col. 0128D] hominem et non secundum Deum de rebus, quarum tenuitas, etsi gloriari vellem, magis afferre potest michi confusionem quam gloriam, sed ut posteri mei desidiam meam et prelationis meae inutile spatium erubescentes, accingant se fortius et utilius non solum ad servandas has et alias res aecclesiae quas invenerint sed ad multiplicandas suis laboribus et meritis; quamquam qui tempestates maris, quo jactatus sum [Col. 0129A] et adhuc jactor, cognoverit, magis ammirari possit aliquid interim esse servatum quam acquisitum, quae quoniam alias plenius descripsi ⁜ (306) , iterare hic supersedi. Et haec etiam nichilominus idcirco facio, ut sub impetranda negligentiae meae venia hoc quoque a clementia vestra obtineam, quatenus vestra auctoritate et sigillo firmetur, ut nullus post decessorum meorum prioribus erroribus amplius ea involvat [Col. 0130A] quae absolvi, sed fixa permaneant ut institui. Quod si presumptum fuerit, irritum fiat, et banno vestro omniumque successorum vestrorum subjaceat. Non enim parvo rerum familiarium dispendio ea obtinui, cum interdum cum vitae quoque meae periculo vix evaserim, et in perpetuum odium eorum usque hodie sum, qui ea se amisisse dolent, quamvis injuste tenuerint.

[Col. 0129] EXPLICIT EPISTOLA, INCIPIT TEXTUS.

[Col. 0129B] 2. Igitur post obitum abbatis Adelardi secundi, tanta mala apprehenderunt aecclesiam nostram et multis annis tenuerunt, quanta non sunt audita in quovis loco ab illo famosissimo Jherosolimorum excidio ⁜ (307) . Evenerunt ea propter dissensiones de abbatia nostra inter monachos et episcopos, Metensem videlicet Herimannum et Leodiensem Heynricum, dum monachi extrudere niterentur intrusum episcoporum abbatem per violentiam, et stabilire suum superpositum per symoniam. Sic primum secundus et secundum extrudit primus, tertius inter utrosque irrepit, quartus trium labores invadere et locum occupare presumit. Quorum nomina sunt haec: Lanzo, Luypo, Herimannus et item Herimannus, inter quos septemdecim annis miserrime decertatum [Col. 0129C] est ⁜ (308) , atque sic, ut infra duodecim annos tredecim fierent commutationes ⁜ (309) alio moriente, alio alium ejciente. Sub istis totum oppidum nostrum una die redactum est in favillam, effuso in eo eruentissime multorum hominum sanguine ⁜ (310) . Vixque duo anni preterierant, ex quo monasterium quoque nostrum novum et mirifici operis et claustrum cum omnibus appendiciis suis funditus igne cremata interierant ⁜ (311) . Turris, quae sola supererat de incendio, facta est latrocinantium hominum munitio, thesaurus, qualem nostrae similis nulla habebat aecclesia, irrecuperabiliter distractus periit; monachi omnes—prorsus, inquam omnes—dispersi per diversas regiones, solum in loco vastatio et horribilis solitudo ⁜ (312) .

3. Hac tempestuosa tempestate contigit aecclesiam nostram de Alburch decidisse in potestate Trajectensis episcopi Conradi, et longa loci nostri miseria in jus aecclesiae ipsius transisse lege synodali [Col. 0130B] et judicio canonico. Propter quam liberandam, sed nec sic liberatam, distractus fuit calix aureus aecclesiae nostrae, cujus pretii pars, scilicet 60 marcae, data est episcopo Conrado, ut restitueretur aecclesia juri nostro; quod superfuit pretii perfide distraxerunt in hoc negotio perfidi quidam presbiteri nostri. Episcopus accepta pecunia nudo tantum verbo, non auctoritate canonica, mandavit nostris, ut reciperent sua, non quidem maliciose, sed minus caute. Et factum est ita. Subsecutus est Conradum episcopum ⁜ (313) Burchardus episcopus ⁜ (314) , qui occasionem accipiens, eo quod legibus synodalibus non esset libere nobis restituta aecclesia, mancipavit eam suis usibus synodali judicio; sicque eam tenuit usque ad adventum meum in abbatiam. Ad quam [Col. 0130C] liberandam profectus sum eodem anno (1108), quo intravi in abbatiam, Ulterius Trajectum in sancti Johannis festivitate, et per auxilium Dei et advocati nostri, comitis de Hollant Florentii ⁜ (315) , judicio aecclesiastico liberam nobis restitutam aecclesiam retulimus domum, cartha de hoc facta et episcopi Burchardi signo sygillata. Eodem anno aecclesia et alia quae Alburch habemus bona valuerunt nobis domi absolute 24 ⁜ 266 marcas argenti. Quanto labore, quanta sollicitudine, quantis expensis per tres integras ebdomadas finem hujus rei effecerim, longum esset referre, cum predivitem comitem et gravissimum pinguedine oportuerit me funibus argenteis de Hollant Trajectum trahere, ipsiusque episcopi rigidam cervicem ejusdem metalli malleo michi inclinare, [Col. 0130D] nec non et archidiaconum reacquisitae aecclesiae.

4. In ejusdem villae villicatione homo quidam Gualdo nomine erat, qui 5 solidos denariorum de [Col. 0131A] Tyele ⁜ (316) dicebat se habere in beneficio de abbate; falsum erat, et convictus recognovit eos coram paribus aecclesiae ad prebendam fratrum, quos de terra sua debebat. Pro simili mendacio quidam Franco nomine de Doureh, convictus legibus et judicio, 4 solidos de denariis Andeguerp duobus denariis minus amisit, et eos prebendae fratrum restitui. In villa Hulsela ⁜ 267 villicus tantum sibi de censu furtim usurpaverat, qui ad nostros usus retractus 6 solidos facit. In eadem villa decimam lini dapifer Hezelo ad feodum suum trahebat, de qua legibus et judicio abstractus, permisit eam habere fratres ad opus mapparum in refectorio ad mensam ubi pertinebant. Totam ⁜ 268 aecclesiam de Merguelis presbiter quidam Hezelo nomine per multos annos sub tribus abbatibus [Col. 0131B] ita sibi usurpaverat, ut devictis et confusis abbatibus modo per Lemburgensem comitem Heynricum, modo per Durachiensem Gislebertum, aliquando per Lovaniensem, interdum per episcopum ⁜ (317) et archidiaconum miris amfractibus, inenarrabili decertatione presbiteros legitime investitos ab abbatibus, unum et alterum et tertium et nescio quot ab aecclesia ejiceret, et pro eo excommunicatus quoque cantans ⁜ (318) , decimam sibi raperet, dicens pro 5 solidis eam se tenere, et eos beneficium suum ab abbate esse, et hoc jure sempiterno et hereditario. Hanc scilicet aecclesiam integram prebendae fratrum ubi pertinebat restitui legibus et judicio, dampna multa prius passus et tribulationes ab ipso presbitero; solvit modo singulis annis in nativitate [Col. 0131C] sancti Johannis 20 solidos.

5. Ea quae videmur habere in Sarchinio unus fortium et sapientium oppidanorum nostrorum, Cuntramnus nomine, ad feodum suum cuncta trahebat, advocati nostri Gisleberti fortissimo adjutorio. Quo defuncto, in eodem filius ejus Reynerus successit, et quoniam prebenda fratrum erat, eo eum perduxi, ut cuncta in potestate mea redderet, ut sub hac conditione iterum de manu mea acciperet, quatinus villicus noster inde esset, et de censu terrae et molendini parte 15 solidos prebendae fratrum in manu prepositi singulis annis solveret, de placitis, justiciis, pascuis, emendationibus, vadiis terraeque requisitionibus et omnibus quae ad tale quid pertinent, tertiam partem haberet, prepositus [Col. 0131D] duas, excepto si duo aut tres denarii aut sextarius vini ei obveniret, hoc integrum haberet. Quicquid supra 15 solidos esset in feodo haberet et homo abbatis ex eo esset, et villicus donum villicationis seorsum acciperet et donum feodi seorsum. Invitus hanc compositionem feci, sed aliter fieri non potuit [Col. 0132A] propter violentiam Gisleberti comitis, qui inde erat valde contrarius nobis.

6. Tempore quo intrusi et symoniaci de abbatia, ut supra dixi, contendebant, quicumque de nostro aliquid invadere poterat, suum esse dicebat. Contigit tunc temporis 24 annis villam nostram de Sesninc invasam fuisse a comite quodam de Vianne Bertholfo, quam beneficiaverat viro libero Gualtero nomine de Ambliz, et Gualterus Huberto de Asche; aecclesiam vero, quae et nostra est, nonnisi 5 solidos solvere dicebant, eos quoque nunquam solvebant. Quid multa? Multis laboribus, multis expensis, multis profectionibus apud dominum nostrum Metensem episcopum Alberonem, apud majorem advocatum nostrum Heynricum de Lemburch, postremum apud [Col. 0132B] imperatorem Heynricum, qui Trajecti obiit, effeci, muneratis gravi aere et dominis et intercessoribus, quod pacifice usque hodie tenemus et aecclesiam et villam, et servit vestiario fratrum. Quae videlicet villa quando et quomodo beato Trudoni tradita fuerit, digne memoriae mandare alias disposui.

7. In villa Halmala ⁜ (319) miles quidam Gontramnus nomine terram hereditariam solventem 15 solidos dicebat se habere in beneficio. Cui cum eam extorquere non possem, prohibentibus dominis et advocatis nostris, per quos maxime juvari deberemus, data ei commutatione, scilicet molendino uno in Hales, quod ab alio quodam beneficiato meo nomine Theymboldo redemi, censum retinui et camerae fratrum servire statui. Mansus unus terrae, qui [Col. 0132C] jacet inter Halmala et Sanctum Trudonem, 20 solidos solvit in festivitate sancti Johannis baptistae, quem duo fratres se dicebant habere in feodo, Everardus de Overheym et Hezelo de Comite; hos tantum legibus, ratione, veritate coartavi, quod de invasione poenitentiam agentes censum michi recognoverunt, qui ad caminatam abbatis pertinet. In villa nostra Vilario nomine miles quidam Lambertus nomine mansum unum tenebat, de quo cum obtinere non posset, quod feodum ejus esset, dicebat se inde non debere solvere singulis annis nisi 12 tantum denarios; qui judicio et testimonio scabinorum et familiae convictus, 6 solidos singulis annis solvere coactus, solvit. In eadem villa duo sunt villici, quorum unusquisque 6 bonuarios ⁜ (320) sibi usurpaverat [Col. 0132D] terrae ultra jus suum—sex solvunt in anno 30 sextarios annonae et modium avenae et 40 denarios, et 6 alii tantundem—hos judicio scabinorum et familiae, evicimus, ut supradictum solverent debitum.

8. Molendinum de Moyse, quod solvit 25 solidos, prorsus ita erat perditum contentione fortium virorum [Col. 0133A] contra nos, ut nec signum molendini super fluvium Mahange ⁜ (321) inde videri posset, nec quisquam ad reparandum manum ponere auderet. Evicimus tandem invasores multis laboribus, multa pecunia, multis expensis ad reparandum, ut sine controversia supradictum modo solvat debitum, et pro adjacente curtili 12 denarios, et pro palustri terra juxta posita 4 denarios. Molendinum de Mecerin ⁜ (322) olim pertinebat ad mensam fratrum, sed inveni illud occupatum pro feodo a judice quodam nostro nomine Udelrico, qui defunctus reliquit post se duos liberos, sed non de una matre, legitimos tamen. Quorum unus, ad quem molendinum pertinebat, sine liberis obiit, Alardus nomine, divisis sibi prius suis partibus; alter scilicet Everardus superstes, cum ad molendinum [Col. 0133B] in feodo redire vellet nec legibus posset, quia objiciebam ei quod prebenda fratrum fuisset, et frater ejus ex alia matre, ab eo legitime separatus, nullum post se heredem nisi aecclesiam reliquisset, ad hoc tandem perductus est, ut amplius ex eo jure hereditario 5 solidos solvat. Quos 5 solidos coram paribus aecclesiae in caminata mea, et coram fratribus in capitulo priori et preposito ad refectionem fratrum tunc et deinceps amplius ⁜ 269 tradidi, 30 denarios inde disponens in festivitate sancti Quintini ( Oct. 31), quam ipse causa, quam alibi dicam, celebrari in albis et 12 lectionibus constitui, 30 alios in die consecrationis meae, ita ut me defuncto 30 isti consecrationis meae denarii transferantur ad diem anniversarii mei. Quod si quis amplius voluerit infringere, [Col. 0133C] sciant fratres ita me et acquisisse et statuisse perque manus prioris ordinanda esse. Villico autem quicumque molendinum tenebit, die qua de denariis istis fratribus refectio dabitur, mittetur ei inde ad domum ejus portio una piscis et tantum vini et panis quantum est unius fratris. Molendinum, cambam et ⁜ (323) tabernulam, quae sunt ante portam curtis nostrae, non inveni; quae nostro tempore edificata quantum solvant in anno, qui habent in manibus ex cotidiano fructu possunt experiri.

9. Unus ex illis quatuor pestilentissimis flatibus, quos supradixi mare nostrum tam naufragose agitasse, Luipo scilicet, tria bonuaria culturae nostrae, quae jacet versus Mergueles, et ⁜ 270 tria Kircheym ⁜ (324) et tria Stades beneficiaverat cuidam amico suo nomine [Col. 0133D] Lodeguico, et de mensa fratrum alienaverat. Qui mortuus reliquit parvulum filium nomine Heynricum in eadem injusticia, cui eadem bonuaria requirenti a me feodo dare nolui, quoniam de mensa sua fratres sublata esse dicebant injuste. Longa fuit altercatio, multis ejus similibus de me conquerentibus. Episcopus quoque Leodiensis Obbertus quoniam puer consanguineus ejus [Col. 0134A] erat, blandimentis, promissionibus, minis, terroribus frequenter propter illum me aggressus fuerat, eumque evincere non posset, tandem se nostro caenobio et hospitio representavit. Cui instanti pro puero respondi putans me sic melius posse evadere: Fratrum prebenda est, sine eorum assensu facere nec audeo nec debeo. Qui statim ad eos absente me se transferens, facillime simplicitati eorum persuasit, ut ei concederent. Quod cum intellexissem, omnino coepi reclamare, meque non debere sequi deceptam simplicitatem eorum sed corrigere. Episcopus irasci, minari et me in hoc cum eo convenisse suos nostrosque attestari. Miro tandem labore evici, et tria bonuaria culturae ⁜ 271 , quae jacent juxta oppidum nostrum via quae ducit Mergueles, retinui et eum exfestucare feci. Caetera ⁜ 272 [Col. 0134B] invitus tradidi, sic tamen ut pro tribus illis, quae in Kircheym prius pater ejus tenuerat, tria alia in Stades acciperet et Kircheym liberam relinqueret; terra relicta nobis dupliciter quam alia melior est. Puer pravorum hominum suggestione corruptus, sequenti anno annonam ejusdem terrae voluit michi tollere et ad exfestucatum feodum violenter redire. Sed licet armata manu michi occurrisset super eandem terram, et filium comitis Gisleberti advocati nostri secum haberet Ottonem, tamen dedit Deus nobis victoriam permelioris advocati nostri auxilium, scilicet beati prothomartyris Stephani, et annona domum deducta in conspectu eorum, terram usque in hodiernum diem retinuimus liberam.

[Col. 0134C] 10. In oppido nostro duo quidam homines de censuali terra, quae ad mensam fratrum pertinet, tantum sibi in feodo ⁜ 273 usurpaverant, quantum 45 denarii solvere debent. Alter eorum vocabatur Ramundus scabinus, alter Heynricus, Guntramni magni filius, qui agitati a nobis legibus et veritate, alter eorum Ramundus videlicet 15 denarios recognovit, alter vero Heynricus 30, restitutique sunt prebendae fratrum. Locus, quidam est ante curtim nostram juxtra fontem, ubi olim bracena ⁜ (325) fuerat, qui nostro labore de feodi violentia retractus 6 denarios solvit. In fossa curtis nostrae, quae juxta domum elemosinariam jacet versus aquilonem, tria sunt curtilia quae solvunt 18 denarios, ubi nullus antea usus habebatur; hos constitui elemosinario [Col. 0134D] ad refectionem tredecim pauperum in die anniversarii mei. Mansum unum, quem habemus in villa Haverdorp solventem 5 solidos, invasori eripui, et prebendae fratrum restitui. Similiter et mansum alium alii invasori in villa nostra Mere, qui solvit prebendae fratrum quantum et alii mansi. Decimam lini et 15 modios annonae in villa nostra Guebecheym, et 60 capones et 20 carratas lignorum dicebat villicus [Col. 0135A] noster Heynricus de eadem villa ad suos usus pertinere; quos ad nostros retraximus, cum veritate et justicia retinere non posset. Similiter in eadem villa molendinum unum quod solvit 2 solidos.

11. Molendinum de Mergueles, quod solvit modo duas marcas et dimidiam, quidam de factione Luyponis Heynricus cognomine Sualch, et Godezo clericus, frater ejus, auxilio advocatorum nostrorum sibi ⁜ 274 pro beneficio mancipaverunt, et molendinarium in sua fidelitate et sacramento oposuerant. Contra quos et contra advocatos cum diu decertassem, tandem cum magno labore et dampno evici, et usibus fratrum molendinum cum omnibus quae solvit restitui. Ea quae videmur habere in villa Alost ⁜ (326) excepta aecclesia 3 libras solvunt ad [Col. 0135B] vestiarium fratrum. De quibus viri iniqui et aecclesiae nostrae crudelissimi 10 solidos suum feodum esse mentiebantur; cumque eos ut invasores et mendaces nunquam investire voluissem, per amplius quam per quindecim annos multis tribulationibus et contumeliis me affecerunt; sed auxiliante Deo in presentia ducis Gualeramni, majoris advocati nostri, et domni episcopi Metensis Stephani, judicio et justicia et veritate evicimus et vestiario fratrum restituimus.

12. Oppidanus quidam noster Arnulfus nomine ⁜ 275 patris sui Baldrici imitatus violentiam, terram tenere volebat sine servitio, quae debet servire fratribus ad omnem minutionem sanguinis eorum. De ea terra sunt 18 bonuaria, et dicitur mansus de Nissen; debet et alia minuta servitia ad utensilia [Col. 0135C] camerae abbatis, scilicet quicquid de ferro ad sellam equitariam ejus et ad calcaria et ad saumas componitur, dato sibi ab abbate ferro. Fractas vitreas fenestras monasterii, claustri, cellae abbatis, accepto a custode vitro, plumbo et stagno et caera et sumptu emendat. Claves omnes monasterii et scriniorum, dato sibi ferro ⁜ 276 , novat et renovat, similiter et de omnibus officinis claustri et curtis. In solempnitate sancti Trudonis ( Nov. 23) et sancti Remigii ( Jan. 13) adjutor est cellerarii ad serviendum honestis hospitibus secundum antiquam consuetudinem. Quando minuebant fratres ⁜ (327) , chorus totus unus simul minuebat, cum silentio et psalmodia sedentes ordinate in cella una; ea die dabatur domino hujus mansi quantum uni fratrum ad mensam. Haec cum [Col. 0135D] ille tamdiu tenuisset, ut pro libero militari feodo habere se diceret, convictus tandem recognovit coram episcopo Metense Stephano et majore advocato nostro duce Gualeramno et paribus aecclesiae et servitoribus curtis nostrae.

13. Quidam ⁜ 277 Berengerus ministerialis episcopi Leodiensis pratum nostrum in villa Gemapia invaserat, similiter et ipse pro feodo volens illud [Col. 0136A] habere, quod solvit singulis annis 5 solidos. Contra quem viventem usque in finem vitae ejus contendi, defuncto prebendae fratrum restitui; filius tamen adhuc impedit. Antecessor meus 4 libras denariorum duobus potentibus viris beneficiaverat, duas villico episcopi Metensis in oppido nostro, duas alias alii, cujus et nomen et personam non est utile nobis memorare. Unam de duabus, quas villicus in beneficio habuerat, redemi contra eum et camerae abbatis restitui, aliam, cum possem, nolui, quoniam utile vidi ⁜ 278 esse aecclesiae, ut villicus episcopi beneficiatus esset abbatis. Duas alias quas subpressi nominis persona antecessoris mei tempore et meo violenter tamen magis quam juste tenuerat, nichilominus contra eum redemi et exfestucare feci, et usque [Col. 0136B] hodie abbatis camerae restitui.

14. Villicus de Stades dicebat suos esse 12 denarios et 8 capones de molendino quod dicitur molendinum Remigii; contra eum tantum egi per prepositum meum Folkardum, quod nobis et denarios et capones reliquit. Jacent ante portam curtis nostrae, in vico qui dicitur Scurehove ⁜ (328) , duo curtilia quae solvunt 7 denarios, unum 4, alterum 3; haec a duobus qui injuste possederant eripui et prebendae fratrum reddidi. Silvam quae dicitur silva de Godeledaleth iniquus homo et ⁜ 279 infestissimus aecclesiae nostrae ministerialis episcopi Metensis invaserat, dicens eam esse suum feodum. Quam cum ei multa mei injuria extorsissem, dedi ad censum aliis, qui 7 ⁜ 280 solidos inde solvunt singulis annis ad bracenam [Col. 0136C] fratrum. Curtile ⁜ 281 etiam jacet in palude juxta viam, quae de orientali porta curtis nostrae ducit versus sancti Gengulfi aecclesiam. Hoc se cum domuncula dicebat habere in feodo Franco quidam camerarius, quod obtinere non valens reddidit; hoc cellerario 8 denarios solvit.

15. Cunradus quidam Leodiensis cambam unam in oppido nostro dicebat se habere in feodo. Cujus longa inter me et ipsum contentio ad hoc pervenit, ut eam fratribus recognosceret, quoniam ad fratrum prebendam pertineret, et ex ea 8 solidos persolveret in anno; cumque ipse et uxor ejus defungerentur, 4 in die anniversarii ejus solidi solverentur, 4 in anniversario uxoris; si autem camba esse desineret, locus qui remaneret ad quoscumque usus [Col. 0136D] verteretur, 5 solidos solveret, 30 denarios in anniversario unius, 30 in anniversario alterius, et eos mensae fratrum. Engeramnus homo nobilis cum obisset, reliquit nobis legitima traditione pro eo facta tantum allodii in villa Herebach, quod singulis annis debet solvere 15 solidos. Qui tunc videbatur apud nos abbas esse, tradidit illud cuidam servo aecclesiae nostrae feodo nomine Machelmo, de quibus [Col. 0137A] postea 10 cum beneplacito possidentis reacquisivimus, 5 in anniversario viri nobilis, 5 domui infirmorum deputatis.

16. Villam nostram de Provin ⁜ (329) Adelbertus quidam invaserat, ipseque fuerat de factione unus quatuor illorum abbatum, pro quorum ambitiosa contentione abbatia nostra pene usque ad extremum exterminium declinaverat. Qui et cum suis complicibus, dum abbas contra abbatem rebellaret, armata manu turrim aecclesiae nostrae occupaverat, et captus, aliis suspensis, aliis manibus amputatis, ipse quoque manum dexteram perdiderat, exlexque factus, tamen ab invasione villae nostrae non recedebat, in qua ad suum feodum ista pertinere dicebat: Stramen totum annonae nostrae, quod in illis partibus propter penuriam [Col. 0137B] lignorum valde carum est; ad nativitatem Domini 60 capones et 60 panes, ad sancti Johannis festivitatem 30 panes et omnem terrae requisitionem, preterea quotiens illuc iret et rediret, de denariis fratrum viveret, et nullum monachorum magistrum aut comitem haberet. Et cum esset homo inanissimus et infidelis, eo aliquando perduxit substantiam villae, ut in anno michi non solvisset nisi 5 firtones et 15 denarios; et si totum solvisset quod debebat, parum amplius esset quam 6 marcae Coloniensis ponderis et puritatis. Contra hunc vix aliquando comprehensibilem invasorem, quid laboris, quid molestiae, quid dampni sustinuerim, quomodo me aggressus fuerit per majorem tunc advocatum nostrum, comitem Heynricum de Lemburch, et subadvocatum [Col. 0137C] ejus, comitem Gislebertum de Duraz, tandem vero per comitem Flandriae Robertum, et quomodo eum evicerim, non sine grandi hystoria enarrare possem. Evici tandem, et villam nostram absolute fratrum vestiario restitui per manus fratris qui vestiario preest sine alicujus laici inquietatione regendam; quae nostris postea diebus solvit in anno 8 marcas argenti Coloniensis puritatis et ponderis.

17. De non possessis et acquisitis decima est de Barduwich in Testerbrant ⁜ 282 , quae modo solvit in anno marcam et dimidiam, quam statui ad annale servitium episcopi Metensis, et de supercrescente homo debet esse abbatis, qui eam tenet. In hanc introierat homo nobilis sed tyrannus crudelis, Arnulfus de castello Rode ⁜ (330) , contra quem diu contendit [Col. 0137D] predecessor meus domnus abbas Theodericus, sed non prevaluit. Ille enim ex episcopo Trajectensi dicebat se eam tenere ⁜ 283 , in quam ego gravissimam litem ingressus, multis profectionibus ad curiam imperatoris Heynrici ⁜ (331) fatigatus sed non defetigatus, [Col. 0138A] pecunia tandem inter me et tyrannum mediante, Aquisgrani in curia imperatoris decimam obtinui. In eodem territorio palus quaedam olim inarabilis modo frugifera est, cujus decimae terminus pertinet ad aecclesiam nostram de Alburch; hanc decimam quasi novam patrocinio Trajectensis episcopi sibi usurpaverat Gerardus, Flaminius qui dicebatur et erat patriae comes. Contra tantos dominos tam potentes, maxime contra episcopum Trajectensem qui eum juvabat quantam litem sustinuerim, edicere longissimum est. Maxima igitur necessitate ad comitem de Hollant Florentium, advocatum nostrum in illa terra, compulsus sum me convertere, et divisa ei decima si eam totam juvaret nos retinere, sic patrocinio ejus evici, quia nec episcopus neque ⁜ 284 [Col. 0138B] comes Gerardus audebant eum offendere. Tenemus igitur quiete hodie decimam.

18. De paucis quae pro animabus suis fideles tam viventes quam morientes ad aecclesiam nostram nostro tempore tradiderunt, ita evenit. Adelgerus miles quidam de villa Pumirs supra Mosellam, ad nos venit, et societate nostra impetrata, vineam nobis tradidit, quae afferre potest 3 carratas vini. De eadem villa Gerardus quidam relicta seculari vita ad nos se convertit, tradens nobis 4 vineas, 3 minores, quartam majorem; hae possunt afferre duas carratas vini. Istorum anniversaria agimus, in quibus caritas vini debetur fratribus de eorum collationibus. In villa ⁜ 285 Runchirs ⁜ (332) degebat homo nobilis Hardechunut nomine; pro hoc defuncto [Col. 0138C] Bertha conjunx ejus, nobilis et ipsa, tradidit nobis duos mansos terrae, qui solvunt in anno 12 solidos. Advocatus noster comes Gislebertus tradidit nobis pro anima sui et uxoris suae Gertrudis terram, quae solvit in anno 20 solidos et 3 denarios. Inter Sanctum Trudonem et Sarchinium quidam Libertus nomine parum allodii habebat, quod moriens reliquit fratribus pro anima sua; solvit autem 12 denarios in festivitate sancti Remigii, qui cum aliis 12 ponuntur, quos vivens Hardechunut pro anima sua dederat fratribus, et in capite jejunii ad caritatem fratrum in refectorio dantur.

19. ⁜ 286 Decima de Stades in tres partes est divisa, unam habet presbiter, duas reliquas duo operarii lignorum et lapidum. Unam istarum duarum ab uno [Col. 0138D] operariorum et heredibus ejus redemi cum omnium benivolentia, quoniam pauperes erant, et de vadio ubi jacebat redimere non poterant, tantumque eis sine omni violentia et injuria superaddidi, quod ex toto exfestucaverunt michi. Hanc custodi aecclesiae in [Col. 0139A] perpetuum tradidi habendam, ut ex ea lumen in turricula quae est versus claustrum omni nocte ministret, cujus fenestra ita est aptata, ut ex ea lumen in claustro et monasterio aeque fundatur. Ex eadem quoque decima debet idem custos providere omnibus personis, quibus nocturnalis candela anteponitur, in nocte dormientibus lumen et minutam candelam ad servitium.

20. De nullis aut parvis reditibus ad majores et meliores usus instaurata ista sunt: Molendinum superius, quod est ante portam curtis nostrae occidentalem, nostro tempore edificatum est, quod singulis diebus valere potest 3 denarios, caro tempore multo plures. Molendinum superius de Gursemdrul ⁜ (333) nunquam extiterat, sed nostro tempore [Col. 0139B] edificatum solvit modo singulis annis 24 modios puri frumenti. Silva de Meceres adjacebat castello Durachio, vicina quoque nostro oppido et villulis nostris; quae inter ista et illa ad hoc perducebatur, ut nichil nobis conferret preter scandala et sanguinum effusiones, dum cotidie detruncaretur a circummanentibus, maxime a Durachianis. Qua necessitate compulsus, prius tamen multas passus injurias a castellanis et domino castelli, ne forte quod supererat adhuc lignorum ad nullam utilitatem aecclesiae redigeretur, vendendum tradidi fidelibus viris, et quicquid ex eo acciperetur, constitui ad reparandum monasterium, quod ante annos multos combustum miserrimae ruinae hiatum prebebat. De terra vero arabili facta 30 solidi solvuntur in anno [Col. 0139C] et 20 denarii; quos dividens 10 eorum bracenae fratrum constitui, 10 claustro cooperiendo, et 10 qui supersunt cum 20 denariis caminatae abbatis.

21. Silvula quoque juxta villam Stades erat, quae tam a colonis nostris quam a villico et alienis exstirpabatur cotidie sine aliqua utilitate. Hanc tali necessitate ad fruges ferendas tradidi, ut de terra solverentur singulis annis 5 solidi, quos ad bracenam fratrum constitui. Alia silva juxta oppidum nostrum adhuc superest, quae vocatur Bruderholt; hanc miles quidam Arnulfus nomine, subadvocatus noster, dicebat se in feodo habere ⁜ 287 . Cui cum miro et magno labore extorsissem, judicio tamen parium [Col. 0139D] aecclesiae, et tamen nec sic retinere cum pace valerem, tradidi eam in hereditatem duobus quibusdam viris de Brustemio, Lamberto scilicet et Gerardo fratribus, qui possent resistere invasori viribus et justicia, ut singulis annis tantum lignorum afferrent in curia nostra, quantum sufficeret ad 4 cervisias coquendas, unam ad festivitatem sancti Remigii, aliam ad festivitatem sancti Trudonis, tertiam in [Col. 0140A] natale Domini, quartam mense Martio ad caminatam abbatis, ita ut silva illa ab eis nunquam exstirparetur, sed diligenter custodiretur et nutriretur, et totum aliud silvae commodum ab abbate tenerent in feodo et homines ejus ex eo essent. Itaque nisi haec fecissem, non silvam solum sed et ipsum fundum perdidissem.

22. Grutarius villae nostrae Reynerus cum defuncta matre in illo officio vellet heres fore, et hoc non posset fieri nisi nostro multo labore, 5 solidos et libram piperis aecclesiae nostrae recognovit solvendos singulis annis. Hos 5 solidos constitui refectioni fratrum in die anniversarii Adelberonis Metensis episcopi, qui fuit post episcopum Theodericum, ut, quoniam Theodericus primo et Adelbero secundo [Col. 0140B] grutam ⁜ (334) fratribus nostris pro animabus suis dederant, et die anniversarii Theoderici fratres 5 solidos in refectione pro anima ejus habebant, die quoque anniversarii Adelberonis hos 5 solidos ad refectionem haberent. Quod enim ille primus dedit, iste secundus confirmavit. Solvuntur 5 solidi et libra piperis pridie anniversarii Adelberonis episcopi, sicut et pro anima Theoderici episcopi 5 solidi et libra piperis. Jus omne bracenarum quod propter grutam solvitur in cervisia fratrum est, sicut testatur cartha quam habemus de illa justicia; nullam omnino bracenam excipit. Hoc plures oppidanorum nostrorum ita invaserant, partim dicentes suum esse feodum, partim se habere in vadio, ut parvissimi inde reditus ad fratres venirent. Longa inter [Col. 0140C] me et illos fuit decertatio, quae ex parte etiam usque hodie manet, tamen usque ad paucos omnes evici, spe victoriae de caeteris necdum amissa. Hujus juris fratrum reacquisitio quem fructum habeat supputare nescio, quia qui bracenam habet apud nos quando vult eam destruit et ad alios usus suos vertit, et ideo quae hodie non est cras aliquando est; edificari autem sine abbatis licentia non debet, destrui vero potest. Redemi autem 8 quae jacebant in vadio ex his quae Deus dedit nobis et frater unus noster nomine Gerardus, qui de longa peregrinatione ad nos munificus reversus est. Quarum reditus ad plumbum emendum constitui, ut inde cooperiretur monasterium, quod cum opertum foret, reditus earum [Col. 0140D] ad cellarium fratrum sicut antea redirent; ad minus autem 4 marcas solvunt in anno.

23. Ecclesia de Dunch duas tantum libras solvebat in anno; locus in quo stat solitarius est et amenus, utpote circumfluente eum aqua navigifera, et arcentibus ab eo latis paludibus omnem viam, excepta una, studio potius quam natura facta. In hoc videlicet loco preter aecclesiam ab omni edificio [Col. 0141A] vacuo, quia alias non habebam, domum contraxi dominicalem et horreum claustrulumque satis aptum composui juxta aecclesiam, intusque et foris officinas coenobitis necessarias. Constituti ibi duo fratres, qui Deo et beatae Mariae serviant, ex aecclesia cum famulis suis vivunt, et tamen in anno sicut antea duas nobis libras solvunt. Inter fratres autem ibi morantes et presbiterum parrochianum sciant posteri mei ita fuisse divisum, sicut hic invenient scriptum; ut, si placet et utile est et melius non possunt, obtineant sic in aeternum:

24. Ego Rodulfus, gratia Dei coenobii sancti Trudonis abbas, do fratri Johanni aecclesiam de Dunch, in omnibus tertiam partem tam magnae decimae quam minutae, dotem totam, tria bonuaria terrae in Rotheem [Col. 0141B] ⁜ (335) , totidem pratorum juxta Dunch, capitecensum familiarum quicquid est in parrochianis suis tam vivis quam defunctis totum per omnia, ex elemosina quae ponitur super altare tam in festis quam in profestis diebus nullo excepto tertiam partem. Si quid deinceps allodii a 1119. anno incarnationis Domini ab aliquo nobili vel extraneo parrochiano datum fuerit aecclesiae, in mea potestate retineo cui voluero stabilire, nisi presbitero sua pars denominata fuerit a dante. Si aliquis nobilis ibidem vel extraneus parrochianus sepelitur, primam missam persona aecclesiae cantet, quicquid sibi offertur, habeat majorem abbas vel monachus, in oblatione persona nichil querat. Pro hac suprascripta prebenda frater Johannes concilium, synodum, obsonium et caetera, quae alii [Col. 0141C] compares sui, debet procurare. Sub hoc eodem diviso post Johannem Brunoni dedi.

25. De campanis autem quae aut novae aut innovatae sunt meo labore, scribere aliquid ad gloriam Dei hic volui, cujus adjutorio eas feci fieri, quae etsi ventrem non pascunt, aures tamen et corda hominum ad laudes Dei sonus sui dulcedine provocant et attenta reddunt. Sunt igitur omnes 16; scilicet cimbalum 1, in refectorio 2, ad parrochiam sanctae Mariae 1, ad Sanctum Gengulfum 1, ea quam misi Mettis beato prothomartyri Stephano 1, super chorum nostrum 1, in turri nostra 9. Quae quantum dulcedine valeant, atque una quaeque in suo modo atque magnitudinis pondere, et videre mirabile et [Col. 0141D] audire est delectabile. Unum quidem affirmo, quia tot et tales et tantae pro 100 marcis fieri non possent hodie.

26. ⁜ 288 Beatus Trudo et ab eo abbas vicarius ejus domus tres habet Coloniae; duae solvunt 18 denarios illius monetae, tertia dimidiam marcam quae tamen dominicalis domus abbatis est, debens ei ac suis omnibus paratum hospitium. Duae illae domus quae 18 denarios debent, eo legibus forensibus perductae fuerant nostrorum nostris semper familiari [Col. 0142A] negligentia, quod in jus abbatis Sancti Martini Coloniae irrecuperabiliter transissent, nisi ex improviso nuntiata michi extrema illius judicii die, sub vix dimidia hyemali die et nocte pervolassem potius quam equitassem ad diem illum. Obtinui tamen domos et censum recepi judicio et justicia; cum quanto vero per virtutes beati Trudonis miraculo alias enarrabo. Tertia vero domus, quoniam una est de capitalibus turribus urbis Coloniae, si forte obsessa fuerit urbs, hoc ei per nos debet, ut custodibus nostris et stipendio muniatur et defendatur, cavendumque nobis est, sicut eam diligimus, ut pro maceria et tectura ruinam nullam patiatur. Quod totum ante curare debebat abbas et prepositus Mosellae; quare ad hoc aliquando pervenerat, ut per [Col. 0142B] negligentiam nostris, ut dixi, semper familiarem 17 marcae super eam deberentur. Ego vero ad hoc postea hospitem nostrum in ea Bernerum perduxi, ut tam ipse quam omnes qui post eum in ea vellent manere, si forte urbs obsideretur, aut domus aliquam ruinam minaretur aut defectus reparandos pateretur, omnem tertiam partem constitutarum solverent, et tertium hominem pro defendenda urbe in ea ponerent et stipendiarent, dimidiam vero marcam non minus solverent.

27. Est quoque beato Trudoni ejusque vicariis domus honesta et dominicalis Leodii, a qua perversissimum invasorem in hereditate habere volentem ejeci multa lite usque ante episcopum, de episcopo ad advocatum, de advocato ad imperatorem [Col. 0142C] Heynricum, non sine dampno meo et multo labore. Annaliter igitur posui et pono in ea quem volo et volui. Ejectus violentus et iniquus heres totam paene discoopertam, putridam, maceriis discissam vastatamque domum michi reliquit, ad cujus reparationem in una tantum aestate 9 marcas posui, exceptis meis obsoniis, quae illuc vadens et aliquamdiu manens habui. Reparavi igitur ex integra et nova tectura simul et nova caelatura, resarcitis lapide et caemento murorum scissuris, et parietibus caemento linitis et calce dealbatis, fecique in ea capellam novam, cum prius nulla haberetur, satis pulchram et aptam hospitantibus. Feci et novam coquinam in curti et nova stabula, obturavique omnia [Col. 0142D] ostia in platea patentia preter unam portam, qua commode exitur et intratur. Retraxi etiam ad me cameram juxta portam positam, quam quidam nostrorum in feodo se habere dicebant, ponentes in ea annaliter pro censu dando quem volebant; census vero 2 solidi erant. Gratis igitur in ea hominem constitui, qui portam claudat et aperiat, et totam domum interius custodiat.

