172

[…] e titre de cet article ⁜ (26) énonce presque tout ce que nous savons de certain sur la personne d'Honoré. Si l'on en croit Arnoul Wion ⁜ (27) , la dénomination de Solitaire qu'il porte doit s'expliquer par celle de Moine, d'où cet écrivain conclut qu'il était bénédictin. C'est une conjecture que rien n'oblige d'admettre ni de rejeter. Il n'en est pas de même des récits d'autres historiens modernes ⁜ (28) , dont les uns placent Honoré sur la chaire épiscopale d'Autun, les autres racontent que, cette chaire lui ayant été offerte, il la refusa pour suivre le roi Louis le Jeune à la croisade. Ces anecdotes, visiblement enfantées par l'imagination, ne méritent pas que la critique se mette en frais pour les réfuter. L'opinion singulière de M. le Beuf sur la patrie d'Honoré, sans être plus vraie, demande un peu plus de considération. Ce savant, dans une de ses dissertations ⁜ (29) , entreprend d'enlever cet écrivain non-seulement à l'Eglise d'Autun, mais à la France, pour faire honneur de sa naissance à l'Allemagne. Voici les raisons dont il étaye ce paradoxe historique. D'abord il soutient que le surnom d' Augustodunensis, par lequel on distingue celui qui nous occupe, des autres de même nom, a fait illusion en deux manières: 1 ^o dit-il, personne avant Trithème ne l'a qualifié de la sorte. Cependant il convient que cette dénomination se trouve à la fin d'un ouvrage d'Honoré même. C'est son traité Des auteurs ecclésiastiques, dont le dernier article porte: Honorius Augustodunensis Ecclesiae presbyter non spernenda opuscula edidit. Mais cet endroit n'embarrasse point le dissertateur, parce qu'il le regarde comme une addition faite par une main étrangère. La preuve de cette assertion, qu'il se contente de mettre en avant, n'aurait pas été de trop. Supposons néanmoins l'addition réelle: du moins faut-il convenir qu'elle précède de beaucoup l'âge de Trithème, puisque tous les manuscrits sur lesquels ont été faites les différentes éditions de ce traité, la renfermaient. Il y a plus; Honoré porte ce même surnom dans plusieurs manuscrits à la tête des productions de sa plume. Nous indiquerons spécialement celui de la bibliothèque du Roi, coté n ^o 999, dont l'écriture appartient au XIII ^e siècle. On y trouve son traité De la perle de l'âme avec ce titre qui est du même temps: Honorii Augustodunensis Gemma animae. 2 ^o M. le Beuf prétend qu'en admettant la dénomination contestée, elle ne doit point s'entendre de la ville d'Autun, mais ou d'Augt près de Bàle, ou d'Ausbourg, capitale de la Souabe Il n'a point, à la vérité, rencontré de monument où le terme Augustodunensis fût employé pour désigner un citoyen de cette dernière ville; mais il a trouvé qu'au VIII ^e siècle un évêque d'Augt s'était dit: Episcopus Ecclesiae Augustodunensis; découverte qui le fait pencher à placer Honoré dans cette ville préférablement aux deux autres. Malheureusement il y a ici un petit inconvénient que ce critique n'a point apercu: c'est que longtemps avant le XII ^e siècle la ville d'Augt était détruite, et son évêché réuni à celui de Bâle; sur quoi nous renvoyons à l' Alsatia illustrata du savant Schoëphlin ⁜ (30) .

M. le Beuf accumule ensuite des textes d'Honoré, par lesquels celui-ci annonce, suivant ce critique, son origine allemande. Nous répondons que cela ne prouve autre chose, sinon que les livres d'où ces textes sont extraits furent composés en Allemagne. Effectivement, l'affectation avec laquelle Honoré parle des particularités de ce pays-là donne tout lieu de croire qu'il l'habita durant quelque temps; mais il faut convenir aussi, pour accorder toutes choses, que ce ne fut qu'après avoir quitté l'Eglise et la scholastique d'Autun pour prendre le parti de la retraite. Le choix d'une terre étrangère, de la part d'un homme qui veut se dévouer à la vie solitaire, n'a rien qui doive nous étonner. Les exemples de transmigrations causées par un semblable motif sont trop communs. Que si l'on nous demande en quel temps arriva ce changement de patrie, nous croyons devoir le mettre sous l'empire de Henri V, environ l'an 1120. A l'égard du lieu qu'Honoré choisit pour son domicile en Allemagne, on ne peut autrement le déterminer qu'en disant, d'après lui-même, qu'il était situé dans les terres du duc d'Autriche. Nous n'avons pas plus de lumières sur la date de sa mort. Il vivait encore sous le pontificat d'Innocent II. C'est tout ce qu'il nous est permis d'assurer.

Honoré d'Autun a été l'un des plus féconds écrivains de son siècle. Quoique le denombrement qu'on voit de ses écrits à la fin de son traité Des auteurs ecclésiastiques soit considérable, il n'est cependant rien moins que complet. On en a découvert beaucoup d'autres postérieurs en date à celui-ci, dont une partie est entre les mains du public, l'autre a été détaillée par D. Bernard Pez avec l'exactitude connue de ce [Col. 0015] critique ⁜ (31) . Obligés de rendre compte de toute cette littérature, nous commencerons par les productions qu'Honoré lui-même s'attribue; bien entendu néanmoins qu'il ne sera fait mention ici que de celles qui ont vu le jour; le surplus réservé pour le paragraphe suivant.

1 ^o Un traité qui a pour titre Elucidarium ⁜ (32) . Les critiques ont été longtemps divisés touchant son véritable auteur. Fondés sur l'autorité de quelques manuscrits, les uns l'ont donné à saint Anselme, sous le nom duquel il fut imprimé l'an 1560, à Paris, chez Morelet, en un volume in-8 ^o , par les soins de Claude d'Espence, réimprimé à Liége dans le même format en 1586, et ensuite inséré dans toutes les éditions du saint docteur, parmi ses ouvrages sincères, à l'exception de la dernière, où il se trouve relégué dans l'Appendice. Les autres, par une conjecture beaucoup moins vraisemblable, l'ont mis sur le compte de saint Augustin. Plusieurs en ont fait honneur à Abailard, quelques-uns à Guibert de Nogent; et il s'en est enfin trouvé qui l'ont donné à Guillaume de Coventry, carme du XIV ^e siècle. D. Rivet ⁜ (33) sur saint Anselme a fort bien démontré la fausseté de toutes ces attributions. Mais le doute qu'il élève touchant l'identité de l' Elucidarium que nous avons, et de celui d'Honoré, disparaît en consultant la notice que notre auteur donne du sien dans la liste citée de ses écrits. Car il dit l'avoir partagé en trois livres, dont le premier concerne Jésus-Christ, le second, l'Eglise, le troisième, la vie future. Or telle est précisément la division de celui qui est entre les mains du public. Il est vrai qu'on aperçoit quelque légère différence de principes entre cet écrit et les autres qui sont sortis de la plume d'Honoré. Mais on doit observer que c'est ici le coup d'essai d'un écolier, lequel pressé par ses condisciples admirateurs de ses progrès, se hasarda de mettre par écrit le résultat de ce qu'il avait appris. Saepe rogato a condiscipulis, est-il dit dans la préface, quasdam quaestiunculas enodare, importunitati illorum non fuit facultas negando obviare. L'ouvrage effectivement annonce une main novice, mais capable de bien exécuter dans la suite. Toute la théologie y est traitée succinctement par demandes et par réponses. Il y a des erreurs, mais non pas autant que lui en compte Nicolas Aimeric, dominicain du XIV ^e siècle, dans l'écrit qu'il lui opposa sous le titre d' Elucidarium Elucidarii. Malgré ces taches on a fait un grand accueil durant plusieurs siècles à ces prémices du travail d'Honoré. L' Elucidarium a été traduit deux fois en français, et une fois en allemand. Aucune de ces traductions n'a encore été livrée à l'impression. Des deux françaises, l'une en prose, oeuvre de Geofroi de Waterford, dominicain hibernois du XIII ^e siècle, fait partie des manuscrits de M. Baluze transférés à la bibliothèque du Roi; l'autre en vers se trouve parmi les manuscrits du roi d'Angleterre ⁜ (34) . Nous ne pouvons marquer l'âge de celle-ci ni son auteur, parce que le catalogue qui nous la fait connaître n'en dit rien. A l'égard de la traduction allemande, D. Pez assure qu'elle porte la date de l'an 1314.

2 ^o L'écrit intitulé Sigillum Mariae, qu'il faut joindre à une Explication du Cantique des cantiques, dont il est comme la suite. L'auteur applique dans le premier à Jésus-Christ et à la sainte Vierge ce que le texte sacré, qu'il commente dans l'autre, dit de l'amour de l'Epoux et de l'Epouse. Le cas singulier que Martin Delrio, jésuite, faisait de ces deux opuscules, l'a porté à insérer une grande partie du second et quelque chose du premier dans son Commentaire sur le même livre, imprimé à Paris l'an 1604. Dans l'avertissement il dit qu'Honoré d'Autun a dévoilé d'une manière courte, savante, ingénieuse, les quatre sens du Cantique des cantiques; que son ouvrage très-peu lu mérite néanmoins de l'être beaucoup; et qu'en ayant trouvé deux exemplaires manuscrits, il en a tiré tout ce qui lui a paru de plus remarquable pour l'édification du public. Il donne ensuite le précis de cette production qu'on peut vérifier sur l'édition qui en a été faite in-8 ^o à Cologne, l'an 1540, et sur celles qui se rencontrent dans les grandes Bibliothèques des Pères.

3 ^o Un Dialogue entre le maître et le disciple, intitulé l' Inévitable ⁜ (35) . L'objet qu'Honoré s'y propose est d'expliquer le mystère de la prédestination, et de le concilier avec le libre arbitre. Cet ouvrage serait excellent sans deux ou trois endroits qui exhalent une odeur de semipélagianisme. On a voulu néanmoins accuser notre auteur d'avoir donné dans l'excès opposé. Il est vrai que l'ouvrage présente des contrariétés grossières dans l'édition donnée par George Cassander à Bâle en 1528, et répétée à Cologne chez Sylvius en 1552; ce qui fait dire au P. Duchesne, jésuite, que tous les textes ne partent pas de la même plume, ou que l'auteur n'avait pas le sens commun ⁜ (36) . L'alternative est certaine; mais il faut ajouter que Jean Conen, prémontré de Tongres, plus fidèle, plus sensé que Cassander, et guidé par de meilleurs manuscrits, fit disparaître ces contrariétés dans une nouvelle édition qu'il donna de l' Inévitable à Anvers, en 1620 et 1624, édition qui depuis a passé dans les trois grandes Bibliothèques des Pères.

4 ^o Le Miroir de l'Eglise, qui est un recueil de sermons sur divers sujets. Jean Dietemberg le rendit public à Cologne en un volume in-8 ^o , l'an 1531, avec les sermons de saint Césaire d'Arles, qu'il nomme par méprise Féliciaire. Oléarius ⁜ (37) , qui ne connaissait point cette édition, annonce comme la première et l'unique celle qui fut faite en 1544 à Bâle.

5 ^o La Perle de l'âme, Gemma animae. C'est une somme liturgique divisée en quatre livres. Le premier traite de la messe, de ses cérémonies et de ses prières; de l'église, de ses parties et de ses ornements; des ministres de l'autel et de leurs habits. Le second a pour objet les heures canoniales du jour et de la nuit. Le troisième roule sur les principales fêtes de l'année. Le quatrième explique la manière d'accorder l'office divin de toute l'année avec les jours et les temps divers dans lesquels on le célèbre. M. Dupin ⁜ (38) porte un jugement très-sain de cette production, en disant qu'elle est pleine de raisons et d'explications mystiques qui n'ont d'autre fondement que l'imagination de l'auteur. Cependant on y remarque, dans ce qu'elle a de littéral, des vestiges précieux de la liturgie et des autres usages ecclésiastiques du XII ^e siècle. On y voit, par exemple, que, lorsque l'évêque marchait à l'autel, il était accompagné de deux prêtres, et précédé de sept diacres, de sept sous-diacres, et d'un pareil nombre d'acolythes portant chacun un chandelier (l. I, c. 4) ; qu'après avoir fait sa confession il donnait le baiser aux deux prêtres (c. 7); que le premier diacre et le premier sous-diacre baisaient l'autel avec lui lorsqu'il y était monté (c. 3); que les hosties [Col. 0017] étaient faites en forme d'un denier, in modum denarii ⁜ (39) ., et n'en excédaient pas la grandeur (c. 35); que l'image du Sauveur y était empreinte avec les lettres de son nom, de même que l'image et le nom du prince sur la monnaie; que les chantres avaient des bonnets sur la tête et des bâtons à la main (c. 228); que deux d'entre eux présentaient à l'autel l'un le pain sur un linge, et l'autre le vin; que la fonction de l'archidiacre était de verser le vin dans le calice (c. 38); que le bâton episcopal était de bois et la courbure d'ivoire avec une pomme dorée ou de cristal qui joignait les deux parties ensemble (c. 219); que la crosse des abbés différait de celle des évêques par la partie recourbée qui était noire (c. 238); que les prêtres, après avoir oint d'huile la tête du baptisé, la couvraient d'une mitre qu'il gardait huit jours (l. III, c. 111, 113) . Parlant des cérémonies de Pàques, Honoré dit qu'à Rome ce jour-là, quand le pape entre à l'église, on allume au dessus de sa tête des étoupes dont les étincelles sont reçues par les ministres, ou tombent a terre: cérémonie, ajoute-t-il, instituée pour l'avertir que tout se réduit en cendres, et que lui-même doit y retourner. Son exactitude, en parlant de l'eucharistie, lui mérite un rang distingué parmi les témoins de la tradition sur le dogme de la présence réclle. A l'occasion de ce mystère il dit (l. I, c. 105) que «comme le monde a été fait de rien par la parole de Dieu, de même par la parole de Jésus-Christ son Fils, la nature de ces choses (le pain et le vin offerts dans le sacrifice) est véritablement changée au corps et au sang de Notre-Seigneur.» Et plus bas (c. 106): «On use du nom de mystère, dit-il, quand on voit une chose et qu'on en entend une autre: ainsi l'on voit les espèces du pain et du vin, mais on croit que c'est le corps et le sang de Jésus-Christ.» Si Thomas Valdensis eût fait attention à ces paroles, il eût été plus équitable envers notre auteur; et loin de le mettre, comme il a fait ⁜ (40) , au nombre des sectateurs de Bérenger, il l'eût compté parmi ses adversaires les plus déclarés. Cet ouvrage est une des productions de notre auteur dont on a le plus multiplié les éditions. La première parut à Leipsig in-4 ^o , l'an 1514. La seconde, donnée à Cologne en 1549, fait partie d'un volume in-folio dans lequel sont compris les traités d'Amalaire et de Walafrid Strabon Sur les rites ecclésiastiques, avec la Liturgie de saint Basile et la Vie de saint Boniface, archevêque de Mayence: le tout recueilli par les soins de Jean Coclée. La troisième, faite en 1568, dans la même ville, contient en un volume in-folio plusieurs autres traités de divers auteurs sur le même sujet. La quatrième est sortie des presses de Venise en 1572, avec quelques autres écrits analogues, rassemblés dans un volume in-8 ^o sous le titre commun de Miroir de l'Eglise. La cinquième, faite à Rome en 1590, et la sixième à Paris en 1610, ne sont que des répétitions de la troisième. Enfin l'ouvrage a été réimprimé dans les trois grandes Bibliothèques des Pères.

6 ^o Le Sacramentaire, ou traité des causes et de la signification mystique des rites. Il n'y a de cet ouvrage qu'une seule édition, dont le public est redevable aux soins de D. Bernard Pez. Le sujet est le même que celui des quatre livres précédents, traité dans le même goût, mais d'une manière plus abrégée, et avec un peu plus d'ordre et de méthode.

7 ^o L' Hexameron, ou traité de l'ouvrage de six jours. Honoré l'adresse à ses écoliers, pour l'usage et à la demande desquels il dit l'avoir composé. Il conseille à ceux qui en seront satisfaits de le mettre à la tête de son Elucidarium. On n'en voit pas trop la raison. Cet écrit n'est qu'une explication mystique et trèsalambiquée du premier chapitre de la Genèse. L'auteur compte 4184 ans depuis la création du monde jusqu'à l'Incarnation. Il ne donne que 12 ans à la sainte Vierge lorsqu'elle enfanta le Sauveur, qu'il prétend avoir souffert à l'âge de 34 ans. Ce sont les seuls traits remarquables de ce commentaire que D. Pez a pareillement tiré de l'obscurité. Cet éditeur prétend que la préface et le dernier chapitre ne sont pas d'Honoré. La preuve qu'il en donne est que l'un et l'autre morceau manquent dans l'exemplaire de Molk qui date de 500 ans.

8 ^o L' Eucharistion; c'est ainsi qu'il faut lire d'aprés tous les manuscrits, et non pas Eucharisticon, comme il est annoncé dans toutes les éditions du traité d'Honoré des écrivains ecclésiastiques. L'ouvrage, partagé en 12 chapitres, renferme une exposition très-fidèle de la croyance de l'Eglise sur le sacrement de l'eucharistie. Cependant, au rapport de D. Pez, une main du XV ^e siècle avait mis en marge du mauuscrit de Molk, d'où il l'a tiré, la note suivante: «Il paraît qu'on ne doit pas lire ce livre en public, à cause de certains points dans lesquels il semble que l'auteur s'est ou mépris, ou du moins expliqué de manière à ne pouvoir être entendu sans une grande application.» Mais le savant éditeur remarque fort bien que cette note est d'un scolastique ignorant qui voulait juger des locutions des anciens d'après les petites questions qui s'agitaient de son temps. Il prouve ensuite qu'Honoré s'est énoncé très-correctement sur le dogme de la présence réelle et de la transsubstantiation.

9 ^o La Connaissance de la vie, ou Traité de Dieu et de la vie éternelle. Ce livre, auquel l'auteur a donné la forme d'entretien d'un maître avec ses disciples, ou suivant le manuscrit de Molk, du solitaire avec ses auditeurs, porte le nom de saint Augustin dans un manuscrit de la bibliothèque du Roi ⁜ (41) . C'est sur un exemplaire semblable que les Grecs, ayant connu cet ouvrage, en traduisirent un fragment considérable en leur langue avec ce titre que nous rendons en français: Sentiments de saint Augustin sur la Trinité, tirés de son livre de la Connaissance de la vraie vie, dans lequel, sous la forme d'un dialogue, les frères interrogent et le maître répond. Ce fragment, qui comprend le chapitre 11 ^e et les suivants jusqu'au 18 ^e , à la réserve du 15 ^e qu'on a supprimé, se trouve dans un recueil des Pères Latins traduits en grec, imprimé à Bâle l'an 1578 par les soins de Leunclavius. Mais les derniers éditeurs de saint Augustin ont trèsbien prouvé qu'on ne peut méconnaître Honoré dans ce traité qu'ils ont inséré tout au long parmi les oeuvres supposées du saint docteur. Dans la préface notre auteur fait entendre qu'il était en butte aux traits de l'envie, et qu'il ne les recevait pas avec indifférence. Il exhorte ses adversaires à déposer le venin qui les consume, à prendre des sentiments charitables, et à le suivre pacifiquement dans la vaste forêt des Ecritures où il est prêt à entrer, non pour y porter de nouvelles matières, comme ils l'en accusent, mais pour y cueillir le fruit de vie. Ensuite il expose son dessein qui est de traiter des principales vérités de la philosophie chrétienne

[Col. 0019] Entrant en matière il prouve que notre intelligence grossière et accoutumée à juger de tout par les sens ne peut, sans le secours de la foi, connaître ce qui concerne Dieu et les esprits créés. Il partage ceux-ci en deux espèces, l'ange et l'âme humaine. Il montre ce qu'ils ont de commun et ce qui les différencie. Quant à l'Etre souverain, dit-il, étant incompréhensible de sa nature, nous ne pouvons déterminer précisément ce qu'il est. Essayons néanmoins, ajoute-t-il, puisque la substance intellectuelle veut en quelque façon que ce soit le connaître, de le définir au moins imparfaitement et d'une manière énigmatique. Après en avoir donné la définition usitée dans les écoles, il s'applique à prouver qu'il existe. De là il passe aux moyens par lesquels on peut parvenir à le voir et à le contempler dans sa gloire. Ses disciples, satisfaits de ce qu'il leur a dit là-dessus, lui demandent qu'après leur avoir démontré l'unité de l'essence divine, il leur apprenne comment il y a dans cette même essence trinité de personnes. C'est la matière de leur entretien depuis le dixième chapitre jusqu'au dix-neuvième. Honoré répond à toutes leurs questions suivant les principes de saint Augustin et de saint Anselme, dont il emploie souvent les paroles sans les nommer. Les chapitres suivants, au nombre de vingt-huit, roulent sur la miséricorde de Dieu, sa justice, sa sagesse, son immensité, son immutabilité, la profondeur de ses jugements dans la distribution inégale de ses dons, sur l'origine du mal, sur la misère de l'homme, la cause de cette misère et les moyens de la réparer, sur la nécessité et les caractères de la foi, sur l'état des âmes dégagées des corps, sur la manière dont les saints entendent nos prières, sur la résurrection des morts, sur le bonheur de la vie éternelle. Tel est le sommaire de ce traité où l'on remarque une saine et lumineuse métaphysique puisée dans l'Ecriture et dans la tradition. C'est de tous les ouvrages d'Honoré celui qui nous paraît le plus châtié, tant pour le choix et la justesse des pensées que pour la méthode et l'élocution.

10 ^o L' Image du monde en trois livres. Cette production est précédée de deux lettres, l'une d'un nommé Chrétien, qui qualifie l'auteur homme doué des sept dons du Saint-Esprit; l'autre d'Honoré en réponse à celle de Chrétien. La dernière phrase de celle-ci, commençant par ces mots, ad instructionem, se trouve employée dans quelques manuscrits pour le commencement du premier livre, au lieu que dans tous les imprimés ce livre débute par Mundus dicitur. Cette différence a fait prendre le change à D. Rivet ⁜ (42) en lui persuadant que l' Image du monde d'Honoré n'était pas le même ouvrage que celui qui a vu le jour sous ce titre. C'est une de ces méprises qui, dans une entreprise de longue haleine et pleine de discussions épineuses, échappent à l'esprit le plus attentif. Nous allons rendre un compte très-succinct de ces trois livres. Le premier est un abrégé de cosmographie tel qu'on pouvait le donner dans un siècle où la géographie et l'astronomie étaient encore au berceau. L'auteur compare le monde à un oeuf, et ne reconnait que trois parties de la terre qui soient habitables. Le second traite du temps et de ses divisions, c'est-à-dire des heures, des jours, des mois, des années, des olympiades, des différents cycles, des réguliers, des concurrents, des épactes, du terme pascal, des fêtes mobiles, de l'embolisme ou intercalation. Le troisième est une petite chronologie universelle qui finit dans les premières éditions à l'empereur Lothaire II, et dans les suivantes à Frédéric Barberousse. Peut-être dans l'autographe finissait-elle à l'empereur Henri V; ce qui est d'autant plus vraisemblable, que cet ouvrage est antérieur à celui Des écrivains ecclésiastiques, dans lequel Honoré parlant de lui-même, dit qu'il florissait sous l'empire de ce prince.

On compte jusqu'à sept éditions de l' Image du monde ⁜ (43) . La première, sans marque de lieu ni d'année, concourt avec les commencements de l'imprimerie. La seconde fut donnée à Nuremberg, l'an 1491, par Gaspar Hocfeder. Illyricus procura la troisième à Bâle, en 1497, in-4 ^o , avec attribution de l'ouvrage à saint Anselme. La quatrième, où le nom d'Honoré se rencontre pour la première fois ⁜ (44) , fut encore donnée à Bâle l'an 1544 avec celle de six autres écrits du même auteur, par les soins de Jean Herold, chez les héritiers de Cratander, en un volume in-8 ^o , La cinquième, du même format, date de Spire, l'an 1583, chez Bernard Albin. La sixième fait partie du XII ^e tome de la Bibliothèque des Pères, imprimée à Cologne. On voit la septième dans le XX ^e volume du même Recueil publié à Lyon.

On a fait aussi l'honneur à ce livre de le traduire en italien sous ce titre: Il libro de Imagine mundi composito da Honorio filosofo solitario, per loquale se potra intendere molte gentilissime e digne cose. Cette traduction existe manuscrite à la bibliothèque du Roi ⁜ (45) .

11 ^o Le traité Du pape et de l'empereur, intitulé Summa de Apostolico et Augusto. Le dessein de l'auteur est d'établir deux choses, la prééminence du sacerdoce sur l'empire, et l'incapacité des princes séculiers pour conférer les dignités ecclésiastiques. Sur le premier chef D. Pez, éditeur de ce livre, remarque fort judicieusement que si Honoré s'était renfermé dans de justes bornes, en se contentant de préférer un genre à un autre, il aurait, de son temps comme du nôtre, rencontré peu de contradicteurs. Car le point essentiel de la dispute ne consistait pas à savoir lequel des deux genres devait l'emporter sur l'autre, mais à déterminer les conséquences qui résultaient de la prééminence accordée assez universellement au premier. C'est sur ces conséquences que l'on disputait, les uns les exagérant sans mesure, les autres les rèsserrant avec la même indiscrétion. Honoré, décidé pour ceux-là, va jusqu'à soutenir qne c'est au pape à élire l'empereur avec le consentement des princes, de même qu'à le sacrer et à le couronner. Sur le second chef il fait ce raisonnement, qui n'est pas le pire de son livre: Je demande si les dignités ecclésiastiques sont spirituelles ou séculières. Tout homme sensé me répondra sans doute qu'elles sont de la seconde espèce. Je demande encore de quelle nature est la puissance royale. On ne manquera pas de me dire qu'elle est manquera pas de me dire qu'elle est séculière. Donc, répliquerai-je, il n'appartient pas à cette puissance de conférer une dignité spirituelle. Il recherche ensuite l'origine de l'usage contraire, et croit la trouver dans un prétendu privilége accordé par le pape Léon III à l'empereur Charlemagne pour instituer en son nom, et comme son vicaire, des évêchés dans les Gaules et en Allemagne. Mais dès que l'Eglise a vu, dit-il, que des hommes sans moeurs et sans respect pour elle s'ingéraient, après avoir envahi l'empire sans le consentement du pape, de vendre à prix d'argent les évêchés et les autres dignités ecclésiastiques; alors frappée de l'abus et de la profanation qu'ils faisaient des choses sacrées, elle a sagement retiré ses droits des mains des étrangers, pour les dispenser elle-même suivant les lois de la convenance et de l'équité.

12 ^o L' Echelle du ciel, ouvrage mystique divisé en deux parties qui n'ont pas grand rapport, savoir: la grande et la petite échelle. Avant D. Pez, qui en a procuré l'édition, il passait pour constant, sur la foi d'Ant. Hierat, que l' Echelle du ciel était la même chose que le traité Des affections du soleil, dont nous parlerons plus bas. Mais aujourd'hui qu'on a ces deux écrits, on voit qu'ils diffèrent entre eux autant que la morale, objet du premier, diffère de la physique sur quoi roule le second.

[Col. 0021] 13 ^o L' Explication du Psautier. Ce commentaire, ainsi que celui du Cantique des cantiques, et le traité de l' Image du monde, est dédié à l'abbé Conon, le même vraisemblablement qui passa de l'abbaye de Sibourg à l'archevêché de Ratisbonne en 1126. Dans la préface Honoré dit qu'il a pris pour texte le Psautier gallican et non le romain, parce que le premier est en usage dans les Eglises du pays où il se trouve. Or, ajoute-t-il, le Psautier gallican est celui qui a été traduit sur les Septante, au-lieu que le romain est fait d'après Symmaque ou je ne sais quel autre interprète. Il explique ensuite ce que c'est que le Psautier, et pourquoi il est ainsi nommé. Puis il traite de la matière, de l'objet, de l'économie et de l'auteur du Psautier. Cette préface, où il y a quelques bonnes choses parmi bien des inutilités et des faussetés, a été mise au jour par D. Pez avec un petit nombre des psaumes commentés par Honoré, savoir: les psaumes I, V, L, LI, C, CI et CL. L'éditeur avertit qu'il y a des exemplaires complets de cet ouvrage, non-seulement parmi les manuscrits de l'abbaye de Molk, mais encore en d'autres bibliothèques d'Allemagne, qu'il indique. Il ajoute qu'on trouve à la fin de ces manuscrits un commentaire du même auteur sur les cantiques qui se chantent à Laudes et à Vêpres, et sur le Symbole des apôtres.

14 ^o Le catalogue ou traité des Ecrivains ecclésiastiques, intitulé De luminaribus Ecclesiae. Des quatre livres dont il est composé, le premier est tiré de saint Jérôme, le second de Gennade, dont l'auteur adopte le jugement sur Cassien et saint Prosper, en donnant gain de cause au premier dans les disputes qu'ils eurent sur la grâce. Le troisième n'est qu'un abrégé de saint Isidore. Le quatrième, emprunté pour la plus grande partie de Bède et d'autres bibliographes, ne contient que dix-sept auteurs, dont Rupert est le pénultième, et Honoré lui-même le dernier. Il y est dit de l'un et de l'autre qu'ils fleurissaient sous le règne de l'empereur Henri V; ce qui montre que cet ouvrage fut composé du vivant de Rupert, mort sous Lothaire II. On a déjà remarqué que M. le Beuf regarde l'article d'Honoré comme une addition faite par une main étrangère. Avant lui Fabricius avait eu la même idée, sur ce qu'on y fait cet éloge de notre auteur à l'occasion de son Commentaire du Cantique des cantiques: Miro modo Cantica canticorum exposuit, ita ut prius exposita non videantur. Mais ne pourrait-on pas répondre qu'Honoré, faisant la fonction d'historien, parlait de son ouvrage comme le public en parlait alors? Ce qui est certain, c'est que cet article se rencontre dans toutes les éditions, dans tous les manuscrits qui existent, et qu'on le voyait dans un des plus anciens sur lequel a été copié celui de Molk, qui est du XV ^e siècle.

Outre les trois grandes Bibliothèques des Pères où ce Catalogue a trouvé place, nous en avons quatre autres éditions, dont la première fait partie des sept écrits de notre auteur, imprimés, comme on l'a dit, à Bâle en 1544. La seconde parut à Cologne in-8 ^o , l'an 1580, chez Materne, parmi les ouvrages analogues de saint Jérôme, de Gennade, de saint Isidore, de Sigebert et de Henri de Gand, par les soins de Suffredus Petri. La troisième a été donnée par Aubert le Mire dans son Recueil des mêmes bibliographes, publié l'an 1639 à Anvers en un volume in-folio; édition renouvelée par M. Fabricius, l'an 1718, à Hambourg avec des notes qui jettent une grande lumière sur le texte.

Tels sont les ouvrages imprimés de notre auteur énoncés dans le Catalogue ou Traité dont nous venons de rendre compte.

Parmi ceux qui n'y sont point nommés, et dont le public est en possession, le plus considérable est le traité De la philosophie du monde, partagé en quatre livres. On le voit à la tête des sept écrits d'Honoré publiés à Bâle en 1544. Il a passé depuis dans les grandes Bibliothèques des Pères de Cologne et de Lyon. Notre auteur parle dans le premier livre de Dieu, de l'âme du monde, des anges et de l'âme humaine. Après avoir prouvé l'existence de Dieu par la nécessité d'admettre une Providence, il recherche la raison pourquoi le Père est appelé la puissance, le Fils la sagesse, et le Saint-Esprit la volonté; pourquoi la création est attribuée au Père, l'incarnation au Fils, et la rémission des péchés au Saint-Esprit. Sur l'âme du monde il propose divers sentiments, et renvoie, pour connaître le sien, à ses gloses sur Platon, que nous n'avons plus ⁜ (46) . Il distingue deux sortes d'anges, les bons et les mauvais. Il fait trois classes de ceux-là, dont la première habite selon lui le firmament pour régler le cours des étoiles; la seconde réside dans le ciel des planètes; la troisième est répandue sur la terre pour prendre soin des hommes. Il ne dit presque rien de l'àme humaine, parce qu'il doit en traiter à fond, dit-il, dans le dernier livre. De là il passe aux principes de la physique, et finit par des raisonnements sur la manière dont s'est exécutée la création.

L'objet du second livre est la disposition du ciel.

Le troisième concerne l'eau, l'air, le feu, les cinq zones, les pluies et les autres météores.

Dans le quatrième il s'agit de la terre et de ses habitants. Mais ce qui occupe principalement Honoré, c'est l'homme, dont il donne une description anatomique assez ample, et néanmoins fort superficielle. Ce qu'il dit sur l'âme ne répond pas à ce qu'il avait promis.

Dans les préfaces qui sont en tête de chacun de ces livres, il invective avec chaleur contre ses envieux, qu'il se flatte de confondre par ses succès. Cet ouvrage n'était guère propre à leur fermer la bouche.

Le second écrit est un abrégé d'astronomie usuelle, intitulé: De solis affectibus. Il est le quatrième des sept livres de l'édition de Bâle dont on a déjà parlé. Le manuscrit sur lequel il a été publié dans ce recueil, ainsi que dans les grandes Bibliothèques des Pères, était fort défectueux; ou, ceux qui l'ont fait imprimer, de mauvais lecteurs: car on y trouve des fautes grossières de calcul, et d'autres qui forment des contre-sens.

Le troisème est le livre Des hérésies, dans lequel Honoré parcourt sommairement les anciennes hérésies ou sectes, tant des juifs, que des païens et des chrétiens. Il en compte huit parmi les juifs, neuf parmi les païens et soixante-sept parmi les chrétiens jusqu'aux agnoëtes, où il finit. Cet opuscule, inséré dans les grandes Bibliothèques des Pères, fut imprimé pour la première fois à Helmstat, l'an 1612, avec le Catalogue des hérétiques de Constantin Hermenopule, en un volume in-4 ^o .

Le quatrième, imprimé pareillement dans la grande Bibliothèque des Pères de Lyon, est une liste chronologique des papes, qui se termine à Innocent II. Elle est suivie, dans un manuscrit de la bibliothèque du Roi, d'une pareille liste des empereurs d'Occident; et l'une et l'autre ne sont qu'une suite du quatrième livre De la philosophie du monde, qui les précède immédiatement dans le même manuscrit. Les dernières paroles de ce livre le prouvent manifestement: Non arbitror infructuosum, portent-elles, seriem temporum huic operi inserere, quo lector cuncta transacti mundi tempora queat uno intuitu agnoscere.

Le cinquième contient des questions et des réponses sur les Proverbes et l'Ecclésiaste. Nous remarquerons, d'après Cornelius à Lapide ⁜ (47) , que ces deux espèces de commentaires sont tirés mot à mot de ceux [Col. 0023] de Salonius, écrivain du V ^e siècle; à cette différence près que notre auteur a transpose un endroit de cet interprète, et en a retranché ou changé un autre en partie. Car ce que dit Salonius des trois noms de Salomon à la tèté de l'Ecclésiaste, Honoré l'emploie pour la préface de ses explications des Proverbes, et à la fin de ces mêmes explications il abrége ou supprime ce que l'autre avalt mis dans les siennes. Ce plagiat n'est point honorable à la mémoire de notre auteur, supposé qu'il ait voulu faire passer le travail de Salonius pour le sien. Quoi qu'il en soit, ces questions et réponses, après avoir été publiées l'an 1554 à Cologne sous le nom d'Honoré d'Autun avec d'autres écrits dans un volume in-8 ^o , ont été insérées depuis dans les Bibliothèques des Pères de Cologne et de Lyon.

Les ouvrages suivants ont été tirés de l'obscurité par D. Pez.

1 ^o Un livre intitulé, Summa duodecim quaestionum. Voici quelle en fut l occasion. Deux hommes, dit Honoré, l'un chanoine et l'autre moine, s'étant rencontrés en voyage, se demandèrent réciproquement ce qu'ils étaient et d'où ils venaient. J'appartiens à saint Pierre, dit le chanoine; et moi, dit le moine, à saint Michel. Le premier soutient que son patron est le plus digne, comme prince de l'Eglise et portier du ciel. L'autre prétend au contraire que c'est le sien, étant non-seulement ange, mais prévôt de la cour céleste. La dispute s'étant beaucoup échauffée sans qu'il y eût rien de conclu, quelques personnes, dit notre auteur, m'ont demandé sur cela mon sentiment. J'ai d'abord répondu de vive voix; mais ensuite, à leur prière, j'ai mis ma réponse par écrit. Honoré, pour résoudre une question aussi futile, entrepend d'établir douze points métaphysiques, à la fin desquels on est à peu prés aussi avancé qu'auparavant. Cet ouvrage est dédié à un nommé Thomas, tout rayonnant de l'éclat de la sagesse, suivant l'expression de l'auteur.

2 ^o Un Dialogue entre le maître et le disciple sur huit questions théologiques, que celui-ci propose et que l'autre résout; les deux plus importantes sont: 1 ^o Jésus-Christ se serait-il incarné si l'homme n'eùt pas péché? Le maître répond affirmativement, sur ce que le principal motif de l'Incarnation n'a pas été, selon lui, la réparation du péché, mais la déification de la nature humaine. 2 ^o Quelle est la destinée des enfants morts sans baptême? La réprobation et le feu éternel, répond le maître.

3 ^o Un traité De l'exil et de la patrie de l'âme. Ce Thomas, à qui l'auteur avait dédié sa Somme des douze questions, est encore le Mécène qu'il célèbre à la tête de ce livre. Mais il avait crû en dignité dans l'intervalle de ces deux écrits, puisqu'Honoré, dans celui-ci, lui fait honneur non-seulement de tous les dons de la sagesse, mais aussi de la grâce apostolique; ce qui semble dire qu'il avait été promu à l'épiscopat. La matière dont notre auteur l'entretient ici, concerne les sciences humaines et divines. Il dit que notre exil consiste dans l'ignorance, et notre patrie dans la possession de la vraie sagesse qu'il entreprend de développer. Il n'y a rien là qui mérite d'être remarqué.

4 ^o Un traité Du libre arbitre, adressé à un abbé nommé Gothescalc. Le dessein est le même que celui de l' Inévitable, mais exécuté avec plus de brièveté. Il n'y a que six chapitres d'Honoré; le reste consiste en passages de plusieurs Pères.

5 ^o Un petit discours Sur la vie du cloître, qui contient une mysticité peu assortie à la portée du commun des lecteurs.

Ce sera D. Bernard Pez, comme nous en avons averti ci-devant, qui nous servira de guide dans le dénombrement des écrits non-imprimés ou perdus de notre auteur.

1 ^o Un traité De l'incontinence des prêtres. Il était compris dans la liste des livres dont un moine, nommé Henri, avait fait présent à l'abbaye de Gotwic, au XII ^e siècle. Mais il ne se rencontre plus aujourd'hui parmi les manuscrits de cette maison, et on ne peut dire où il existe.

2 ^o Un grand ouvrage intitulé Summa totius de omnimoda historia. Il est compris dans la donation du moine Henri, et annoncé sous le nom d'Honoré. D. Pez dit avoir vu et parcouru, dans la bibliothèque de Gotwic, une chronique anonyme qui porte ce titre, et dans laquelle on rencontre des choses importantes pour l'histoire d'Allemagne. Mais ce qui lui fait douter que ce soit la même que celle d'Honoré, c'est qu'elle ne va que jusqu'en 1058, et que l'auteur y nomme Adalbert, marquis d'Autriche, son seigneur. Il semble aisé néanmoins de répondre à ce doute. D'abord, le manuscrit étant du XII ^e siècle, comme D. Pez en convient, n'est-il pas naturel de le confondre avec celui qui venait du moine Henri? Que cette chronique finisse au milieu du XI ^e siècle, cela ne prouve absolument rien contre Honoré, puisqu'on peut dire on que le manuscrit est mutilé, ou que l'auteur n'a pas eu le loisir de conduire son travail plus loin. A légard de ce que celui-ci témoigne, qu'il vivait sous la domination du marquis d'Autriche, nous avons reconnu ci-devant qu'Honoré, voulant se livrer à la retraite, avait transporté son domicile de France en Allemagne. Nous pourrions ajouter quelque chose de plus positif, si nous avions vu l'exemplaire de la Chronique d'Honoré, qui, au rapport d'Arnoul Wion, avait passé des mains de Lazius dans la bibliothèque de l'empereur au XVI ^e siècle. Quoi qu'il en soit, Bellarmin s'est mépris en nommant une édition de cette chronique faite à Bâle en 1544. L'ouvrage est encore dans les ténèbres ⁜ (48) .

3 ^o Des Extraits de saint Augustin, sur la nature et les propriétés de l'âme, disposés en forme de dialogue. D. Pez ne les a découverts, dans l'abbaye de Molk, qu'après avoir publié son second tome d' Anecdotes où il a renfermé les ouvrages d'Honoré. Il témoigne son regret de cette omission, et promet de la réparer par la suite; mais il n'a pas tenu parole.

4 ^o Un livre de Questions théologiques, où il est traité des limbes, de l'enfer, du ciel, etc., tiré pareillement de saint Augustin et d'autres Pères. D. Pez avait aussi dessein de le mettre au jour, et en est demeuré là.

5 ^o La Clef de la physique, Clavis physicae. «Il y en a, dit notre guide, qui prennent cet ouvrage d'Honoré pour ses livres De la philosophie du monde. Mais, ajoute-t-il, le manuscrit du monastère de Zuetlen nous apprend le contraire. Car il y est disertement énoncé que la Clef de la physique était un abrégé des cinq livres d'un certain Chrysostomius. Cet ouvrage n'a donc point encore paru; mais nous espérons le donner un jour au public.» C'est encore une promesse qui n'a point eu d'exécution.

6 ^o Un recueil intitulé Pabulum vitae. Il est énoncé dans la donation de Henri; mais l'exemplaire de Gotwic est perdu, et l'on n'en connaît point d'autre.

7 ^o Un autre recueil de sermons qui a pour titre: Refectio mentium de festis Domini et sanctorum. Il faisait également partie des livres de Henri, et existait encore du temps de Trithème; mais on ne sait aujourd'hui ce qu'il est devenu.

