170

Septem canonicas horas diei non licet a quoquam, qui in conspectu Dei vacuus et ingratus apparere nolit, negligenter praeteriri. Hae siquidem Creatori nostro deferunt laudes, et pro certis ac magnis ejus beneficiis quasi vecitgales sunt gratiarum actiones. Sol namque verus et dies aeternus Christus, duodecim habens horas spirituales, et sempiterne secum stantes, has septem horas temporaliter currentes clarissimis misericordiae suae radiis illustravit atque dedicavit. Singularum rationes de thesauro Scripturarum proferemus.

[Col. 0013B] Prima hora Creatori nostro laudes referre debemus, ante omnem curam corporis, qua scilicet hora Dominus noster jam consputus et illusus, atque alapis caesus, et adhuc opprobriis saturandus Pilato propter nos ligatus astitit (Matth. XXVII) . Itemque, redivivus stans in littore, cum in captura piscium, a quibus retia rupta non sunt, significasset Ecclesiam, qualis futura est in resurrectione mortuorum, mellitum cum septem discipulis celebravit convivium (Joan. XXI) . Quia ergo primum quaerendum est regnum Dei, et caetera adjicientur nobis (Matth. VI) ; et in lege jubet Dominus omne sibi primitivum offerri (Exod. XIII, XXIII) , primum offeramus horam diei nostro Redemptori, et quaeramus regnum ejus, «qui passus est propter delicta nostra, et resurrexit propter [Col. 0013C] justificationem nostram (Rom. IV) .»

Hora tertia duplici ratione splendet insignis. Namque hac hora Dominus Jesus spinis coronatus, et linguis Judaeorum crucifixus est (Matth. XXVII) , juxta illud: «Filii hominum, dentes eorum arma et sagittae, et lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI) ,» videlicet quia Pilato judicante illum dimitti, «firmaverunt sibi sermonem nequam (Psal. LXIII) ,» pertinaciter clamando: «Crucifige, crucifige (Joan. XIX) .» Et Spiritus sanctus, qui in remissionem peccatorum non fuerat datus, antequam Jesus esset glorificatus, super nascentem Ecclesiam in igneis linguis effusus est, et est impletum discipulis promissum Domini dicentis: «Vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multos hos dies (Act. I) .»

Hora sexta Christus Dominus propter nos in cruce exaltatus est, ut ad se omnia traheret, et exstincto modico lumine Judaeorum, de quo ipsa lux vera dixerat: «Adhuc modicum lumen in vobis est, [Col. 0014B] currite dum lumen vitae habetis, ut non tenebrae vos comprehendant (Joan. XII) .» Corporalibus quoque super terram irruentibus tenebris, lumen verum transivit ad illuminationem gentium.

Nona quoque hora, jure in laudem Dei clamamus, quando «clamans» Dominus «Jesus voce magna emisit spiritum,» latrone admisso in paradisum (Matth. XXVII; Luc. XXII; Marc. XV) , et venia, quamvis sero, veraciter poenitentibus et confitentibus dedicata, et rescisso velo legis et prophetarum, coepimus revelata facie contemplari gloriam Domini. Tunc etiam latere ejus perforato formandae Ecclesiae profluxerunt elementa [sacramenta], sanguis quo redimimur, [Col. 0013C] aqua qua abluimur (Joan. XIX) .