28. Bonum vero quod habemus in villa Beredorf, via Coloniae, miles quidam palatinus de villa Cherpen [Col. 0143A] invaserat, quod per auxilium episcopi Coloniensis Friderici cum magno nostro labore reacquisivi. Solvit autem ad minus dimidiam marcam preposito de Mosella in anno. Sed et illud quod habemus juxta villam Bruches, quae est in latere Aquisgrani, quod servit preposito Mosellae illuc eunti, sive in domo velit possidentis sive in hospitio suo Aquisgrani, illi cui abjudicatum fuerat—et sine omni respectu in eo violenter manebat—cum multa sollicitudine et labore extorsi, ponens in eo jure hereditario, cui contradicere non auderet violentus, et qui debitum servitium preposito solveret.

29. De incenso autem et diruto monasterio, quoniam alias plenius scripsi ⁜ (336) , breviter his tangam, [Col. 0143B] quoniam gratia Dei et sanctorum patrocinia in restruendo affuerint michi. Omnes qui videbant tantae ruinae expavescendum baratrum, desperabant aliquando esse reparandum. Igitur a pylariis et arcu, qui sunt ad pedes domini nostri beati Trudonis, ubi predecessor meus abbas Theodericus finem operis sui fecit, usque ad majorem turrim omne quod est operis infra exteriores muri parietes meo tempore assurrexit, exceptis pylariis cum arcu quae sunt in medio navis monasterii. Et quod ante me et sub me factum fuerat, feci consecrari 3. Kalendas Octobris ab episcopo Leodiensi Obberto anno incarnationis Domini 1117, ordinationis meae 9, ab eo quo crematum fuit monasterium 32 ⁜ 289 ⁜ (337) .

30. De claustro et omnibus ejus appendiciis nichil [Col. 0143C] inveni quod sic posset remanere, neque quivis hospitum pernoctare. Domus tantum una prorsus inculta, et tam aestate quam hyeme pro suis multis defectibus fratrum usibus molesta, tamen et refectorium prestabat eis et dormitorium, cellarium quoque et miserrimum carcerem potius quam infirmorum cellam; caeterae partes sepe veterrima et semiruta signabantur potius quam clauderentur. Quicquid igitur monachis opus est in officinarum usibus, oportuit me festinanter construere de lignis ad tempus, postea paulatim illud diruere et a fundamento per gyrum de muro edificare. De quo opere illud adhuc Horatii possum cantare: Dimidium qui coepit habet ⁜ (338) . Propter multas et vix enarrabiles tribulationes lente, pulchre tamen surgit, [Col. 0143D] maxime cum a duobus miliariis empti adducantur lapides et calx, a septem et quinque denariis interdum emitur modius. Numerus fratrum cum inter parvos et majores ante me frequentissime vicenarium duobus aut tribus descenderet, usque hodie [Col. 0144A] ad quadragenarium non pervenit; aliquando tamen unus tantum defuit, tricesimum tamen quintum necdum descendit, et nisi mors immatura aut levium quorundam fuga tulisset, quadragenarium multo superexcessisset.

31. His ita ⁜ 290 descriptis non inutile arbitror, immo valde necessarium, de prediis aecclesiae, quae impedita inveni et expedire necdum prorsus potui, si posteros meos certos reddidero, quomodo invasores eorum et quo judicio ante judices agitaverim, et ubi rem perduxerim, ut ibi incipiant post me de reliquo, ubi ego finem fecero. Notum igitur sit eis, quia comes Otto et filius ejus Gislebertus de Durachio, ille pro anima uxoris suae Odae, iste pro anima matris tantum allodii nobis dederunt in villa quae [Col. 0144B] dicitur Meldreges ⁜ (339) , non longe a villa Lencholt, quod singulis annis valere potest inter censum ordeum, linum, pullos si non amplius 20 solidos, ut memoriam ejus in anniversario ageremus, et die illa caritas fratribus de vino et piscibus in refectorio ministraretur; diem anniversarii agimus et caritas debita nobis non impenditur. Nam illo tempore quo contendebant superius dicti quatuor de abbatia, junior eorum et novissimus Herimannus, ejectus de claustro et villa sub quodam villico nostro Johanne Hales se transtulerat ⁜ (340) , qui redituum villae illius supra quam dici potest vorago erat et calamitas. Vastata igitur per amplius quam per annum ibi silva, et consumpta ab utrisque tota villae substantia, ad comitem Heynricum de Lemburch, majorem advocatum [Col. 0144C] nostrum, Herimannus se proripuit, sperans se de recuperatione abbatiae per eum juvari. Vacabat interim abbatia et a multis multiformiter diripiebatur. Tunc quoque bonum de Meldreges Johannes sibi rapuit, et usque ad meum tempus suum feodum esse dixit; quem propter hanc et propter alias inenarrabiles culpas et infidelitates suas longissima et dampnosissima michi decertatione eo perduxi, ut non tantum villicatio et omne feodum ei abjudicaretur, verum et hereditas et corpus ejus in potestate nostra redigeretur. Post annum et dimidium filius ejus nomine Macharius quaesita gratia nostra ad villicationem et paternam hereditatem venit, sed feodum recipere noluit, quia bonum de Meldreges, quod pater invaserat et judicio in manus [Col. 0144D] nostras redierat, nolebam tradere ei; in brevique hoc egit, ut multo perniciosior patre et infidelior a villicatione deponeretur, et quicquid sperabat se habiturum de nostra manu aut habere jam videbatur, ei abjudicaretur. Advocatus autem, cujus traditio [Col. 0145A] hujus allodii pro anima matris suae fuerat, ad opus fratrum quibus dederat bonum illud intrans resaciavit ⁜ (342) . Sic veritate, judicio, legibus de hoc bono actum est. Hoc solum adhuc impediebat, quod homo de fortibus Lovaniensium pro vadio illud se habere dicebat; quam litem necdum finitam introivimus.

32. Gualterus homo liber de castello Baccunguez, stimulatus mala cupiditate et illectus predii nostri adjacentis suo castello commoda amenitate, cum propter aecclesiae nostrae supradictam desolationem non haberetur qui ei obsisteret, coepit nostra sibi adjacentia attrahere suis usibus quasi propria. Dicunt nostri rustici, quod inter silvam et terram arariam sint ex eis quasi 40 mansi; dicunt etiam, quod [Col. 0145B] domini de Disthe cum aliquando ea invadere voluissent, pater hujus Gualteri jurejurando coram legitimo advocato nostro comite Ottone obtinuisset, quod nostra essent, cumque super haec suae proprietati attraxisset, major advocatus noster Heynricus de Lemburg, mandatus a meis predecessoribus, illuc ivit et legibus juri aecclesiae nostrae restituit. Sed neque sic avarus invasor quievit. Ventum est ad tempus nostrum et possidentem nostra inveni eum. Clamavi advocatis nostris, duci quoque, et nullus exaudivit, pecunia aures obturati. Quid facerem? Ad imperatorem Heynricum, filium Heynrici qui Leodii obiit, me contuli; causa mea audita, reinvestiri me prediis aecclesiae per ducem Lovaniensem Godefridum et advocatum nostrum Gislebertum [Col. 0145C] fecit. Avarus invasor clamitabat violentiam sibi fieri. Dux iterum Lovaniensis secundum mandatum imperatoris diem posuit, ut presente adversario preirent homines nostri et divisionem rectam facerent nostri et illius predii. Ventum est ad diem; affuit dux, affuimus, affuit et Gualterus, et cum multis liberis grandis utrimque populus. Perambulaverunt nostri divisionem facientes allodii, cumque ad aquam vivarii ⁜ (343) sub castello jacentis venissent, quam ille stagnaverat, et per quam partem allodii nostri occuluerat, dixerunt nostri se rectam perambulationem non posse facere, nisi prius aqua emitteretur, sub qua recta divisio occultabatur. Adversarius hoc ne fieret omnimodis renitebatur. [Col. 0145D] Tunc unus rusticorum nostrorum, cui melius divisio nota fuerat, se omnibus vestimentis suis exuit, et ligata sibi cruce aurea super dorsum inter scapulas, quae ante presens ibi feretrum sancti Trudonis ferebatur, invocato nomine Domini et veritate ipsius rectae divisionis, sanctumque alto clamore obtestatus Trudonem, in ipsum vivarium saltu se injecit, et [Col. 0146A] per longitudinem enatans sine molestia exivit; deinde quod supererat divisionis tam in terra quam in aqua cum nostris perfecit. Adversarius quoque suam fecit partem, de nostra sua attrahens, partem nobis liberam relinquens. Finiri die illa non potuit. Alia dies posita est, ut liberi veritatem dicerent circummanentes; corrupti muneribus, ut fama ferebat, veritatem se nescire mentiti sunt. Nec sic defatigatus quievi; adversarium iterum ad curiam Aquisgrani ante imperatorem feci vocari. Ubi cum multum sibi timeret, fecit me interpellari per honestos viros, tam liberos quam servos, promittens, quia totum allodium sicut perambulaveramus aecclesiae recognosceret, si dimidium daretur ei in feodum, ex quo homo abbatis et sui heredes fierent, [Col. 0146B] et dimidium aecclesia absolutum reciperet. Placuit michi, immo valde placuit. Sed contra hoc nostris tam clericis quam laicis pertinaciter reclamantibus, et quaedam indigna in adversarium et in me quoque proferentibus, tristis et merens coactus sum ab eis non facere, quod amplius, sicut predicebam, non potui recuperare. Venimus ergo ante imperatorem. Advocatus meus suum statuit prolocutorem, adversarius suum. Ab utraque parte est dictum et sub judicio positum, judiciumque usque ad proximam curiam dilatum. Interim regnum turbari et imperator impediri, donec in Italiam transivit ⁜ (344) , resque nostra usque hodie sic remansit indiffinita.

33. Pene preterieram quod hic ante dixisse [Col. 0146C] debueram. Media occidentalium turris nostra ab utroque latere habet ⁜ 291 unam, eodem muro sibi compactam, perque singularum cocleas ⁜ (345) ad primum et secundum et tertium statum ascenditur usque ad campanas; deinde media relicta humilius altioribus se proripiunt cacuminibus, habetque proprium unaquaeque suum tectum. Istae propter supradictas varias aecclesiae nostrae desolationes longo tempore discoopertae prope erant putridaeque tecturae, et trabium corruptarum periculo dampnosissimam ruinam maxime campanarum minabantur. Pars enim plumbearum tabularum ab his qui turrim custodierant aliquando et eam habuerant pro presidio, furtim sublata erat, pars ventorum flante turbine [Col. 0146D] in perpetuam perditionem avulsa fuerat. Totas igitur ex integro et ex novo feci recooperiri, et sub trabibus, quae campanas sustinent, transversam aliam trabem poni capitibus paribus muro utrimque infixis; et sub eadem trabe posui ⁜ 292 columnam fortissimam ligneam, sustinentem eam et appodiantem se super subjacentem illi aliam trabem, [Col. 0147A] transverse jacentem super inferiores trabes a parte una turris usque ad aliam. Sicque factum est, ut pondus campanarum et lignorum sustinentium eas prius 6 tantum trabes sustinerent, modo quindecim illud aeque sustineant. Turris vero quae juxta meridianam [Col. 0148A] manicham ⁜ (346) aequalis muro monasterii diu ante me facta fuerat, meis diebus perfecta plumboque cooperta, insignita desuper cruce deaurata splendide emicat ⁜ * .

[Col. 0147B] 1. Finita epistola abbatis Rodulfi, quam ad episcopum Metensem Stephanum scripsit, de his quae ejus tempore accreverunt in abbatia, sive per suum suorumque laborem de perditis recuperata, sive de non habitis acquisita, sive ⁜ 294 de nonnullis aut parvis reditibus ad aliquos et majores fructus promota, et quae pro animabus fidelium pauca in possessionibus sunt data, et de his quae impedita invenit, ad quem statum perduxerit; necesse est nos amodo ad priorem narrationis ordinem redire, ut, si quid forte omisit aut obscurius quia brevius posuit, nostra narratio restituat et elucidet.

2. Eo itaque, secundum episcoporum et abbatum in sacratione sua professionem, servante inventa, recuperante perdita, recolligente dispersa, emendante [Col. 0147C] neglecta, mortuus est juxta nos homo quidam ⁜ 295 nobilis Hardechenut nomine de locello Runchirs ⁜ (347) . Hic tantum de ejusdem loci allodio nobis reliquit, quod 12 solidos debet nobis singulis annis solvere, prima dominica post epyphaniam 6 solidos, et prima dominica post festivitatem sancti Johannis 6 ⁜ 296 solidos, et nullam aliam justiciam amplius; sunt inde duo mansi, et si metiaris plus invenies. Et quoniam predecessores abbatis Rodulfi multa, quae ita tradita fuerant aecclesiae, olim suis famulis in feudum dederant, ita ut de tota hujusmodi elemosina non remansisset fratribus vel una in anniversariis refectio, timens ne illud idem de isto post se fieret, coram majoribus aecclesiae et traditoribus et receptoribus hujus allodii fratres omnes convocavit, et [Col. 0147D] priori aecclesiae nostrae hos solidos singulis annis recipiendos per manus prepositi statuit, 6 in anniversario [Col. 0148B] defuncti ad refectionem fratrum, 6 ad ea quae necessaria erant ad domum infirmorum; nichil enim omnino erat ad eam ordinatum aut constitutum, preter quod negligenter multum a preposito interdum dabatur. Paulo post defuncta est uxor ejusdem Hardechenut nomine Bertha, pro qua tantum datum est nobis quantum et pro marito ejus, terra scilicet juxta illam eandem terram solvens 12 solidos, in die sancti Johannis 6 solidos et in die epyphaniae 6 solidos. De quibus ab abbate Rodulfo eodem modo solempniter constitutum est, 6 scilicet solidi in anniversario ejus et 6 ad domum infirmorum. Quam videlicet terram cum legitima donatione tradidissent ad aecclesiam nostram advocatus noster Gislebertus et filius ejus Otto, qui supradictorum liberorum [Col. 0148C] heredes extiterunt, tamen postea invadi passi sunt a nepote suo comite Arnulfo de Los et nunquam resistere voluerunt ⁜ (348) .

3. Pro comitissa autem Gertrude, quae jacet in claustro nostro, tantum allodii datum est nobis quod solvit singulis annis 20 solidos et 3 denarios. Jacet ⁜ 297 inde Alost, quod solvit 3 solidos et 3 denarios, et ad Assebruc ⁜ (349) 5 solidos et ad Steinvert 8 solidos; hi omnes faciunt 16 solidos et 3 denarios, et 3 solidi solvuntur Kalendis Maii. Superest adhuc tantum juxta Steinvert de eodem allodio, quod solvit 4 solidos in die sancti Remigii, et quando apportatur iste census, nichil omnino debetur inde ⁜ 298 apportantibus. De his nichilominus constitutum est solempniter presente marito ejus, advocato nostro [Col. 0148D] Gisleberto, et filiis ejus Ottone et Gisleberto, et comite Arnulfo et Theoderico fratre ejus ⁜ (350) , petente [Col. 0149A] et allaborante abbate Rodulfo propter supradictum timorem, ut per manus prepositi singulis annis totus census iste priori daretur, darenturque in anniversario ejus 6 inde solidi fratrum refectioni, et quando maritus ejus Gislebertus defungeretur, 6 similiter in anniversario ejus, et 8 reliqui et 3 denarii ad domum infirmorum habentur.

4. Engeramnus vir nobilis de Horpale ⁜ 299 olim ante istos ⁜ (351) defunctus fuerat, qui pro anima sua in villa quae dicitur Herebac tantum allodii nobis reliquerat, quod preter alias justicias 15 solidos solvere debebat, sed ab abbatibus in feodum datum olim totum fuerat. De quibus studio prepositi sui Folcardi abbas Rodulfus 10 ⁜ 300 solidos reacquisivit, sed quia cum labore acquirebantur et vix retineri [Col. 0149B] poterant, volebat illud alias libenter cambire si posset. De his 10 solidis similiter abbas Rodulfus majorum suorum consilio statuit, ut 5 in anniversario ejus ae refectionem fratrum haberentur, 5 ad domum infirmorum, et si quis illos cambiret, qui tunc temporis essent sollicite ordinarent, ut de cambiis anniversarium ejus ordinaretur, et quod superesset ad domum infirmorum daretur. Jam igitur 25 solidi sunt et 3 denarii, qui constituti sunt ad domum infirmorum. Dicendum modo erit, quid ex his agendum abbas Rodulfus constituerit. Ad ligna coquinae domus infirmorum, quando per se coquinam habuerint infirmi, et ad focum faciendum hyeme ante eos 8 solidos, et ad continuum in ea nocte lumen incendendum 6 solidos, et ad minutum lumen, [Col. 0149C] quo coenantibus et missam in ea cantantibus servietur, 3 solidos et 3 denarios, 3 solidos ad utensilia emenda, scilicet vascula, quibus in ea opus habetur, et mappas et mensulas et manutergia et minuta hujusmodi. Quinque autem solidos qui adhuc restant ita reliquit, ut, si forte contingeret, quo minus 20 alii solidi et 3 denarii solverentur, ex istis quod deesset suppleretur, et si plene persolverentur, quantumque 20 solidis illis superesset, necessitatibus infirmorum disponerentur, ad quascunque custos domus infirmorum consilio prioris videret necesse fore, sive ad carnes sive ad alias res, licet carnes de prepositura debeant venire. Censum autem istum de omni elemosina iccirco constituit recipiendum a preposito a debitoribus, et a preposito presentibus [Col. 0149D] illis dandum priori, ut absque majori sollicitudine et absque ullis expensis preposito procurante solveretur ei. Si autem redemptio aliqua de terra moriente herede exiret, aut culpa aliqua existente, vadium vel tale aliquid preter censum vivens persolveret, [Col. 0150A] duas inde partes prepositus haberet, qui hac illacque suis sumptibus pro acquirenda justicia equitaret, tertiam prior; prior vero custodi ⁜ 301 domus infirmorum de istis 25 tantum solidis singulis annis responderet, si autem nullus custos in ea esset, ipse per se eadem disponeret, sicut et de anniversariis et de aliis elemosinis. Mortuo vero qui aliquid de censu isto jure hereditario teneret, successor ejus ad claustrum veniret, et donum hereditatis de manu prepositi et prioris reciperet, alioquin legitimum non esset. Lumen autem, quod custos prius dabat ad domum infirmorum, constituit abbas Rodulfus, ut divideret hyemali tempore per quatuor angelos claustri ante collationes ⁜ (352) usque post completorium ⁜ (353) . Ista pauca domui nostrae infirmorum ex [Col. 0150B] elemosinis quae suo tempore venerunt constituit, quia ad eam nec parvum nec magnum constitutum invenit, preter quod infirmis et languentibus carnes ministrare debebat et adhuc debet prepositus, quod si in lardario ⁜ (354) abbatis aut in curti invenirentur, inde acciperet quod ipsis infirmis convenire videretur. Novit enim Dominus, quia ad eam miseriam et tenuitatem disceptatione abbatum res aecclesiae defluxerant, quod domus infirmorum neque lumen in nocte, neque focum in die, neque quicquam infirmus amplius habebat languens in lecto, quam sanus in refectorio. Ex eo si quid appetitui ejus non conveniebat, commutationem foris faciebat, pro eo quod intus desiderabat, interdum etiam ori et appetitui subtrahebat, unde necessitatem luminis et foci sibi [Col. 0150C] supplebat. Quae constitutio non ob hoc facta est ab eo, ut sic tenuiter amplius permaneret, sed ut presentem tunc necessitatem utcumque alleviaret. Nam voluntas ei erat summa et desiderium plura addere, si ei acciderent, aut ab eis addenda relinquere qui post eum venirent.

5. Ad vestiarium fratrum parum certi erat statutum; nam caetera abbates prout eis veniebant procurabant. Quorum negligentia magnam frequentissime fratres penuriam vestimentorum sustinebant, maxime inter illas quas superius diximus abbatum contentiones. Tamen dicendum hic ociosum prorsus esse non credidi, quae ad eam tunc pertinebant, et post quae et quomodo statuerat. Bonum de Provin totum ad illam pertinebat, et census de Alost 3 [Col. 0150D] librae, et aecclesia de Pirges 4 librae, et aecclesia de Dunc 2 librae, et aecclesia de Guebechem 2 librae. Bonum autem de Provin ad id modicum defluxerat, ut vix solveret 7 marcas, cum aliquando 19 solvisset, unde inter haec omnia vix ad 17 ⁜ 302 libras tandem [Col. 0151A] perveniebat. Ligna ad vestimenta fratrum lavanda veniebant de terra quae dicitur Manedac ⁜ (355) , ad balneas de Lare ⁜ (356) , prebendae lautorum et consutorum de molendino de Grosmec.

6. Igitur abbas Rodulfus audiens ea quae abbates de suo dabant ad vestimenta fratrum, quia cum labore et dolore et longa prius afflictione eis interdum dedissent, timensque quia id idem post se posset accidere, utile duxit tam animae suae quam fratribus, ut plene ordinaret et denominaret bona ad vestimenta fratrum jam amplius pertinentia, maxime quia fratrum numerus creverat sub eo, qui supradicto penso vestiri non poterat. Voluit etiam ita ordinare, ut illa vel illa curia non demembraretur de censu sive de annona sua, sed quo servire deberet, [Col. 0151B] tota integra serviret, ut si quando carum tempus accideret, officiatus de annona se plenius juvaret, et si annona vile venderetur, census esset qui ei succurrere posset. Dicebat enim nullum officiatum de aliqua curia posse proficere, cui aut census de ea aut annona deesset. Itaque Provin sicut erat ad vestimenta fratrum dimisit, et censum de Alost et aecclesiam de Pirges et ligna et prebendas servientium, sicut invenit. Censum autem de aecclesia de Guebechem et de aecclesia de Dunch, quoniam villae istae majori parte ad abbatem pertinent, in manum retinuit superius dicta intentione. Villam vero de Sesninc cum aecclesia, quoniam studio suo et labore eam magno et gravibus expensis reacquisierat, ad vestimenta fratrum statuit, et villam de [Col. 0151C] Stades absque aecclesia et molendino Remigii in censu et annona. Si igitur diligenter computaveris, invenies quod ad vestiarium aliquid plus pertineat quam valens 30 librarum, de quibus 10 superadditae sunt quae prius non erant.

7. In villa ⁜ 303 Ham ⁜ (357) quae est in Texandria mansum unum habebat aecclesia, solventem 30 denarios. Quem quoniam multi querebant in feodum, et nos ibi nichil amplius habebamus, timens abbas Rodulfus, ne post se aliquis veniret, qui illum in feodum alicui daret, sicut sibi quoque prope contigerat, convocavit majores aecclesiae tam de laicis et clericis quam monachis, et 30 illos denarios in festivitate sancti Johannis solvendos priori constituit [Col. 0151D] fratribus ad servitium eorum in festivitate sanctae Mariae Magdalenae, ut facerent festivitatem illam in albis, quam prius vix in tribus lectionibus faciebant. Addidit etiam ad eandem festivitatem solempnius celebrandam 30 alios denarios, qui veniunt de Guebechem, de loco ubi olim camba extiterat et modo status curtilicius est. Cumque legisset in [Col. 0152A] libro de vita beati Trudonis ⁜ (358) , quia vivens adhuc monasterium suum primum in honore sanctorum Quintini et Remigii fecisset Deo consecrari, et ante aram ipsorum se sepeliri, videretque usque hodie et a populo exterius et a fratribus interius festivitatem sancti Remigii celebrari, et de sancto Quintino unum tantum collectam fieri, miratus qua negligentia hoc de tanto martyre contigisset, gratum existimavit fore beato Trudoni, qui se et sua sub nomine ejus Deo dedicaverat, si solempnitas ejus celebraretur in loco qui esset, ut dixi, Deo ex nomine ejus dedicatus. Composito ergo ex passione ejus pulcherrimo cantu, cum antyphonis et responsoriis hymnisque dulcisonis solempniter celebrari ejus festivitatem apud nos instituit, statuto fratribus [Col. 0152B] die illa reditu in refectorio ultra commune refectionis, sicut ⁜ 304 supra in epistola ejus scriptum est.

8. Molendinum de Gursemdrul ⁜ 305 ratione dictante duos modios fecit solvere amplius quam antea solveret, alterum siliginis, alterum frumenti. In die sancti Quintini dimidium siliginis constituit pauperibus ad domum elemosinariam, alterum dimidium similiter pauperibus ad eandem domum in die sacrationis suae, sic ut post suum decessum transferretur ad anniversarium. De altero modio frumenti constituit, in die festo ejusdem sancti ut simila excuteretur, et panis ponderis duarum marcarum et dimidiae daretur inde singulis fratribus super panem suum cotidianum, de reliquo farinae [Col. 0152C] panis fieret communis, et singulis camerariorum et servientium in curti unus daretur ejusdem ponderis. Similiter de alio modio in die suae sacrationis, et cum defungeretur ad diem anniversarii.

9. Bonarium ⁜ 306 unum terrae juxta culturam nostram versus Mergueles Gueinrico cuidam, subvillico nostro, conquerenti, quod injuste esset sibi sublatum, restituit ea conditione, ut 12 denarios singulis annis inde persolveret villico de curti nostra ad opus servientium, scilicet cocorum, pistorum, lautorum et aliorum de curia nostra, ut die festivitatis sancti Quintini 6 inde denarios ad bibendum simul haberent, 6 in die ordinationis ejus, qui 6, cum defungeretur, transferrentur ad diem [Col. 0152D] anniversarii ejus. Ante occidentalem curtis nostrae portam inter superius molendinum et viam publicam, quae a ponte dirigitur ad sancti Gengulfi aecclesiam, tabernula est facta ejus tempore super rivum juxta pontem, cellerarii labore, sumptibus aecclesiae nostrum dominicale, de cujus censu sive reditibus—potest enim interdum commutati [Col. 0153A] sic vel sic, ut solvat plus vel minus—constituit cellerario, ut emat in refectorio coclearia et coppas ⁜ (359) et ciphos fratribus.

10. Igitur inter ista recolligenda et illa acquirenda et singula ordinanda dum miro ardore desudaret, non deerant illi maximae tribulationes. Persequebatur enim eum inhumane advocatus noster comes Gislebertus, et plurimum advocatrix comitissa Gertrudis, conjunx ipsius, ita ut nichil aut permodicum ei relinqueret de omnibus reditibus ad eum pertinentibus, preter communem victum et vestitum qui debetur fratribus. Vetus autem hoc odium exordium habuit a tempore abbatis Theoderici, propter quem frequenter et constanter eis restiterat tempore prioratus sui, et cum modo factus [Col. 0153B] esset abbas, fortius et fiducialius pro posse et ultra posse resistebat, ubicumque jura aecclesiae eos infringere videbat. Propter quod tantum in eum processit faeminea procacitas, ut misso ad eam aliquando priori nostro Guederico ardenti ira cum juramento minaretur, nisi etiam communis victus et vestitus abbati tolleretur, quod eis suus non relinqueretur.

11. Interea abbas claustro clausus tenebatur, relevans sibi ocium et tedium lectione, prosa, metro et cantu, quasi qui non habebat nec audebat quo progrederetur. Desperans tandem de auxilio hominum, convertit se ad divinum disposuitque iter suum Mettis infra dies paschales ( an. 1114, Mart. 29), non ad aliquem dominum suum in carne adhuc positum [Col. 0153C] episcopum, sed ad beatum protomartyrem Stephanum, specialem post Deum aecclesiae nostrae dominum et patronum. Ubi cum ante pares Metensis aecclesiae, monachos, clericos, laicos, causam itineris sui et angustiam perorasset, nullumque posse ab illis fieri auxilium videret, convertit se lacrimabiliter per octo dies quos ibi fecit ad beati prothomartyris suffragium, frequentans reverenter parvulum quoddam beatae Mariae semper virginis in eo monasterio oratorium, tantoque profusiori corde causam suam illis agendam committebat, quanto se propulsius humano destitutum auxilio considerabat.

12. Sed dum illuc transiret, in monasterio beati Remacli ⁜ 307 Stabulaus nocte una habuit hospitium. [Col. 0153D] Celeberrima erat nox illa solempnitatis institutae pro eo quod beatus Remaclus reacquisierat sibi Malmundarium ⁜ (360) , quod Anno archyepiscopus Coloniensis susceperat de manu Heynrici imperatoris qui Leodii obiit. Poppo secundus tunc temporis abbas ibi habebatur, simulque et Prumiensem tenebat abbatiam, quas quam irrevocabiliter dilapidaverit dicere, hic mei non est propositi. Nocte illa ad primos solempnes vesperos ambo abbates albis et cappis preciosis induti, positis sedibus festivis sederunt [Col. 0154A] ab utraque parte ingressus cancelli ante altare beati Remacli. Ubi abbas Rodulfus dum infra Magnificat et sequentem antyphonam baculo pastorali innixus caput, quem ambabus junctis tenebat manibus, ad altare staret versus, amarissimum et profusum profudit fontem lacrimarum pro sua necessitate qua peregrinabatur, revocabatque sepe beato confessori Remaclo ad memoriam eam ⁜ 308 quam ipse senex et beatus Trudo adolescens viventes adhuc in carne habuerant simul amicitiam. Pia etiam exprobratione objiciebat ei consilium, pro quo tradiderat beato prothomartyri Stephano Mettis preclarae hereditatis suae atque familiae magnum et illustre monimentum, cum non esset modo presul in urbe, qui succurreret angustiis nostris et miseriae. Quid [Col. 0154B] plura? Audivit pius confessor tacitos gemitus merentis cordis illius, vidit profusos per baculum usque in pavimentum lacrimarum fluxus. Non solum igitur ab insidiantibus abbati dispositis latronibus eripuit eum in itinere, verum precedens eum vere, vere precedens eum potenti virtute, causam ejus efficaciter Mettis egit, non cum episcopo Alberone secundo ⁜ (361) , sed cum beato prothomartyre Stephano atque cum beatissima Dei genitrice Maria, cujus oraculum in ejusdem prothomartyris aecclesia gloriosa frequenter illustrant miracula. Nam antequam abbas reverteretur a Mettis Stabulaus ad beatum iterum visitandum et orandum Remaclum, in itinere nuntiatum est ei, quod mortua esset illa superius dicta advocatrix, et ipsius et aecclesiae permaxima [Col. 0154C] persecutrix ( an. 1114). Advocatus autem Gyslebertus, qui inimicissimus ei prius fuerat, reverso a Mettis statim obvius ivit amico vultu et supplici, et quicquid in eum deliquisset amodo se libentissime velle emendare promisit. Sed neque hic adhuc continuit se beatus Remaclus. Nam Herimannitarum et Herimanni multos et malignos et sepius redivivos in abbatem conatus potenter contrivit et ab omni spe decidere fecit. Qui videlicet Herimannus ad Sanctum Symphorianum in silva supra Leodium juxta Clarum montem ⁜ (362) , sicut ante, se contulit, et ab inguine inferius gravi infirmitate correptus, privatus est omni gressu. Longo itaque cruciatu ibidem mortuus est et sepultus ( an. 1114), [Col. 0154D] prius tamen, quantum fieri potuit, per internuntios abbati et aecclesiae reconciliatus; sex quippe annis postea vixit quam abbas Rodulfus in abbatiam intravit, quo vivente alter nunquam absque perturbatione fuit. Hic et talis finis extitit Herimanni, qui unus et ultimus fuit quatuor illorum ventorum, quorum turbinibus agitati frequenter usque ad coelos fuimus, et depressi usque ad abyssos descendimus.

13. Defunctis Herimanno et comitissa aliquantula [Col. 0155A] pax abbati et aecclesiae est reddita, et quoniam de reparando monasterio propter vastitatem ejus desperabat, et manus apponere propter paupertatem non audebat, convertit se ad edificandam quartam partem claustri versus aquilonem ex lignorum materia, sicut erat pars illa quae ad orientem respiciebat, cum prius ambae vix clauderentur sepe humili et vetustate discissa. Illam versus orientem habebat pro fratrum dormitorio, versus aquilonem pro infirmorum domo, subque uno ipsius tecto domus erat lavatoria, domus elemosinaria et curticula ⁜ (363) ante cum posticio. Exitus de claustro et introitus pulcher, et amplus, in quo mandatum ⁜ (364) pauperum agebatur et curticula ante porta claudebatur; superius granarium, inferius duae camerae, una in qua vestimenta [Col. 0155B] fratrum camerarius reponeret, alia in qua consuerentur. Deinde domus infirmorum habens fumariam sive focariam, capellulam, lobiam ⁜ (365) , cameram dispensatoriam, cameram privatam aliamque privatiorem, ortum ⁜ (366) ante eam postibus, tabulis, spinis munitum, ut esset ex aere et viriditate infirmorum aspectibus refrigerium. De domo illa, quae prius erat quasi carcer infirmorum fecit cervisae et vini cellarium, atque a dextera introeuntium aptum hospitibus prepositi habitaculum. Quae prius cellarium fuerat, fecit pulchram et amplam sibi et majoribus hospitibus caminatam, habentem ab utroque latere duas alias usibus hospitantium necessarias, ex quibus aptus et secretus in monasterium est introitus, interclusa manica a monasterio, factoque [Col. 0155C] in ea ad titulum sancti Lamberti martyris oratorio, hospitibus volentibus missam audire vel dicere congruo. In pariete hujus manichae versus monasterium est fenestra ab utraque parte vitrea, quae lumen fundit et in monasterio et in hoc hospitum oratorio; lumen hoc procurat custos de 5 solidis qui veniunt ei de aecclesia de Alost. De hoc quoque oratorio est introitus in aliam caminatam, quam ipse abbas latam et altam similiter hospitibus edificavit cum necessariis ejus appendiciis, ut non haberent fratres inquietudinem de hospitibus in claustro, neque necessitatem exire propter eos, sicut ante solebant, de suo refectorio. Sunt et atria et porticus ante has utrasque caminatas, et viridiarium spaciosum et delectabile hospitibus, cum pluribus lignis diversos fructus [Col. 0155D] ferentibus. De quibus paene omnibus nichil invenit, nisi situm horribilem et dirutas macerias, quando abbatiam est ingressus. Et cum de reedificatione monasterii propter horribilem vastitatem ejus, ut dixi, desperaret, et propter tenuem aecclesiae substantiam accingere se ad tantum opus formidaret, inspiravit Deus cuidam matronae de oppido nostro [Col. 0156A] nomine Ruzelae, quae suis sumptibus unum pylarium prima coepit edificare. Coepit, erexit, consummavit; Deus ⁜ 309 retribuat ei sancti Trudonis meritis. Hanc imitatus quidam Libertus, de hac majori curte nostra villicus, aliud juxta eam incepit et consummavit. Post istos oppidani nostri de suis fraternitatibus quatuor inceperunt pylaria, et duo reliqua sunt imperfecta. Perpendens ergo abbas Rodulfus, quia voluntas Dei erat et sanctorum, spiritu recepto, aliis intermissis, ad illud tantum opus non segniter se accinxit. Itaque pylariis tanto labore et constitura erectis, qualem nemo novit qui non interfuerit, in brevi tempore de choro usque ad turrim utrosque parietes navis aecclesiae paene usque ad consummationem perduxit.

[Col. 0156B] 14. Sed diabolus crescenti invidens operi, cum turbatis regni principibus adversus imperatorem Heynricum quartum videret locum impediendi opus nostrum, partes fecit; et propter comitem Gyslebertum, advocatum nostrum, imperatorem deserere nolentem, et ducem Godefridum Lovaniensem imperatori adversantem ⁜ (367) , irruptio facta est ab eo in oppidum nostrum. Nam stolidus populus preter corporum communia arma et pectora stulte audacia, nulla preparaverat adversus eum repugnationis machinamenta; fossatum oppidi detritum et dirutum et plus quam centum locis pervium, porta nulla, terra loco pontium continua, ligna per strata nulla transversa. Stulte tamen audax et male ante securus populus ruit ei obviam obduratis pectoribus, contraque [Col. 0156C] omnium hominum spem diu ne intraret virili ei manu obstiterunt, et bis et semel violenter ingressum bis et semel, facta magna strage corporum eorum, cruento vestigio ejecerunt. Sed tertio prevalentes hostes multitudine et securiores nostris ferreo tegmine, compulerunt nostros intra atrium, quod tantum munierant contra eum. Statim omne oppidum usque ad 15 domos igne fuit concrematum, quae ⁜ 310 paludis beneficio remanserunt. Interea milites circumquaque discurrentes omnia nostra diripiunt, non amplius aecclesiis quam domiciliis parcunt, maneque abeuntes, quicquid supererat depopulationi igni tradunt, omnes nostras villas, quae illi superfuerunt incendio suos mancipare fecit dux suo suorumque servitio. Quam nostram calamitatem, quam [Col. 0156D] tristi metro bis descripsit abbas Rudolfus, prosa hic iterare ociosum duximus. Hoc ⁜ 311 tantum hic de eo attingimus, quod multam peperit ei indignationem et fomitem odii apud eos qui erant ducis, quoniam in eum invective veritatem expressit.

15. Tunc intermissum est opus monasterii, cum ea ipsa die, eadem hora, qua cremabatur oppidum, [Col. 0157A] operarii starent adhuc super assurgentem ⁜ 312 murum, jamjamque posituri supremo operi extremam manum. Videntes enim gravissimi ignis magnum periculum super chorum, super absides, super cancellum, celeriter se transfuderunt, et cum magno vitae suae periculo et intolerabili aestu atque ardore partes illas ab incendio eripuerunt. Nam multis in locis de tectura sub pedibus eorum flamma erumpebat, et dorso atque capitibus minaciter desuper allambebat. Gratias Deo, pars illa evasit ab incendio, non tamen sine aliquo in diruptione tectorum dampno. Annus quo haec mala nobis acciderunt annus erat incarnationis Domini 1114, ordinationis abbatis 7, 14 Kalendas Augusti, feria 2, messe matura, anno a concrematione monasterii et claustri sub Lanzone et [Col. 0157B] Luipone de abbatia contendentibus 29. ⁜ (368) , a concrematione oppidi, quae facta est sub Heynrico Leodiense episcopo et per eum 30 et plus modico ⁜ (369) .

16. Dux Lovaniensis, licet mala ista omnia nobis propter advocatum nostrum Gyslebertum fecisset, majora tamen adhuc minabatur, neque bona aecclesiae solvenda ab invasione, nisi prius fossatum atrii, quod contra eum elevaverant, reimpleretur. Quid multa? Quod stulta factum erat temeritate, ut ita dicam, defectum est tristi necessitate; fossatum atrii repletum est. Tunc abbas Rodulfus a turre monasterii per circuitum versus aquilonem usque ad portam curtis, quae respicit ad orientem, cumulum grandissimae fossae non exterius sed interius sparsit, [Col. 0157C] propter magnum precipitium, quod ea parte curtis intus deformiter habebat. Portam quoque, quae respiciebat ad aquilonem, transtulit juxta molendina ad occidentem, in qua commoda planitie, videlicet inter portam orientalem et occidentalem, pulchro modo ordine sunt positae necessariae curti officinae: Orrea duo, domus dominicalis, vasta habens per circuitum sui stabula equis supervenientium hospitum necessaria, duae domus pauperum, altera aestivalis ad habitandum, altera hyemale cafefactorium ad reficiendum; per circuitum ortus amenus, pomorum herbarumque commodus usibus, deinde pistrinum, post bracena, post eam divitibus hospitibus coquina, quae cum expedit fratribus est domus [Col. 0157D] lavatoria; in medio et ante istas officinas puteus, utilis curti ad omnes aquae usus. Igitur repleta atrii fossa et pacata ducis ira, recepit aecclesia nostra sua bona vacua et post multos annos inutilia. Deinde sequenti anno tam ardenti animo ad reparandum monasterium abbas Rodulfus se coepit accingere, quod, ut ita dicam, vix meditullio noctis poterat requiescere, quin ipse semper adesset presens operariis [Col. 0158A] mane ante solis ortum, vespere usque post occasum, ad instantiam operis urgens eos, hinc lapidi hinc ligno occupatos. Totos igitur parietes monasterii anno illo usque ad turrim peraequavit, et trabibus supra compositis fere percooperuit, modico superexstante, quamvis illud idem non cessaret cotidie strenue consummare. Tunc tandem fracta est ab ipso capellula, quae supra sepulchra sanctorum Trudonis et Eucherii fere triginta annis computruerat, et circumdata sunt sepulchra eorum inferius muro, superius quadratis tabulis quadraginta preter aditum ⁜ 313 versus altare insitis, ligno operoso, duplici ordine. Circuibat hoc opus sanctorum corporibus reverendum minor chorus ⁜ * valde decorus, et invalidis fratribus ad sedendum aptus, [Col. 0158B] et ad venerandam et orandam presentiam sanctorum corporum. Per duo utrimque ostiola introitus erat per minorem chorum ad altare et sepulchra sanctorum, valvis duabus ferreis ante altare intercludentibus populum et fratres, si quando cantatum aut oratum procedere vellent manifeste aut occulte ad altare et ⁜ 314 corpora sanctorum. Muro itaque monasterii et tecto gravissimis sumptibus consummatis, fecit illud solempniter dedicari ab Obberto Leodiensium episcopo in gaudio et gloria magna anno ordinationis suae abbatis videlicet 9, ab incarnatione Domini 1117, 3 Kalend. Octobris, ab eo quo crematum fuit 32 ⁜ (370) .