[Col. 0025] 8 ^o Historia solemnis. Thierri d'Engelhusen nomme cet ouvrage dans la liste des auteurs dont il dit s'être servi pour la composition de sa Chronique des chroniques. Mais est-il différent ou non du Summa totius dont on a parlé ci-devant? C'est ce que nous ne pouvons décider.

9 ^o Des Homélies sur les Evangiles que saint Grégoire n'a point expliqués. C'est encore un ouvrage dont on ne peut garantir l'existence.

10 ^o Un opuscule très-court sur les dix plaies de l'Egypte. On en conserve un exemplaire, écrit au XIV ^e siècle, dans la Chartreuse de Gemnic, en Allemagne.

11 ^o Notre auteur avait fait, comme nous l'avons déjà remarqué d'après lui, des gloses sur Platon: ouvrage perdu ou profondément enseveli ⁜ (49) .

12 ^o Un volume de Lettres qui n'est connu que sur le témoignage de Trithème.

13 ^o Un écrit intitulé: Suum quid de virtutibus et vitiis. D. Pez, parlant de cette production, dit: Hoc quid monstri sit, nondum assecuti sumus. Quidquid id demum operis fuerit, certe inter Honorii opuscula in donatione Henrici monachi hoc modo exprimitur.

14 ^o Doublet ⁜ (50) attribue encore à notre auteur un commentaire sur la Hiérarchie de saint Denys l'Aréopagite; mais l'on ne sait où cet historien a puisé cette anecdote, et l'on ne connaît ni bibliographe qui lui donne un pareil ouvrage, ni bibliothèque où il se trouve.

Il est inutile de réfuter l'erreur où est tombé Polycarpe Leyser ⁜ (51) , en mettant sur le compte de notre auteur certains vers élégiaques rapportés par D. Mabillon dans le premier tome de ses Analectes, sous le nom d'Honoré Scholastique. La note de l'éditeur, qui met au VI ^e siècle la mort de Jourdain, évèque de Ravenne, à qui ces vers sont adressés, suffit pour montrer que Leyser a confondu deux écrivains de même nom.

Quoique la postérité n'ait pas tiré de grands secours des écrits d'Honoré, ce serait néanmoins une injustice de dire qu'ils ont été inutiles à son siècle. On n'y voit, à la vérité, comme dans ceux de presque tous ses contemporains, aucune nouvelle découverte, nulle trace de ce génie inventif qui sait perfectionner et agrandir les connaissances qu'il a reçues; mais ils peuvent être regardés comme un dépôt de la tradition sur plusieurs genres de savoir. Notre auteur, en effet, possédait et a transmis presque tout ce qu'on savait alors de mathématiques, de cosmographie, de géométrie et de métaphysique. Il se distinguait même dans cette dernière partie, comme le fait voir son traité De la connaissance de Dieu et de la vie éternelle; ouvrage réellement digne des deux grands noms qu'il porte dans quelques manuscrits. Sans être un théologien profond, il n'était rien moins que novice en théologie, malgré certaines erreurs ou méprises que l'on aperçoit dans quelques-uns de ses écrits. Son Elucidaire, qui a donné le plus de prise à la censure, aurait trouvé gràce auprès des critiques, s'ils eussent fait attention que c'était le fruit de ses premières études théologiques. Son traité de l' Inévitable marque plus de maturité. C'est dommage, comme on l'a dit, qu'on y aperçolve deux ou trois taches qui le déparent et l'empêchent d'aller de pair avec les meilleurs écrits du temps sur le même sujet. Le don que notre auteur avait reçu pour l'interprétation des livres saints se manifeste dans son Commentaire du Cantique des cantiques. S'il n'a pas été aussi heureux sur les Psaumes, peu d'interprètes d'alors y ont mieux réussi. Les idées mystagogiques, qui avaient prévalu dans le XII ^e siècle, ne permettaient guère de saisir le véritable esprit d'un texte dont la lettre sert de base à tous les autres sens. Ces mêmes idées l'ont jeté dans l'illusion et lui ont fait avancer beaucoup d'absurdités sur les rites ecclésiastiques. C'est ainsi que les bons esprits se gâtent en se laissant entraîner par les préjugés et le mauvais goût que les esprits faux ont établis.

A l'égard de sa manière d'écrire, elle nous paraît défectueuse par plus d'un endroit. Dans presque tous ses écrits, les diverses pièces qui les composent ne sont ni distribuées avec méthode, ni rapprochées avec intelligence. C'est un auteur qui enfante, pour l'ordinaire, à mesure qu'il conçoit, sans trop se soucier de ce qui précède et de ce qui doit suivre. De là vient cette négligence qu'on remarque aussi dans son style. Il eùt pu se corriger de ses défauts, s'il eût travaillé ses écrits avec plus de loisir et de réflexion, comme réellement il s'en est garanti dans quelques-unes.

Quoniam, ut ait Tullius in prologo Rhetoricorum, «eloquentia sine sapientia nocet; sapientia vero sine eloquentia, etsi parum, tamen aliquid cum eloquentia [Col. 0042D] autem maxime prodest,» errant qui, postposita proficiente et non nocenti, adhaerent nocenti et non proficienti. Id namque agere est Mercurii et Philologiae conjugium ⁜ (60) , tanta cura virtutis et [Col. 0043A] Apollinis quaesitum, omnium conventu deorum approbatum, solvere. Id etiam est gladium semper acuere, sed nunquam in praelio percutere. Multos tamen nomen magistri sibi usurpantes, non solum hoc agere, sed etiam aliis sic esse agendum jurantes cognoscimus; nihil quippe de philosophia scientes, aliquid se nescire confiteri erubescentes, suae imperitiae solatium quaerentes, ea quae nesciunt, nullius utilitatis minus cautis praedicant. Sed, quia, ut ait Terentius: Non est mirum si meretrix impudenter agit ⁜ (61) , impudentia illorum postposita, de philosophia aliquid dicere proposuimus, ut diligentibus ipsam pro posse nostro proficiamus; non diligentes vero ad diligentiam excitemus. Incipientes igitur a «prima causa rerum Deo,» usque ad hominem continuabimus [Col. 0043B] tractatum, de ipso homine multa dicentes, illud autem principium dictionis ponentes, ut si aliquid in hoc opere imperfectum videatur, humanae imperfectioni deputetur; nec ideo, quod in eo utile erit, vituperetur. Neque enim propter unum male dictum, bona vituperanda, sicut nec propter bene dictum, mala laudanda. Quandoque enim vigilat Thersites et dormit Ulysses,

Philosophia est eorum quae sunt et non videntur et eorum quae sunt et videntur vera comprehensio.

[Col. 0043C] Sunt et non videntur incorporalia: Sensus enim extra subjectam materiam nihil potest.

Sunt, et esse videntur corporalia, seu divinum, seu caducum habeant corpus. Corpora namque subjacent spiritui. Cum igitur in cognitione utrorumque sit philosophia, de utrisque disseramus, inchoantes ab eis quae sunt, et non videntur. Sunt autem haec; Creator anima mundi daemones, animae hominum.

Sed quoniam Creator omnibus prior est, omnia enim ab ipso habent existere, et ipse a nullo; ab ipso incipiamus. Sed quia dicunt sancti in hac vita [Col. 0043D] non posse Deum perfecte cognoscere, quid sit perfecte aliquid cognoscere, ostendamus, ut cognoscatur quia Creator in hac vita perfecte cognosci non possit. Undecim sunt quae inquiruntur circa unamquamque rem: An sit, quid sit, quantum sit, ad quid sit, quale sit, quid agat, quid in ipsum agatur, ubi sit, qualiter in locum situm sit, quando sit, quid habeat. Perfecte ergo aliquid cognoscere, est ista undecim de illo scire. Sed, quamvis sciamus Deum esse, quid sit perfecte non comprehendimus. Quantitas vero ejusdem, qui omnia implet, angustias nostri pectoris excedit. Relationi illius explicandae, humana sapientia deficit. Qualitates illius non comprehendimus; [Col. 0044A] actionibus ejus enarrandis infinitae linguae non sufficiunt. Quid in ipsum agatur, non potentia agentis, sed permissio est volentis. Ubi sit, supra omnia, infra omnia totus et integer? Qualiter in loco sit, qui localis non est. De tempore vero illius, qui ante omne tempus est. Quid habet, qui omnia palmo continet, nullus perfecte explicare potest. Nec ergo illum omnino ignoramus, quem esse scimus: nec perfecte cognoscimus, de quo praedicta ignoramus.

Et quoniam diximus in hac vita sciri Deum esse; rationes quibus etiam incredulis hoc possit probari, aperiamus: scilicet per mundi creationem, et quotidianam dispositionem. Cum enim mundus ex contrariis [Col. 0044B] sit elementis calidis et frigidis, humidis et siccis; vel natura operante, vel casu, vel aliquo artifice, in compositione mundi illa conjuncta sunt, sed proprium est naturae semper contrarium fugere, et simile appetere: non ergo natura contraria elementa conjuxit. Casu vero conjuncta non sunt: si enim casus mundum operatus esset, quare domum vel aliquid tale, quod levius est non faceret? Iterum si casus mundum operatus fuisset, aliquae causae praecessissent mundum, quarum concursus operaretur illum. Est enim casus, inopinatus rei eventus, ex causis confluentibus. Cum ergo nihil praecessit mundum praeter Creatorem, casu non est factus mundus, igitur aliquo artifice. Artifex vero ille homo non fuit. Ante enim mundus est factus quam [Col. 0044C] homo; nec angelus quidem, cum angeli cum mundo creati sint. Deus igitur est qui mundum fecit.

Per quotidianam vero dispositionem, idem sic probatur. Ea quae disponuntur, sapienter disponuntur. Ergo aliqua sapientia: nihil enim sine sapientia, sapienter disponitur. Sapientia autem illa, vel divina, vel angelica, vel humana. Humana vero non est, quae res facit vivere et loqui. Nam, si humana sapientia formam hominis, vel alterius animalis operatur, motum illi et vitam conferre non potest. Angelica vero sapientia, quomodo angelos ipsos disponeret? Divina igitur sapientia est, quae hoc fecit. Sed omnis sapientia alicujus sapientia est? Est ergo, cujus est illa sapientia, nec idem est angelus [Col. 0044D] nec homo: Deus ergo. Sic per quotidianam disputationem pervenitur ad divinam sapientiam, per sapientiam ad divinam substantiam. Unde divina sapientia dicitur signaculum, et imago Divini tatis. In hac Divinitate omnium conditrice, et omnia gubernante, dixerunt philosophi inesse potentiam operandi, sapientiam, voluntatem. Si enim potuit et nescivit, quomodo tam pulchra fecit? Si iterum fecit et noluit, vel ignorans, vel coactus fecit. Sed quid ignoraret, qui etiam novit cogitationes hominum? quis cogeret illum qui omnia potest? Est ergo in Divinitate, potentia, sapientia, voluntas: quas sancti tres personas vocant, vocabula illis a vulgari, [Col. 0045A] propter affinitatem quamdam transferentes, vocantes potentiam divinam Patrem, sapientiam Filium, voluntatem Spiritum sanctum.

Potentia dicitur Pater, quia omnia creat, et paterno affectu disponit.

Sapientia vero dicitur Filius a Patre ante saecula genitus, et tamen illi coaeternus: quia ut filius temporaliter est a patre, ita sapientia aeternaliter et substantialiter est a potentia.

Et quoniam diximus Filium genitum a Patre, et tamen illi coaeternum esse, de illa genitura aliquid dicamus: illud ante orantes, ne si inveniatur illud: [Col. 0045B] Generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII, 8) putetur nobis officere. Illud enim dictum est, non quia impossibile est, sed quia difficile est. Pater ergo genuit Filium, id est, divina potentia genuit sapientiam, quando providit qualiter crearet res, et creatas disponeret, et quia ante saecula hic providit, ante saecula sapientiam, id est, Filium genuit: et hic ex se, non ex alio, quia neque alicujus doctrina, neque usus experientia, sed propria natura hoc scire habuit, ex quo ante fuit, si fas est dicere, de aeterno, ex quo hoc scivit, non fuit quin ista sciret. Sic ergo aeternus est, quia sapientia aeterna est. Sic igitur Pater genuit Filium coaeternum, sibi consubstantialem.

[Col. 0045C] Voluntas vero divina dicitur Spiritus sanctus. Est autem proprie spiritus halitus. Sed quia in spiritu et anhelitu, saepe voluntas hominis perpenditur, aliter enim spirat laetus, aliter iratus, divinitatem translative vocaverunt spiritum, sed ἀντονομαστικῶς sanctum.

Spiritus iste a Patre et Filio procedit, quia voluntas divina et bonitas inde, quod ita potens, et sapiens Deus effectu ostenditur: nihil enim est Spiritum sanctum a Patre et Filio procedere, aliud, quam divinam voluntatem ex potentia et sapientia usque ad creationem et gubernationem rerum extendere.

Haec bonitas et voluntas, Patri coaeterna est et [Col. 0045D] Filio. Non enim fuit potens et sapiens, ita quod non esset bonus et creare volens: quia idem est Deo et esse, et bonum esse, et ante tempora voluit, quod fecit. Nulla enim est in eo mutabilitas, coaeterna est ergo praedictis voluntas divina et bonitas. Sed haec personarum Trinitas, est essentiae unitas. Una enim est substantia, potentia divina, et sapientia, et bonitas.

Quae quamvis in omnibus cooperetur, nunquam enim divina potentia aliquid agit sine sapientia et voluntate, nec sapientia sine potentia et voluntate, nec voluntas sine potentia et sapientia, tamen quaedam [Col. 0046A] opera referuntur potentiae, et sic Patri; quae dam sapientiae, et inde Filio; quaedam voluntati, et ideo Spiritui sancto. Attribuitur potentiae, id est Patri, Filii missio; quam tamen operata est sapientia et voluntas.

Attribuitur sapientiae, id est Filio incarnatio; quam tamen operata est potentia et voluntas, et merito sapientiae ascribitur. Cum enim tam potens esset, quod de potestate diaboli humanum genus sola voluntate eripere posset, maluit tamen divinitatem conjungere humanitati, ut qui Deum et hominem reconciliaret, in se, quod hominis est et Dei haberet. Si enim Deus tantum esset, nunquam diabolus in eum manus injiceret. Quippe quomodo servus in [Col. 0046B] Filium potentis Domini cognitum, manum injiceret? Unde scriptum est: Si cognovissent, nunquam Filium Dei crucifixissent (I Cor. II, 8) . Si iterum tamen homo esset, quomodo captivus homo captivum liberaret? Omnes enim peccaverunt, et egent gratia Dei (Rom. III, 23) . Redemptor igitur noster Deus fuit et homo, et adhuc est, ut ex divinitate salvare posset, et ex humanitate diabolum lateret, ut cum praeter jus et fas diabolus innocentem invaderet, potestatem sibi commissam juste amitteret.

Voluntati vero et bonitati divinae remissio peccatorum attribuitur, quia ex voluntate et bonitate condonat, quod ex potentia et sapientia quam cito [Col. 0046C] factum est, punire posset. Sed, quia dum loquimur de Divinitate, angustias nostrae scientiae transgressi sumus, tacentes interim de ea, ad reliqua transeamus, illud orantes; ne si aliquid, quod scriptum non sit alibi, hic inveniatur, haeresis judicetur: non enim quia scriptum non est, heresis est, sed si contra fidem est. In particula superiori, de his quae sunt et non videntur primum posuimus Creatorem Deum, animam mundi. Finito igitur tractatu de creatore, de anima mundi aliquid dicamus.

Anima mundi, secundum quosdam Spiritus sanctus est: divina enim bonitate et voluntate, quae Spiritus sanctus est, ut praediximus, omnia vivunt quae in mundo vivunt. Alii dicunt Animam mundi [Col. 0046D] esse naturalem vigorem, rebus a Deo insitum, quo quaedam vivunt tantum, quaedam vivunt et sentiunt, et discernunt. Non est aliquid quod vivat et sentiat et discernat, in quo ille naturalis vigor non sit. Tertii dicunt, Animam mundi esse quamdam incorpoream substantiam, quae tota est in singulis corporibus quamvis propter quorumdam tarditatem corporum, non idem in omnibus exercet vel operatur: quod volens significare Virgil. ait:

In homine ergo est illa propria anima. Si aliquis concludat: Ergo in homine sunt duae animae: dicimus, non; quia non dicimus animam mundi esse [Col. 0047A] animam, sicut non dicimus caput mundi esse caput. Hanc dicit Plato ex dividua et individua substantia esse excogitatam, et ex eadem natura et diversa. Cujus expositionem si quis quaerat, in Glossulis nostris super Platonem inveniet.

Tertium genus de eis quae sunt et non videntur, diximus daemones esse: de quibus tractare incipientes, dicamus quot illorum sunt ordines, et quare vocati sunt daemones

Tres igitur daemonum ordines voluit Plato esse, a superiori usque ad imum, nihil sine rationali creatura esse affirmans. Dicit enim in firmamento esse quoddam rationale animal, quod ita definit: Animal rationale, immortale, coeleste, impatibile; stellas videlicet [Col. 0047B] in firmamento, de quibus in suo loco dicemus: sunt enim de eis quae sunt et videntur. Deinde dixit in aethere esse quoddam genus invisibilis animalis, id est a firmamento usque ad lunam, primum in ordine daemonum, quod ita definitur: Animal rationale, immortale, impatibile, aethereum. Cujus est officium soli divinae contemplationi vacare, et de ejus contemplatione vivere.

In inferiori vero loco, scilicet circa superiorem partem aeris, vel vicinae lunae, dicit aliud esse genus, cujus haec est definitio: Animal aerium, rationale, immortale, patibile, diligentiam hominibus impertiens. Cujus est secundum idem officium deferre preces hominum Deo, et voluntatem Dei hominibus, [Col. 0047C] vel per somnia, vel signa, vel intimam aspirationem vel vocalem admonitionem dicitur patibile; quia, cum diligat bonos congaudet illorum prosperitati, compatitur adversitati.

Tertius ordo est, in hac humecta parte aeris, quod ita definitur: Animal humectum, rationale, immortale, patibile. Cujus est officium humanitati invidere, ex invidia insidiari: quia unde descendit per superbiam, homo per humilitatem ascendit, et est ita luxuriosum, quod alioquin commiscet se mulieribus, et aliquando generat. Unde incubi dicuntur daemones, qui sic concunbunt. Qui differunt ab aliis daemonibus, in hoc quod duo primi ordines dicuntur [Col. 0047D] καλοδαίμονες, id est bonum scientes: καλός enim est bonum, δαίμων sciens. Isti vero dicuntur κακοδαίμονες, id est malum scientes, κακός enim malum est. Ne abhorreas nominis communitatem, quod illi et isti dicuntur daemones, quasi scientes: cum illi et isti angeli dicantur, unde malus angelus et bonus. Inferiorem partem mundi, id est terram habitat animal rationale, mortale, id est homo, de quo in suo loco dicemus (lib. IV) .

De praedictis daemonibus quaeritur utrum corpora habeant, cum animalia sint, et omne animal dicatur corpus, an sint spiritus, ut ait propheta: Qui facit angelos suos spiritus (Psal. CIII, 4) . Inde dicunt quidam quod corpora sint, sed ita subtilia quod sensu [Col. 0048A] percipi non possint. Unde respectu nostrorum, quae spissa sunt et grossa, dicuntur spiritus: quemadmodum aer quamvis corpus sit, propter subtilitatem vocatur spiritus: et hic affirmante autoritate beati Gregorii qui in Moralibus loquens de angelis ait: Comparatione quidem nostrorum corporum angeli dicuntur spiritus, sed comparatione illius summi et incircumscripti spiritus, corpora sunt dicenda. Hoc iterum probat autoritas beati Augustini, qui in Enchiridio quodam tale ponit capitulum: Qualia corpora angeli habeant (Epist. 115, ad Nebridium) . Alii dicunt illos non esse corpora sed spiritus, sed quia ubique non sunt, et de loco ad locum moventur comparatione summi Spiritus, qui ubique totus et integer est, a beato Gregorio corpora dicti sunt; nec [Col. 0048B] inde sequitur quod sint corpora; sicut est illud: Sapientia hujus mundi, stultitia est apud Deum (I Cor. I, 20) : non quia Deus sapientiam hujus mundi stultitiam reputet, sed quia ad comparationem Dei sapientiae, stultitia est: nec inde ideo sequitur quod sit stultitia. De illo capitulo beati Augustini qualia corpora habeant angeli (In Enchiridio ), dicunt beatum Augustinum ibi loqui de corporibus quae assumunt, quando hominibus apparent, utrum vera sint corpora an non: nec tamen dicit ea esse corpora. Nos vero plus illorum sententiae accedimus, qui dicunt esse spiritus.

Nec videatur esse alicui inconveniens, quod Plato dicit duo esse genera calodaemonum, cum etiam [Col. 0048C] Scriptura dicat novem esse ordines angelorum. Plato enim divisit ea secundum loca: sed divina pagina secundum officia. In duobus ergo illis generibus continentur novem ordines angelorum et e converso. Post tractatum De Creatore et anima mundi et de daemonibus, restat tractare de Anima hominis. Sed quia de homine locuturi sumus, usque ad illum locum de ejus anima loqui differamus, ut sit unus et continuus tractatus De homine et ejus anima.

Hactenus de illis quae sunt, et non videntur nostra disseruit oratio, nunc ad ea quae sunt et videntur, stylus convertatur; sed antequam initium dicendi faciamus, petimus ut si loquentes de visibilibus, probabile et non necessarium dicamus, vel necessarium [Col. 0048D] et non probabile, non inde vituperemur: ut philosophi enim, necessarium, etsi non probabile, ponimus: ut physici vero, probabile, etsi non necessarium, adjungimus. Sed illud videatur, si aliqui inter modernos probabilius inde tractaverunt. Tractaturi igitur de his quae sunt et videntur, quia corpora sunt, et omnia corpora ex elementis constant, ab elementis sumatur exordium, et ostendamus quid sit elementum, et cur quatuor sint elementa, nec pauciora, quod fuit chaos elementorum, et qualiter solutum.

Elementum ergo, ut ait Constantinus in Παντεχνῇ, est simpla et minima pars alicujus corporis: simpla ad qualitatem, minima ad quantitatem: cujus expositio [Col. 0049A] talis est: Elementum est pars simpla, cujus non sunt contrariae qualitates. Sed quia hic totum videntur habere ossa, et similia, ut removeat illa, addit minima, id est quae ita est pars alicujus, quod nihili est pars illarum ejusdem. Unde litterae per simile dicuntur elementa, quia ita sunt partes syllabae, quod nihil pars illarum est. Voluit autem iste Constantinus ex elementis quatuor constare humores, ex humoribus spissatis partes tam ὁμοιομερῆ, id est consimiles, ut est caro et ossa, quam organicas, id est officiales, ut manus, pedes et similia. Ex utrisque vero partibus, humanum corpus constare. Ergo secundum eum, nullum ex his quatuor quae videntur, et a quibusdam elementa reputata sunt elementum est, neque terra, nec aqua, nec aer, nec [Col. 0049B] ignis; nullum quippe eorum est simplum qualitate, minimum quantitate. Etenim in terra aliquid est calidi, aliquid frigidi, aliquid sicci, aliquid humidi; quod quia patens est lippis et tonsoribus probationem illius praetermittamus: neque enim aperte vera, neque aperte falsa, probanda sunt, sed de quibus aliqua dubitatio est. Non est terra simpla qualitate, minima quantitate: nec ergo elementum. Similiter de aqua, et igne et aere potest probari. Elementum ergo est simplae et minimae particulae, quibus hic quatuor constant quae videmus, quae elementa, non quod videntur, sed ratione divisionis intelliguntur. Dividitur enim, ut figuraliter dicatur, humanum corpus in organica, scilicet in manus, et caetera. Organica vero in ὁμιομερείας, id est consimilia: [Col. 0049C] videlicet in particulas carnis et ossis, et caetera, ὁμιομέρειαι autem in humores melancholiae, et humores in elementa, id est simplas et minimas particulas. Cujus dictionis pars actu sola ratione et conditione fieri potest. Corpus enim humanum, in membra, in omiomeira, actus dividere potest: sed omiomeira in humores, humores in elementa, solus intellectus dividit. Quia, ut ait Boetius in commentario super Porphyrium: Vis est intellectus animi, conjuncta disjungere, et disjuncta conjungere. Sed quaeret aliquis ubi sunt elementa? nos vero dicimus, in compositione humani corporis et aliorum: sicut littera est in compositione syllabae, etsi non per se. Sed sunt quidam, qui ut rustici, nesciunt aliquid [Col. 0049D] esse nisi sensu possint illud comprehendere: Quia animalis homo non percipit quae spiritus sunt (I Cor. II, 4) : cum sapienti plus sint inquirenda insensibilia, quam sensibilia. Cum ergo illae simplae et minimae particulae elementa sint, quae est frigida et sicca, terra est: quae frigida et humida, aqua est: quae calida et humida, aer: quae calida et sicca, ignis. Cum igitur haec quatuor quae videntur, ex illis composita sint, in quo particulae frigidae et siccae dominantur, illius elementi dicitur terra, in quo frigidae et humidae aqua, in quo calidae et humidae aer, in quo calidae et siccae ignis. Si ergo illis velimus imponere digna nomina, particulas praedictas dicamus elementa, ista quatuor quae videntur elemetata. Sunt quidam qui [Col. 0050A] neque Constantini scripta, neque alterius physic unquam legerunt, ex superbia ab aliquo discere indignantes, et ex arrogantia quae nesciunt confingentes, ne nihil dicere videantur, dicunt elementa esse proprietates vel qualitates istorum quae videntur, scilicet siccitatem, frigiditatem, humorem, calorem. Clamant eadem ore Platonis (in Timaeo ) vocantis elementa materias, cum nullae qualitates materia alicujus esse possint: Est etenim Materia, quod accepta forma transit in aliud. Reclamant iterum ore Joannicii, qui in 'Ei sagogis suis ait: Aliud esse elementa, aliud commistiones eorum, quo sunt calidae et siccae, et sic de aliis. Iterum reclamant ore Macrobii qui dicit (lib. I Somnii Scip., c. 6) : Cum in singulis elementis essent diversae qualites, talem dedit unicuique, [Col. 0050B] ut in eo cui inhaerent et cognatam et similem reperiret, ut aqua cum terra frigiditatem, aer cum aqua humiditatem, ignis cum aere calorem. Unde et elementa dixit non esse qualitates, sed qualitates esse in elementis. Si ergo quod alicui inest, diversum est ab eo cui inest, non sunt qualitates elementa. Sunt alii qui dicunt quae videntur esse elementa, comprobantes hoc auctoritate Juvenalis, qui de gulosis loquens ait:

Et quoniam quid sit elementum docuimus, et quot sint, et quare plura non sint, et causam ordinationis significavimus, de chao, id est elementorum confusione, quae fuit in principio dicamus, communem sententiam proponentes, deinde probantes, ad ultimum probationem nostram confirmantes.

Dicunt omnes fere elementa in prima creatione [Col. 0053B] certa loca non obtinuisse, sed in unam massam mista fuisse, et ob hoc modo simul ascendere, modo simul descendere (Ovid., l. I Metam., et Hesiod.) : subjungunt et rationem quare, ut Creator, videlicet ostenderet: nisi sua potentia et sapientia et bonitate res ordinaret, quanta rerum confusio foret. Deinde auctoritate Platonis hic probant, qui in Timaeo ait: Deum ex inordinata jactatione, elementa redegisse in ordinem. Nos vero dicimus falsam esse sententiam quam ponunt, probantes non convenientem rationem quam inducunt, nec bene esse intellectam auctoritatem quam praetendunt. Prius ergo probemus sententiam esse falsam, postea rationem inconvenientem, deinde auctoritatem non bene intellectam. Dic ergo quisquis affirmas, elementa tunc [Col. 0053C] erant corpora, an non? si corpora non erant, erant spiritus, vel proprietates spiritus aut corporis erant; si neque spiritus neque proprietas aliqua spiritus, materia esse potest: nec igitur elementa. Corpora igitur et loca obtineant: omne enim corpus in aliquo loco est; si in loco erant, vel ibi sunt, vel alibi, sed extra elementa nullus locus est. Erant ergo elementa ubi nunc sunt, etiam si essent sic disposita ut nunc sunt, in his quatuor locis erant: aliquando ergo elementa obtinebant inferiorem locum, aliquando superiorem locum, duo media loca. Si ergo ut affirmas, similiter descendant inferius, cum aliqui descendant, sed non est locus quo descendant: similiter si ascenderent superius, cum aliquis ascenderet, [Col. 0053D] sed non est locus quo ascenderet; nec ergo simul ascendebant, nec simul descendebant: falsa ergo est illorum sententia. Inconveniens est ratio, quam inducunt, scilicet Deum ad hoc fecisse, ut ostenderet quanta rerum confusio foret, nisi bonitas ejus ordinaret. Cui ostenderet? angelo: sed angelus ex natura et gratia divinam voluntatem innotescit homini; sed nondum erat homo, ut homini ostenderet facta eorum; nisi usque ad hominem servarentur: sed ante hominis creationem ordinata sunt. Inconveniens haec esset ratio, auctoritas vero Platonis non bene intellecta est ab eis: cum enim dicit Plato: Deum inordinata jactatione elementa reduxisse in ordinem: non ideo dicit, quod unquam inordinate jactarentur. Quis enim locus esset inordinationi, [Col. 0054A] Deo cuncta disponente? sed, si qua essent, nisi sic ut non sint, ordinata a Deo essent. Cum enim terrae naturae naturale sit deorsum tendere, ignisque sursum, nisi inferiorem locum terra obtineret, et ignis superiorem, haec quaereret semper inferiorem, hic superiorem: et sic esset inordinata jactatio. Hanc redegit Creator in ordinem, conferendo terrae locum inferiorem, igni superiorem, ut hic non habeat quo descendat, nec haec quo ascendat. Ex inordinata igitur jactatione, quae non fuit, sed esse potuit, Deus elementa redegit in ordinem: veluti si monitu alicujus amici nostri, aliquid quod contingeret, nisi ipse esset, effugiamus: dicimus, iste liberavit nos ab hoc malo, non quia hoc malum primum fuisset, et postea nos inde liberasset, sed quia iste nobis [Col. 0054B] nisi esset, accideret. Fuerunt in prima creatione ubi nunc sunt: et enim terra cooperta erat aquis, aqua vero spissior, aer item spissior et obscurior quam modo sit; quippe, cum neque sol, neque luna, neque aliae stellae essent quibus illuminarentur. Ignis spissior quam modo sit, id vero quod terra aquis cooperta, nec aliquo lumine illustrata, nec aedificiis distincta, nec suis animalibus repleta: nec aliquo gramine ornata: quod aqua et aer, et spissi, et obscuri erant: quod in superioribus stellae non apparebant, vocaverunt χάος, id est confusionem elementorum. Unde Moyses: Terra, inquit, inanis et vacua, et terra erat super faciem abyssi (Gen. I, II) , haec dissolvit. Cum aqua usque ad maximam partem aeris elevata est, aer vero spissus, et ignis similiter in ea [Col. 0054C] spissitudine aliquid terrae et aquae sub se inerat, quae ex calore ignis similiter et siccitate coagulata, et durata, corpora stellarum visibilia et lucida creavit. Quod vero in compositione stellarum, de inferioribus et superioribus elementis aliquid sit, ratione tali potest probari; quod visibilia sint, et splendida et mobilia: quod enim visibilia sunt ex visibili sunt, ex visibili et invisibili habent, sed ab invisibili nihil potest esse visibile, ut Lucretius dicit (Lib. II, De rer. nat.)

Corporibus stellarum creatis, quia igneae sunt naturae, coeperunt movere se, et ex motu aeris subditum calefacere: sed mediante aere aqua calefacta est. Ex aqua calefacta, diversa genera animalium creata sunt: quorum quae plus habuerunt superiorum elementorum, aves sunt. Unde aves modo sunt in aere, ex levitate superiorum: modo descendunt in terram, ex gravitate inferiorum. Aliae vero quae plus aquae habuerunt, pisces sunt. In hoc solo elemento, [Col. 0055C] nec in alio vivere possunt. Sic ergo pisces et aves facti sunt. Unde scriptum est (In hymn. Ambros. Fer. V, ad Vesp.) :

Istis sic creatis ex effectu superiorum, ubi tenuior fuit aqua, ex calore et creatione praedictorum desiccata tantum, et apparuerunt in ea quasi quaedam maculae, in quibus habitant homines, et alia animalia. Sed cum terra ex superposita aqua esset lutosa, ex calore bulliens, creavit ex se diversa genera animalium: [Col. 0055D] et si in aliqua plus abundaverit ignis, cholerica nata sunt animalia ut leo; si terra, melancholica, ut bos et asinus; si vero aqua, phlegmatici, ut porci. Ex quadam parte vero, aequa elementa aequaliter conveniunt, humanum corpus factum est. Et hoc est, quod divina pagina dicit: Deum fecisse hominem de limo terrae (Gen. II, VII) . Non enim credendum est, animam quasi spiritus, et levis, et munda, ex luto factam esse: sed a Deo homini collatam. Unde ait Scriptura, Formavit Deus hominem ex limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae (Gen. II, VII) . Unde, cum diversa animalia melancholica creata sunt, et infinita phlegmatica et cholerica, unus solus homo creatus est, quia ut ait [Col. 0056A] Boetius in Arithmetica: Omnis aequalitas pauca est et finita, inaequalitas numerosa et multiplex. Sed quemadmodum quod est primum aequalitati, etsi minus, tamen aliquantum temperatum, et ex vicino limo, corpus mulieris esse creatum verisimile est, et ideo nec penitus inde quod homo est, nec penitus diversa ab homine, nec ita temperata ut homo, quia calidissima frigidior est frigidissimo viro: et hoc est, quod divina pagina dicit: Deum fecisse mulierem ex latere Adae (Gen. II, XXI) . Non enim ad litteram credendus est, constasse primum hominem. Sed dicet aliquis: eadem ratione plures homines et feminas esse creatos, et adhuc posse? Nos dicimus, verum esse, si divina voluntas esset, quia ut aliquid sit natura operante, necesse est divinam [Col. 0056B] praecedere voluntatem. Item dicet hoc esse divinae potestati derogare, sic esse hominem factum dicere; quibus respondemus e contrario, id ei conferre, quia ei attribuimus, et talem rebus naturam dedisse, et sic per naturam operantem, corpus humanum creasse. Nam in quo divinae Scripturae contrarii sumus, si quod in illa dictum est esse factum, qualiter factum sit explicemus? Si enim Julius sapiens mihi dicat, aliquid factum esse, et non explicet qualiter, et alter dicat hoc idem et exponat, qualis in hoc contrarietas? Sed quoniam ipsi nesciunt vires naturae, ut ignorantiae suae omnes socios habeant, nolunt eos aliquid inquirere, sed ut rusticos nos credere, nec rationem quaerere, ut jam impleatur propheticum: Erit sacerdos sicut populus (Isa. XXIV, 2; Osee IV, 9) . Nos autem dicimus, in omnibus rationem esse quaerendam, si autem alicui deficiat, quod divina pagina affirmat, sancto Spiritui et fidei est mandandum. Unde ait Moyses: Si agnus non potest comedi, non statim igne comburatur, sed prius convocet vicinum qui conjunctus est domui suae, et si nec ita sufficiant ad esum agni, tunc demum igni comburatur (Exod. XII, 4) : quia cum de divinitate aliquid quaerimus, si ad illud comprehendendum non sufficimus, vicinum domui nostrae convocemus, id est manentem in eadem fide catholica inquiramus. Si autem neque nos, neque ille ad id comprehendendum sufficiamus, tunc igne fidei comburamus. Sed isti vicinos multos habentes domui suae conjunctos, ex superbia nolunt aliquem convocare: [Col. 0056D] maluntque nescire, quam ab alio quaerere: et si inquirentem aliquem sciant, illum esse haereticum clamant, plus de suo caputio praesumentes, quam sapientiae suae confidentes. Sed quaeso, ne habitui credas, jam enim impletum est quod ait satyricus:

In superiori particula de eis quae sunt et non videntur, et de elementis quae quidam visibilia docuerunt, pro parvitate nostri ingenii summatim perstrinximus; nunc vero de unoquoque et ornatu ejusdem dicere satagamus. Sed, quamvis multos ornatum verborum quaerere, paucos veritatem scire cognoscamus, nihil de multitudine, sed de paucorum probitate gloriantes, soli veritati insudabimus: maluimus enim promittere nudam veritatem, quam palliatam falsitatem. Si quis tamen est cui ariditas nostri sermonis displiceat, si nostri animi occupationes cognoverit, non tantum ornatum sermonis non quaesierit, sed de illo quod agimus stupebit. Quis enim ullus reliquus locus potest esse ornatui cum oporteat quid et qualiter [Col. 0057C] legamus excogitare, demum legendo exponere, in disputationibus contra falsa declamare, de aliorum inventis judicare, contra invidorum detractiones linguam acuere, ut jam in nobis impletum sit illud de filiis Israel, qui reaedificantes templum, in una manu gladium, in alia lapidem habebant (II Esdr. IV, 17) . Sed haec hactenus. Nunc de singulis elementorum et ornatu uniuscujusque dicere incipiamus, a superiori, id est ab igne, incipiendo.

Ignis igitur est spatium a luna sursum, quod idem aether dicitur. Ortus vero illius est, quidquid super lunam videtur, scilicet, stellae tam infixae, quam erraticae.

Sed forte quaeret aliquis utrum aquae congelatae sint ibi, super quas sunt aliae aquae. Dicunt enim quidam super aethera esse aquas congelatas, quae in modum pellis extensae, occurrunt oculis nostris, super quas aquae sunt confirmatae, hac autoritate divinae paginae, quae ait: Posuit firmamentum in medio aquarum et iterum: Divisit aquas, quae sunt sub firmamento, ab his quae sunt super firmamentum (Gen. I) . Sed, quoniam istud contra rationem est, quare sic esse non possit ostendamus, et qualiter divina Scriptura in supradictis intelligenda sit. Si ibi sunt aquae congelatae, ergo aliquid ponderosum et grave? sed primus locus ponderosorum et gravium [Col. 0058B] est, terra. Si iterum ibi sunt aquae congelatae, vel igni conjunctae, vel non? si igni conjunctae sunt, cum ignis calidus et siccus sit, aqua congelata et frigida, et humida, contrarium sine medio suo contrario conjunctum est: nunquam ergo ibi concordia, sed contrariorum repugnantia? Amplius: Si aqua congelata conjuncta est igni vel dissolvetur ab igne, vel exstinguit ignem: cum ergo ignis et firmamentum remanent, ubi sunt aquae congelatae, conjunctae igni, si conjunctae non sunt, aliquid inter eas et ignem est? Sed quid? elementum, sed nullum superius igne factum est ex elementis, visibile ergo. Unde igitur non videtur. Restat ibi non esse aquas congelatas.

[Col. 0058C] Sed scio quid dicent: Nos nescimus qualiter hoc sit, scimus Deum posse facere. Miseri! Quid miserius quam dicere istud, est? quia Deus illud facere potest, nec videre sic esse, nec rationem habere quare sic sit, nec utilitatem ostendere ad quam hoc sit. Non enim quidquid potest Deus facere, hoc facit. Ut autem verbis rustici utar, potest Deus facere de trunco vitulum: fecitne unquam? Vel igitur ostendant rationem, vel utilitatem ad quam hoc sit, vel sic esse indicare desinant. Si ergo aquae ibi congelatae non sunt, nec super eas aliae. Cum autem divina pagina dicat: Divisit aquas, quae sunt sub firmamento, ab his quae sunt supra firmamentum (Gen. I, 7) , aera firmamentum vocavit, quia firmat et temperat terrena. Super hanc aquam sunt, vaporaliter [Col. 0058D] in nubibus suspensae, ut in sequentibus ostendetur, quae divisae sunt ab his quae sunt sub aere. Similiter exponatur: Posuit firmamentum in medio aquarum, quamvis hoc plus allegorice, quam ad litteram dictum credimus.

Iterum dicent: Quid est ergo quid ibi videmus spissum et aquei coloris: ignis non est. Si enim aer ex nimia sua subtilitate non potest videri, multo minus ignis qui subtilior est. Deinde talis, igneus color non est? Ad quod dicimus: Nihil ibi videri, sed visum ibi deficere, et ex defectu visus quoddam spissum ibi confingere. Cum enim radius ille interior qui operatur visum ad superiora dirigatur, nec est ibi obstaculum [Col. 0059A] quo repercutiatur; deficit, et deficiendo spissatur. Sed quia transit per oculum in quo est aqueus humor, et crystalleidos, ut de compositione oculi loquentes ostendemus, cum deficit, nec alius color ibi occurrit, talem, id est aqueum sibi confingit. Hic subjicient: Si nihil ibi videtur, quomodo dictum est: Coelum tegit omnia? Stellas esse in firmamento, in eodem esse duodecim circulos, in uno, quorum sunt duodecim signa (Infra, c. 5 et 6) , dicimusne defectum esse nostri visus? Huic ergo, quia auctoritas videtur, ex parte illius ista respondeamus.

Tribus igitur modis auctoritas loquitur de superioribus: fabulose, astrologice, astronomice. Fabulose [Col. 0059B] loquitur Nemrod, Hyginus, Aratus, taurum illum esse translatum et in signum mutatum dicentes, et sic de aliis. Quod genus tractandi, maxime est necessarium. Eo enim scimus de unoquoque signo, in qua parte coeli sit situm. Astrologice vero tractare, est dicere ea quae videntur in superioribus, sive ita sint vel non. Multa ibi nempe videntur esse, quae non sunt ibi quia fallitur visus, ut tractat Marcianus Hyspaicus [ fort. Hispanus, an Capella?] Astronomice vero tractare, est ea quae sunt de illis dicere, sive ita videatur, vel non: qualiter inde tractant Julius Firmicus, Ptolomaeus. Cum ergo dictum est, coelum tegit omnia: astrologicum est, quia sic videtur, vel aether dicitur coelum, quia diversis stellis coelatum est.