Vespertinae atque matutinae laudis sacrificium magnis est nobis sacramentis dedicatum. Omitto quod in umbra veteris Instrumenti, mane et vespere jugiter offerebatur holocaustum, de quo dicit lex: «Sacrificium est Domino in odorem suavitatis oblatione [Col. 0015A] perpetua in generationes vestras (Exod. XX) .» Ad evangelicam enim propero gratiam. Inde harum splendida clarescit horarum dignitas. Vespere Dominus panem et vinum assumens, et veritatem sui corporis et sanguinis repraesentans (Matth. XXVI; Luc. XXII) , suis portatus in manibus, testamentum scribit suis haeredibus (Hebr. IX) ; humilitatem scilicet et charitatem, lavando pedes discipulorum, maxime commendans, iterumque recumbens, longi solemnitate sermonis, amicis et filiolis jam moriturus ultimum vale dixit (Joan. XIII) Item in vespera sepelitur (Matth. XXVII) . In vespera nihilominus apparens vivus in habitu peregrini, cognoscitur in fractione panis et hospitalia discipulorum corda injecto suae charitatis igne succendit (Luc. XXIV) . In matutino [Col. 0015B] Petrum, qui ter negaverat, galli cantus redarguit, Dominus respicit, et negator poenitens ad lacrymas confugit (Matth. XXVI; Luc. XXII) . Item, diluculo sanctis mulieribus resurrectione Domini a dealbatis angelis annuntiata, tristitia fidelium jam incipit converti in gaudium (Matth. XXVIII) . Quaeritur vivens cum mortuis, et vivum se ostendit, tangi quoque dignatur et adorari (Luc. XXIV; Joan. XX) . Notandum quod cum caeterarum septenae sint partes horarum, id est versus Deus, in adjutorium meum intende, cum Gloria Patri, hymnus, psalmi, lectio, responsorium vel versus, supplicatio Litaniae, et oratio completiva. His horis octavum additur canticum de Evangelio, quia scilicet canuntur pro octava, spectant enim in beatitudinem resurrectionis, qua maxime insignitae [Col. 0015C] sunt, juxta sensum illius evangelici capituli: «Vespere Sabbati, quae lucescit in prima Sabbati (Matth. XXVIII) .»

Hora completorii nobis illud commemorat de passione Domini, quod jam egresso Juda, «pavere coepit et taedere (Marc. XIV) ,» factusque in agonia, prolixius oravit, et sanguineas guttas prostrato corpore sudavit (Luc. XXII) , torcular tunc solus calcans (Isa. LXIII) , et in futuro sanguinem martyrum pro posse fundendum praesignans. Itemque illud de resurrectione ejus, quod priusquam fecerat pacem inter Deum et homines (Ephes. II) , legatus fidelis [Col. 0015D] rediens evangelizavit nobis, stans in medio discipulorum suorum, dicens eis: «Pax vobis (Joan. XX) .»

Vigilias nocturnas, de quibus et Propheta: «Media, inquit, nocte surgebam ad confitendum tibi (Psal. CXVIII) ,» item evangelicae nobis gratiae claritas magnificentius instituit. Nam Dominus noster, media nocte de Virgine natus (Luc. II) ; itidem, ut Samson quondam obsessus ab Allophylis (Jud. XVI) , media nocte confractis portis inferi surrexit a mortuis (Matth. XXVIII) . Media nihilominus nocte venturus asseritur (Matth. XXV) , in similitudinem Aegyptii temporis, quando pascha celebratum est, et [Col. 0016A] exterminator venit, et Dominus super tabernacula transiit, et in typum nostrarum frontium sanguine agni postes consecrati sunt (Exod. XII) . «Unde reor, inquit beatus Hieronymus, traditionem apostolorum permansisse, ut die vigiliarum Paschae ante noctis medium dimittere non liceat populos exspectantes adventum Christi, et postquam advenerit illud tempus, securitate praesumpta. festum cunctos agere diem.»

Cum autem, exceptis nocturnis vigiliis, hae septem sint horae diei, matutini, prima, tertia, sexta, nona, vespera, completorium, matutini et vesperae a caeteris [Col. 0016B] horis et numero psalmorum et ordine hymnorum, non immerito differunt. Nam ex Veteri quoque Testamento, antiquam, ut dictum est, auctoritatem trahunt. Nec enim nihil momenti habere debuit in his antiquitas illa matutini et vespertini sacrificii, et, ut supra repetam, immolatio paschalis agni, quae fiebat in vespera (Exod. XII) , et illud quod fiebat in vigilia matutina, quia respexit Dominus supra castra Aegyptiorum, et interfecit exercitum eorum, et subvertit rotas curruum, ferebanturque in profundum (Exod. XIV) . Itemque illud quod in mundi creatione, aliis horis tacitis, commemorantur vespere et mane, in senaria divinorum operum distinctione (Gen. I) . Jure ergo hymnum, qui est evangelicae [Col. 0016C] laetitiae, exemplo Domini, qui hymno dicto exivit in montem Olivarum (Matth. XXVI; Marc. XIV) ; his duntaxat horis psalmi vetustae auctoritatis antecedunt, et quia ex Evangelio maxima sacramenta commemorant, et ob hoc evangelicis decorati sunt canticis, hymnos eisdem pene conjunctos habent. Completorium quoque, quia apud quosdam canticum de Evangelio habet, cum eodem cantico post psalmos hymnum habet contiguum. Nec mirum, cum in psalmorum quoque titulis, nunc Psalmus cantici, nunc Canticum psalmi (Psal. XXIV, LXV) , et ipsa commutatio ratione non careat. Omnium in commune horarum dignitatem reverendam et hoc indicat, quod earum initium, et finem pariter referimus ad Deum. Nam initio Deum in adjutorium invocamus, [Col. 0016D] in fine Deo gratias referimus.