[Col. 0158C] 17. Reliquiae vero quae in altaribus et in quibus altaribus positae sunt, ita habentur: Principale altare, post beatam et gloriosam semperque virginem Dei genitricem Mariam, est consecratum in honore sanctorum Quintini et Remigii, quibus beatus Trudo primum a se factum monasterium dedicavit, in quo continentur reliquiae istae: De corpore sancti Adriani martyris, de sepulchro Domini, de columna Domini, de spinea corona Domini, de oliva Domini, de sancto Theodoro martyre, de ⁜ 315 sancto Apollinare martyre et episcopo, de sancto Nazario, de sancto Georgio, de sancto Maxelende, de sancto [Col. 0158D] Christoforo, de vestimentis sancti Stephani prothomartyris et aliorum multorum. Altare quod est retro majus altare est consecratum in honore sanctorum Martini episcopi et Christofori martyris, in quo continentur reliquiae istae: De vestimentis sanctorum Trudonis et Eucherii, de ⁜ 316 lecto sancti Othalrici episcopi, de reliquiis sanctorum Christofori, Pancratii, Victoris, Rumoldi martyrum, Bavonis confessoris [Col. 0159A] et aliorum multorum. Altare in dextera parte est consecratum in honore sanctorum Johannis baptistae et Johannis evangelistae, in quo continentur reliquiae istae: De lecto sancti Johannis baptistae et de spelunca ipsius et de aliorum multorum. Altare in sinistra parte est consecratum in honore sanctorum apostolorum Petri et Pauli et aliorum omnium; in eo continentur reliquiae istae: De corpore sancti Amandi confessoris et sancti Valentini martyris ⁜ 317 et sancti Landoaldi confessoris, sancti Firmini martyris et aliorum multorum. Altare ad sepulchrum beatorum Trudonis et Eucherii in minori choro est consecratum in eorum honore; in eo continentur reliquiae istae: De capillis sanctae Mariae, de vestimentis sancti Jacobi apostoli Domini, de reliquiis [Col. 0159B] sanctarum undecim millium virginum, de ⁜ 318 vestimentis sancti Rumoldi martyris, de reliquiis sanctorum apostolorum Petri et Pauli et Thomae et aliorum multorum. Altare in dextera parte ad introitum monasterii est consecratum in honore sancti Leonardi et sanctae Gertrudis virginis; in eo continentur reliquiae istae: De corpore sanctae Gertrudis et aliorum multorum. Aliud contra istud altare in sinistra parte est consecratum in honore sancti Lamberti martyris; in eo continentur reliquiae istae: De capillis sancti Lamberti episcopi et martyris, de sancto Georgio martyre, de ⁜ 319 corpore sancti Germani episcopi et confessoris, de corpore sanctae Gertrudis virginis, de sancto Vincentio episcopo et martyre, de sancto Mauritio martyre, de capite sancti Ypoliti martyris, de sancto [Col. 0159C] Innocentio martyre, de sanctis Marcellino et Petro, de sanctis innocentibus.

[Col. 0160A] 18. Dictum ⁜ 320 est superius ⁜ (371) de numero campanarum et dulcedine sonoritatis earum, sed omissum est de vocabulis et ponderibus earum quas fecit ⁜ 321 novas fundi aut veteres renovari. Prima facta est de 4 centenariis et aliquanto plus, scilla dulce sonora. Secunda de 21 in honore sancti Eucherii, et eam appellavit Aureliam, quam et benedixit. Tertia de duobus centenariis quam appellavit Filiolam; haec sanctae Mariae data est ad parrochiam. Quarta de 33 centenariis in honore sancti Quintini martyris appellata est Quintiana. Quinta Remigia in honore sancti Remigii de 7 centenariis. Sexta de 6 centenariis dicta est Benedicta ad honorem sancti Benedicti. Septimam de 8 et amplius centenariis vocavit Angustiam, quia in tempore illius angustiae facta [Col. 0160B] fuit, quo tota villa nostra et abbatia per ducem Lovaniensem Godefridum combusta aut invasa fuit. Octavam factam de 6 et amplius centenariis vocavit Drudam in honore sancti Trudonis, quae bis fusa in dulcedine sonus nulli aliarum compar fuit. Nona vocata est Nicholaia, quae 20 centenarios ad ignem habuit, sed nescio quantum superexcrevit. Decima, quae propter preciositatem suam missa est Mettis, 4 centenarios habuit, quam Stephaniam vocatam beato prothomartyri Stephano dicavit. Undecima, quae translata fuit ad aecclesiam sancti Gengulfi, 4 nichilominus centenarios habuit, sed non fuit similis preciositatis. Duae scillae in refectorio et cymbalum in claustro bis fusum potuerunt habere ad ignem dimidium centenarium. Illa quae pendet super chorum [Col. 0160C] habuit plus quam centenarium. Iste simul positus numerus facit centenarios 115 et dimidium.

[Col. 0159C] 1. Ante hos consecrationis monasterii undecim, annos excommunicatus obierat Leodii Heynricus imperator, filius Heynrici filii Cunradi imperatoris, regnoque et atrio privatus erat propter dissensionem inter ipsum et apostolicos Romanos de investituris episcopatuum per anulos et baculos de manu imperatoris, et propter symoniam quam de eis faciebat. Regnabat autem pro eo filius ejus aeque Heynricus vocatus, qui cum Romana aecclesia patrem persecutus, [Col. 0159D] regno eum privaverat. Hic cum regnare coepisset, et potentissime atque robustissime in regno confirmatus esset, in illud ipsum incidit, in quo pater aecclesiam offenderat, et pro quo sententiam privationis acceperat, majoraque satis atque nefanda committere non pertimuit. Nam cum Romam venisset, et ad gradus beati Petri apostoli processione suscipiendus esset a domno papa Paschali et cardinalibus, [Col. 0160C] episcopis et presbiteris, diaconibus et omnibus clericis Romanorumque nobilioribus et populo innumerabili, fidem subito rupit, sacramenta interposita postposuit, datos obsides vilipendit, manusque sacrilegas tam ipse quam sui in domnum papam, christum Domini, injecit, et in omnes qui capita videbantur esse aecclesiastici ordinis atque Romani populi custodiaque conclusit ( an. 1111, Febr. 12). Ibi quod quisque suorum potuit de insignibus [Col. 0160D] aecclesiasticis, sibi rapuit, tam in auro atque argento quam in cappis et casulis, sicut unaquaeque aecclesia attulerat adornatum processionis ⁜ (372) . Quid longius protraho? Tandem gravi necessitate et lamentabili re compulsus, domnus papa non propter se tantum, quantum propter Romanorum nobiles et cardinales suos, episcopos, presbiteros, diaconos, qui secum crudeli clausura tenebantur, extorquenti [Col. 0161A] magis quam petenti imperatori consecrationem imperialem se daturum concessit ( April. 11), et pravilegium potius quam privilegium ⁜ (373) de investiendis abbatibus et episcopis.

2. Hoc tristi nuntio et polluta fama pervolante ad Gallicanam aecclesiam, sine omni mora facto conventu ⁜ (374) ( an. 1112, Sept. 15), imperatorem excommunicavit, et quod sub tanto sacrilegio et violentia factum fuerat dampnavit. Domnus vero papa quod in reconciliatione imperatori promiserat non violavit, sed aecclesiam Gallicanam omnesque filios Romanae aecclesiae pro injuria summo pontifici facta clavibus beati Petri apostoli uti non prohibuit. Suspendebatur adhuc haec in imperatorem sententia apud Germanorum aecclesiam, tum propter timorem, [Col. 0161B] tum a quibusdam propter gratiam. Nec multo post tempore vocatus est ab ea et missus ad eam Cono Prenestinus episcopus, Romanae aecclesiae legatus ⁜ (375) , congregatumque est concilium magnum in loco qui vocatur Friselart ⁜ (376) , tam de abbatibus et episcopis quam de multitudine clericorum et monachorum ( an. 1118, Jul. 26). Cui propter obedientiam qua vocabantur non ausus fuit deesse domnus abbas hujus nostri coenobii videlicet sancti Trudonis Rodulfus, ne ab officio et communione aecclesiae suspenderetur. Excommunicatus in eodem concilio imperator Heynricus, sicut et in Gallicana aecclesia, cum ⁜ 322 propter predictam culpam, tum propter tyrannidem quam exercebat in aecclesiam. Propter fideles imperatoris cum multa sollicitudine [Col. 0161C] et timore actum et peractum concilium fuit. Sed et domnus abbas Rodulfus non sine minori sollicitudine atque timore domum rediit, utpote per medium et ad medium fidelium imperatoris. Sicque in turbato prius regno facta est satis major conturbatio.

3. Defungitur paulo post Leodiensis episcopus Obbertus ⁜ 323 ⁜ (377) ( an. 1119, Jan. 31). Fit altercatio grandis de episcopatu, electionis tamen dies in communi prefigitur, infra quem Alexander ejusdem aecclesiae sacrista et archydiaconus baculum et anulum arripit, imperatori representat et ab eodem recipit, investitus sic a manu excommunicata de episcopatu Leodiensi. Pro qua temeritate et contentionis erroneo fune prefixa canonica electio diu protelata [Col. 0162A] fuit, donec traheretur Coloniam conventus Leodiensis ⁜ (378) ( Mai. 23), cogente auctoritate metropolitani, scilicet Friderici archyepiscopi ⁜ (379) . Neque ibi quoque ausus est defuisse domnus abbas Rodulfus, cavens sibi semper sollicitissime, ne inobedientia feriretur, sicut ne excommunicatorum communione macularetur. Electus est igitur ibi ⁜ 324 domnus Fredericus ⁜ (380) , majoris aecclesiae Leodiensis major prepositus et archydiaconus, atque Remis a domno papa Calixto sacratus ( Oct. 26), et Alexander cum omnibus suis complicibus excommunicatus. Studens brevitati pretermisi hic, quanta difficultate, quanto periculo electus et qui elegerunt redierint a Colonia Leodium, cum a Trajecto usque ad urbem ab utraque parte Mosae acerrimas insidias per [Col. 0162B] dispositas aptis locis militum copias Alexander eis posuisset, quibus ipse quoque intererat. Tamen protegente eos Deo sine aliqua lesione urbem introierunt, et exclusum Alexandrum, et Hojo castello obsidione ejectum, cotidie patiebantur hostem gravissimum. Vix tandem aliquando domnus abbas Rodulfus ab hoc reditu post ⁜ 325 multas frustratas insidias coenobio nostro incolumis est receptus. Quod non minimum dolebat advocatus noster Gyslebertus comes et omnes Alexandri satellites.

4. Igitur excommunicato imperatore ⁜ 326 Friselart et Alexandro Remis, inter hoc et illud facta est magna perturbatio et in monachos et clericos crudelis persecutio in toto Leodiensi epyscopio, qualis a tempore Arrianorum non fuit audita. Alexandri [Col. 0162C] partes juvabat cum suis omnibus Lovaniensis Godefridus tunc temporis dux, Durachiensis comes Gy slebertus, Leodiensis militiae signifer Reynerus, de Monte acuto ⁜ (381) comes Lambertus, et paene tota familia aecclesiae cum suis viribus. Frederici partes tuebatur fratres ejus Namucensis comes Godefridus cum suis sed non omnibus, de Lemburg comes Gualeramnus ⁜ (382) , qui postea extitit dux, de Falcomonte ⁜ (383) Gozguinus, civitas tota, exceptis aliquibus, abbates omnes epyscopii, de archydiaconibus et prepositis meliores et plurimi, clerus quam plurimus. Pars illa dicebatur Alexandrina, pars ista Frederina. Alexandrini Frederinos dicebant esse reos regiae majestatis et ob hoc eos persequebantur, [Col. 0163A] Frederini Alexandrinos cum imperatore et Alexandro excommunicatos et ob hoc in aecclesiastica communione eos vitabant. Itaque qui Romanae obedientiae sub episcopo Frederico obtemperabant, predas et direptiones et captivitates, ignem et gladium per Alexandrinos cotidie sustinebant. Nulli aetati, nulli sexui, nulli ordini parcere, totum persecutionis aestum super aecclesias tam in monachos quam elericos effundere, vagi et profugi, laceri et seminudi multi tam monachi quam clerici hac illacque mendicare. Sic vidimus, sic audivimus, sic scribimus.

5. Alexander civitate et castellis ejectus sub predictis tutoribus nostro oppido frequenter se recipiebat, et tantorum malorum incendium acriter se agebat. Oppidani nostri omnes illi favorales erant, [Col. 0163B] utpote semper levissimus ad talia populus. In tota Brabantia et tota Hasbania non erat princeps aut dominus, qui Alexandro non faveret aut eum tueretur, solus Lonensis comes Arnulfus inter utrosque medium se agebat, Frederico tamen magis obtemperans ex domni papae obedientia quam Alexandro ex imperatoris violentia. In medio nationis tam pravae atque perversae, in multa spiritus nostri augustia et carnis nostrae amara penuria, licet depredata, licet afflicta, servabat tamen aecclesia nostra cum domno abbate obedientiam Romanae aecclesiae, et incontaminatam se custodiebat ab excommunicatorum communione. Quapropter ira gravissima et odio intolerabili atque rapina in domnum abbatem Rodulfum et in nostros et nostra omnes ferebantur, quicumque [Col. 0163C] imperatorem et suum Alexandrum sequebantur.

6. In tempore illo et in diebus illis scripsit domnus abbas Rodulfus epystolam ad ipsum Alexandrum, et aliam ad quendam de suis, redarguens eos cum magna libertate animi et constantia et auctoritate de illicita ejus invasione et de tyrannide quam in aecclesiam exercebant cotidie, et instruens eos quae esset canonica electio et ad episcopatum aecclesiastica promotio et de imperatoris dono. Hae ⁜ 327 si queruntur, in volumine opusculorum ejus invenientur. Sed quid? Non mutavit Aethiops pellem suam neque ⁜ 328 pardus varietatem. Interea Lovaniensis dominus villas nostras et aecclesias et quaecumque de nostris dominio suo adjacebant militibus [Col. 0163D] suis distribuerat, comes vero Gyslebertus advocatus noster de nostris, quae ei subjacebant similiter fecerat. Heynricus castellanus de Cohme, ministerialis imperatoris, quae supra Mosellam videbamur habere possidebat, quisque dominorum, immo raptorum, prout eis nostra contingebant. Solum deerat votis Alexandrinorum et aulicorum domnus abbas Rodulfus, desiderantium eum quandoque rapere et imperatori dehonestandum pro magno munere offerre. [Col. 0164A] Hoc ei totum conflaverat advocati Gysleberti vetus in eum et novum odium et detractio continua apud ipsum tyrannum, sed testis erat qui novit corda hominum, quia preter Romanam obedientiam non peccaverit in illum.

7. O quotiens fideliores et meliores aecclesiae domnum abbatem convenerunt humillimis precibus et piis obsecrationibus, pretendentes ei tempestuosi temporis tempestatem, ut promissa sibi prius securitate, offerri se pateretur a fidelibus viris imperatori, et osculo tantum et colloquio ei communicaret, et sic deinceps pacem et gratiam ejus tam ipse quam bona nostra haberent. Cumque evincere non possent, quia ille constanter dicebat servandam sibi obedientiam Romanam et communionem catholicam, [Col. 0164B] conviciis affectum aspernabantur, et sinistris auspiciis devoventes iratum solum relinquebant. Nam si quando Trajectum ⁜ (384) sive Leodium imperator venisset, vix eum tutum posse fore intra templi quoque nostri parietes amici ejus credebant; quod et Alexandrini plurimum concitabant. Ipse tamen nichilominus quantum valebat ab aecclesia nostra eos arcebat, et si quando ad unum altariorum nostrorum ab uno suorum Alexandro missa cantaretur, nullum nostrorum missam ibi cantare permittebat amplius, donec benedictione data ab episcopo Frederico reconciliaretur. Preteribant dies sanctae quadragesimae necnon simul passionis dominicae (1129), et tota aecclesia nostra cum domno abbate agonizabat vehementer in hac passione. Nil nos [Col. 0164C] juvare poterat, quod consilio et multis precibus fidelium aecclesiae pacem et securitatem tam nostri quam bonorum nostrorum credebamus nos redimisse 24 marcis a Lovaniense, 20 a Durachiense, impeditis quae supererant nobis sub foenore pro hac gravissima nobis exactione. Inimici Dei et sanctae aecclesiae mentiuntur promissum, rumpunt fidem. Ventum jamjam esse minantur ad clausulam, scilicet aut abbatem eis communicaturum, aut loco et abbatiae cessurum sive fame cum omnibus nobis in ea moriturum. Atque ad complenda eorum longa desideria hujusmodi est eis occasio suborta.

8. Infirmata matrona de majoribus oppidanorum propinquabat ad mortem; spes vivendi nulla erat. Conveniunt abbatem filii et parentes, rogant ut, cum [Col. 0164D] defungeretur, missam et exequialia de more ei faceret. Quid faceret? Annuere eis quod non facturus erat, eum non decebat; negare causamque querentibus dicere, seditio futura erat. Quid tandem? Respondit se non audere. Querentibus quare: Pro servanda mihi, inquit, sancta communione; sed si viri tantum vellent abesse, presentibus mulieribus missam et exequialia non timeret peragere. Suggesserunt crebrius eadem, et eadem nichilominus ab eo [Col. 0165A] audierunt. Epyscopum vero Fredericum ⁜ 329 non episcopum reputabant, sed invasorem et tyrannum. Ergone, tandem inquiunt, viri excommunicati sunt? Iratique recedentes commoverunt seditionem magnam in populo, populusque cum filiis egrotantis matronae cum clamoso furore querimoniam apud advocatum faciunt de ipso. Ecce, inquiunt, advocate, patet quod pro excommunicatis tam te quam nos habet, quia te duce ivimus Hojum in ducis ⁜ (385) expeditione. Ob hoc neque nos in communione neque mortuos nostros propter nos vult recipere. Satis utique ignominiosum tam tibi quam duci, qui in medio nostrum securum pateris esse inimicum imperatoris, qui tam ipsum quam te et nos non negat se habere pro excommunicatis. Monebant abbatem secreto amici et homines [Col. 0165B] sui, ut saltem cum ⁜ 330 duobus vel tribus fratribus in cella residens conventum fratrum ad exequias mitteret, et temptantes eum proposito avertere dicebant ei utilius esse ad horam necessitati temporis cedere quam aecclesiam sibi commissam desolatam relinquere. Sciebat enim alterutrum imminere, quod aut voluntati eorum aut loco cederet. Flecti non potuit.

9. Nunc quoniam sermo de expeditione ducis versus Hojum incidit, breviter tangam quid fuerit. Alexander Hojum castellum occupaverat, quem in eo Fredericus episcopus cum fratre suo Namucense comite Godefrido obsessum tenebat; nam suburbana Hoyi ⁜ 331 Frederico magis favebant quam Alexandro ⁜ (386) . Ad quem liberandum dux applicuit exercitum [Col. 0165C] Hoyo ex una parte Mosae, in quo oppidani nostri fuerunt—et hoc est quod advocato et duci improperabant, ut eos amplius in abbatis contumeliam sic accenderent,—ex altera parte Mosae de verticibus montium comes Lambertus in obsidentes castellum cum ingenti multitudine irruit. Pugnatum utrimque acriter est, illinc a duce istinc a Lamberto comite, contra utrosque ab his qui erant cum episcopo Frederico et fratre ejus Namucense comite. Dux inani spe frustratus recessit, comes Lambertus in bello prostratus de equo et vulneratus, captivus ductus Namucum fuit. Alexander obsidionem diu sustinere non valens et valde expavefactus ex verbis papae Calixti, qui ei mandaverat, quia clauderet ei januam vitae aeternae, nisi cessaret, episcopo Frederico [Col. 0165D] castellum reddidit, et promissa emendatione et perpetua cessatione, in puplico conventu Leodii absolutus est ab episcopo Frederico cum paucis adherentibus ei clericis, et domi sedens ad tempus invitus siluit. Nunc ad narrationis ordinem revertamur.

10. Advocatus jam dudum graviter abbati infensus, [Col. 0166A] nunc vero magis in iram et furorem propter supradictam exprobrationem contra eum succensus, duci quid eis faciendum sit de abbate communicat, consultuque accepto secundo die paschae ( Apr. 11) in atrium aecclesiae veniens, pulsata campana populum convocat. Ubi de illo pariter coeperunt tumultuari et conqueri, et vicissim favere ejus derogationi. Mandatus ad eos exire ⁜ 332 recusat; advocatus homines ejus pro precepto ⁜ 333 suo nolentes eum exfestucare exfestucat. Die illa tota satis turbae actum est in turba. Sequenti die ( Apr. 12) comes Arnulfus de Los se interposuit nichilque profecit, cum neque mutari posset abbatis constantia neque dissidentium ab eo pertinatia. Itaque defetigata horum ratione et illorum dissono fremitu, eo res demum relicta est, [Col. 0166B] ut aut loco cedendum aut excommunicatis communicandum sibi esset. Nec diu hesitavit quid potissimum eligeret. Vir enim prudens citius advertit, etsi temporis necessitas presentiam suam aecclesiae sibi commissae omnino deposceret, priori tamen honori et constantiae suae nullatenus debere notam subsannationis inferre, nec egregia principia probroso exitu corrumpere. Tedebat eum bona aecclesiae cotidie videre diripi, et ab his qui debebant nullum auxilium ferri. Concertabat vero egerrime in mente ejus hinc fratrum affectus, quos intime diligens sine gravi dolore ita desolatos relinquere nequibat, illinc conservandae catholicae communionis superius liberrime acta constantia. Sed quid? Zelus aecclesiae et magnanimitas honesti fortisque propositi demum [Col. 0166C] palmam hujusmodi conflictus penes eum obtinuit.

11. Certus itaque de incontaminanda fratrum perseverantia, cessit tandem non sine magno ejulatu eorum et meliorum de abbatia dolore, parvipendens presentia melioris spei contemplatione. Anno incarnationis Domini 1121 exivit, ordinationis ejus 13 ⁜ (387) , quarta feria paschae ( Apr. 13), quae fuit eo anno Idus Aprilis, atque a comite Arnulfo de Los honorifice conductus, humanissime quoque ab eo est hospitio susceptus liberaliterque stipendiatus. Paucis itaque cum eo factis diebus, licet morbo per plures tunc diffuso capitis et oculorum tunc gravaretur, viam tamen versus Flandriam est aggressus, atque per Lovanium, ubi dominus Lovaniensium folia tantum dedit ei verborum, inde per Afflingiam ⁜ (388) , [Col. 0166D] per coenobium sancti Bavonis tandem pervenit Gande ad aecclesiam sancti Petri. In illis diebus preerat Hafflingiae primus abbas loci illius Fulgentius ⁜ 334 ⁜ (389) , vir cum omni suo conventu vita religiosus atque hospitalitati deditus; apud Sanctum Bavonem Guulchricus in providentia rerum temporalium vigilanter [Col. 0167A] strenuus, apud Sanctum Petrum Gande Arnulfus, qui postea vivens abbatiam reddidit inquietatus a fratribus. Exuberabat tamen ejus tempore locus ille victuum et vestituum tam sanis fratribus quam infirmis superabundanti copia, vigebantque sub eo introducta per eum religiosa Cluniacensis ordinis studia ⁜ (390) . Ab his supradictis omnibus pia humanitate et compassione susceptus, postremo remansit Gande sub hoc eodem Arnulfo abbate ⁜ 335 , donec de tam solido littore posset speculari, quando Deus imperaret ventis ejus et mari. Interim dum ibi moraretur, manus Domini paternae super eum visitationis correptionem super correptionem ei apposuit, quia frater ejus uterinus, qui cum eo exierat vice famuli sed affectu germani, longo languore vita decessit. Jacet [Col. 0167B] sepultus in medio prati ante occidentalem portam monasterii, quod circumdat undique murus vasti et bene compositi paradysi; signatur sepulchrum ejus lapide polito atque subnigro. Quanta constantia animi, quanta vultus serenitate visitationem illam Domini ibi susceperit, cum tamen carnis affectu ut homo intus ureretur, mirabantur omnes qui eum intuebantur, maxime ipse Arnulfus abbas, qui omne genus consolationis affectu et effectu maximo erga cum exercebat. Fuit igitur cum eo usque post obitum Frederici Leodiensis episcopi, propter cujus obedientiam et Romanae aecclesiae communionem supradictam patiebatur incommoditatem.

12. Eodem anno defungitur episcopus Fredericus 6 Kal. Junii ⁜ (391) , et Alexander reducitur in urbem [Col. 0167C] a suis et cum suis. Preter eum vero solum, quem episcopus Fredericus absolverat, ut et Hoyum exiret et ab episcopatu cessaret, nullus suorum laicorum absolutus fuerat, neque tamen ipse eorum communionem in aliquibus devitabat. Videbatur enim tam sibi quam suis, quod omnis contradictio, quae hactenus eos impugnaverat, defuncto episcopo Frederico sublata et remota esset. Vocatus ergo ab eo, licet excommunicatus adhuc, Lovaniensis dux Leodium venit, clerum et populum ei pacificare satagit, et in pleno conventu capituli reformat ei assensum electionis. Qui de Frederinis intererant silentio magis quam corde aut ore assentiebant. Placuit tunc quoque in communi eos abbatem Rodulfum revocare, ut illo ei cooperante, qui in parte domni Frederici nonnullae [Col. 0167D] opinionis fuerat, et archyepiscopo virtute constantiae in persecutione satis innotuerat, ad ea quae restabant promptius de Alexandro prevalerent. Scientes autem, quia pro ipsis minus rediret, litteris et sygillo Leodiensis aecclesiae eum remandaverunt. [Col. 0168A] Rediit, sed ex consilio Alexandri, licet hoc negaret, abbatiam intrare ab advocato Gysleberto non permittitur, donec intelligeret atque probaret, quo animo, quo studio causam suam tueretur. Cumque Leodii moraretur, annitebantur valde communes amici eorum, ut pacificarentur. Abbas Rodulfus non rennueibat, sed secundum Deum et animae suae salutem; Alexander neque hanc neque illam volebat interponere ⁜ 336 conditionem. Manebat interim Leodii apud Sanctum Laurentium; Heribrandus tunc temporis ibi presidebat post Berengarium ⁜ (392) . Sed cum intelligeret in his quae Alexander querebat, quia anguis in herba lateret, atque cognosceret, quia ille excommunicatis communicaret, et factus conventus excommunicatorum communione contaminatus esset, [Col. 0168B] dolebat vehementer se venisse, et libentissime volebat se absentare, ne caetera sua strenue acta fuscaret vel falsa opinione. Sed non parum habebat anxietatis et sollicitudinis, quia neque in Flandriam redeundi facile copia erat ei, cum viderent eum sibi dissentire quorum conductu eo redire haberet, et timeret deesse sibi ad victum pertinens, si Leodii diutius remorari necessitas compulisset. In proximo autem archyepiscopus et dux Trajecti debebant convenire, ut in pace omnia solidarent, sub qua spe firmandae ⁜ 337 pacis pacifice Trajectum venit. Nichil eorum quae promittebantur ibi actum est, archyepiscopus non veniens venientem ⁜ 338 ducem frustravit.

13. Videns igitur facultatem in Flandriam revertendi minus sibi suppetere, Coloniam intendit animum [Col. 0168C] ad archyepiscopum Fredericum. A Trajecto autem descendens Eyselo castellum ⁜ (393) , invenit ibi majorem prepositum aecclesiae sancti Lamberti Andream, qui postea Trajectensis extitit ⁜ (394) episcopus, et cum eo de aecclesia majores, qui Alexandri communionem vitabant. Ubi invicem consolatis et in perseverantia corroboratis, transivit ad virum nobilem Gozguinum de castello Falcomonte, qui et ipse fautor erat et cooperator ⁜ 339 Frederinae parti faventium. Qui honorifice habens eum secum aliquot diebus, deduxit eum in Arduennam ad archyepiscopum, ubi tunc forte per nemorosa oblectabatur. Archyepiscopus de adventu illius gavisus, hospicio et consilio est eum consolatus. Mane autem facto, adveniunt nuntii Alexandri, Heynricus archydiaconus [Col. 0168D] aecclesiae sancti Lamberti, filius Cononis comitis, et Godescalcus canonicus aecclesiae sancti Servatii Trajecti, qui erant de communione Alexandri. Sprevit eos archyepiscopus nolens eos audire propter communionis contaminationem; tamen eis et Alexandro [Col. 0169A] omnique clero ei faventi inde apud Sanctum Cornelium ⁜ (395) diem statuit, ut audiret eos ibi. Interim abbatem Rodulfum secum Coloniam ducit, et commendat eum Roberto abbati Sanctae Mariae Sanctique Heriberti ultra Renum Tuitii ⁜ (396) . Iste Robertus Leodii nutritus fuit in coenobio sancti Laurentii, quem propter preclaram nominis ejus famam in sanctarum scripturarum scientia archyepiscopus sibi assumpserat ⁜ (397) , et abbatem loci predicti constituerat. Hujus viri multa et magna et preclara extant librorum volumina ⁜ (398) , quae de divina pagina exarata reliquit in aecclesia; cujus corpus viventis ⁜ (399) nec somno poterat requiescere, quin palpitaret lingua et moverentur ejus labia in divinae legis meditatione.

[Col. 0169B] 14. Neque diu interfuit, venit dies positus Alexandrinis ⁜ (400) . Archyepiscopus convocatis majoribus aecclesiae Coloniensis affuit, abbatemque Rodulfum cum Tuitiense Indam perduxit. Duobus diebus longa ibi altercatio, longa de canonibus disputatio; archyepiscopus Alexandri et suorum communionem vitabat, et omnes cum eo qui de obedientia episcopi Frederici fuerant. Alexander se absolutum ab episcopo Frederico et suos clericos aiebat, archyepiscopus non solum Alexandrum et suos, sed et omnes qui erant capita aecclesiae sancti Lamberti pro excommunicatis se habere dicebat, exceptis his qui de obedientia et communione episcopi Frederici adhuc extra civitatem erant. Tandem querentibus quare, archyepiscopus respondit: Quia defuncto et [Col. 0169C] sepulto episcopo Frederico, ducem Lovaniensem in capitulum vestrum ⁜ 340 et in aecclesiam introduxistis, et cum eo, immo per eum et propter eum electionem fecistis, cum ab apostolico et me ipso et ab ipso vestro episcopo Frederico fuisset excommunicatus et necdum absolutus, et omnes cum eo qui persecuti fuerant aecclesiam sub episcopo Frederico. Hoc autem totum archyepiscopus faciebat, ut, cum ex hoc convicti satisfacerent, cassa esset eorum electio quam cum excommunicatis et per excommunicatos et propter excommunicatos fecerant de Alexandro. Erant autem de illa contaminatione honestae personae aecclesiae, archydiaconus Almannus, archydiaconus Heynricus, Seyfridus decanus, Steppo archydiaconus, et multi alii majores atque minores. Cum archyepiscopo erant de aecclesia Leodiensi Andreas majoris domus prepositus, Emmo archydiaconus, magister scolarum Stephanus, vir vitae [Col. 0170A] venerabilis, Reymboldus prepositus Sancti Johannis, et alii nonnulli boni in aecclesia testimonii cum abbatibus. Quid multa? Tandem procidunt omnes cora archyepiscopo et petitam impetrant absolutionem. Alexander interrogatus ab archyepiscopo obedientiam promittit, manu sua in manu ejus sacrata posita. Archyepiscopus per sanctam ei precipit obedientiam, ut amplius se non intromittat de episcopatu; ille annuit, et qui vidimus et audivimus hoc testificamur. Sic die illa solutus est ille conventus. Archyepiscopus expertus in illo conventu quam necessarius esset aecclesiae abbas Rodulfus, gratissime secum illum Coloniam reduxit, donec deliberaret quid de illo esset acturus, commendatum supradicto Roberto abbati.

[Col. 0170B] 15. Nec multa mora intercedente causa extitit, qua majores aecclesiae Coloniensis archyepiscopum adierant, prepositi, decani, cantores et scolastici, necnon et abbatum aliqui, quorum unus erat Tuitiensis abbas Robertus, qui ad illum conventum secum duxit abbatem Rodulfum. Aderat et Sygeburgensis abbas Cono primus, qui postea Radisbonae extitit episcopus ⁜ (401) . Apud illum decreverat abbas Rodulfus se mansurum, quoniam locus erat famosae religionis, et propter excelsum montem preter monachos amandae solitudinis. Sed divina providentia aliter de eo fieri proposuerat. Ecce enim fratres Sancti Pantaleonis adveniunt, et archyepiscopi pedibus provoluti, coram toto conventu se post defunctum abbatem suum Herimannum ⁜ (402) [Col. 0170C] jam novem mensibus pastore caruisse ⁜ (403) conqueruntur, religionem deperire, bona aecclesiae imminuere. Archyepiscopus sine mora optionem dat eis eligendi; pars illum, alia elegerat alium, foeda coram archyepiscopo inter eos erat dissentio; longo enim novem mensium spacio magis creverant partes, quam unanimitas convenisset. Ipse quoque abbas Rodulfus pro nostri ordinis reverentia, ut eos uniret aut saltem disciplinate loqui coram tanto conventu faceret, se interposuit et frustra laboravit. Archyepiscopus semel et secundo de concordia monuit eos, et locum dedit consulendi deterioresque recepit. Quapropter consilio cum majoribus aecclesiae accepto, placuit in auribus omnium, ut providentiam illam abbati Rodulfo committerent. Ille tale quid nichil unquam suspicatus, de benivolentia dominorum primum gratias pronus in terram egit, deinde renisus est quantum ratione et auctoritatibus [Col. 0171A] potuit et licuit. Sed decanus et magister scolarum majoris aecclesiae Egebertus, qui postea regularis factus canonicus atque Monasteriensis est episcopus ⁜ (404) , cito ei occurrit ex sententiis canonum, cum pro Romana communione pulsus esset a sede sua et sancti Pantaleonis vacaret abbatia. Cessit tandem, nichil tamen aliter nisi fratrum loci illius consensu et electione hoc fieret; et unanimiter hoc factum est. Itaque mense Septembrio ( die 6), modicum ante nativitatem sanctae Mariae, sancti Pantaleonis abbatiam ingressus est ⁜ (405) , introductus a majoribus aecclesiae Coloniensis, et cum festiva fratrum et familiae processione susceptus.

16. Aecclesia autem sancti Pantaleonis ex privilegio Romano antiquitus hoc habuisse dicebatur, ut [Col. 0171B] abbas loci illius sandaliis et dalmatica uteretur, vicesque ageret archyepiscopi per civitatem in suis stationibus; sed Anno archyepiscopus sandalia et dalmaticam prohibuit, vices vero suas agere per stationes concessit. Sic usque ad tempus abbatis Rodulfi permansit, et quia erat homo pulchre, ut ita dicam personatus, et divino assistens officio decenter sonorus, frequentabat stationes quas agebat celeberrime Coloniensis populus, matronarumque plurimum devotus Deo sexus. Clerus vero sine omni invidia solempne exhibebat et obsequium, tanquam si haberet pro oculis ipsum archyepiscopum. In brevi et sine grandi labore dilapsum ordinem et violatam fraternam concordiam pulchre reformavit, peroptimamque virtutem purae confessionis in fratribus [Col. 0171C] illis invenit, furtivarumque et puplicarum vigiliarum et orationum indefatigatam assiduitatem. Clausam immo sertam januam hospitalitati aperuit, domos dirutas atque deformes dignas ipsius ⁜ 341 archyepiscopi hospitibus atque loci abbati reparavit, nichil umquam passus mensae fratrum de statuto imminui. Inter vetus et novum 120 carratae vini aecclesiae illo anno provenerunt. In hospitibus et plurimum monachis et regularibus canonicis multa expendebat, quippe quibus et janua et mensa ejus semper patebat. Magni et etiam majores de aecclesia sancti Lamberti, qui propter Alexandrum adhuc erant extra Leodium, magnum apud eum frequenter habebant refugium; nunquam tamen egebat, quin magis semper abundabat. Diligebatur a familia aecclesiae valde, eo quod tractabat eam honorifice [Col. 0172A] et Theutonicorum disciplinato more. Cum Judeis frequenter lene habebat colloquium, non disceptando neque exprobrando, sed duritiam cordis eorum palpatu et fricatione qua opus erat emolliendo; quam ob rem ita amabatur ab eis, ut etiam mulieres eorum irent videre eum et alloqui.

17. Fluctuabat adhuc graviter Leodiensis aecclesia, nec certam spem designati rectoris habebat. Frater ducis Godefridi Lovanii, Adelbero primicerius Mettis, jam tunc multis erat in ore et in dies rumor et opinio de ipso magis accrescebat. Porro sub eo spatio temporis causa imperatoris adeo cum apostolico ⁜ (406) in pacem et concordiam rediit ⁜ 342 ⁜ (407) , ut cum suis imperator a predicta excommunicatione absolveretur. Alexander inolita sibi prurigine necdum disposita, [Col. 0172B] sed Lerninis ydrae capitibus circa precordia ejus anhelantibus, limas aureas atque argenteas preparat, quibus avarorum manus et animos ad satisfaciendum ambitioni suae acuat. Lenitus esset ei talibus instrumentis asper ei prius animus episcopi Coloniensis Frederici, sed Rodulfus abbas tunc Sancti Pantaleonis, cum auxilio decani majoris domus Egeberti et eorum qui erant de parte defuncti, spem vanam ambitiosi hominis prorsus exinanivit. Itaque Alexander ubi sepius experitur conatus suos frustrari, coepta vel dissimulat vel omittit. Fit tandem de Adelberone Leodii assensus ⁜ 343 , imperatori presentatur, dono episcopali a manu ejus investitur, Coloniam consecrandus ducitur. Exhibent se ibi fratres nostri coenobii videlicet sancti Trudonis, [Col. 0172C] abbatemque suum repetunt auxilio aecclesiae Leodiensis, advenerat quoque pro eo repetendo Stephanus, domnus noster Metensis episcopus. Grandis erat inter eos pro eo decertatio, alii ut utrasque abbatias haberet, alii ut illam sancti Pantaleonis retineret. Neutrum illi placebat, animus ejus ad primam sponsam redire intendebat. Res eo processit ut adhuc investitus sancti Pantaleonis abbatia ad nostram honorifice rediret, et libere reinvestitus ea de qua injuste exturbatus fuerat atque secure possidens deliberaret secum, quid sibi melius agendum esset. Quod et ita factum est. Sacrato episcopo Adelberone ( An. 1123) ⁜ (408) , cum eo rediit Leodium, refocillatusque ibi pauxillum, reintroductus est in abbatiam et coenobium nostrum per Heynricum archydiaconum ( Jun. ).