Dicitur firmamentum, quia suo calore et effectu stellarum firmat et temperat subdita. Coelum igitur tegit omnia, quia sub aethere vel in aethere omnia continentur. In aethere dicuntur stellae infixae ut gemma in auro, sed quia in eodem existentes, semper in eadem parte ejusdem videntur. Aliae dicuntur erraticae, quia modo in hac, modo in illa parte coeli videntur. Et quoniam de infixis fecimus mentionem, quaeramus utrum moveantur, vel omnino careant motu, et si moventur, qualiter moveantur.

Sunt qui eas non moveri asserunt, sed a firmamento, ut in eo infixas, ad ortum et occasum referri. Alii dicunt eas etiam proprio motu moveri, quia [Col. 0059D] igneae sunt naturae, nec aliquid in aethere vel in aere sine motu possit sustineri, sed semper in eodem loco et circum se moveri. Tertii dicunt, easdem de loco ad locum moveri, nullum tamen eorum motuum ab oculis nostris sentiri: quia tantum spatii in peragratione suorum circulorum consumunt, quod vita humana, quae brevis est, et ad breve punctum tam tardae accessionis comprehendendum non sufficit. Quamvis huic sententiae, quod de loco ad locum moveantur, consentimus: aliam tamen rationem praetendimus, quare motus earum non sentiatur, quae talis est: Omnis motus discernitur, vel per immobile, vel minus mobile. Cum enim aliquid movetur, si aliquid mobile, vel minus mobile videmus, [Col. 0060A] cum illud praeteriri vel appropinquari videmus, motum sentimus. Si autem aliquid moveatur extra ipsum, neque aliquid vel immobile, vel minus mobile videamus: motus non sentitur, quod potest probari per navim in mari currentem. Motus ergo stellarum, vel per immobile, vel minus mobile superpositum sentitur, nunquam vero per suppositum, ut per signa motum planetarum discernimus, quia modo sub hoc signo, modo sub alio videntur. Supra dictas vero stellas nihil est visibile, nec est ideo quod motu illarum discriminari possit. Moventur ergo, sed infixae dicuntur, quia motus earum praedicta ratione non sentitur.

[Col. 0060B] In eodem firmamento philosophi dixerunt duodecim esse circulos, quorum duo sunt visibiles, alii invisibiles. De visibilibus disceremus.

Duo igitur sunt visibiles, γαλαξίας, id est, lacteus circulus, γάλαξ enim est lac, ἀγὀς, circulus, et zodiacus circulus.

Incipit galaxias juxta septentrionem, ex parte Orientis, et aliquando per cancrum et capricornum, revertitur ad principium. Dicitur autem sic propter notabilem sui claritatem. Si quis vero, unde in illa sit parte ille notabilis splendor, scire desiderat, Macrobium legat (Lib. I, in Somnium) .

[Col. 0060C] Zodiacus vero a capricorno per arietem ad cancrum ascendit, de cancro vero per libram ad capricornum descendit. Descendere vero et ascendere, juxta situm nostrum intellige. Hic in duodecim aequales partes, per fluxum aquae, ut refert Macrobius, divisus est, quarum unaquaeque dicitur signum, quia eis signamus, in qua parte coeli sol sit et alii planetae, et qua exierint, et ad quam debeant pertransire. Sed, quoniam illa nominibus animalium titulata sunt, ut aries, taurus, et caetera, circulus, quem continent, zodiacus dicitur; ζῶον enim est animal. Si quis autem causas nominum quaerat, Helpericum legat.

[Col. 0060D] Signorum vero talis est dispositio: quod propinquus nobis est cancer, scilicet in confinio nostrae zonae habitabilis et torridae: deinde leo obliquando descendit, post virgo, deinde libra existens in medio torridae zonae, ultra quam est scorpio; deinde sagittarius, postea est capricornus a nobis remotissimus. Deinde oblique ascendendo est aquarius, post pisces, deinde aries, in medio torridae zonae librae, oppositus supra est taurus, gemini postea, deinde cancer Quod signum cujus mensis sit, et quare, loquendo de sole docebimus.

Novem alii circuli invisibiles sunt, quorum sunt quinque paralleli, unus quorum aequinoctialis dicitur, hic est, qui per medium torridae zonae vadens, [Col. 0061A] per arietem et libram dividit coelum in duo hemispheria. Qui ideo dicitur aequinoctialis, quia quando sol ad ipsum pervenit, aequat dies noctibus; de quo in sequentibus dicemus. Alter de parallelis dicitur, conjunctio nostrae habitabilis et torridae. Tertius conjunctio ejusdem et frigidae. Quartus ex altera parte conjunctio torridae et alterius habitabilis. Quintus ejusdem conjunctio et alterius frigidae, ut in posteriori apparet figura. Sed, quia auctoritas clamat in coelo esse zonas, utrum in aethere vel in aere sint, tractantes de aere dicemus. Illi quinque circuli dicuntur paralleli, id est aeque distantes, quia a medio, id est aequinoctiali aequaliter distant. Tantum enim distat haec conjunctio nostrae habitabilis et torridae quantum et alterius. Similiter et conjunctio [Col. 0061B] nostrae habitabilis et frigidae et alterius.

Post hos sunt duo coluri, quorum principium in medio septentrionis est, sed alterum descendit per cancrum et ascendit per capricornum, rediens ad idem principium. Alter vadit per orientem et arietem, revertitur per occidentem ad suum principium, et ita in summo septentrionis se intersecant, et coelum in quatuor quadrantes dividunt. Dicuntur autem coluri quasi colon uri, id est membrum bovis sylvestris, dicti sic propter imperfectionem, non quia imperfecti sint, sed quia pars illa alterius poli quam intersecant, nunquam videtur.

Duo qui ad praedictum numerum supersunt, meridianus [Col. 0061C] et horizon. Meridianus dicitur linea designans illam partem coeli, in qua sol existens, aequaliter distat ab ortu et occasu, Horizon vero in quo videtur coelum cum terra jungi, dictus horizon quasi terminans. Isti duo ultimum scribuntur in sphaera, quia pro diversitate circumspicientium vel habitantium variantur.

Motus vero aetheris, vel ignis, qui praedictis rationibus coelum et firmamentum dicitur, talis est: cum ignis naturatiter semper sit in motu, nec supra ipsum sit quo ascendat ubi ostendimus, nec descendere potuit, quia hoc contra naturam ejus est, et omnia inferiora loca ab inferioribus elementis [Col. 0061D] occupata erant. Item inutile fuit illum descendere, descendendo terram nempe incenderet, nec in ea aliquid vivere posset; ergo in quo possit et habet motum, et movetur in circuitu, et est in circuitu, non occupando diversa loca, se movere, sed partes aliter atque aliter sitas in eodem loco habere: sic vero in circuitu se vertendo ab ortu per occasum, refert secum stellas, tam erraticas quam infixas. Quamvis tamen circa terram volvatur non recto modo, sed oblique circa nostram habitabilem volvitur, quod per solos polos videri potest. Est autem polus stella immobilis, una in hoc capite, alia in alio. Axis vero est linea intelligibilis de polo ad polum, per medium terrae directa, circa quam volvitur firmamentum. Si ergo recto modo volveretur [Col. 0062A] firmamentum, unus de polis recto modo esset super terram, et alter sub terra, vel in lateribus terrae. Cum vero unus sit inter medium coeli elatus ex nostra parte, similiter alter ex alia. Linea quae dicitur axis, obliqua est, et circa ipsam oblique volvitur firmamentum. Et quoniam falsam sententiam quorumdam de firmamento satis improbavimus, nostram vero ponentes probavimus, et de stellis infixis in eo, et de circulis, et motu ejusdem non tacuimus. De planetis dicere incipiamus; ergo a summo planetarum sumamus exordium.

Summus itaque planetarum Saturnus dicitur, in [Col. 0062B] peragratione zodiaci, triginta annos consumens. Unde in fabulis senex dicitur. Haec stella frigida et nociva dicitur esse. De frigiditate ergo primum, deinde de nocivitate disseramus. Stellam istam esse frigidam et siccam, antiqui astrologi probaverunt cum scirent solem existentem in cancro, terras adurere videbant in aliquo anno minus solito. Scientes autem ex natura solis hoc non contingere, quaesierunt quis planeta in eodem signo esset cum sole reperientesque dixerunt ex eo causam frigiditatis esse. Sed dicet aliquis: Cum omne corpus stellarum igneae sit naturae quod probat motus et splendor, unde una stella dicitur frigida, alia calida; neque enim probamus ex ratione illa quia dicunt quidam ex vicinitate aquarum congelatarum Saturnum [Col. 0062C] esse frigidum, sicut et luna est ex vicinitate terrae et aquae. Probavimus enim aquas congelatas, in superioribus esse non posse (Supr. lib. XI, cap. 2) . Sunt qui inde dicunt plures esse qualitates ignis, quae in quibusdam corporibus sunt conjunctae, in quibusdam divisae. Quemadmodum ergo est quoddam igneum et calidum, et non splendidum, ita est quoddam splendidum, nec calidum. Dicunt enim quod ignea non sint calida, nisi quae conjuncta sint alicui spissae et humidae naturae, quam in sui substantiam commutent. Unde, si alicui igneo desit vicinitas spissi humoris, deficit in eo calor. Hoc autem probant per solem, quia in convallibus montium, ubi est aer spissior magnum exercet calorem, in superioribus [Col. 0062D] propter aeris subtilitatem non exercet. Hujus rei sunt indicium perpetuae nives existentes. Sed de hoc loquentes de situ terrae satis dicemus. Volunt etiam isti super lunam nullum esse sensum caloris, prae nimia aetheris subtilitate. Nos vero dicimus nomina qualitatum tribus modis rebus attribui: vel propter effectum, unde vinum dicitur calidum, quia efficit calorem, etsi frigidum sentiatur: vel propter sensum, ut cum aquam bullientem dicimus calidam, etsi naturaliter sit frigida; vel propter signum, ut cum dicimus sanum bene dormire, sine difficultate spirare. Cum enim aliqua stella dicitur frigida, effectui deputatur. Quamvis ergo in se sit calida, si efficiat frigus dicitur frigida. Inde, quia Saturnus junctus soli minuit calorem, propter [Col. 0063A] effectum dicitur frigidus, etsi in se fit calidus. Sed quaeret forsan aliquis: Si corpora stellarum ignea sunt, unde contingit quod quaedam efficiunt frigus? Omnes enim in omnibus posse inveniri rationem, sed in quibusdam recurrendum ad creationem: quamvis possumus hanc rationem inde reddere, quod diversa ignea, ex propinquitate et remotione, magis et minus calefaciunt. Unde Saturnus quia remotior a nobis est, non calefacit terram; sol vero quia propinquius terrae est, magis incendit eam; vel dicamus quod quamvis aliqua stella calida sit, sunt in ea aliae qualitates nobis ignotae, a quibus calor non potest descendere. Sed quia in medio proposuimus quaestionem: Non omnia possumus omnes, sit ingenii cujusque inquirere, quid pro solvenda [Col. 0063B] hac quaestione possit invenire. Haec eadem stella ex frigiditate dicitur nociva, et maxime quando est retrograda: unde in fabulis dicitur falcem deferre. Deferens enim falcem plus nocet recedendo, quam accedendo.

Post Saturnum est Jupiter, in peragratione zodiaci duodecim annos consumens. Haec stella benevola est, quippe ita temperata in suis qualitatibus, quod per conjunctionem ejus cum sole probatum est. Sed quando media est inter Saturnum et Martem, si existat in superiore abside sui circuli, vel in inferiori, temperatur eorum nocivitas ejus benevolentia. Inde est quod in fabulis dicitur: Jupiter patrem Saturnum a regno expulisse, quia Saturno vicinior [Col. 0063C] factus, naturalem nocivitatem ei aufert. Dicitur etiam adulterando diversos genuisse, quia conjungendo se praedictis, in terrenis diversa efficit.

Tertius est Mars stella, scilicet calida et sicca, et inde nociva, in biennio peragrans zodiacum; sed positus inter Jovem et Venerem, quae sunt stellae benevolae, vicinitate minuit suam nocivitatem, et illorum benevolentiam. In praeliis dicitur dominari, quia calorem confert et siccitatem, ex quibus est animositas. Calidi enim et sicci animosi sunt.

Quartus scilicet platonicos [secundum platonicos] Venus calida et humida stella, unde est benivola, in [Col. 0063D] anno fere zodiacum circuiens. Dicitur adulterata cum Marte, quia existens in superiori circuli sui abside, facta vicina Marti est minus benivola. Dea luxuriae dicitur esse, quia confert calorem et humorem, et in calidis et humidis viget luxuria. Ut enim propter Venerem brevius dicamus, quod prolixius loquentes de homine exponemus: calidi et sicci multum appetunt ex calore luxuriam, sed ex siccitate non sustinent effectum, et si faciunt maxime eis nocet. Frigidi et humidi e contrario male appetunt, sed sustinent: sed frigidi et sicci nec appetunt, nec habent effectum, maxime corpori eorum prodest effectus eorum.

Lucifer quando ante solem videtur, Hesperus [Col. 0064A] quando post eum in vespere videtur. Unde est quaestio: An in eodem tempore anni possit esse Lucifer et Hesperus? Dicunt quidam hoc esse non posse. Cum enim sit paris velocitatis cum sole, et fere in eodem spatio cursum suum perficiens, quomodo in una et eadem nocte, in vespere sequeretur solem et in manc praecederet. In uno ergo anni tempore praecedit solem, et tunc est Lucifer: in alio subsequitur, et tunc est Hesperus. Alii dicunt in uno eodemque tempore anni, illam ante ortum solis videri, et post occasum ejusdem non tamen praecedere et subsequi, hoc namque impossibile est. Dicunt enim stellam illam altiorem esse sole, unde diutius videtur in vespere, etiamsi non subsequatur solem, citius in mane etiamsi illum non antecedat. Dicitur [Col. 0064B] Lucifer et Hesperus, in eodem tempore anni, non quia praecedat et subsequatur, sed quia ante et post ex sui altitudine videtur. Tertii dicunt Venerem et Mercurium esse fere ejusdem coloris et quantitatis, semperque solem comitari; cum ergo sic comitantur illum, quod una praecedit, alia subsequitur: praecedens in vespere, propter splendorem solis non videtur, sed subsequens post occasum ejus apparet. Contra autem est in mane, praecedens nempe videtur, sequens vero splendore diei occultatur. Sed, quia unius sunt coloris, et quantitatis, una et eadem stella reputatae sunt.

Quintus est Mercurius, fere in anno cursum [Col. 0064C] suum similiter peragens, cum quo Venus legitur adulterata esse: quia quando est in inferiore abside sui circuli qualitatibus illius se miscet.

Sextus est sol. Sed ante de statu et retrogradatione stellarum praedictarum doceamus, deinde cur Chaldaei, et eorum sequaces dixerint, solem esse in medio planetarum, super Venerem et Mercurium. Aegyptii quos secutus est Plato, eumdem Sextum dixerunt, et superpositum Mercurio et Veneri. Dicunt quidam, quod est quaedam pars in circulo uniuscujusque, ad quam unaquaeque pervenerit. Sol facit eam stare vel retro ire, sed non dicunt quare. [Col. 0064D] Nos dicimus eas nunquam videri stare, quia, cum sint igneae naturae, est quod semper sint in motu, videntur tamen aliquando stare, ex ἄρσει et θέσει, id est elevatione et depressione. Constat enim inter omnes astrologos unumquemque de Planetis aliquando plus solito removeri a terra, et tunc elevatur, aliquando plus descendere versus terras, quod deprimi dicimus. Cum ergo elevantur vel deprimuntur, si recto modo hoc fit, sub eadem parte signi videntur, et stare creduntur. Sin autem retro obliquent, ire retro videntur. Hujus ergo elevationis vel depressionis causa est sol. Cum enim sit fons totius caloris, aliquando plus desiccat superiora et inferiora. Unde desiccata corpora stellarum plus solito levia ascendunt. Si item ad nutrimentum sui [Col. 0065A] plus solito humores attrahat, gravia descendunt. Quod ergo dicuntur stare, astrologum est, quia sic videtur. Deinde dicendum est, cur Chaldaei dicant solem esse quartum, Aegyptii et Plato sextum. Verum est solem esse sub Mercurio et Venere, juxta lunam. Cum enim luna frigida et humida sit, necesse fuit ut ei sol, qui est calidus et siccus, vicinus esset, quatenus ex calore solis, frigiditas lunae, et ex siccitate humiditas temperaretur, ne cum vicina esset terrae, eam distemperatam redderet. Item, cum luna proprio lumine careat, ut ostendimus, et a sole accipiat, ratio est ut fonti sui luminis sit supposita, sine medio. Sed quamvis hoc ita esse vcrum sit, Chaldaeis tamen aliter visum est, ex hoc quod dicemus; sol et Mercurius et Venus, ita conjuncti [Col. 0065B] sunt, quod fere in eodem spatio temporis, scilicet in anno, plus minusve, cursus suos perficiant. Fere ergo sunt aequales eorum circuli, sed juxta quantitatem circulorum planetae brevius vel prolixius tempus in peragratione zodiaci consumunt. Cum ergo fere aequales sint, unus ab alio totus non potest contineri. Intersecant ergo sese, ita quod circulus Veneris, inferiori parte sui circuli intersecat, superiores partes circulorum Mercurii et solis plus comprehendit de Mercuriali, quam de solari. Circulus vero Mercurii superiori parte sui intersecat Venerium, scilicet inferiori solarem. Circulus vero solaris superiori sui parte intersecat Mercurialem et Venerium, plus Mercurialem, minus Venerium. Sed, quia facilius [Col. 0065C] illabitur animo, oculis subjecta descriptio intersecationem illam ostendamus.

Cum circulus solis, ab inferioribus partibus ambiatur, juste inferior illis dicitur. Solem tantum non [Col. 0065D] obscurat subjecta, quantum supposita. Reputatus est ergo sol illis superior, sed jam tractatum ad solem, et ad alios planetas transferamus. Sed quoniam caeteri planetae, quemadmodum et sol moventur, de motu solis loquamur, ut similia de aliis intelligantur.

Generalis ergo sententia omnium philosophorum est, firmamentum ab ortu ad occasum volvi, solem vero et alios planetas contrario motu; ab occasu ad ortum moveri, quod ostenditur oculis per signorum dispositionem. [Col. 0066A] ▩ [Figure] [Col. 0066B] Cum enim aries sic sit positus, quod quando in medio coeli, inter illum et orientem, taurus est; deinde gemini, post cancer; inter eumdem et occidentem sunt pisces, post aquarius, deinde capricornus, ut in hac figura apparet. Si ergo sol versus occidentem tenderet, de ariete in signum versus occidentem positum transiret, scilicet in pisces, deinde in caeteros. Cum ergo signa versus orientem posita, de ariete transeant, scilicet in taurum, deinde in caetera sine dubietate contra firmamentum moverentur. Subnectunt etiam rationem, quare necesse fuit sic esse. Cum firmamentum ab ortu in occasum volvatur, si planetae similiter moverentur, esset tantus impetus, quod in terra nihil stare vel vivere posset. Ut ergo radii motui obviarent, et impetum illius temperarent, [Col. 0066C] in contrarietatem motus illius retorta sunt. Sed, quamvis contra firmamentum deferantur, firmamentum tamen defert eas secum ad occasum et inde ad ortum. Ut si aliquis existens in navi, contra quem currat navis, se moveat, tamen navis quocunque vadit secum defert, non ideo a contrario motu quiescentem. Ergo quod paulatim vadunt ad orientem, naturalis cursus est, quod ad occasum et ortum, ex alterius impetu. Helpericus dicit hoc esse non posse; cum enim sol non sit de stellis infixis in firmamento, qualiter ab ipso refertur. Si enim aliquis extra navim est, quomodo ab ipsa defertur? De eo vero, quod sol vadit ad signa versus orientem posita, dicit sic videri, non vero sic esse. Cum enim, ait, firmamentum [Col. 0066D] et sol, naturali motu ab ortu ad occasum tendant, ita quod est sub prima parte Arietis, quia firmamentum aliquando velocius sole transit, cum in vicesima parte unius signi est: ergo vere sol venit ad ortum, non illa pars signi quae ante videbatur, supra solem videtur, sed posterior; et ita per singulos dies transeundo, videtur quod ad signa posteriora, cum tamen non vadat, quod potest quilibet probare per lunam. Cum enim certum sit lunam ad septentrionem, non currere, si nubes ipsam praecurrant, quando transeunt lunam, videturque quod ad posteriora currat. Sed, cum priori sententiae doctissimus omnium philosophorum consentit, et verum est, illi concordamus. Contraque hoc, ille dixit, solem a firmamento non posse referri cum in eo non [Col. 0067A] sit, etsi possunt dicere, quod est infirmum secundum nostram sententiam, quam dicimus firmum [ forte, firmamentum], vocari aethera, tamen dicimus, et si non sit in firmamento, tamen posse referri ab eo. Ut enim in eodem exemplo de navi persistamus, si aliquid leve juxta navim sit impetu illius refertur, ut si in ea non sit. Ergo cum sol levis et igneae sit naturae, a firmamento, etsi in eo non sit, potest referri.

Movetur ergo sol et alii planetae ab occidente in orientem, non recto modo, sed obliquo modo, scilicet, descendendo, ascendendo ad orientalia secundum praedictam signorum dispositionem. Sed, [Col. 0067B] dicet aliquis: Quae necessitas fuit, quod sol obliquo, non recto modo movetur? Respondetur: Magna quomodo ostendemus. Sed praedoceamus, quas diversitates oblique meando operetur, a remotiori, id est a capricorno incipientes. Cum ergo sol intrat capricornum, quod contingit in medio Decembris, unius mensis intrat signum, et in medio Januarii exit, eique attribuitur in quo illud intrat, quia tunc remotissimus a nostra habitabili, illa frigore constringitur. Terra enim et aqua naturaliter frigidae sunt, nisi a sole calefiant. Item, cum non sit quo arescat, aer spissatur in nubes, quae dissolvuntur in pluvias. Inde fit quaedam varietas anni, quae vocatur hiems. Est enim hiems humida et frigida, extenditurque donec sol transeat aquarium et pisces, [Col. 0067C] quorum primum intrat in medio Januarii, et secundos in medio Februarii. Constat ergo hiems tribus mensibus, et hoc est unum de quatuor anni temporibus. «In hoc ex frigore constringuntur pori superficiei terrae, nec potest calor evaporare, qui remanens intus, nutrit radices herbarum et arborum, vicemque matris praegnantis obtinet.» Incrementum autem non confert: quia nec calor, nec humor, ex quibus omne incrementum est, potest ascendere, propter constrictionis frigus. Sed unde gelu, unde nives, unde grandines, unde pluviae, unde tonitrua, unde fulmina contingant, in tractatu de aere dicemus. Huic tempori consimilia sunt, aqua, phlegma, aetas decrepita: haec etenim frigida et humida sunt. In eodem se melius habent cholerici, [Col. 0067D] pejus phlegmatici, melius juvenes, pejus decrepiti. Pessima est infirmitas quae ex phlegmate, quotidiana febris; minus mala quae ex cholera ut tertiana; utile est in eodem augmentare cibum. Pori enim humani corporis, ex frigiditate constringuntur, unde calor intus permanens, plus consumit. Contra igitur interiorem defectionem, oportunum est infundere exteriorem refectionem. Inde quod apud antiquos Deus hiemis, pinguis venter pingebatur, et ab immunditia paludis Spurius vocabatur. In eodem bonum est uti calidis et siccis. Cum vero sol ascendendo usque ad arietem pervenit, quem in medio Martii intrat, nec minus remotus, nec minus propinquus est, utpote in medio [Col. 0068A] torridae zonae positus. Unde aer nostrae habitabilis nec minus calidus, nec minus frigidus, nec minus siccus, nec minus humidus, sed inter quatuor qualitates temperatus. Ex hac temperie pori terrae aperiuntur, evaporatque fumus humidus, qui per radices arborum et herbarum scandens, confert eis augmentum, et vegetationem ( Macrob. ). Unde quidam mensis hujus temporis dicitur Aprilis, quia tunc terra aperitur in flores. Estque hujus temporis proprium inconstans esse, scilicet modo pluviosum ex vicinitate hiemis, modo siccum ex vicinitate aestatis, modo eadem ratione calidum, modo frigidum. Inde est quod in Martio saepe infirmantur homines, quia corpora humana aperta sunt ex calore, et statim corrumpuntur ex subito frigore. Sed, si aliquis se in [Col. 0068B] hoc tempore conservet, tardius in eo, quam in alio tempore infirmitatem incurret.

Hic subjicit aliquis: Unde ergo est, quod si aliquis intret aliquam infirmitatem, non tam saepe moritur in hieme quam in vere. Cum infirmitates oriantur ex malo humore per membra se diffundente, ex frigiditate hiemis constringuntur humores, nec possunt defluere.

Ex calore autem veris, itidem dissolvuntur, quibus decurrentibus per membra, succumbit homo et moritur. Haec temperies ab ariete incipiens extenditur, dum sol est in tauro et geminis. Primum [Col. 0068C] medio Aprilis, secundum medio Maii intrat. Huic tempori consimiles sunt aer, sanguis, pueritia quia calidi et humidi sunt. In eo se melius habent melancholici, pejus sanguinei, melius senes, pejus pueri. Pessima infirmitas est quae venit ex sanguine, minus mala quae ex melancholia, ut quartana. In eodem est conveniens, uti frigidis et siccis.

Cum autem usque ad cancrum ascendit, ex propinquitate sua terram incendit et desiccat. Unde est aestas calida et sicca, quae incipiens medio Junio, quando sol intrat cancrum, extenditur donec in leone quem intrat medio Julio, et donec est in virgine quam intrat medio Augusto, hujus temporis est et herbarum et arborum radices exsiccare. Consimile [Col. 0068D] est igni, cholerae, et juventuti; haec enim calida et sicca sunt, in eo se melius habent phlegmatici, pejus cholerici, melius decrepiti, pejus juvenes. Pessima est infirmitas quae venit ex cholera, minus mala quae ex phlegmate est. In eodem est utile uti frigidis et humidis. Augmentandus est potus, et minuendus est cibus. Cum enim ex calore aperti sunt pori corporis, evaporat calor naturalis, ex quo non ita bene digeritur cibus, sed quia potus cito transit in sanguinem, augmentandus est. Hic oritur quaestio. Cum istae diversitates in praedictis temporibus ex propinquitate et remotione solis habeant contingere, sol vero existens in leone, tantum distat a nostra habitabili, quantum existens in geminis, in virgine quantum in tauro, in libra quantum in ariete [Col. 0069A] quare in illis tribus operetur calorem et humorem, in his duobus calorem et siccitatem? Cui respondendum est: Quod existens in tribus vernalibus, ex hoc quod propinquus est operatur calorem, ex vicinitate hiemis praecedentis operatur humorem. Cum vero sol est in leone, et virgine ex propinquitate operatur calorem. Sed, quoniam ex calore veris et aestatis, jam humor desiccatus est, non est quo temperetur calor, nec unde sit humiditas. Inde est autem tempus calidum.

Cum vero est in libra, quia jam omnino desiccatus est humor et exstinctus est calor, oritur autumnus, frigidus et siccus, in quo fructus habentes intus humores, ut racemi et caetera colliguntur ex gemina siccitate aestatis, et autumni maturi. Incipit [Col. 0069B] autem autumnus in medio Septembris, sole intrante libram, durans dum sol est in Scorpione et Sagittario, quorum primum intrat medio Octobri, secundo medio Novembri. Assimilatur huic tempori terra, melancholia, senectus, quia frigidae et siccae sunt. In eo melius se habent sanguinei, pejus melancholici, melius pueri, pejus senes. Pessima est infirmitas quae nascitur ex melancholia, minus mala quae ex sanguine. Ut enim generaliter dicamus in omni tempore anni, pessima est infirmitas, quae fit ex humore simili temperati: qualitatibus enim temporis augmentatur materia morbi, minus mala quae fit ex humore tempori contrario. Minuitur namque qualitate temporis materia morbi. In eodem utile est uti calidis et humidis. Inaequale est hoc tempus, ex [Col. 0069C] vicinitate praecedentis aestatis, et subsequentis hiemis, ex quo succis fructuum habentium, indiscretim homines periclitantur. Hic oritur quaestio similis praecedenti. Cum sol existens in scorpione, tantum distet a nobis, quantum in piscibus, in sagittario, quantum in aquario, quare alias operetur in illis qualitates, alias in istis? Hujus solutio facilis est: in praecedentibus nempe, id est in scorpione et sagittario, quia aestate desiccatus est humor, jamque sol medium torridae zonae transivit, est frigus et siccitas. In istis aliis, quia similiter est sol remotus, est frigiditas: sed quia jamdudum defecit calor, qui aera desiccat: paulisper spissatur aer in nubes, et fit tempus humidum. Quamvis, ut praediximus, hiems sit frigida et humida, in principio [Col. 0069D] tamen magis est frigida, minus humida, in fine magis humida, minus frigida, in medio aequaliter. Ver autem in principio magis humidum, minus calidum, in fine magis calidum, minus humidum, in medio aequaliter. Aestas vero in principio magis calida, minus sicca, in fine magis sicca, minus calida, in medio aequaliter. Autumnus in principio magis siccus, minus frigidus, in fine magis frigidus, minus siccus, in medio aequaliter. Notandum vero est quamvis istae sint quatuor temporum proprietates, ex accidente tamen variantur, ut si cum hiemalibus signis sit aliquis calidus planeta, ut Mars est, propter naturam calida et sicca. Similiter, si in aestate sit aliquis frigidus et humidus, plus solito est [Col. 0070A] ▩ [Figure] humida et sicca. Ideo prudenti physico semper providendum est, quae signa sol obtineat, et quis planeta [Col. 0070B] cum eo sit in eodem signo, ut scias qualis futura sit aestas, et alia tempora, ut contra futuram qualitatem praesto sit medicamen.

Cum igitur sol has diversitates operetur, oblique ascendendo et descendendo, videamus quid mali sequeretur, si semper recto modo volveretur: et de hoc nullus dubitat, quod si semper ita propinquus nobis moveretur, ut in aestate, semper aestum haberemus.

[Col. 0070C] Nec aliquid crescere posset. Similiter, si semper remotus esset, ut in hieme, semper rigor frigoris esset, nec extra fructus et herbae nascerentur. Sed dicet aliquis: Si ita se moveret, ver esset in ariete, quod aequaliter distaret, quod aequaliter nobis semper temperiem faceret veris, nec aliquid mali inde proveniret. Nos dicimus contra, pessimum inde provenire malum. Nunquam enim terra intus conciperet, quod agit in hieme, neque fructus si aliqui nascerentur, ad maturitatem tenderent, sine quibus numerus animantium vivere non posset. Et quoniam de naturali motu solis diximus, de his quae agit relatus [Col. 0070D] a firmamento dicamus. Cum igitur sol naturali motu, ab occidente in orientem, contra firmamentum nitatur, quotidie a firmamento, dum refertur ad occasum, existensque super terram agit splendorem, qui dies dicitur. Sub terra vero eodem existente, in superiori parte est obscuritas, quae nox vocatur. Attendendumque est, quod dies alius naturalis, alius usualis sit. De naturali ergo prius, deinde de usuali disseramus.

Naturalis vero dies, viginti quatuor horarum spatium continet, scilicet, usualem diem et noctem. Unde dicimus triginta dies esse in mense, cum in [Col. 0071A] eo sint dies et noctes. Hunc in quatuor physici diviserunt, a nona parte noctis, usque ad tertiam diei usualis, calidum et humidum esse dicentes, a tertia diei usualis usque nonam calidum et siccum, a nona ejusdem usque ad tertiam noctis, frigidum et humidum. Inde contingit, quod quaedam infirmitates in diversis partibus ejusdem, pejus et melius secundum praedictam rationem de temporibus habeant. Usualis vero dies est spatium, quo sol ab ortu ad occasum refertur. Hunc ut naturalem, quatuor modis diviserunt. Prima enim parte illius, sol rubet, deinde splendet, postea calet, ad ultimum descendit et tepet. Inde est quod in fabulis quatuor equi Phoebo attribuuntur, nomina praedictis rationibus convenientia obtinentes. Primus nempe dicitur exactus, [Col. 0071B] id est, rubeus, secundus lacteus, id est, splendens, tertius lampas, id est, ardens, quartus Philogeus, id est, amans terram. In istis usualibus tertio in anno contingunt diversitates, aliquando namque sunt aequales noctibus, aliquando prolixiores, aliquando breviores.

Harum diversitatum haec causa est. Cum sol in hiemalibus signis est, tumor terrae, qui est in medio torridae zonae, inter nos et illum positus, aufert nobis, ne illum cito videamus et causa est, quare ab oculis nostris auferatur, inde brevius est splendor ejus apud nos super terram: et sic dies umbra prolixa, et ideo nox. Sed quando est in cancro, et [Col. 0071C] in aliis aestivalibus signis, quia citra tumorem terrae nascitur, cito in mane videtur, et tarde ab oculis aufertur, inde prolixius est splendor super terram, et brevius umbra. Eodem vero in ariete vel in libra existente, quia aequaliter distata nobis, aequaliter super terram, et sub terra est, inde est aequalis splendor, et aequalis obscuritas.

Enumeratis affectibus solis, tam ex naturali, quam ex accidentali motu, de eclipsi ejus dicamus, unde, et quo tempore contingat solem esse ▩ [Figure] [Col. 0072A] in medio zodiaci, qui locus eclipticus dicitur. Luna vero sub eodem sic posita est, quod, si linea dirigeretur, iret per medium solaris et lunae et terreni corporis sic. Tunc luna facit radios suos elidi, nec ad terram obtectu lunaris corporis possit descendere. Inde est quod nunquam nisi in triginta luna contingat, quia alio die, non est recto modo supposita soli. Non tamen omni tricesima luna hoc contingit. Sed quotiescunque contingit, in ea contingit. Si enim in tricesima die luna, ita opposita soli, quod sit aliquantum versus cancrum, alterum versus capricornum, non potest luna Solis visum et descensum radiorum nobis auferre. Sed, quia de sole pro posse nostro disseruimus, deinde de luna disseramus.

Luna igitur ex propinquitate aquae et terrae spissius habet corpus, quam caeterae stellae, unde non habet proprium splendorem et calorem, sed a sole accenditur. Si enim proprium haberet calorem, cum vicina sit terrae, per singulos menses, aestum caloris, frigus hiemis in terram ageret, tanquam continuis inaequalitatibus, nihil vivere posset. Caruit ergo splendore et calore, a sole tamen superposito illustratur, non tamen semper aequaliter, sed modo post novissimum, modo plenilunium, modo interlunium hoc ita fieri. Dicunt quidam, quod non est supposita [Col. 0072C] soli, in eodem signo, prae nimio splendore eam obscurari, nec posse apparere. Sed quando elongatur à Sole in parte incipit splendor apparere. Unde cum plus removetur a sole, major in ea splendor apparet. Cum enim primum appareat ex parte solis, falsa videtur eorum sententia. Nobis videtur quod omne luminosum supposito aliquo obscuro, in opposita sui parte facit umbram, in parte sui splendorem. Cum igitur luna quae, ut praediximus, naturaliter est obscura, soli supposita in parte sui, id est, supra solem ponit splendorem, in opposita parte, id est versus terram facit umbram, unde a nobis luna non videtur. Sed, quando elongatur a sole, incipit splendor ad modum gracilis cornu apparere, diciturque μονοειδὴς. Quantoque plus elongatur plus [Col. 0072D] splendens descendit, ita quod in septimo die dichotomos dicitur, id est divisa per medium. Et est notandum quod quando splendor descendit umbra ascendit, et e converso: post septimum vero diem usque ad decimum tertium est άμφίκυρτος, id est minus plena, et major dimidia, decima quarta vero pie quia per diametrum remota est a sole. Quod potest probari ex hoc quod sole occidente ipsa oritur, jam tota umbra ascendit, et descendit totus splendor, estque πανσέλητος, id est plenilunium. Postea vero incipit appropinquare soli, et umbra descende re, splendorque ascendere. Unde deficit ex nostra parte splendor et fit primum [Col. 0073A] ▩ [Figure] [Col. 0073B] descendendo άμφίκυρτος, deinde διχότομος, post ea μονοειδής. Haec omnia erunt apertiora ante oculos praecedente figura posita.

Eclipsis vero lunae est ratio, sole et luna in praedicta ecliptica linea sic dispositis, quod sol est in inferiori hemispherio, luna in superiori, terra vero in medio: sic quod si linea descenderet a medio lunaris corporis, transiret per medium terreni et solaris. Tunc tumor terrae altius interpositus, dirigit umbram, scilicet, usque ad ipsam lineam, unde et radii solis, non possunt eam accendere: patiturque eclipsim, donec movendo se, tumorem transierit, et splendor in ea apparere incipiat. Inde est quod [Col. 0073C] nunquam deficit nisi in quinta decima luna, quia tunc est soli opposita, non tamen in omni quinta decima luna hoc contingit. Sed quotiescunque hoc contingit ex figura umbrae terrae. De figuris umbrarum quae ex aliquo rotundo corpore opposito splendori ejusdem fiunt praedoceamus. Omnis talis corporis umbra vel est cylindroides, vel conoides. Sed cylindrus est figura longa et rotunda, aequaliter crescens, neque lineas in summum attingens. Inde dicitur cylindroides umbra quae talis figurae est. Quae fit quoties luminosum corpus et obscurum eiusdem quantitatis, ad hunc est modum.

[Col. 0074A] Cum ergo corpus solis et terrae aequana non sint, quippe cum sit sol octies major quam terra, umbram terrae κυλίνδρος esse non potest. Calathus vero est figura ab acuto in altum rediens. Unde et καλαθοείδης dicitur hujus figurae umbra, hoc fit, quando luminosum corpus minus est obscuro, ad hunc modum. Sed figura umbrae terrae calathoides esse non potest, quia sol, ut probat Macrobius, major est terra. Conoides vero umbra dicitur, quia ex lato in acumen tendit, quae fit si luminosum corpus majus sit obscuro; ut monstratur in subjecta descriptione.

Ergo quia solare corpus majus est terra, umbra illius conoides est: cum Sol et luna, ut [Col. 0074C] praediximus, conus umbrae terrae recto modo ad lunam tendit eamque inficit, nec radios a sole accipit donec conum umbrae transierit. Si autem in quinta decima luna non sit sic disposita, sed alterum sit aliquantulum versus septentrionem, alterum versus austrum, conus umbrae non recto modo ad lunam dirigitur, nec eam inficit, sed juxta illam, ad hunc modum.

[Col. 0075A] Viso unde eclipsis lunae contingat, et quare non in singulis mensibus, de umbra quae semper in medio ejus videtur, quid nobis inde videatur, dicamus. [Col. 0076A] Cum luna frigida et humida sit, quamvis a sole illuminetur, aliqua parte sui retinet, quae aliquid obscuritatis naturaliter inibi semper apparet.

Etsi studiis docendi occupati, parum spatii ad scribendum habeamus, quoniam inde multos vestes philosophiae abscindentes, et cum panniculis arreptis totam sibi eam cessisse credentes, abisse dignoscimus, voce ipsius clamantis excitati, ne nuda remaneat, particulas abscissas stylo nostrae parvitatis consuimus: non ignari morsibus invidiae nos subjacere: [Col. 0075B] nobisque hodie est periculum noscere et habere. Sed quoniam, ut ait quidam:

Et quoniam de aethere et ornatu ejusdem, quae nobis visa sunt, nostro proposito congrue docuimus, [Col. 0075C] de aere illi conjuncto, et subdito, doceamus, quae, et unde in illo contingant, ostendentes. Aer igitur est a luna usque ad terram, qui quanto terrae propinquior, tanto humidior et spissior; quanto remotior, siccior et splendidior. Hic cum sit suppositus soli, ex eo calorem et humorem accipit. Sed quoniam sol terminos torridae zonae nunquam excedit, illam partem aeris ex vicinitate accendit, et remotam expertem sui caloris relinquit.

Sunt ergo in aere quinque diversitates, ab antiquis zonae dictae sunt, non, ut quidam aestimant, super lunam. Illic nempe omnia immutabilia sunt, quia illic nulla est contrarietas. Cum enim ibi [Col. 0075D] aether, qui ignis dicitur, corporaque stellarum ignea, unde in aliqua parte erit frigus? Sed scio istos ex verbis philosophorum errasse, qui quinque zonas esse in coelo pronuntiant. Contra hoc geminam habemus defensionem. Prima est, quod aer saepe vocatur coelum, unde aves coeli dicuntur. Secunda est, quod quinque partibus aeris, quinque partes aetheris superpositae sunt, vocaturque pars aetheris nomine partis aeris sic suppositi: diciturque pars superposita frigidae, frigida: quamvis in ea nullum sit frigus. Pars superposita torridae, torrida: non quod in aethere aliquis sit fervor caloris.

Est ignis superior ita subtilis, quod accendere [Col. 0076A] aliquid non potest, donec humido se misceat, et spisso. Istae eaedem diversitates ex aere superposito in terra sunt. Qualitas quippe aeris, terram subjectam inficit. Sunt igitur quinque zonae in aere, quinque in terra. De aere ergo superposito nostrae habitabili, disseramus, ostendentes quid in eo et unde sit, et a diversitate pluviae, quia est omni temperiei communis, incipiamus.

Pluviarum ergo diversae sunt causae. Aliquando namque fumus spissus, et humidus evaporat: qui cum ascendit, minutissimae guttae se involvunt, quae grossiores et graviores factae, cadunt, fitque pluvia. Aliquando vero aer ex frigiditate terrae et aquae spissatur, transitque in aqueam substantiam, quae ex calore solis, ut glacies ab igne desiccata, cadit per minutissimas particulas. Aliquando ad nutrimentum sui coloris solem attrahere humorem contingit, et quod in illo liquidius est, in igneam transit substantiam. Quod vero gravius deorsum cadit, ubi post acutissimum calorem videmus contingere pluviae inundationem. Habet autem quaestionem.