Quoties de tempore gratiae, materiam laudis sumptam habemus, verbi gratia, diebus Dominicis et sanctorum natalitiis, genua in ipsis horis non flectimus, stando proferentes libertatem et gratiam (Gal. IV; Ephes. II) , quae colli nostri, qui eramus curvi, jugum ferreum confregit (Jer. XXVIII) , ut incederemus recti (Isa. XLV) . Tunc et vigilias in tribus dispartimur nocturnis, ut non solum verbo, sed etiam facto, tres vigilias praedicemus, de quibus ait Dominus: «Beati servi illi quos, cum venerit Dominus, invenerit vigilantes; et si venerit in secunda vigilia, et si in tertia vigilia, et ita invenerit, beati [Col. 0017A] sunt servi illi (Luc. XII) .» Tunc legendi atque canendi officia, quae ad aedificandam Ecclesiam instituta sunt, numerosius concrepant, ut nos praeparemus ad aperiendum Domino, quacunque hora pulsaverit (Apoc. III) , ad modum duarum Veteris Testamenti tubarum, quae ad movendum castra crebrius atque concisius clangere jussae sunt (Num. XX) . Ipsa autem lectionum pluralitas non eadem in omni ordine est. Nam clerici novem, monachi duodecim legunt. Illis novenarius est tetragonus, id est aequis undique quadrus lateribus, hoc innuit quod verbum 9 et opus praedicatorum aequalia semper esse debent, his vero duodenarius inaequalibus constans lateribus. Nam ter quatuor vel quater tria, duodecim faciunt. Hoc insinuat, ut in uno magis extendantur, [Col. 0017B] et exemplo Jacob, cum Domino luctantes claudicent (Gen. XXXII) , scilicet minus operantes, ut amplius meditari queant hi qui fidem Trinitatis mundo quadrifido praedicant. Nam in utroque ordine pluralitas lectionum pluralitatem significat praedicatorum, qui ex tempore gratiae plures in mundum missi sunt. Sic enim profunda nocte gallus rariores atque productiores cantus edere solet, vicina vero die crebriores atque citatiores, sic ante incarnationem Dominicam pauci et rari, post vero multi et crebri praecones vitae missi sunt. Paucitatem anteriorum in tribus privatarum noctium lectionibus, multitudinem posteriorum in Natalibus Domini vel sanctorum Novi Testamenti significamus. Adeo autem causa haec vim rationis obtinuit, ut [Col. 0017C] Romanus ordo, qui divinarum rerum causas secundum apostolicam fidem laudabiliter exsecutus est, in ipsa nocte paschali non plus quam tres lectiones habere decreverit. Illa namque nocte praedicatores sancti, scilicet apostoli, et numero pauci, et metu Judaeorum muti, et de morte Domini moesti, videri fugiebant, audiri metuebant. Nam in ipso crepusculo, referentibus sanctis mulieribus quod resurrexisset Dominus, et quod visus esset ab eis, non crediderunt, et visa sunt coram eis quasi deliramenta verba haec (Luc. XXIV) . Nec solum illa nocte, sed exinde quoque usque ad Pentecosten, causam eamdem in paucitate lectionum considerat, quando praedicatores sancti et numero plures, et fervore [Col. 0017D] sancti Spiritus facundi sunt. Non tamen minus rationi appropinquant, qui majestatem solemnitatis attendentes, integrum et solemnem lectionum observant numerum, quia et si apostoli muti fuerunt (Matth. XXVIII) , angelorum alloquia, et ipsius Domini frequens visitatio (Joan. XX, XXI) , valde celebris et sequenda praedicatio est.

Praedictas lectiones ideo oratione praevenimus, quia rogare debemus Dominum messis ut mittat operarios in messem (Matth. IX) , et ut aperiat cor nostrum in lege sua et in praeceptis suis (II Mach. I) , ne semen verbi Dei, quod audituri simus, aut volucres comedant, aut spinae suffocent, aut duritia [Col. 0018A] petrae frustrata radice supplantet (Matth. XIII, Luc. VIII) .