[Col. 0171C] 1. Dies quibus extra abbatiam fuit abbas Rodulfus fuerunt 2 anni et menses 5 ⁜ (409) ( an. 1121 Apr.—1123 Jun.), infra quos advocatus noster Gyslebertus [Col. 0172C] et filius ejus Otto redditibus abbatiae ad libitum suum abutebantur, neque solum eis sed quae apud nos episcopo quoque Metensi debentur. Nec sacris etiam [Col. 0173A] locis dignam exhibebant reverentiam, cum in cella abbatis quasi in propria domo manens, novae nuptae suae ⁜ (410) commixtione juxta sacratae turris parietes filius non abstineret. Reverso autem abbate post dies aliquot pentecostes, atque cum occursu longe a villa multorum hominum et majori gloria cum processione suscepto quam contumelia exivisset, advocatus et filius ejus cella abbatis abstinuerunt, et direptis sibi quaecunque tunc poterant, futuris reditibus renuntiaverunt. Ira tamen eorum et indignatio et odium adversum abbatem non erant pro hoc imminorata, sed in occulto, ut ita dicam, ampliorata; nam propter episcopum Leodiensem Adalberonem qui eum diligebat et reverebatur et de Colonia secum reduxerat et ad locum nostrum remiserat, [Col. 0173B] non erat quisquam eorum ausus qui in manifesto ei adversaretur.

2. Itaque reversus multis modis dilapidatam invenit aecclesiae substantiam, et debitis et usuris graviter oppressam. De eis ergo quae Deus ei foris dederat et secum attulerat et cotidie amministrabat, communem aecclesiae anxietatem maxime de debitis et usuris relevabat. Nec multum moratus, cellam, quae juxta majorem turrim posita erat, quasi leprosam habens exosam propter supradictorum cohabitationem, et quia vetustate corruptis atque fractis trabibus facili sumptu non poterat reparari, fregit et funditus destruxit, juxta aliam, quam ipse olim construxerat, novam pro veteri construens, congruam hospitibus necessariis appendiciis, capella quoque et viridiariis. [Col. 0173C] Cujus lapides ad opus domus dormitorii extraxit, et fundamento unius parietis versus orientem jacto, extra terram aliquantulum anno illo eduxit. Habebat etiam et ob aliud exosam, quia apta fuerat olim recessibus prophanorum, qui de juncta illa sacra turre struxerant sibi bellicosum presidium, quod et adhuc posse fieri sibi posterisque suis timebat. Pulsatus enim usque ad graves injurias et inimicitias per advocatum Gyslebertum aliquando fuerat, ut simul in ea milites suos ponerent propter utriusque de villa securitatem, sicut cum eo fecerat abbas Theodericus, et ante eum cum eodem advocato oppidani suis vicibus. Qua de re multa de ea turre evenerant mala, et in adjuncta ei caminata perpetrata [Col. 0173D] fuerant plurima flagitia. Ob hoc igitur eam fregit, ut turris amodo minus apta esset seditiosorum munitioni, et domus Dei non prophanaretur amplius ab eis. Cumque aliquando solus sibi sederet et erumnas preteritosque labores suos recogitaret, atque in inquietudine qua manebat locum deflendi peccata sua se habere non videret, coepit valde tristari et mestus esse et de fuga et linquenda sibi patria cogitare. O quotiens cupido licet merenti revolvebat animo, si forte umquam libere voci illi [Col. 0174A] Domini ad Abraham posset obedire: Egredere de terra et de cognatione tua (Gen. XII, 1) ; atque illud psalmistae veraciter psallere: Elongavi fugiens et mansi in solitudine (Psal. LIV, 8) . Intendebat ergo animum Romam ire, atque in itinere religiosorum virorum consilio quod intendebat, si agendum esset, peragere, deinde ut perageret apostolica firmari benedictione.

3. Interea Alexander privatus et quietus sub Adalberone episcopo vivebat, honoribus contentus quos prius possiderat. Incidit et illi in mente, ut Romam pergeret, et de perturbationibus, quas in aecclesia fecerat, ultra communem absolutionem quam acceperat, singularem sibi a summi pontificis gratia impetraret. Honorius ⁜ (411) post Calixtum [Col. 0174B] Romae tunc presidebat. Prius vero reconciliati ipse et abbas Rodulfus, peregrinationem suam per Sanctum Egidium aggressi sunt ⁜ (412) simul cum omni dilectione et bono affectu. Cumque emensis Alpibus intrassent Italiam ( an. 1126-1127), pervenerunt Hose, quae Senis villa dicitur alio nomine ⁜ (413) , una de nobilioribus civitatibus Tusciae. Ubi cum pernoctassent, mane egressi inciderunt in predones circa meridiem, et captivi abducti per devia, perdiderunt omnia suae peregrinationi necessaria. Vix tandem post magnum laborem, post multum timorem cum parvissimis sumptibus equos receperunt, neque tamen a peregrinatione destiterunt. Itaque Romam pervenientes cum minus consolationis et compassionis quam sperarent tam secundum Deum quam [Col. 0174C] secundum hominem invenirent, ad sancta apostolorum limina et aliorum multorum sanctorum suffragia devote se contulerunt, satisfacientes votis suis lacrimis et precibus, prout erat unusquisque sibi conscius.

4. Ubi cum per aliquot dies morarentur, et de apostolico et de his quae circa eum erant viderent et intelligerent, quae dicta sibi domi credere non vellent, in diversas animi partes ferebantur, plurimum Rodulfus abbas, qui sibi bene conscius erat pro quo terram egressus fuerat. Cumque vigilans nocte aliquando jaceret, et die in aecclesiis solus Romae resideret, diligenti cura et sollicito retractabat animo, quae peregrinationis suae fuisset intentio, et de ea [Col. 0174D] revelata religiosis viris quid in itinere didicisset ab eis. Sollicitabat etiam eum hoc non parum, quia ad ea quae cogitaverat, si essent explenda, cuncta ei jam surrepta fuerant necessaria. Praeterea terram ⁜ 344 , ad quam ulterius disposuerat peregrinari, audiebat pollutam esse inveterata heresi de corpore et sanguine Domini. Sed et de consilio animae suae et eorum qui sibi fuerant commissi nichil aliud audierat a religiosis viris, nisi quod domi didicerat ex ecclesiastica disciplina et libris communibus tam [Col. 0175A] nobis quam illis. Super hoc accreverat ei passio jam dudum in clune, quam physici solent chyam ⁜ 345 appellare; ea cum gressum ei perstringeret, equitare etiam sine continuo cruciatu non sinebat. Talibus a proposito revocatus necessitatibus salutatis sanctorum patrociniis et apostolorum osculatis liminibus acceptaque apostolica benedictione, intendebat cum praedicto socio repatriare. Cumque ad supradictam urbem Hose redissent, omnia quae sublata eis fuerant a predonibus preter spem invenerunt sibi recollecta a suis hospitibus et a cunctis urbis civibus. Magnum Dei et occultum judicium, ut Romam pervenirent pauperes et domum redirent divites. Quid moror? Per multas animi tribulationes, per multas corporis passiones, per exitialia montis Jovis ⁜ (414) [Col. 0175B] pericula recepit eos tandem civitas Basilea. Alexander inde remeavit eques per Burgundiam, abbas Rodulfus naufragoso Reni navigio usque prope Coloniam, quoniam propter supradictam passionem ferre non poterat jugem equitationem.

5. Paulo post ⁜ 346 Adelbero Leodiensis episcopus in pace requievit ⁜ (415) ( an. 1128 Jan. I), vir simplex et rectus, lenis, pudicus, sine avaritia, bonis moribus, nobilior nobilibus. Statim male sanata cicatrix veteris morbi Alexandri bis prius effracta, tertio jam erupit, et ad episcopatum anhelans ut lupus ad dilapsam sibi predam, omnem pudorem Deique timorem postponere coepit. Sed quid melius tacenda quam maledicenda in auribus hominum proferre volumus? Assecutus est quod voluit. Quomodo? Sicut Deus [Col. 0175C] novit! Gladebach coenobio sancti Viti consecrationis ejus dies fuit ⁜ (416) , res mira! ab archyepiscopo Coloniensi Frederico, qui tanta in eum egerat antea. At ille imbutus antiquitus viciis avaritiae, subtrahere se non poterat a servitute idolatriae per exercitium symoniae, quapropter a suis clericis agitatus, ante apostolicum Honorium Romam est invitatus.

6. Tunc illi visum fuit utile, si abbatem Rodulfum secum posset ducere. Abbas non recusat, neque tantum propter eum quantum propter insitum ei adhuc prioris peregrinationis suae desiderium imperfectum. Hyemalis tota fuit haec profectio, atque iccirco vix tolerabilis corpori humano; itum tamen est. Romae positis, soporato nocte abbati a furibus et, ut dicebant vicini, a proprio hospite ablatum [Col. 0175D] est ei quod paraverat ad peregrinandum suae antiquae et novae voluntati. Decidit igitur ibi prorsus ab iterata intentione, quia, secundum quod poterat conjicere, putabat voluntatem Dei non esse. Alexander, infuso sibi ab apostolico Honorio vino salubris increpationis et oleo paternae commonitionis, domum cum abbate Rodulfo repatriat, quem in omnibus [Col. 0176A] postea reveretur et honorat. In reditu autem suo nativitatem Domini Placentiae celebraverunt, et increscentibus hyemalibus periculis Augustam civitatem ⁜ (417) transeuntes, ad villulam quae est in pede montis Jovis, quae vocatur Restopolis ⁜ (418) , cum difficultate morti proxima pervenerunt. Ubi nec ante ire valentes nec retro propter altissimos nivium aggeres, octavas Domini egerunt ( an. 1129 Jan. 1), et post aliquot dies premonstrata eis a preducibus maronibus difficillima via—marones ⁜ (419) enim appellant viarum premonstratores—subactis duobus miliariis Theutonicis, ad Sancti Remigii villulam ⁜ (420) in ipso Jovis monte pervenerunt. In quo loco tamquam in mortis faucibus coagulati, manebant nocte et die sub periculo mortis. Angustia [Col. 0176B] villulae tota completa erat peregrinorum multitudine. Ex altissimis et scopulosis rupibus ruebant frequenter ⁜ 347 intolerabiles omni opposito nivium aggeres. ita ut aliis jam collocatis, aliis adhuc supersedentibus mensis domos juxta, eos prorsus obruerent, et inventos in eis quosdam suffocarent, quosdam contritos inutiles redderent. Sub hac jugi morte aliquot dies in infausta villula illa fecerunt. Tunc sponte applicantes se peregrinis montis marones, gravem indicunt eis mercedem, ut temptatam viam aperirent, pedites peregrini eis sequerentur, equi post illos, sicque trita via planaretur dominis qui delicatiores retro venirent. Itaque marones capitibus propter nimium frigus filtro pilleatis, manibus villose cyrothecatis, pedibus coturnis munitis atque subtus [Col. 0176C] a planta ferreis aculeis propter lubricam glaciem armatis, hastas longas ad palpandam sub alta nive viam in manibus ferentes, solitam audenter ingressi sunt viam. Summum mane erat, atque cum summo timore et tremore sancta mysteria peregrini celebrantes atque sumentes, ad instantis mortis ingressum se preparabant. Certabant, si quis eorum prior sacerdoti confessionem suam dare posset, et cum unus non sufficeret, passim per aecclesiam invicem sibi sua peccata confitebantur. Cum haec in aecclesia cum summa devotione agerentur, percrepuit per plateam luctuosissimus luctus; nam marones per ordinem de villa egressos subito lapsus rupibus instar montis densissimus nivis globus decem involvit, et usque ad inferni locum visus est extulisse. [Col. 0176D] Qui hujus infausti mysterii aliquando conscii fuerant, precipiti cursu ad hunc homicidam locum velocissime ruerant, et effossos marones, alios exanimes in contis referebant, alios semivivos, alios contritis ossibus in manibus trahebant, illa maritum, illa fratrem, ille et ille illum et illum se amisisse clamitabant. Tam horribili occursu ⁜ 348 peregrini exeuntes [Col. 0177A] de aecclesia, exterriti paululum hesitaverunt, et idem timentes sibi futurum, quantocius Restopolim refugerunt. De difficultate viae nulla ut prius questio, plana videbatur eis pro effugiendo mortis periculo. Ibi acta epyphania Domini, et expectato sereno aere, conductis maronibus mortiferam villulam repetunt, et timore mortis pedibus velocitatem prebente, die illa usque ad medium montis modo reptando, modo ruendo, vix tandem perveniunt. Sequenti die (Jan. 7), recepto aliquantulum spiritu, prophana Jovis sacra effugiunt, et ad patrium solum tendentes sine gravi difficultate perveniunt. Sed abbas non ita. Nam cum propter asperitatem hyemis et difficultatem itineris, tum propter incommoditatem corporis contractis dietis, lento vestigio est [Col. 0177B] eos subsecutus, sed usque in patriam non assecutus. Quapropter cum parvo comitatu transisset Bisuntium ⁜ (421) , civitatem metropolitanam Burgundiae, a maligno tyranno exceptus est insidiis altera die, atque per jugosa et saltuosa devia fatigabiliter diductus et distractus tribus diebus, demum spoliatus necessariis, in itinere permissus est abire.

7. Jam igitur Roma secundo reversus, modicumque ab itineris vexatione recreatus, necdum tamen requiescebat a priori desiderio, si forte requiem, quam extra patriam quesierat nec invenerat, in propria invenire valeret. Sed manus Domini diu antea super nos extenta, et necdum abbreviata, adjecit adhuc per solitum angelum irae suae ministrum percutere locum nostrum, et commonefacere [Col. 0177C] prevaricatores redire ad cor suum. Advocatum enim nastrum comitem Gyslebertum et filium ejus Ottonem spiritu suo malo repleri permisit, et in omne quod erat contra jus, contra fas, ad deprimendam aecclesiae familiam irrevocabiliter suscitavit. Commonitus humiliter ab abbate Rodulfo, increpatus frequenter a Lemburgense duce, domino suo, Gualeramno, proclamante etiam super eum domino nostro Mettense episcopo Stephano, pro pertinacia, pro contumacia abjudicatus est tandem legitimo judicio ab advocatia ⁜ 349 . Et quia erat homo pertinacis animi et non multi consilii, contigit ei sub eisdem diebus culpis suis exigentibus, ut comitatus et beneficium, quae habebat de Leodiensi episcopatu, [Col. 0177D] proclamante episcopo Alexandro a paribus ei abjudicarentur. Quid faceret? Vires quibus supradictis dominis resisteret non habebat, animositas eum quiescere non sinebat; seditionem movit in regno scandalum in populo.

8. Contulit ergo se ad exducem Lovaniensem [Col. 0178A] Godefridum, regni et imperatoris inimicum propter ducatum ⁜ 350 , qui abjudicatus fuerat illi et datus Gualeramno Lemburgensi comiti, advocato nostro majori ⁜ (422) . Calamitas hujus dissensionis ex majori parte aecclesiae nostrae incubuit; quaecumque ex nostris subjacebant advocato et exduci aut cremata aut vastata aut servientia erant illi et suis. Quanto erant nobis viciniores, tanto et infestiores. Solum restabat nobis oppidum et coenobium, in quibus non audebant adhuc prophanas ponere manus. Erat autem advocati ⁜ 351 permaxima intentio, ut, quia sine omni munitione erat oppidum nostrum, vires suas et Lovaniensium in ipsum introduceret, et oppidanos hospitii dissipatione gravatos, postremo captivos abduceret. Sed providentia abbatis malignitatem [Col. 0178B] ejus prudenti consilio avertit. Egit enim apud dominum suum, Metensem episcopum Stephanum, quod Alexander episcopus Leodiensis abbatiam nostram et oppidum sub patrocinio suo suscepit, juraveruntque sibi invicem fidem, consilium et auxilium episcopales et oppidani. Qua fiducia renovare coeperunt fossati vetustatem, firmaveruntque qualem in plano terra nostra nunquam habuit munitionem. Quam ob rem crescebat vehementissime in majus et majus malum, dissensio, hinc furente Lovaniense exduce, hinc comite Gysleberto. Monachorum, clericorum substantiis tam in villis quam aecclesiis nunquam parcebant, omnem sexum, omnem aetatem, omnem ordinem captivantes, diris cruciatibus usque ad mortem pro redemptione examinabant. His aliisque [Col. 0178C] culpis exigentibus excommunicantur Lovaniensis exdux et comes Gyslebertus cum suis omnibus. Obsidetur post haec Durachium ab episcopo Leodiensi Alexandro et duce Lemburgense Gualeramno ⁜ 352 , ad quod liberandum movit exercitum Lovaniensis domnus Godefridus et cum eo Flandrensis comes Theodericus. Durum commissum est proelium ante ipsum, pugnatum est acriter ( an. 1129, Aug. 7). Victi fugerunt Lovaniensis et Flandrensis comites, ceciderunt in ipso prelio ex hostibus plus quam 400 homines ⁜ (423) . Rediit circa castellum obsidio, sed diu teneri non potuit propter instantem messem in Augusto. Soluta est ergo, sed tyrannorum permansit dissolutio in igne et gladio. Sub tali [Col. 0178D] calamitate et angustia licet de victu et vestitu multum attenuata esset fratrum substantia, utpote qui tribus annis subjacuerunt hujus passioni, tamen ob hoc nec disciplina eorum tepuit nec numerus decrevit. Cum autem complacuit ei, in cujus manu sunt omnium potestates et omnia jura regnorum, et [Col. 0179A] qui conturbat profundum maris et mitigat cum voluerit, dixit angelo percutienti: Cesset jam manus tua, ut non desoletur terra (II Reg. XXIV, 16) , et statim facta est tranquillitas magna. Nam Lovaniensis et Durachiensis domini et qui cum eis erant excommunicati Leodium venerunt, et aecclesiasticam facientes satisfactionem ( an. 1131), absolutionem acceperunt et emendationem promiserunt ⁜ (424) . Itaque cessavit terra a bellis. Jamque tercia ⁜ 353 facta crematione et vastatione ⁜ 354 abbatiae nostrae a Lovaniense principe, prima propter advocatum nostrum comitem Gyslebertum, tunc ei adversantem propter imperatorem Heynricum quartum, secunda vero ⁜ 355 nichilominus propter ipsum nobis adversantem et ei confoederatum ⁜ (425) , permaxima sollicitudo incumbebat [Col. 0179B] nobis de reparandis aecclesiis nostris combustis, molendinis, villis dominicalibus, sicut vulneratis in bello de curandis domi eorum vulneribus.

9. Inter quae maxima et continua mala intolerabiliter afficiebatur abbas Rodulfus cum animi vexatione tum etiam corporis per cyatica passione, quae ita et totum ⁜ 356 clunem occupaverat, ut equo aut pede modicum valeret. Itaque infirmitati suae commodam et religiose volenti vivere congruam edificavit sibi cellulam versus aquilonariam partem juxta occidentalem ⁜ 357 monasterii absidem, aperientem ostium in oratorium, criptae choroque vicinum, votoque ei fuerat altare consecrare in honore sanctae Mariae, matris Domini nostri Jesu Christi, et sancti Basilii episcopi, quia beata Dei genitrix semperque [Col. 0179C] virgo domina nostra Maria nullum speciale oratorium habebat in nostra aecclesia. Sed medicinalis manus Domini, quae ab antiquo non consuevit corpus aecclesiae nostrae absque expiatione diu relinquere, adjecit quoque ad caput nostrum se misericorditer apponere, et passionem cyaticam transfudit abbati in paralyticam ⁜ 358 . Mense Martio ordinationis suae anno 25 ( an. 1132), 15 Kalendas Aprilis, feria 6, diebus sanctae ⁜ 359 quadragesimae sedebat abbas Rodulfus ad mensam cum fratribus in refectorio. Ea ipsa die dederat fratribus generale de pisce, solvens abstinentiam pro humana compassione, ubi inter prandium allatae sunt ei palustres anguillae veru assatae, atque subinde minores aliae herbis primogenitis in [Col. 0179D] pulmento confectae. De quibus cum comedisset et aviditatem sentiens abjecisset, apposuit manum ad poma quae erant in cipho ante eum vino infusa. Quibus ad modicum gustatis, statim sinistra manus coepit ei quasi plumbum aggravari et momentaneis vicibus interdum levari, angulus quoque labiorum in eadem parte quasi emori, et lingua minus solita facilitate uti. Territus valde tamen lectionis finem non fecit, sed peracto prandio cum fratribus gratias [Col. 0180A] peragens, ad occidentalem cellam sine aliquo dolore, sed cum multo timore declinavit, pro eo quod acciderat ei. Ibi cum suis familiaribus conferens de eo quod contigerat ei in refectorio, gratias Deo agebat, quia se evasisse, cum non evasisset, putabat. Non post collationes fratrum sensit paulatim obstupescere sibi crus sinistrum, ita ut sine amminiculo non fuisset ausus ire ad lectum. Circa mediam vero noctem cum evigilasset, omni officio cruris et sinistri brachii privatus inventus est. Cumque de officio linguae et sensus integritate vehementer pavitaret, fratrum orationibus devotissime se commendabat, ut ei et linguam ad confitendum, et sensum ad recognoscendum Deus ei conservaret. Quod et pia Dei clementia ei concessit.

[Col. 0180B] 10. Eodem etiam anno circa autumnum dolori huic paterna manus corripientis eum Domini tantum languorem adjecit, ut a medicis desperaretur, et vix figmentum hominis pretendere videretur. Et ut ipse referre solebat, nocte festivitatis sancti Michaelis tanta passione attritus fuit, quasi qui angelorum aspectum peccando offenderat, si angelicis verberibus puniretur. Postquam autem de illa infirmitate vix evasit et de paralysi tantum meliorari coepit, ut bacillo innixus ambulare utcumque valeret, et conventum fratrum, chorum capitulumque interdum intrare, studiosissime ammonebat fratres de servanda religione et de avertenda ab eis irae Dei indignatione. Fecit etiam sibi basternam fieri, qua ad usus aecclesiae longe etiam quo vellet commode [Col. 0180C] valeret pervehi. Apposuit etiam et animum et studium ad informandum de muro claustrum. Et sequenti anno (1133) aperiens turrim ante conventum, de parvo prius fecit arcum, ut nunc apparet, magnum, mutans templi introitum ad dexteram manum, et in obturato priori introitu faciens depingi sanctae Dei genitricis imaginem, ut haberet ab introeuntibus et exeuntibus dignam venerationem. Perduxit etiam murum dormitorii usque ad trabes ex utraque parte, et murum refectorii ex una cum coquinae muro et signato exitu de claustro. Capitulum quoque ordinavit tribus parietibus, juxta quartum templi habens arcum ad introeundum et duas fenestras ad illuminandum cum arcuatis columpnis. [Col. 0180D] Murum claustri, super quem stare debent columpnae ab uno capite conventus usque ad aliud in circuitu, ab alto multum fundamento usque ad ponendas columpnas evexit, pilariisque per circuitum erectis locum distantium columpnarum signavit, atque simul locum quem ad lavandas manus debet habere conventus fratrum. Jamque ex parte trabes excisae jacebant in silva, quibus dormitorii desuper et officinarum deorsum ⁜ 360 compaginaretur [Col. 0181A] structura. Cumque ad hanc abbas et sollicitaret officiatos et sollicitaretur a fratribus, suscitavit Deus, en nescio quota vice! super nos angelum satanae, ut et operis impedimento nos contristaret, et substantiae detrimento peccata nostra puniret. Adhuc enim manus ejus extensa super nos, et ira non erat aversa. Provenit autem sub hac occasione.

11. Est genus hominum mercennariorum, quorum officium est ex lino et lana texere telas, hoc procax et superbum super alios mercennarios vulgo reputatur. Ad quorum procacitatem et superbiam humiliandam et propriam injuriam de eis ulciscendam pauper quidam rusticus ex villa nomine Inda ⁜ (426) hanc diabolicam excogitavit tegnam ⁜ (427) . Accepta a judicibus fiducia et a levibus hominibus auxilio, [Col. 0181B] qui gaudent jocis et novitatibus, in proxima silva navim composuit, et eam rotis suppositis affigens vehibilem super terram effecit. Obtinuit quoque a potestatibus, ut injectis funibus textorum humeris de Inda Aquisgrani traheretur. Aquis suscepta cum grandi hominum utriusque sexus processione, nichilominus a textoribus Trajectum est pervecta, ibi emendata et malo veloque insignita, Tungris est inducta, de Tungris Los. Audiens abbas Rodulfus navim illam infausto compactam omine, maloque solutam alite cum hujusmodi gentilitatis studio nostro oppido adventare, presago spiritu hominibus predicabat, ut ejus susceptione abstinerent, quia maligni spiritus sub hac ludificatione in ea traherentur, in proximoque seditio per eam moveretur, [Col. 0181C] unde cedes, incendia rapinaeque fierent, et humanus sanguis multus funderetur. Quem ista declamantem omnibus diebus, quibus malignorum spirituum illud simulachrum Los morabatur, oppidani nostri audire noluerunt, sed eo studio et gaudio excipientes, quo perituri Trojani fatalem equum in medio fori sui dedicaverunt. Statim proscriptionis sententiam accipiunt villae textores, qui ad profanas hujus simulachri excubias venirent tardiores. Papé! Quis hominum vidit unquam tantam—ut ita liceat latinizare—in rationabilibus animalibus brutuitatem? quis tantam in renatis in Christo gentilitatem? Cogebant sententia proscriptionis textores nocte et die navim stipare omni armaturae genere, sollicitasque [Col. 0181D] ei excubias nocte et die continuare. Mirumque fuit, quod non cogebant eos ante navim Neptuno hostias immolare, de cujus naves esse solent regione; sed Neptunus eas Marti reservabat, cui de humanis carnibus fieri volebat. Quod postea multipliciter factum est.

12. Textores interim occulto sed precordiali gemitu Deum justum judicem super eos vindicem invocabant, qui ad hanc ignominiam eos detrudebant, cum juxta rectam vitam antiquorum christianorum [Col. 0182A] et apostolicorum virorum manuum suarum laboribus viverent, nocte ac die operantes unde alerentur et vestirentur liberisque suis id ipsum providerent, Querebant etiam et conquerebantur ad invicem lacrimabiliter, unde illis magis quam aliis mercennariis haec ignominia et vis contumeliosa, cum inter christianos plura alia essent officia suo multum aspernabiliora, cum tamen nullum ducerent aspernabile, de quo christianus posset se sine peccato conducere, illudque solum esset vitabile et ignobile quod immundiciam peccati contraheret animae, meliorque sit rusticus textor et pauper, quam exactor orphanorum et spoliator viduarum urbanus et nobilis judex. Cumque haec et horum similia secum, ut dixi, lacrimabiliter [Col. 0182B] conquererentur, concrepabant ante illud, nescio cujus potius dicam, Bacchi an Veneris, Neptuni sive Martis, sed ut verius dicam, ante omnium malignorum spirituum execrabile domicilium genera diversorum musicorum, turpia cantica et religioni christianae indigna concinentium. Sanccitum quoque erat a judicibus, ut preter textores quicunque usque ad tactum navi appropinquarent, pignus de collo eorum ereptum textoribus relinquerent, nisi se ad libitum redimerent. Sed quid faciam? Loquarne an sileam? Utinam spiritus mendacii stillaret de labiis meis! Sub fugitiva adhuc luce diei, imminente jam luna ⁜ (428) , matronarum catervae, abjecto femineo pudore, audientes strepitum hujus vanitatis, passis capillis de stratis suis exiliebant, aliae [Col. 0182C] seminudae, aliae simplici tantum clamide circumdatae, chorosque ducentibus circa navim impudenter irrumpendo se ammiscebant. Videres ibi aliquando mille hominum animas sexus utriusque prodigiosum et infaustum celeuma ⁜ (429) usque ad noctis medium celebrare. Quando vero execrabilis illa chorea rumpebatur, emisso ingenti clamore vocum inconditarum sexus uterque hac illacque bachando ferebatur. Quae tunc illic agebantur ⁜ 361 , illorum ⁜ 362 sit dicere, quibus libuit videre et agere, nostrum est tacere et deflere quibus modo contingit graviter luere.

13. Istis tam nefandis sacris plus quam duodecim diebus supradicto ritu celebratis, conferebant simul [Col. 0182D] oppidani, quid agerent amodo de deducenda a se navi. Qui sanioris erant consilii et qui eam susceptam fuisse dolebant, timentes Deum pro his quae facta viderant et audierant et sibi pro his quae futura conjitiebant, hortabantur, ut combureretur, aut isto vel illo modo de medio tolleretur. Sed stulta quorundam cecitas huic salubri consilio contumeliose renitebatur, nam maligni spiritus qui in ea ferebantur disseminaverant in populo, quod locus ille et inhabitantes probroso nomine amplius [Col. 0183A] notarentur, apud quos remansisse inveniretur. Deducendam igitur eam ad villam quae juxta nos est Leugues ⁜ (430) decreverunt.

14. Interea Lovaniensis dominus audiens de demonioso navis illius ridiculo, instructusque a religiosis viris terrae suae de illo vitando et terrae suae arcendo monstro, gratiam suam et amicitiam mandat oppidanis nostris, commonefaciens eos humiliter, ut pacem illam, quae inter ipsos et se erat reformata et sacramentis firmata, non infringerent et inde precipue, si illud diaboli ludibrium viciniae suae inferrent. Quod si ludum esse dicerent, quererent alium cum quo inde luderent, quia si ultra hoc mandatum committerent, pacem predictam in eum effringerent, et ipse vindictam in eos ferro et igne [Col. 0183B] exequeretur. Id ipsum mandaverat Durachiensibus dominis, qui et homines ejus fuerant manuatim et interpositis sacramentis et datis obsidibus sibi confoederati. Hoc cum jam tercio fecisset, spretus est tam ab oppidanis nostris quam a Durachiensibus dominis. Nam propter peccata inhabitantium volebat Dominus immittere super locum nostrum ignem et arma Lovaniensium. Ad hanc igitur plebeiam fatuitatem adjunxit se comes Gyslebertus contra generis sui nobilitatem, trahendamque decrevit navim illam terream usque Leugues ultra Durachium villam. Quod et fecit malo nostro omine cum omni oppidanorum nostrorum multitudine et ingenti debachantium vociferatione. Leuguenses oppidani, nostris prudentiores et Lovaniensis domini [Col. 0183C] mandatis obsequentes, portas suas clauserunt, et infausti ominis monstrum villam suam intrare non permiserunt. Lovaniensis vero dominus precum suarum et mandatorum contemptum nolens esse inultum, diem constituit comitibus tanquam suis hominibus, qui neque ad primum neque ad secundum sed nec etiam ad tertium venire voluerunt. Eduxit ergo ⁜ 363 contra eos et contra nos multae multitudinis exercitum armatorum tam peditum quam militum. Nostro igitur oppido seposito, tanquam firmius munito et bellicosorum hominum pleno, primum impetum in Durachienses fecit. Quibus viriliter resistentibus, castellum nescio quare, cum posset, non obsedit, sed inter Leugues et Durachium [Col. 0183D] pernoctavit. Cumque sequenti die applicare exercitum disponeret et ex quatuor partibus assultum facere—habebat enim ingentem multitudinem—supervenit Adelbero Metensium primicerius, filiorum Lovaniensis domini avunculus, cujus interventu, quia comitissa Durachiensis erat soror ejus, et [Col. 0184A] Durachium erat castellum sancti Lamberti Lovaniensis dominus ab impugnatione cessavit et ab obsidione se amovit, promisso ei quod Durachienses paulo post ei ad justiciam suam producerentur. Et cum ista et alia de dominis et inter dominos tractarentur, pedites et milites per omnia nostra circuadjacentia se diffuderunt, villas nostras, aecclesias, molendina et quaecunque occurrebant combustioni et perditioni tradentes; recedentes vero quae longe a nobis fuerant, prout cuique adjacebant, inter se diviserunt. Vastata est gravissime tempore illo abbatia et direpta omnia fratribus necessaria. Vastatio ista fuit quarta, quas infra 26 ⁜ (431) annos fecit Lovaniensis dominus in nostra abbatia ⁜ 364 : prima propter comitem Gyslebertum dissidentem ab eo [Col. 0184B] propter imperatorem Heinricum quartum ⁜ (432) ; secunda cum eo propter Alexandrum, postea Leodiensem episcopum ⁜ (433) ; tertia, quando pugnatum est ante Durachium ⁜ (434) , nichilominus propter ipsum; quarta, quando inter eos est foedus ruptum propter terrestris navis malignum adventum. Omnes istae grandes vastationes factae sunt propter comitem Gyslebertum, aut per eum, aut cum eo, exceptis innumeris minutis quas facere nunquam cessavit.

15. Isto fere anno (1136) quid nobis per abbatem Rodulfum acciderit, necessarium sciens fore posteris nostris, tenaci memoriae scripto mandare curavi. Homo quidam Hezelo nomine defunctus fuerat, dapifer abbatum sub quibus consenuerat. Hic dum [Col. 0184C] adhuc viveret et dominis suis placere familiari servitio sciret, familiaritate et calliditate sua effecit, quod de mensa fratrum partem culturae juxta oppidum nostrum, et partes duas culturae de Stades, necnon et molendinum de Cotteym, quod solvit omni anno 24 modios, suo fiodo attraxit. Mortuus est tandem sine liberis, relicto usu fructuario suae uxori, sicut ei firmaverat ante abbates et coram paribus suis. Surrexit autem filius fratris ejus post eum Arnulfus nomine, volens quod avunculus tenuerat juste et injuste fiodali et hereditario jure possidere; patronum habebat inde advocatum nostrum comitem Gyslebertum et potentiores qui de paribus habebantur. Longa inter hunc Arnulfum et [Col. 0184D] abbatem Rodulfum fuit decertatio. Ille abbatem urgebat falsis sed verisimilibus conditionibus et advocati violentia, de cujus erat familia, abbas quia erat satis legisperitus, excludebat eum legibus et veris assertionibus non solum ab his quae avunculus occupaverat de mensa fratrum, sed etiam a fiodo [Col. 0185A] quod possederat legitimum. Quid multa? Res tandem eo processit, quod molendinum et culturam Arnulfus exfestucavit et abjudicatum ei coram paribus fuit, et quod ad dapiferi ministerium pertinebat obtinuit; molendinum vero et cultura post mortem supradictae uxoris nomine Engelbergae judicata sunt ad mensam fratrum redire. Molendinum eo tempore solvebat 24 modios annonae commixtae Leodiensis mensurae et modium frumenti et 2 solidos et 4 capones ⁜ 365 . Huic altercationi et diffinitioni multae hominum interfuerunt animae sepissime, de quibus quorundam necessariorum nomina voluimus hic reprensentare, ut defuncta matrona nulla sit ambiguitas de mensae fratrum restituto molendino et cultura. Acta sunt ista solempniter et puplice, presente Gysleberto advocato et comite, et Rodulfo abbate, testibus paribus aecclesiae, Arnulfo episcopi Metensis quondam judice, et Everardo ⁜ 366 abbatis [Col. 0186A] judice, Gontramno de Alost, Gualtero de Kircheym, Guederico de Halmala, Ruthardo cognomento Gimo, et alio Ruthardo curtis nostrae villico, Arnulfo tunc scabino et abbatis pincerna, Radulfo marescalco, Ulrico et Lietberto camerariis, et alio Ulrico, Richolfo, Adelardo, Reynero de Miles, Reynero grutario, et oppidanis parvis et magnis plus quam centum hominibus, anno ab incarnatione Domini 1136, ab ordinatione abbatis Rodulfi 28, regnante Lothario imperatore de terra et genere Saxonum, Petroleone et Gregorio diacone, qui post sacrationem vocatus est Innocentius ⁜ (435) , de papatu contendentibus, Mettis Stephano episcopante, Coloniae Brunone secundo ⁜ (436) , Treviris Adalberone ⁜ (437) Mettis quondam primicerio, Leodii ejusdem nominis ⁜ (438) , et loci post istum primicerio in episcopum electo et investito, sed necdum sacrato.

[Col. 0185B] 1. Quia inter gesta hujus abbatis Rodulfi occasio se obtulit, ut mentionem faceremus quomodo Alexander in episcopatum Leodiensem introierit, non ingratum quoque esse arbitramur, si de exitu ejus ab episcopatu et de fine vitae ipsius posteritati certitudinem reliquerimus. Leodii in aecclesia beati Martini magister scolarum decesserat, post cujus decessum episcopus Alexander juvenem quendam nomine Theodericum per pecuniam in eodem officio substituerat, sciolum quidem satis de scolari eruditione, sed necdum vel signatum habitu vel tonsura clericalis disciplinae, et quod prius nunquam habuerat vel illa vel alia in civitate, aecclesia posuit eum sine canonia, hoc est prebenda. De qua re cum reprehenderetur et emendare debuisset, deterius [Col. 0185C] egit, quia canonicum eum similiter pro pecunia fecit. Quam causam dum obstinate defenderet, et eam ipsam aecclesiam graviter inde scandalizasset, inter reprehensores suos in ejusdem aecclesiae canonicum nomine Nicholaum vehementius invectus est, adeo ut domini Innocentii papae audientiam appellare eum compelleret. Ad quam per eum ipsum de symonia accusatus, et a domno papa semel et secundo canonicis intervallis vocatus, viam arripuit quasi iturus. Sed remorante eum in Francia culpae suae conscientia, cum premissis ad domnum papam venerabilibus nuntiis, abbate videlicet Stabulense atque Lobiense ⁜ (439) cum aliquibus archydiaconis, et relaxari de adventu suo ad audientiam nullo modo posset, tertiam vocationem canonicam accepit, et eam ipsam sicut alias postponens, depositionis suae [Col. 0186B] sententiam incurrit in concilio Pisae domno papa Innocentio presidente, anno ab incarnatione Domini 1135. Quo diro sibi nuntio accepto, in tantam amaritudinem animi incidit, ut eam quoque sequeretur sine ulla dilatione egrotatio corporis, atque adeo ut appetitu cibi et usu sibi prestructo ad extrema perductus sit. Vix tamen confessione data et communione accepta, et regularium canonicorum vita in monte Puplico juxta Leodium promissa, extremum tandem sic spiritum efflavit ⁜ (440) , et in eodem loco sepulturam sine episcopalibus exequiis accepit (Jul. 6). Talis extitit finis Alexandri Leodiensis quondam episcopi.

2. Digestis de quibus proposueramus, jam nulla talium superest scribendi materia, sed de vastationis [Col. 0186C] nostrae malis, quae cotidie patimur, multa et amara nimis lugendi copia. Quae ne forte magnitudinis suae mole torpentem ocio animum obruat, et amaritudinis suae aculeis usque ad desperationis baratrum detrudat, occupandus est solita exercitatione animus, ut minorem habeant locum in dolore corporales sensus; solent enim minuere fructuosae animi occupationes etiam amaras corporum passiones. Quapropter ad superiora libet recurrere et scribendi materiam de pretermissis reassumere.