Cum proprium sit ignis, tendere sursum, unde est quod radii solis et calor ad terram tendunt? Ad quod dicimus, quia sol igneae naturae sit, non quia ex solo igne constet, sed quia in eo dominatur. Praedocuimus enim corpora stellarum ex quatuor elementis esse facta, dominante tamen igne: cum sol ex quatuor elementis constet, quamvis igne dominante, qui in eo ex terra et aqua est, ad simile, id est ad terram et aquam tendit. Sed quia a caloris fonte procedit, secum aliquid caloris defert, quo terra et aqua calefiunt, et quoniam natura est caloris ascendere, calor qui praedicto modo descendit, revertendo secum aliquid humoris elevat, quod ebulliendo [Col. 0076D] in sui substantiam transmittat.

Si ergo proprie possimus loqui, dicamus quod sol sursum humorem elevat, non attrahat. Ideoque fons caloris dicitur, quia sic subdita calefacit: ignis vero superior non. Cum enim sit elementum non ex elementis factum, nihil est in eo quod ad inferiora descendat. Inde vero est quod pars aeris et terrae, soli subdita est fervida. Remota autem frigida, etsi sit aetheri subjecta. Sed dicet aliquis. Nonne ignis. ubicunque est, calidus est? Cui dicimus, Non, nisi humido et spisso junctus. Quamvis ergo super lunam sit ignis, non ibi fervor est, deficit enim humida [Col. 0077A] et spissa materia qua accendatur ignis, neque frigus, neque obscuritas, sed unus et continuus splendor, neque aliqua mutabilitas. Sed dicet ad hoc quod Aristoteles ait: Impossibile est ignem non calere. Respondemus ibi locutum fuisse Aristotelem de inferiori igne, qui semper alicui spissae materiae mistus, nunquam calere desinit. Dicimus ignem calere, non actualiter, sed naturaliter. Quarta causa est pluviarum, ventus elevans humorem, de stagnis, et fluviis, et lacubus. Inde est quod ranunculi et pisces, a multis visi sunt de aere cadere. Cum enim, ut diximus, aqua vento sustollitur, contingit quod ranunculos et pisces secum elevat, quibus ex naturali grandine descendentibus, stupent ignorantes. Nullum ergo tempus anni immune est a pluvia. In [Col. 0077B] omni namque vel fumus humidus evaporat, aer ex frigiditate spissatur, vel humor calore, vel vento elevatur.

Haec pluvia quandoque plus solito spissata, ex nimio calore incensa, fit ad modum sanguinis, rubea et spissa. Quod videntes, rerum causam ignorantes, philosophorum, dicunt sanguinem pluere. Inde veri simile est dictum esse quod ante finem hujus mundi guttae sanguinis cadent, et cum debeat ex ustione finiri, ut testatur Scriptura, quae dicit psalmo quadragesimo nono: Deus noster manifeste veniet, Deus noster et non silebit. Ignis in conspectu ejus exardescet [Col. 0077C] (Psal. XLIX, 3) . Et alias: Qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem. Aquae ex calore in nubibus expansae, ex fervore spissabuntur, et incensae, rubeaeque factae, ad similitudinem sanguinis cadent. Est quando in pluvioso tempore arcus discolor in nubibus apparet, unde existant, et unde in eo tot appareant colores, dicamus.

Cum, ut supra diximus, calor solis humorem elevet, vel fumus humidus evaporet, aquae in nube ut in vitreo vase, et ubi est tenuior et calidior, rubeum ostendit colorem, ubi spissior, purpureum vel nigrum. Inde est, quod arcus ille nunquam ut in opposita parte solis relucet. Aer enim ex splendore solis ita irradiatur, quod diversi in eo colores apparent.

Visis ergo causis pluviarum, et arcus coelestis, de grandinibus disseramus. Cum igitur praedicto modo humor elevetur, contingit saepe in superioribus ventum frigidum et siccum fieri, qui guttas aquae ex frigiditate congelans, transmutat eas in lapideam substantiam: et quia guttae rotundae sunt, quod potest probari per rotunda foramina, quae agunt in lapide, assiduitate cadendi, grando rotunda descendit. Unde carmen:

Hic subjicient: Cum in aestate saepe grando contingat, quare in eadem, juxta inferiora montium nunquam nives contingant? Contra hoc dicimus: In aestate humorem ex calore alicujus elevari, elevandoque guttas involvi, quae grossiores factae, frigoreque congelatae, grandinem gignunt. In hieme vero, quia frigus circa terram est, guttas aquae, antequam grossae sint, ex frigiditate temporis constringi, et in nivem transmutari, constat. In aestate vero, quia frigus circa terram non est, donec in altum elevatae, grossae et spissae fiunt, non congelantur. Nunquam ergo in aestate nives, etsi in ea sunt grandines. De tonitruis et fulminibus, unde et qualiter contingant, [Col. 0078B] disseramus.

Fumo igitur, ut praediximus, ad superiora tendente, cum ad summum aeris pervenit, et praeponderationem humoris, movetur aeris summitas. Cujus particulae ad modum undarum aquae sibi occurrentes, fragorem faciunt. Ex motu vero aer calefactus, transit in igneam substantiam, fitque coruscatio: quae quamvis cum fragore fiat, citius tamen ad nos pervenit, quia visus velocior est auditu. Cum ergo, sicut praediximus, sparsim ex fumo humido spissati generantur, impetus qui ascendit sursum, est fragor sine fulmine. Sin autem impetus ille deorsum tendat, tamen tantus non fit, quod usque ad obstaculum [Col. 0078C] perveniat, nondum est fulmen. Cum vero ad obstaculum pervenit, obstantia findit.

Sed quia proprium est motus aeris, tendere sursum, nulla materia exire vetante, revertitur, sparsosque recolligit ignes. Si vero in hac inferiore parte aeris, multus sit humor, aer existens, in illo impetu igniri non potest, fitque fulmen findens, non urens. Si autem ibi non sit humor, ex motu et siccitate ignescit, fitque fulmen urens. Est autem fulmen pars aeris, collisione aliqua usque ad obstaculum perveniens, cum impetu. Tonitruum vero, est partium aeris sibi occurrentium sonus. Coruscatio autem pars est aeris ex impetu ignita et splendens. Non est igitur fulmen lapidea substantia, ut quidam asserunt. Si enim lapidea esset substantia, non huc et [Col. 0078D] illuc discurreret, nec sursum reverteretur, et cum aliquam feriret carnem, et ossa comminueret. Ideo fulmen saepius alta sternit, quia, cum ab alto oblique descendit, citius alta repetit. Sed quia quorumdam est sententia, quoddam fulmen esse lapideam substantiam, ne ex ignorantia vel invidia videamur eam vituperasse, vel tacuisse, breviter illud declaremus sive exponamus.

Aiunt isti, quod cum fumus humidus ad superna ascendit (proprium namque est fumi humidi ad superna elevari, ut saepius a nobis expositum est), elevatur cum eo aliquid terrenae substantiae, quae ex calore solis in lapideam spissatur substantiam, et continetur in concavitate nubis, donec impetu aliquo [Col. 0079A] nubes dividit, unde lapis ille impulsus altum aliquid percutit.

Hic subjiciet aliquis: Cum in omni tempore anni fumus humidus, ut praediximus, ascendat, quare in omni non contingunt fulmina et tonitrua? Cui dicimus: Cum ab fumo humido ascendente habent esse, non fiunt tamen inde donec ad summum pervenerint aeris, quod per simile maris potest probari. Cum enim mare, ex fumo ascendente, in fundo commovetur, ex spissitudine, non potest huc vel illuc impelli. Sed cum usque ad summum commotio illa pervenerit, illuc et illuc undae impelluntur, fitque tempestas. Quod vero tempestas a fundo incipiat, per hoc potest probari, quod phocas undas agitantes ante tempestatem [Col. 0079B] videmus. Unde Plinius ait: Nautae sunt dormitoriae, quae in fundo maris dormiunt. Fumo tamen, ut praediximus, fundum maris commovente, excitati ad summum ascendunt. Quod videntes nautae, experimento certi, etsi de physica incerti, tempestatem futuram praedicunt, quippe jam incipit tempestas in fundo. Simile vero est in aere. Dum enim inferiores partes aeris obtinet fumus, ex spissitudine non potest huc vel illuc impellere aera. Sed cum ad summum pervenit, huc et illuc ex labilitate eum impellit, fiuntque tonitrua et fulmina. In hieme vero, etsi aer spissus sit, non est tamen tantus calor, quod spissus fumus usque ad summum possit erigi, non etiam in aere. Remanens ergo in inferiori parte aeris, ventos et pluvias gignit. In aestate, cujus est [Col. 0079C] maximus fervor quo elevatur, fitque partium aeris diversa incursio: unde contingunt fulmina et tonitrua. In autumno, qui est frigidus et siccus, neque est humor qui elevetur, neque calor quo elevetur.

In eodem aere videtur nulla stella cadere, cadente aliqua. Cum igneae sint naturae, et proprius stellarum locus sit aether, nunquam ad terram descendunt. Item cum maximae sint, etsi ex remotione parvae videantur, si aliqua caderet, totam terram vel maximam partem ejusdem occuparet. Non ergo cadunt, sed cadere videntur. Saepe etenim in superioribus partibus aeris, est ventus et commotio, etsi non sit in inferioribus, ex ea commotione aer ignitus [Col. 0079D] et splendens, per aera discurrit. Qui cum extra aliquam stellam splendere incipit, suo splendore visum illius stellae nobis aufert, videturque quod stella ceciderit. Sed dicet aliquis: Unde est ergo quod stellam illam non videmus? Huic dicimus: Stellam illam videri posse, sed eam esse, nesciri. Cum enim, ut praediximus, aer ignitus discurrat, aer spissior, et modo tardior subsequitur, qui inter nos et stellam illam positus, visum ejusdem nobis aufert. Sed antequam transeat, et stella appareat, firmamentum, quod ad occasum volvitur, stellam illam ad ulteriora secum detulit. Cumque apparet, quia in alio loco, quam antea esset, videtur, alia stella putatur.

De cometa vero quae in mutatione imperii apparet, hoc sentimus quod stella non est; quia neque de infixis, neque aliquis planeta. Quod de infixis non est, ex hoc apparet, quod motus illius sentitur. Planeta vero non est, cum extra zodiacum saepe videatur, nec motum planetarum sequatur. Si item stella esset, esset in aliquo hemisphaerio. Cum igitur stellae ejusdem hemisphaerii apparent, unde ista, quae major videtur, non apparet? Non est ergo stella, sed ignis, juxta voluntatem Creatoris, ad aliquid designandum, accensus.

Quoniam de aere, et eo quod in eo contingit, pro affectata brevitate transcurrimus, de aqua et situ [Col. 0080B] ejusdem dicere incipiamus. Sapientia ergo divina, sine calore et humore, nihil posse vivere praesciens, terram vero et aquam esse frigidas, ut in ea vivere aliquid posset, totius caloris fontem, id est solem, ut aequaliter hinc et illinc terram calefaceret, super medium terrae posuit. Sed quia a solo calore nihil vivere posset, in medio ejusdem fontis caloris fontem humoris supposuit, ex quibus hinc et illino terra temperaretur. Est ergo fons humoris in medio torridae zonae, in medio aequinoctialis circuli, terram circumdans, qui ideo esse a pluribus non creditur, quia per nimium fervorem, ad ipsum non pervenitur. A physicis tamen praedicta necessitate esse creditur, verumque mare vel Oceanus appellatur. Hoc vero mare cum usque ad Occidentem venerit, duas [Col. 0080C] refluxiones ibi facit, quarum una ad austrum, alia ad septentrionem vergit, latera terrae sequentes. Similiter in oriente duas facit refluxiones, ad praedicta latera se vergentes. Cum occidentalis vero refluxio, et illa orientalis, ad praedicta latera se vergentes, sibimet occurrunt, ex repercussione ingurgitatur retro mare; fitque famosa accessio et recessio maris, quae fluctus [vel, aestus maris pro fluxu] maris dicitur. Similiter aliae duae in capite sibi occurrentes. Sunt alii qui dicunt fluctus maris montes subditos mari causam esse: Cum item usque ad ipsos mare pervenit, retro cadit, et ingurgitatur, impleturque retro alveus, sed ante expletur. Si ante vero expletur, retro item revertitur, et expletur retro, sed impletur ante [Col. 0080D] praedicta occidentalis refluxio, ad septentrionem vergens. Cum juxta latera terrae tangens Africam, ad finem ejus pervenerit, inter Calpem et Atlantem, usque juxta Hierusalem, Mediterraneum vocatur, diversa a diversis regionibus nomina accipiens. Qualiter vero ascendat et descendat si quis scire desiderat, et quae nomina, ex quibus regionibus sumpta, mappam mundi consulat. Sed quia facilius illabitur animo subjecta descriptio, id quod diximus oculis subjiciamus: in posita (col. seq.) sphaerula occidentalis refluxio ad septentrionem vergens, ex Atlante monte adjacente, Atlanticum mare vocatur, infra quam est Anglia, et vicinae insulae. Ex Orientali refluxione ad Septentrionem vergente nascitur Indicum mare. Similiter ex aliis refluxionibus ad [Col. 0081A] austrum se vergentibus credendum est, maria nasci diversa. Sed hoc nostra attestatione describi non debet, quia propter torridam zonam interjectam situs illarum nobis incognitus perseverat.

Et quia nostra sententia est, ex illis refluxibus ventos nasci, de ortu eorum disseramus tam cardinalium quam collateralium, cum igitur, ut praediximus, in Occidente ex illo fonte, totius humoris, duae refluxiones una ad austrum, alia ad septentrionem dividuntur, in illa separatione movetur aer. Sed si tantus fuerit impulsus, quod usque ad nos pervenerit, generat ventum qui Zephyrus vocatur. Duae vero orientales, sua divisione generant ventum, qui Eurus nominatur. Cum vero orientalis et occidentalis [Col. 0081C] ad septentrionem vergentes, in medios sibi occurrunt, movetur aer, fitque ventus septentrionalis, qui dicitur Boreas: qui idcirco frigidus, quia in frigida zona nascitur. Siccus vero, quia nubes de hoc angulo terrae ad medium fugat, estque pluviosus, juxta fines torridae zonae. Cum vero transit torridam zonam, calefit, etsi nobis sit frigidus, ibi tamen est calidus. Similiter cum duae vergentes ad austrum, in medio sibi occurrunt, generatur auster qui, etsi ultra torridam zonam siccus et frigidus sit, ut apud nos Boreas, quippe cum in frigida zona oriatur, quia tamen transit per torridam zonam, calefactus est, et ad nos pervenit calidus, fugandoque ante se nubes, usque ad angulum terrae in quo habitamus, generat [Col. 0081D] nobis pluvias, estque ex accidente nobis calidus et humidus, etsi in sua origine frigidus et siccus. Viso unde cardinales venti oriantur, etiam unde sint quatuor collaterales videamus. Si in duabus refluxionibus ad septentrionem vergentibus, Boreamque praedicto modo generantibus contingat, quod orientalis ex aliquo accidente sit velocior, ultra medium septentrionem et occidentem occurrit, nasciturque ventus collateralis, inter Boream et Zephyrum. Si vero occidentalis ultra medium septentrionalis orientali occurrat, fit ventus collateralis inter Boream et Eurum. Similiter si aliae duae refluxiones ultra medium, modo hic modo illic, sibi occurrant, duo collaterales ventos generant: unum inter Eurum, alterum inter Austrum, et Zephyrum. Sed quia oculis subjiciendo [Col. 0082A] figuram, minuemus laborem, unam similem praecedenti faciamus, in qua non in medio sibi refluxiones occurrant. In prima ut ex illa cardinales, ex hac collaterales intelligamus.

Sed quia in una figura, non plus quam duos possumus ostendere, per simile istarum, de aliis intelligatur. Quaeritur autem: Si ex praedictis [Col. 0082B] causis contingant venti cum quotidie refluxiones dividantur, sibique occurrant, quod testantur quotidiani fluctus, quare quotidie venti non contingant. Cui dicimus: quod, et si quotidie contingant, non impetum faciunt, qui usque ad nos perveniat. Saepe vero contingit, quod non putamus ventum esse, cum in aliis regionibus, vel in superioribus aeris partibus transit, non tamen a nobis sentitur. Sunt qui dicunt cavernas terrae causas esse ventorum. Cum enim eas subintrant, partes aeris ex labilitate, una intrante, et alia exire volente, fit conflictus, quo aer commotus, generat ventum. Inde est quod Aeolia, quia cavernosa est, regio ventorum dicitur. Alii dicunt fumum humidum ascendentem, et praeponderatione sua acra movere, ventumque [Col. 0082C] rigare. Nos vero primum, et secundum, et tertium, causam ventorum esse docuimus.

Unde aqua salsa sit doceamus. Naturalis sapor aquae insipidus est, unde naturaliter est insipidum phlegma, ex accidente tamen fit salsa. Cujus ratio talis est: Cum mare, ut diximus, torridae zonae sit suppositum, ex calore spissatur, fitque salsum. Certum nempe est per ebullitionem aquam transire in salem. Sed dicet aliquis: Cum ex principio hoc salso, omnes aquae nascantur, et ad idem revertantur (teste Salomone, qui dicit: Ad loca unde exeunt aquae, revertuntur (Eccle. I) . Neque enim credendum est, aquas annihilari, sed circulariter reverti) [Col. 0082D] unde est quod quaedam aquae sunt dulces, quaedam salsae?

Cujus haec solutio: cum terra cavernosa sit, aqua ex labilitate sua subintrat, quae per cataractas transiens, colatur et attenuatur, salsumque amittit saporem, quae ad terrae superficiem erumpens, fontes et diversos rivulos dulcis saporis inde gignit.

Sed de puteis, unde habeant humores, dissensio est. Si enim a cataractis fontes principium haberent, implerentur et decurrerent? Contra quod dicimus: etsi a cataractis principium habeant, non implentur tamen. Contingit autem cataractam non ibi finiri, [Col. 0083A] sed hinc et illinc esse. Unde ultra transit aqua putei, et non ebullit sursum. Ubi enim fons finita est cataracta. Inde aqua propter spissitudinem terrae, non valens ultra defluere, cogitur sursum ebullire. Sunt alii qui dicunt non esse ex cataractis principium putei, sed ex sudoribus terrae. Cum enim terra aliquid humoris contineat, si perforata sit, descendunt guttae aquae ad modum sudoris hominis, et inde est aqua putei. Nobis videtur ex utroque causam esse. Quod enim ex cataractis sint, per hoc probatur, quod juxta flumina statim reperitur aqua putei, et quod contingit saepe uni puteo, post alterum facto, aquam de primo auferri. Quod vero ex sudore terrae sint, probatur per hoc, quod in siccis et aridis locis, aqua putei reperitur.

Quod aqua putei et fontis in hieme sit calida, sic contingit: Cum hiems naturaliter sit frigida, et frigiditate pori terrae constringuntur, nec potest calor evaporare, qui remanens, intus terram calefacit, et aquam. In aestate vero poris, superficiei terrae ex calore apertis, fumus evaporat, minuiturque calor: inde ab intus erumpens, exit frigida. Est ergo aqua putei in aestate frigidissima: aqua vero fontis, quia propinquior calido aeri, minus frigida, minus adhuc aqua fluviorum, minus pluviarum. Sic ergo dulcis aqua colando per cataractas terrae fit. Sed aquae illae, ex quarum humoribus fontes exeunt, per superficiem [Col. 0083C] terrae, non per cataractas, spissae sunt et salsae, mariaque vocantur.

Et quoniam communis philosophorum sententia, terrena modo diluvio, modo exustione finiri, unde utrumque contingat videamus. Cum sit aqua, ut praediximus, fonti caloris supposita, contingit humorem paulisper crescere, caloremque superare, donec ad id pervenerit, quod nullis littoribus detentus, per terras se diffundens, terrena submergit. [Col. 0084A] Qui cum ex calore solis, et ex siccitate terrae desiccatus sit, contingit calorem paulisper crescere, humoremque superare, donec ad id creverit quod per terram diffusus, eas adurat. Sunt qui dicunt, ex communi planetarum elevatione, vel depressione eorum contingere. Si enim omnes planetae simul elevantur plus solito a terra remoti minus de humore sibi as sumunt. Unde humor crescens per terram se diffundit, fitque diluvium. Sed si unus, vel duo, vel tre eleventur, sine aliis, non tamen excrescit. Quod enim crescit ex illorum elevatione, desiccatur ex aliorum propinquitate. Sic vero ex vicinitate omnes adurunt terras, fitque exustio, quia quod istae ex propinquitate majus faciunt, aliae remotae minus faciunt. Et attendendum quod diluvium aliud commune, aliud [Col. 0084B] vero particulare. Commune vero continuum esse non potest, particulare vero potest. Sicque alternatim pereunt mortalia. Unde quia in tempore Noe per diluvium mundi fuit destructio (Gen. I) , per exustionem mundus finietur.

Sed quia in fine hujus voluminis de habitu maris est tractatum, unde in primis septem diebus lunationis fluctus illius decrescant, in aliis septem crescant, videamus. Cum igitur interlunium est, quod totus splendor solis, qui eam accendit, aera subditum non potest tenuare, neque humorem desiccare. Est enim tunc plenus fluctus. Sed cum splendor incipiens descendere, accenditur luna et desiccat aera, [Col. 0084C] minuitque humorem. Quantoque plus descendit splendor, desiccatur humor, usque ad septimum diem. Septima vero die, quia tota medietate accensa est, mediante aere, calefacit humorem. Qui ebulliens sursum elevatur, et sic usque ad decimum quartum diem crescit fluctus; sed quia in tertia hebdomada calor elevans in ea minuitur, fluctus maris immoratur. In quarta vero, quia splendore accendente calor deficit, spissatur aer, humorque crescit, et inde fluctuat usque ad noviluvium.

Superiorum voluminum series, a prima causa rerum orta, usque ad terram defluxit, pruritum aurium non continens, sed utilitati legentium deserviens, atque ideo animis stultorum non sedens. Jam enim illud impletum est: Erit cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros, prurientes auribus (II Tim. IV, 3) . Quae igitur studii reliqua libertas sperari possit, cum magistros discipulorum palpones, discipulos magistrorum judices, legemque loquendi et tacendi imponentes cognoscamus? In paucis enim magistri, [Col. 0084D] frontem, si adulantis vocem et vultum percipient; etsi sit aliquis qui magistri severitatem sequatur, ut insanus a meretricibus magister scholarum fugatur, crudelisque vocatur et inhumanus; ut jam verbis Umbricii possit uti,

Unde ergo deberent diligi, fugantur magistri, secundum illud Ovidii:

Sed quoniam probi est animum ad pejora non flectere, [Col. 0085A] sed melioribus conformare, remoto animo a pejoribus, conformatoque melioribus, ad caetera transeamus. Et quia de aliis elementis, et ornatu, et eorum sectantes compendia diximus, de terra et ornatu ejus dicere incipiamus.

Est ergo terra elementum in medio mundi situm, atque ideo infimum. Mundus nempe ad similitudinem ovi est dispositus. Namque terra est in medio, ut vitellus in ovo. Circa hanc est aqua, ut circa vitellum albumen. Circa aquam est aer, ut panniculus continens albumen. Extra vero concludens omnia, est ignis ad modum testae ovi.

[Col. 0085B] Haec terra sic in medio mundi posita, et inde omnia recipiens pondera, etsi naturaliter sit frigida et sicca, in diversis tamen partibus suis, ex accidente diversas continet qualitates. Pars enim illius torridae zonae, parti aeris subjecta, ex fervore solis, torrida est et inhabitabilis. Sed duo ejusdem capita, frigidis partibus aeris subdita, frigida sunt et inhabitabilia. Pars vero temperatae parti aeris subjecta, temperata est et habitabilis. Sed quia duae partes illius, ut praediximus, intemperatae sunt, duae infra sunt temperatae, et habitationis patientes. Una extra torridam zonam, altera ultra: sed quamvis habitabiles, unam tamen ab omnibus inhabitari tantum credimus, nec totam. Sed quia philosophi de habitationibus utriusque, non quia ibi sunt, sed quia ibi [Col. 0085C] esse possunt, loquuntur de illis, quos nos non credimus esse propter intellectum lectionis philosophicae, aliquid inde dicamus.

Pars igitur zonae habitabilis, in qua sumus, in duo dividitur. Cum enim temperies aeris ex omni parte sit terrae, quaedam pars temperata est, et habitabilis. Sed quoniam refluxiones Oceani latera terrae juxta qualitatem horizontis cingit, in duo illam dividunt. Cujus superiorem partem habitamus: Antipodes vero nostri inferiorem. Nullus tamen nostrum ad illos, neque illorum ad nos pervenire potest. Ex parte enim septentrionis, frigus et refluxiones transitum prohibent. Ex parte vero orientis et occidentis, [Col. 0085D] sol et refluxiones. Similiter alta habitabilis in duo dividitur: Superius, quorum ἀντίοι nostri obtinent, et inferius ἀντίποδοὶ illorum. Sunt ergo in duabus habitabilibus quatuor habitatores, alii cum aliis in quibusdam temporibus conveniunt, in quibusdam differunt. Nos ergo et nostri antipodes simul habemus aestatem, et hiemem, et alia anni tempora. Sed quando habemus diem, illi noctem, e converso. Si enim ex propinquitate solis est aestas, et ex remotione hiems, ex mediocri distantia ver et autumnus, signa vero nobis et illis aequaliter distant, quippe terram servantia, et suum naturalem locum obeuntia, in quocunque signo sit sol, aequaliter erit nobis et illis, et idem efficient. Merito igitur habemus [Col. 0086A] similes diversitates, non tamen simul diem et noctem. Cum enim ex splendore sit dies, ex umbra terrae fit nox. Umbra vero semper est in parte opposita splendori solis, cum in superiori parte terrae est splendor diei, in inferiori est umbra noctis, et e converso. Nulla est ergo hora, in qua in aliqua parte non sit dies, et in aliqua non sit nox. Sed quaeritur: Si nos, et illi, simul habeamus aestatem et hiemem. Sed quando nos diem, illi noctem. In aestate vero nobis sunt longissimi dies, breves autem noctes; habebunt ergo ipsi in aestate sua dies breves, et noctes longas, quod non est naturale aestatis? Contra hoc dicimus: etsi quando nos diem, illi noctem, tamen in quodam tempore dies nobis et illis est communis, sed alteri in vespere, alteri in mane. [Col. 0086B] Cum enim sol est nobis in ortu, adhuc est illis in occasu, habemusque mane, illi vespere, ut circa horam primam nondum sit eis nox. Similiter in occasu, ex quo sol incipit descendere, incipit illis apparere, et tunc est illis mane, nobis vespere. Inde est ergo, quod habemus nos et illi dies aequales et noctes, etsi non simul. Similiter hiems. Qualiter hoc sit, ingeniis legentium discutiendum permittamus. Nos vero et ἀντίοι similem habemus diem et noctem, sed quando nos aestatem, illi hiemem, et e converso. Cum enim in eodem hemisphaerio simul nos et illi habemus splendorem, et simul umbram: sed quia quando nobis est sol propinquus, illis est remotus: quando habemus aestatem, illi hiemem. Sed hic ortur quaestio, similis priori, ad quam si quis prioribus [Col. 0086C] instructus accesserit, illius solutionem facile inveniet. Nos vero, et antipodes ἀντίων, neque simul aestatem, neque simul hiemem, neque diem, neque noctem habemus, ἀντιδίκοι vero et sui antipodes sic se habent, ut nos et nostri anteeci, et nostri antipodes, ut nos et sui; antipodes nostri et sui ut nos et anteeci. Et quoniam de habitationibus tribus et earum habitatoribus satis docuimus, de nostra dicere incipiamus. Nostra igitur habitatio ab oriente in occidentem, a meridie ad septentrionem extenditur, quae quamvis temperata dicatur, non aequaliter tamen in omnibus suis partibus temperata est. Pars enim torridae zonae propinquior, ut est Libya, Aethiopia, calida est et sicca; vicina frigidae, frigida est, et humida. Occidentalis, frigida et sicca. Orientalis calida [Col. 0086D] et humida. Aequaliter vero distans, aequaliter est temperata.

Hujus item tres partes sunt principales, Asia, Africa et Europa, et incipit Asia ab oriente, et extenditur lateraliter a septentrione, usque ad torridam zonam, terminaturque Tanai et Nilo, mediam partem habitabilis continens. Europa vero et Africa duas alias obtinent. Sunt vero termini Africae: Nilus, ex parte orientis: a meridie torrida zona, a septentrione Mediterraneum mare, ab occidente refluxio Mediterranei. Termini vero Europae sunt ab Oriente Tanais, ad Mediterraneum mare, ab occidente refluxio, [Col. 0087A] a septentrione frigida zona, hoc modo: ▩ [Figure]

In hac item sunt montes, in quorum summitatibus [Col. 0087B] sunt perpetuae nives, cum in convallibus maximus sit calor. Sed quaeritur, cum calor sit ex sole, et ex superioribus: montes vero sint propinquiores soli, quam suae convalles, quare in superioribus illorum sint nives et in convallibus non? Contra hoc dicimus, quod et in superioribus breviter tetigimus: quod quamvis ex sole sit calor, qui idem est calidae naturae, donec tamen humido, quod in sui naturam transmutet, se commisceat, nihil calefacere potest; unde in praedictis montibus, quia aer subtilis est ex nimia remotione a terra, a sole non potest accendi, sed ex sua levitate impulsus, huc et illuc, frigidus efficitur. In convallibus vero, quia aer est spissus, et inde fere immobilis cito incenditur et calefit, quod per hoc simile potest probari. Quia si aer est immobilis, [Col. 0087C] accenditur, et est calidus, sed si ventus veniat, qui illum moveat, frigus sentitur. Hic oritur quaestio alia: si aer in superioribus praedictorum montium ita est subtilis, unde ergo spissatur in nubes et nives? Nos vero dicimus quod ille aer non spissatur, sed fumus humidus qui ex convallibus ascendit, ex frigiditate superiorum in nubes et nives, constringitur.

Haec eadem habitabilis, diversis ventis exposita, diversas contrahit qualitates. Si enim aliqua pars ejusdem montibus oppositis orienti, septentrioni clausa sit, et occidenti, exposita vero meridiei est calida et sicca, et hieme habitationi bona, in aestate pessima. Si vero ex contrario, in hieme mala, in [Col. 0087D] aestate bona. Pars vero orienti exposita, aliis itidem clausa est, et calida et humida, et veri bona, e contrario frigida et sicca. In autumno mala, sed in vere bona. Idem vero de partibus terrae diximus, probari potest per fenestras domus: austrinae namque in aestate sunt malae, in hieme bonae. Septentrionales econtrario. Inde erat quod antiqui triclinia australia et borealia faciebant, ut in australi hieme, in boreali aestate discumberent (Vitruv. id. test.) .

Et quoniam de hoc elemento, et de partibus ejus satis disseruimus, de terrae fructibus et arboribus consequens est ut dicamus. Sed quia Macer et Dioscorides omne illud aperte docent, de illis taceamus. [Col. 0088A] Unam solam ejus quaestionem cum ejus solutione ponentes, quae talis est: Cum alterius sit naturae truncus, alterius surculus, quae fit causa crescendi? Causa crescendi est fumus qui venit de terra per radices et truncum, et dum descendit, perforans radices, aliquid terrae et aquae substantiae trahens, causamque vivendi, augmentandi, fructusque ferendi conferens. Hoc per truncum ascendit, truncusque quod suae naturae est conveniens, continet, naturalique calore illud digerens, in medullam, et truncum, et corticem transmutat. Quod vero ad surculum ascendit, surculus similiter, quod sibi convenit, in sui naturam dirigit. Cum nobis hac quaestione et solutione praedictorum auctorum, satis superque dictum videatur: restat ut de terreno animali aliquid loquamur. [Col. 0088B] Quod cum omne sit mortale, quoddam tamen rationale, sed quia irrationabilia infinita sunt, lectioni philosophorum multum pertinentia, de naturis illorum, et unde quaedam ruminent, quaedam non, dicere postponamus, ut de rationali et mortali, id est de homine, quod dignius est, disseramus, quod quia ex duobus, scilicet, ex anima et corpore constat, prius de humano corpore, quod nostrae cognitioni occurrit, deinde de animae virtutibus doceamus. Sed quoniam de compositione primi hominis tam masculi quam feminae, qualiter et quomodo ex limohomo factus sit, in primo volumine docuimus, de quotidiana hominis creatione, formatione, nativitate, aetatibus, membris, de officiis et utilitatibus membrorum dicamus.

[Col. 0088C] Cum igitur ex spermate conceptio hominis fiat, de ipso aliquid dicamus. Sperma ergo est utile [ fort. virile] semen, ex puta substantia omnium membrorum compositum. Quod vero ex substantia omnium membrorum illud sit compositum, ex hoc apparet quod omnia membra inde creantur, naturaliterque est, ut similia consimilibus nascantur. Aliud item ad hoc est argumentum, quod si pater in aliquo membro aliquam incurabilem infirmitatem habeat, filius in eodem membro eamdem obtinebit.

A quarto decimo anno tempus coitus incipit. Sed quaeritur: cum calore et humore sperma causam contrahat, pueritia vero calida et humida sit, quare in ea coitus non contingat? Cui dicimus, quod in [Col. 0088D] illa aetate stricti sunt meatus, huic ad hoc deservientes, deinde sperma exire non potest. In aliis vero aperti sunt, et apte coitui. In senectute vero et senio propter frigiditatem coitus vix contingit. Post comestionem ante somnum molestum hoc opus, minuitur enim naturalis calor qui cibum debet digerere. Post somnum vero quia cibus digestus est et versus in sanguinem, tempus illius est. Quae vero complexio huic operi conveniat, ex secunda particula quaeratur.

Matrix vero est ista seminis susceptrix, intus villosa ut melius semen suscipiat, septem obtinens cellulas, humana figura ut moneta impressas. Inde est, quod septem, nec unquam plures mulier uno [Col. 0089A] lecto potest parere. Et quia ex matrice causa sterilitatis contingit aliquando, aliquid inde dicamus.

Causa igitur sterilitatis est nimia siccitas, nimia humiditas, nimius calor, nimium frigus. Cum enim sperma ex temperato, id est, sanguine constet, ut inde aliquid fiat simile, requirit. Aliquando nimia pinguedo est causa quare nihil concipiatur; ex ea enim os folliculi obstruitur, ne semen intrare possit. Unde Virgil. in Georgic. (lib. III, 136) dicit: Equas in tempore coitus macie esse extenuandas. Deinde subjungit physicam:

Sed quaeritur si solum virile semen sine muliebri spermate geniturae sufficiat? Dicunt quidam illud solum sufficere; cujus haec est probatio: Quod saepe aliquis homo cum aliqua nolente, eaque flente, concubuit, et aliquando gignit, ubi nullum semen mulieris esse potest: non est enim sine voluptate [Col. 0089C] seminis emissio. Nos dicimus etiam muliebre semen esse in conceptione, quia per infirmitatem quam puer contrahit in simili membro, a matre potest probari. Quod vero dicit, aliqua nolente, puerum concipi, dicimus quia, etsi in principio displicet, in fine tamen ex fragilitate carnis concupiscentialis placet. Sed quia in conceptione menstruum solet cessare, unde contingat, et quare tunc cesset, edisseramus.

Cum mulier omnis naturaliter frigida sit, calidissima quippe frigidissimo viro frigidior est, cibum non potest bene digerere remanetque superfluitas quae per singulos menses purgatur, menstruumque vocatur. Conceptione vero facta geminatur calor ex [Col. 0089D] fetu, unde melius cibus digeritur, nec tantae superfluitates oriuntur ut prius. Item quia ex sanguine matricis nutritur fetus, non indiget purgatione.

Inde est quod caetera animalia, ex quo nata sunt, gradiuntur; homo non graditur, quia ex sanguine menstruato homo in utero nutritur. Sed unde mulieres post conceptionem ferventiores sunt libidine, bruta vero animalia omnino ab ea cessant? Inde cum mulieres frigidiores sint viris, luxuriosae magis sunt illis. Unde post coitum leprosi mulier non laedatur; accedens vero vir, leprosus efficiatur dicere [Col. 0090A] postponamus, ne corda religiosorum, si forte hoc opus nostrum in manibus acceperint, diu loquendo de tali re offendamus.

Spermate igitur in matrice locato, oreque ejusdem clauso, si in dextra parte remaneat, quia hepar est in dextra parte matrici vicinum, meliore et calido sanguine nutritur fetus, masculus efficitur. Si autem in sinistra parte, quae a fonte caloris, id est ab hepate est remota, femina erit. Si vero non bene in dexteram, sed aliquantulum versus sinistram, plus tamen versus dextram, vir effeminatus. Si in sinistra, ita quod aliquantulum versus dextram, mulier virilis. Cum vero in una praedictarum quatuor partium semen locatum est, incipit virtus digestiva operari, [Col. 0090B] quae calefaciendo calore matris illud spissat. Sed ex siccitate folliculum intra se conceptum continentem creat, ne aliquae superfluitates se illi miscentes, illum corrumpant, hic folliculus cum puero crescit, et oritur. Septima die conceptus, ut refert Macrobius (lib. I In somnium Scip., c. 6) , guttae sanguinis in superficie folliculi incipiunt apparere. Tertia septimana ad ipsum conceptionis humorem se demergunt; quarta in quadam liquida soliditate, velut inter carnem et sanguinem coagulatur; quinta vero si puer in septimo mense nasci debeat, sin autem in nono, septima incipit virtus formativa, cujus est officium humanam figuram conferre. Hanc sequitur virtus assimilativa, cujus est officium quod frigidum et siccum est commutare in frigidum et siccum, ut [Col. 0090C] sunt ossa: quod frigidum et humidum, in phlegmata, ut est pulmo; quod calidum et siccum, in cholerica, ut est cor; quod calidum et humidum, in sanguinea, ut hepar. Deinde sequitur virtus concavativa. Hujus est officium manus concavare, nares perforare, et caetera. Formatis vero membris, assimilatis et cavatis, incipit fumus humidus per venas et arterias discurrere, motum vitamque conferre. Hic motus septuagesimo die a conceptu incipit, si puer in septimo mense nasci debeat; sin autem in octavo, decimo nono. Sed quia omnia quae temporaliter vivunt, cibo aliquo indigent, sequitur virtus pascitiva, quae usque ad mortem extenditur.

[Col. 0090D] Sed quaeritur qualiter, et quomodo puer in utero pascatur. Dicimus quod quibusdam nervis, qui in umbilico sunt, matrici conjuguntur, per quos puro sanguine ab hepate matris descendente, nutritur puer et crescit. Unde quia digestum recipit, non indiget egestione superfluitatis.

Has praedictas virtutes sequitur nativitas, cujus duo sunt termini. Septimus mensis et nonus. Habet autem quaestionem. Quaeritur cur, si ante septimum mensem nascatur vivere puer non potest, et [Col. 0091A] cur in septimo natus, vivat, in octavo non. Dicunt enim physici: quia ante septimum mensem, non est tantus motus in puero, quod si nascatur, vivere possit. In septimo vero est motus sufficiens vitae, unde puer movens se, debiles nervos, quibus matrici jungitur si habeat frangens illos, nascitur vitae idoneus. In octavo mense, motu septimi debilitatus, vivere non potest, donec refectus in illo, et in parte noni iterum incipit moveri, rumpensque nervos, idoneus vitae nascitur: et quia in calido et humido nutritus est nascens, et ad dissimile prodiens contrarietatem sentit, vocemque aemulationis [ Leg. ejulationis, ut prob. seq. ] emittit, et ideo prima vox hominis est vox doloris.

A nativitate vero usque ad annum quintum est infantia, quia in quadam parte illius fari non potest, in altera vero si loquitur, imperfecte loquitur. In hac aetate sensum habere potest, rationem tamen et intellectum non. De sensu igitur aliquid dicamus. De ratione vero et intelligentia, quare in tali aetate haberi non possint, quia sunt de virtutibus animae, loquendo de anima, satis inde dicemus. Et quia ex animali virtute, quoniam praecedit naturalis et spiritualis sensus, habet principium, de istis virtutibus, a naturali quae prior est, inchoando delibemus. Cum igitur homo constet ex quatuor elementis, ex calore et humiditate, contingit humidum fumum nasci et calidum, qui diffusus per membra movens illa, [Col. 0091C] digestionem trinam operatur, virtusque naturalis vocatur. Et quia de tribus digestionibus facta est mentio, inquiramus quid sit, et ubi sit, et qualiter fiat.