Lecturus vero, benedictionem petens, hoc significat, quod nemo nisi missus aut permissus, officium praedicandi usurpare debeat. «Quomodo enim praedicabunt, inquit Apostolus, nisi mittantur? (Rom. X) .»

Quodque in fine dicit: Tu autem, Domine, miserere nostri, hoc innuit ne ipsum quidem bonum officium praedicandi sine alicujus vel levis culpae pulvere posse peragi. Nam, ut ait B. Augustinus: [Col. 0018B] «Verbum praedicationis securius auditur quam dicitur.» Praedicator quippe cum benedicere se sentit difficile nimis est, ut non quantulumcunque spiritu elationis tangatur. Et quia quasi per terram ambulat, et pedes ejus aliquo pulvere sordidantur, idcirco misericordia Dei indiget, ut in hac parte lavetur, etiamsi mundus sit totus.

Quod vero Deo gratias succinit chorus, non ad ultimam precem lectoris, sed ad totam lectionem respicit. Gratias namque agimus Deo, quod doctrinae suae panem nobis frangere dignatur, ne fame audiendi verbum Dei pereamus (Isa. XIV; Luc. XV) . [Col. 0018C] Nam et ad lectiones, quarum in fine, Tu autem, Domine, non dicitur, scilicet ad capitula horarum regularium quia verbum Dei est, in quo vivit omnis homo (Deut. VIII; Matth. IV) , Deo gratias succlamamus.

Responsoria, quae post lectiones canimus, nobis innuunt sanctis monitis Dei factis nos respondere debere, ne simus similes pueris sedentibus in foro, ludentibus ac dicentibus: «Cantavimus vobis, et non saltastis, lamentavimus vobis, et non plorastis (Luc. VII) .» Dicuntur enim a respondendo. Tristia namque tristibus, et laeta laetis debemus succinere [Col. 0018D] lectionibus. Si quidem neque moris est, neque decoris, ut, cum lector tristia dixerit, verbi gratia, quae sunt poenitentiae, sive lamentum aliquod Dominicae passionis, chorus in responsorio saltet de gaudio regni et gloria resurrectionis. Sed dum lector velut «Joannes non manducans neque bibens (Matth. XI) » praedicat poenitentiam, nos itidem in responsorio ploramus; dum ille, velut «Filius hominis, manducans et bibens (ibid.) ,» cantat nobis de gaudio regni, succinentes eidem, apte saltamus. Quodque uno praecinente, tam in his quam in caeteris ejusmodi, chorus concorditer sequitur, illud astruit quod Apostolus obsecrat, ut idipsum dicamus omnes, et non sint in nobis schismata (I Cor. I) .