3. Ubi cum illa aliquando relegeremus, quod tempore domni Adventii, gloriosi Metensium presulis, facta sit descriptio ex abbatia sancti Trudonis ⁜ (441) , et ibi dictum sit quantum speltae fratres haberent ad faciendum panem, quantum ordei ad cervisiam, quot porcos ad sagimen, quantum salis, quantum [Col. 0187A] leguminis, mirati valde sumus, quare non dixerunt, unde ista venirent, et quare pretermiserunt quid haberent fratres ad companium, scilicet ad piscem, ad ova, ad caseos, cum absque istis nulla vivant coenobia monachorum, et si quid habebant fratres statutum ad vinum. Mirati etiam valde sumus et adhuc miramur, cur de mensa abbatis reticuerint, cum secundum mandatum beati Benedicti illa sit, quae semper debet esse cum hospitibus et peregrinis, et si aliquando, quod rarissimum est, defuerint, vocandi sint de fratribus quot et quos abbas voluerit. Nec illud quoque pretermittendum fuisset, quantum ad vestiarium fratrum pertineret, quantum ad suscipiendos hospites, qui nunquam monasteriis desunt, quantum ad elemosinam pauperum, quantum [Col. 0187B] ad retinenda templi sartatecta, et ad invenienda in eo luminaria, et unde ministrari deberet infirmis fratribus, de quibus regula precipit, ut tractentur humanius et reparentur carnibus. Quae ista omnia et alia perplurima cum debeant habere monachorum coenobia, ut diximus, valde mirati sumus, cur descriptores abbatiae ista reticuerint, quia de sola annona quam posuerunt ista omnia provenire non possunt ⁜ 367 .

4. Diligentius igitur exarare volentes statutam antiquitus prebendam fratrum usque ad desolationem loci propter abbatum contentiones et propter multimodas bellorum varietates, sic incipiamus: Mensae fratrum panis cotidianus 5 marcis Coloniensis ponderis appenditur, pulcher et albus, de spelta [Col. 0187C] maxime et de excusso primae farinae flore effectus; puerorum panis 4 marcis, sed ejusdem pulchritudinis; portio ⁜ 368 cervisae unicuique fratrum, cervisae inquam qualem nulla alia coenobia habent usquam, inter prandium et coenam sextarius vinarius; die dominica et feria tertia atque quinta inter tres fratres sextarius vini, sabbato ad mandatum inter quatuor. Sed cum venissent ad nos usus Cluniacensium, qui multa sobrietate mandatum suum faciunt, sextam partem sextarii de vino in prandio accepimus, et de caetero more Cluniacensium mandatum explevimus. Juvenibus vero fratribus nunquam dabatur vinum, nisi ab abbate aut priore eis dari preciperetur, et tunc quoque parcius. Feria secunda, feria quarta, feria sexta, si talis eveniebat festivitas, [Col. 0187D] nichilominus inter tres fratres sextarius vini dabatur. Habebant etiam fratres cotidie legumen, diebus quibus comedebatur confectum sagimine ⁜ (442) . Similiter et olus tribus in epdomada diebus, ab assumptione vero sanctae Mariae cotidie usque Circumdederunt me. Quando vaccina caro comedebatur, pinguedine carnis olera abunde condiebantur; [Col. 0188A] sed et scutellae tam leguminum quam olerum magnae et bene refertae habebantur. A festivitate sancti Remigii usque ad octavas pentecosten prepositus de Testebant inter duo leguminum videlicet et olerum fercula piscem cotidie dabat, scilicet aut magnos lucios aut anchoraum sive salmonem vel allec recentia. De allec recentibus unicuique fratrum quinque dabantur; de anchorao tanta portio quanta palmae hominis latitudo, pollice juxta eam complicato, portiones vero lucii et salmonis minores erant, quia carior est piscis et spissior. Quod si alii pisces interveniebant, recta compensatio inde fiebat. Quia vero jugis et antiqua querela semper erat de piscibus inter nos, qui de Testebant ⁜ 369 adducebantur, eo quod aut nimis essent salsi aut interdum putidi [Col. 0188B] et putridi, aliquando etiam quia nec qualescunque poterant propter hiemem inveniri, et unius rei cotidiano usu fratres fastidio graviter afficiebantur, ordinaverunt abbas Theodericus et prior tunc temporis Rodulfus, ut fierent vicissitudines, scilicet ut daretur piscis, cum posset inveniri et sanus haberi, et cum non posset hoc fieri, commutaretur sive de frixis sagimine ovis, sive de artocreis, aliquando de caseo et ovis.

5. Prepositus de Hasbania, quamdiu alius serviebat, coenam omni nocte dabat, scilicet quatuor ova unicuique fratrum aut dimidium caseum seu poma vel alium fructum. Et illud non est obliviscendum, quia si infra istos dies sive infra totum annum dies jejunii evenirent, debitum coenae prepositus de Hasbania [Col. 0188C] non subtrahebat, sed prandentibus fratribus dabat quod comedi die illa poterat. Sed et a festivitate sancti Remigii usque ad octavas pentecostes omnibus festivitatibus, quibus fratres in albis erant, prepositus Hasbaniae pro ferculo leguminis jussellum ⁜ (443) commutabat confectum vino, ovis et sagimine, dabatque unicuique fratrum recentis piscis portionem bonam atque simul tres artocreas, quae jure antiquo continere debent quinque ova et caseum ⁜ (444) , nunquam propter hoc subtracta portione de Testebant ⁜ 370 . In nocte festivitatis sancti Remigii et sancti Trudonis idem ipse prepositus dabat fratribus ad coenam recentem ⁜ 371 piscem de Mosa, habebantque ipsi fratres ad ipsam eandem coenam inter quatuor vini sextarium, etiam si contingeret eis ea ipsa [Col. 0188D] die inter tres habere ad prandium. Die festivitatis sancti Remigii et die festivitatis sancti Trudonis cum cotidiano fratrum pane dabatur inter duos simila appendens quatuor marcas. Et primum ferculum in mensa erat quae vocari potest carpeia ⁜ (445) , de sicco pisce de Testebant, eo quod minutatim carperetur, et minutatim cum ovis concisis cum pipere superaspergeretur. [Col. 0189A] Secundum ferculum idem Hasbaniensis prepositus de salmone recenti, aqua cocto et piperato; tertium ferculum de eodem genere assatum et nichilominus piperatum; inter ea et alios assatos pisces qui afferebantur de Mosa, quos poetica licentia vocare possumus roceas ⁜ (446) et bardos ⁜ (447) ; preterea inter duos et duos fratres pictantias ⁜ 372 ⁜ (448) , partim de luciis farcitis, partim de dorsis salmonum et ovis eorum piperatis; postremo artocreas. Quid multa? Multorum piscium multa erat copia. Cumque sic per intervalla festivitatum cum preposito de Testebant prepositus Hasbaniensis serviret, tamen omni tempore minutis fratribus quatuor ova ad gentaculum ⁜ (449) procurabat et quatuor ad coenam et carnes in infirmaria ⁜ (450) , si tamen in curti erant [Col. 0189B] aut in lardario, inde sumebat quantum expediebat. Ab octavis pentecosten usque ad festivitatem sancti Remigii prepositus de Testebant cessabat, et Hasbaniensis omni die serviebat.

6. Die dominica et secunda feria et quarta et sexta feria dabantur scutellae refertae bonis piscibus unicuique fratrum, quantum alias inter tres aut duos divideretur. Frequentissime magnae portiones sturionum ⁜ (451) , tempore quoque lampredae ⁜ (452) in usu sunt, inter tres una; sed et crassus piscis qui balena dicitur frequenter abunde ministrabatur. Tertia feria et quinta ⁜ 373 et sabbato supradicti temporis intervallo inter legumen et olus ad prandium unicuique fratrum quinque ova et dimidius caseus dabatur, ad coenam quatuor ova aut dimidius caseus, [Col. 0189C] et propter hoc minutis tribus diebus de supradictis ovis nichil subtrahebatur. Ipsi quoque minuti quartam partem sextarii vini tribus diebus pro minutione sua accipiebant, quamvis aliqua dierum illorum de communi justicia tertiam partem haberent ad prandium. Diebus rogationum habebant fratres ad mensam unusquisque placentam cum portione sui piscis. Die palmarum commutabatur legumen pro faba trita, et in coena Domini similiter et in sabbato sancto. Quatuor diebus nativitatis Domini, paschae et pentecostes ad prandium duas portiones piscis, unam de Testebant, aliam de Hasbania, et ad coenam prima die placentam cum brachiolo ⁜ (453) , minorem tamen quam in diebus rogationum; a pascha usque ad octavas pentecostes omnibus diebus, quibus fratres [Col. 0189D] sunt in albis, dabat prepositus Hasbaniensis jussellum et portionem piscis cum illa de Testebant, et tanacetum quod 5 ovis conficiebatur, aut pro tanaceto porratam ⁜ (454) bene ovis et sagimine confectam, [Col. 0190A] ab octavis pentecosten inantea eo loco ⁜ 374 artocreas. Panis qui dabatur ad cellam abbatis in ea famulantibus et in curti servientibus et omnibus supervenientibus hospitibus de ⁜ 375 communi accipiebatur in cellario fratrum; similiter cervisa et vinum per manus villici qui erat super curtim. Pabulum et cibarium equorum distribuebat mariscalcus de horreo et granario, tam domesticis quam hospitibus, nam cellerarius fratrum ea tantum accipiebat et dispensabat quae fratrum erant. De annona vero, de cervisa et de vino nichil habebat abbas singulare preter censum quarundam villarum et aecclesiarum et molendinorum. De eo procurabat mensae suae in cella et obsequentibus sibi et hospitibus, tam parvis quam magnis, et tria servitia in anno [Col. 0190B] episcopo Metensi, quorum redemptio sex marcae, et ea quae pertinent ad retinenda claustri edificia.

7. Habebant fratres ad vestimenta sua singuli in anno singulas pelliceas novas, duas stamineas novas, ⁜ (455) coturnos novos, 4 calceos novos ⁜ (456) nocturnales et diurnales, et portionem magnam unde ungebantur, et inter duas vices 8 pedules ⁜ (457) , cucullam et tunicam, bracas et caligas et caetera quotiens et quando indigebant. Haec et alia quae supradiximus unde venirent villae erant et aecclesiae quas hic nominabimus: In Testrebant in villa Alburch ea quae habere videmur cum aecclesia et omnibus appendiciis villicationis illius. In villa ⁜ 376 Guimala cum ecclesia de Pirges ea quae ibi habere videmur ad jus pertinent villici illius. Similiter in villa de [Col. 0190C] Pelte, villa de Guebechem, villa de Hales cum suis aecclesiis et appendiciis villicationum suarum. Villa de Mergueles cum aecclesia sua et cum aecclesia quae est in villa sancti Trudonis, et cum omnibus quae intus et foris ibi habere videmur cum suis appendiciis. Villa de Stades cum aecclesia et eis quae in Halmala habere videmur. Aecclesia de Halles et villa de Meres cum appendiciis suae villicationis. Aecclesia de Lare cum villa et multis sparse jacentibus partibus quae pertinent ad villicationem ejus. In Masesele ⁜ (458) villula et aecclesia, de quibus vix aliquid boni unquam habuimus. In villa Provin quae ibi habere videmur, similiter in villa Hallei. In Kircheym dimidium aecclesiae et quae in villa habemus. Aecclesia de Bovinges ⁜ (459) et villa de Burlos cum [Col. 0190D] appendentibus ad villicationem ejus. In Alost et Brustemia quae in eis habere videmur. In Orel et Gemmapia quae ibi habemus. In Sesninc aecclesia et quae in villa habemus. Aecclesia de Corbeche et aecclesia [Col. 0191A] de Engelmunthove ⁜ (460) . Supra Mosellam aecclesia de Pumirs et aecclesia de Bredal et vineae et allodia quae in ipsis villis habemus, et quae serviunt in itinere preposito eunti illuc, unde veniebat vinum quod dabatur fratribus. In territorio Andeguerpensi juxta Mechele villam predium, quod solvebat ⁜ 377 singulis annis 25 solidos Andeguerpensis monetae. In pago qui vocatur Rin, non longe ab Andeguerp, aliud predium solvens 15 solidos ejusdem monetae.

8. Didicimus quoque a nostris antiquioribus, cum pace et opulentia et religione aecclesia nostra floreret, quod Eltae ⁜ (461) villa magna et aecclesia ejus nostra fuisset, quae non longe a Trajecto supra Mosam posita est. Fructus vero altaris ad sepulchrum beati Trudonis per multa tempora tantus [Col. 0191B] erat et cotidianus, quod si nichil esset aliud, solus sufficere posset totius aecclesiae necessitatibus. Qua fiducia presumptuosa abbatum temeritas et temeraria presumptio multa detraxit de substantia fratrum beneficiando, et de custodia quicquid pertinebat ad monasterii lumen et edificium. Similiter censum et predium, quod pro defunctis dabatur vel datum erat ad elemosynam fratrum, beneficiebant suis ad libitum. Quo tempore elemosina pauperum ita annichilata fuit, quid ad eam pertinuisset quod nec in memoria relictum sit. Sed et in praepositura de Testebrant octo capellas per negligentiam abbatum aecclesia nostra perdidit, quae serviebant fratrum stipendiis. Accrescentibus vero malis per contentiones abbatum et inquietudines monachorum [Col. 0191C] multa de prebenda fratrum per negligentiam deperierunt, multa in beneficiis data sunt, multa a villicis usurpata per mendacium. Duobus ⁜ 378 miliariis non longe a Mettis villa est quae dicitur Foncey, cujus aecclesia nostra erat; ea videlicet aecclesia invasa fuit et retenta a domino, cujus erat villa tempore dissensionis de nostra abbatia. Similiter eodem tempore pars multum fructuosa de Sesninc villa nostra adhuc tenetur invasa, Halley de fratrum quondam prebenda in beneficio fuit data. In oppido nostro plura tenentur in beneficio, domus et curtilia, census et alia servilia, quam habeat hodie prepositus in manu sua; quae omnia fratrum fuerunt prebenda. Sed et per alias curtes et in ista quoque nichilominus culturae fratrum sunt decurtatae ⁜ (462) et beneficiatae, et molendina data in beneficio aut dampnosa hereditate. De allodio quod pertinebat ad curtem Guebecheym quaedam pars in beneficio est data, quaedam ampla valde et longa a circummanentibus liberis invasa et adhuc tenetur, ita pro advocatorum negligentia atque perfidia; [Col. 0192A] multo autem plura in Hales villa. Nam inter ea quae pertinent ad Guebecheym et Hales, inter campos et silvas et utilia palustria sunt plura quae alienantur ab aecclesia quam mansi 70. In Brustemia censum totum qui pertinebat ad praebendam fratrum. De Stades multa pars beneficiata et in Kircheym de cultura.

9. Quid loquar de decimis, cum paene omnes sint aut ad dampnosum pactum datae, aut ad inutile beneficium famulis quibusdam pro fabrili operatione? Multorum pratorum vastissima possessio adbreviata est nobis modico relicto. Predium juxta Machele, quod solvebat 25 solidos Andeguerpensis monetae, venditum fuit sine aliqua recuperatione et absque ulla commutatione. Illud de Masesele tenetur [Col. 0192B] a quodam tyranno, sed sub recuperandi bona spe. Silvarum extirpatarum lugenda dampna non superabit amplius aecclesia nostra. Nam ut taceam de Peltae et Guimala et de Guebecheym et Halla, ubi rarissime et humiles adhuc superesse videntur, Meruguelges et Mecerin et Stades densissimae et magnarum arborum silvae habebantur. Similiter Mere et Lare, Kircheym, Burlo, Villeyr ⁜ (463) , ex quibus supradictis silvis ad curtes earum veniebant clausurae ⁜ (464) sufficienter, et ad fabricam edificiorum tam monasterii quam claustri, et in villis dominicalium materies et ad eorum reparationes. Ex eis nichilominus veniebat porcina caro, quae in aesca et sagimine cellae abbatis et hospitibus et domui infirmorum et cellerario abunde [Col. 0192C] sufficiebat in anno. Quae ista omnia cum gratis aliquando haberentur, denario modo acquiruntur aut caremus. Vidimus aliquando tantum in anno supercrevisse, quod plaustrum scalatum onustum siccis carnibus Aquisgrani ad curiam imperatoris misit episcopo Metensi Adalberoni abbas Rodulfus in pentecosten diebus. Veniebant etiam ligna comburenda gratis et sufficienter ad abbatis cellam, ad fratrum coquinam, ad hospites, ad pistrinum, ad bracenam, ad lautores fratrum, quae graviter modo comparare oportet ex his quae manducare aut bibere debemus. Nutrimenta etiam pecorum erant per dominicalia in villis, quae in carnibus et caseis multam commoditatem conferebant prepositis et abbati, quae modo habere non licet propter villicorum fraudulentas distractiones et advocatorum violentas pernoctationes predonumque frequentes irruptiones.

10. Preterea dampnum grande et irrecuperabile ⁜ 379 increvit istis diebus aecclesiae. Nam familia ejus quae multum imminuta est hodie propter oppressiones [Col. 0193A] advocatorum et turbines bellorum, ampla quondam erat valde et diffusa longe lateque. Cujus plurima pars vivebat sub hac lege: Masculus 12 denarios solvebat singulis annis de censu sui capitis, femina sex, quidam alius legis duos denarios, quidam quatuor. Masculus istarum conditionum quocumque moreretur, sive sub nostro jure sive sub alieno, si necdum conjugatus erat, debebat aecclesiae, quasi suae heredi, quicquid in omni substantia supererat ei; si fuerat conjugatus et non cum sua compare, hoc est quae non esset ancilia nostrae aecclesiae, debebat dimidium suae substantiae. Similiter et femina, excepto quia de quocumque conjuge essent ei liberi, non dabat aecclesiae nisi quod melius videbatur habere in omni sua mobili re. Masculus, si [Col. 0193B] esset cum sua compare conjugatus, dabat de suis vestimentis quod erat melius. Qui si haberet censualem terram et servilem, de terra dabat prepositis ad curtim bovem, et de capite suo vel alium vel rem quam habebat meliorem. Ita quoque fiebat, si parefridi superessent. Fructus iste copiosus et valde commodus fuerat olim prepositis et abbati nostrae aecclesiae, antequam propter bellorum inundationes et advocatorum infestationes et villicorum infidelitates et nostra exulando imminueretur familia et remanentium attenuaretur substantia. Magistris vero census capitum partim consentientibus partim [Col. 0194A] exhortantibus propter uxores, quas de hujus legis conditione duxerant, ad hoc paulatim quidam proruperunt, et innumerabiles in hoc ipsum protraxerunt, quod censum 12 denariorum ad unum protrahere volunt et caetera debita eorum ad 12 denarios post mortem ipsorum; sed et ubicumque in aliena moriantur justicia, preter 12 denarios omnia nobis negantur debita. Qui autem confitentur et solvere se velle dicunt debita, communicato cum villicis fraudis suae et dolositatis commento, post mortem alicujus vestem aliquam pretendunt vilissimam et discissam, aut ovem claudam vel scropham languidam, et accepto sacramento, quod mortui aliquid melius non habuerint, si permittitur, sine omni timore Dei jurant, immo pejurant, aut a villicis eis [Col. 0194B] condonatur, ut injurati discedant. Sic et sic et multis modis aliis sublatus est fructus antiquae commoditatis. Fructus etiam altaris ad sepulchrum beati Trudonis, qui inestimabilis olim fuerat, et de quo aecclesia omnes incommoditates suas antiquitus emendabat, vix modo confert unde aecclesia debitum luminare habeat. Quapropter tantis incommoditatibus, tantis defectibus simul concurrentibus, nemo miretur si intus sit prebenda attenuata, cum exterius sit substantia sic et multo amplius quam dixerim extenuata.

[Col. 0219A] Anno dominicae incarnationis 1138, regni Conradi tertii anno 1. ⁜ (511) , cum ei placuit qui hominem ab utero matris carnalis novit producere et productum iterum in matris primordialis terrae scilicet sinum revocare, venerabilis pater Rodulfus abbas, appropinquante vitae suae termino, in sinistro suo pede et crure, ubi jam per annos septem ⁜ (512) paralitica se passio infuderat, gravi infirmitate laborabat. Qui cum spe recuperandae sospitatis usque Leodium in basterna vulgariter appellata rosbare devectus esset, quidam medicus peritus nomine Moyses ipsum curandum suscepit. Ubi, dum post duos menses morbo ingravescente nil profecisset, ad monasterium suum vix spirans reducitur, et convocatis fratribus post piae exhortationis verba, sumpto devote viatico, post [Col. 0219B] completum extremae unctionis sacramentum, spiritum exhalavit pridie Nonas Marcii ( Mart. 6), postquam prefuit 30 annis, mense 1, diebus 7. Qui [Col. 0220A] sepultus est in sinistra ala ante introitum criptae et chori ad aquilonem. Post cujus decessum, priusquam electio fieret, fratres fecerunt effringi cellam ejus quam paraverat sibi, quando cepit infirmare, aptatam intra unam de quatuor turribus quae adhaerent utrisque alis chori, quae turris, tunc ejus lapidea deposita celatura, postea facta est sacristia. Causa vero destructionis cellae hujus erat, ne per succedentem illi abbatem exinde requies fratrum sicut antea turbaretur. Iste abbas fuit vir magnae litteraturae suo predecessori Theoderico non impar, prout ejus epistolae diversae, dictamina, prosae et metra apud nos conscripta testantur. Qui inter caetera fecit antiphonas et responsoria et cantum de sancto Quintino et de sancto Trudone ad laudes, ymnum ad [Col. 0220B] laudem re. glo. cum antiphona de sancto Stephano O caritatis ⁜ 403 .

1. De electione et consecratione Folcaldi abbatis.

2. De litigatione ejus contra domnum de Dyest occasione obolorum bannalium.

3. De jure cambarum et de gruta et grutario et mala gruta. Incidentia. Item et de thelonei libertate Item et de discordia inter ducem Brabanciae et comitem Lemburgiae, et quomodo dux ad obsidendum opidum Sancti Trudonis venit.

4. De castro Bolioeyn, quomodo sit ecclesiae Leodiensi per Alberonem secundum recuperatum.

5. De concordia annui redditus facta cum domno de Dyest, intercedentibus pro eo principibus multis, unde habemus litteras.

6. De prius per alium incepto dormitorio monasterii, sed per ipsum completo, et officinis pluribus suo tempore constructis et restauratis.

7. De foedere pacis et antiquae concordiae inter Leodiensem episcopum et Trudonenses renovato, a quo episcopus propter rebellionem advocati Ottonis comitis et suorum coactus resilivit.

8. De obsidione opidi Sancti Trudonis facta per ducem Lovaniensem, comitem Namurcensem et comitem Durachii, et de obsidionis solutione ex concordia opidanorum cum comite Durachii, elaborante Lovaniensi duce, facta.

9. De reassumpta claustralium et aliarum officinarum constructione, propter dampna monasterio illata ex occasione obsidionis prefatae ad tempus interpolata, et de elemosina Franconis, et ejus adjutorio prestito domno Folcardo ad Fabricam.

10. De lumine in capitulo, quod nunc dependet in angulo ambitus, quo intratur ad ecclesiam, ab eodem Francone constituto inter alia magnalia ab illo nobis collata. Require inde litteras in libro cartarum 88.

[Col. 0221] 11. De elemosinis aliorum opidanorum, Tegnonis, Reyneri et Udelrici, qui constituit cuilibet pauperi distribui nigrum Turonensem ⁜ 405 in coena Domini.

12. De jure cambarum, alias braxinarum, scilicet de pecario cervisiae per singulas braxinas nostro monasterio solvendo, quod quidam de majoribus opidi ecclesiae nostrae auferre laborabant; super quo primo moniti, ut desisterent, acquiescere nolebant; sed tandem excommunicati, licet inviti, injuste retenta restituebant, sicque absolutionem obtinebant.

13. De presagio Folcardi contra quemdam oppidanum pertinaciter sub juramento protestantem, jus cambarum se nunquam soluturum.

14. De tribus lampadibus accendendis ab eodem dotatis, una scilicet ad altare sancti Trudonis, alia ad altare sancti Petri, tercia ad altare sancti Leonardi. In eodem capitulo sub paragrafo finali de aliis opidanis monasterio nostro de jure cambarum suarum retento satisfacientibus et absolutionis beneficium promerentibus, et quomodo quidam resipiscere dedignantes excommunicati defuncti sunt.

15. De elemosina Reneri grutarii et ejus uxoris. Iste fuit grutarius hereditarius, qui de gruta sibi retinuit unam partem, et duas reliquas solvit monasterio.

16. De lite domus nostrae apud Coloniam sopita.

17. De obitu domni Folcardi, et de elemosina per eundem acquisita in die anniversarii sui fratribus conferenda.

18. De festis sanctorum Laurentii, Lamberti, Nycholai et Mariae Magdalenae, ut sollempniter agerentur ipse fratribus pytanciam constituit.

1. De electione domni Gerardi in abbatem.

2. De domo quadam apud Halen per villicum nostrum nobis ablata, per Gerardum et suos funditus destructa.

3. De synodo celebrata Leodii, ad quam venire contempsit.

4. De villa nostra Alym, quam comes Durachii Otto, frater domni abbatis Gerardi, mensae fratrum contulit, unde habemus cartas.

5. De invasione villae et bonorum nostrorum de Alym a nepote ipsius facta, sed ipso eleborante ablata fuit restituta, unde habemus cartas.

6. Quomodo domnus Gerardus abbatiam resignare voluit, sed Leodiensis episcopus non acquievit.

7. De eo quod ad instantiam parentum et amicorum ipsius episcopus evictus cessioni ejus ab abbatia consensit.

8. Qualiter idem cum unanimi conventus consensu abbatem Wiricum sui successorem eligens, tandem ut privatus sibi viveret, loca optata adeptus, ad claustrum proprium postea rediit et obiit.

1. De electione domni Wirici, quomodo donum electionis suae apud Metensem civitatem obtinuit.

2. De ejus consecratione anno sequenti Leodii facta, et de impetitione canonicorum Sancti Johannis ob detentionem cujusdam insulae, a suo predecessore occupatae ⁜ 406 , contra ipsum per eosdem facta.

3. De ejus introitu ad monasterium et de provisione lapidum, columpnarum et ceterorum ad reparanda edificia necessariorum ab ipso facta.

4. De discussione litis supradictae per nobilium sententiam Leodii facta.

5. De combustione opidi Sancti Trudonis et magna parte monasterii, et duabus turribus cum molendinis et aliis officinis.

6. De reparatione monasterii et restructione domus nostrae in Colonia. Item ibidem de proprio usu sectorum lapidum pro tectibus domorum ⁜ 407 .

7. De dissentione inter papam Adrianum et Fridricum ⁜ 408 imperatorem, et de duobus ad papatum electis mutuo sibi decertantibus.

8. De profectione Wirici abbatis cum Leodiensi episcopo Henrico ad Ytaliam, et quomodo ab apostolico benigne assumptus, privilegia monasterii renovata et usum pontificalium obtinuit; quomodo illuc iterata profectione veniens filialiter ab ipso acceptus fuerit.

9. De lesione domni Wirici per amicos abbatis Floreffiensis per ignorantiam sibi illata.

10. De incorporatione ecclesiae beatae Mariae in Sancto Trudone ad prebendam fratrum.

11. De eodem ab Alexandro secundo vocato ad secum proficiscendum in Ytaliam propter turbati regni et sacerdotii subsidium, remoranti domi tamen, donec prepararet quae erant sibi ob iter necessaria.

12. De intermissione profectionis domni Wirici abbatis cum Leodiensi episcopo Alexandro secundo in Ytaliam propter mortalitatis illuc sevientis periculum.

1. De inventione corporum et reliquiarum sancti Liberti martiris et aliorum.

2. De inventione corporum sanctorum Trudonis et Eucherii.

3. De translatione sanctorum Trudonis et Eucherii.

4. De miraculo facto infra celebrationem missae ipso die translationis hujus.

5. De perfectione structurae capellae sancti Trudonis.

6. De feretro sanctorum Trudonis et Eucherii nobiliter reparato, et in ipso reliquiis sanctorum pignorum diligenter et distinctim compositis, processione sollempni circa opidum deportato ac sub vola quae post altare est collocato.

7. De cancello sanctuarii majori, cum duobus minoribus a dextris et sinistris ruinam minanti, reparato, arcuatione ejus prius cum magnis sumptibus sublata.

8. De cancellis, sedibus vel stallis chori factis et de navi ecclesiae, a superioribus cancellis usque ad inferiorem arcum parietibus cemento plasmatis et trabibus tabulati lignea celatura ornatis, et de pavimento strato.

[Col. 0223] 9. De constructa domo lavatoria et balneatoria cum cameris ibidem necessariis, et de variis ornamentis custodiae hujus monasterii.

10. De dormitorio consummato.

11. De refectorio constructo, et de coquinae ad alium locum alteratione.

12. De caminata abbatis et aliis necessariis officinis.

13. De duodecim festis sanctorum expressis et ut solempnius agerentur, tribus libris pro fratrum refectione ad easdem ab ipso collatis.

14. De parte fori, ubi modo pisces venduntur, nobis ablata, sed auxilio domni Theoderici, defuncti jam domni Stephani episcopi Metensis successoris, monasterio restituta, ac signo limitationis inter terminos dominii nostri monasterii et episcopi notabili discreta; de hiis habemus cartas.

15. De eo quod idem episcopus a nostratibus injuriatus, ea quae apud nos habebat, in manus imperatoris saisivit.

16. De gwerra quam comes Lonensis Ludowicus incepit contra comitem Durachii Egidium, advocatum nostrum, et nostrates, et de turri apud Brustemium constructa et vallata.

17. De bello inter Crustemium et opidum nostrum, et de dampno per Ludowicum comitem in villa nostra Borlo nostris ibidem illato.

18. De prohibitione ab imperatore Frederico nostratibus demandata, ne se intromitterent de gwerra inter ambos comites, et quomodo Lonensis comes derisit nostrates tanquam vecordes et sibi ad conflictum exire non audentes; et de predis cotidie a suis opido illatis, ablatis.

19. De bello comitis contra opidanos nostros, et quomodo vastatis villis ejus Brustemium comouritur 5 Kalendis Augusti, et castellum ejus a nostratibus obsidetur, et quomodo eodem comite mortuo, Godefridus dux Lotaringiae induciato bello obsidentes ad sua redire fecit.

20. De pace nostratibus reddita et collectione segetum, quae vastationi supererant; et quomodo industria Wirici abbatis imperatoris ira contra nostrates concepta ob querimoniam defuncti comitis filii quievit, et monasterio dampna illata a patre, restituta sunt a filio Gerardo.

21. De invasione castri de Berle, et de vastatione et combustione villarum circumjacentium, et dampnis monasterio nostro illatis tunc apud Hoerle per filios comitis de Musal.

22. Quomodo comes Lonensis cum auxilio comitis Durachii suos adversarios devicit, et per matrimonium confederati sunt, paxque firma inter nostrates et comitem Lonensem stabilitur.

23. De vallo fossati circa Brustemium erecti, quod fuit omnis mali seminarium.

24. De novo ambitu ex politis lapidibus per abbatem Wiricum infra unum annum perfecto.

25. De villa Brustemiensi et castro ibidem per comitem Lonensem in manus imperatoris deditis, ob metum Durachiensis comitis et nostratium, et de intermissione operis erecti valli.

26. De reconciliatione Alexandri papae et imperatoris Friderici primi, turbatione ecclesiae et regni discordantium per 17 annos.

27. De hostili invasione comitatus Lonensis per Rodulfum Leodiensem episcopum et nostrates apud Calmunt, et quomodo primo comes Gerardus prevaluit, sed die sequenti cesis suis fuga lapsus, cum paucis de suis opidum Tungris cum monasterio beatae Mariae combussit.

28. De spoliatione et combustione villae Lonensis, monasterii et castri ibidem factis, per Rodulfum Leodiensem episcopum et nostrates Trudonenses.

29. De combustione monasterii in Bilisia et totius villae, et eversione et combustione castri Mutenakem et aliarum munitionum et villarum cum suis ecclesiis ad numerum 16 et amplius per militiam episcopi perpetratis, et de pace tandem facta.

30. De indignatione ducis Lovaniensis contra opidanos nostros pro eo quod auxilium in hujusmodi episcopo prestabant, et de prohibitione forentium mercimoniorum, ne de terra sua ad nostrates adveherentur.

31. Quomodo comitis Lonensis querimonia contra nostrates ad imperatorem delata, per patrocinium episcopi Leodiensis Rodulfi frustrata, pacisque concordia per imperatorem indicta, comes tandem compulsus vallum fossati ante Brustemium erecti, ne perficeretur, in perpetuum intermisit.

32. De obitu domni Wirici ⁜ 409 .

[Col. 0223A] Quoniam tribulationes ecclesiae nostrae, quae ei preteritis jam temporibus acciderunt ob metum et corruptionem sequentium, stilo quorundam sapientium illustrari meruerunt, non ab re visum est nobis, ea quae diebus nostris eidem acciderint adversa seu accreverint bona, summatim descripta posterorum memoriae transmittere. Quemadmodum enim juniores emulatione superiorum ad meliora informantur, ita nimirum insipientium filiorum corda, patrum precedentium calamitatibus territa, a desidiae suae errore revocantur. Ad hoc ergo opus inchoandum [Col. 0224A] exemplo suo nos hortatur dompnus abbas Rodulfus, vir adprime divina et humana sapientia egregie eruditus et nulli suo tempore secundus. Is enim ministerii hujus culmen adeptus, multa digna relatione et memoria, aliorum negligentia ferme oblitterata, studiosus indagator repperit, et in libellos digesta futurae posteritati legenda reliquit. Cujus vitam et morum continentiam, quae vel quanta pro ecclesiae et ordinis melioratione odiis emulorum actus sustinuerit, in libello quem de gestis abbatum edidit qui volet reperire poterit ⁜ 411 .

[Col. 0225A] 1. Anno igitur incarnationis dominicae 1138, imperii Conrardi tercii ratione nominis 1, episcopatus vero Alberonis Leodiensis episcopi anno 2, defuncto, ut prediximus, pridie Nonas Marcii (Mart. 6) abbate Rodulfo, habita fratres electione Folcardum majorem ecclesiae prepositum, virum etate venerabilem probisque moribus insignem, communi elegerunt consilio. Qui a primevae etatis indole sacris monasterii institutionibus decenter imbutus, et per multas officiorum administrationes sapiens ab omnibus approbatus, tanquam miles emeritus laboris premio, quo pro ecclesiae negotiis egregie desudaverat, remunerandus, ad hujus honoris culmen non immerito est provectus. In quo qualis fuit vel quantum diligentiae ad melioranda ecclesiastica et fratrum prebendam [Col. 0225B] habuerit, subjectus hujus operis textus edocebit. Regulariter igitur, ut prediximus, electus, ad Metensem episcopum Stephanum, donum electionis ab eo accepturus, cum suis est profectus. Otto vero comes Durachiensis, jam pridem illi infestus, ejus electionem cassare volens, scripsit episcopo, quasi non canonice electus fuisset, sed nomen et dignitatem abbatis illicita presumptione usurpasset. Veniens igitur Mettim predictus dompnus Folcardus episcopum presentem non invenit, quem ibidem, ut fama vulgabat, cito rediturum dies aliquot expectavit. Quo reverso, ejus se presentiae exhibuit, et fidelium suorum qui aderant testimonio electionem suam veram approbans, donum electionis sibi concedi [Col. 0225C] postulavit. Magno autem ei ibidem impedimento fuerat, quod commendaticias ecclesiae suae litteras, ut moris est, secum ferre neglexerat; quod, ut reor, idcirco dimiserat, quia caniciei suae attestationibus episcopum bene crediturum sperabat, aut certe, quod verius credi potest, suorum id negligentia evenerat. Verum episcopus legatione predicti comitis suspensus, re autem vera pecuniam ab eo se accepturum ratus, testimonium quidem fratrum et fidelium ejus admisit, sed dono eum electionis usque in curiam Conrardi, ratione nominis tercii sed ratione benedictionis secundi, quae post paululum Coloniae futura erat ⁜ (513) , insignire distulit. Interim tamen quendam suorum nomine Symonem, qui postea decanus ejusdem ecclesiae extitit, ad nos direxit, qui [Col. 0225D] rei veritatem et electionis ordinem subtili indagatione perquireret et sibi fideliter renuntiaret. Ad curiam igitur evocatus episcopus venit, ibique ei predictus fratrum electus, ut jussus fuerat, occurrit. [Col. 0226A] De cujus electionis veritate jam dudum testimoniis fratrum et fidelium Sancti Trudonis plene approbata, per indagationem predicti Symonis episcopus donum electionis, quod petebat, ipsi Folcardo prestitit, eumque consecrandum ad Leodiensem episcopum Alberonem secundum, avunculum Godefridi Lovaniensis comitis ⁜ (514) , datis sibi epistolis mittit. Albero autem, reverendae vir memoriae, eodem tempore presidens Leodiensi ecclesiae, in diebus penthecostes Fossis ⁜ (515) suam curiam celebraturus, eo ut veniret predicto venerabili viro mandavit, quem venientem honeste suscipiens, 4 Kalendas Junii, quarta ⁜ (516) videlicet ejusdem festivitatis feria, abbatem consecravit. A quo domum reversus, a fratribus et populo cum magno tripudio et vocis jubilo [Col. 0226B] receptus est et intronizatus. Tum vero, ut dudum sagaci mente conceperat, ea quae ad pacem et utilitatem ecclesiae spectant, suscepti nominis exigente officio providere curabat, et possessiones et jura ecclesiae, antecessorum suorum honesto parta labore, conservare et ampliare temptabat.

2. Qui licet provectae videretur esse etatis, animo tamen constans, accinxerat se zelo consilii et fortitudinis, et antecessorum suorum non segnis executor, formam se prebebat sequacibus suis, ne inertiae dediti jura ecclesiarum quoquo modo diminui aut deperire sinant, sed contra omnia adversariorum temptamenta murum validum se incunctanter opponant. In hiis enim quae fere perdita magno laboris [Col. 0226C] sui sudore ecclesiae acquisivit, fidele suae industriae et fortitudinis monimentum nobis reliquit. Prima siquidem consecrationis suae die pro ecclesia de Dyest diem et audientiam ab episcopo expetiit. Haec enim antecessoris sui querela pro retentis ecclesiae nostrae bannalibus ⁜ (517) imbannita fuerat; sed eo decedente, Albero secundus episcopus eam non quidem canonice absolverat, ipse quippe ultra quam tam sapientem virum deceret ecclesiae nostrae adversus erat, pro eo quod abbatem Rodulfum electioni suae non plene favisse didicerat. Acceptis ergo duarum ebdomadarum indutiis, reversus eam imbanniri canonico judicio obtinuit, et Arnoldum, ejusdem injusticiae auctorem, synodali judicio convictum, ad satisfaciendum sibi et ecclesiae tandem coegit. Qui videlicet [Col. 0226D] Arnoldus, frequentibus obsequiis et magnis in expeditione belli episcopo conductis auxiliis, quod habuerat in expugnatione castri Bulioiin ⁜ (518) , ejus nimirum amiciciam emeruerat; et ne eadem ecclesia [Col. 0227A] respectum debitum ecclesiae nostrae solveret, diu multumque incassum laboraverat ⁜ * .