Digestio igitur est alicujus rei per ebullitionem facta mutatio. Prima vero digestio fit in stomacho, secunda in hepate, tertia in omnibus membris: quare de prima primum dicamus. Cum humanum corpus incremento indigeat in quadam aetate, in omni vero restauratione (quippe interiori et exteriori calore et frigore devastantibus), necesse fuit cibum et potum, ex quibus esset mutatio et incrementum subintrare. Sed si cibus est grossus, necesse fuit ut, [Col. 0091D] priusquam intraret stomachum, tenuis et desiccatus redderetur. Ad hoc ergo dentes parati sunt (nati ex phlegmate, per gingivas descendente, et ex spissato frigore, et durato), ut cibum conterant. Lingua ad modum manus molendinarii illum vertat, et sub dentes reducat, quae ad hoc spongiosa est, ut cibi succum recipiens, saporem discernat. Fit ergo in ore quaedam primae digestionis praeparatio, cibus vero cum potu sic praeparatus, per ὐσσόφαγον, id est in stomachum per portam, cujus introitus amplius est, descendit ibique decoquitur, et in speciem typsanae transmutatur, et est haec prima digestio. De stomacho vero, utrum sit calidae naturae, est quaestio. Aiunt quidam quod calidae naturae sit; aliter enim cibus non posset decoqui: cum ergo cibum decoquat, et transmutet, calidus [Col. 0092A] est. Nos vero dicimus stomachum frigidum esse naturaliter, calidum accidentaliter. Est etiam nervosae naturae ut, quando homo plus solito comederet, extenderetur; quando minus, contraheretur. Iterum necesse fuit, quod esset nervosae naturae, ne, cum aliquid durum nec commasticum reciperet, laederetur; cum igitur omne nervosum frigidae sit naturae, ergo et stomachus. Sed ut melius cibum retineat, donec decoquat, intus est villosus. Quamvis tamen naturaliter sit frigidus, ex accidente calefit. Superpositus est enim hepati, ita scilicet quod fere totus ab eo includitur. Ex dextra vero ejus parte est fel, ex sinistra est cor, quae calida sunt et sicca: inde calidus est stomachus, ut igni superpositus cacabus. Si proprie volumus loqui, in stomacho [Col. 0092B] dicimus cibum coqui. Cibus igitur est in modum typsanae mutatus, per ὐσσόφαγον, foramen, quod porta dicitur, exiens intrat duodenum intestinum, sic dictum quia quantitatem duodecim digitorum, quales sunt digiti ejusdem in unoquoque obtinet. Relicto vero eo quod ejus nutriturae est conveniens, transit in aliud quod jejunum dicitur, quia nihil inde retinet. Huic jejuno venae quaedam ab hepate venientes se conjungunt, per quas quod liquidius est transit in infima hepatis, meseraicae, quia succum mutant sic dictae. Quod vero frigidum feculentum est, in longationem et in secessum descendit; et haec est primae digestionis superfluitas. Illud vero liquidum quod in infima hepatis transit, calore ejusdem digeritur. [Col. 0092C] Quodque in ea calidum et siccum est, transit in choleram, per quasdam venas, ad cistam fellis transmittitur; et hoc est cholerae sedes, inde quaedam pars ad confortandum in stomachum transit, quod frigidum et siccum in melancholiam transit, et ad splenem, sedem melancholiae transit. Sed quaedam pars ad stomachum descendit: inde ad retentivam confortandam. Quod vero frigidum et humidum in plegma mutatur, et ad pulmonem sedem phlegmatis transit, quadam parte propter expulsivam vim in stomachum transmissa. Quod si calidum et humidum, in sanguinem versum, remanet in hepate, quod est sedes sanguinis. In hepate ergo quatuor gignuntur humores, proprias sedes habentes, cholera, phlegma, melancholia, id est nigra [Col. 0092D] cholera. Sanguis hepar, phlegma pulmonem, quamvis quidam dicunt phlegma propriam sedem non habere, sed cum sanguine, ut melius possit per membra discurrere, remanere. Et haec est secunda digestio. Quod ibi superfluum est, per λίριν, vel ὕλην, vel quilim venam quae spleni adjacet, et ad renes descendit. Quod ibi liquidum est, ad sui nutrimentum retinentes, reliquum per uricides poros ad vesicam transmittit. Quod per virilem virgam exiens, urina dicitur, et haec est superfluitas secundae digestionis. Sed quia pueri habent poros uricides strictos, quod ibi spissum est remanens, in lapideam transit substantiam. In aliis vero aetatibus, quia pori aperti sunt, non generatur ibi lapis, sed circa renes; ergo pueris nascitur lapis in collo vesicae, [Col. 0093A] senibus circa renes. Sanguine vero in hepate praedicto modo generato, ad omnia transit membra per venas, quorum calore digestus, in eorum similitudinem transit. Superfluitas vero per sudores exit. Alia vero pars ad hepar revertitur, ibi decocta descendens, exit cum urina, sedimenque vocatur. Sed si in fundo sit urinae, dicitur ὑπόστασις, id est natura subsistens, sive substantia; si in medio ἐνιέμενον, sive ἐνίημι, id est ad inferna in alvum fundens: si in summo, nephile, nephi, id est purificatio. Sed quid significet in diversis locis existens, quid quando est continuum, quando divulsum, quod ex substantia et calore, dicere non est nostrum. Si quis vero hoc scire desiderat, Theophilum De urinis legat.

Hujus item naturalis virtutis est augmentum conferre, quod contingit ex humore et calore. Quod enim aliquid ascendit, est caloris; quod vero spissatur, humoris. Sed dicetur: si ex calido et humido incrementum, unde cholerici et melancholici, quorum alteri frigidi et sicci, alteri calidi et sicci sunt, crescunt? Nullum vero esse hominem dicimus, qui calidus non sit, et humidus; sed tamen quidam plus, quidam minus. Verbi gratia, homo naturaliter calidus et humidus, et inter quatuor qualitates temperatus, sed quia corrumpitur natura, contingit [Col. 0093C] illas in aliquo intendi et remitti. Si vero in aliquo intendatur calor, et remittatur humiditas, dicitur cholericus, id est calidus et siccus, non est sine humiditate tamen. Sin vero in aliquo intensus sit humor, calor vero remissus, dicitur phlegmaticus. Sin autem intensa sit siccitas, remissus calor, melancholicus. Sin vero aequaliter insunt, dicitur sanguineus. Sunt ergo omnes homines naturaliter calidi et humidi, sed propter qualitates intensas et remissas, recipiunt nomen intensionis, et nomen contrarii, id est remissi. In omni igitur complexione homo potest crescere, plus tamen in alia, et minus in alia; in quadam in longum, in quadam in latum. Cholerici namque longi et graciles, longi ex calore, et graciles ex siccitate. Sanguinei vero propter calorem [Col. 0093D] longi, pingues propter humiditatem. Phlegmatici vero propter frigiditatem parvi, propter humiditatem grossi. Melancholici autem propter siccitatem graciles, propter frigiditatem breves. Istae naturales proprietates saepe variantur ex accidente; nam cholerici et melancholici vel ex otio, vel comestione sunt pingues; sanguinei et phlegmatici ex abstinentia, vel labore graciles. Quod vero sanguinei et phlegmatici et caeteri, pariter sunt parvi, ex parvitate matricis vel spermatis contingit. Haec naturalis virtus habet quaedam principalia membra, quaedam deservientia, et adjuvantia, quaedam alterum, quaedam neutrum. Sed quia hoc a Johannicio in Isagogis satis dictum est, illo postposito ad [Col. 0094A] somnum, qui ad naturalem virtutem pertinet, transeamus.

Somnus ergo est quies animalium virtutum cum intensione naturalium. Contingit autem, fumo humido ad superiora ascendente, implentur nervi quibus animalis virtus solet descendere. Desinit ergo videre animal, et audire, etc., donec naturali calore illo desiccato, animalis spiritus incipiat ascendere, et ad aliquem sensum animalem excitare.

Somnium vero ex reliquiis cogitationum, ex cibo et potu, et ex temperie, et ex complexione, ex qualitate jacendi, habet existere, et hoc nihil significat. [Col. 0094B] Alia ex ministratione angelorum, alia ex mundi causa, alia ex virtute et libertate animae, quorum omnium probationes in promptu habemus. Sed quoniam nostro proposito hoc multum non attinet, et ad finem voluminis tendimus, illo praetermisso ad spiritualem virtutem transeamus. Praedictus ergo fumus per diversa foramina transeundo subtiliatus ad cor perveniens, ad attrahendum aera illud dilatat, ut interior calor temperetur: ad expellendas vero superfluitates idem constringit, et tunc dicitur spiritalis virtus, cui arteriae deserviunt. Sed ad animalem virtutem veniamus. Praedictus vero fumus per nervos ascendens colando, ita subtilis efficitur: qui, perveniens ad cerebrum, spiritus dicitur; descendensque per diversa instrumenta, diversas operatur [Col. 0094C] animales virtutes, ut ostendemus: quae quia e cerebro prodeunt, de ipso ante dicamus, deinde qualiter sensus inde prodeant, et quoniam in capite continentur, ab illo exordiamur.

Caput est quaedam substantia sphaerica, quasi duobus digitis, ante et retro expressa. Rotunda vero, ut melius in eo cerebrum moveretur; et ne superfluitates in angulis, si ibi essent, remanentes, illud corrumperent. Ante et retro propter nervos inde procedentes, quorum priores sensus operantur, posteriores vero motum corporis voluntarium. In ejus exteriori parte, est craneum, cujus pelliculae adhaerent capilli ex fumo ascendente, et per poros exeunte, [Col. 0094D] nati. Fumus etenim exiens siccus, ex frigiditate aeris constringitur, et in corpulentam substantiam vertitur: alio vero fumo exeunte, impellitur sursum, quod induratum est, et sic crescunt capilli; sed quia naturale est ponderosum descendere, curvanter descendunt. Unde quia et nulli aetati desunt superfluitates, neque alicui deest incrementum capillorum. Similiter est de unguibus, qui ex superfluitatibus cordis per summitates digitorum exeuntibus, ex frigiditate duratis, fiunt. Caeteri vero pili barbae, et pectoris, cuidam aetati desunt. Barbae vero feminco sexui desunt. Cum enim barba ex calore habet existere in homine, propter geminum calorem cordis et testiculorum, potest esse; in muliere vero propter frigiditatem esse non potest, nisi sit aliqua praeter [Col. 0095A] naturam calida. Eadem ratione nec est barba in spadonibus. In pueritia vero esse non potest, propter strictionem pororum; et quoniam fumo ascendente fiunt capilli, juxta qualitates complexionis uniuscujusque contrahunt colores. De quibus in physica satis dicitur; ad caetera transeamus.

Sub craneo duae pelliculae sunt, miningae dictae, quarum exterior, durior est; duraque mater dicitur: propinquior vero cerebro, ne laedat ipsum, tenuior, diciturque pia mater. Sub istis est cerebrum, cujus talis e Constantino datur definitio: Cerebrum est alba et liquida substantia, sine sanguine. Quaeritur an frigidum sit, an calidum? Dicimus quia naturaliter sit frigidum, ne continuo motu desiccetur. [Col. 0095B] Sed in capite sunt tres cellulae, in prora, in puppi in posteriori parte. Prima vero cellula est calida et sicca et dicitur phantastica, id est visualis vel imaginativa, quia in ea vis videndi est et intelligendi, sed ideo calida et sicca est, ut formas rerum et colores attrahat. Media vero dicitur λογιστικὸν, id est rationalis: quia in ea est vis discernendi. Quod enim phantastica trahit, ad hanc transit, ibique anima discernit. Est calida et humida, ut melius discernendo, proprietatibus rerum se conformet. Tertia vero, memorialis dicitur, quia in ea est vis retinendi aliquid in memoria. Quod enim in logistica cella discretum est, transit ad memorialem, per quoddam foramen, quod claudit quidam panniculus, donec aperiatur quando aliquid tradere volumus, vel ad [Col. 0095C] memoriam reducere. Ista est frigida et sicca, ut melius retineat. Frigidi enim et sicci est constringere. Sed dicet aliquis: Quomodo hoc in quoquam potuit probari? Dicimus per vulnera illis partibus accepta. Cum enim esset aliquis bonae intelligentiae, rationis et memoriae, videtur physicis quod accepto vulnere, in aliqua illarum cellarum, vim illius amittat, vires aliarum retinens. Unde Solinus in Polystor (cf. PLIN. lib. VII) narrat, de quodam qui accepto vulnere in occipitio, ad tantam devenit ignorantiam, quod nescivit se habuisse nomen. Ergo merito antiqui dicebant, in capite esse sedem sapientiae. In capite enim habent sedem quae faciunt sapientem, intellectus, scilicet, ratio et memoria. Ab hoc cerebro prodeunt [Col. 0095D] nervi ad oculos, per quos animalis spiritus exiens, visum operatur, ut ostendemus. Sed prius de substantia oculorum aliquid dicamus.

Oculus ergo est quaedam orbiculata substantia et clara, sed in superficie aliquantulum plana, ex tribus humoribus, et septem tunicis constans. Orbiculata est, ut huc et illuc verti possit: in superficie plana, ut melius formas rerum et colores in se possit recipere, lucens et coruscans ex humoribus, ut a visuali spiritu possit penetrari. Ex tunicis, ut superfluitates expellantur, ne illum laedant. Sed si quis nomen humorum, et tunicarum, et dispositiones scire desiderat, Panthenium legat. Duos vero [Col. 0096A] oculos natura instituit, ut si unus laederetur, alter remaneret. Deinde de visu dicamus.

Cum igitur naturalis spiritus per nervos a cerebro prodeuntes ad oculos usque pervenerit, exiens, si aliquem splendorem, vel solis, vel alterius reperit, usque ad obstaculum dirigitur: quia offerens se, per ipsum se diffundit, formisque et illius coloribus informatus, per oculos, et per phantasticam cellam transit, visusque efficitur. Inde est, quod visu figuras rerum et colores discernimus. Stoici tamen dicunt visualem spiritum usque ad obstaculum non pervenire, sed oculum figuras rerum et colores in se recipere, ad quem perveniens ille radius, similiterque informatus, visum operatur. Sunt alii qui [Col. 0096B] dicunt, illum, formis et coloribus ad obstaculum pervenire, neque oculo informari, ad quem radius perveniens, informatusque revertens, visum operatur. Nobis vero placet illa sententia, quia visualis spiritus usque ad rem perveniat. Cujus rei haec est probatio: quia ex visu alicujus lippientis saepe contrahimus eamdem infirmitatem; et unde hoc, nisi quod a visuali spiritu ad corruptionem oculorum perveniens corrumpitur, revertensque oculum corrumpit. Hujus ejusdem rei facilis probatio est, quia sic contingit: Cum homines sint contrariae complexionis, alii etenim sunt calidi, alii frigidi, alii humidi, alii sicci, visualis spiritus ab aliquo exiens, qualitates illius secum trahens, diffusus per faciem alterius contrariae qualitatis, illum corrumpit. Contraria [Col. 0096C] namque contrariis laeduntur: inde est quod vetulae lingentes faciem, exspuentes, illud curant. Quod enim ibi est nocivum, exspuunt. Ut igitur visus fiat, tria sunt necessaria: Interior radius, exterior splendor, obstaculum rei. His enim concurrentibus, est visus, aliquo vero istorum deficiente, deficiunt.

Visus autem species sunt tres: contuitio, intuitio, detuitio. Et est contuitio, quando aliquid videmus, nullo in eo occurrente simulacro, sed ostendenter qualiter visus fieret, de ea satis diximus. Intuitio est quando aliquid videmus, in cujus superficie aliquod occurrit simulacrum. Detuitio vero est, quando [Col. 0096D] non superficie, sed in fundo apparet, ut in aqua, diciturque detuitio, quasi deorsum tuitio. Restat ergo de tuitione dicere: quorum quia eadem est ratio, etiam de detuitione disputemus, ut quod de ea constituamus, de intuitione intelligamus. Cum ergo visualis spiritus ad aliquid vivendum dirigitur, ex labilitate huc et illuc impellitur, informatusque formis circumstantium, si ad aliquid obscurum pervenerit, ex sui subtilitate videri non potest. Sin autem ad aliquid radiosum, ex splendore illius apparet. Aristoteles vero dixit nullum apparere sibi ibi simulacrum, sed hominem se et posteriora videre, hoc modo: cum praedictus spiritus aliquid radiosum ostendit, radius illius elisus repercutitur, reversus [Col. 0097A] ad faciem videntis et posteriora illa percipit: sed quia mediante speculo hoc contingit, videtur hoc in speculo apparere. Sunt qui dicunt aera inter hominem et speculum diversis formis et coloribus insignitum. Unde si aliquid opponatur, splendidum apparet. Sin autem e contrario, non.

Auditus autem sic contingit: cum aer naturalibus instrumentis percussus, foramina vocis acceperit, exiens primam partem aeris quam reperit, simili informat forma, et alia aliam donec ad aures perveniat, ad modum tympani, siccas et concavas, quibus resonantibus, excitatur ille spiritus animalis, descendensque ad aures, per quosdam nervos, informat se simili forma, sicque formatus ad logisticam [Col. 0097B] cellulam revertens auditum operatur. Similiter alii sensus fiunt, eodem spiritu animali ad illorum instrumenta per nervos a cerebro descendente. Et quoniam de perceptis ab illis indicat anima, de anima et ejus virtutibus tempus est disserere.

Anima est spiritus quidam conjunctus corpori, idoneam rationem discernendi et intelligendi conferens. Quod ex anima sit discernere, et intelligere sic probatur: quod crescente cura corporis, minuuntur illae virtutes, decrescente illa, et crescente cura animae et illae crescent. Si enim ex natura corporis essent, crescente cura corporis, crescerent. Augmentata namque causa, augmentatur effectus. Iterum cum omnis creatura corporea vel spiritus [Col. 0097C] sit, conveniens fuit ut homo ex spiritu et corpore constaret, ut cum utroque aliquam affinitatem haberet. Hoc ergo cum corporibus vita carentibus commune existere, cum herbis et arboribus vivere, cum brutis animalibus sentire, cum spiritibus discernere. Inde est quod in divina pagina homo dicitur omnis creatura.

Cum ergo ex anima et corpore homo sit, dominante anima, quippe in qua est similis Creatori, inconveniens esset si corpus suas actiones haberet, anima vero non. Sed dicet aliquis: quomodo discernam, quae actiones in homine debeant judicari animae, et quae corporis sint? Dicimus: omnes illae actiones quae communes sunt homini cum bruto animali, [Col. 0097D] vel cum corporibus vita carentibus, etsi anima illas in homine operetur, nec debent dici animae, sed corporis. Quae vero inveniuntur in homine, et in nullo alio corpore esse possunt, animae sunt; discernere, et intelligere animae est, sentire vero et similia corporis.

Sed dicet aliquis: si animae actiones non sunt, nec debent dici, vel virtutes vel vitia animae, et quare illa damnantur vel remittantur? Nos vero dicimus: etsi illius non sint actiones, esse possunt ejus vitia. Cum enim ad hoc sit anima homini data, ut illicitos motus corporis corrigat, ignorantia illius vel negligentia contingunt. Sicut ergo, si discipulus [Col. 0098A] vel servus negligentia doctoris vel domini, peccet, magister vel dominus, extra culpam non est, sic nec anima illis contingentibus. Non ergo extra culpam est, etsi illius non sint actiones.

Cum igitur homo ex anima et corpore constet, quaeritur an sit supposita, an concreta, an commista, an conjuncta? Uno quippe istorum modorum insunt omnia, quae sunt in alicujus compositione. Apposita non est quia tunc extra corpus anima esset nec aequaliter illud moveret. Omne enim appositum extra illud est, cui est appositum, et majores vires habent in proximo, ut alicui ignis appositus. Concreta non est. Concretum est quod ex substantia transit in alterius substantiam, ut aqua per ebullitionem [Col. 0098B] in salem. Cum ergo anima non transeat in corporis substantiam, sed semper spiritus, concreta illi non est. Nullum etenim commistorum, esse suum retinet: non sunt ergo commista corpus et anima. Conjuncta ergo sunt, sed ita quia tota in omnibus partibus est corporis, esse suum retinens, tota et integra, hic subjiciens: Si in omnibus partibus tota est, abscissa una parte corporis, anima tota abscissa est a corpore? Nos vero dicimus: animam non esse in aliqua parte corporis, nisi dum anima est conjuncta corpori idoneo vitae. Separata ergo corporis parte, remanet anima in aliis partibus, in quibus anima ante tota erat. Iterum quaeritur, an anima sit ex eadem parte et corpus, an ex alia? Nos dicimus: nullam illius esse certam, propter [Col. 0098C] Creatorem solum, qui in omnibus dat esse. Unde Plato, omnium philosophorum doctissimus, dicit: Deum creatorem, stellis creatis a se, spiritibus causam formandi hominem injecisse, ipsam vero animam fecisse, et illis tradidisse, quia ministerio spirituum, et effectu stellarum, corpora humana existunt et crescunt, sua voluntate creatoris anima existit.

Item quaeritur an humana anima, ante existat quam corpus, et quando illi conjungitur. Dicimus illam ante non subsistere, quod probari potest hac ratione et auctoritate: si enim ante esset; vel in miseria vel in beatitudine esset, nullo praecedente merito. Auctore hoc Augustino probatur, [Col. 0098D] qui dicit: Deum quotidie creare novas animas Tempus vero illius cum corpore, a nullo diffinitur; nobis autem videtur post operationem informativae et concavativae virtutis. Tunc enim naturalis virtus per membra discurrere incipit, sine qua vita non potest esse nec anima in corpore.

Hujus animae diversae sunt potentiae, scilicet: Intelligentia, ratio, memoria; et est Intelligentia vis animae, qua percipit homo incorporalia, cum certa ratione quare ita sit. Ratio est vis animae, qua percipit homo quid sit, in quo res conveniant cum aliis, in quo differant. Memoria vero est vis, qua firme retinet homo ante cognita.

Sed quaeritur cum istae proprietates sint animae, quare infans, in quo est et anima, nec discernat, nec intelligat, etc. Ad hoc dicimus quia anima hominis a Creatore habens principium, ex quo est perfecta quidem in genere suo. Unde est quod ex quo est anima quod nescit, aeque ab homine sciri possunt, nisi gravitas carnis esset, quod per primum hominem (qui ante corruptionem humanitatis, ex quo fuit habuit scientiam humanam perfectam) probari potest. Si vero corrupta humanitate, ex quo conjungitur, corrumpitur, nec proprietates suas potest exercere, donec usus experientia, et alicujus doctrina exsecrata ( fort. exercita), incipit discernere, veluti si aliquis subtili acie oculorum, tenebroso [Col. 0099B] carceri detrudatur, videre non potest, nisi consuescat tenebris, vel lumen accendatur. Unde Virgilius:

In prima vero aetate, nec praecessit usus, nec experientia, nec est tempus doctrinae conveniens. Cum enim illa aetas sit calida, et humida, statim cibum digerit et appetit, unde frequenti influxione indiget, et effluxione spissusque fumus generatur, qui ascendens, cerebrum, in quo vis est discernendi et intelligendi, turbat.

Hanc aetatem sequitur juventus, quae est calida et [Col. 0099C] sicca. Desiccatus est enim ille naturalis humor, quem contrahit homo ex matris utero; unde non tam spissus nascitur fumus, neque ita cerebrum turbatur, estque aetas conveniens ad discernendum, etc. Et maxime si lampas diligentis doctrinae accendatur. Sequitur senectus, frigida et sicca. Exstinctus est enim naturalis calor, unde in hac aetate viget memoria: sed vires corporis deficiunt. Ex frigiditate enim et siccitate, cujus est constringere, est memoria. Ex calore vero cujus est impetum facere, vires corporis. Hanc sequitur senium, frigidum phlegma; unde in illa deficit memoria, fiuntque homines pueriles. Est enim a phlegmate vis expulsiva. Hanc sequitur animae et corporis dissolutio. Non enim exstincto naturali calore, diu potest homo vivere. [Col. 0099D] Et quia de homine satis docuimus, cujus est docere et doceri dicamus, quales ut doceant, quaerendi sint, et quales ut doceantur, qualis complexio doctrinae conveniens, in qua aetate sit incipienda, et quando finienda, quis ordo discernendi.

Talis igitur quaerendus est, qui doceat; qui neque causa laudis, nec spe temporalis emolumenti, sed solo amore sapientiae doceat. Si enim propriam diligit laudem, nunquam discipulum ad sui perfectionem venire desiderat. Subtrahit ergo doctrinam, ne in eo quod plus diligit aequetur vel superetur. Si etiam spe commodi temporalis inductus, doceat, non curabit quid dicat. dum nummum extorqueat. [Col. 0100A] Saepe vero plus placent nugae quam utilia. Sed si amore scientiae ad docendum accesserit, nec propter invidiam doctrinam subtrahet; nec ut aliquid extorqueat, veritatem cognitam fugiet, nec si deficiet multitudo sociorum, desinet, sed ad instructionem sui et aliorum, vigil et diligens erit.

Ut doceatur vero talis eligendus est qui non sit doctrinae obstrepens, nec superbus, ne videatur aliquid esse, cum nihil sit; qui magistrum ut patrem diligat, vel etiam plus quam patrem. A quo enim majora et digniora accipimus, magis diligere denemus. A patre autem rudes esse accipimus, a magistro autem esse sapientes, quod majus est dignius est. Plus ergo diligendi sunt boni doctores quam [Col. 0100B] parentes. Nec tantum justum, ut plus diligantur doctores, sed utile ut sententiae illius nobis placeant, et verba in eo quem diligimus; quia quem non diligimus, saepe etiam nobis verba displicent, illaque fugimus, dum studemus non imitari illos, quos non diligimus.

Quamvis vero sanguinea complexio sit habilis ad doctrinam, in omni tamen aliquis perfectus potest esse, cum labore, quia labor omnia vincit.

Principio vero doctrinae, adolescentia est conveniens, quia, ut ait Plato, aetas hominis similis est cerae, quae si nimis mollis sit, figuram non recipit, [Col. 0100C] rec retinet; similiter si sit dura. Ergo nec nimis tenera aetas, nec nimis dura conveniens est doctrinae. Terminus vero doctrinae est mors; unde quidam sapiens (THEOPH. ap. CIC.; Tusc. IV) , cum ab eo quaereretur ita: Ubi est terminus discendi? respondit: Ubi et vitae. Quidam vero philosophus cum nonagenarius moreretur, inquisitus a quodam discipulo suo, an de morte doleret, ait: Sic. Quo interrogante, quare? Quia nunc coepi discere (VAL. MAX. lib. VIII, c. 7, de Solone) .

Ordo vero discendi talis est ut, quia per eloquentiam omnis sit doctrina, prius instruatur in eloquentia. Cujus sunt tres partes, recte scribere, et [Col. 0100D] recte pronuntiare scripta, quod confert grammatica; probare quod probandum est, quod docet dialectica; ornare verba et sententias, quod tradit rhetorica. Initiandi ergo sumus in grammatica, deinde in dialectica, postea in rhetorica; quibus instructi, et ut armis muniti, ad studium philosophiae debemus accedere. Cujus hic ordo est, ut prius in quadrivio, id est in ipsa prius arithmetica, secundus in musica, tertius in geometria, quartus in astronomia. Deinde in divina pagina. Quippe cum per cognitionem creaturae ad cognitionem Creatoris perveniamus. Quoniam in omni doctrina grammatica praecedit, de ea dicere proposuimus, quoniam, etsi Priscianus satis dicat, tamen obscuras dat definitiones, nec exponit causas, nec inventiones [Col. 0101A] diversarum partium et diversorum accentuum in unaquaque praetermittit. Antiqui vero glossatores satis bene litteram continuaverunt, et vere plerumque, et bene regulas exceperunt; sed in expositione accentuum erraverunt. Quod ergo ab istis minus dictum est, dicere proposuimus, quod obscure exponere ut ex nostro opere aliquot causas inventionis praedictarum quaerat, et definitionum Prisciani [Col. 0102A] expositiones. Ex antiquis vero glossis continuationem, et expositionem litterae ejusdem, et expositiones regularum, et fere et plerumque petat. Sed quoniam de propositis supra, id est de eis quae sunt et non videntur, sectantes compendia diximus, ut animus lectoris alacrior ad caetera discenda accedat, hic quartae partis longitudinem terminemus.

Mundus dicitur quasi undique motus, est enim in perpetuo motu. Hujus figura est in modum pilae rotunda. Sed instar ovi elementis distincta. Ovum quippe exterius testa undique ambitur, testae albumen, albumini vitellum, vitello gutta pinguedinis includitur. Sic mundus undique coelo, ut testa, circumdatur, coelo vero purus aether ut album, aetheri turbidus aer, ut vitellum, aeri terra, ut pinguedinis gutta includitur.

Creatio mundi quinque modis scribitur: uno quo ante tempora saecularia immensitas mundi in mente [Col. 0121B] divina concipitur, quae conceptio archetypus mundus dicitur, ut scribitur: Quod est factum in ipso vita erat (Joan. I) . Secundo cum ad exemplar archetypi, hic sensibilis mundus in materia creatur. Sicut legitur: Qui manet in aeternum creavit omnia insimul. Tertio, cum per species, et formas sex diebus hic mundus formatur, sicut scribitur: Sex diebus fecit Dominus opera sua bona valde (Gen. I) . Quarto cum unum ab alio, utpote homo ab homine, pecus a pecude, arbor ab arbore, unumquodque de semine sui generis nascitur, sicut dicitur: Pater meus usque modo operatur. Quinto cum adhuc mundus innovabitur, sicut scribitur: Ecce nova facio omnia (Apoc. XXI) .

Elementa dicuntur, quasi hyle, ligamenta, ὕλη autem est materia, ex quibus constant omnia, scilicet, ignis, aer, aqua, terra. Quae in modum circuli in se revolvuntur, dum ignis in aerem, aer in aquam, aqua in terram convertitur, rursus terra in aquam, aqua in aerem, aer in ignem commutatur. Haec singula propriis qualitatibus, quasi quibusdam brachiis se invicem tenent, et discordem sui naturam concordi foedere vicissim commiscent. Nam terra arida et frigida frigidae aquae connectitur; aqua frigida et humida humido aeri astringitur; aer humidus et calidus calido igni associatur; ignis [Col. 0121D] calidus et aridus aridae terrae copulatur. Ex his terra ut puta gravissima imum, ignis ut puta levissimus, supremum obtinet locum, alia duo medium, quasi quoddam soliditatis vinculum. Quorum aqua gravior, terrae proximum, aer levior igni primum possidet locum. Deputantur vero terrae, gradientia, ut homo et bestiae; aquae natantia, ut pisces; aeri volantia ut aves; igni radiantia, ut sol et stellae.

Imum elementum septem nominibus denotatur, [Col. 0122A] quia terra, tellus, humus, arida, sicca, solum et ops, nuncupatur. Terra a terendo dicitur, et totum elementum intelligitur. Tellus quasi tollens fructus, quae est frugibus apta, vel vinetis fructiferisque arboribus consita. Humus ab humore, quae est palustris et inarabilis. Arida inaquosa, quae semper fervore solis aret, ut Lybia. Sicca, quae aliquando compluta cito exsiccatur, ut Judaea. Solum a soliditate, ut sunt montana. Ops, ab opibus, ubi divitiae, scilicet aurum et gemmae abundant, ut in India.

Terrae forma est rotunda, unde et orbis est dicta. [Col. 0122B] Si enim quis in aere positus eam desuper inspiceret, tota enormitas montium, et concavitas vallium minus in ea appareret, quam digitus alicujus si pilam praegrandem in manu teneret. Circuitus autem terrae, centum et octoginta millibus stadiorum mensuratur, quod duodecies mille milliaria, et quinquaginta duo computatur. Haec centrum in medio mundo, ut punctus in medio circuli aequaliter collocatur, et nullis fulcris, sed divina potentia sustentatur, ut legitur: Non timetis me, ait Dominus, qui suspendi terram in nihilo, fundata enim est super stabilitatem suam (Psal. CIII) , sicut aliud elementum, occupans suae qualitatis metam. Haec in circuitu Oceano, ut limbo cingitur, ut scribitur, Abyssus [Col. 0122C] sicut vestimentum amictus ejus (ibid.) . Interius meatibus aquarum, ut corpus venis sanguinum penetratur, quibus ariditas ipsius ubique irrigatur. Unde ubicunque terra infoditur, aqua reperitur.

Quinque autem zonis, id est circulis terra distinguitur. Quorum duo extremi sunt inhabitabiles algore; medius inhabitabilis calore, a quo sol nunquam recedit, ad illos nunquam accedit. Medii duo habitabiles, hinc ardore, inde rigore temperati. Verbi gratia, si ignis in hieme sub dio accenditur, [Col. 0122D] quinque lineas efficit, unam in medio fervidam, duas circum gelidas, duas inter has temperatas. Qui si ut sol circumiret, nimirum quinque circulos redderet. Ex his circulis, primus septentrionalis, secundus solstitialis, tertius aequinoctialis, quartus brumalis, quintus australis nominatur; sed solus solstitialis a nobis inhabitari dinoscitur.

Habitabilis zona, quae a nobis incolitur in tres partes Mediterraneo mari dirimitur. Quarum una [Col. 0123A] Asia, altera Europa, tertia Africa dicitur. Asia a septentrione per orientem, usque ad meridiem; Europa ab occidente usque ad septentrionem; Africa a meridie usque ad occidentem extenditur.

Asia, a regina ejusdem nominis appellata. Hujus prima regio in oriente e paradiso; locus videlicet omni amoenitate conspicuus, inadibilis hominibus, qui igneo muro usque ad coelum est cinctus.

In hoc lignum vitae, videlicet arbor de cujus fructu qui comederit, semper in uno statu immortalis permanebit. In hoc etiam fons oritur, qui in quatuor flumina [Col. 0123B] dividitur. Quae quidem flumina infra paradisum terra conduntur; sed in aliis longe regionibus funduntur.

Nam Physon, qui et Ganges in India de monte Orcobares nascitur, et contra orientem fluens Oceano excipitur. Geon, qui et Nilus juxta montem Athlantem surgens, mox a terra absorbetur, per quam occulto meatu currens, in littore Rubri maris denuo funditur, Aethiopiam circumiens per Aegyptum labitur, in septem ostia divisus, magnum mare juxta Alexandriam ingreditur. Tigris autem et Euphrates in Armenia de monte Barchoatro funduntur, et contra meridiem vergentes Mediterraneo [Col. 0123C] mari junguntur. Post paradisum sunt multa loca deserta et invia, ob diversa serpentum et ferarum genera.

Deinde est India ab Indo flumine dicta. Qui ad Septentrionem de monte Caucaso nascitur, et ad meridiem cursum suum dirigens, a Rubro mari excipitur. Hoc India ab occidente clauditur, et ab hoc Indicus oceanus dicitur. In quo etiam est sita [Col. 0123D] Taprobanes insula, decem civitatibus inclyta. Haec duas aestates et duas hiemes uno anno habet, et omni tempore viret. In hoc etiam Chrisa et Argare insulae, auro et argento fecundae et semper floridae. Ibi sunt et montes aurei, qui propter dracones et gryphes non possunt adiri. In India est mons Caspius, a quo Caspium mare vocatur. Inter quem et mare Gog et Magog ferocissimae gentes, a magno Alexandro inclusae feruntur. Quae humanis carnibus vel crudis bestiis vescuntur. India habet quadraginta quatuor regiones, populosque multos, Garmanos, Orestas, Coatras, quorum sylvae tangunt aethera. In montanis Pygmaeos duorum cubitorum homines, quibus bellum est contra grues, qui tertio anno pariunt, octavo senescunt. Apud hos crescit [Col. 0124A] piper colore quidem albo: sed cum ipsi serpentes, qui ibi abundant, flamma fugantur, nigrum colorem trahit de incendio. Item Macrobios duodecim cubitorum longos, qui bellant contra gryphes, qui corpora leonum, alas et ungulas praeferunt aquilarum. Item Agroctas et Bragmanos, qui se ultro in ignem mittunt amore alterius vitae. Sunt alii qui parentes jam senio confectos mactant, et eorum carnes ad epulandum parant, isque impius judicatur, qui hoc facere abnegat. Sunt alii qui pisces ita crudos edunt, et salsum mare bibunt.

Sunt ibi quaedam monstra, quorum quaedam hominibus, [Col. 0124B] quaedam bestiis ascribuntur: ut sunt ii qui aversas habent plantas, et octonos simul sedecim in pedibus digitos, et alii, qui habent canina capita, et ungues aduncos, quibus est vestis pellis pecudum, et vox latratus canum. Ibi etiam quaedam matres semel pariunt, canosque partus edunt, qui in senectute nigrescunt, et longa nostrae aetatis tempora excedunt. Sunt aliae, quae quinquennes pariunt: sed partus octavum annum non excedunt. Ibi sunt et monoculi, et Arimaspi, et Cyclopes. Sunt et Scinopodae, qui uno tantum fulti pede auram cursu vincunt, et in terram positi umbram sibi planta pedis erecta faciunt. Sunt alii absque capite, quibus sunt oculi in humeris, pro naso et ore duo foramina in pectore, setas habent ut bestiae. Sunt [Col. 0124C] alii juxta fontem Gangis fluvii, qui solo odore cujusdam pomi vivunt, qui si longius eunt, pomum secum ferunt: moriuntur enim si pravum odorem trahunt.

Sunt ibi serpentes tam vasti, ut cervos devorent, et ipsum etiam Oceanum transnatent. Ibi est bestia Ceucocroca, cujus corpus asini, clunes cervi, pectus et crura leonis, pedes equi, ingens cornu bisulcum, vastus oris hiatus usque ad aures. In loco dentium os solidum, vox pene hominis. Ibi est alia bestia Eale, cujus corpus equi, maxilla Apri, cauda elephantis, cubitalia cornua habens, quorum unum [Col. 0124D] post tergum reflectit, cum alio pugnat. Illo obtuso, aliud ad certamen vibrat. Nigro colore horret. In aqua et in terra aequaliter valet. Ibi sunt fulvi tauri, versis setis horridi, grande caput, oris rictus ab aure ad aurem patet. Hi etiam cornua vicissim ad pugnam producunt, vel deponunt. Omne missile duro tergo respuunt. Qui si fuerint capti nulla possunt arte domari. Ibi quoque Mantichora bestia, facie homo, triplex in dentibus ordo, corpore leo, cauda scorpio, oculis glauca, colore sanguinea, vox sibilus serpentum, fugiens discrimina volat, velocior cursu quam avis volatu, humanas carnes habens in usu. Ibi sunt etiam boves tricornes, pedes equinos habentes. Ibi quoque monoceros, cujus corpus equi, caput cervi, pedes elephantis, cauda suis: [Col. 0125A] Uno cornu, in medio fronte armatum quatuor pedum longo, splendenti et mire acuto. Haec bestia nimis ferox, diros habet mugitus. Omne quod obstat, cornu transverberat. Captum potest perimi, non potest domari.

In Gange quoque sunt anguillae trecentorum pedum longae. Ibi etiam quidam vermes, qui instar cancri bina habent brachia, sex cubitorum longa, quibus elephantes corripiunt et undis immergunt.

Indicum quoque mare gignit testudines, de quarum testis capacia hospitia sibi faciunt homines.

India quoque magnetem lapidem gignit, qui ferrum rapit. Adamantem etiam, qui non nisi hircino sanguine frangi potest.

Ab Indo flumine usque ad Tigrim, est Parthia triginta tribus regionibus distincta. Dicitur autem Parthia a Parthis, venientibus e Scythia. Est in ea regio Aracusia, ab oppido Aracusa dicta. Est etiam in ea Assyria, ab Assur, filio Sem, qui eam primus incoluit nominata. Est in ea quoque Media, a Medo rege dicta, qui civitatem construens Mediam nominavit, de qua et regio nomen mutavit. In ea etiam Persida, a Perseo rege dicta, qui civitatem Persepolim aedificavit, de qua et regio nomen [Col. 0125C] accepit. In hac primum orta est ars magica. Persida lapidem pyrrhitem mittit, qui manum prementis urit, et synelitem, cujus candor cum luna crescit, et deficit.

A Tigri flumine usque ad Euphratem est Mesopotamia, a duobus fluviis Graece ita dicta, quod in medio duorum fluminum sit constituta. In hac est civitas Ninive, itinere trium dierum, a Nino rege constructa et nominata. In hac etiam regio Babylonia, a civitate Babylone nominata. Hanc Nemrod gigas fundavit; sed Semiramis regina reparavit. Cujus [Col. 0125D] muri latitudo est quinquaginta cubitorum, altitudo ducentorum cubitorum, ambitus civitatis quadringentorum octoginta stadiorum, centum portis aereis firmata, fluvio Euphrate per medium ejus currente irrigua. Hujus arx Babel, quatuor millia passuum alta scribitur.

In ea quoque est Chaldaea, in qua primum inventa est astronomia. In ea et Arabia, quae etiam Saba dicitur, a Saba filio Chus. In hac thus colligitur; in hac est mons Sina, qui et Oreb, in quo lex a Moyse scribitur accepta; juxta quem urbs Madian fuit, in qua Jethro sacerdos praefuit. In ea sunt gentes multae, Moabitae, Ammonitae, Idumaei, Sarraceni Madianitae, et aliae multae.

Ab Euphrate usque ad mare mediterraneum est Syria, a quodam Syro rege dicta, in qua est Damascus, a Damasco Abraae liberto constructa et dicta, olim Reblata vocata. Est in ea Comagena provincia. Est et Phoenicia, a Phoenice ave, quae sola in hac terra invenitur, sive a Phoenice rege, filio Agenoris, dicta. In hac sunt Tyrus quae et Sortyx, et Sidon civitates sitae. In hac etiam mons est Libanus, ad cujus radicem oritur Jordanis fluvius. Est in ea quoque Palaestina, a civitate Palaestin, quae nunc Ascalon vocatur, dicta. Est in ea Judaea, a Juda filio Jacob, de cujus tribu reges erant, nuncupata. In hac [Col. 0126B] etiam Chananaea a Chanaan filio Cham dicta. In hac est Jerusalem, quam Sem filius Noe construens, Salem nominavit. Sed Jebus, et filius Chanaan inhabitavit, unde Jebus et Salem dedit ei nomen rex David Jerusalem, quasi Jebusalem. Quam Salomon filius ejus auro et gemmis decoravit, Jeroselyniam quasi Jerusalemoniam appellavit. Quam a Babyloniis subversam, Zorobabel reaedificavit; sed Romanus exercitus postea funditus delevit. Hanc postmodum Aelius Adrianus imperator reparavit, Aeliamque nominavit.

[Col. 0126C] Est et in Palaestina regio Samaria, a civitate Samaria dicta, quae nunc Sebastia est nuncupata, olim Sichima, a Sichem vocata. In hac est quoque Galilaea, in qua est Nazareth civitas, juxta montem Thabor sita. In hac est et Pentapolis regio, a quinque civitatibus dicta. In qua olim fuit Sodoma, et Gomorrha. In hac est mare Mortuum, a quo fluenta Jordanis absorbentur. In hac etiam Sarraceni, a Sara dicti, qui et Agareni, ab Agar. Item Ismaelitae ab Ismael nuncupati. In hac et Nabathaei, a Nabaioth filio Ismael dicti. quorum gentes sunt duodecim.

Hae superius dictae regiones, ab oriente incipientes, [Col. 0126D] recta linea ad Mediterraneum mare extenduntur. Quibus usque ad Austrum Aegyptus connectitur, in qua viginti quatuor gentes esse feruntur. Haec in oriente a Rubro mari surgit, terminum suum versus occidentem in Libya figit. Haec prius et Bona copia, Euxia dicta, postea ab Aegypto rege, fratre Danai, Aegyptus est vocata. Haec fluvio Nilo undique cincta, in modum Deltae litterae est formata, centum millibus villarum inclyta. Hanc nubes non obscurant, pluviae non irrigant, sed Nilus inundans eam fecundat. In hac est provincia Thebaida, a civitate Thebe cognominata, quam Cadmus Agenoris filius in Aegyptum veniens aedificavit, Thebas secundum illam quam in Boeotia construxit, nominans: in hac Mauritius principabatur, et ab hac Thebaei dicuntur. [Col. 0127A] Huic maxima adjacet solitudo, in qua olim conversabatur monachorum multitudo. Cambyses rex Aegyptum superans, civitatem condidit, cui nomen Babylon indidit, quae nunc caput illius regni existit. In hac et victor Alexander civitatem aedificavit, quam ex suo nomine Alexandriam nuncupavit.