Sonora esse instrumenta in Ecclesia, quibus ad laudem Dei populus excitetur, divinae auctoritatis et antiquae consuetudinis est. Nam olim tubae aut campanae, diversa quidem specie, sed eadem habentur ratione. Legimus in Levitico tubas ex jussu Domini factas, quarum usus esset in Jubilaeo (Levit. XXIII, XXIV; Num. X) , tantae virtutis, ut ad crepitum earum corrueret Hiericho (Josue VI) . Et Paralipomenon inter cantores, nablis arcana cantantes et inter levitas pro octava canentes, concinente et subsiliente David, septem tubarum clangorem personante coram arca foederis Domini (I Paral. XV) . At nunc ad confitendum Domino et [Col. 0019B] ad annuntiandum mane misericordiam ejus et veritatem ejus per noctem (Psal. XCI) , et aenea signa personant, et ad omnem horam divini officii, tanquam in exordio praeclarae orationis, has partes tenent, ut attentos docilesque ac benevolos divinae laudis auditores efficiant. Haec igitur Ecclesiae signa atque illae legales tubae, unum atque idem significant scilicet sanctos Ecclesiae praedicatores, qui «ad Sion montem et civitatem sanctam, coelestem Hierusalem, et multorum millium angelorum frequentiam (Hebr. XII) ,» et ad futurum Dei judicium populum invitant 10 et praeparant, magnitudinem rei, magnitudine dicendi, qui possunt, exprimere contendunt, ut repositas intrinsecus aures cordis percellere, sensumque surdi auditoris ad audiendum [Col. 0019C] flectere et vincere contendant. Quamvis ad potiora festinet oratio, praetereundum non est quomodo praedicator perfectus hujusce signi quadam similitudine formetur. Duritiam metalli, fortitudine mentis, plectrumque ferreum quo sonus eliditur, constantia sermonis imitetur. «Ecce dedi, ait Dominus, faciem tuam valentiorem faciebus eorum, et frontem tuam duriorem frontibus eorum, et ut adamantem et silicem faciem tuam (Ezech. III) .» Fugiens quoque terrenam habitationem, et dicens: «Nostra autem conversatio in coelis est (Phil. III) ,» sursum cor suspendat, pendensque de turri fortitudinis, quae stat contra faciem inimici (Psal. LX) , speculatorem se meminerit positum esse domui [Col. 0019D] Israel (Ezech. III) . Gestet autem lignum crucis in capite, id est in principali suo, quod est meus, funemque exinde colligatum, id est vinculum charitatis, usque ad infirmos fratres, quasi usque ad terram porrigat, quo commonitus, personare, et os suum dilatare nunquam desistat, dicens: «Charitas enim Christi urget nos (II Cor. V) .» Ita custos super muros Hierusalem constitutus, non taceat, sed quodcunque viderit vel audierit annuntiet, juxta illud: «Qui reminiscimini Domini, ne taceatis et ne detis silentium ei, et tota die et tota nocte (Isa. LXII) ,» instans opportune, importune (II Tim. IV) , his qui dormiunt in lectis eburneis, et lasciviunt in stratis suis (Amos. VI) , non taceat laudare nomen Domini, ne usque ad matutinum, id est usque ad tremendum [Col. 0020A] Dei judicium male peccato consepulti somno peccant. Ad postremum illud notandum, quod quemadmodum ex tempore gratiae plures praedicatores missi, crebrius theologicis concrepant symbolis, habentes donationes secundum gratiam, quae data est eis (Rom. XII) , differentes ita signa praedicta quantitate et sono differentia, quoties aliqua donationis evangelicae festiva commemoratio fit, tumultuosius tinniunt, et pertonant crebrius, et productius reboant, ut dormientes in nocte, et ebrios («qui enim dormiunt, nocte dormiunt, et qui enim ebrii sunt, nocte ebrii sunt [I Thess. V] ») ad laudem Dei quasi violenter excitent. Et si non evincunt sic, ut eos exsurgere cogant ad orandum, ne intrent in tentationem, saltem secure dormire non permittant. Trinum [Col. 0020B] itaque solemnis diei classicum, id est matutinum, vespertinum, et quod ad missae pulsatur initium, sic imitetur evangelicus praedicatorum chorus, ut semper praedicet lamentationes praesentis vitae, carmen futurae, vae, gehennae!