3. Anno ipsius Folcardi 3 (1140) domnus Stephanus Metensis episcopus confirmavit nostro monasterio jus cambarum id est braximarum, quod banno Leodiensis episcopi fecit confirmari. Require de hoc et gruta et de jure grutarii copias supra ⁜ (520) . Eodem anno prefatus Stephanus recognovit opidanos Sancti Trudonis liberos esse a theloneo in civitate Metensi. Require de hoc copiam supra ⁜ (521) . Anno eodem, scilicet anno Domini 1140, Godefrimus [Col. 0227B] primus cum barba—ex comitibus Lovaniensibus mutato nomine comitis primus ⁜ 412 dux Lotharingiae et Brabantiae deinceps cum suis successoribus suimet meritis et virtutibus esse et appellari dignus fuit auctoritate imperiali ⁜ (522) —[SIGEB. cont. Gembl. ] magnam patriae decus obiit, et in ecclesia Haffligensi humatus est. Cui successit filius ejus Godefridus secundus. Eodem anno Henricus ⁜ (523) comes Lemburgiae et advocatus opidi Sancti Trudonis, dolens se privatum honore ducatus Lotaringiae, quem pater et avus obtinuerant, Godefrido secundo duci rebellis erat, ejusque contiguos redditus possessionum invaserat. Cujus insolentiam Godefridus egre ferens, in ilius detrimentum opidum Sancti Trudonis [Col. 0227C] obsidere cum multo equitum et peditum exercitu venit, sed opidanis obsidionem humilitate prevenientibus, placato eo in gratiam accepti sunt. Iste dux anno ducatus sui quarto obiit, cui succedit filius ejus Godefridus, hujus nominis tercius, primum annum etatis suae agens.

4. Quia igitur hujus castri mentionem intulimus, qualiter invasum seu redditum fuerit breviter libet ut describamus. Anno ergo sequenti [ Triumphus S. Lamberti. ] Hugo, filius comitis de Bare, potentiae suae fortitudinem elatus, invasum fraude castrum tenebat, quod copioso milite muniens, reddere episcopo nolebat. Episcopus autem Albero contractis undique auxiliis, copiosam exercitus multitudinem una cum ossibus beati Lamberti eo adduxit, et predictum [Col. 0227D] invasorem se intra castri munimina audacter continentem obsidione clausit. Interim utrorumque exercitus agmine totis inter se viribus decertante, repente occulto Dei judicio predictus invasor mente [Col. 0228A] captus, a suis deditionem castri offerentibus foras trahitur, et ante feretum beati Lamberti semivivus exponitur, subitoque exspirans, omnium qui aderant mentes in venerationem beati martiris excitavit, sibique similibus, ne quid tale facere audeant, exemplo esse potuit.

5. Igitur ut ad narrationis nostrae seriem redeamus, anno prelationis ipsius 5 (1142) diutina suae altercationis materia inter abbatem Folcardum et Arnoldum de Dyest ⁜ 413 in synodo Leodii coram episcopo ventilata, favente abbati justitia, Arnoldus convictus cessit, et annitentibus Godefrido Lovaniensi duce, nepote episcopi, et Henrico Lemburgense nec non et Ottone Durachiensi comite, ut decem solidos annuatim ei solvere concederetur, vix [Col. 0228B] obtinuit. Quos et solvendos annis singulis 4. feria pentecostes testamenti scripto posteris tradidit, ita tamen, ut, si ea die non solverentur, denuo ecclesia eadem absque retractatione judicii a divino officio vacaret, quoadusque idem juris debitum ecclesiae nostrae ex integro reconsignaret. Quod testamenti exemplar, ne qua oblivionis oblimaretur inercia, episcopalis auctoritatis sigillo confirmatum et in ecclesia reconditum scire volentibus presto est. Hoc ergo modo contentio diutina, quam ecclesia nostra pro jure suo contra Arnoldum habuit, industria abbatis Folcardi tandem terminata quievit. Ad evidentiam premissorum sciendum, quod oboli bannales sunt census nostro monasterio a diversis ecclesiis solvendi pro redemptione visitationis annuae, qua de jure [Col. 0228C] tenebantur singulis annis cum suis reliquiis limina monasterii sancti Trudonis visitare, ibique ad altare ipsius sancti ab unoquoque foco per singulos incolas obolum offerre. Hujusmodi ergo causa talis conventio intervenit cum domno de Dyest.

6. Qui cum indefesse pro ecclesia laborans, bonum suae opinionis odorem longe lateque spergeret, et fratres sibi commissos sub monachicae religionis disciplina paterne foveret, placuit ei, ut claustralium edificia officinarum alia situ et vetustate et vilissima destruens, a fundamentis erigeret, alia antecessoris sui studio inchoata ipse ampliando consummaret. Bonae ergo intentionis opus, quod Deo inspirante sagaci mente concepit, ipso nimirum opitulante, [Col. 0228D] ad effectum usque perduxit. Murum namque dormitorii, ab abbate Rodulfo inchoatum nec consummatum, qui morte preventus id perficere non potuit, ipse ab inferioribus trabibus exaltatum [Col. 0229A] consummavit. Super eam namque partem turri contiguam, sub qua capitulum situm erat, abbas Rodulphus nudam tantummodo lignorum materiam erexerat quae male compacta sibi firmiter non herens, flatibus ventorum mota, non modicum fratribus tanquam subito casura metum incutiebat. Folcardus autem non solum eundem murum altitudine ampliavit, verum etiam totius domus fabricam consummatam prout potuit stramine, paupere videlicet tecto, cooperiri fecit. Destructaque veteri infirmaria, opere et vetustate nimis horrida, terram eo effodit et cellarii fundamenta jecit, super quod etiam domum, quae nunc est refectorium, constituit, eamque stramine coopertam successoris sui studio meliorandam reliquit.

[Col. 0229B] 7. Contigit autem hiis diebus dompnum Stephanum Metensem episcopum huc adventasse, cum quo et Albero Leodiensis episcopus affuit, et foedus pacis et concordiae, quo nostrates ex antiquo antecessorum suorum tempore Leodiensibus adstricti tenebantur, presente et consentiente eodem episcopo, renovavit. Idem vero episcopus traditionem grutae, nobis ab antecessoribus suis concessae, auctoritatis quoque suae traditione innovatam confirmavit, quamque predictus Leodiensis episcopus nominis sui subscriptione et banni interminatione ecclesiae nostrae perpetuo liberam delegavit. Hiis ita transactis, comperto comes Durachiensis Otto, quod nostrates cum episcopo fedus concordiae juramento confirmassent, gravi adversum eos ira commotus est, injuriam sibi [Col. 0229C] factam affirmans, quod sine eo, utpote qui advocatus eorum esset, ullam pacis et concordiae conventionem cum episcopo aut cum aliquo hominum confirmare presumpsissent. Et commotis in ultionem injuriae, ut videbatur, sibi factae Lovaniensi duce et Namurcensi comite, die statuta ad episcopum venit, et ut se ab eis alienaret, et fedus quod cum eis pepigerat in irritum revocaret, frequenti suasione per se et per alios sibi faventes commonuit. Sentiens itaque episcopus animum comitis et nepotum suorum, ducis Godefridi videlicet et comitis Namurcensis ⁜ (524) , adversum eos ita commotos gravi et ipse animi dolore angebatur, quod eos quos sibi fideles et amicos fecerat auxilii sui solatio destituere cogebatur.

[Col. 0229D] 8. Comes ergo Otto voti sui compos, videns eos omni auxilio destitutos, prefatos principes et potentes quosque quot poterat quasi eversurus opidum contra eos adduxit, et fossati munimine circumseptos obsidione diutina graviter afflixit; magnamque habundantiam panis et vini et ceterarum rerum eis Dominus indulserat, cum principes ipsi et circumjacentes qui omni pene rerum gravi penuria afficerentur, et ab obsessis cotidie necessaria victui comparare cogerentur. Interim ergo ecclesia nostra gravi possessionum suarum dispendio affligebatur, et circumjacentes villae nostrae a predonibus nullo resistente [Col. 0230A] libere diripiebantur. Quae res abbatem Folcardum magno animi dolore afficiebat, quia et bona ecclesiae cotidie diripi et fratres suos victus et vestitus inopia affligi videbat, et qui se predonibus opponeret nullus erat. Igitur cum, obsidente eos comitis exercitu, ipsi intra muros fossati se utcunque continerent, et pauci multorum viribus se resistere diffiderent, consilio tandem inito, visum est eis utile de pacis conditione animum ducis ⁜ (525) attemptare. Quem et mediatorem inter se et comitem esse voluerunt, ita videlicet ut, si quid justae querelae adversum eos comes obtenderet, ipse mediando eos illi reconciliaret, rursum si ipsi injusticiae et dampni sibi illati comitem reum justa incusatione culpare possent, ipse itidem utrimque eque judicando utrosque [Col. 0230B] sibi invicem pacificaret. Quod et factum est. Dux enim pactione pecuniae et mediantibus quibusdam suorum flexus obsidionem solvit, et opidanis comiti reconsiliatis et jurata pace recessit. Sicque villa nostra a 5. Ydus Augusti pene usque ad festum sancti Martini obsessa, post multam sui afflictionem ab obsidionis periculo tandem est liberata.

9. Sopitis ergo undique bellorum tumultibus et pace reddita ecclesiae, Folcardus inchoata claustralium officinarum edificia studiose laborabat perficere. Cujus ferventis zeli studium intuens Franco de Fuich, civis nostrae villae, induxit animo abbati in expensis operum anxie laboranti de facultate sua, qua satis pollebat, succurrere; et in societatem [Col. 0230C] fraternitatis admissus, quaedam de suis dando, plurima autem accredendo cepit ei in edificando studiosus cooperator existere. Considerans itaque abbas largifluam viri benevolentiam, eandem societatis participationem, quam ei indulserat, uxori quoque ejus communicavit, et singularem fratrum prebendam quoad viverent eis concessit, filium quoque eorum sub monachicae religionis disciplina fovendum in claustrum recepit.

10. Idem autem Franco allodium quoddam ecclesiae, quod in villa nostra Burlo jacebat, et terra vinearum et cambarum vocatur, pro redemptione decem marcarum ab abbate in vadium acceperat, quod ecclesiae liberum remisit, et ut memoria sui [Col. 0230D] et uxoris suae annuatim inde ageretur constituit. Alias itidem sex marcas infundando cellarium, et totidem ad deducendum vinum fratrum dedit, eo scilicet tenore, ut recondito vino fratrum in cellario, prepositus vini tantumdem pecuniae inde rursus acciperet, quod sequenti tempore et sic annis singulis, ac si eo vivente, semper paratum haberet. Ad infirmorum quoque capellam construendam quinque marcas condonavit, quas abbas accipiens, quia multa edificando multis indigebat, in opus edificii sui expendit. Similique modo in capelo lumen constituturus, ad id emendum quinque [Col. 0231A] marcas ecclesiae contulit, et ob hoc locum sepulturae in eodem loco sibi et uxori suae obtinuit. Ejusdem vero temporis custos predictae pecuniae pondus assumens, in usus ecclesiae expendit, et singulis noctibus se lumen ibi daturum spopondit, et successoribus suis, ut id facere deberent, hereditario quasi jure reliquit. Post aliquot autem annos uxor ejus in saeculo defuncta, ante capitulum, ut actenus cernitur, sicut eis concessum fuerat, est sepulta. Post cuju sobitum ipse aliam nichilhominus duxit uxorem; et ea post aliquantum temporis defuncta, terciae quoque uxoris connubia requisivit ⁜ 414 , ex qua dus filias et filium suscepit. Quam relinquens et seculo abrenuntians monasterium expetiit, et sub regularis vitae tramite nobiscum per aliquot annos [Col. 0231B] honeste conversatus, in fratrum cimiterio pausat sepultus.

11. Hujus itaque viri et alii honestatae vitae seculares ceperunt imitatores existere, et crebris largitionum suarum beneficiis gratiam abbatis et fratrum societatem expetere. Inter quos quidam Tegno nomine sex marcas in adjutorium edificiorum contulit, et singularem fratrum societatem sibi et uxori suae obtinuit. Inter reliqua etiam egregiae liberalitatis beneficia mansionis suae domum ecclesiae dedit, quae nobis singulis annis quinque solidos solvit, quos in suo et uxoris suae anniversario fratrum refectioni constituit. Cujus donationis exemplar huic nostrae narrationi inserere non incongruum videtur ⁜ (526) , quemadmodum scripto et testibus confirmatum [Col. 0231C] continetur. Domus igitur predictae mansionis si vel senio collapsa fuerit vel infortunio aliquo incensa arserit, heredes eam suis sumptibus reedificabunt, nec tamen annuum censum denegabunt. Huic autem viro propter suae devotionis liberalitatem ab abbate et fratribus concessum est, ut si aliquando inspirante Deo converti vellet, susciperetur congregationi sociandus. Pari modo Reinerus, vir honestae vitae cum uxore sua, Walswinde nomine, frequentibus liberalitatis suae beneficiis spiritualem fratrum societatem emeruerat; quibus etiam abbas ob recompensationem gratiae singularem fratum prebendam usque ad finem vitae concesserat. Hii ergo sex solidos annuatim ecclesiae contulerunt, quos in [Col. 0231D] anniversarii sui die fratrum caritati deputaverunt. Udelricus autem quidam duodecim modios frumenti de molendino Gorsine ⁜ (527) in pactum habebat, unde singulis Sabbatis in usus fratrum expendendum sextarium salis preposito solvebat. Haec ergo pro anima sua ecclesiae libera relinquere volens, statuit, ut prepositus ejusdem annonae mensuram reciperet et fratribus salis copiam provideret. Mansionem etiam quandam ante portam atrii [Col. 0232A] jacentem, quae ei duos solidos solvebat, et aliam in palude positam, sex eque denarios solventem, nobis dedit, et eosdem nummos in cena Domini pauperibus ad mandatum partiri postulavit. Idem postea apud nos conversus obiit, et duos predicti frumenti modios in refectionem fratrum expendendos in anniversario suo constituit.

12. Cum igitur abbas Folcardus, honestorum virorum crebro fultus auxilio, opus edificii in manus suas prosperari videret, et ecclesia firma undique pace gauderet, ecce, paucis annis elapsis post factam confirmationem per dompnum Stephanum Metensem episcopum de jure pecarii ⁜ (528) cervisiae, quam hoc monasterium de singulis cambis, id est braxinis, infra libertatem opidi nostri Sancti Trudonis [Col. 0232B] habet ⁜ 415 , insurrexerunt in eum viri tales, qui eum a quietis portu abstraherent, et tempestuosis tumultibus in gravium afflictionem laborum permoverent. Primates namque villae nostrae omnes fere potentiores jura cambarum in villa nostra constructarum ecclesiae auferre moliti sunt, asserentes eas nulli ecclesiae juri subjacere, putantes, si in hac violentia contra abbatem prevaluissent, eas perpetuo liberas se posse retinere. Quibus cum abbas auctoritatibus episcoporum nuper aliquos monitos ostenderet, jus cambarum solvere renitentes, et ob id per sententiam eos excommunicatos asserens qui contradicere temptassent, et nichil proficeret, super illata sibi eorum violentia episcopo Metensi Stephano, qui idem cambarum jus ecclesiae [Col. 0232C] autoritatis suae scripto confirmaverat, conqueri statui. Quibus ipse rescribens monuit, ne aliquam abbati violentiam inferre auderent, et quod precedenti tempore de cambis suis actum sciret, id tenendo ecclesiae jura non infringerent. At illi, dum nec sic quiescerent, sed in prioris obstinatiae duritia perseverarent, ad satisfaciendum ecclesiae sepius commoniti ab abbate tandem excommunicari sunt jussi. Qua de re adversus abbatem graviter commoti, advocatum suum Ottonem comitem adeunt, et eum super excommunicationis sententia quid sibi faciendum sit consulunt. Cum quibus ipse Leodium profectus ad episcopum venit, culpaturus abbatem quod injuste in eos excommunicationis [Col. 0232D] sententiam protulisset. Episcopus ergo audita utriusque partis allegatione, requisivit, si ecclesiasticae prosecutionis modo excommunicati essent. Affirmante presbitero ecclesiae se eos ecclesiastica sanctione et judiciali prosecutione excommunicasse, episcopus quoque eandem excommunicationis sententiam in eos prolatam auctoritate sua confirmavit, nec prius absolvendos esse censuit, donec quae male auferre temptaverant, ecclesiae jura sua reconsignarent. [Col. 0233A] Sicque ad satisfaciendum abbati necessitate compulsi, emendationem et debitae subjectionis obedientiam licet inviti pollicentes, ab excommunicationis vinculo sunt absoluti.

13. Fuit igitur inter hujusce conspirationis homines Ruthardus quidam, cognomento Gun, acerrimus in hac oppidanorum adversus ecclesiam conspiratione abbatis adversarius, cujus superbam contra abbatem contentionem, quam ratio finire non potuit, cita mors finivit. Etenim utrisque causa predicti juris adversum se graviter commotis, cum ille multis sibi assidentibus diceret nunquam abbatem hujus juris potiturum, seque juraret ob hoc ecclesiae dampna plurima illaturum, abbas respondit: Quid me et ecclesiam meam te afflicturum minaris, qui te a me [Col. 0233B] sepeliendum non attendis? Cujus sententiam cum ille subsannando despiceret, seque diutius eo victurum, quia junior erat, vana juventutis fidutia jactaret, post gravem utrorumque inter se altercationem tandem discessum est. Et tumens furore domum reversus, post triduum in lectum decidit gravique languore vexari cepit. Convocatis itaque amicis suis et majoribus civitatis, ad abbatem misit, et ut se infirmum visitare dignaretur humilis jam et emendatus rogavit. Oranti abbas annuit, veniensque infirmum oleo inunxit et petenti veniam de hiis, quae in eum commiserat, clementer indulsit. Et quia semine carebat, rerum suarum, quarum ei copia suppetebat, ecclesias Dei heredes reliquit, et bona sua, quae ad juditium abbatis spectabant, ut [Col. 0233C] pro anima sua ei dare liceret ab abbate obtinuit. Ecclesiae ergo nostrae 15 solidos apud villam Enghelmunshoven ⁜ (529) dedit, quos ad luminaria comparanda, unum ad altare sancti Trudonis, aliud ante altare sancti Petri, tertium ante altare sancti Leonardi, constituit; ad hospitale autem decem solidos contulit, qui de bono suo apud Hesbin ⁜ (530) solvuntur. Ad ecclesiam quoque beatae Mariae quinque solidos condonavit. Non multo post defunctus, ab abbate, sicut ei contra se superbienti comminatus fuerat, in atrio est sepultus ⁜ (531) .

14. Fuerunt preterea quamplures alii ejusdem contra abbatem conspirationis rei, qui satisfacientes ecclesiae, ut prediximus, ab excommunicatione [Col. 0233D] meruerunt absolvi, alii autem obstinatiae suae timore inflati, nec resipiscere volentes, excommunicati defuncti sunt. Quorum Elyas de Kyrkem unus fuit, qui cambam in foro habens, ut aliquid juris ecclesiae inde solveret, licet excommunicatus nullo modo cogi potuit. Quam postea cuidam optimatum civitatis Arnulfo nomine, filio Ottonis divitis, vendidit; cujus heredes nichil nobis inde solventes, eam usque in presens liberam tenent. Sic ergo abbas Folcardus justitiae et fortitudinis zelo accinctus, cum multis unus decertavit et vicit, et jura sua, quod quilibet eo junior vix elaborasset, ipse jam evo fessus labore [Col. 0234A] improbo adversus violentos viriliter obtinuit, et ecclesiae suae post se perpetuo possidenda reliquit. Adam autem, episcopi Metensis scultetus, cujus prius Arnulfus, eque et ipse scultetus apud nos conversus, vir inter suos precipuus, ratione ductus ad abbatem venit, satisfactionem ei quod adversus ecclesiam senserat obtulit, et abbati reconsiliatus, jura ecclesiae suae eidem ex integro recognovit. Idem vero pro camba sua et fratris sui Guntramni nomine 10 solidos abbati solvebat. Considerans itaque abbas necessariam talis viri amicitiam, qui homo ejus non erat, ut hominem suum eum faceret, et de fidele fidelior et de amico amicior redderetur, consilio amicorum suorum ei 10 solidos in benefitium dedit, mansum Herzonis de Baltershoven et 4 solidos, quos [Col. 0234B] Arnulfus quidam de Halmale habebat, et 12 eque denarios, quos Lambertus de Palude, cognomento Dume, solvebat. Quae quia de fratrum prebenda mutuavit, deminuta civitatis decima, totidem preposito solidos ad se pertinentes recompensavit. Tempore autem antiquo camba quaedam in villa Meceres erat, quae offitio sculteti subserviebat, unde ille preposito annis singulis 9 modios cervisiae solvebat. Quae cum in diebus Folcardi abbatis propter inopiam incolarum deperisset, aliam in platea quae Lapidea vocatur penes ecclesiam sancti Gengulfi constructam, Everardo, qui tunc temporis scultetus erat, donavit, eique quantum cervisiae inde solvere deberet superordinavit: duos modios in cena Domini ad mandatum pauperum, et partem 7 modiorum [Col. 0234C] operariis prepositi, quando fenum prati Meceres secarent, aliam nichilhominus partem messoribus, quando seges curtis nostrae quae civitati adjacet succideretur. Idem vero Everardus, honeste militaris et vir magnae erga Deum devotionis, mansione quadam inter atrium nostrum et ecclesiam beatae Mariae empta, hospitale construxerat, cui pratum unum et allodium terrae jacens secus fontem, qui sancti Gengulfi vocatur, contulerat. Quae tunc quidem modicum questus eidem domui conferebant, modo autem, domibus undique constructis et commanentibus ibidem plurimis, locus idem annis singulis 30 solidos hospitali solvit.

15. Reynerus etiam grutarius, vir admodum probus [Col. 0234D] et abbati natione proximus, in suburbio villae nostrae, in loco qui Nova domus vocatur, 5 solidos ecclesiae contulit, et ut suus et uxoris suae Engheltrudis nomine anniversarius inde ageretur constituit. Sunt adhuc nonnulla abbatis Folcardi egregia pii laboris studia narratione digna, quae huic operi non incongrue judicavimus inserenda.

16. Cum igitur violentiam oppidanorum se vicisse gauderet, et post tanti laboris fatigationem requiem speraret, ecce, ei ex insperato res, quam non putabat, accidit, quae eum non minore precedentis temporis labore afflixit. Cum enim terminata cum opidanis [Col. 0235A] sua causa in monasterio sancti Lamberti sederet, et de repedatione domum cum suis letus tractaret repente nuntius Gerardi cardinalis ⁜ (532) advenit, mandantis ei ut censum domorum Coloniae jam diu retentum abbati Sancti Martini redderet, aut si nollet, pro hoc ei responsurus Coloniam veniret. Reversus domum quantocius viae necessaria preparat, et sequenti post epiphaniam die Coloniam advectus, acceptis usque in pascha ad generale placitum induciis rediit, transactisque sacrae resurrectionis diebus, die statuta Coloniam venit. Sed considerantes majoris ecclesiae prepositus et decanus et sapientiores quique clericorum dignitatem ordinis nostri vilescere, si tantos viros contigisset sub laycali persona judicio invicem contendere, statuerunt [Col. 0235B] eorum altercationem hoc compositionis modo terminare. Decreverunt namque ut ea domus quae muro adherebat nostra esset, eamque ecclesia nostra perpetuo libertatis jure possideret, aliae autem duae, ex altera parte plateae constructae, quia nostrae non erant, in jus abbatis Sancti Martini cederent. Nec injuste. Sanctus enim Euergisilus, fundator ecclesiae sancti Martini, eo in loco ubi in transitu ejusdem beati pontificis celestem audierat armoniam, quicquid a porta frumenti usque ad portam Reni continebatur, cum macello eidem loco libera traditione contulerat. Duae ergo domus in spatio ejusdem termini comprehensae non injuste cesserunt in jus praedictae ecclesiae. Harum autem trium domorum mansiones 18 denarios solverunt, quorum tercia [Col. 0235C] nostris, reliquae predicti abbatis usibus cedunt. Sicque mutua abbatum pro suo jure altercatio industria clericorum terminata, et sua cuique juste restituit, et juditium laycalium personarum, quod eos subire non decebat, declinavit.

17. Haec ergo et plura alia, quae prioribus antecessores sui temporibus, multo licet studio temptassent, acquirere ecclesiae non poterant, ipse meliora, ut sic dictum sit, servatus in tempora et feliciori usus fortuna, non solum acquisivit, sed et ab omni contradictione libera hominum, filiis suis perpetuo [Col. 0236A] possidenda reliquit. Qui cum, ut erat grandevus etate et multo ab ipsa juventute defetigatus labore, ad extrema tenderet, jam die vocationis suae appropinquante, in lectum egritudinis decidit, et astante religioso fratrum et filiorum suorum conventu, confessus, communicatus et inunctus, 5. Idus Maii die ( an. 1145) obiit, et in medio monasterio ante capellam sanctorum Trudonis et Eucherii locum sepulturae meruit. Prefuit autem monasterio annis 7, mensibus 2, diebus 7. Idem vero ipse reverendae memoriae vir allodium quoddam in villa Hakendover, 7 solidos solvens, ab heredibus emptum ecclesiae contulerat, unde 6 solidos fratrum refectioni et 12 denarios servientibus in die depositionis suae dari censuerat. Qui futuri providus, metuens, ne aliquando [Col. 0236B] idem allodium incolarum violentia ecclesiae subtraheretur, statuit, ut de curtibus nostris villae adjacentibus, quas ipse invadiatas redemerat, predictorum solidorum quantitas fratribus et servientibus conferretur.

18. Diem preterea transfigurationis Domini et memoriam beati Laurentii martiris et sancti Lamberti, nec non et sancti Nycholai, Mariae quoque Magdalenae sollempnem agi instituit, et in honore eorumdem sanctorum singulis ipsarum sollempnitatum diebus duos fratribus solidos dare precepit. Adauctaque piae devotionis reverentia, lumen ante altare sancti Nycholai constituit, quod sicut et cetera ut de predictis curtibus exsolveretur ordinavit. Conradus vero, hiisdem diebus major ecclesiae prepositus, [Col. 0236C] magnis debitorum anxietatibus implicatus, ut eas sibi invadiare liceret, multis ab abbate precibus vix extorsit, quos tamen eodem anno se redempturum fideliter spopondit; sed cum non post multos dies idem venerabilis pater e seculo migrasset, prepositus sponsionis suae oblitus invadiatas curtes redimere neglexit. Sicque fratres multo tempore caritate sibi ab abbate constituta caruerunt, nec tamen predictas sanctorum memorias sollempnes agere omiserunt.

[Col. 0235D] I. Anno Domini 1145, imperii vero Conrardi ratione nominis tercii anno 8, episcopatus Alberonis secundi anno 9, defuncto 6. Idus Maii ⁜ (533) abbate Folcardo, Gerardus, Gisleberti comitis et advocati nostri filius, communi fratrum electione abbas est substitutus. Quem videlicet saniori usi consilio ob id maxime elegisse videbantur, ut, quoniam Otto comes, frater ejusdem Gerardi, ecclesiae infestus erat, [Col. 0236D] presidente eis fratre suo nichil eis ultra violentiae inferret, sed contra aliorum predonum rapacitatem bona eorum sua defensione tutaret. Missis post eum claustri senioribus, a Cluniaco, quo se ante aliquot dies contulerat, revocatus est, et 8. Kalendas Augusti a fratribus et populo cum magna utriusque sexus multitudine receptus est. In magna quidem pace et quiete ecclesiae prefuit, nullaque, sicut [Col. 0237A] antecessores qui passi fuerant, afflictionum seu laborum incommoda pertulit. Hocque virtutis et probitatis suae monimentum posteris reliquit.

2. Domum Macharii villici sui de Hales, cujus pater Johannes abbatem Rodulfum crebra suae arrogantiae infestatione lacessiverat, quam idem Macharius in modum castelli fossatis et aquarum meatibus undique munierat, hoc modo cepit et funditus diruit. Cum idem Macharius vana elatione tumidus abbati se opponeret, et quicquid animo libuisset, id quasi sibi licitum opere compleret, accidit, ut quemdam abbatis servientem, despecto abbate et ejus nuntio, qui eum conduxerat, graviter injuriatum equo etiam spoliaret. Quo comperto [Col. 0237B] abbas gravi adversus Macharium ira exarsit, et fratri suo comiti rem referens, ejus contra predonem auxilium expetiit, atque ad vindicandam in Machario injuriam suam eum secum usque Hales perduxit. Intromissus comes in curia Macharium advocat, equum quem abstulerat adduci sibi imperat, eumque de illata abbati injuria se excusare non valentem juditio hominum suorum cum uxore et filiis domo expellit, eamque et omnia illius in manus abbatis tradit. In qua cum per aliquot dies moraretur, et ille, ut erat ferus animo, nichil dignum satisfactione offerre dignaretur ei, inito abbas cum suis consilio, fossatis terrae adequatis, turres dejecit et domum totam destruxit. Postea tamen mediante Ludovico Lonensi comite ⁜ (534) , [Col. 0237C] gratiam suam ei indulsit, et mansionem suam cum ceteris quae ei abstulerat reddidit.

3. Eodem tempore Gerardus cardinalis a Roma in Gallias transvectus, et per multas civitates concilia celebrans, Leodium venit, ibique synodum suam celebraturus, abbati Gerardo ut adesset mandavit. Abbas autem intentionem propositi sui ejus preceptioni preposuit, et in Flandriam profectus, Leodium venire contempsit. Indignatus cardinalis et in persona sua papae injuriam factam protestatus, ecclesiam nostram a divinorum celebratione cessare jussit, et abbati ex auctoritate beati Petri et ipsius papae introitum domus Dei interdixit. Reversus abbas de Flandria, predictum Gerardum Romam [Col. 0237D] redeuntem necessitate cogente Treverim usque secutus est, ibique mediante pecunia ejus gratiam adeptus.

4. Non post multos deinde dies, anno scilicet Domini 1146, domnus Gerardus obtinuit a comite Flandriae Theoderico ⁜ (535) confirmationem de villa nostra et bonis nostris Proviin. Eodem anno cum [Col. 0238A] ingravescente languore comes Otto, frater ejusdem domni Gerardi abbatis, ad extrema venisset et de vita desperatus esset, in redemptionem animae suae et heredum suorum contulit ecclesiae villam quandam Aleym ⁜ (536) nomine, et non multo post defunctus, in claustro juxta matrem secus introitum monasterii ad aquilonarem partem jacet sepultus. Expletis autem exequialibus ejus, presentibus Henrico secundo Leodiensi episcopo et Arnulfo Lonensi comite, frater ejus Theodericus canonicus Sancti Lamberti et Bruno, qui post archidiaconatum ejusdem ecclesiae meruit, et Arnulfus de Curterse ⁜ (537) et alii plures ejus nepotes tradicionem comitis sua auctoritate firmaverunt, et banno episcopi stabiliri ecclesiae imperpetuum fecerunt.

[Col. 0238B] 5. Arnulfus tamen predictus promissum violans, anno post obitum Ottonis 5 (1150) datum monasterii sibi usurpans vim intulit; sed abbas ipsum conveniens ad restitutionem coegit ⁜ (538) . Anno prelationis domni Reneri ⁜ (539) 9, qui fuit anno Domini 1153, obiit Albero Leodiensis episcopus secundus; cui successit Henricus secundus et prefuit annis 13. Eodem anno ⁜ (540) defuncto imperatore Conrardo tercio ratione nominis, successit Fredericus primus et imperat annis 37 ⁜ (541) .

6. Postea ipse dompnus Gerardus pertesus malorum et turbinum secularium causarum, privatus vivere volens, donum abbatiae Henrico secundo Leodiensi episcopo reconsignare voluit, sed quibusdam [Col. 0238C] hoc egre ferentibus, Leodiensi episcopo supplicatum est, ut minime consentiat. Leodiensis autem episcopus petenti annuere noluit; ymmo ut domui Dei, quam regendam susceperat, paterna sollicitudine preesset, distincte precepit.

7. Postea autem importunitate ipsius evictus cessit, et annitentibus quibusdam parentibus et amicis ejus nobilibus in depositionem volentis consensit.

8. Decessurus ergo abbatia anno Domini 1155 obtinuit a fratribus, ut eorum electioni interesset, quatenus electi personam et mores ipse sua auctoritate approbaret, quod ita quoque, fratribus in omnibus ei libenter obedientibus, accidit. Habitaque electionis die cum fratribus affuit, et Wiricum, [Col. 0238D] majorem ecclesiae et prepositum et armarium, omnium in commune vocibus acclamantium sibi in successorem eisque in patrem elegerunt. Transactisque paucis diebus, jam privatus, ut dudum animo intenderat, Flandriam adit, monasterium sancti Petri situm in Gandavo expetit, et ab abbate Sygero honorifice susceptus, sub communis vitae [Col. 0239A] regula aliquantis ibi annis cum fratribus vixit. Inde ab abbate Cluniacensi evocatus, cellam quandam ipsorum, tribus milibus a nobis disparatam, Bertreys ⁜ (542) nomine, ab eo regendam suscepit. Cui cum aliquanto tempore prefuisset, eamque meliorem quam invenerat industria sua reddidisset, consilio sibi faventium persuasus, ut ad nos diverteret, habitationem loci, quae multum ante ei placuerat, [Col. 0240A] curamque domus sibi commissae deserens, ad nos se convertit. Et regulariter aliquamdiu apud nos honeste conversatus, in senectute bona obiit, et in monasterio penes introitum chori partis dexterae ad meridianam plagam locum sepulturae obtinuit. Prefuit autem monasterio annis 11, vixit vero postquam abbatiam dimiserat annis 19, eodem anno obiit (1174).

[Col. 0239B] 1. Anno ab incarnatione Domini 1155 Wiricus, major ecclesiae prepositus et armarius, eo quo prediximus ordine a fratribus electus abbasque discedenti patri substitutus, Wormachii ad curiam imperatoris Frederici ⁜ (543) , episcopum Metensem se illic inventurum credens, est profectus. Quo non invento, ad requirendum eum Mettim properavit. Forte tum Hillinus, Treverorum archiepiscopus sedisque apostolicae legatus, aderat. Cui cum presentatus fuisset, causamque viae suae aperuisset, auctoritatis ejus approbatione fultus, et ab ipso presenciae episcopi Stephani exhibitus, donum electionis, quod petebat, absque difficultate aliqua est assecutus. Cum enim ante electionem ei notus et familiaris fuisset, ni mirum facile quicquid petisset, [Col. 0239C] obtinere poterat, etiam si prefatus archiantistes suffragator non affuisset. Plurimum namque hominibus prodesse solet in suis necessitatibus familiaris divitum noticia.

2. Adeptus ergo electionis donum cum redire domum disponeret, predictus Treverorum archiepiscopus nimia ei dilectione astrictus, in comitatum suum eum esse precepit et Treverim usque perduxit. Ibi eum Henrico Leodiensi episcopo, de curia imperatoris redeunti, familiariter commisit, utque ei in suis negotiis causa suae dilectionis assisteret, obnixe rogavit. Quem idem episcopus cum omnibus suis secum assumens Leodium deduxit, et sequenti suae reversionis die missam celebrans, 18 videlicet Kalendas Februarii (1156), abbatem consecravit. [Col. 0239D] Quo comperto, canonici ecclesiae sancti Johannis ewangelistae ad episcopum venerunt, nec prius se ejus consecrationi assensum prebituros dixerunt, nisi loco antecessoris sui pro injustitia sibi, ut asserebant, facta ab eo eis se responsurum. Abbas quippe Gerardus insulam quandam, Edecus nomine, in termino allodii nostri et allodii eorundem canonicorum positam, ut sibi videbatur juste, ut vero ipsi affirmabant injuste, in partem suam attrahens eis abstulerat, et quarto ab eis ad audientiam episcopi mandatus venire neglexerat, unde juditio nobilium [Col. 0240B] personarum tandem decretum est, ut insula eadem in jus et possessionem eorundem canonicorum libera cederet. Interrogatus abbas Wiricus, si super hac eorum querimonia eis respondere vellet, non abnuit, acceptisque usque in festo sancti Lamberti ( Sept. 17) induciis domum cum suis rediit.

3. Receptus igitur a fratribus et populo solempniter, ut decebat, ilico ad reparationem claustri animum intendit, et conductis operariis lapides et columpnas et cetera ad id operis necessaria precio non modico comparavit. Consideransque, quia prepositi operis edificium non sine magnis sumptibus expleri posset, allatam sibi lapidum partem seorsum interim reponens, exspectavit donec congruentiori temporis aura alios commodius afferri faceret, [Col. 0240C] et aspirante sibi Dei et sanctorum adjutorio, claustrum in meliorem quam tunc erat pulchritudinis speciem mutaret. Coopertum enim ligneis tegulis, et eisdem vetustate pene consumptis, per diversa loca rimis patentibus pluebat; unde grave incommodum tempore ymbrium seu nivium, ad murum plerumque defluentium, conventus omnis habebat. Ligneis etiam stipitibus totus claustri ambitus fulciebatur propter conventum, qui muro vetere cum columpnis et basibus atque capitellis, opere rustico, usque ad murum capellae sancti Lamberti claudebatur. De hiis in sequentibus, cum ad id nostra pervenerit narratio, plenius dicemus.

4. Quum igitur, ut supra prelibavimus, dominica die, in vigilia videlicet sancti Lamberti ( Sept. 16), [Col. 0240D] ut promiserat, responsurus canonicis Sancti Johannis Leodium venisset, et utraque pars altercationis suae litem ab hora diei prima usque in vesperam protractam nullo modo finire potuisset, tandem finitis vesperis, judicio nobilium qui aderant sanccitum est, ut judicii prioris sententia super idem allodium pridem prolata rata esset, eandemque insulam ecclesia sancti Johannis absque contradictoris alicujus reclamatione perpetuo liberam possideret ⁜ 418 . Quae tamen miro quodam fortunae eventu, variarum occasionum impedimentis intercurrentibus, [Col. 0241A] ad nostra usque tempora nullos utilitati eorum protulit fructus.