Suprascriptis regionibus, usque ad Aquilonem annectuntur hae regiones. Mons Caucasus a Caspio mari orientis attollitur, et per Aquilonem vergens pene usque ad Europam porrigitur. Hunc inhabitabant Amazones feminae videlicet ut viri praeliantes. [Col. 0127B] His cohabitant Massagetae, et Colchi, et Sarmatae. Seres est oppidum Orientis, quo Serica regio, et vestis, et gens est dicta. Post hanc est Bactra, a Bactro amne vocata. Huic conjungitur Hyrcania, ab Hyrcana sylva nominata, in qua sunt aves quarum pennae splendent per noctes. Huic jungitur Scythia et Hirnia, quarum gentes sunt quadraginta quatuor. Ibi sunt Hyperborei montes. Hanc sequitur Albania, a candore populi dicta, eo quod albo crine ibi nascantur. Cui connectitur Armenia, in qua est mons Arath, super quem arca Noe post diluvium requievit, cujus usque hodie ligna ibi videntur. Huic copulatur Iberia. Illi vero Cappadocia, a civitate ejusdem nominis dicta, in hac equae a vento concipiunt, sed foetus non amplius triennio vivunt.

Asia minor post hanc constituitur, quae pene undique mari cingitur. In hac est Ephesus civitas, ab Amazonibus constructa, in qua requiescit corpus Joannis Evangelistae; in hac etiam civitas Nicaea, in qua magna synodus est facta. Prima provincia Asiae Minoris est Bithynia, prius Berica, post Migdonia, mox a Bithyno rege Bithynia appellata. In qua est civitas ejusdem nominis. In hac est etiam civitas Nicomedia, a Nicomede rege constructa et dicta.

Bithynia quoque dicitur Major Phrygia, in qua est civitas Smyrna, a Theseo rege constructa. Huic jungitur Galatia, a Gallis dicta, quos Bithynus rex in auxilium evocavit et post victoriam eis terram divisit. Hanc sequitur Phrygia, a filia Europae Phrygia sic nominata. Haec et Dardania a Dardano, Jovis filio dicta. Et in ea civitas ejusdem nominis, ab eodem constructa. In hac est etiam civitas Troja, a Troo rege constructa et nominata. Haec quoque Ilium ab Ilo rege est dicta; hujus moenia dicuntur Pergama. Huic adjacent Lycaonia, et Caria, ubi fluit Hirnus fluvius, aureis arenis famosus. Inde est Lydia a Lydo rege, fratre Tyrrheni appellata. In hac [Col. 0128A] etiam Thyatira. Deinde est Isauria, ab aura qua undique perflatur, dicta. Post hanc est Cilicia, a civitate ejusdem nominis nuncupata, quam Cilix, filius Agenoris, construxit, et ab illa regio nomen accepit. In hac est mons Amana, qui et Taurus. In hac et Tharsus civitas, a Perseo constructa, Pauli apostoli inhabitatione gloriosa. Deinde est Lycia et Pisidia et Pamphylia. Euxinus Pontus regio multarum gentium, a qua et Ponticum mare appellatur. In quo Ovidius, et postea Clemens exsilio relegantur.

Post decursam Asiam, transeamus ad Europam.

Europa ab Europe rege, et ab Europa filia Agenoris est nominata. In qua imprimis versus septentrionem [Col. 0128B] sunt Ryphaei montes, et Tanais fluvius, a Tanao rege dictus, et Moeotides paludes, Magno mari juxta Theodosiam urbem, sejungentes.

A Thanai fluvio est Scythia inferior, quae versus meridiem usque ad Danubium porrigitur. In hac sunt istae provinciae, Alania, Dacia, Gothia.

A Danubio usque ad Alpes est Germania superior, quae a germinando populos dicitur. Versus occasum Rheno, versus aquilonem Albia fluvio terminatur. In hac est regio Suevia, a monte Suevo dicta. Haec et [Col. 0128C] Alemania, a Lemano lacu appellata. Haec et Rethia dicta. In hac Danubius nascitur, et sexaginta praecipuis fluviis augetur, et in septem ostia ut Nilus divisus Ponticum mare ingreditur. Est in ea Noricus, quae et Bavaria, in qua est civitas Ratispona. Tum et Orientalis Francia, cui conjungitur Thuringia quam sequitur Saxonia.

Ab Albia fluvio est Germania inferior, quae versus Aquilonem Oceano excipitur. In hac est Dania et Norwegia. A Danubio, imo circa Danubium versus orientem, usque ad mare Mediterraneum est Messias, a Messium proventu dicta, deinde Pannonia inferior et Bulgaria.

Inde Thracia, a Tras filio Japheth dicta. Haec habet Hebrum fluvium, et civitatem Hebron ibi constructam et dictam.

A Mediterraneo mari est Graecia, a Graeco rege dicta, terra Cethim olim vocata, et versus austrum Magno mari terminatur. Quae etiam Illyricus nominata, et in ea provincia Dalmatia a Dalmi civitate vocata. Est et Epirus a filio Achillis Pyrrho sic [Col. 0129A] dicta. In Epiro est fons in quo faces accensae exstinguuntur, et iterum exstinctae, accenduntur. Est et Chaonia, a civitate ejusdem nominis appellata, quam Helenus frater Hectoris aedificavit, et ob amorem fratris sui Chaonis Chaoniam appellavit. Haec et Molosia a civitate Molosia dicta, quam Molossus filius Pyrrhi, construxit, et a nomine suo Molosiam vocavit. Est ibi et Elladia, ab Ellade rege, filio Deucalionis et Pyrrhae dicta. Ipsa est et Attica, ab Atti rege. Ipsa est vera Graecia. In hac est civitas Athenae a Cecrope rege constructa. Ibi est et Beotia a bove dicta, quia Cadmus filius Agenoris illo veniens, bovem reperit quem diis immolans Thebas construxit. Provinciam Beotiam nuncupavit, de hac dicuntur Thebani, de alia Thebaei. Eadem provincia [Col. 0129B] dicitur Aonia, a fonte Aon Musis consecrato. Ibi est et Peloponesus, a Pelope rege, et civitate ejusdem nominis dicta. Ibi et Thessalia, a rege Thessalo dicta. Ibi et Macedonia, a Macedone rege appellata. Haec et Aemathia, ab Aematho rege vocata; in hac est mons Olympus, qui excedit nubes. In hac est et Thessalonica, a Thessalo rege filio Graeci constructa. Ibi est Achaia, ab Achaeo rege et civitate ejusdem nominis, dicta. Ibi et Arcadia, quae et Sicyonia a Sicyone rege nuncupata. Arcadia, Arbaston lapidem mittit, qui semel accensus exstingui non potest. Deinde est Pannonia superior usque ad Peninum montem. Ad aquilonem ejus Histria, ab Histrio amne, qui et Danubius, nominata.

Italia olim magna Graecia est dicta, postea a Saturno, est Saturnia appellata. Mox Latium, eo quod Saturnus pulsus a Jove ibi latuit, dicta. Deinde Ausonia ab Ausone rege. Tandem ab Italo rege Siculorum Italia vocata. Haec ab Alpibus surgit, et in Magno mari terminum figit. In hac est urbs Roma, a Romulo constructa, et sic dicta. Antiqui civitates secundum praecipuas feras, ob significationem formabant. Unde Roma formam leonis habet, qui caeteris bestiis quasi rex praeest. Hujus caput est urbs [Col. 0129D] a Romulo constructa: lateritia vero aedificia utrobique disposita: unde et Lateranis dicitnr. Brundusium autem formam cervi, Carthago bovis, Troja equi figuram habuit. Est in Italia Tuscia provincia, a thure, et sacrificiis dicta. Est et Campania, a Capua civitate dicta, et a Capi rege constructa. Ibi est et Apulia. Est et Imbria, inde dicta, quod imbribus tempore diluvii superfuit. Est et Etruria ab Etrusco rege dicta. Est et Longobardia a longis barbis vocata. Padus, qui et Eridanus Italiae fluvius ab Appenninis montibus oritur, ac mari immergitur. Venetia a Beneco rege, prius Benetia dicta, deinde Venetia. Gallia a candore populi dicitur, gala enim Graece lac dicitur. Rhenus ab Alpibus nascitur, et contra aquilonem vergens, sinu Oceani excipitur.

A flumine Rheno est Gallia Belgica, a civitate Belgis dicta. Haec a monte Jovis surgit, et versus aquilonem Britannicum oceanum incidit. Haec et Francia a Franco rege est dicta, qui de Troja cum Aenea veniens, Trojam juxta Rhenum condidit, terram Franciam cognominavit. Hanc versus occidentem excipit Lugdunensis Gallia, quae et Comaga, ob longas comas est dicta, et Togata a longis vestibus-quae versus austrum habet Narbonensem Galliam a civitate Narbona dictam, versus occidentem Aquitaniam ab aquis dictam Rodano et Ligere.

[Col. 0130B] Inde est Hispania ab Hispano rege dicta, prius Iberia, ab Ibero flumine, et Hesperia, ab Hespero rege nominata. Haec versus occasum Oceano terminatur. Sunt in ea sex provinciae: Tarracona, Carthago, Lusitania, Galatia, Betica, Tinguitania a praecipuis civitatibus dictae.

Contra Hispaniam versus occasum sunt in Oceaho hae insulae: Britannia, Anglia, Hibernia, Tanatos, cujus terra, quovis gentium portata, serpentes perimit. Isole in qua fit solstitium. Orcades triginta tres. Scotia, Chile cujus arbores nunquam folia deponunt, et in qua sex mensibus, videlicet aestivis, [Col. 0130C] est continuus dies, sex bibernis continua nox. Ultra hanc versus aquilonem, est mare congelatum, et frigus perpetuum. Europam perambulavimus. Ad Africam transmigremus.

Africa ab Apher uno ex posteris Abrahae est dicta. Haec in oriente Indii fluminis surgit, et per meridiem vergens in occidentem tendit. Hujus prima provincia est Libya, a regina ejusdem nominis dicta. Haec a Paratonio civitate et montibus Carabachmoniis initium sumit, et in aris Philenorum finitur. [Col. 0130D] De hac Libycum mare dicitur. Inde est Cyrenaica a civitate Cyrene nominata; sed a regina ejusdem nominis constructa, et dicta. Haec et Pentapolis a quinque civitatibus est dicta. Scilicet Berenice, Arsinoe, Ptolemaide, Apollinea, Cyrene, a propriis conditoribus ita dictae. Inde Tripolis a tribus civitatibus dicta, quae sunt Occasa, Berete et Leptis magna. Post hanc Bisace, a duabus urbibus dicta, id est Adromeus et Bizantium. Deinde est Heusis, in qua est magna Carthago a Didone, quae et Elisa, constructa, et Carthada, a Cartha oppido nominata. Sed a Romanis deleta et denuo reaedificata Carthago est appellata. Hujus muri latitudo fuit septem et decem cubitorum. Post hanc est Getulia. Inde Numidia, in qua regnavit Jugurtha. In hac est civitas [Col. 0131A] Hippone, in qua fuit Augustinus episcopus. Inde est Mauritania, a nigredine dicta. In hac est provincia Stiffensis a Stiffi oppido. Alia Caesariensis, a civitate Caesaria dicta. Tertia Tingitania a civitate Tingi nuncupata.

Versus meridiem vero est Aethiopia, ab Ethan dicta, una in Oriente, in qua est Saba urbs, de qua fuit illa regina quae ad Salomonem venit, altera in occidente. Inter quas sunt Garamantes, a Garama civitate dicti. Apud quos est fons tam frigidus diebus, ut non bibatur; tam fervidus noctibus, ut non tangatur. Quibus versus orientem cohabitant Troglodytae, [Col. 0131B] qui celeri cursu feras capiunt. Intra Aethiopiam sunt maxima loca deserta, ob solis ardorem, et diversi generis serpentia hominibus incognita. Deinde est maximus Oceanus, qui solis calore dicitur fervere ut cacabus. In extremis finibus Africae versus occidentem est urbs Gades, a Phaenicibus constructa, de qua Gaditanum mare dicitur. In ipso vero Oceano est mons Atlas altissimus, unde Atlanticum mare appellatur. Atlas autem erat rex Africae, frater Promethei, a quo mons nomen accepit, quia in eo residens, Astrologiam descripsit, unde et coelum sustinere dicitur. Peragratis Africae finibus, ad insulas maris accedamus.

Insulae sunt dictae, quasi in salo sitae. In Mediterraneo mari est Cyprus insula contra Syriam, a Cypro civitate dicta. Haec et paphus, à civitate ejusdem nominis. Creta a Creto rege dicitur, haec et Centapolis, a centum urbibus muncupata. Haec sita est contra Lybicum mare, quod et Adriaticum, ab Adria civitate dicitur. Abydos est insula in Hellesponto, in Europa. Hellespontus ab Helle civitate dicitur. Coos insula Atricae. Cyclades dicuntur, quod in rotundo sint positae. Cyclus enim dicitur orbis. [Col. 0131D] Sunt autem quinquaginta quatuor contra Asiam positae. Harum prima Rhodus a civitate ejusdem nominis dicta ad orientem est posita. In hac fuit olim Aereus colossus septuaginta cubitorum altus. Tenedus ad septentrionem ejus posita, a civitate Tene, et ejus constructore ejusdem nominis dicta. Carpathos ad meridiem ipsius contra Aegyptum posita. Unde et Carpatium mare, et Carpatiae naves. Cytheraea ad occasum est sita, a Cithero monte dicta. Haec et Porphyris dicitur. Delos in medio Cycladum sita, a civitate ejusdem nominis dicta. Haec tempore diluvii sub Ogygio facto primum apparuit, unde et Delos nomen accepit, quia delos manifestum sonat. Haec et Ortyga ab Ortygometis, id est [Col. 0132A] coturnicibus, quae primum ibi visae sunt. Icaria insula a puero Cretensi naufrago est dicta, a qua Icarium mare dicitur. Naxon insula Dionysii, qui et Bacchus. Melos, quae et Storia, rotunda insula. Paron a civitate ejusdem nominis dicta, a Paro Jasonis nepote constructa. Haec gignit marmor candidissimum, quod Parium dicitur, et Sardium lapidem. Cidon est insula: in hac mastix nascitur. Samos insula a Samo civitate dicta, in Aegaeo est mari sita. De hac fuit Sibylla, et Phythagoras. In hac fictilia vasa sunt reperta.

Sieilia a Siculo rege dicitur. Italia dicta. Prius [Col. 0132B] Sycania, a Sycano rege cognominata, contra Italiam sita. Haec et Trinacria, a tribus montibus dicitur. In hac est mons Aethna cujus sulfurea exaestuant incendia. In hujus freto est Scylla et Charybdis. In hac erant olim cyclopes. In hac inventa est comoedia. Eoliae insulae ab Eolo rege dicta juxta Siciliam positae. Hae et Vulcaniae, quia incendio sunt plenae. Sunt vero novem Staechades insulae contra Massiliam sitae.

Sardinia a Sardino rege, Herculis filio, dicta, contra Numidiam est sita. In hac nec serpentes, [Col. 0132C] nec lupi gignuntur. In ea est solifuga animal ut aranea, morsu homines perimens. In ea est et herba similis apiastro, quae comedentibus rictus contrahit, et quasi ridentes interimit. In hac sunt fontes calidi, infirmis medelam, furibus inferentes caecitatem. Corsica, a Corsa muliere dicta, contra Liguriam sita: quae primitus taurum suum quaesitura illuc venit, et referens loci fertilitatem, a Liguribus inhabitari coepit. Haec et Cyrene a Cyrino Herculis filio est dicta, quia ab eo est inhabitata. Ebosus insula contra Hispaniam. Hanc fugiunt serpentes. Ibi est et Colubria plena serpentibus. Ibi et Baleares insulae. In his inventae sunt fundae. Gorgodes insulae in Oceano juxta Atlantem. In his olim habitaverunt [Col. 0132D] Gorgones. Juxta has Hesperides, ab Hesperia civitate dictae. In his oves albis velleribus abundabant, quae ad purpuram optime valebant. Unde dicitur fabulose aurea mala habuisse. Miclon enim dicitur ovis Graece. Inter has fuit illa magna, quae Platone scribente cum populo est submersa, quae Africam et Europam sua magnitudine vicit, ubi nunc est Concretum mare. Meroe insula est in Nilo flumine, in capite Aethiopiae, in qua absumitur umbra in aestate. In hac est lignum ebenum, juxta quam est civitas Syene, in qua est puteus a philosophis factus, sexaginta cubitorum altus: in cujus fundum splendet sol recto radio in mense Junio. Est quaedam Oceani insula dicta Perdita, amaenitate et fertilitate omnium rerum prae cunctis terris longe praestantissima, [Col. 0133A] hominibus ignota. Quae aliquando casu inventa, postea quaesita non est inventa, et ideo dicitur Perdita. Ad hanc fertur Brandanus venisse.

Infernus ideo dicitur infernus, quia inferius est positus. Sicut enim terra est in medio aere: ita est infernus in medio terrae. Unde et novissima terra dicitur. Est autem locus, igne et sulphure horridus, inferius dilatatus, superius coangustatus. Hic lacus vel terra mortis dicitur, quia animae illuc descendentes veraciter moriuntur. Hic et stagnum ignis dicitur, quia ut lapis mari, ita animae illi immerguntur. Hic terra tenebrosa vocatur, quia fumo et [Col. 0133B] foetoris nebula obscuratur. Hic terra oblivionis nuncupatur, quia sicut ipsi obliti sunt Dei, ita eorum obliviscitur Deus misereri. Hic dicitur Tartarus ab horrore, et tremore, quia ibi est fletus et stridor dentium (Matth. VIII) . Hic et gehenna, id est, terra ignis nominatur. Ge enim terra dicitur, cujus ignis noster ignis umbra esse dicitur. Hujus profunditas et recessus dicitur Erebus, draconibus et igneis vermibus plenus. Hic patens os dicitur, et barathrum, quasi atra vorago. Hujus loca fetorem exhalantia dicuntur Acheronta, id est spiracula immundos spiritus emittentia. Hic est Styx quod Graece sonat tristitia. Dicitur et Phlegeton, qui est fluvius infernalis, ob vicinitatem ignis, et sulphuris, fetore et ardore horribilis. Sunt et alia multa loca, sive in [Col. 0133C] insulis poenalia, aut frigore et vento saeve horrentia, aut igne et sulphure jugiter ferventia. Ignea inferni loca inspeximus, ad refrigerium aquarum confugiamus.

Aqua, quae secundum elementum ponitur, ab aequalitate dicitur, unde et aequor, quod sit plana. Haec in mari colligitur, in flumina diffunditur, in fontes dividitur, per amnes connectitur, per terras dissipatur, per aera attenuatur. Totam terram cingit, omnes regiones, et provincias dividit. Hujus immensa profunditas dicitur abyssus, quasi abest fundus, habet tamen fundum, quamvis nimis profundum

Oceanus dicitur, quasi ocior annis, vel quasi zonarum limbus. Quinque enim zonas mundi in modum limbi ambit.

Aestus Oceani, id est, accessus et recessus lunam sequitur, cujus aspiratione retro trahitur, ejus impulsu refunditur. Quotidie autem bis affluere et remeare videtur. Cum luna crescente crescit, cum decrescente decrescit; cum luna est in aequinoctio, majores Oceani fluctus surgunt, ob vicinitatem lunae; cum in solstitio, minores, ob longinquitatem ejus. Per decem et novem annos ad principia motus, et paria incrementa, ut luna revertitur.

Ampotis quoque, id est vorago, in Oceano in exortu lunae majori aestu fluctus involvit et revomit. Haec autem vorago, quae totas aquas et naves absorbet et revomit, hinc fit: est in terra abyssus profundissima, de qua scribitur: Rupti sunt omnes fontes abyssi magnae (Gen. VII) . Et juxta hanc sunt cavernosa loca, et speluncae late patentes. In his venti de spiramine aquarum concipiuntur, qui et spiritus procellarum dicuntur. Et hi suo spiramine aquas maris, per patentes terrarum cavernas, in abyssos abstrahunt et ea exundantes iterum magno impetu repellunt.

De his ventis fit et terrae motus. Nam venti concavis locis inclusi dum erumpere gestiunt, terram horribili fremore concutiunt, eamque tremere faciunt.

Hinc etiam fit terrae hiatus, dum loca cava, et continuis aquis frigida, ventis conclusa rumpuntur, et introrsus cadentia in hiatum aperiuntur, de quibus et multae civitates devoratae leguntur. Hoc est autem in terra tremor, quod in nube tonitruum. Hoc hiatus, quod ibi fulmen. Fiunt autem cum terrae motu inundationes maris, eodem scilicet spiritu [Col. 0134C] infusi, vel residentis sinu recepti. Inde tellus Siciliae, quia cavernosa, et sulphure et bitumine strata, ventis pene tota et ignibus patet. Spiritu introrsus cum igne concertante, multis saepe locis fumum, vel vapores, vel flammas eructat, vel etiam vento acrius incumbente arenarum lapidumve moles egerit. Inde montis Aethnae ad exemplum gehennae ignium tam diutinum durat incendium, quod insularum Aeolidum dicitur undis nutriri, dum aquarum concursus spiritum in imum profundum secum rapiens, tandiu suffocat, donec venis terrae diffusus fomenta ignis accendat. Huic Scyllaei canes latrare finguntur, dum procul navigantes undarum fremore terrentur, quas sorbente voragine collidit aestus.

[Col. 0134D] Simili de causa in aliis etiam terris incendium surgit, et gehennam praeostendit.

Sicut calor de igni, ita frigus de aqua nascitur, unde extremae partes Oceani rigido gelu, et perpetuo frigore horrent, quia calore solis carent. Pars autem Oceani, quae medium orbem dividit ideo calore jugiter fervet, quia solem continuo supra se habet.

Oceanus fluviorum occursu non augetur, quia fluenta dulcia partim salsis vadis consumuntur, vel ventis, vel vapore solis abripiuntur, partim per occultos meatus in suos amnes revertuntur. Idcirco [Col. 0135A] perdurat salsus, tot fluminibus, ac pluviis irrigatus, quia exhausto a sole dulci tenuique liquore, quem facilius ignea vis trahit, omnis asperior, crassiorque linquitur. Ideo summa maris unda est dulcior, profunda amarior; lunae vero alimentum est in dulcibus aquis, solis vero in amaris.

Mare Rubrum de Oceano exit, sed roseum colorem de terra trahit, quae tota sanguineo colore rubet, ac vicina littora inficit. Mare dicitur, quod sit amarum. Hoc per venas terrae occulto meatu discurrit, amaritudinem in terra deponit, dulce in fontibus erumpit. In seipsum tandem refluit, ut scribitur: Ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut [Col. 0135B] iterum fluant. Omnia flumina intrant mare.

Dicitur tamen, quod aqua natura sit duplex, scilicet salsa et dulcis. Salsa maris est gravior, dulcis fontium et fluminum est levior. Et cum legatur quod Dominus fontem in paradiso produxit, et in quatuor flumina dividens totam terram in quatuor partibus mundi rigare praecepit, dicitur quod eruptio fontium omnium, vel fluviorum dulcis aquae de illo fonte, vel fluviis decurrat, et in matricem abyssum ejusdem fontis refluat. Quae licet universa mare influat, amaris tamen aquis non commiscetur. Sed ut puta levis super graves aquas labitur, et in occultum suum cursum revertitur. Hinc est quod mare non [Col. 0135C] redundat, cum omnia flumina in illud intrent. Sic et suprema maris unda non est adeo amara quam ea quae in imo est posita.

Quod fontes sunt in hieme calidi, in aestate autem frigidi baec causa est: in aestate calor aeris repellit frigus in terram, et inde fit aqua frigida; in hieme vero frigus aeris pellit calorem in terram, et inde fit aqua calida.

Et cum omnis aqua sit dulcis, aut salsa, videndum unde quaedam erumpat calida, vel putida. Sunt quidam specus subterranei naturaliter sulphure pleni. In his cum ventus concipitur, ejus afflatu sulphur accenditur, quod incendium etiam eructant [Col. 0135D] quaedam loca ut fit in Sicilia. Cum ergo aqua per haec ignea loca currit, calorem et putorem inde trahit, et si prope hunc locum erumpit, flammivoma ebullit. Si autem longius recesserit, vix tepescit, deinde penitus frigescit.

Sunt alia loca serpentibus plena, qui viciniam veneno inficiunt, quae dum de terra exsurgit, bibentes interimit, ut fons Styx facit.

Quod aqua maris Mortui a ventis non movetur, et in se nihil vivere patitur, fit ex fontibus bituminis, quibus aedificata est Babel turris. Bituminis autem natura resistit aquae, et non dividitur, nisi menstruo sanguine.

Pisces et Aves in aquis ideo commorantur, quia de his facta leguntur. Quod autem aves in aere volant, et in terra habitant, ideo fit quia aer est humidus ut aqua, et terra est aquae permista. Quod vero quaedam animalia de terra creata, in aquis possunt morari, ut sunt crocodili et hippopotami, hoc ideo fit quod aqua est valde terrae permista.

Cum in nocturna navigatione scintillat ad remos, tempestas erit. Et dum Delphini undis saepius exsiliunt, quo illi feruntur inde ventus exsurget et inde nubes undis excussae coelum aperiunt.

De profundis aquarum emergamus, et scriptoria [Col. 0136B] penna in aera suspendamur.

Aer est omne quod inani simile, a terra usque ad lunam conspicitur, de quo vitalis spiritus hauritur. Et quia est humidus, ideo in eo volant aves: ut in aqua natant pisces. In hoc commorantur daemones, cum tormento diem judicii praestolantes. Ex quo sibi corpora sumunt dum hominibus apparent.

De hoc procreantur venti. Ventus enim est aer commotus, et agitatus. Et nihil aliud quam aeris fluctus qui in duodecim dividitur; et quisque proprium vocabulum sortitur, de quibus quatuor sunt cardinales illorum collaterales.

Primus cardinalis septentrio, qui et Aparctias, faciens frigora, et nubes. Hujus dexter Circius, qui et Thracius, faciens nives et grandinem. Ejus sinister Aquilo, qui et Boreas, constringens nubes.

Secundus cardinalis subsolanus, qui et Apeliotes, temperatus. Cujus dexter Vulturnus, qui et Calcias, cuncta desiccans. Ejus sinister Eurus, nubes generans.

Tertius cardinalis Auster, qui et Notus, humorem, calorem, atque fulmina gignens. Hujus dexter Euroauster, calidus. Hujus sinister Euronotus, temperatus. Australes venti faciunt majores tempestates, [Col. 0136D] quia ex humili flant in mari

Quartus cardinalis Zephyrus, qui et Favonius hiemem resolvens, floresque producens. Hujus dexter Africus, qui et Lybs, tempestatem, tonitrua generans et fulmina. Ejus sinister Corus, qui et Argestes in oriente nubila, in India faciens serena.

Extra hos sunt duo venti, Aura, et Altanus. Aura in terra, Altanus in pelago.

Venti suo spiramine aquas in aera trahunt, quae conglobatae in nubes densantur. Dicuntur autem nubes quasi nimborum naves. Quibus dum venti inclusi erumpere nituntur magno murmure concrepant, [Col. 0137A] et nubibus collisis ignem terribilem excutiunt.

Strepitus ergo nubium et ventorum est tonitruus. Ignis inde excussus est fulgur; qui ignis ideo quaecunque tangit penetrat, quia est subtilior nostro igne, et magna ventorum vi impellitur. Ab Aquilone fulgur, et ab Euro tonitruus tempestatem, et ab Austro flatus aestumque portendit.

Arcus in aere quadricolor ex sole et nubibus formatur dum radius solis cavae nubi immissus repulsa acie in solem refringitur. Sicut dum sol in vas aqua plenum fulget, splendor in tecto redditur. De coelo igneum, de aqua purpureum, de [Col. 0137B] aere hyacinthinum, de terra colorem gramineum trahit.

Imber ex nubibus descendit; dum enim guttulae in majores guttas coeunt, aeris amplius natura non ferente, non vento impellente, non sole dissolvente, ad terras dilabuntur.

Lenta autem, et jugis defluxio pluvia; repentina, et praeceps nymbus in nubibus vocatur. Quae, licet de amaris aquis maris sit hausta, de solis igne in aere decocta dulcescit, ut marina aqua humo infusa dulcem saporem sumit.

[Col. 0137C] Stillae pluviae ventis et frigore congelatae in aere coagulantur, et in lapillos grandinis mutantur.

Nix aquae vapore nondum densato in guttas, sed gelu praeripiente, formatur, quae in alto mari non cadit.

Ros de aere venit, quando aquis gravatus rigore noctis et lunae splendore distillat. Si vehementius est frigus noctis, ros in pruinam albescit.

Nebula fit, dum humidae exhalationes vaporaliter in aera trahuntur, vel radiis solis ad terram repellunt

Fumus etiam ascendit de aqua. Omne namque corpus constat ex quatuor elementis. Lignum autem est corpus, quod igni injectum, ignis materies, quae ei inest, ardet. Terrae vero materies uritur in cinerem. Aeris et aquae materies per fumum evanescit in aerem.

Ideo autem est amarus, quia natura aquae est salsa, sive quia terrae permista.

Quod in nocte videntur stellae cadere, non sunt stellae, sed igniculi, a flatu ventorum ab aethere in aerem tracti, et mox in madido aere exstincti.

Pestilentia nascitur aere siccitate, vel calore, vel tempestate corrupto, qui spirando vel edendo perceptus, luem, mortemque generat. Hoc totum quod dixi infra lunam fit in aere, superius vero semper serenum existit.

Ignis quartum elementum scribitur, quasi non gignis dicitur. A luna usque ad firmamentum extenditur. Is tantum est aere subtilior, quantum aer aqua tenuior, aqua terra rarior. Hic et aether, quasi purus aer dicitur, et perpetuo splendore laetatur. De hoc angeli corpora sumunt, cum ad homines missi [Col. 0138B] veniunt.

In hoc septem stellae singulis circulis contra mundum feruntur, et ob vagum cursum planetae, id est, erraticae nominantur. Hae immensa celeritate firmamenti, ab oriente in occidentem rapiuntur; tandem naturali cursu contra mundum ire comprobantur, sicut musca si in rota molendini circumferretur, ipsa tamen proprio motu contra revolutionem ejus ire videretur. Hae nec inferius nec superius propter obliquitatem signiferi vagantes, radiis autem solis praepeditae, anomalae, vel retrogradae, vel stationariae fiunt.

Luna est primus planetarum, et minima stellarum. Sed ideo major caeteris videtur quia proxima terrae in primo circulo fertur. Hujus corpus est globosum, natura igneum, sed aqua permistum, unde et proprium lumen non habet. Sed in modum speculi a sole illuminatur. Et ideo luna, quasi lucina, id est, a luce nata, nominatur. Quod autem quasi nubecula in ea videtur, ex aquae natura creditur. Dicitur enim, si aqua permista non esset, terram ut sol illustraret. Imo ob vicinitatem maximo ardore vastaret. Globus namque ejus multo terra est amplior Licet ob altitudinem circuli sui vix videatur modi fundo major. Luna ea parte lucet qua soli est opposita. [Col. 0138D] Ea autem parte est obscura qua a sole aversa est, a sole vero longius remota licet tota sit, tamen crescit, nec minuitur, sed objectu terrae, lumine quod a sole accipit viduatur. Haec licet quotidie violentia firmamenti ab oriente in occidentem feratur, tamen contra mundum nitens, omnia zodiaci signa, viginti septem diebus pervagatur. Circulum autem suum decem et novem annis perambulare affirmatur. Luna quarta, si rubeat quasi aurum, ventos ostendet; si in summo corniculo maculis nigrescit, pluvium mensis exordium. Si in medio, plenilunium serenum.

Secundus planeta est Mercurius, qui et Stilbon, forma globosus, natura igneus; lunam magnitudin [Col. 0139A] vincens, lumen a sole accipiens, signiferum trecentis triginta novem diebus percurrens.

Tertius planeta est Venus, Aurorae et Zephali filius, qui et hesperus, lucifer et vesper, rotundus, igneus, contra mundum nitens, ut Mercurius signiferum percurrit trecentis quadraginta octo diebus.

Quartus planeta sol, vel Phoebus, inde dictus, quod solus luceat caeteris stellis obscuratis, vel quod sit super omnia lucens. Forma sphaericus, natura igneus, magnitudine octies terram vincens, omnibus stellis lumen praebens. Hic ab oriente in occidentem [Col. 0139B] impetu firmamenti fertur, sed contra mundum nitens, per totum zodiacum, trecentis sexaginta quinque diebus graditur. Circulum autem suum viginti octo annis perambulare creditur. Hujus praesentia diem, absentia vero ejus efficit noctem. Sicut enim tota die supra terram, sic tota nocte lucet sub terra. Aquilonarem partem coeli peragrans facit nobis longos dies et aestatem, australem vero percurrens, inducit nobis breves et hiemen.

Sol in ortu suo maculosus, vel sub nube latens pluvialem diem praesagit; si palleat, tempestuosum; si concavus videtur, ita ut medio fulgens radios ad austrum et ad aquilonem emittat, tempestatem humidam et ventuosam; si pallidus in nigras nubes [Col. 0139C] occidat, aquilonem ventum.

Quintus planeta est Mars, qui et Pyrois, globosus, igne fervidus. Percurrit signiferum duobus annis.

Sextus planeta est Jupiter, rotundus, temperatus, zodiacum peragrans duodecim annis.

Septimus planeta est Saturnus, qui et Phaeton, filius Solis. In cujus exortu post triginta annos, qui imaginem de aere fuderit, loqui verum hominem probabit. Sphaericus, gelidus; contra mundum vero superiorem gradiens, signiferum triginta annis percurrens. [Col. 0139D] Omnes autem post quingentos, et triginta duos annos circulos suos peragunt, et eosdem ut prius repetunt.

A terrae centro absides [ἀψίδες], id est circuli planetarum, altissimae sunt, Saturno in scorpione, Jovi in virgine, Marti in leone, soli in geminis, Veneri in sagittario, Mercurio in capricorno, lunae in ariete, mediis omnium partibus, et e contrario ad terrae centrum humillime, atque proxime.

Suus cuique color est: Saturno candidus, Jovi clarus, Marti igneus, Lucifero candens, Vespero refulgens, Mercurio radians, lunae blandus, soli ardens. Mutant autem colores a propinquis circulis; [Col. 0140A] nam frigidior in pallorem, ardentior in ruborem, ventuosus in horrorem a terra in obscuritatem.

Signifer, id est circulus duodecim signorum dividitur in duodecim partes perlatum, sub his feruntur septem planetae. Sol sub mediis tantum duobus; luna per totam latitudinem; Venus excedens eum binis partibus; Mercurius sub octo partibus, duabus in medio, quatuor supra, duabus infra; Mars sub quatuor medius, Jovis sub media, et super eam duabus; Saturnus sub duabus mediis ut sol.

Hi septem orbes cum dulcisona harmonia volvuntur, ac suavissimi concentus eorum circuitione efficiuntur. [Col. 0140B] Qui sonus ideo ad nostras aures non pervenit, quia ultra aerem fit, et ejus magnitudo nostrum angustum auditum excedit. Nullus enim sonus a nobis percipitur, nisi qui in hoc aere efficitur. A terra autem usque ad firmamentum coelestis musica mensuratur, ad cujus exemplum nostra inventa affirmatur.

In terra namque si in luna A, in Mercurio B, in Venere C, in sole D, in Marte E, in Jove F, in Saturno G ponitur, profecto mensura musicae invenitur, unde a terra usque ad firmamentum septem toni reperiuntur. A terra usque ad lunam est tonus, a luna usque ad Mercurium, semitonium; a Mercurio usque ad Venerem, semitonium; inde usque ad solem, [Col. 0140C] tria semitonia. A sole ad Martem tonus, inde ad Jovem, semitonium; inde ad Saturnum semitonium; inde ad signiferum tria semitonia. Quae simul juncta septem tonos efficiunt. Tonus autem habet quindecim millia sexcenta viginti quinque milliaria. Semitonium vero septem millia et octingenta duodecim milliaria, et semiss. Unde et Philosophi novem Musas finxerunt, quia a terra, usque ad coelum consonantias novem deprehendunt, quas homini naturaliter insitas invenerunt.

Sicut enim hic mundus septem tonis, et nostra musica septem vocibus distinguitur, sic compago nostri corporis septem modis conjungitur, dum corpus [Col. 0140D] quatuor elementis, anima tribus viribus copulatur, quae Musica arte naturaliter reconciliatur. Unde et homo μικροκόσμος, id est minor mundus dicitur, dum sic consono numero coelesti musicae par cognoscitur.

A terra autem usque ad lunam sunt duodecim millia et sexcenta stadiorum, quod sunt quindecim millia sexcenta et viginti quinque milliaria. A luna ad Mercurium septem millia octingenta duodecim milliaria et semiss. Inde ad Venerem tantum. Inde ad solem viginti millia tria quadringinta septem et triginta et semiss. milliar. A sole ad Martem quindecim millia sexcenta et triginta mil. Ad Jovem septem [Col. 0141A] millia octingenta duodecim mil. et semiss. Inde ad Saturnum tantum. Inde ad firmamentum viginti tria millia quadringenta trigenta septem et semisse mil.

Sunt itaque a terra usque ad coelum milliaria centum millia, et novem millia, et trecenta septuaginta quinque milliaria.

Ignem per globos planetarum transcendimus; nunc coelestia penetremus.

Coelum dicitur, quasi casa ilios [κάσας ἡλίου], id est domus solis; quasi vas coelatum, quia est stellis insignitum. Est autem coelum subtilis igneaeque naturae, rotundum, et a centro terrae aequis spatiis [Col. 0141B] undique collatum. Unde et convexum mediumque undique cernitur, et inenarrabili celeritate quotidie circumagitur.

Coelum si vespere rubet, serenum diem.

Si mane, tempestuosum significat.

Duae sunt januae coeli, oriens, qua sol exit;

occidens qua sol intrat.

Climata, id est plagae coeli sunt quatuor:

orientalis ab ortu;

solstitialis ad brumalem;

australis inde ad occasum brumalem;

occidentalis ex hinc usque ad solstitialem,

septentrionalis ab occasu solstitialis ad ortum ejusdem.

Oriens ab ortu solis,

occidens ab occasu ejus vocatur;

meridies quasi medidies dicitur.

Septentrio autem a septem stellis appellatur. Trion dicitur bos, quasi terion; inde septentriones, quasi septem teriones, id est boves. Hae plagae Graece ἀνατόλη, δύσις, ἄρκτος, μεσημβρία dicuntur, de quibus nomen Adam, qui est minor mundus, componitur.

Superius coelum dicitur firmamentum, eo quod sit inter medias aquas firmamentum. Hoc et forma sphaericum, natura aqueum, stellis undiqueversum [Col. 0141D] ornatum. Est autem ex aquis instar glaciei in modum chrystalli solidatum; unde et firmamentum dicitur.

In hoc sunt duo poli a poliendo dicti: unus borealis, quia nobis semper videtur; alter australis, qui nunquam a nobis cernitur, quia in divexo orbis positi terrae tumore impedimur. In his coelum ut rota in axe volvitur.

Coelum est undique stellatum; sed ideo in die non apparent, quia fulgore solis victae latent, sicut sol nube tectus non lucet. Stella quasi stans luna. Stant [Col. 0142A] enim stellae firmamento infixae, et non cadunt eo mira celeritate currente. Una autem dicitur stella, multae simul astrum vel sidus.

Sidera dicuntur a considerando, eo quod navigantes, vel itinerantes ea considerent.

Sunt autem stellae omnes rotundae et igneae: quarum dispositio soli Deo est cognita, qui stellas numerat, quarum nomina, signa, potestates, cursus, loca, tempora, solus novit. Sapientes vero mundi nomina animalium, vel hominum eis imposuerunt, ut ab hominibus dignosci possint.

In medio firmamenti sunt duodecim signa per transversum disposita, aequaliter per circuitum distincta. [Col. 0142B] Horum dispositio dicitur Graece zodiacus, latine signifer, eo quod fert signa quae animalium habent nomina. Ζῶον enim dicitur animal.

Primum signum zodiaci est aries, exstans ex pluribus stellis, secundum fabulam is qui aureo vellere Phryxum et Hellen trans mare ad Colchos vexit, quare inter sidera translatus est. Pro signo autem ponitur, quia sicut aries, tota aestate in latere dextro ac tota hieme in sinistro cubat. Sic sol sub illo signo gradiens dextram coeli partem perambulat.

Secundum signum est taurus, ob id quod Jupiter in raptu Europae in taurum est versus, et inter sidera [Col. 0142C] translatus. Ob significationem autem quod sol sub illo signo positus radios suos, ut cornua fortius exerit, et terram arabilem reddit.

Tertium sunt gemini, scilicet Castor et Pollux, filii Jovis, a Troja reversi inter sidera translati. Pro signo autem ponuntur, quia sol sub hoc signo duobus diebus amplius, quam sub aliis moratur.

Quartum est cancer, qui maximus Herculem percussit dum hydram Nereis [ f. Lernaeam] occidit, et ideo sidera promeruit. Significat autem, quod sicut cancer retrocedit, sic sol ad illud veniens cursum suum retroflectit.

[Col. 0142D] Quintum est leo, qui maximus ab Hercule occisus inter sidera est translatus. Designat autem quod sicut leo in anteriori parte calidae naturae, in posteriori est frigidae. Ita sol in illo signo Augustum mensem prius facit calidum, ad postremum frigidum.

Sextum est virgo, scilicet Erigone, filia Icari sacerdotis, inter astra rapta. Ob signum autem ponitur, quia sicut virgo non parit, sic September, illius signi mensis, nil gignit.