Jam nunc ad thesaurum summi sacramenti, scilicet ad missae secretarium accedere, quotidiani cursus ordo situs exposcit. Quod si mihi pervium fecerit thesaurarius salutis atque ordinator charitatis, si aperuerit clavis David, qui aperit, et nemo claudit, claudit et nemo aperit (Apoc. III) , gratulari, et cantare licebit animae meae, quod eam rex in cellam vinariam introduxerit (Cant. II) . Hoc enim sacrarium [Col. 0020C] propitiationis est, hoc illud propitiatorium, in quod versis vultibus duo cherubim (Exod. XXV) , id est duo Testamenta mutuo se aspiciunt. Nam quod in Veteri Testamento promissum, praesignatum et a longe salutatum, in Novo autem datum, revelatum et palam est factum, hic praesentialiter exhibetur, non in umbra, sed in veritate, non in figura, sed in re (Hebr. IX, X) . Hic illud agitur, in quo noster David insanire videbatur regi Achis, quando tympanizabat pendens in cruce, et impingebat ad ostia civitatis (I Reg. XXI) , id est ad conclusa corda non credentia sibi, quando ferebatur in manibus suis tenens panem et vinum, et dicens: «Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus novum testamentum [Col. 0020D] (Matth. XXVI; Luc. XXI) ,» quando defluebant salivae in barbam, id est videbatur loqui infantilia, dicens: «Nisi manducaveritis carnem meam et biberitis meum sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI) .» Fugit quippe ab illo populo suo, quem nunc vocat Achis, id est quomodo est, eo quod dixerit: «Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum? (ibid.) Vocabat autem eum prius Abimelech, id est patris mei regnum, et accepto regno super verum Judam verumque Israel, nunc mysticum sensum Paralipomenon, «indutus stola byssina, vestitus Ephod lineo,» praecentor inclytus choros ducit sacrificans, et subsilit coram arca foederis Domini (I Par. XV) . O regem, o sacrorum principem! Quid sibi vult tantum, tam clari capitis [Col. 0021A] tripudium, dum tendit arcae Dei tabernaculum, et indutus Ephod offert holocaustum, et in nomine Domini benedicit populum, ad quem, cum esset de tribu Juda, non pertinebat sacerdotium? (I Par. XVI.) Sed repulit Dominus tabernaculum Sylo, et occisis sacerdotibus Sylo elegit tribum Juda, elegit David servum suum (Psal. LXXVII) . Ecce praegesti de rex tribu [ f. praeelegit rex de tribu, etc.] Juda confidenter agere in his, quae deberi sciebat filio suo, Domino suo, in quem haec dicebat: «Juravit Dominus et non poenitebit eum, tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Matth. XXII; Psal. CIX) .» Ecce imperat sacerdotibus, mandat levitis, ut sanctificentur, cantores constituit, eligit qui cantent arcana, qui canant pro octava, qui [Col. 0021B] clangant tubis, qui personent buccinis, qui concrepent lyris, cymbalis, nablis, organis (I Par. XV) . In his omnibus ad filium respicit. «Ascendens enim in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Psal. LXVII; Ephes. IV) .» Sciendum namque arcam Domini, quae interdum pro quovis rectore Ecclesiae accipi consuevit, multo magis convenienter designare humanitatem Salvatoris Christi, quae in latere fenestram habet, id est, vulnus lanceae quo fluxerunt aqua et sanguis (Joan. XIX) , intus continens manna, id est unitum sibi verbum Dei, et tabulas testamenti (Hebr. IX) , quia «in ipso sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II) ,» et virga sacerdotalis et regiae potestatis. Arcam ergo Dei noster David, mortis imperio, quasi regno [Col. 0021C] Saul destructo, deducit in Hierusalem, et collocat in tabernaculo coeli, quod ipse tetendit (II Reg. VI) . Quod respiciens Ecclesia diebus proximis sanctae resurrectionis, exemplo prioris populi se excitat ad concinendum suo David, dum hoc responsorium cantat: Decantabat populus in Israel alleluia (I Par. XV) . Canit ergo universa multitudo Jacob legitime, et ipse David cum cantoribus citharam percutit in domo Domini. Quidquid enim Israel canit, hoc magistro, hoc praecentore, citharas cordium digito Dei percutiente, didicit. Ab hoc concitatus jubilus chordis in voces corporeas chorique concentum, nunc graviter, nunc acute aut excellenter erumpit, et magni corporis Ecclesiae per omnes [Col. 0021D] gentes diffusae, quia una fide resonat, cantus pariter, et in simul ubique et undique multiplex et unus ab ipso suaviter auditur. Igitur ordinem altaris, ordinem magnae et interminatae rationis jam libet attingere, et eorum quae praecesserunt in capite, scilicet Christo, sacrorum principe sacerdotibus, qui sunt membra corporis, imitationem, ipso aperiente, vel ex parte cognoscere. Et primum de sacerdotalibus vestibus dicendum.

In habitu sacerdotali nihil esse quod vacet a ratione, apud veteres quoque constitit, sicut beatus Hieronymus scribens ad Fabiolam testis est. Apud nos ergo quanto sacerdotium Christi veteri sacerdotio [Col. 0022A] dignius est, tanto in habitu sacerdotali causas habere probatur digniores. Illi enim sacras vestes secundum colorem, materiam positionemque cujusque ad quatuor elementa mundi, ad duo hemisphaeria coeli partesque Zodiaci, ipsumque coelum referentes, ad ultimum in auri lamina, quae in fronte pontificis erat, inscriptum habens ineffabile Dei nomen (Exod. XXVIII) , hoc significari volentes, quod omnia quae subter sunt, Dei arbitrio gubernentur, justum esse commemorabant, ut pontifex Creatoris [Creatorem] non solum pro Israel, sed et pro universo mundo rogaret, licet nostri et beatus Hieronymus, juxta morem suum, in his quoque spiritualis intelligentiae vela pandere soleant. Quoniam ergo nec vetera ratione caruerint, nos exemplaria coelestium [Col. 0022B] supergressi, ipsa potius in vero sacerdotio coelestia contemplemur.