5. Cum igitur in reparatione claustri animum intenderet, et in hujusmodi intentionis sollicitudine die noctuque totus estuaret, et sub tam ydoneo, licet recenti, rectore ecclesia commode ageret, ecce, mira omnipotentis Dei dispensatione, qui nunquam injusto delinquentium culpas punit judicio, magnam ejus erga nos et iram experti sumus et gratiam. Primo namque anno consecrationis suae, 10 Kalendas Octobris, cum subito surgentibus flammarum globis civitas succensa arderet, et magna jam sui parte absumpta, quod residuum erat victrix flamma lamberet, fratribus matutinalis synaxis odas Deo solventibus, scintilla tenuis vento [Col. 0241B] prelata secus turrim ad occidentalem plagam super arentia ligna cecidit. Ibi paulatim fomentis crescentibus, in immensum ignis exestuans, arentem totius manicae materiam apprehendit; ipsum etiam supereminens proximae turris tectum flammae subito in altum eructuantis vapor corripuit. Quo duo quidam precio sibi promisso velociter ascendentes, cum magno vitae suae periculo igne vix extincto, turrim ab imminenti eruerunt incendio. Ignis vero reliqua quae proxima erant libere pervagatus ⁜ 419 , tectum monasterii, partim ligneis tegulis, partim plumbo coopertum, ab orientali ejus parte invasit, totumque, fratribus quae intra monasterium erant auferre certantibus, nullo jam obniti valente, nostris id peccatis exigentibus, feroci flamma absumpsit. [Col. 0241C] Turris vero occidentalis ad aquilonarem plagam cum alia sibi coherente turre, in qua campanae pendebant, licet jam tercia incensa arderet, industria et labore fidelium laicorum ignem a campanis propellentium illesa remansit. Quarta nichilominus orientalis turris ad meridianam plagam, cum flamma vorax proxima quaeque depasceret, incensa arsit; super hanc crux deaurata cum pomo grandi eque deaurato stabat, quae nitoris sui splendore oculos longe intuentium reverberabat. Armarium etiam, ubi calices reponi solebant, et formae ⁜ (544) in choro operis sui pulchritudine decentes, sedes etiam ad standum seu sedendum fratribus satis commodae arserunt, aliaque quamplura utilitate sui satis preciosa, seviente incendio ad nichilum redacta disperierunt. [Col. 0241D] Item. Monasterio itaque cum utrisque absidibus et duabus, ut predictum est, turribus quatuorque manicis exusto, cancellum cum duabus adherentibus absidibus, sibi vola ⁜ (545) protegente lapidea, inustum remansit. Totus preterea claustri ambitus, dormitorium, caminata abbatis, refectorium quoque partim tegulis partim stramine cooperta, miro modo ab igne remanserunt intacta. Hic animadvertere quilibet potest, quod omnipotens Deus mira dispensationis suae miseratione et iram [Col. 0242A] suam nos experiri voluit et gratiam. Nisi enim ea quae igni superfuerunt pietatis suae virtute ipse custodisset, nequaquam humanis viribus, scintillis patratae concremationis super arentes, ut ita dicam, paleas late cadentibus, salvari potuissent. Molendina duo superius et inferius cum adjacentibus sibi omnibus exusta sunt. Congeries lignorum maxima secus murum refectorii posita, illesa permanente ejusdem domus straminea tectura, arsit. Cambam quoque, pistrinum, domum qua pauperes reficiebantur cum viridario et domunculis hac illacque per curiam constructis ignis absumpsit, solum vero horreum cum spicario collucente in circuitu incendio inexustum remansit. Eodem anno combustum est monasterium Gemblacense.

[Col. 0242B] 6. Abbas interim Ultrajectum ante aliquot dies profectus aberat, jamque expleto suae profectionis negotio, quid suis accidisset ignarus, domum redibat. Ad quem tam dirae vastationis nuntius in villa nostra Alburch consistenti venit, ejusque animum et omnium qui aderant gravis nuncii merore perculit. Cumque post gravia imi pectoris suspiria, quae dolor tristis ac subiti nuncii elicuerat, claustrum et cetera, ut dictum est, inusta remansisse audisset, spem totam in Deum et sanctum ejus Trudonem ponens, animumque viri fortis, qui nec adversis deprimi nec prosperis potest elevari, induens, suos ut de hiis quae audierant clementius dolerent ammonuit, domumque sub omni celeritate repedavit. At ubi monasterio appropinquans vastationem [Col. 0242C] recentis incendii oculis propriis aspexit, acri stimulante dolore vehementer ingemuit. Nec tamen de adjutorio Dei et patroni sancti sui diffidens, quin potiora exustis construere posset, ilico ad reparationem monasterii se viriliter accinxit. Intra paucos itaque dies ligneam fabricam, parvam quidem sed tempori congruentem, super corpora beatorum Trudonis et Eucherii erexit, fratresque ibi die noctuque solitas Deo laudes psallere fecit. Necessitate ergo reparationis monasterii compulsus, opus claustri, ad quod toto mentis fervore jam dudum intenderat, intermisit. Paucis post diebus elapsis quidam primatum villae nostrae Rutardus nomine, languore ingravescente ad extrema veniens, 10 ad deducendum [Col. 0242D] vinum fratrum marcas dedit, quas videlicet ita in usus ecclesiae expendendas ⁜ 420 ordinavit, ut recondito vino fratrum in cellario, eaedem inde assumerentur quae sequenti anno et sic in posterum semper paratae haberentur. Preterea anniversaria quatuor, suum et uxoris suae, patris quoque ac matris, inde agi instituit, ita scilicet ut si predictae marcae in alios forte usus ecclesiae expenderentur, 16 solidi qui de bono suo in Sarchinio preposito solvuntur, fratribus in eisdem anniversariis ad refectionem darentur. Cum igitur abbas Wiricus [Col. 0243A] omni sollicitudine satageret, si quoquo modo nudam templi faciem tegere posset, quae magnitudine sua oculis intuentium horrida et miserabilis apparebat, subito ei alterius et non dissimilis sollicitudinis occasio accrevit. Domus namque nostra Coloniae, quae una de capitalibus turribus urbis est, anteriore muro in preceps pendente, ruinam minabatur; proxima enim Reno est, et inter ipsam et ripam fluminis brevis tantum et publicus transitus erat. In diebus ergo nativitatis Domini misso Colonienses nuncio abbati mandaverunt, ut emendaturus domum suam Coloniam veniret, aut si nollet, ipsi ea quae emendanda erant suis sumptibus explerent. Mira ⁜ 421 ergo abbas Wiricus anxietatis vallatus estuatione, metuensque, ne si quod Colonienses mandaverant [Col. 0243B] omitteret, aliquo modo pro reparatione ejusdem domus postmodum ab eis impediri posset, diligentiam consummandorum edificiorum Everardo sculteto suo, viro admodum probo et strenuo, et quibusdam de fratribus sollicitioribus injunxit, et imminentem domus ruinam correcturus, Coloniam contendit. Considerans absque magnis sumptibus eam reparari non posse, accommodatis a quodam sibi fidele 15 marcis, quasi jam omnia reparationi necessaria haberet, juxta illud comici:

7. Anno Domini 1159, quinto anno ⁜ (548) Wirici abbatis defuncto 3 Kalendas Septembris ⁜ (549) papa Adriano, gravis inter Rolandum et Octovianum de papatu Romae orta est contentio ⁜ (550) , electi quippe ad papatus honorem partibus inter se discordantibus utrique fuerant. Quorum alteri, scilicet Octoviano, Fredericus imperator et sui favebant, alterum autem, id est Rolandum, contra partes imperatoris [Col. 0244C] plurimorum nobilium et maxime Wilhelmi Siculi potentia fovebat. Causam autem hujus inter eos contentionis et discordiae non incongruum videtur hic paucis disserere. Obortis quibusdam discordiae simultatibus inter Adrianum papam et imperatorem Fredericum ⁜ (551) , cum imperator ab episcopis suis hominagium et sacramenta regalia exigeret, et in scribendo papae nomen suum nomini ejus preponeret, cardinalibusque ejus ecclesias et civitates regni sui interdiceret, quia non videbat eos, quales requirit ecclesia, pacis predicatores sed ecclesiarum predatores: hiis aliis molestiis exasperatus domnus papa, cum eum sepe monitum resipiscere nolle videret, excommunicaturum se eum minatus est. Proinde [Col. 0244D] procedente tempore cum jam fama ferret eum Ytaliam cum exercitu intrasse ⁜ (552) , et plurima ejus parte suae potestati subjugata, quasdam beati Petri possessiones sine judicio et ratione occupasse, assumpta tunc demum occasione apostolicus maximae querelae verbum in communi proposuit, eum [Col. 0245A] Romanam ecclesiam conculcare disposuisse, et omnia ejus jura tam imperialia quam spiritualia sibi violenter velle auferre. Ad haec cum omnes in conventu turbati quid facto opus esset cogitarent, tandem eo sententia prolata est, ut omnes qui aderant data fide in manus papae jurarent, quod unanimiter omnes pro honore et libertate Romanae ecclesiae contra imperatorem et omnes principes indeficienti animo usque ad sanguinis effusionem stare deberent. Cui sententiae, ne effectum haberet, fautores partium imperatoris prudenter et sagaciter obviaverunt dicentes - Multi quidem reges ecclesiam Romanam leserunt, et in presenciarum Siculus —nam forte tum isdem aderat, qui eam ⁜ 423 graviter afflixit— nunquam tamen hujusmodi securitatibus et juramentis [Col. 0245B] ecclesia ipsa contra quemquam se armavit. Verum si morbo noviter exorienti hoc noxium adhibendum est remedium, fiat specialius contra Siculum, qui plus omnibus nocuit, et tunc demum generaliter contra omnes, qui hanc ecclesiam deprimere et humiliare voluerunt, ne, si forte contra istum qui advocatus et defensor est ecclesiae nos in hunc modum armaverimus, eum ad destructionem ecclesiae nostrae modis omnibus incitemus. Hac eorum prudenti responsione conclusi, adversae partis fautores siluerunt, consilioque ea die taliter cassato, cum rubore abierunt. Postmodum tamen habita adversus imperatorem manifesta conspiratione, domno papae sacramento firmaverunt, quod si imperatorem excommunicaret, ejus honori et [Col. 0245C] voluntati usque ad mortem contrairent ipsumque contra eum modis omnibus adjuvarent. Adjecerunt preterea haec, sacramento promissa confirmantes, quod si contingeret domnum papam vita decedere, nullum se nisi de illis qui juraverant in futurum pontificem eligere debere. Circumpositos insuper episcopos juramento constrixerunt, ne alicui electo, nisi in quem Siculi secta consentiret, in consecratione manus imponerent. Anno ipso predicto Adriano papa 3 Kalendas Septembris defuncto, ad eligendum ei successorem omnes ex more conveniunt. Sed cum propter conspirationem adversae partis et imperatori non faventium electio lente procederet, tercia fere die transacta ad hoc deventum est, quod cardinales quatuordecim qui sacramento constricti [Col. 0245D] tenebantur Rolandum cancellarium nominaverunt, alii autem novem numero qui exsortes juramenti erant Octovianum presbiterum cardinalem, ad regimen ecclesiae et ad pacis et concordiae unitatem inter ecclesiam Dei et imperium reformandam dignum et utilem cognoscentes, elegerunt. Cum autem illi electum suum manto induere festinarent, nundum tamen eo induto, alii eos prevenientes, ad petitionem totius populi Romani, electione universi cleri, assensu fere totius senatus, electum suum manto induerunt et intronizatum in sede beati [Col. 0246A] Petri collocaverunt. Proinde ad palatium ejusdem, acclamante universo populo, ymnum Deo decantante clero, et omnibus rite sollempniter adimpletis, eum deduxerunt; adversae vero cardinales partis retrocedentes in castrum quoddam beati Petri se contulerunt, ibique per dies 8 et amplius conclusi permanserunt. Inde postmodum per senatores educti extra Urbem secesserunt, et duodecima die, quod a seculo non est auditum, in castro quodam Cesterna nomine electum suum inmantaverunt, et continuo mittentes nuntios per universam Ytaliam, episcopis ne ad consecrationem electi eorum venirent dissuaserunt, minantes eis excommunicationem et depositionem imperpetuum.

8. Anno Domini 1160 ad hanc discordiam sedandam [Col. 0246B] et ydoneum ecclesiae pastorem substituendum cum omnes imperii proceres ab imperatore mandati fuissent ⁜ (553) , Henricus quoque Leodiensis episcopus inter primos non ultimus adesse jussus est. Qui cum abbatem Wiricum secum proficisci vellet, ille autem propter viae periculum recusaret, et tamen, si non cum eo proficisceretur, inobedientiae apud eum nota accusari timeret, oblata ei suae profectionis competenti pecunia cum non proficeret, necessitatem in volumtantem vertens in Ytaliam profectus est. Cumque emenso grandi et difficili itinero Cremonam venisset, ubi tunc Octovianus papa, qui et Victor, erat, familiaritate quorumdam clericorum papae adherentium fretus et ab eis ejus penitentiae exhibitus, in majori quam quisquam sperare poterat [Col. 0246C] honoris et gratiae loco est habitus. Eisdemque clericis strennue et familiariter causam ejus agentibus, privilegia ecclesiae nostrae innovata pro voto ei apostolicus sua auctoritate confirmavit, et impetrandi quicquid animo libuisset fiduciam magnam dedit. Cumque ad eum in vigilia penthecostes mandatus venisset, post dulcia amicae locutionis verba usum annuli et mitrae ob memoriam sui ei non querenti ultro concessit, et ut se ad vesperas ejus ministerio prepararet jussit. Videns autem abbas Wiricus insperata sibi ultro offerri, et quae alii aut vix aut cum labore solent adipisci, quod sibi offerebatur accepit, gratias egit, et ad vesperas, ut jussus erat, ad ministerium apostolici se revestitum exhibuit. Sequenti [Col. 0246D] die cum Transalpini clerici, Germani videlicet, Francigenae et Anglici ac diversarum qui aderant provinciarum, a papa obtinuissent, ut eis more suo missam celebrare liceret, jussu apostolici chorum rexit, quia leni et canora predulcis vocalitatis modulatione omnium aures mulcebat. Inde post aliquot dies reversurus ad patriam, apostolico qui eum paterne admodum et benigne tractaverat, valedixit, et in festivitate sancti Jacobi apostoli prospero itinere sanisque omnibus quos secum abduxerat in sua rediit. Interim Henricus Leodiensis episcopus, qui [Col. 0247A] eum invitum secum proficisci coegerat, variarum impeditus occasionum tumultibus in Ytalia remansit. Anno autem reversionis necdum expleto, in penthecoste videlicet ( an. 1161 Jun. 4), nuntium suum ex Ytalia ad eum direxit, mandans, ut omni occasione posthabita ei ad curiam imperatoris, quae Bysuntii futura erat, occurrere festinaret. Animadvertens igitur abbas Wiricus animum post se mittentis episcopi, quod non ob aliud nisi ad gravandum se eum curiae juberet interesse, licet necessariorum hujus viae indigeret, jubentis tamen obediens imperio ad curiam venit. Quae cum Bysuntii decreta esset, in decollatione sancti Johannis Baptistae Latonae ⁜ (554) habita est, ibique Victor papa cum Frederico imperatore aderat. Benevolentia igitur apostolici et spirituali [Col. 0247B] quadam familiaritatis ejus prerogativa, sicut et in priori sua profectione, humane admodum et filialiter usus, cum gratia quoque ejus et benedictione prospera ei imprecantis cum suis omnibus incolumis est reversus.

9. Eodem anno cum post tanti et tam laboriosi itineris fatigationem, requie sibi ab omnibus circumquaque indulta, reparationi monasterii omnimodis intenderet; ecce, non multo post, eodem scilicet anno, pia misericordis Dei virtute, qui quos diligit corripit, flagellat autem omnem filium quem recipit, ab ipsa quam pene calcare intraverat mortis porta retractus est. Quod ubi vel quando aut quomodo acciderit, quia id viris ⁜ 424 virtutem imitari volentibus profuturum non ignoro, paucis explicabo. [Col. 0247C] Transactis pridem aliquot consecrationis ejus diebus ⁜ (555) , cum adhuc novellus ecclesiae presideret, Franco quidam de Dumella, qui decimam minoris Exele ⁜ (556) ab eo tenebat, unde ei post biennium obsonium debebat, ad eum venit conquerens, quod abbas Floreffiensis Gerardus contra ordinis sui reverentiam in bona sua, quae ad ecclesiam spectabant, violenter ei injustitiam fecisset. Abbas quippe Gerardus predictae villae ⁜ (557) decimam, reclamante eodem Francone nulloque fratrum suorum conscio, in pactum sex solidorum ei dederat; quamque predictus abbas Floreffiensis, quia spirituali quadam familiaritate apud Heynricum episcopum potens erat, auctoritate scripti ejus confirmari sibi fecerat. Audita [Col. 0247D] ergo abbas Wiricus contra predicti abbatis violentiam querela fidelis sui, percunctatus est ab eo si usquam de hiis, quae sibi sublata querebatur, in juditio et potestate sui juris aliquid reliquisset? Cumque tres adhuc siliginis modios attestatione illius remansisse audisset, precepit ei, ut acceptos eosdem modios auctoritate ejus apud se haberet, donec inter eum et abbatem Floreffiensem res juditio discuteretur. Considerabat enim apud se virum [Col. 0248A] tanti ordinis ac reverentiae non sine causa hanc ei violentiam voluisse inferre. Recessit ille; annonam quam jussus erat accepit, eamque nuntiis predicti abbatis auferre volentibus auctoritate domni sui interdixit. Quo comperto, abbas Floreffiensis episcopum iratus adiit, et de injuria sibi, ut dicebat, ab abbate Wirico illata conquestus, eum ad audientiam evocari fecit. Mandatus ergo venit, et ab episcopo super predicta abbatis querimonia interrogatus, se excusans ita respondit: Nullam quidem injuriam seu in justitiam abbati huic fecisse me recolo, sed bona ecclesiae nostrae, ubicunque locorum sunt, ea qua debeo auctoritate tueri volo. Cum ad haec abbatis Gelrardus responderet, predictae villae decimam consciis et testibus filiis ecclesiae ab abbate Gerardo se in pactum [Col. 0248B] suscepisse, scriptumque episcopi inde se habere, abbas Wiricus post plurima negationis verba haec subintulit: Si meis, inquit, assertionibus fides non attribuitur, misso quolibet fideli nuntio ad fratres meae ecclesiae, res quomodo acta sit subtiliter indagetur, et si quemquam eorum hujus suae attestationis conscium repererit, ea quae injuste affectat, juste demum et libere imperpetuum possideat. Hiis auditis episcopus obstupuit, seu quod pro hujusmodi causa, cum se res longe aliter haberet, cum ad audientiam evocari fecisset, seu quod non vera, cum non essent confirmanda, sigillo suo confirmari consensisset. Abbas autem Wiricus, ne majorem predicto abbati gravi rubore suffuso verecondiam faceret, eandem decimam a predicto Francone, qui responsalis suus [Col. 0248C] inde erat, 8 marcis redemit, adjectisque ad prioris pacti summam 4 solidis, eam predicto abbati in pactum 10 solidorum dedit. Hinc obortis inter eundem abbatem Floreffiensem et predictum Franconem gravium inimicitiarum simultatibus, cum ille, ut erat ferus animo et plenus dolo, in bona abbatis rapinam facere eumque si posset moliretur occidere, abbas sibi suisque timens, dompnum Wiricum frequenti et humili prece deprecatus est, ut sui timoris reverentia eum sibi quoquomodo amicum faceret. Cui petenti Wiricus abbas annuens annorum fere quinque inducias ab illo extorsit, diemque sibi utrumque reconsiliandi eis prefixit. Quae cum, ut superius dictum est, ipso reversionis suae de curia [Col. 0248D] imperatoris anno in die conversionis sancti Pauli futura esset ( an. 1162, Jan. 24), illucque cum paucis suorum profectus fuisset, in domo ejusdem Franconis nocte hospitium habuit. Intempestae ergo noctis silentio soporatis omnibus, milites quidam, qui Gallorum comites appellabantur, Franconem capere aut occidere parati, cum armatis undique copiis irruunt. Eoque cum suis celeri fuga elapso, quibusdam abbatis clientibus captivatis, ipsum nescii quis esset [Col. 0249A] in dextro armo, et quendam militem mariscalcum ejus in dorso graviter vulneraverunt. Miro autem modo Deus, qui eum pene ad mortem usque vulnerari permisit, providens ecclesiam suam, ut post claruit, edificiis et possessionibus per eum nobiliter ampliandam, ejus vitam inter impiorum gladios servavit. Nam cum aliis suorum captis, aliis fuga sibi consulentibus, ipse solus remansisset, et pene semivivus capud ad postem qui proximus stabat reclinasset, unus armatorum per domum in tenebris discurrentium eum ibi offendit jacentem. Quem cervice apprehendens, ratus eum aliquem inimicorum suorum esse, quasi amputaturus ei caput, gladium vibravit, postemque frustrato vulnere, Deo sic eum defendente, percussit. Cumque metu mortis [Col. 0249B] perterritus, ultimum pene vitae spiritum sub manu percutientis traheret, nichilque pre anxietate spiritus interroganti quis esset respondere valeret, ille eum jam obisse estimans recessit. Et recepto paululum spiritu, illis domum incendere molientibus, ipse reptans manibus et pedibus, qua sibi tutius visum est, beneficio noctis adjutus aufugit et imminens vitae discrimen evasit. Illi autem incensa domo onusti preda victores abierunt. Mane reddito, conscii reatus sui, abbati equos suos et famulos cum preda fere omni remiserunt, et se inscienter in eum deliquisse, sero licet, graviter penituerunt. Inde ergo a fidelibus suis ad oppidum Fuich evectus, et non multo post ad monasterium exinde relatus, plerisque medicinae expertis de salute ejus desperantibus, [Col. 0249C] labore medicorum plurimo integre tandem est sospitati restitutus. At illi qui hoc in eum commiserant, sicut in hujusmodi delictorum satisfactionibus fieri solet, ad genua postmodum ejus misericordiae venerunt, et se hoc in eum inscios deliquisse publicae confessionis penitentia et satisfacientes, ejus indulgentiae gratiam meruerunt. Eodem anno Brustemium vastatur et comburitur cum aliis adjacentibus villis per comitem Durachiensem ⁜ (558) .

10. Evolutis dehinc aliquot diebus Henricus decanus, qui ecclesiam beatae Mariae tenuerat a temporibus fere abbatis Rodulfi, ingravescente corporis molestia ad extrema pervenit. Qui ab abbate Wirico inunctus, donoque ecclesiae quod habebat ei reddito, in medio mensis Junii die obiit, et in medio chori [Col. 0249D] ante cancellum predictae ecclesiae locum sepulturae meruit. Cujus decessu Alexander archidyaconus comperto pro eadem ecclesia supplicaturus ad abbatem Wiricum venit, et Heynricum Leodiensem episcopum secum quoque venire fecit, ut quod per se minus poterat eo suffragante facilius impetraret. Sed eorum petitionem abbas Wiricus prudenti responsione frustratus, cauta satis et callida excusationis occasione, ne id quod petebant effectui daretur, [Col. 0250A] effecit. Affirmabat enim se dudum jurejurando eam fratrum prebendae deputasse, sibique non licere quod multorum astipulatione sanxierat in irritum revocare. Quorum vultus licet hac suae petitionis repulsa gravi rubore suffudisset, frequentibus tamen obsequiis et plurimo munere gratiam eorum mercatus, tandem obtinuit, ut eandem ecclesiam sua utique auctoritate libertarent, et fratrum prebendae, ut definitum erat, liberam perpetuo delegarent. Quod ne cui successorum suorum infringere liceret, sigillo auctoritatis suae et testibus confirmaverunt, et qualiter episcopalia obsonia seu archidyaconalia jura exequi deberet, superordinaverunt eidem. Anno sequenti, scilicet 1161, Wiricus abbas hanc obtinuit confirmationem ecclesiae beatae Mariae in oppido et [Col. 0250B] ecclesiae de Mylen ab Alexandro archidyacono, et post duos annos ab episcopo Leodiensi Heynrico secundo a successore Rodulfo, item et a Victore summo pontifice per temporis processum, de quibus sunt cartae.

11. Eodem tempore Fredericus imperator exercitum in Ytaliam ducturus ⁜ (559) , totas imperii Romani vires contraxit, et predictum Henricum Leodiensem episcopum ut se sequeretur jussit cum ceteris regni proceribus. Quem secutus, non multo post languore detentus, in Langhobardia est defunctus ⁜ (560) . Cujus corpus intestinis ejectis excoctum et Leodii delatum, in ecclesia beati Lamberti cum condigno est honore tumulatum. Qui quidem obiit anno Domini 1164, prelationis dompni Wirici anno [Col. 0250C] 9. Huic Alexander secundus, ejusdem ecclesiae archidyaconus et major prepositus, consensu clericorum electus succedit, vixque tribus annis eidem ecclesiae prefuit. Turbato enim hiis diebus intra Ytaliam regno et sacerdotio, graves et cotidiani pene tumultus rei publicae Fredericum imperatorem, ut episcopos regnique proceres frequentius mandaret, cogebant, quorum consilio quae agenda erant disponebat ⁜ (561) . Mediolanenses quippe conjuratione facta adversus eum, civitatem suam pridem ab eo dirutam reedificabant, omnesque pene Ytaliae civitates armis se opibusque munientes ejus se potestati opponebant. Reynaldus igitur Coloniensis archiepiscopus et Alexander quem prediximus Leodiensis antistes cum ceteris imperii proceribus mandati, in [Col. 0250D] Ytaliam ad imperatorem sunt profecti ( an. 1166, Nov. 27). Abbas autem Wiricus ab episcopo Alexandro simul proficisci jussus, quia necessaria profectioni deerant, interim ut se prepararet domi remansit, eumque in pascha ( an. 1167, Apr. 9.)—nam ipse in adventu Domini precesserat—sequi deliberavit. Hyeme transacta, cum arridenti sibi aeris temperie paratis viae necessariis discessurus esset, qui prius petitione amicorum hanc perfectionem [Col. 0251A] dissuadentium remanere noluerat, occasione alia a proposito retractus est. Fama enim vulgante audierat imperatorem et suos adversis casibus laborare inter hostium gladios dubie et suspensos vitam ducere, viam preterea volentibus illuc proficisci latronibus incursantibus fore periculosam, Ytaliam exercitu populante vastatam, terram circumquaque bello, incendio, fame et ceteris miseriarum omnium generibus nimis afflictam. Quod ne cui in dubium veniat, nosque, quia rei non interfuimus, utpote longo terrarum ab eis semoti spatio, falsa referre credat, ex scriptis eorum qui interfuerunt vera nos dicere cognoscat. Reynaldus siquidem Coloniensis episcopus, egregius inter suos et quasi dux totius Theutonici exercitus, hanc Ytaliae vastationem et militum imperatoris [Col. 0251B] contra Romanos pugnam atque victoriam Coloniensibus et Leodiensibus scripto intimans, sic ait: Inestimabilem imperii sacratissimi victoriam vobis, utpote spiritualibus nostris, communicare dignum duximus. Egressi siquidem longe ab Urbe Romani in maxima superbia ante Tusculanum, ubi nos cum tota nostra et cancellarii imperatoris militia eramus constituti, castra metati sunt ipso sancto die penthecostes (Mai. 28). Sequenti die (Mai. 29) hoc est 2. feria, domnus Maguntinus et cancellarius imperatoris ⁜ (562) cum sua militia adventabant et Brabantinis. Jamque ipsis prope Romanorum exercitum tentoria figere temptantibus, illi subito suis agminibus ordinatis, super eos bene cum 40 milibus electorum ex Urbe pugnatorum irruerunt. Interim tota militia nostra advolavit [Col. 0252A] undique, tantaque fortitudine rupti et victi sunt in campo Romani per divinum auxilium, et fugati a Tusculano usque ad Romam, ut occisorum numerus super novem milia, captivorum autem numerus circa quinque milia estimatus sit. Quot tentoria, loricae, arma alia, equos, mulos, asinos, pecuniam et vestimenta ibi perdiderint, nullus enumerare sufficeret. Nunc igitur cum inestimabili exercitu victoriae in Dei nomine ante portas Urbis hospitamur, totam Romanorum terram igni ferroque vastantes ⁜ (563) . Haec de scriptis eorum qui gestis interfuerunt huic nostrae narrationi inserere dignum duximus, ut ad credulitatem eorum quae superius relata sunt lectoris animum facilius impelleremus.

12. Anno igitur Domini 1167 Alexandro Leodiensi [Col. 0252B] episcopo defuncto, succedit ei Rodulfus in episcopatu, anno prelationis domni Wirici abbatis 12. Certis itaque gestarum rerum nuntiis ab Ytalia ad nos usque reversis, abbas Wiricus assertioni eorum non incredulus, tum itineris difficultate tum mortalitatis quae circumquaque in exercitu seviebat timore perterritus, a profectionis proposito est revocatus. Non multo post enim post patratam victoriam Reynaldus Coloniensis archiepiscopus, princeps et signifer totius nostrae partis exercitus, ab eadem mortalitate preventus in Langobardia obiit. Alexander quoque Leodiensis episcopus, qui cum eo aderat, 4 Idus Augusti ⁜ (564) ibidem vitam finivit. Extinctisque principibus et primoribus populi, vulgares reliquos absque numero et differentia lues impia seviens extinxit.

[Col. 0251C] 1. Anno Domini 1169, anno prelationis Wirici 14. qualemcumque pecuniam, quam honesto parcitatis modo ad Ytalici itineris profectionem expendendam collegerat, in melioris ac nobilioris expensae monimentum, Deo sic et sancto Trudone patrono suo annuente, expendere intendit. Destructa ⁜ 426 ergo capella, quam exusto ante aliquot annos monasterio super sepulchra sanctorum Trudonis et Eucherii construxerat, novi operis fundamenta positurus terram altius fodi precepit. Cumque ad levam chori partem, ad meridianam videlicet plagam, jocundo omnium qui aderant labore terra modice effossa fuisset, repente sarcophagum secus ipsum ostii introitum fodientes invenerunt, quem ex adverso veniens murus capellae adherens cooperiebat. Fama [Col. 0251D] autem vetus apud nos erat, quod sanctus Libertus [Col. 0252C] martyr ibi humatus jacet. Aperto ergo sarcophago, ossa martyris inventa sunt. Ne autem de ejus martyrio aut loco sepulturae dubitaremus, estimationem nostram rei eventus affirmavit, quod sanguis ejus conglobatus ibidem in sarcophago inventus est. Caro prorsus tota cum ossibus fere omnibus, exceptis paucis de majoribus, in cineres absumpta erat, de capite vero nichil preter cerebrum inventum est. Collecto igitur sancto pulvere et in palla munda cum ossibus reverenter recondito, signis pulsantibus nobisque Deum et ejus martirem in voce jubilationis collaudantibus, populus admiratione subita excitus occurrit, et in laudem Dei ejusque sancti devotus et ipse subito erupit. Sumptis ergo de ossibus ejus et sacro cinere necessariis reliquiis, reliqua omnia in [Col. 0252D] scriniolo ad hoc opus preparato cum reverentia sunt [Col. 0253A] reposita. Fodientes autem in dexteram partem, quia ita futuri operis ordo poscebat, in angulo cujusdam murelli invenerunt ossa duorum, unius quidem majora, alterius vero minora. Sed ne forte de hiis quinam fuerint ambigeremus, Robertum ducem Hasbaniae, qui beatum Eucherium a Karolo relegatum benigne admodum et humane suscepit et fovit, ibidem cum uxore sua sepultum seniorum nostrorum attestatione didicimus ⁜ (565) . Inde ergo translata, in scrinio quodam reverenter sunt recondita. Ante capellae autem introitum fodientes cum venissent, invenerunt ibi sarcophagum cujusdam nobis quidem ignoti, secundum estimationem vero nostram magni apud Deum meriti et in vita etiam gloriosi, utpote ut qui in tam solempni loco tam reverenti traditus fuerit [Col. 0253B] sepulturae. Fuerunt tamen qui eum beati Liberti martiris socium affirmarent, et cum eo palmam martirii adeptum, hoc autumantes inditio sanguinis plurimi, quem in sarcophago conglobatum invenerunt. Cujus ossa, sicut et ceterorum quos prediximus, reverenter translata, in locello alio sunt transposita.

2. Retro ⁜ 427 vero altare ipsius capellae spissa admodum et firmi operis cemento compacta vola erat, in qua sanctos Trudonem et Eucherium contineri vulgaris opinio ferebat. Hanc eorum opinionem et seniorum preterea nostrorum assertionem rei eventus fefellit, qui dicebant et in scriptis etiam reliquerant, eos in cripta duplici vola cooperta haberi. Sed vola quidem inventa est et in ea sanctorum [Col. 0253C] corpora, criptae vero nulla inveniri vestigia potuerunt. Aperto ergo a posteriori parte ipsius volae modico foramine, invenimus sarcofagum, et in eo in singulis scriniolis corpora singulorum, adhibitisque luminaribus et inspectis diligenter locellis—nox enim erat—pre magnitudine leticiae; abbate auctore, in vocem confessionis et laudis omnes subito erupimus, concinentes vocibus altisonis Te Deum laudamus. Proinde in honorem ipsius gloriosi patroni nostri de eo ipso matutini sollempniter sunt decantati. Mane facto signis concrepantibus, cognito quid accidisset, populus omnis accurrit, et exultantibus animis possibilitatis suae quisque munusculum offerens, quem erga patronum suum affectum haberet devotus ostendit. Inde cum de transferendis sanctorum [Col. 0253D] corporibus sermo in populo agitari cepisset, quid faceret, quo se verteret, abbas Wiricus, aliquamdiu hesit anceps. Non enim intentio ei fuerat, ut eos sub terra quereret aut inventos forte transferret, sed ut locum sepulchri eorum, ut tantos patres decebat, venusti operis novitate decorabilem redderet. Hinc unanimi omnium suorum voluntate hoc decreto, ut transferrentur, Rodulfum episcopum, [Col. 0254A] qui tunc post Alexandrum secundum Leodiensibus presidebat, adiit, eumque et sapientiores et primos ecclesiae ejusdem, quid sibi super hoc negotio agendum esset, consuluit. Qui audita tam jocunda insperatae rei relatione, immenso omnes gestierunt gaudio, laudantes Deum, quod temporibus eorum talium et tantorum patrum fieri ab eo predestinata esset translatio.

3. Anno ⁜ 428 ergo inc. Dom. 1169, imperii Friderici primi anno 16 ⁜ (566) , ordinationis autem domni Wirici abbatis anno 14, episcopatus vero Rodulfi Leodiensis episcopi 3, ipso die translationis eorum facta est sollempniter corporum eorumdem sanctorum elevatio, et translata sunt secundo. Affuerunt ea die cum episcopo major ecclesiae prepositus idemque [Col. 0254B] archidyaconus Heynricus, Bruno et Rodulfus archidiaconi, abbates et comites et secularium dignitatum potentes quamplurimi, populi preterea utriusque sexus multitudo innumerabilis. Episcopus ipse sacerdotalibus indutus ornamentis, clericisque qui letaniam psallebant eum preeuntibus, cum sanctorum ministrorum ordine ad locum reverenter accessit, et cum magna cordis contritione et animi spirituali exultatione eorum corpora elevavit, quae ad spectandum populo in medio monasterii prolata, in scrinio auro argentoque insigniter fabricato sunt recondita. Quo facto, abbate ipso chorum regente, sollempniter de eisdem sanctis inchoata est missa, et ab episcopo decenter decantata. Post canonem autem sollempni decreto instituit, ut dies translationis [Col. 0254C] eorum denuo festiva exultatione ab omnibus hunc locum incolentibus celebris ageretur. Processio, quae ea die propter multitudinem populi, qui confluxerat ut moris est, agi non potuit, in die Kal. Septemb. sollempni precedente jejunio acta est, totusque civitatis ambitus hac sanctorum corporum circuitione conclusus est, propter imminentem plagam ignis, qui eo anno exustis circumquaque domibus, civitates et vicos gravi incendio plurimum vastaverat. Sumptis ergo aliquibus de sacro eorum corpore reliquiis ad ⁜ 429 salutem et perpetuam nostri munitionem, novo pallio involuti, in singulis scriniolis ferro diligenter obfirmatis reconditi sunt. Illa vero in quibus primo jacuerant, quia pre vetustate [Col. 0254D] et terrae humore omnimodis computruerant, in sarcofago quo ante reposita, debita sacro eorum cineri reverentia honorantur.

4. Cumque ⁜ 430 adhuc necdum consumamto opere in quo locandi erant ⁜ 431 , in scrinio, ut prelibatum est, positi in medio monasterii starent, et multi longe lateque ad adorandum eos venirent, miles quidam penitens de partibus Normanniae, ferro brachium ligatus, audita eorum fama ad nos divertit, et eorum [Col. 0255A] intercessionem ⁜ 432 lacrimosis suspiriis sedulus orator fideliter expetivit. Nec fidei suae petitione frustratus est. Sanctorum enim apud Omnipotentem efficax potentia fideliter petentis, ea quibus astrictus erat hoc modo dissolvit ferri ligamina. 3 Kal. Octobris dominicus dies, quo omnibus exoccupatis populus ad ecclesiam venire solet, ex more festivus illuxerat, et ob memoriam dedicationis ecclesiae nostrae, quae sequenti die futura erat, major solito plebis turba confluxerat. Sacerdote interim infra canonem altari assistente, et populo tacita reverentia circumstante, ille ante sanctorum corpora stratus, solus clamosis singultibus, ut mox patuit, aures majestatis inquietabat, eamque, ut sanctorum meritis sui misereretur, intentis precibus exorabat, cum [Col. 0255B] subito velut in extasi raptus videret quasi venustae formae clericum, canitie splendidum, multo fulgidum lumine, e cancello progredientem et ad locum usque ubi scrinium stabat tendentem. At ubi appropinquare ei cepit, virga quam manu gestabat ferrum quod brachium illius ambiebat percussit; statimque in duas partes divisum in terra ante pedes ejus cecidit, sic autem ferientis ictus insonuit, ut omnium qui in choro sedebant aures sonus idem perculerit. Liberatus homo et in hoc miraculo veniam peccati sui se adeptum ratus, Deum et sanctos ejus leto clamore benedixit, et congregatae multitudini in eo quod sibi acciderat festivam diem egregie letiorem reddidit, nobisque subito inchoantibus ymnum Te [Col. 0255C] Deum laudamus, clangor pariter concrepuit campanarum, et in laudem Dei et sanctorum ejus insonuit una vox omnium.

5. Igitur cum abbas Wiricus opus ⁜ 433 ceptum festinato consummari vellet, et ad id peragendum operarios jugiter urgeret, tandem expleto triennio et amplius Deo auspice totum pro voto consummavit. Quod licet magno labore magnisque sumptibus perfectum fuisse comprobetur, attestatione tamen incolarum et ab exteris etiam terris venientium de pari lapidum structura nullum usquam simile reperitur. Tantum ei decoris contulit studium industrii artificis, ut omnibus in terra nostra, licet operosa varietate splendidissimis, emineat palatiis. Distinctis enim lapidum decenter ordinibus, nunc albos nunc [Col. 0255D] nigros vicissim operi convenienter inseruit, totamque capellae fabricam tabulato opere distinctam columpnis nigris et vivariis cum basibus benepolitis et capitellis mira varietate sculptis intus et foris egregie venustavit, perpetuamque apud mortales memoriam auctori fabricae operis puchritudine dedit. Volam preterea quae altare tegeret quatuor sustentatam columpnis arcuato opere exstruxit, in qua quantum licuit abbas Wiricus vitam sancti patroni sui depingi fecit. Fronti vero ipsius volae majestatis effigiem ex albo lapide sculptam indidit, cum geminis angelorum singulorum imaginibus, [Col. 0256A] mutuis vultibus se invicem intuentibus. Verum anteriorem cappellae partem a cetero opere eminentiorem faciens, interius eam in directum ex politis tabulis et columpnis, vivariis atque capitellis mirifice sculptis ornavit, exterius vero undecim magnis imaginibus ex albo lapide mirabili ordinatione dispositis eam decoravit. In medio ⁜ 434 autem operis majestatis effigiem collocans, ad dexteram ejus sanctis Trudonis, ad levam vero beati Eucherii ymaginem statuit, quasi genua ipsi curvantes, eamque capitibus eorum singulas coronas inponentem, manibus eorum suppliciter protensis adorantes. Supra quos, id est citra ipsam majestatis ymaginem, gemellos angelos oblique jacentes collocavit, singula thuribula in manibus tenentes et intenta [Col. 0256B] oculorum acie ipsam ymaginem inspicientes. A dextris autem beati prothomartiris Stephani, specialis hujus domus post Deum provisoris, et beati Quintini martiris ymagines statuit, a sinistris vero beati Remigii Remorum archiepiscopi et ipsius abbatis, breviculum in manu tenentis: Domine, dilexi decorem domus tuae. Quatuor nichilominus alias ymagines longiori de lapide sculptas operi ipsi inseruit, a dexteris videlicet David et Moysem, a sinistris Salomonem et Ysayam, singula brevia sanctorum meritis testimonium perhibentia in manibus habentes, et extenso ad eos indice intente in eos respicientes.