Septimum autem est libra, quam tenet virgo, scilicet Blance vel Justitia, Astraei regis filia, ob aequitatem Justitia dicta, et inter sidera translata. Merita [Col. 0143A] hominum pensat, et in libra Jovi repraesentat. Haec pro superiori virgine ponitur. Signat autem quod soli aequinoctium faciat, cum sub illo signo ambulat.

Octavum est scorpius, qui maximus Orionem percussit dum bestias terrae occidit, et ob terrae gratiam astra meruit. Pro signo autem grandinum ponitur, quia illo mense, nempe Novembri, in quibusdam terris crebrius fiunt.

Nonum sagittarius est, qui et arcitenens, scilicet Aleon Cretensis, qui scorpionem, qui filium suum rapuit, sagittavit, nec filium tetigit, et ideo sidera meruit. Designat autem crebros fulminum ictus, qui [Col. 0143B] in Decembri contingunt in aliquibus locis. Quod inferiora membra desunt, significat quod tum sol infera petit.

Decimum est capricornus, Jovem parvulum a patre projectum, capra clam aluit; quam ipse postea inter sidera transtulit. Est autem significatio, quod sicut caper altum petit, ita illo tempore sol ad alta coeli conscendit. Quod extrema pars ejus desinit in piscem, designat finem illius mensis esse pluvialem.

Undecimum est aquarius scilicet Ganymedes, Troili regis filius, Jovis amasius ab ipso inter astra locatus, et pincerna deorum factus. Significat autem quod [Col. 0143C] solutis nivibus undosum est illud tempus.

Duodecimum sunt pisces. Cum dii Typhaeum gigantem fugerent in Aegyptum, Venus et Cupido filius ejus versi in pisces latuerunt in aquis. Cumque homines diu pisces devitarent ne forte deos devorarent, illi duo translati sunt in sidera. Designat vero illud tempus esse pluviale.

Hyades dicuntur pluviales. Hya enim Graece est pluvia, unde latine dicuntur suculae, a Suco. Sunt autem septem stellae in fronte tauri.

Pleiades dicuntur, quasi plures. Plion enim est [Col. 0143D] plus. Sunt autem septem stellae in genu tauri. Fuerunt autem filiae Atlantis regis et Plaiae. A patre ergo Atlantides, a matre Pleiades, quasi plaiades; ab insula Hesperides. Hae et Vergiliae dicuntur, quia verno tempore oriuntur. Ex his una fuit Maia, mater Mercurii.

A dextris zodiaci, versus aquilonem sunt haec signa: juxta axem Arcton, scilicet plaustrum, quod sidus et Septentrio et Helicae nominatur. Cujus stellae sole majores traduntur. Fuit autem Calisto, Lycaonis regis filia, a Jove oppressa, sed a Junone in ursam versa. A Jove vero rapta iterum inter astra

Sequitur sidus bootes, id est custos plaustri, quod et arctophylax. Erat autem Calisto filius, a Jove inter sidera positus.

Deinde est arcturus, scilicet plaustrum, quod et Cynosura dicitur. Haec etiam a Jove oppressa, a Junone in ursam versa, a Jove inter astra est translata.

Inter duo plaustra est serpens Python, quem maximum, Apollo post diluvium Latonae a Junone immissum, occidit, et ob insignem virtutem inter astra transtulit.

[Col. 0144B] Juxta est corona, a Vulcano facta, a Baccho vero Adrianae Minois et Pasiphaae filiae data, et inter astra locata.

Inde Hercules sidus. Cum gigantes contra deos pugnarent, diis in unam partem coeli venientibus, coelum ruere voluit. Sed Hercules hoc cum Atlante sustinuit, ideo coelum promeruit.

Huic juxta est lyra a Mercurio inventa.

Prope hanc cygnus, Jupiter ob amorem Laedae reginae in cygnum est conversus, et inter astra raptus.

Huic conjungitur Cepheus rex, et Cassiopaea uxor [Col. 0144C] ejus.

Cui associatur Perseus, filius Jovis, et Danaes, habens juxta se sidus Andromadae uxoris suae, filiae Cephei regis.

Quibus admiscetur deltoton, quod et triangulum, videlicet forma Aegypti, quia servavit deos a facie Typhaei.

Juxta quod locatur serpentarius, scilicet Erichthonius qui et auriga, qui primus quadrigam junxit, eo quod serpentinos pedes habuit. Unde et Graece Ophyucus dicitur, ὅφις enim est serpens.

Huic juxta ponitur Pegasus, scilicet equus alatus et cornutus, igneum halitum et ferreos pedes habens, a sanguine Gorgonis creatus.

Cui jungitur Delphinus, qui Neptuno Amphitritem in conjugium adduxit, et ideo sidera promeruit.

Deinde est aquila; Jupiter in aquilam versus Ganimedem rapuit, quem inter sidera transtulit

Huic subest sagitta, ab Hercule Phylocteti data, per quam expugnata est Troja.

[Col. 0145A] A sinistris vero zodiaci versus austrum sunt haec signa.

Hydra, quae habuit quinquaginta capita, ab Hercule occisa et ob insigne inter sidera translata.

Super hanc crater, in quo Tagaton, id est summus Deus pastam miscuit, de qua animas fecit, de qua adhuc animae Letheum poculum bibunt, cum corpora intereunt.

Super hanc est corvus ab Apolline dilectus et inter astra raptus.

Inde est Orion, qui ab urina natus, inter sidera [Col. 0145B] est translatus. Hujus stellae si fulgent, serenum erit; si obscurentur, tempestas.

Juxta hunc Procyon Anicani, quod et Anticanis dicitur, qui canis Orionis fertur, et ob insigne interitum inter sidera locatus.

Huic connectitur canicula, quae et Syrius dicitur et ab hac dies caniculares nominantur. Fuit autem canis Erygones filiae Icari sacerdotis, quae dolens patrem necatum, laqueo se suspendit dum eum canis ducatu invenit. Ambo autem sunt inter sidera rapti.

Deinde est lepus, qui a Ganymede agitatus, a Jove inter astra est translatus.

Sequitur Eridanus fluvius, qui et Padus. Erat autem Phaeton, Phaebi filius, qui currum regere patris inscius, mundum incendit et ideo fulmine Jovis in hoc flumine interiit. Qui in Eridanum mutatus, inter sidera est translatus.

Cui associatur cetus, quem Perseus occidit dum Andromedam devorare voluit, quem Jupiter ob insigne filii, inter astra locavit.

Juxta hunc est centaurus, scilicet magister Achillis, et ob nimiam virtutem in coelo locatus.

Sacrarium etiam, id est altare in quo dii juraverunt, cum Saturnus et Jupiter inter se pugnaverunt.

Inde est Argo, videlicet prima navis, apud Argos civitatem a Typheo facta, et in coelum rapta.

Ad extremum est pistrix sive chimaera, quae bestia capite leo, media capra, draco fuit cauda, a Bellerophonte occisa, et inter sidera translata.

Est et canopus sidus Aegypti praeclarum, quod a nobis minime videtur, sicut nec a Trogloditis, juxta Aegyptum Septentrio.

Ex his signis semper dimidia pars super terram, [Col. 0146B] dimidia est sub terra, et pars coeli, quae super terram apparet hemisphaerium vocatur, id est, dimidium coelum.

Lactea autem zona ideo candida est, quia omnes stellae fundunt in eam sua lumina.

Cometae sunt stellae flammis crinitae, in lactea zona versus aquilonem apparentes, regni mutationem, aut pestilentiam, aut bella, vel ventos, aestus, vel siccitatem portendentes. Cernuntur autem septem diebus, si diutius, octoginta.

Sidera fabulosis involuta, imo polluta perlustravimus. Altius scandentes astra matutina, solemque solis inspiciamus.

Super firmamentum sunt aquae instar nebulae suspensae, quae coelum in circuitu ambire dicuntur, unde et aqueum coelum dicitur.

Super quod est spirituale coelum, hominibus incognitum, ubi est habitatio angelorum per novem ordines dispositorum. In hoc est paradisus paradisorum, in quo recipiuntur animae sanctorum, hoc est in coelum quod in principio legitur cum terra creatum.

Huic longe supereminere dicitur coelum coelorum in quo habitat rex angelorum.

Aevum est ante mundum, cum mundo, post mundum. Hoc ad solum Deum pertinet, qui non fuit, nec erit sed semper est.

Tempora aeterna sub aevo sunt, et haec ad archetypum mundum, et angelos pertinent, qui ante mundum esse coeperunt, et cum mundo sunt et post mundum erunt.

Tempus autem mundi est umbra aevi. Hoc cum mundo coepit, et cum mundo desinet. Veluti si funis ab oriente in occidentem extenderetur, qui quotidie plicando collectus, tandem totus absumatur. Per hoc extenduntur saecula, sub hoc currunt universa in hoc mundo posita. Hoc uniuscujusque vita [Col. 0147A] mensuratur. Hoc series dierum, et annorum terminatur.

Tempus autem a temperamento dicitur, et nihil aliud est, quam vicissitudo rerum.

Hocque in atomos, ostenta, momenta, partes, minuta, punctos, horas, quadrantes, dies, hebdomadas, menses, vicissitudines, annos, cyclos, aetates, saecula, dividitur.

Atomus dicitur insecabile. Est enim minus quam illud quod volat in sole. Est autem minimum temporis spatium, sicut motio palpebrae oculi, quae et ictus oculi dicitur, et est trecentesima septuagesima sexta pars ostenti.

[Col. 0147B] Ostentum est, quod aliquid ostendit aspicientibus. Est autem sexagesima pars unius horae, habens in se trecentos septuaginta sex atomos.

Momentum est motus siderum, unde et dicitur. Est autem quadragesima pars horae, continens ostentum et dimidium.

Partes a partitione zodiaci dicuntur, qui in tricenos dies per singulos menses partitur. Est autem decimaquinta pars horae, continens in se duo momenta et duas partes momenti.

Minutum est minus intervallum in horologio. Est autem decima pars, aliquando quinta horae, habens [Col. 0147C] duo minuta, et dimidium horae.

Punctus autem est parvus transcensus puncti in horologio. Est autem quarta pars in sole.

Hora est terminus cujusque rei. Est autem hora, quandiu stans aqua, a jactu lapidis movetur, et est duodecima pars diei, constans ex quatuor punctis, minutis decem, partibus quindecim, momentis quadraginta, ostentis sexaginta, atomis viginti duobus mil. quingentis et sexaginta. Et dicitur ab horologio, id est certus limes in horologiis temporis.

Quadrans est quarta pars diei habens tres horas, naturalis autem diei horas sex.

Dies autem est septima pars hebdomadae vulgaris, continens duodecim horas. Naturalis autem viginti quatuor. Dicitur autem dies a discernendo, eo quod lucem a tenebris discernat. Est autem dies aer sole illustratus; cum enim sol est super terram, est hic dies: cum sub terra est ibi dies.

Sol cum aquilonarem partem coeli circuit, nobis in devexo terrae positis, citius surgit et tardius occidit, et ideo longiores dies facit. Cum vero australem perambulat, nobis tardius surgere et citius occidere videtur, quia tamor mediae terrae quae rotunda est [Col. 0148A] visui nostro objicitur, et tunc quidem nobis dies breviores: illi autem parti longissimos facit.

Zodiacus namque ex duodecim signis constans, ab aquilone in austrum porrectus, flexuoso lapsu coelum cingit, sub quo sol incurrens mundum in octo parallelos, id est circulos, dividit, quibus singulis diversum diem facit. Longitudo autem zodiaci in trecentas sexaginta partes secatur, latitudo ejus in duodecim partitur. Partium autem sectio nihil aliud est, quam solis unius diei progressio. Unum ergo quodque signum per duas horas oritur, per duas occidit, et in unoquoque sol triginta diebus immoratur. Qui dum flexuoso draconis meatu sub signis obliqui zodiaci currit, mundum in octo circulos distinguit.

Primus circulus ab India versus austrum per mare Rubrum et Africam ad columnas Herculis pervenit. Hercules enim orbem pertransiens, ibi columnas fixit ubi finem mundi esse putavit. In hoc ergo circulo aequinoctiali die medio gnomon, id est radius horologii septem pedum umbram, quatuor pedum longam reddit, dies longissimus quatuordecim horas aequinoctiales habet.

Secundus ab occasu Indiae per Medos vadit et Persas, Arabiam, Syriam, Cyprum, Cretam, Lilybaeum montem Siciliae, et septentrionalia Africae pertingit, umbilicus aequinoctio triginta quinque pedum, [Col. 0148C] umbram viginti tantum pedum reddit. Dies maxima est horarum quatuordecim, et quinta parte unius horae.

Tertius oritur ab Indis Imavo proximis, et per Caspias portas, Taurum, Pamphyliam, Rhodum, Cycladas, Syracusas, Catinam et Gades tendit. Gnomones cunctae umbram trigintaocto unciarum faciunt. Longissimus dies horarum quatuordecim, et dimidia ac trigesima unius horae.

Quartus ab altero latere Imavi per Ephesum mare, Cycladum, septentrionalia Siciliae, Narbonensis Galliae exortiva, Africae matutina, tendit ad occasum. [Col. 0148D] Gnomon triginta quinque pedum, facit umbram viginti pedum. Longissimus dies habet quatuordecim horas, et tertias duas unius horae.

Quinto circulo ab introitu Caspii maris continentur Bactria, Armenia, Macedonia, Tharentum, Thuscum mare, Baleares, Hispania, Media. Gnomon septem pedum umbram sex pedum reddit. Maximus dies horarum quindecim.

Sextus amplectens Caspias gentes, Caucasum, Samothraciam, Illyricos, Campaniam, Etruriam, Massiliam, Hispaniam, Taraconensem, Mediam, et inde per Lusitaniam vadit. Gnomon pedum novem umbram [Col. 0149A] octo pedum facit. Longissimus dies horarum quindecim et nona parte horae.

Septimus ab altera ora Caspii maris incipit, et per Thraciam versus Venetiam, Cremonam, Ravennam Transalpinam, Galliam, Pyreneum, Celtiberiam vadit. Gnomon triginta quinque pedum, umbra triginta sex. Amplissima dies horarum quindecim, et quintarum partium horae trium.

Octavus a Tanai per Moeoticum lacum et Sarmatas, Dacos, partemque Germaniae Galliae ingreditur. Gnomon, ut supra. Longissimus dies horarum sedecim.

[Col. 0149B] Extra hos facit sol quatuor circulos. Duos in austro et duos in aquilone. Unum in austro per insulam Meroen, et Ptolemaidam, Rubri maris urbem, ubi longissimus dies est horarum duodecim, dimidia hora amplior. Alterum per Syenem Aegypti, qui est horarum tredecim. Unum in aquilone per hyperboreos montes, et Britanniam, horarum septemdecim. Alterum Scythicum a Riphaeis jugis in Thylen, in quo sex mensibus est dies, sex aliis nox.

Adhuc in aliis terrarum locis variat sol umbram. Nam umbilici qui gnomon dicitur umbra, in Aegypto, aequinoctiali die, meridie paulo plus, quam dimidiam gnomonis mensuram efficit. In Roma, nona pars gnomonis [Col. 0149C] deest umbrae. In Ancona, superest quinta tricesima. In Venetia, iisdem horis umbra gnomoni par fit. In Syene, solstitiali die medio nulla fit umbra, ibique puteus a philosophis ad hoc ipsum factus totus interius illuminatur. In meridie sunt populi, Fiscii dicti, qui umbram ex utroque latere mittunt. In India super flumen Hypanim, in solstitiali die umbra absumitur. Apud Troglodytas, quadraginta quinque diebus ante solstitium, et totidem postea umbra penitus absumitur. Et his nonaginta diebus umbra in meridiem jacitur. In Meroe, insula Nili, bis in anno absumitur umbra, cum sol est in duodecima parte tauri, et in decima quarta parte leonis. In India sunt loca Ascia dicta, ubi non sunt umbrae, et [Col. 0149D] septentrio ibi non videtur.

Horizon est quantum aspectus cujusque in circuitu circumscribit, et coelum undique terrae imminere putatur. Quod in lato mari melius dignosci potest, ubi nullum obstaculum se praefert. Extenditur autem horizon in spatium longitudinis trecentorum et novem stadiorum. Centum enim et octoginta stadia non excedit acies contra videntis. Sed visus cum ad hoc spatium venit, deficiens in rotunditatem recurvatur. Hic numerus geminatus in ante et retro horizontem efficit.

Dies vulgaris habet tres divisiones, mane, meridiem, [Col. 0150A] supremum. Mane ab ortu solis usque ad quartam horam dictum a mane, quod est bonum, nihil enim melius luce; vel a Manibus, id est diis infernalibus, qui diem tota nocte inclusum mane emittunt. Meridies a media die; et dicitur quasi mera et pura dies. Supremum ab hora nona, usque ad solis occasum, et dicitur inde: quod supprimat solis cursum.

Hebraei, Chaldaei et Persae, diem a mane inchoantes in mane finiunt; Aegyptii ab occasu, usque ad occasum; Romani a medio noctis, usque in medium; Umbri et Athenienses a meridie usque ad meridiem; christiani a vespera usque in vesperam.

Sic autem Hebraei nominant dies: Una Sabbati, vel Sabbatorum, vel prima Sabbati; secunda Sabbati; tertia Sabbati; quarta Sabbati; quinta Sabbati; sexta Sabbati; Sabbatum.

Pagani vero sic: Dies Solis, dies Lunae, dies Martis, dies Mercurii, dies Jovis, dies Veneris, dies Saturni. Sed cum haec nomina a planetis habeant, videndum cur non eumdem ordinem servent. Sed haec causa est: dies naturalis dividitur in viginti quatuor horas, ex quibus si unicuique planetae per circuitum ter una hora tribuitur, expensis omnibus, cui planetae prima iterum obvenit, huic et nomen diei ascribitur. Christiani autem sic dies nominant: [Col. 0150C] Dominica dies, secunda feria, tertia feria, quarta feria, quinta feria, sexta feria, Sabbatum.

Nox dicitur a nocendo, eo quod noceat oculis. Est autem nox, solis absentia, terrae umbra. Fit autem umbra a corpore et luce. Dum enim lux solis est sub terra, corpus terrae umbram superius parit, quae usque ad lunam pertingit.

Dicitur autem umbra, quasi ob radium, scilicet solis, ubi lux par est corpori, ibi par est et umbra; ubi lux major corpore, ibi umbra deficit; ubi lux corpore exilior, ibi umbra in infinitum crescit. Cum sol australem coeli plagam perlustrat, nobis noctem prolongat. Cum vero aquilonarem, eam nobis breviat.

Cum luna umbram noctis incidit, a luce deficit, et hic defectus eclypsis dicitur. Sol vero objectu lunae eclypsin patitur, dum videlicet luna sub sole in eadem linea graditur.

Habet autem nox septem tempora. Videlicet, crepusculum, vesperum, conticinium, intempestum, gallicinium, matutinum, diluculum.

1 ^o Crespulum est dubia lux. Creperum enim dicitur dubium. Est autem inter tenebras et lucem.

2 ^o Vesperum, a stella quae vesperus nominatur.

3 ^o Conticinium, cum omnia conticescunt, id est silent.

[Col. 0151A] 4 ^o Intempestum, media nox, cum non est tempus operandi.

5 ^o Gallicinium, cum galli cantant.

6 ^o Matutinum, cum mane aurora adventat.

Hebdomada quarta pars lunaris mensis dicitur, Graece vero a septenario numero: ἑπτά enim dicitur septem. Latine autem dicitur septimana, quasi septem manes, id est dies.

Haec habet septem species.

Prima est hebdomada divina, in qua Deus sex diebus cuncta condidit et in septimo requievit.

Secunda est in qua hic mundus volvitur, in qua nos exemplo Dei sex diebus operamur.

Tertia est septem hebdomadae insimul, priusquam [Col. 0151B] Pentecoste celebratur. In qua lex Judaeis, Spiritus sanctus Christianis datur.

Quarta est septem mensium, per quos tres festivitates Tabernaculorum servabantur.

Quinta est septem annorum, per quos annus remissionis agebatur, in quo populus ab opere cessare jubebatur.

Sexta a septies septem annorum, post quos Jubilaeus annus feriabatur.

Septima est septuagies septies annorum, post quos Christus nasci a Daniele, imo ab angelo promittebatur.

Mensis est duodecima pars anni. Dicitur autem a [Col. 0151C] mensura, vel a Mene, quod est luna.

Lunaris autem mensis viginti novem diebus, duodecim horis impletur.

Solaris vero triginta diebus, ac decem semis horis. Lunaris mensis est a nova luna usque ad novam. Luna autem pervolat zodiacum viginti novem diebus, et duodecim horis: bis duodecim sunt viginti quatuor, quod est integer dies. Hic quia non potest dividi, uni mensi ascribitur. Inde est, quod unus mensis habet tricesimam, alter vicesimam nonam lunam.

Solaris mensis est unius signi progressio. Sol in unoquoque signo moratur triginta diebus et dimidio, quia dimidius in duobus signis efficit integrum diem. Hic quia non potest in duos partiri, uni ascribitur [Col. 0151D] mensi, et ideo habet unus mensis triginta unum diem, alter triginta.

Hebraei, auctore Moyse, sic menses nominant, incipientes ab Aprili, in quo Pascha celebrant:

Nisan.

Aprilis.

Liar.

Maius.

Sinan.

Junius.

Thamus.

Julius.

Ab.

Augustus.

Elul.

September.

Thirsi.

October.

Marhesvan.

November.

Casleu.

December.

[Col. 0152A]

Tebet.

Januarius.

Sebat.

Februarius.

Adar.

Martius.

Aegyptii vero, auctore Abraham, menses a Septembri computant. Sicque eos vocant:

Qwvq.

September.

Fawfiv.

October.

1Aquvr.

November.

Coiavk.

December.

Tubiv.

Januarius.

Meceir.

Februarius.

Famenwvq.

Martius.

Farmouqiv.

Aprilis.

Pacwvn.

Maius.

Pauniv.

Junius

[Col. 0152B]

Epifiv.

Julius.

Mesorhv.

Augustus.

Graeci autem, Phoroneo auctore, a Decembri menses inchoant, quos sic appellant:

1Apillaiðoû.

December.

Aujdunaiðoû.

Januarius.

Perivpioû.

Februarius.

Duvstroû.

Martius.

Xantikovû.

Aprilis.

Artemivsioû.

Maius.

Deuvtioû

et

Daivsioû.

Junius.

Pavnemoû.

Julius.

Lwvooû.

Augustus.

Torpiaiðoû.

September.

2Uperberivtaioû.

October.

[Col. 0152C]

Diðoû.

November.

Romulus Romanis decem menses ordinavit, quorum primum Martium a Marte, qui in hoc mense in Phrygia natus est, nominavit, cujus se filium falso praedicavit.

Decimum vero Decembrem appellavit.

Numa vero Pompilius duos, Januarium videlicet et Februarium adjecit.

Sunt autem menses Romanorum, ab idolis, a regibus, a numeris dicti.

Primus Januarius dicitur, ab idolo Jano, deo principii, eo quod hic mensis est principium anni. Dicitur et a Janua, eo quod per eum intret annus.

Secundus Februarius, a Februo, id est ab idolo Plutone deo infernali, cui hoc mense sacrificabant, dum civitatem in ejus honorem luminibus lustrabant. Dicitur a febre, id est frigore, quia frigidum est illud tempus.

Tertius Martius a Marte idolo deo belli, patre Romuli, auctoris Romanae gentis; cui Marti milites hoc mense sacrificabant. Dicitur etiam a maribus, eo quod cuncta animantia hunc mares desiderent.

Quartus Aprilis, ab Aphrodisi vel Afrili, id est Venere idolo dea amoris, cui consecratus erat hic [Col. 0153A] mensis. Dicitur etiam quasi aperilis, eo quod aperiat terram in flores.

Quintus Maius a Maia et Jove, quasi a majestate, sive a Maia matre Mercurii, cui mercatores hoc mense sacrificabant. Dicitur et a majoribus scilicet principibus Romanorum, qui hoc mense Jovi immolabant.

Sextus Junius a Junone dea regni dictus, cui erat consecratus. Dicitur et a junioribus, qui armis Romam defendebant, et regni fastigium e Junone affectabant.

Septimus Julius, a Julio Caesare, qui in hoc mense imperator creatus est, et in hoc in deum est [Col. 0153B] relatus. Hic prius Quintilis dicebatur, eo quod quintus esset a Martio, qui primus erat institutus a Romulo.

Octavus Augustus, ab Augusto Caesare, qui in hoc mense victor exstitit, et Romanum imperium adauxit. Ideoque divinitatem promeruit. Hic prius Sextilis est dictus, eo quod a primo Martio esset sextus.

Nonus September, quasi septimus imber.

Decimus October, quasi octavus imber.

[Col. 0153C] Undecimus November, quasi nonus imber.

Duodecimus December, quasi decimus imber. Sunt enim hi menses pluviales, et ideo a numero, et imbribus nomen habent.

Kalendae a verbo καλέω, quod est convoco, dicuntur. Pontifex namque novam lunam regi nuntiare debuit, post cujus sacrificium Kalo quinquies, vel sexies clamavit, per hocque signum populum in curiam, ob hoc Calabriam dictam, ad sacrificium vocavit. Et ab hoc verbo Καλέω primam diem mensis Kalendas vocare placuit.

Inde per novem dies vulgus de rure vocatus in [Col. 0153D] urbem convenit, et ibi feriarum servandarum scita a rege, vel pontifice, accepit, et inde Nonae dicuntur. Dicuntur et a nundinis, et mercimoniis quae vel in urbem deferebant, vel ibidem emebant.

Idus dicuntur dies qui menses dividunt, ab iduare, quod est dividere: Dicuntur etiam ab idaea, quod est species, quia luna plenam sui speciem in medio mense monstrat.

Hebraei, et Aegyptii et Graeci nec Kalendas, nec Nonas, nec Idus observant, sed tantum dies a nova luna, ad novam computant.

Vicissitudo in quatuor anni tempora dividitur, et [Col. 0154A] unumquodque tribus mensibus distinguitur. Dicta autem vicissitudo, quia vices mutat in anno; videlicet in ver, aestatem, autumnum, et hiemem.

Ver est quarta pars anni, constans tribus mensibus; dicitur a vernando, quia tunc prata virent, sylvae frondent. Hoc est humidum et calidum, et in hoc fit aequinoctium.

Aestas est quarta pars anni, constans tribus mensibus, et dicitur ab aestu, id est calore. Haec est calida et sicca. Haec et messis vocatur et in hac solstitium celebratur.

Autumnus est quarta pars anni tribus mensibus [Col. 0154B] constans. Et dicitur ab Autumo, id est colligo, scilicet fructus terrae. Hic est siccus et frigidus. Hic etiam vindemia nominatur, et in hoc aequinoctium librae aequatur.

Hiems est quarta pars anni; tribus mensibus perficitur, et a rigore dicitur. Est enim frigida et humida, et in hac agitur solstitialis dies.

Haec autem vicissitudo in nostris tantum partibus agitur. In India vero, ubi sunt alii ortus siderum, sunt binae in anno aestates, binae messes. In medio hiems placida. In Aegypto quoque natura hiemis media hieme campus herbis, floribus, sylvae frondibus vestitur, quandoque arbor pomis oneratur.

Quatuor quoque elementa qualitatibus quatuor temporum connectuntur. Terra namque sicca et frigida autumno; aqua frigida et humida hiemi; aer humidus et calidus veri; ignis calidus et siccus aestati colligatur.

Iisdem qualitatibus est humanum corpus temperatum, unde et microcosmus, id est minor mundus appellatur. Sanguis namque qui vere crescit, est humidus et calidus, et hic viget in infantibus. Cholera rubea crescens in aestate; est calida et sicca, et haec abundat in juvenibus. Melancholia a cholera nigra crescens autumno in provectioribus. Phlegmata, quae hieme dominantur in senibus.

[Col. 0154D] In quibus sanguis pollet sunt hilares, misericordes, ridentes, loquaces.

In quibus cholera rubea sunt macilenti, voraces, veloces, audaces, iracundi, agiles

In quibus nigra cholera stabiles, graves, compositi moribus, et dolosi sunt.

In quibus phlegmata tardi, somnolenti, obliviosi sunt.

Annus dicitur ab innovando, eo quod cuncta transcuntia innovat.

Dicitur et annus, quasi annulus, eo quod in se revolvitur, ut circulus.

Annus autem multis modis accipitur.

Lunaris annus quinquevarie dicitur.

Primus lunaris annus est, cum luna omnia signa zodiaci pervolat, qui viginti septem diebus et octo horis constat.

Secundus, duobus diebus et quatuor horis prolixior, postquam luna a sole reaccenditur, qui proprie mensis nominatur

Tertius qui dicitur communis, qui duodecim hujusmodi mensibus, in trecentis quinquaginta quatuor diebus expletur.

Quartus embolismus, id est superaugmentum, qui tredecim mensibus in trecentis, octoginta quatuor diebus conficitur. Qui uterque ab Hebraeis a Paschali mense incipit, ibique finitur. A Romanis autem [Col. 0155B] a Januarii luna inchoatur, ibique terminatur.

Quintus est lunaris, sive decemnovennalis, cum luna post novemdecim annos ad easdem revertitur aetates.

Solaris annus est, cum sol omnia zodiaci signa perlustrat, qui trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis constat.

Bissextilis annus est, dum quarto anno bissextus inseritur, et uno die longior priori cognoscitur. Est et alius solaris annus, cum sol post viginti octo annos circulum concurrentium complet.

Mercurius, trecentis triginta novem diebus circulum [Col. 0155C] suum complet.

Veneris annus trecentis quadraginta octo diebus perficitur.

Martis annus duobus solaribus constat.

Jovis annus duodecim annis exstat.

Saturni annus triginta annis completur.

Magnus annus quingentis triginta duobus annis revolvitur.

Extra hos sunt duo legales anni. Unus qui dicitur annus remissionis, habens curricula septem annorum, [Col. 0155D] alter Jubilaeus quinquaginta annorum.

Annum civilem, id est solarem Hebraei verno ab aequinoctio, Graeci a solstitio, Aegyptii ab autumno, Romani a bruma incipiunt. Apud Indos unus mensis; apud Aegyptios vero olim erat annus quatuor mensium; apud Acarnanas, sex mensium; apud Lavinios tredecim mensium; apud quosdam, unumquodque tempus anni, scilicet ver et alia pro anno computatur. Unde et Plato ponit novem millia annorum, Tullius vero quindecim millia annorum.

Annus solaris, ut in horoscopo horologii est investigatum, [Col. 0156A] trecentis sexaginta quinque diebus, et quadrante conficitur. Quadrans autem est quarta pars diei, scilicet sex horae. In quatuor autem annis quatuor quadrantes viginti quatuor horas conficiunt, quod est integer dies. Hi ergo dies in quarto anno sexto Kalend. Martii intercalatus et bissextus nominantur. Hunc Julius Caesar interposuit, et totius computi errorem per hunc correxit. Hunc Aegyptii et Graeci in fine anni supponunt, Romani autem in Februario, eo quod caeteris brevior est, inserunt. Quia olim ibi integer mensis intercalabatur; ideo vero non ante sextum Kalend. Martii, quia sept. kalend. Martii magno tripudio civitatem lustrabant, et nihil eis incipere ante transactam festivitatem licebat.

[Col. 0156B] Cyclus Bissextilis quatuor impletur annis.

Cyclus indictionalis ab Octobri incipiens quindecim annis.

Cyclus decennovennalis, a Paschali luna, inchoans novendecim annis.

Cyclus solaris a Martio inchoans, viginti septem annis.

Cyclus magnus, quingentis, triginta duobus annis perficitur.

Olympias sunt quatuor anni. Apud Elidem civitatem Graeciae est institutum, post quatuor annos ad Olympium montem convenire, et ibi palaestrales ludos agere, et inde dicuntur olympiades.

[Col. 0156C] Lustrum sunt quinque anni. Romanis enim ab omnibus gentibus solvebatur tributum. Quinque annis aes, quinque argentum, quinque aurum. Et semper per quinquennium Romam veniebant, et urbem lustrabant, et inde unumquodque quinquennium lustrum dicitur.

Omnes autem simul indictiones, ab indicendo dicuntur, quia semper post quindecim annos ad primum censum, id est aes revertebatur.

Aetas vel generatio, est vita uniuscujusque hominis, vel centum anni. Est etiam aetas cum nullus [Col. 0156D] superfuerit, qui nunc vivit. Sunt quoque sex aetates hominis. Prima, infantia ad septem annos; secunda pueritia, ad quatuordecim annos; tertia adolescentia, ad viginti, et unum annum, quarta juventus, ad quinquagesimum annum; quinta senectus, ad septuagesimum annum; sexta decrepita, ad centum annos, vel usque ad mortem.

Sunt nihilominus sex aetates mundi. Prima ab Adam ad Noe; secunda a Noe ad Abraham; tertia ab Abraham ad David; quarta a David ad transmigrationem Babylonis; quinta inde ad Christum; sexta usque in finem mundi.

Saeculum sunt mille anni; dicitur autem saeculum quod se sequitur, in saeculum saeculi.

Saeculum, tempus Graece.

Saeculum temporis legis.

Saecula saeculorum.

Saecula, tempora Christianorum.

Saecula Judaeorum et paganorum.

Est et saeculum saeculi, regnum coelorum, quod sequitur istud saeculum, sicut scribitur: Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saeculum saeculi (Psal. LXXXIII, 5) .

Decennovennalis cyclus dicitur, quasi novendecim annorum circulus. Per tot enim annos peragit [Col. 0157B] luna cursum suum, nitens contra firmamentum.

Dividitur autem in duo,

In duodecim communes, et in septem embolismales annos.

Communes dicuntur, cum duo aequales, scilicet duodecim mensium lunarium a Pascha ad aliud Pascha concurrunt.

Embolismus, qui supercrescens dicitur, est is qui a Pascha ad aliud Pascha, tredecim menses, id est tredecim novas lunas habet. Hoc totum ideo fit quod Pascha ante aequinoctium et ante decimam quartam lunam Aprilis, qui apud Hebraeos primus dicitur, agi non licet.

Dividitur adhuc in duo: in octoadem, et endecadem. [Col. 0157C] Octoas sunt octo anni, endecas undecim. Duo enim communes semper praecedunt embolismum. In octavo autem loco praecedit unus communis embolismum, et hic numerus octoas appellatur. Deinde iterum semper duos communes praecedit tertius embolismus. In undecimo vero loco unus tantum praecedit embolismus. Et hic numerus endecas vocatur.

Solaris autem cyclus viginti octo annis peragitur, propter septem bissextos. Oportet enim ut bissextus singulos dies septimanae tangat, et sic per eosdem recurrat. Septies autem quatuor faciunt viginti octo; bissextus enim in quarto tantum anno interponitur.

Lunarem cursum sic in articulis adjunctis unguibus computabis. A radice pollicis laevae manus incipe et per singulos articulos, et ungues numera, et in fine minimi digiti novemdecim annos habebis.

Solarem sic autem in articulis utriusque manus absque unguibus computabis. A minimo digito laevae manus inchoa, et per transversum in quatuor digitis numera. In quarto semper bissextum nota. In altera manu similiter, et habebis annos viginti quatuor. Deinde in utroque pollice binos annos, qui, prioribus juncti, perdunt viginti octo annos.

Geminus est autem solaris cursus. Unus quo quotidie ab oriente in occidentem firmamentum sequitur, [Col. 0158A] alter quo contra firmamentum nitens viginti octo annis graditur.

His cyclis duobus conficitur magnus annus. Nam vicies, et octies novendecim, vel decies, et novies viginti octo, sunt quingenti. Triginta vero anni post quos omnes planetae, et omnes stellae ad primum punctum unde digressi sunt recurrunt, et per easdem lineas, ut prius redeunt. Luna namque quodlibet zodiaci signum duobus diebus, et sex horis, ac besse unius horae lustrat. Omnia signa viginti septem diebus, et octo horis pervolat.

Mercurius quodque signum viginti octo diebus, et sex horis; totum zodiacum vero trecentis triginta [Col. 0158B] novem diebus permeat.

Venus vero quodlibet signum viginti novem diebus et quinque horis. Totum signiferum trecentis quadraginta octo diebus circumit.

Sol triginta diebus ac decem horis, et semisse singula signa lustrat. Omnem zodiaci ambitum trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis transvolat.

Mars quodque signum sexaginta diebus et viginti una horis, omnia signa duobus annis perlabitur

Jovis stella singulis signis annum unum immoratur. Omnia vero duodecim annis pervagatur.

Saturnus in unoquoque signo duos annos et centum octoginta dies, et quindecim horas, id est, dimidium [Col. 0158C] annum immoratur; totum autem signiferum circulum triginta annis, propter nimiam altitudinem contra coelum, sicut alii currens, perlabitur.

Cyclum Eusebius Caesariensis primus composuit, postea Theophilus, Alexandriae episcopus, rogatu Leonis papae lucidius exposuit; deinde Dionysius abbas, Romae, ut hodie habetur, scripto protulit.

Aequinoxia, et solstitia faciunt quatuor zodiaci signa, in modum crucis aequali spatio locata. Nam signum arietis, in quo sol est collocatus, in oriente est positum, quod facit vernale aequinoctium. Libra [Col. 0158D] in qua luna est condita, est in occidente, huic opposita, et facit autumnale aequinoctium. Cancer autem versus Aquilonem tenet coelum, ubi est altissimum, et facit aestivale solstitium; Capricornus vero versus Austrum premit coelum, ubi est humillimum, et facit hiemale solstitium.

Aequinoctium dicitur ab aequo et nocte: Graece vero isemeria, ab aequo et die, quasi aequidies.

Vernale aequinoctium non octavo, sed duodecimo Kalend. Aprilis habendum lex et Evangelium clamant, et horologii inspectio manifeste probat. Secundum legem enim non licuit Pascha ante aequinoctium celebrare. Qui autem Evangelium diligenter legerit, Dominum non octavo sed decimo Kalend. April. passum videbit. Si ergo octavo Kalend. April. [Col. 0159A] est aequinoctium, tunc Dominus contra legem Pascha ante aequinoctium celebravit, qui non solvere legem, sed implere venit. Sed et Judaei contra patrium morem gesserunt, qui Pascha in inconvenienti termino egerunt. Verumtamen cum horum neutrum fuerit, transacto duodecimo Kalend. April. aequinoctio, Dominus solito more Pascha cum Judaeis undecimo Kalend. Aprilis celebravit Paschali die, quod erat decimo Kalend., suo sanguine nos redemit. Octavo Kalend. resurrexit.

Autumnale quoque aequinoctium non octavo, sed duodecimo Kalend. Octobr. habendum demonstrat horologium.

Solstitium ideo dicitur, quod sol stet, scilicet quod altius coelum scandere non valeat, sed retro gradum [Col. 0159B] flectat.

Aestivale solstitium, non octavo, sed duodecimo Kalend. Julii horoscopus horologii clamat habendum, quod noctem brevissimam, diem facit longissimum, cum sol scandit cancri signum.

Hiemale quoque solstitium non octavo, sed duodecimo Kalend. Decembris habendum eadem ratione probatur. Cum sol in capricorno positus brevissimum diem, longissimam noctem facere non ignoratur.

Luna a sole recedens post viginti novem dies et horas duodecim eum iterum consequitur: sed hora duodecima nondum peracta, a sole reaccenditur. Restant enim ex hora per singulos menses quatuor [Col. 0159C] momenta, et unica unius momenti, et unus atomus. Haec per singulos annos augmentata, post novendecim annos integrum diem perficiunt. Qui dies numero lunae subtrahitur, dum prima pro triginta computatur. Isque saltus lunae nominatur. Ideo autem in decimo nono anno, et in Julio mense fit lunae saltus quia et hoc fecit mater astronomiae, Aegyptus.

Quia hic saepius minutiae ponuntur, quae forsitan a plerisque minus sciuntur, sciendum quod uncia est duodecima pars cujusque rei in duo divisae: bissae duae partes alicujus rei in tria partitae tertia sublata. Quaelibet autem pars illarum dicitur triens rei in quatuor partes divisae. Quarta pars dicitur, quadrans; [Col. 0159D] reliquae tres, dodrans.

Regulares feriarum et concurrentes, a Martio sumunt initium, a quo olim Romani habuerunt anni principium. A Romanis enim sunt inventae. Regulares inde dicuntur, quod calculatores regant. Concurrentes vero inde, quod regularibus concurrant. Regulares habent tale exordium. Solaris annus trecentis sexaginta quinque diebus peragitur. Sol autem per singula duodecim signa triginta diebus immoratur. Duodecies igitur triginta vel tricies duodecim, sunt trecenta sexaginta. Remanent itaque quinque. Hi sunt regulares Martii. In caeteris mensibus sic oriuntur. Praecedentis mensis dies cum regularibus in septem partes aequas partire, quod remanet sequenti [Col. 0160A] mensi, pro regularibus. Verbi gratia: Martius habet triginta unum et quinque regulares, quod sunt septies quinque, et remanet unus. Hic erit regularis Aprilis. Sic in caeteris. Aliter, quota feria primo anno fuit in Kalendis mensium, tot erunt regulares mensium. Verbi gratia: in Kalendis Martiis sunt quinque: quinque ergo sunt regulares Kalend. April., una feria et unus regularis. Sic in caeteris.

Concurrentes autem habent hoc exordium. Solaris annus habet hebdomadas quinquaginta et duas et unum diem. Hic unus erit primo anno solaris cycli concurrens, quia concurrit regulariter ad inveniendam feriam primam in Kalendis mensium. Singulis [Col. 0160B] annis adde unum, usque ad septimum. Quarto anno bissextus, pro concurrentibus accipitur. Illo uno anno unus concurrens transilitur, bissextili anno utere in Januario, et Februario bissexto pro concurrente. In reliquis mensibus concurrente.

Primus annus in creatione mundi fuit sine concurrentibus. Quarta feria fuit in nono Kalend. Aprilis, vel sexta Kalend. Mart. Tot erunt concurrentes illo anno

Concurrentes junge regularibus, si infra septimam fuerit, talis erit feria in Kalendis cujusque mensis. Si septimam excesserit, Septem sublatis, quod remanet erit feria. Hi enim regulares atque concurrentes Septenarium numerum non excedunt.

Regulares et epactae a Septembri sumunt initium, quem Aegyptii ponunt anni principium. Ab ipsis enim sunt inventi. Hi regulares simile habent exordium, ut superiores; et ideo September habet quinque.