Sacerdos in officio altaris, capitis sui, scilicet Christi, cujus membrum est, personam gerit. Quidam amictu caput suum obnubit, donec super os casulae illum revolvat, et velut caput aut coronam illi coaptet. Illud est quod in Apocalypsi legimus angelum fortem descendisse de coelo, amictum nube (Apoc. X) ; et in Isaia: «Ecce Dominus ascendit super nubem candidam (Isa. XIX) .» Veniens enim ad salvationem mundi, Dei Filius, Angelus magni consilii, nube amictus est, dum divinitatem suam, quae est caput et principium, in nostra carne abscondit. [Col. 0022C] Hoc ergo carnis latibulum prima vestis sacerdotis, id est amictus significat.

Alba lineum vestimentum et strictum, quae, ut Hieronymus ait, Hebraice dicitur ephobad, et est ab antiquo sacerdotalis ac levitici generis, longissime distans a tunicis pelliceis, quae de mortuis animalibus fiunt, quibus post peccatum vestitus est Adam (Gen. III) , utpote nihil mortis habens, sed tota candida, novam vitam sacerdotii ejus designat, quam docuit et in baptismo dedit, ut de baptismo surgentes, cingamus lumbos in veritate (Ephes. VI) , et tota pristinorum peccatorum turpitudo celetur. [Col. 0022D] Unde et David: «Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXX) .» Lingua ejusdem vestimenti sursum affixa coelestem ejus doctrinam insinuat. Unde Joannes: «Qui de coelo venit, inquit, super omnes est, cujus testimonium qui accipit, signavit, quia Deus verax est (Joan. III) .»

Stola, quae super amictum collo sacerdotis incumbit, obedientiam significat Filii Dei et servitutem, quam Dominus omnium propter saeculorum salutem obiit (Gal. IV) . Nam, quod cum magna reverentia cogitandum est obedienter passus et mortuus est Filius Dei (Phil. II) , causam quippe mortalitatis, [Col. 0023A] scilicet peccatum nec origine contraxit, nec actu admisit, et idcirco morti nil debuit. Sed dedit illi calicem Pater, non judex; amore, non ira; voluntate, non necessitate gratia, non vindicta. Et sicut Jacob liber et ingenuus, praecepto patris Isaac, et matris consilio Rebeccae parens, servivit Laban, ut Rachel et Lyam in conjugium duceret (Gen. XXXVIII, XXXIX) , sic Filius Dei, praecepto Patris et consilio Spiritus sancti obediens, servivit mundo, subjectis humeris ejus peccata portando, ut Synagogam de Judaeis et Ecclesiam de gentibus assumeret. Cum ergo sacerdos stolam accipit, meminisse debet et scire, quia grande jugum, licet suave, grande, licet leve, super se tollit (Matth. XI) .

Casula magni sacerdotis nostri, Christi vestimentum, significat illud vestimentum veri Aaron, cujus in oram descendit unguentum, quod est in capite, primum descendens in barbam ipsius Aaron (Psal. CXXXII) . Quod est illud vestimentum? Sancta Ecclesia catholica. Nam barba Aaron, quod interpretatur mons fortitudinis, barba, inquam, Aaron, id est Christi apostoli sunt, atque apostolici viri, fortes et perfecti. Unguentum autem regale et sacerdotale Spiritus sanctus est, cujus tota plenitudo est in capite, scilicet Christo (Col. II) , atque inde primum in apostolos quasi in barbam, deinde in totam Ecclesiam, et usque in extrema membra [Col. 0023C] Ecclesiae, quasi in oram vestimenti descendit. Casula ergo, vestimentum Christi, quod est Ecclesia, significat. Est autem integra et undique clausa, ut unitatem vel integritatem verae fidei demonstret. Huic autem superducitur, et ori ejus apte circumponitur amictus, quo ante caput sacerdotis tegebatur. Quem, nubem humanitatis ejus, in qua latuit divinitas, significare jam diximus, quia videlicet caput, corona et decus Ecclesiae humanitas Christi est, caput autem humanitatis Deus (Ephes. I; I Cor. XI) . In eo vero quod casula, cum sit una et tota integra, aptatione manuum, quae extensionem manuum crucifixi Domini apte depingit, in anteriorem et posteriorem partem quodammodo dividitur, antiquae Ecclesiae quae passionem [Col. 0023D] Domini praecessit, et novae quae subsequitur signum est.