6. Consummato itaque hoc opere, frontem scrinii auro argentoque splendidi, in quo sancti, ut dictum [Col. 0256C] est, erant reconditi, insigni opere reparavit, sculpta in ea majestatis ymagine cum geminis sanctorum ymaginibus mirifice deauratis. Hanc autem ab abbate Guntranno auro nobiliter insignitam abbas Adelardus secundus ejus successor jam dudum distraxerat in redemptionem prediorum, quae ecclesiae plurima acquisierat. Indicto ⁜ 435 itaque tam fratribus quam populo celebri jejunio, eos circa civitatem sollempni processione ferri fecit, et post missarum sollempnia de eis rite celebrata, post altare capellae vola inclusos ad perpetuum nostri munimen eos recondidit.

7. Ante aliquot dies quam hoc opus capellae inchoaretur, cancello ⁜ 436 , quod ardente monasterio [Col. 0256D] igni superfuerat, vetustate et incendii conflagratione corrupto, per mediam hac illacque volam pluebat, fissurisque crescentibus, ne eadem vola repentino casu subtus stantes interimeret, non parvus apud omnes metus erat. Sed industria Arnulfi custodis, cui id officii ab abbate injunctum erat, eoque viriliter in id ipsum se accingente, volae ruinam minanti accelerato opere, sed non sine magnis sumptibus, facile subvenit. Nam comparata grandi et firma materia, tectum partim lapidibus partim plumbo tegens volam deposuit, et cancellum non lapideo, ut ante, sed ligneo opere decenter celavit

[Col. 0257A] 8. Procedente dehinc tempore idem custos sedibus et formis congruentibus chorum nobiliter ornavit, monasterium cemento plasmavit, totamque ipsius navim a cancello usque ad arcum inferiorem celavit, pavimentum preterea ante capellam sanctorum Trudonis et Eucherii pene usque ad sepulchrum abbatis Folcardi polito lapide, opere decenti, stravit. Verum nec abbas Wiricus tunc quidem a labore cessabat, sed vetera quae reparari poterant, ut sic dictum sit, aut resarciebat aut nova pro veteribus firmiori et nobiliori opere construebat.

9. De trabibus igitur quae in cancello jacuerant, quaeque pre vetustate et parvitate sui in idem opus reponi non potuerant, domum in qua fratres lavarentur, balnearentur, secus pomerium nostrum edificavit, [Col. 0257B] solario etiam et necessariis cameris ornavit, lapidea insuper tectura cooperuit. Hiisdem temporibus, tam ejus studio quam industria custodis Arnolfi, sollicite et fideliter pro decore ornatus ecclesiae desudantis, in vario ornatu ampliata est ecclesia nostra, tapetibus videlicet et palliis, cappis sericis et philacteriis, crucibus et alio ornatus varii genere, ut merito illud psalmographi utrisque possit captari: Domine, dilexi decorem domus suae.

10. Interim dormitorium fratrum, camminata abbatis et media intra utramque domus, quae nunc refectorium dicitur, stramine omnia cooperta, animum ejus vehementer angebant, et ut se in nobiliorem [Col. 0257C] decoris statum innovando mutarent, die noctuque pia sollicitudine perurgebant. Volebat quidem omnia corrigere, sed pre angustia et tenuitate census diffidebat cepta posse confirmare, sciens procul dubio insipientiae asscribendum, si quid ultra vires visus fuisset velle conari. Frequenti vero suorum hortatu animabatur, ne diffideret, neve quod necessitas et paterna sollicitudo exigebat, metu aliquorum sumptuum omitteret. Dicebant etiam eum non debere diffidere de Dei et patroni sui adjutorio, vero privatum esse aliquando animi sui desiderio, quisquis in equitate ambulans cum bonae operationis studio fideliter confisus fuisset in Domino. Volens ergo vincitur, et passibilitatis suae conscius intendit totus ad quod animabatur, dejectaque [Col. 0257D] non multo post arundinea dormitorii tectura, ad reparationem ejus ardenti animo se accinxit. Nec diffidens patronum suum sibi cooperationis beneficium prestiturum fore, totam spei suae in eo figens anchoram, admirandam ingentis structuram fabricae viriliter aggressus est consummare. Rogatus sanctus Trudo, ut semper, indefesso laboratori suo se exibuit, et quod ille pii affectus studio inchoavit, ipse usque in perfecti operis consummationem felici successu perduxit. Trabes igitur predictae domus, grandes quidem sed breves, et vix medium utriusque muri spacium attingentes, ligneis columpnis in medio dormitorii positis sustentabantur, laquearia vero, utpote de fragili ligno, valde erant debilia et vetustate jam putrida, et ad tam ingentis edificii [Col. 0258A] pondus prorsus inutilia. Quae omnia, quia nichil ex hiis novo operi pre vilitate sui poterant inseri, deposuit, et novae fabricae materiam celeri industrii artificis studio erectam, propter fratres, qui hac illacque per angulos claustri quasi dispersi dormiebant, festinato cooperiri fecit. Exteriorem vero dormitorii murum novo lapidum opere exaltatum interiori adequans, tres in eo fenestras decentes statuit. Totum ergo dormitorii edificium Deo annuente mira spectabilis operis celeritate perfecit, quod etiam propter lapidum nativam intemperantiam, quia in hyeme pre frigore, in estate pre calore fratribus incommodo erat, anno postero industria ejus celatum est, ut leni temperamento frigus in hyeme et calorem in estate muniret quiescentibus in [Col. 0258B] eadem domo.

11. Hoc modo ergo dormitorio perfecto, domum quoque proxime stantem reparare intendit. Haec enim, tecto suo in preceps pendente, nisi sibi citius subveniretur, ruinam dampnosam minabatur. Cujus parietes muro dormitorii altitudine adequans, trabesque alias dejiciens, alias autem, quia curtae nimis erant, operi concinenter adaptans, novam supra materiam erexit totamque domum sicut et dormitorium insigni et eminenti ex lapidibus tectura nobiliter cooperuit. Pavimentum preterea recenti ex argilla decenter stravit, et parietibus cemento bene plasmatis, pulcherrimas vitreas fenestras et sedes comedentibus habiles in eo locavit. Venusti quoque [Col. 0258C] operis celatura domum egregie consummatam adornavit, et refectorium, sicut cum fundaretur dispositum erat, ut esset, ammodo instituit. Coquinam vero, quia ab eadem domo nimis aberat, ubi ostium claustri tunc erat, ubi coquina esset, ordinavit, et competenti alternatione, ut ibi coquina steterat, ibi claustri introitum fieri designavit.

12. Duabus igitur domibus, dormitorio scilicet et refectorio, mirifico opere et magno sumptu perfectis, restabat nichilominus tercia domus, tanto ad edificandum difficilior quanto insignis decoris sui prerogativa ceteris futura erat nobilior. Eo quippe in loco, ubi refectorium pridem fuerat, et ubi hospites refici consueverant, cameram pulcherrimam exstruxit, in qua prepositus ecclesiae cum suis placitaret, [Col. 0258D] et quae in usus fratrum expendenda erant reconderet. Superius autem eminentioris domus, in qua ipse moraretur et quiesceret, fundamenta jecit, et in id operis tota animum defigens intentione, domum ipsam mirifici operis insignivit decore. Exstructis enim in ea fenestris magnis et aurae capacibus, quae stantis in domo prospectum longe dirigerent, et totam mediae fere civitatis planiciem oculis intuentium offerent, totamque ingeniosa industrii operarii arte mirifice consummatam, fumaria atque aqueductu per mediam cameram fluente egregie nobilitavit. Ante cujus introitum, dimisso quasi deambulatorii vice modico loci spatio, aliam nichilhominus cameram ei contiguam construxit, in quam mensae suae supellectilem reconderent, atque [Col. 0259A] in ea post prandium suum ad vescendum sederent. Secus quam edificavit aliam domum vacantem, et dehinc penes murum manicae aliam cameram privatiorem, abbatibus et religiosis hospitibus ad commanendum satis habilem. Subtus autem exaltatis primum in muro trabibus, excellentiori quam ante fuerat opere caminatam suam reparavit, et mirifice celatam, cemento quoque dealbatam, fenestris vitreis et sedibus tantae domui congruis, necessariis insuper cameris decenter adornavit. Murum quoque domus ejusdem, utroque ex latere novo opere exaltatum, parietibus predictarum domorum adequavit. Mirabili autem ordine paris bene sibi convenientis equalitatis tres domos, ac si una esset, unius pari et non dissimilis tecturae genere cooperuit. [Col. 0259B] Cum igitur talia et tam preclara et omnium ammiratione merito dignissima faceret, non ex habundantia aliqua, quae sibi afflueret, tanta faciebat, sed ut vir prudens et providus, decentis parsimoniae modo, ne necessariarum rerum egeret, defectus suos supplebat. Majus autem adjutorium quod habebat erant oblationes fidelium, quae de ecclesia beatae Mariae veniebant, quam ipse summo studio, allaborantibus in id ipsum quibusdam sibi familiaribus, jam dudum acquisierat.

13. De ipsis vero elemosinis tres libras delegavit fratribus, distribuendas refectioni eorum in duodecim tantorumdem sanctorum festivitatibus, quas hic subternotare non incongruum judicavimus, quae pridem a priscis antecessorum suorum temporibus [Col. 0259C] more dominicorum dierum in duodecim agebantur lectionibus. Ipse vero ob reverentiam devotionis, quam erga sanctos habebat, eas celebrius agi volens, in gratiam eorumdem sanctorum in singulis eorum festivitatibus singulas refectiones deputavit fratribus. In mense Januario festum sancti Vincentii martiris et conversionem sancti Pauli apostoli sollempnem in albis agi constituit, in Februario sancti Mathiae et cathedrae sancti Petri apostoli, in Marcio sancti Benedicti abbatis, in Kal. Maii apostolorum Philippi et Jacobi, in Julio sancti Jacobi apostoli, in Augusto Ad vincula sancti Petri, in medio ejusdem Bartholomei apostoli, in Septembri Mathei evangelistae, in Octobri apostolorum Symonis [Col. 0259D] et Judae, in Decembri eque Thomae apostoli. Haec filiis suis in omnem retro progeniem sic tenenda hereditario quasi jure reliquit, ut dum eorum memoria apud nos devotius recolitur, eorum meritis Omnipotentis gratia ab omnibus ubique adversis tueri dignetur.

14. Anno igitur ab inc. Dom. 1169, ordinationis [Col. 0260A] autem ejus 9, defuncto 4. Kal. Augusti ⁜ (567) Stephano Metensi episcopo, Theodericus ⁜ 437 ejusdem ecclesiae primicerius ejus sedi subrogatur episcopus. Qui Nonas ejusdem mensis ad nos veniens, ut more principum terrae noviter electus dominus bona sua, quae apud nos sunt, pro libitu suo disponeret, et sciret quae et quanta hic sanctus protomartir haberet, quorumdam opidanorum nostrorum animos in jura sua plus equo contra se offendit erectos. Is igitur abbatis Wirici querimonia pulsatus, parte fori atrio ecclesiae beatae Mariae contigui, qualem scultetus injuste et violenter possidebat, ecclesiae restituit, et ne quid injusticiae nobis deinceps fieret, terminos suos a nostris, posito in medio fori evidenti signo, recta linea discrevit. Cumque pluries [Col. 0260B] ad nostrates missis nuntiis nichil proficeret, ad oppidum profectus, apud nos aliquot dies commoratus est, et cum minus quam suspicatus erat se apud nos habere didicisset, indignans recessit.

15. Anno igitur Domini 1171 domnus Theodericus veniens Mettim, quod nostrates bona ejus pro libitu suo sibi quisque vendicaret, suis conquerendo intimavit. Et cum frequenter rerum suarum procuratores ad eos mittens, minus et minus ab eis reciperet, et diversas insuper pateretur molestias, more aliorum principum, auctoritate dominii sui eis mandavit, ut de injustitia quam ipsi faciebant ei responsuri Mettim venirent. Qui cum sepe mandati obedire negligerent, necessitate coactus, ea quae apud nos habebat, pro 200 marcis imperatori Frederico [Col. 0260C] impigneravit, ut ipse justo potestatis suae dominio eos ad obediendum sibi subigeret, quorum ipse tortitudinem ⁜ (568) ad sui reverentiam et subjectionem debitam nec legibus nec justitia flectere potuisset. 8. igitur Idus Marcii nuntius imperatoris ad nos venit, et bona episcopi diligenter inquisita dominii sui usibus deinceps servitura saisivit. Nec diu intercessit, et imperatore Coloniam veniente ⁜ (569) , mandatus ab eo abbas Wiricus affuit. Quem imperator honeste susceptum rogavit, ut sicut episcopo ad omnia jura sua fidelis fuisset, eandem quoque fidelitatem sibi exhibens, nuntiis ejus apud opidanos nostros in suis negotiis non deesset.

16. Eodem anno, elapsis dehinc paucis diebus, [Col. 0260D] Ludowicus comes Lonensis, dum quicquid animo libet id sibi licere putat, 4. Idus Julii, cum jam messis appropinquaret et matura pene seges falcem expectaret, pace turbata hujusmodi ex occasione inportune omnes commovit in arma. Is quippe extructa firma turre in villa sua Brustemio, eam forti presidio vallaverat, munito grandi vallo ecclesiae [Col. 0261A] atrio. Hoc Durachiensis comes Egidius juvenili etate floridus et animo atque manu ad aliquid agendum promptissimus, graviter tulit, quod scilicet contra sancita principum et justiciae normam absque ejus consensu in comitatu suo id facere presumpsisset. Siquidem hoc habent leges mundanae, ne cui principum liceat in comitatu alterius, eo non annuente, cujuslibet presidii munitionem exstruere. Hac ergo de causa gravis inter utrosque inimicitiae et guerrae simultas est exorta. Conquerebatur preterea unus contra alterum et alia quam plura emendatione mutua satis digna. Verum comes Lonensis, quasi in juribus suis et divitiarum apparatu confidens, ipsum, utpote rebus et armatura militum pauperem, vilipendebat; illum econtra, ne ei cederet, [Col. 0261B] animositas juvenilis audatiae ad resistendum impellebat. Acciderat et hoc ad augmentum hujus discordiae, quod idem comes Lonensis, memor injuriae a patre illius sibi illatae, qui superioribus annis vastatis igni et ferro circumquaque villis ejus, Brustemium quoque combusserat, hanc in filio ejus forsitan ulcisci volens, licet se injuste contra eum agere non ignoraret, a proposito tamen obstinati animi reflectere mentem nolebat. Quae simultas inimicitiae ad hoc usque inter utrosque protracta est, quod injuriam suam utrimque in alterutrum decreverunt ferro et cedibus vindicandam.

17. Quodam ergo dierum cum inter civitatem nostram et Brustemium utrorumque exercitus convenisset, et armatae ferro acies pugnam atrocibus [Col. 0261C] animis conseruisset, licet illi longe multitudine militum prestarent, nostris tamen viriliter resistentibus, victoria pautioribus cessit. In nostrates autem totum novissime pondus prelii versum est, quia fideli animo partes advocati sui Durachiensis comitis defendebant, et comitis Lonensis exercitum numero copiosiorem frequenter sua audaci virtute proterebant. Qui cum nichil eis facere posset, quasi in ultionem in eos injuriae suae, ad diripiendum et devastandum bona nostra se armavit. Ac primum de inhabitantibus villam nostram Burlo 30 marcas in redemptionem villae accepit, quas si utique dedissent, villam cum omni eorum possessione crudeli exterminio pessum dedisset.

18. Interim Durachiensi comite pro adjumento militum [Col. 0261D] in Flandriam profecto, exercitus tamen ejus contra milites comitis cotidianis occursibus congrediebatur. Abbas autem Wiricus et nostrates, habito communi consilio, visum est eis utile, super instanti tribulationis suae angustia auxilium imperatoris expetere. Hiisdem enim diebus cum magna principum terrae frequentia curiam suam Neomagi habebat. Vires autem comitis Lonensis in dies augebantur, [Col. 0262A] unde ipse concepta victoriae fiducia grandia quaeque et terribilia eis se facturum minabatur. Accitis ergo e suis aliquibus fidelioribus, qui tantum negotium strennue exequerentur, imperatori, speciali post Deum et sanctum Trudonem tunc eorum domino propter sibi ab episcopo Metensi factam saisionem, quae circa se agerentur intimaverunt. Quibus ipse misso ad eos fideli nuntio mandavit, ut si quaecunque perdiderant restitui sibi vellent, portam civitatis non exirent, nec causis comitum inter se dissidentium se intromitterent, quidquid etiam comes pro redemptione villarum nostrarum acceperat, se redditurum promisit. Nostris ergo secundum imperatoris mandatum a bello feriantibus, milites comitis frequentibus injuriarum [Col. 0262B] incitamentis non cessabant eos lacescere. Subsannabant autem eos, quasi timore perculsi non auderent in occursum eorum civitatis suae portas egredi Comes autem ipse, quasi victoriae securus, nunc armatam suarum aciem velud spaciatum ituram, quo magis nostros in furorem accenderet, pene usque ante ipsas civitatis portas mittebat; nunc precia rerum venalium, quae civitati inferenda ab exteris advehebantur, procul preveniens, violenter auferebat; nunc etiam nec opinantibus eis de pecoribus eorum predam ⁜ 438 agens, cotidianis eos dampnis cum irrisione graviter atterebat. Quod cum imperator eis nuntiantibus rescisset, jussit, ut dampna sua in comitem vindicaturi, auctoritate sua se contra eum defendentes, toto in eum virium suarum impetu [Col. 0262C] insurgerent.

19. ⁜ 439 Inter haec cum nuntii a nostris ad imperatorem mittuntur et ab eo ad eos remittuntur, comes Egidius voti inefficax de Flandria reversus, favorabili suorum gaudio excipitur. Et conserta in crastinum gravi pugna, exercitus comitis Lonensis victus a nostris fugatur; vastatisque proximis quibusque villis, exusto 5 Kal. Augusti Brustemio, duodecimo videlicet ex quo prius combustum fuerat anno, castellum comitis a nostris obsidione cingitur. Quibus irruptionem ejus meditantibus, repente idem comes Ludovicus, qui civitatem nostram et monasterium se diruturum minatus fuerat, languore correptus, 3 Idus ejusdem mensis ex insperato defungitur. [Col. 0262D] Qui apud villam suam Los ante hospitale, ut vivus preceperat, sepelitur. Quo mortuo dux Lotharingiae Godefridus ⁜ (570) , cujus filiam idem comes filio suo desponderat uxorem, ad nostros veniens qui castrum comitis obsidebant, eis ipsum obisse nuntiavit, induciatoque bello comitem et eos ab obsidione castri discedere coegit. Hiisdem etiam diebus et ⁜ 440 Theodericus Metensis electus obiit ⁜ (571) , [Col. 0263A] 8 anno episcopatus sui, eique Fredericus ejusdem ecclesiae canonicus evo grandevus successit.

20. Hoc modo igitur bello quod comes contra nostros inceperat finito, Deo annuente pax terrae reddita est. Pauperes autem, qui miserabiliter hac illacque latitabant, quasi vivendi accepta licentia, versa vice nova subito induuntur letitia, et residuum annonae, quod vastationi impiae superfuerat, sua certatim quique, ut poterant, securi recondunt in horrea; nutu enim Omnipotentis defecerat qui eos misericorditer oppresserat, et jugo dampnationis tyrannicae absque compassione aliqua substraverat. Verum imperatore hiis diebus curiam suam Aquisgrani celebrante, Gerardus, defuncti comitis filius, cum matre sua ⁜ (572) eo advenit, et multa adversus [Col. 0263B] comitem Durachiensem et nostros pro vastatione terrae suae conquestus, imperatoris animum adversus eos gravi indignatione accendit. Qui videlicet Durachiensis comes jam pridem ab imperatore frequentibus nuntiis mandatus, prefixae sibi diei terminos, venire non audens, excesserat, unde judicio principum imperii tanquam majestatis imperialis reus cum omnibus suis potestati imperatoris adjudicatus erat. Venit tandem, et ab imperatore discussus, quod mandatus totiens venire neglexisset, quodque terram comitis illicita sibi temeritate populatus fuisset, utriusque causae reus, mediantibus amicis severitatem sententiae in se prolatae evasit. Aderat ibi Philippus comes Flandrensis cum aliis principibus quam plurimis ei consanguinitate proximis, [Col. 0263C] quorum petitione delinitus imperator ea quae deliquerat clementer indulsit. Quia vero ipsi quoque imperatori propinquitate jungebatur, exigere quidquam a nichil habente imperatori indecorum esse videbatur. Habito autem cum suis consilio quid de nostratibus ageret, qui ibi cum eodem advocato suo aderant, grave animadversionis suae judicium in eos agitare cepit. Qui cum ab eo inquirerentur, quo ausu quave fiducia terram comitis igni ferroque pessumdedissent, et ipsi auctoritatis ejus licentia hoc se fecisse assererent, ipse vero negaret, felici quodam fortunae eventu contigit, ut abbas Wiricus eas apud se ibi litteras haberet, quas ipse pridem eis miserat, in quibus eis mandabat, ut se defendentes in comitem [Col. 0263D] totis animis insurgerent. Quas cum Maguntino et Coloniensi ⁜ (573) archiepiscopis et ceteris qui aderant principibus ostendisset, et latorem qui eas ab imperatore acceperat quasi in testimonium adhibuisset, ipsi boni ominis spe nostros ne timerent adhortantes, quae audierant imperatori intimaverunt. Ipse autem, sicut ille cujus animus cotidie in diversa distrahebatur, eorum relatione veridica reductus in memoriam preteritorum, juxta illud comici: Regum [Col. 0264A] curae ut vehementes, sic et mobiles paulo remissius et negligentius contra eos agere cepit, et alia quae ibi ventilabantur severitate judiciaria discutiens, causam eorum et comitis quasi dissimulando indiscussam omisit. Multum ergo eis predictarum exemplar literarum profuit; quod utique si non ibi habuisset, nequaquam absque gravi rerum suarum dispendio districtum animadversionis ejus judicium evasissent. Comes vero Lonensis, insistente abbate Wirico, argentum quod pater ejus in redemptionem Burlo a nostris extorserat, ab imperatore restituere ⁜ 441 jussus, insignia sui ornatus pallia nobis in vadium dedit, quae tamen paucis post diebus elapsis dato redemptionis pretio mater ejus redemit.

21. Anno sequenti (1172) Hugo et Albertus comitis [Col. 0264B] de Musal filii, non ferentes se ab eodem Gerardo comite exheredari, collecto exercitu se per terram ejus inopinate diffundunt. Bilisium ⁜ (574) namque et Calmunt dimidium legitimo jure cum appendiciis eorum suum esse dicebant, quod tamen a patre ejus nec armis nec justiciae legibus obtinere unquam potuerant. Armatis itaque occulte suorum fortissimis, die dominico castrum Berle ⁜ (575) repentino impetu invadunt, et tocius in circuitu provinciae vicos devastant atque comburunt. Sed nec tunc quidem ecclesia nostra a vastatione possessionum suarum potuit esse aliena, nam Horle villa nostra semiusta tota vastatur, fractisque rotis molendinum nostrum a predonibus incensum feroci igne exuritur.

22. Videns ergo Gerardus comes Lonensis necessariam [Col. 0264C] sibi comitis Durachii Egidii militarem virtutem et audaciam, eum contra adversarios suos sibi adjutorem et socium asscivit, et altero eorum, id est Hugone, apud Hoyum defuncto, alterum fugato ejus exercitu de terrae suae finibus eliminavit. Dehinc consultu familiae utriusque sororem suam ⁜ (576) ei uxorem despondit, eique reconsiliatus, firmum cum nostratibus amicitiae et pacis pactum stabilivit.

23. Non multo post idem Gerardus languore correptus cum desperaretur, tandem contra omnium spem convaluit, et sicut in infirmitate voverat, Jherosolimam proficisci statuit. Cujus frater Hugo, etate quidem inferior sed petulantia animi ad omne facinus eo proclivior, putans sibi omnia licere quae [Col. 0264D] libuissent, usus consilio quorumdam civitati nostrae adversantium, vallum ingens circa Brustemium erexit, magnamque inter suos et nostrates, ut post patuit, intestini belli et odii materiam ex hoc facto conflavit. Cujus quidem conatus in inicio nascentis hujus mali facile reprimi potuisset, sed primatum villae nostrae et precipue comitis Durachiensis male in hoc negligentis desidia temerariam fodientis in alieno alodio aluit audatiam. Justitia enim legum [Col. 0265A] mundanarum cepta hujus inhibere licenter potuissent, si vero res eadem, ut sepe inter principes evenit, ferro decerni debuisset, ipsi utique numero et fortitudine facile eo superiores fuissent. Necdum tamen eodem vallo per girum villae consummato, Gerardus comes de Jherosolimis reversus, favorabili suorum omnium leticia excipitur, a nobis quoque sollempni processione receptus, magna quae etiam eo gloriosiorem deceret reverentia honoratur. Qui predicti valli opus considerans, et plura pro hoc tacita mente apud se volvens, non tamen de incepto fratrem redarguens, eo quidem anno, quasi sibi displiceret quod factum erat, quievit. Dehinc frequenti suorum impulsus consilio, ad id peragendum intendit studio; videbatur enim sibi dedecori fore, [Col. 0265B] si quod ille inchoaverat, ipse quasi eo in aliquo inferior studuisset omittere. Nec quemquam suo conatui contradicturum putabat, quia fratri nemo obstiterat. Sed sancto Trudone civitatem suam, quam ipsi omnimodis deprimere ac humiliare per hoc nitebantur, protegente, conatus eorum dispositione infringitur Omnipotentis, qui futura velut presentia videns, novit occulta cordis. Hugo siquidem frater ejusdem Gerardi, seminarium omnis mali, quod occasione hujus valli inter nostrates et Lonenses postea emersit, adhuc fere intra pubertatis annos agens vita decessit. Qui qualis fuerit qualisve fuisset, vel ex hoc conici et agnosci liquet. Unici enim fratris sui sponsam contra jus fasque abripuit, quae tamen intra breve spacium hujus copulae defuncta [Col. 0265C] est. Eum etiam, ut plures conviciabantur, si cum eadem uxore supervixisset, auxilio generi conpressum jure comitatus et castellorum omnimodis spoliasset.

24. Interim abbas Wiricus, exstructis opere mirifico claustri officinis, frequentibus fratrum sollicitabatur precibus, ut, sicut dudum voverat, claustrum in quamdam novae pulchritudinis speciem innovando reformaret. Qui optimum factum arbitratus memoriam sui posteris in benedictione relinquere, statuit libens eorum suggestionibus obedire. Multis namque jam pridem experimentis doctus erat, non diffidere de Dei et beatissimi patroni sui adjutorio, nimirum considerans eo sibi cooperante omne ad quod intendisset opus in manus [Col. 0265D] suas dirigi. Murum igitur claustralis ambitus per gyrum tabulis politis struens, bases convenienti dispositione superposuit. Dehinc columpnas nunc quatuor vivarias ⁜ 442 statuit, et nunc geminas nigras atque congruenti compaginatione coaptans, capitella desuper egregie sculpta collocavit; spatium vero distantium inter se columpnarum lapidibus ad instar arcuum sectis et eximie politis superius discrevit, totumque opus infra annum [Col. 0266A] mirantibus omnibus prospere pro voto consummavit.

25. Hiisdem diebus Gerardus comes Lonensis vallum Brustemii a fratre suo Hugone, ut prelibavimus, inchoatum, summo studio perficere nitebatur, sed Cunone Durachiensi comite obsistente, opus ceptum omnimodis impediebatur. Is enim fratri suo Egidio admodum puer in principatu successerat, quem omnipotens Pater, ut dilectum forsitan adoptionis filium in examine judicii sui futurum, lepra mulctatum severitatis suae flagello interim castigabat. Comes autem Lonensis jam pridem expertus animosas nostrorum vires, et propter eos Durachiensibus se posse resistere diffidens, ad imperatorem se contulit, allodiumque suum in Brustemio [Col. 0266B] et castrum pariter ei dedidit, ut auctoritatis ejus patrocinio id ad effectum perduceret, quod suis se viribus facere diffidebat. Reversus de imperatoris curia, et elatus ea quam in eum conceperat fiducia, in auxilium sui contra comitem Durachiensem et nostrates circum manentes quosque invitat, et apertus eorum jam inimicus, inimicitiam suam et iram cum indignatione eis denuntiat. Interim comes Durachiensis nullum preter nostrates adjutorium habens, ad comitem Flandriae auxilium postulaturus proficiscitur, intimans ei quas a comite Lonensi injurias pateretur. Compunctus ille tam tristi nepotis sui relatione, et condescendens ejus angustiis benigna mentis compassione, missis literis, ne quid ei faceret, comitem monuit, utque sibi [Col. 0266C] ad colloquium Lovanii occurrere non dedignaretur, mandavit. Considerabat enim nepotem suum, quamvis comitem, omnibus tamen pene rebus egere, illum autem habundare, ideoque laborabat inter eos aliquid pacis aut amicitiae fedus componere. Item si armata manu veniret, videbatur ei comitem quidem se debellare posse, sed dolebat pro causa hujusmodi totam in circuitu provinciam vastatione exercitus sui pene ad nichilum redigi. Statuti igitur colloquii famosa illuxit dies, et apud Lovanium, ut disposuerant, cum grandi suorum frequentia predicti convenerunt principes. Rogatus comes Lonensis a comite Flandriae, denegat belli inducias, conqueritur omnibus, graves a comite Durachiensi sibi irrogari injurias, consilioque taliter ea die soluto, quique [Col. 0266D] discedunt in sua, infecto pro quo venerant negotio. Nec multo post sera penitudine tactus, indutias tanto principi negatas, annitente strennue Godefrido Lovanensi duce, sororio suo ⁜ (577) , nostratibus ultro concessit, et opus valli sui usque in alia tempora, licet invitus, interim intermisit.

26. Anno Domini 1177, imperii Frederici anno 25 ⁜ (578) , episcopatus Rodulfi 10, prelationis Wirici abbatis anno 22, ante paucos quam haec acciderant [Col. 0267A] dies, Alexander papa Frederico imperatori reconciliatus, eum et omnes imperii sui principes ab excommunicatione absolverat, alteroque eorum in patrem altero in filium adoptato, cum eo in unitate concordiae redierat. Is quippe Adriano papa defuncto, cum Octoviano, venerabilis vitae archipresbitero, ad papatus apicem electus fuit, sed partibus inter se dissidentibus ab imperatore reprobatus, eundem tamen Octovianum et duos ejus successores ⁜ (579) longevitate vitae superavit. Reformata igitur unitate ecclesiae, quae septem et decem annis turbata fuerat propter dissensionem sedis apostolicae, missis epistolis jussit omnes circumquaque episcopos in media quadragesima ad se Romam venire. Mandatus inter ceteros Rodulfus Leodiensis episcopus omnes [Col. 0267B] episcopii sui abbates convocavit, utque se ad simul proficiscendum prepararent, jussit; qui vero viae timore remanere mallet, ei profecturo ad supplementum expensarum aliqua dare non negligeret, alioquin ipse una cum eo Romam pergeret. Abbas autem Wiricus, jam pridem propter egregiam liberalitatis suae munificentiam ei acceptus, amplioribus largitatis suae beneficiis obtinuit, ut, quia pre debilitate corporis Romam per se ire non poterat, ipse privilegia ecclesiae nostrae secum ferret, et presentis papae sigillo ea confirmari faceret. Quod et fecit. Veniensque Romam, licet sinistro actuum suorum rumore aures papae plurimum offendisset, tamen propter suum genus nobile in magna apud eum reverentiae prerogativa pre ceteris est habitus. Actum [Col. 0267C] est vero hoc consilium media quadragesima, die 5, Iduum Marciarum (1179), in quo computati sunt affuisse 700 episcopi et abbates mille et clericorum preterea diversorum ordinum innumerabiles turmae ⁜ (580) . Apostolicus autem inter cetera decreta sua, quae ab omnibus rite tenenda sollempni institutione sanxit, in Octovianum sanctae vitae virum et in duos ejus successores sentenciam excommunicationis promulgavit, et quidquid viventes statuerunt, id auctoritate sua irritum esse censuit.

27. Anno sequenti (1180) episcopus consummato ad votum suae profectionis negotio, prospero itinere sanisque omnibus, qui in comitatu ejus fuerant, tandem Leodium est reversus. Qui et ante hanc [Col. 0267D] profectionem et post reditum crebris Gerardi Lonensis comitis infestatus injuriis, quas ei in decimis et precariis villarum et ecclesiarum ad se pertinentium arroganter et superbe ingerebat, quia minas et excommunicationem intentando nichil proficiebat, superbiae et arrogantiae ejus viribus et armis obviare parat. Veniensque apud nos, necessitate urgente renovavit cum nostratibus fedus amiciciae et fidelitatis perseverantiam, adhortans eos, una secum ulcisci in comitem suam et sancti Lamberti injuriam. Quo comperto comes, nec ipse ad resistendum segnior, collecta valida militum manu, 2 [Col. 0268A] die Kal. Augusti milites episcopi aggressus, a Calmunt ⁜ (581) usque Tungris in cruentam fugam compellit, oppidumque vi cum suis irrumpens, plurimis captis copiosam predam victor abducit. Postera die, id est Kal. Augusti, episcopus collecta suorum multitudine, ante eandem villam eum cum exercitu proterens, in fugam vertit. Omnibusque qui poterant in castrum confugientibus, totam villam repentina invasione exurit. Interim comes per silvam proxime stantem cum paucis suorum evadens, Tungris inopinatus invadit, et incenso oppido, monasterium beatae Mariae gravi incendio absumit. Sequenti die ( Aug. 2) episcopo Calmunt obsidente, nostrates ab eo rogati Brustemium invadentes, nono anno ex quo illud sub Egidio comite combusserant, [Col. 0268B] iterum comburunt, et superato primo ejus vallo, resistentes in arctiora cogunt, et ad capiendum castrum machinas instruere intendunt.

28. Dehinc 3 videlicet Nonas Augusti episcopus cum suis et nostrates cum episcopo Los caput comitatus invadunt, et habitatoribus ejus metu mortis et captivitatis fugientibus, incensa villa cum monasterio pariterque castro ingentia spolia diripiunt.

29. In crastinum ( Aug. 4) cenobium sancti Amoris in Bilisia a milicia episcopi cum villa exuritur, Montenaken quoque castrum a defensoribus vacuum incendio evertitur, et vastatis circumquaque villis, fugientibus incolis, omnia castella et munitiones comitis inimicis non parcentibus destruuntur. Cumque exstructis machinis episcopus Calmunt destruere [Col. 0268C] niteretur, annitente comite Namurcensi avunculo suo et comite de Berghe ⁜ (582) , Gerardus comes in gratiam ejus reducitur. Quod tali conditione actum est, ut quidquid episcopus ei fecerat, irritum esset, nichilque ei injuriarum pro hoc deinceps irrogare deberet. In hac ergo mutua eorum adversus alterutrum contentione cum totius in curcumitu provintiae gravi vastatione concrematae feruntur cum villis suis plus quam sedecim ecclesiae.

30. Reductis ergo in concordiam pacis episcopo et comite, Godefridus Lovaniensis dux gravi adversus nostros accensus est indignationis furore, quod scilicet et in juvando episcopum contra comitem pacem sibi juratam presumsissent infringere. Et [Col. 0268D] advectiones forensis mercimonii, quae de terra sua advehebantur, interim interdicens, jurabat malo eorum hoc eos fecisse, sperans eos minis suis teritos, gratiam suam pecunia redempturos fore.

31. Comes quoque Lonensis omnia quae perpessus fuerat in eos retorquens, ad imperatorem proficiscitur, eique tristem fortunae suae depromit hystoriam. Quem ad subveniendum sibi calamitatibus suis inclinans, instigat adversum nostrates homines in sui vindictam. Qui frequenter ab eo mandati, tandem necessitate urgente episcopum super hoc consulunt, et ut eos super querela comitis excusaturus [Col. 0269A] ad imperatorem vadat, ex jure cogunt. Bona ergo fide se eos ab omnibus impedimentis liberaturum pollicitus, ad curiam imperatoris, quae Seynse futura erat, una cum eis est profectus. Comite autem plura adversus eos imperatori querente, episcopus causam eorum, ymo suam, strennue egit, eos ab objectis patrocinio suo defensans, et quae eis inpingebantur, sibi rectius imputari debere libera voce protestans. Cujus constantia comes perculsus, annitente imperatore episcopoque in id ipsum allaborante, statuit cum eis in pacis concordiam redire. Quae pax ibidem confirmata est conditione interposita, ut nec in allodio ecclesiae, ut ceperat, foderet, nec juri advocati eorum in fodiendo se violenter opponeret. Vallum ergo, quod circa Brustemium erexerat, [Col. 0269B] totius hujus discordiae ab inicio seminarium, hoc modo nostris ei reconciliatis remansit imperfectum.

32. Morabantur hiis diebus Coloniae quidam pollentes opibus, qui erant de familia nostrae ecclesiae; hos Henricus ⁜ (583) Lemburgensis dux a jure ecclesiae nolentes abstrahere violenter volebat, quia in bona eorum jam dudum juraverat. Qua necessitate abbas Wiricus Coloniam profectus, nativam sibi tybiarum et pedum infirmitatem adeo solito graviorem contraxit, ut omnibus qui secum ierant de salute ejus pene desperatis, vix reverti potuerit. Hinc familiari suorum dilectione evictus, qui eum sibi semper adesse desiderabant, languori et corporis [Col. 0270A] debilitati in dies ingravescenti, auxilium medicinae adhibuit. Cujus fomentis modice adjutus cum lenuis membra doleret, et se jam convaluisse speraret. repente contra spem in mortiferam incidit egritudinem. Inunctus ergo et communicatus, fratribus devotas excubiarum vigilias ei exhibentibus, post matutinalem synaxim diem clausit extremum anno Domini 1183 Idus Decembris. Sepultusque est penes abbatem Folcardum ante capellam sanctorum Trudonis et Eucherii, quam ipse operosa lapidum varietate, ut supra prelibavimus, insigni opere jam dudum exstruxerat. Prefuit autem ecclesiae ab anno suae electionis annis 25 ⁜ (584) , 10 dies minus, vir prudens et in multis sepe secunda usus fortuna, et

[Col. 0270B] Semper in adversis doctus sperare meliora. Qui inter cetera probitatis et largitatis suae beneficia, quae utpote pius pater optimis heredibus perpetuo reliquerat possidenda, duas partes decimae de Alost in annuam eis refectionem constituit, et quod superfuisset utilitati infirmorum delegavit. Dignum est igitur, ut tanti patris operum et multiplicium beneficiorum grata memoria in benedictione apud posteros habeatur, quorum usibus et commodis tam egregie tamque paterne desudasse luce clarius comprobatur. Ei ergo commune precum conferamus juvamen, orantes, ut spiritus ejus in pace requiescat, amen.