In reliquis mensibus sic inveniuntur: praecedentis mensis dies cum regulari sume; si trigesimam lunam habet, viginti quinque tolle, quod remanet tribue sequenti pro regulari.

Aliter. —Quarta luna in primo anno in Kalend. fuit. Undecim sublatis, quot remanent, tot erunt regulares lunae: Verbi gratia: in Kalend. Septemb. luna erit decima sexta, undecim tolle et remanent [Col. 0160D] quinque: quinque erit regularis. Sic in caeteris

Epactae autem sic oriuntur: annus solaris habet dies trecentos sexaginta quinque, lunaris vero trecentos, quinquaginta quatuor: qui numerus ab alio superatur undecim diebus. Hi undecim epactae, id est adjectiones nominantur, quia singulis annis regularibus mensium ad inveniendam lunam adjiciuntur. Singulis ergo annis adjice undecim. Si infra triginta fuerit numerus, ipsae erunt epactae praesentis anni. Si ultra, tolle triginta, quot remanent, tota erit luna. Nono decimo anno scilicet octodecim epactae. His undecim dies saltus lunae addantur, et erunt triginta epactae primo anno. Primus ergo annus decennovennalis habet triginta epactas. Sed ideo dicitur, quod nullas habeat uia in singulis [Col. 0161A] mensibus triginta rejiciuntur, et luna solis regularibus invenitur. Quota luna fuerit in undecima Kalend. Aprilis, tales erunt epactae illius.

Luna prima lucet quatuor punctis, secunda octo, tertia duodecim, et sic usque ad plenilunium quotidie quatuor puncta adjiciuntur. In decrescendo similiter quotidie auferuntur. In plenilunio tota nocte lucet, cum est trigesima, nihil.

In lunari computo, quinque puncta faciunt unam horam. De unaquaque die ergo quatuor punctis acceptis, et quinque unicuique horae distributis, quot horis luna in nocte luceat citius videbis.

Notandum quod ligna in decrescente luna, vel post Julium, et Augustum mensem praecisa, a vermibus [Col. 0161B] et carie manebunt illaesa.

Aetatem quamcunque lunae per quatuor multiplica, huncque numerum ter ducito, et quot in summa reperies, tot partibus zodiaci lunam a sole noveris, et solem post totidem dies ad eumdem locum venturum.

Sol cuilibet signo triginta diebus immoratur. Vide ergo in quo signo sit, et quot dies adhuc in eo moraturus erit, tot ex praedicta summa eidem signo tribue. Reliquis qui de eadem summa superfuerint, sequentihus signis, per triginta disperties, et cui signo triginta defuerit, in eo lunam esse noveris.

Ad inveniendum Domini annum, ordines indictionum ab Incarnatione ejus, qui sunt septuaginta, per quindecim multiplica, addens duodecim, quia tres indictiones annum Nativitatis Christi praecesserant, et fiunt mille viginti ⁜ (64) . His adde indictionem praesentis anni et habebis annum Domini.

Ad indictionem inveniendam, transactos annos Domini, cum tribus indictionibus, qui ejus nativitatem praecesserant, per quindecim partire, quot remanserint, tota est indictio. Si nihil remanserit, quinta decima erit.

[Col. 0161D] Ad inveniendas epactas, annos Domini per novemdecim divide, quod remanserit per undecim multiplica. Si infra triginta fuerit, epacta illius anni erit. Si ultra, triginta sublatis, quot remanent, pro epactis habebis. Quando natus est Dominus undecim epactae erant.

[Col. 0162A] Ad inveniendum solarem annum, annis Domini novem adde, quia tot anni solaris cycli ejus nativitatem praecesserant. Hanc summam per viginti octo divide, quot remanent, totus est. Si nihil remanet, vicesimus octavus est.

Ad inveniendos concurrentes annos Domini sume, et propter numerum bissexti quartam partem totius numeri eis adjice. Quatuor regulares adde, quia tot concurrentes Christi nativitatem praecesserant. Hunc totum numerum divide per septem, et quot supersunt, illius anni concurrentes erunt. Si nihil, septem existunt.

Ad inveniendum bissextum. Annos Domini per [Col. 0162B] quatuor divide. Quot remanserint, totus annus a bissexto est. Si nihil remanserit, bissextus erit.

Similiter solarem cyclum sublato uno, per quatuor divide, qui remanet annus a bissexto est.

Ad inveniendum lunae cyclum, de annis Domini duobus sublatis, qui, eo nato, de eodem cyclo restabant, septemdecim enim praecesserant, caeteros per novemdecim divide. Qui superfuerit, anni lunaris cyclus erit. Si nihil remanserit, decimus nonus erit. Hic est proprie Romanorum, sicut decemnovennalis Hebraeorum. Et sicut per istum Pascha, ita per illum lunaris ascensio cognoscitur.

Ad inveniendum decennovennalis cycli annum, Annis Domini semper unum adjice, quia ejus secundo [Col. 0162C] anno natus est Dominus, ac per novendecim divide. Qui remanserit instans annus erit; si nihil remanserit, decennovennalis erit.

Annos ab initio mundi muta in decimum quintum Kalend. Aprilis, quia ibi est primus dies saeculi, an. Domini muta in octavum Kalend. Januar.; cyclum lunarem in Kalend. Januar.; cyclum solarem ibidem. Cyclum decennovennalem in nova luna Aprilis; concurrentes in Kalend. Martii; epactas in Kalend. Septem., indictiones in Octobris Kalend.

Ad claves terminorum inveniendas, sume annos deceonvennalis cycli, et septem dies hebdomadae, [Col. 0162D] simul juncti fiunt viginti sex, et haec est prima clavis. Secundo vero anno junge decennovennalem cum prima clave, fiuntque quadraginta quinque. Tolle triginta, remanent quindecim, et haec est secunda clavis. Sic fac per singulos annos usque ad decimum nonum annum. In anno decimo nono, junge octodecim propter saltum lunae, et sic invenies [Col. 0163A] primam. Hic autem memor esto, ubi cum numerus supradictus quadraginta excesserit tricesimum, rursus remanens est clavis.

Terminus paschalis est decima quarta luna Aprilis, et pascha Hebraeorum. Ergo post vernale aequinoctium ubicunque decima quarta luna occurrerit, ibi absque dubio terminus paschalis erit, et in sequenti Dominica nostrum pascha constabit. Si terminus in Dominico die obvenerit, in sequenti Dominica Pascha celebrandum erit, hunc terminum per versus Nonarum Aprilis, et ferias facillime reperire poteris.

Aliter. —Termini a duodecimo Kalend. April. usque ad tertium decimum Kalend. Maii sunt requirendi. Quos et sic invenire poteris. Terminum [Col. 0163B] praecedentis anni pone in primo articulo pollicis laevae manus, et per singulos articulos unguesque digitorum ejusdem manus, dies terminorum computa. Qui terminus ad primum articulum occurrerit, terminus erit.

Aliter. —A termino cujusque anni inchoa, et retro usque ad duodecimam litteram calcula, et habebis terminum sequentis anni, si communis est annus. Si autem embolismalis est in anno, computa usque ad vicesimam litteram, et habebis terminum. Verbi gratia, a termino primi anni, qui est Non. April., retro numera, et in duodecima littera, quae est octava Kalend. April. terminum secundi anni habebis, qui est communis. Ab hac usque in vigesimam litteram, in quam incidit, Idus Aprilis computa, [Col. 0163C] et terminum tertii anni, qui est embolismalis, habebis.

Aliter. —A radice pollicis inchoa, et per singulos articulos trium digitorum retro calcula, et in quarto digito habebis terminum. Verbi gratia: primo anno die Nonarum April., secundo Non., tertio Non., quarto Non. Primo Kalend. April., secundo Kalend., tertio Kalend., quarto Kalend., quinto Kalend., sexto Kalend., septimo Kalend., octavo Kalend. occurrit terminus.

Regulares ejusdem termini sic invenies: Kalend. April. pro prima feria pones, et sic usque ad terminum ejusdem anni dies numera. Quota feria erit terminus, tot erunt regulares. Verbi gratia: Kalend. April. da Dominicam, et Non. April. obvenient quinque [Col. 0163D] feriae. Quinque ergo erit regularis. Sic in caeteris. Porro si terminus est ante feriam, retro calcula. Si post Kalend. in antiphona computa retro hoc modo: Dominica, Sabbatum, feria sexta, et sic per ordinem. In antiphona autem hoc modo: Dominica, feria secunda, et tertia; et sic per ordinem.

Post septimum Idus Januarii, ubicunque decima luna occurrerit, terminus septuagesimae erit. Quem sic reperies: quot diebus terminus paschalis a Kalendis [Col. 0164A] Aprilis, sive retro, sive in ante abest, tot diebus septuagesimae terminus a quinto Kalend. Febr. vel in ante, vel retro erit.

Post octavum Idus Martii, ubi luna secunda obvenerit, terminus Quadragesimae erit, quem a duodecimo Kalend. Mart.; ad instar Paschalis distare invenies. Bissextili anno septuagesimae a quarto Kalend. Febru., Quadrages. ab undecimo Kalend. Martii require.

Septuages. quidem omni bissextili anno.

Quadrages. vero tantum, cum terminus ante bissextilem evenerit.

Terminus Rogationum est vicesima luna Maii. [Col. 0164B] Hunc require a Nonis Maii, ut supra.

Terminus Pentecostes est quarta luna lunii. Hunc vero a decima tertia Kalend. require per omnia, ut supra. Ad inveniendam feriam, terminorum concurrentes praesentis anni regularibus junge; si infra septimum fuerit numerus, talis erit feria, si ultra, sublatis septem quod remanserit, feria.

A quinto Kalend. Decemb. usque ad tertium. Non ejusdem, ubicunque Dominica occurrerit, Adventus Domini erit.

Primus embolismus quarto Non. Decemb. Luna prima in secundo anno decemnovennalis cycli; [Col. 0164C] secundus quarto Non. Septemb. in quinto anno; tertius secundo Non. Martii in octavo anno.

Eodem anno primo Kalend. Maii erit luna vicesima septima, et in Kalend. Julii viginti novem epactis intervenientibus, nisi sit bissextus.

Quartus embolismus, quarto Non. Jan. in undecimo anno.

Eodem anno erit luna vicesima octava, in Kalen. Mart. epactis intervenientibus, nisi sit bissextus.

Quintus erit quarto Non. Novemb. in decimo tertio anno.

Sextus erit quarto Non. Aug. in decimo sexto anno.

Septimus erit tertio Non. Martii in decimo nono anno.

[Col. 0164D] Eodem anno luna erit vicesima octava in Kalen. Maii et in Kalend. August. contra epactas, lunae saltu facto in Julio. Quod si tertio Non. Martii embolismi lunatio negligitur, in decimo nono anno terminus Paschalis decimo quinto Kalend. Maii illo anno non erit.

Dies Aegyptiaci ideo dicuntur, quia ab Aegyptiis sunt inventi. Et quia Aegyptus dicitur tenebrae, ipsi tenebrosi inde nominantur, eo quod incautos ad tenebras mortis perducere affirmantur.

Per descriptum volubile tempus, sic volvitur volubilis mundus. Sed nos temporis volubilitatem jam postponamus, et ad stabilitatem aevi mentes intendamus.

Non arbitror infructuosum seriem temporum huic operi inserere, quo lector cuncta transacti mundi tempora queat cum fructu agnoscere.

Sathael primus archangelus, signaculum similitudinis Dei, conditus plenus sapientia, et perfectus decore in deliciis coelestis paradisi, non plenam horam mansit, atque ob superbiam, cum universis sibi consentaneis aeternum exsilium incidit.

Adam primus homo ad imaginem Dei in Hebron formatus, in paradiso cum Eva septem horis commoratus, [Col. 0165B] ob mandati transgressionem, hujus mundi exsilium subiit. In quo triginta filios et totidem filias, absque Abel et Cain genuit.

Ipse vero post nongentos et triginta annos in Jerusalem obiit. In loco Calvariae sepultus aliquandiu requievit. Deinde in Hebron translatus in terram, de qua sumptus est, rediit.

Abel filius Adae triginta annorum a fratre Cain apud Damascum occiditur.

Seth frater Abelis vixit nongentos et duodecim annos.

Malaleel vixit octingentos nonaginta quinque annos.

Jareth vixit nongentos sexaginta duos annos.

[Col. 0165C] Enoch vixit trecentos sexaginta quinque annos, et translatus est in paradisum.

Hic litteras reperit, et quosdam libros conscripsit.

Hujus tempore mortuus est Adam.

Mathusala vixit annos nongentos sexaginta novem.

Lamech vixit annos septingentos septuaginta septem.

Gigantes orti sunt, quorum statura erat quindecim, vel triginta cubitorum.

Regnum Cain.

Cain primus condidit civitatem Enoch, in qua ipse primus regnavit.

Post hunc Enoch filius ejus successit.

[Col. 0165D] Huic successit Gaidat filius illius.

At illi Maevia filia ejus.

Huic Mathusael filius ipsius.

Illi vero successit Lamech.

Hic in diluvio periit. Hic et Cain occidit.

Jobel filius Lamech reperit usum tabernaculorum. Cujus frater Jobal invenit musicam.

Illorum frater Tubal invenit artem fabrilem ferri et aeris.

Soror eorum Noema reperit artem variae texturae.

[Col. 0166A] Decimus ab Adam Noe vixit nongentos quinquaginta annos. Hujus tempore exstitit diluvium.

Hujus etiam tempore primitus visa est iris, et pluvia. Et hominibus usus carnium concessus.

Haec prima aetas continet annos juxta Hebraicam veritatem mille sexcentos quadraginta duos.

Juxta septuaginta Interpretes, bis mille ducentos sexaginta duos.

Generationes decem.

Sem filius Noe ipse est idem qui et Melchisedec, vixit sexcentos et duos annos. Hujus tempore divisum est genus humanum in tria: in liberos, milites, servos. Liberi de Sem, milites de Japhet, servi [Col. 0166B] de Cham.

Arphaxad, filius Sem, vixit trecentos triginta octo annos; secundum septuaginta Interpretes, quingentos, sexaginta quinque.

Cainan vixit quadringentos triginta octo annos.

Salem vixit quadringentos triginta tres annos; hic condidit Salem.

Ab hoc Samaritae et Indi.

Heber, a quo Hebraei, vixit quadringentos sexasexaginta quatuor annos.

Hujus tempore Babel construitur.

Phaleg vixit ducentos triginta novem annos. Hujus tempore divisae sunt linguae in septuaginta duas.

Hujus etiam tempore idololatria exorta est.

Reu vixit ducentos triginta novem annos. Hujus [Col. 0166C] tempore regnum Scytharum et Aegyptiorum exortum est.

Seruch vixit ducentos triginta annos. Hujus tempore regnum Assyriorum et Sicyoniorum nascitur.

Nachor vixit annos centum quadragenos et octo.

Thare vixit ducentos quinque annos.

Babylonia conditur.

Haec secunda aetas continet annos a diluvio usque ad Abraham, juxta Hebraicam veritatem, ducentos nonaginta duos, generationes decem. Juxta septuaginta interpretes nongentos quinquaginta quinque, vel adjecto Cainan, quem Septuaginta et Lucas ponunt, mille septuaginta duos, generationes undecim. Ab Adam usque ad Ninum sunt anni ter mille centum octoginta quatuor, qui ab omnibus historicis [Col. 0166D] vel omissi, vel ignorati sunt.

Sub Seruch secunda aetate apud Babel primus regnavit Nemroth, gigas triginta cubitorum, cui successit filius ejus Assur, a quo Assyrii.

Regnum Assyriorum.

Hujus filius Belus regnavit annos sexaginta quinque.

Belo primum sacrificia sunt facta.

Hujus filius Ninus regnavit annos quinquaginta duos.

[Col. 0167A] Hic condidit Niniven.

Hujus tempore inventa est magica ars a Zoroastre rege Bactrianorum, quem idem Ninus bello victum occidit, qui et Syrophanem primum idololatram Aegyptium subjecit.

Tempore Nini natus est Abraham.

Sub Abraham post Ninum regnavit Semiramis, uxor ejus quadraginta duos annos.

Haec condidit magnam Babyloniam et subjugavit Indiam et Aethiopiam.

Huic successit filius ipsius Ninias.

Niniati sub Isaac successit Arrius, qui et Erioch.

Huic successit Xerxes.

Post hunc regnavit Beloch.

Deinde Armamitres.

[Col. 0167B] Post hunc Baal, qui et Balaeus.

Deinde Mamitos.

Exin Saporus.

Post hunc Agatides

Sub Caleb, Amyntas.

Post hunc Lamperes.

Post illum Oeneus.

Dein Eutropis.

Exin sub Azaria, qui et Ozias, Sardanapalus.

Sub quo defecit regnum Assyriorum, quod stetit annis mille centum sexaginta quatuor.

Post divisionem linguarum sub Reu, surrexit regnum Scytharum sexaginta annis antequam Assyriorum, ubi primus regnavit Tanaus, a quo flumen Tanais dicitur.

[Col. 0167C] Regnum Aegyptiorum sub regibus.

In Aegypto primus regum Pharao, a quo Pharos civitas, et posteri reges dicti.

Hinc Zoes.

Ab hoc decimus septimus Amasis, sub quo venit Joseph in Aegyptum.

Post hunc regnavit Hebron.

Deinde Amenopolis.

Exin Mespres. Sub quo moritur Joseph.

Inde regnavit Nuffar.

Post hunc Muthusis.

Deinde Thyomosis.

Item Amenophis, Horus et Hencres, Achoris. Item Cencres, qui submersus in mari Rubro.

[Col. 0167D] Regnum Arcadum.

Apud Sicyonios, id est Arcades, primus regnavit sub Seruch:

Aegialeus, qui et Aegelasus.

Huic successit Archas, a quo Archadia.

Inde Tantalus.

Post hunc sub Abraham Europs, qui Europam subjugavit, unde et Europa dicitur; cujus tempore Efron, qui et Enac gigas Ebroe condidit, post quam octavo anno condita est Tanais in Aegypto, a Tanao sub Isaac.

Inde exorti Europei.

Europi successit Telsion.

Deinde Tiriacus, cui facta sunt sacrificia.

Post hunc Leucappus.

[Col. 0168A] Inde Mesappus, qui et Zephysus.

Post hunc Eratho.

Inde Ptolomaeus.

Exin Orthopolis.

Post hunc, sub Moyse, Marathos.

Deinde Corax.

Deinde Hercules.

Exin Menalion.

Post hunc Parthenopeus.

Post illum Phineus.

Deinde Phallax.

Exin Dodanus.

Deinde Polyphidus.

Post hunc Pelasgus.

Post hunc Zeuxippus, quem occidit Alethes rex [Col. 0168B] Corinthiorum.

Et tunc consumptum est regnum Sicyoniorum, quod stetit annis nongentis.

Deinde sacerdotes populum rexerunt.

Abraham duodecimus a Noe.

Abraham vixit centum septuaginta annos.

Huic primo repromissus est Christus, et huic primitus data est circumcisio. Hic invenit Hebraeas litteras. Hic etiam docuit Chaldaeos astronomiam, Aegyptios geometriam.

Hujus tempore quinque civitates, Sodoma et Gomorrha cum aliis submersae sunt.

Isaac vixit centum viginti annos.

[Col. 0168C] Hujus tempore ortum est regnum Argivorum.

Jacob vixit annos centum quadraginta septem.

Hujus tempore fuit diluvium novem mensium in Achaia, sub Ogygio rege Thebanorum, in quo Cerambus volasse fertur.

Hoc tempore claruit Minerva in Africa.

Tempore Jacob mortuus est Sem, qui Melchisedec.

Sexcentesimo secundo anno Memphis in Aegypto conditur.

Joseph vixit centum et decem annos.

Hoc tempore fuit fames septem annis.

Caath filius Levi, fratris Joseph vixit centum triginta tres annos.

Amram filius ejus vixit centum triginta septem annos.

[Col. 0168D] Horum tempore oppressi filii Israel in Aegypto. Et Cecrops Athenas condidit.

Moyses filius hujus vixit centum viginti annos.

Hujus tempore percussa est Aegyptus decem plagis.

Hic eduxit filios Israel de Aegypto, et hic primus legem populo conscripsit.

Hujus tempore exstitit diluvium sub Deucalione in Thessalia.

Tempore etiam Moysis Lacedaemon urbs condita a Cecrope, et templum Delphicum.

Tempora judicum.

Josue, qui et Jesus, vixit annos centum et decem.

Hujus tempore exsiccatus est Jordanis populo Dei, et sol stetit spatio duorum dierum.

[Col. 0169A] Caleb successit Josue, qui in morte Josue erat centum annorum.

Hujus tempore fictae sunt fabulae.

Hoc tempore claruit Orpheus in musica in Lesbo.

Hoc tempore etiam fuit Saturnus et Jupiter, sicut Solinus et Varro scribunt.

Prima sibylla Persica claruit.

Othoniel filius Caleb judicavit populum quadraginta annis.

Hujus tempore condidit Catherinus Thebas. Aioth judicavit Israel octoginta annos.

Primum bellum civile.

Hujus tempore fuit bellum inter populum Israel et Benjamin, propter uxorem Levitae apud Gabaam [Col. 0169B] constupratam, et a Israel quidem occisa sunt quadraginta millia, de Benjamin triginta quinque et centum viri.

Troja construitur.

Amphion musicus claruit.

Sangar Judaicum populum regit annos decem. Hoc tempore ortum est regnum Laurentium.

Barach cum Debora judicat Israel quadraginta annos

Hujus tempore fuit secunda sibylla Libyca.

Picus rex in Italia.

Gedeon judicat Israel quadraginta annos. Hujus tempore erat Hercules.

Orpheus musicus claret.

Abimelech filius Gedeonis regnat super filios Israel tribus annis.

[Col. 0169C] Hoc tempore exstitit Theseus.

Thola judicat Israel annos viginti tres. Hujus tempore fuit tertia sibylla Delphica.

Priamus in Troja

Jair judicat Israel duos et viginti annos.

Hoc tempore fuit bellum Thebanum.

Carmentis nympha.

Jephte judicat Israel sex annos.

Hujus tempore erant Amazones et Theseus

Abessan judicat Israel septem annos.

Hoc tempore Booz sumpsit Ruth.

Hoc etiam tempore claruit sibylla quarta, Erythraea vel Babylonica.

Achialon judicat Israel decem annos.

Hujus tempore obsessa est Troja.

[Col. 0169D] Labdon judicat Israel octo annos.

Hujus tempore capta est Troja.

Ex parte Graecorum occisa sunt octingenta septuaginta septem millia.

Ex parte Trojanorum sexcenta octoginta sex millia.

Aeneas in Italia pugnavit cum Turno.

Samson non videns judicavit viginti annos. Hoc tempore regnum Albanorum ortum est.

Ascanius Albaniam condidit.

Eli sacerdos judicat Israel quadraginta annos.

[Col. 0170A] Hoc tempore claruit quinta sibylla Cumaea, ad quam venit Aeneas.

Samuel judicat Israel duodecim annos. Hujus tempore Orestes et Pilades fuerunt; Lacedaemonum regnum tunc oritur.

Saul primus rex Hebraeorum regnat viginti annos, sive, ut Actus apostolorum testantur, quadraginta.

Hujus tempore occidit David Goliam gigantem.

Haec tertia mundi aetas continet generationes ab Abraham usque ad David juxta utramque auctoritatem, quatuordecim, annos vero nongentos quadraginta.

A diluvio usque ad David sunt bis mille centum septemdecim anni ⁜ (65) .

Ab initio mundi usque ad David bis mille centum [Col. 0170B] viginti quatuor ⁜ (65) .

Regnum Idumaeorum.

Tertia aetate primus rex Idumaeorum erat Balaac filius Beor.

Post quem regnavit Jobab, qui et Job.

Deinde Husan.

Exin alii quinque reges.

Deinde duces.

Job autem erat quintus ab Abraham.

Abraham genuit Isaac.

Isaac genuit Esau, qui et Edom, a quo Idumaei Esau genuit Zara.

Is genuit Job sub Moyse.

Cujus Balaac filius Sefer erat rex Moab et Madiam conduxit ariolum Balaam, qui et Eliu in libro Job [Col. 0170C] legitur.

Job octoginta novem annorum tentatus est. Post plagam, rex factus, vixit centum quadraginta annis.

Regnum Argivorum.

Apud Argos primus sub Isaac regnavit Inachus quinquaginta annos.

Cujus filia Io a Graecia navigans in Aethiopiam, veniens in Aegyptum, ibi litteras reperit, docuit leges. Juste imperavit, unde Isis dea dicta. Ejus maritus Osiris sub Jacob.

Phoroneus successit Inacho.

Huic Apis, qui et Epaphus, qui postea in Aegypto regnans Serapis dictus est.

Post hunc regnavit Argus sub Joseph, a quo civitas Argos, et a quo Argivi.

[Col. 0170D] Deinde Honoreus, qui primus boves ad aratrum junxit.

Huic successit Eriasus.

Illi Phorbalus sub Moyse.

Illi Tophas.

Huic Jasius, frater Dardani.

Illi Stelenus.

Huic Danaus, sub Adar, qui habuit quinquaginta filias. Frater ejus Aegystus totidem filios, qui omnes praeter unum a filiabus sunt interfecti.

[Col. 0171A] Ab hoc Aegysto Aegyptus est dicta.

Post Danaum regnavit Abas.

Huic successit filius Acrisius.

Illi Euristeus.

Illi Euchippus.

At illi Adrassus (sub Jepthe) per quem Theseus Argos destruxit, et sic regnum Argivorum defecit.

Tertia quoque aetate sub Moyse Prometheus, rex Caucasi, primus docuit philosophiam in Oriente. Atlas frater ejus rex Africae docuit astrologiam. Hesperus, eorum frater regnavit in Italia, et Hesperiam vocavit.

Regnum Atheniensium.

Sub Moyse Cecrops, qui primus ibi regnavit. Athenas condidit, Aegyptum subjugavit, cum Pharao submersus est in mari Rubro.

[Col. 0171B] Post hunc regnavit Menander.

Deinde, sub Caleb, Amphitryon, pater Herculis. Exin, sub Othoniele, Erictonius, inventor currus.

Post hunc Pandion, pater Prognes et Philomenae.

Deinde Aegeus.

Exin Theseus.

Post hunc Demophoon.

Post illum Mnesteus.

Dein Melanto.

Exin Codrus, sub Samuele, qui se pro populo hostibus tradidit.

Post hunc magistratus populo praefuit.

Regnum Amazonum.

Hac aetate Amazones in Asia regnaverunt.

Inprimis Marpesia et Lampeto, quae Ephesum [Col. 0171C] condiderunt.

Deinde Synope.

Exin (sub Thola) Antiopa, et Hippolite.

Post hanc Oretria.

Post illam Pentesilea.

Hanc occidit Pyrrhus apud Trojam.

Regnum Trojanorum sub Otthoniel.

Hac etiam aetate Dardanus in Phrygia regnavit.

Huic sucessit filius Erictonius sub Aioth.

Huic filius Trous, a quo Troja.

Ipsi filius, Ilus: a quo Ilium.

Ei vero filius Laomedon.

Illi filius successit (sub Jepthe) Priamus pater Hectoris et Paridis.

Tunc Graeci destruxerunt regnum Phrygiorum, [Col. 0171D] quod stetit octingentos duos annos.

Regnum Thebanorum.

Thebas Cadmus condidit, qui primus ibi regnavit, et Graecas litteras reperit.

Huic successit Pentheus.

Illi (sub Gedeone) Laus.

Huic Oedypus.

Illi Etheocles, et Polynices.

Illi l. illis] Creon.

Post hunc [sub Jephte] Theseus, qui Thebas destruxit.

In Creta sub Josue regnavit Saturnus.

Post hunc Jupiter.

Deinde (sub Aiot) Minos

[Col. 0172A] Exin Idomenus, qui cum aliis Trojam obsedit, sub Aiot.

Liber in India, sub Barach.

Perseus regnavit in Persida qui occidit Liberum.

Regnum Mycaenorum.

Apud Mycenas regnavit Tantalus.

Dein filius ejus Pelops.

Exin filius hujus Atreus.

Post hunc, sub Jephte, filii Agamemnon et Menelaus.

Post hos Orestes, filius Agamemnonis.

Regnum Italorum sub Moyse. In Italia regnarunt:

Primus Hesperus, a quo Hesperia.

Enotrius filius Lycaonis, sub Caleb.

Dardanus.

Italus, a quo Italia.

[Col. 0172B] Sabinus, a quo Sabini.

Janus Saturnus, a quo Saturnia.

Latius Picus, qui auguria reperit.

Faunus.

Evander, cujus mater Carmentis Latinas litteras reperit, sub Samsone.

Latinus, unde Latini dicti.

Post hunc deficit regnum Laurentium.

Regnum Jerusalem vel Juda.

Quarta aetate decimus quartus ab Abraham rex David regnavit in Jerusalem quadraginta annos.

Hoc tempore claruit Homerus, et Carthago ondita.

Nathan et Gad prophetae.

[Col. 0172C] Salomon, filius David, regnat quadraginta annos.

Hic fecit primum templum in Jerusalem.

Roboam, filius Salomonis, regnat annos septemdecim.

Hujus tempore regnum Israel oritur.

Smyrna conditur ab Amazonibus.

Abia regnat tres annos.

Samus conditur.

Asa regnat annos quadraginta unum.

Josaphat regnat annos viginti quinque.

Elias propheta claret.

Hoc tempore non pluit tribus annis.

Hic primus mortuum suscitavit.

Joram regnavit annos octo.

Elisaeus propheta claret.

[Col. 0172D] Elias translatus.

Azarias regnavit unum annum.

Athalia mater ejus regnat annos septem.

Joas filius Azariae regnat annos quadraginta.

Zacharias Joiadae filius lapidatur.

Amazias regnat annos viginti novem.

Ozias regnat annos quinquaginta duos.

Isaias, Oseas, Joel, Amos, Abdias, Jonas, Michaeas prophetae clarent.

Hujus tempore sibylla sexta claret.

Regnum Assyriorum in Medos transfertur, quod stetit per annos trecentos quinquaginta quinque.

Regnum Macedonum oritur.

Joatham regnat annos sedecim.

[Col. 0173A] Hujus tempore olympias instituitur a Graecis, apud Aelidem civitatem.

Achaz regnat annos sedecim.

Roma conditur.

Regnum Romanum oritur.

Israel transfertur.

Ezechias regnat annos viginti octo.

Romulus senatum constituit, et annum.

Manasses regnat annos quinquaginta quinque.

Numa duo menses adjicit. A servis occiditur.

Amon regnat duos annos.

Arion citharista claret.

Josias regnat annos triginta unum; a rege Aegypti occiditur.

Hujus tempore Ninive destruitur a rege Cyaxare, [Col. 0173B] quae stetit a Nino annis mille quadringentis et septuaginta.

Sibylla Samia claret, et Jeremias propheta.

Joachaz filius Josiae regnat menses tres.

Eliachim filius Josiae regnat annos undecim.

Jechonias, qui et Joachim, filius Joachim, regnat menses tres.

Sedecias filius Josiae, regnat annos undecim. Hoc tempore destructa est Jerosolyma a Babyloniis. Post hunc defecit regnum Juda quod jam stetit per annos quingentos quadraginta novem.

Haec quarta mundi aetas a David usque ad transmigrationem Babylonicam continet juxta Hebraeorum veritatem annos quadringentos septuaginta quinque juxta septuaginta Translatores duodecim, amplius [Col. 0173C] generationes quatuordecim. Ab initio mundi quater mille sexcenti decem.

Regnum Israel.

Hac aetate regnavit in Israel Jeroboam annos viginti duos.

Hunc vicit Abia rex, et obiit.

Nabath filius ejus regnat annos duos.

Hunc occidit Baasa.

Baasa regnavit viginti duos annos. Morbo interiit.

Sela filius ejus regnat duos annos.

Hunc occidit Zamri servus ejus.

Zamri regnavit septem dies.

Hunc occidit Amri, princeps militiae.

Amri regnavit duodecim annos in Samaria. Hic [Col. 0173D] morbo periit.

Achab filius ejus regnavit annos duos. Hic cecidit per cancellos, et obiit.

Joram frater Ochoziae regnavit annos duodecim.

Hunc occidit Jehu servus Achab.

Jehu regnavit annos viginti octo. Morbo interiit.

Joachaz filius ejus regnavit annos septemdecim. Morbo periit.

Joas filius ejus regnavit annos similiter septemdecim.

Jeroboam filius istius regnavit annos quadraginta unum.

Zacharias filius hujus regnavit menses sex. Hunc occidit Sellum.

Sellum regnavit mensem unum.

[Col. 0174A] Hunc occidit Manahen.

Manahen regnavit annos decem. Morbo obiit.

Phaceia filius ejus regnavit annos duos.

Hunc occidit Phaceia dux ejus.

Phaceia regnavit annos viginti.

Hunc occidit Osee.

Osee regnavit annos novem.

Hunc Salmanasser rex cum omni populo transtulit in Assyrios, et sic defecit regnum Israel, quod stetit per annos trecentos quinquaginta.

In hac captivitate fuit Tobias.

Regnum Macedonum sub Ozia.

In Macedonia regnavit primum Karanus annos viginti octo.

Cui successit Perdiccas.

[Col. 0174B] Huic Alexander.

Deinde Archelaus filius Perdiccae.

Illi Amyntas.

Huic Philippus.

Illi (sub Dario) Alexander Magnus.

Huic Philippus frater Alexandri.

Illi Cassander.

Stetitque regnum Graecorum per annos septingentos usque ad tempora Ptolomaei Philometoris, et tunc defecit.

Regnum Albanorum sub Samsone.

Apud Albam regnavit Aeneas annos tres.

Hic Lavinium condidit, et fulmine periit, sub Eli.

Ascanius, qui et Julius, filius Aeneae, a quo gens Julia.

Sylvius Posthumus frater Ascanii regnavit annos [Col. 0174C] triginta novem. Ab hoc omnes reges Albae Sylvii dicti sunt.

Aeneas Sylvius regnavit annos triginta unum, sub David.

Latinus Sylvius regnavit annos quinquaginta.

Alba filius regnavit annos triginta novem. Ab hoc Albani reges.

Aegyptus, vel Epyrus, vel Atis Sylvius, regnavit annos viginti quatuor, sub Aza.

Capys Sylvius regnavit viginti octo annos. Hic Capuam condidit.

Carpentus Sylvius regnavit annos tredecim.

Tiberinus Sylvus regnavit annos novem.

Ab hoc Tiberis fluvius dicitur, quia in eo est [Col. 0174D] exstinctus, qui antea Albula est dictus.

Agrippa Sylvius regnavit annos quadraginta.

Aremulus Sylvius regnavit annos novemdecim. Hic fulmine interiit.

Aventinus Sylvius regnavit annos triginta septem. Ab hoc Aventinus mons dicitur.

Procas Sylvius regnavit annos viginti tres, sub Ozia.

Amulius Sylvius regnavit annos quadraginta tres. Hujus frater erat Numitor; ejus filia Rhea, Rhemum et Romulum genuit, qui occiso Amulio Numitorem in regnum statuit. Sub quo defecit regnum Albanorum, quod jam stetit per annos quadringentos quinquaginta.

Regnum Romanorum.

Romulus condidit Romam, et primus regnavit annos triginta septem.

[Col. 0175A] Hic fulmine interiit.

Numa Pompilius regnavit annos quadraginta unum.

Hic invenit necromantiam, et primus sacra instituit. Morbo periit.

Tullus Hostilius regnavit annos triginta duos. Hic etiam fulmine interiit sub Josia.

Ancus Martius viginti tres annos regnat. Hic Ostiam condidit. Morbo periit.

Tarquinius Priscus regnavit annos triginta septem. Hic circum et ludos Romae instituit. Hunc filius Anci occidit.

Servilius Tullus regnavit annos triginta quatuor. Hic a Tarquinio occiditur, sub Cyro.

Tarquinius Superbus regnavit annos viginti quinque. [Col. 0175B] Hic regno expellitur, et consules creantur; fueruntque reges per annos ducentos quadraginta tres.

Regnum Babyloniorum.

Quinta aetate apud Babyloniam regnavit Nabuchodonosor quadraginta quatuor annos.

Sybilla octava Cumana claruit.

Ezechiel propheta claret.

Filius ejus Evilmerodach regnavit annos octodecim.

Daniel, et tres pueri clarent.

Egesar, hujus filius, regnavit annos quadraginta. Septem sapientes clarent.

Labosordach regnat menses novem.

Abacuc propheta claret.

[Col. 0175C] Baltazar regnavit annos septemdecim. Hunc Cyrus occidit, et Babyloniam destruxit.

Regnum Persarum.

Cyrus Persarum primus regnat cum Dario annos viginti quinque.

Hic laxavit captivitatem.

Hunc regina Amazonum occidit.

Sibylla nona claret.

Cambyses, qui et Nabuchodonosor, filius Cyri, regnavit annos octo.

Hujus tempore fuit Judith.

Hic condidit Babyloniam in Aegypto.

Smerdes magus regnavit menses septem.

Pythagoras philosophus claret.

[Col. 0175D] Darius regnavit annos triginta sex.

Aggaeus, Zacharias et Malachias clarent.

Xerxes filius ejus regnavit annos viginti

Sibylla decima Phrygia claret.

Artabanus regnavit mensibus septem. Herodotus claret.

Artaxerxes regnavit annos quadraginta.

Hippocrates medicus claret, et Esdras.

Xerxes filius ejus regnat duos menses.

Socrates claret.

Sogdianus regnat octo menses.

Democritus claret.

Darius filius Artaxerxis regnavit annos novemdecim.

Plato claret.

[Col. 0176A] Artaxerxes Assuerus, filius Darii, regnavit anno quadraginta.

Esther claret.

Sibylla undecima Tiburtina claret.

Artaxerxes, qui et Ochus, regnavit annos viginti sex.

Aristoteles claret.

Arses, qui et Xerxes, regnavit annos quatuor.

Zeno stoicus claret.

Darius ultimus Persarum regnavit annos sex.

Hunc occidit Alexander. Sub hoc regnum Persarum defecit, quod stetit per annos ducentos triginta octo.

Regnum Alexandriae.

Alexander Magnus Alexandriam condidit. Hic [Col. 0176B] veneno interiit, et duodecim annos regnavit. Hic Tyrum destruxit.

Ptolomaeus, qui et Sother, vel Lagides, filius Lagi, regnavit in Alexandria quadraginta annos. Morbo obiit, et ab hoc Ptolomaei vel Lagidae dicti sunt reges caeteri.

Ptolomeus Philadelphus alterius filius regnavit annos triginta octo. Morbo obiit.

Septuaginta interpretes clarent.

Hic Philadelphiam condidit.

Ptolomeus Evergetes frater Philadelphi regnavit annos viginti sex; similiter obiit. Sub hoc filius Syrach claruit.

Ptolomaeus Philopator frater Evergetis regnavit annos septemdecim. Morbo periit.

[Col. 0176C] Ptolomaeus Epiphanes regnavit annos viginti quatuor. Morbo periit.

Philometor regnavit annos triginta quinque.

Ptolomaeus Evergetes, frater superioris, regnavit annos viginti novem. Simili modo obiit.

Ptolomaeus Phiscon, qui et Sother, regnavit annos septemdecim. Hic pulsus est regno, quia filium fratris occidit.

Ptolomaeus Alexander frater Sotheri regnavit annos decem; et hic regno pellitur, quia matrem occidit.

Ptolomaeus Phiscon, qui et supra, regnat secundo, annos octo. Morbo periit.

Ptolomaeus Dionysius regnat annos triginta; hic [Col. 0176D] sororem Cleopatram habuit.

Hic Pompeium occidit. Ipse naufragio periit.

Cleopatra, soror et uxor Ptolomaei, regnat annos viginti duos. Haec a serpente interiit, et sic regnum Ptolomaidum et Lagidum defecit, quod per annos ducentos nonaginta quinque stetit.

Regnum Syriae.

In Syria regnavit Seleucus post Alexandrum Magnum. Hic condidit Seleuciam.

Hunc Ptolomaeus Lagides occidit, sub Philadelpho.

Antiochus, qui et Sother filius ejus regnat post eum. Hic condidit Antiochiam. Morbo obiit.

Antiochus Theos, filius alterius, post hunc regnavit. Similiter obiit.

[Col. 0177A] Seleucus Callinicus cum fratre Antiocho filio superioris post illum regnavit.

Hunc Ptolomaeus Evergetes occidit.

Antiochus Magnus cum fratre Seleuco Ceraunio filio Seleuci deinde regnavit.

Hic filiam habuit, et fulmine ambo interierunt.

Seleucus Eupator filius Antiochi magni post patrem regnavit. Hic veneno occiditur a duobus sub Philometore.

Antiochus Illustris Romae obses.

Epiphanes frater Seleuci post hunc regnat. Sub hoc Machabaeorum bella.

Hic magno tormento doloris obiit.

Antiochus Eupator, filius Antiochi, post patrem regnat. Hunc occidit Demetrius filius Seleuci.

[Col. 0177B] Demetrius, filius Seleuci, deinde regnavit. Hunc occidit Alexander filius Antiochi.

Alexander Nobilis, filius Antiochi, post hunc regnavit. Hunc Ptolomaeus Philometor occidit.

Demetrius, filius Demetrii, post illum regnavit. Hunc occidit Mithridates rex.

Antiochus filius Alexandri, post hunc regnavit. Hunc occidit Tryphon.

Alexander filius Antiochi, post illum regnavit. Hunc occidit Diodotus dux.

Antiochus primus filius Demetrii, post hunc regnat. Hic in Parthia occiditur.

Antiochus Spondius filius Antiochi, post illum regnavit. Hic de regno aufugit.

Demetrius Mario frater Antiochi, post hunc regnavit. [Col. 0177C] Hunc Alexander rex Judaeorum occidit, sub Pompeio.

Antiochus, qui et Dionysius, frater Demetrii regis, regnat. Hunc rex Arabum occidit.

Post hunc defecit regnum Syriae, quod stetit per annos ducentos septuaginta.

DE CONSULIBUS ET DICTATORIBUS ROMAE.