Quae hactenus dicta sunt, presbyteris et episcopis sunt communia; quae vero sequuntur episcoporum propria. Tunicam quam subter casulam habet pontifex, in veteri sacerdotio coloris erat hyacinthini, tintinnabulis, et malis punicis inferiori parte pendentibus, ut totus vocalis incederet pontifex, ne moreretur (Exod. XXVIII) . Significat autem, ut Hieronymus ait, rationem sublimium, quae non patet omnibus, sed majoribus et perfectis. Hanc habuerunt Moyses, et Aaron et prophetae, omnesque quibus [Col. 0024A] dicitur: «In montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion (Isa. XL) .» Praecipue vero hanc habuit tunicam evangelicae textrix doctrinae, sapientia Dei, Christus Dominus, et dedit illam apostolis suis. «Omnia enim quaecunque audivi a Patre meo, inquit, nota feci vobis (Joan. XV) ,» sed non nisi Spiritu sancto superveniente, induere vel portare potuerunt. Hanc quoque signavit illa tunica Domini, quam scindere milites 12 noluerunt, eo quod esset inconsutilis, desuper contexta per totum (Joan. XIX) , damnum fore maximum significantes his qui Christianae fidei Scripturam haeresibus scindere conarentur.

[Col. 0024B] Sandalia pontificis illud significant Dominicae incarnationis calceamentum, de quo ipse in psalmo: «In Idumaeam, inquit, extendam calceamentum meum (Psal. LIX) ,» id est gentibus notam faciam incarnationem meam. Ut enim sacerdotio fungeretur pro nobis Filius Dei, nostra carne quasi calceatus in hunc mundum venit. Sandalia ergo pontificis incarnationem, ut dictum est, significant Filii Dei. Et pulchre quod in amictu capitis idem in calceamento pedum signatur; nam et in carne divinitas latuit, et per carnem ejus notitia universum mundum percurrit. Per lingulas, quibus ipsa pedibus sandalia constringuntur, idipsum accipimus quod Joannes Baptista per corrigiam calceamenti signasse probatur, cum de sponso Christi loquens: «Cujus, [Col. 0024C] inquit, non sum dignus corrigiam calceamenti ejus solvere (Marc. I; Luc. III) .» Copulam ergo illam ineffabilem, charitatem inaestimabilem, vincula sancti Spiritus insolubilia, quibus divinitas Verbi nostrae carni se conjunxit, per sandaliorum corrigias designari accipimus. Praeterea dum tam sacrum tamque mysticum pontifex pedis sui spectat ornatum, meminisse debet et scire se quoque pedem esse speciosum, juxta illud: «Quam pulchri supra montem pedes annuntiantis et praedicantis pacem (Isa. L) ,» etc.

Annulus digiti domum significat Spiritus sancti, [Col. 0024D] quo dives et ornatus ad Ecclesiam suam descendit Filius Dei, quodque credentibus in se per multas et differentes donationes secundum beneplacitum suum distribuit, alii dans sermonem sapientiae, alii sermonem scientiae (Rom. XII; I Cor. XVII) , etc. Harum divisiones gratiarum invisibiles imitatur visibiliter, utpote Christi vicarius, catholicus pontifex, per sacrorum divisiones ordinum, ponens quosdam in Ecclesia sacerdotes, alios diaconos, et caeteros sacri altaris officiales. Latius autem significatio praedicti extenditur annuli, quia dum omni Ecclesiae sanam doctrinam et fidem integram praedicat, velut oppignoratam annulo sponsam Christo subarrat. Non ergo ab re in ejus digito gemmatus fulget annulus, per cujus ministerium Christus [Col. 0025A] Dominus tam fulgida distribuit dona sancti Spiritus.

Signo crucis Christi aurea lamina veterum pontificum cessit, quod olim erat in fronte micans octavum decus pontificum (Exod. XXVIII) , inscripta nunc est pene eadem ineffabilis majestas nominis. Illic enim erat ineffabile nomen Dei, hic est inaestimabile mysterium crucis. Crux namque inaestimabile signum est, admirabilis virtus est. Crux spes Christianorum, resurrectio mortuorum, caecorum dux, claudorum baculus, destructio superborum, consolatio pauperum, sustentatio inopum, spes desperatorum. Crux regum magnificentia, sacerdotum [Col. 0025B] gloria. Crux igitur aurea lamina sacratius ornamentum. Nec statim occurrant, decus hoc ideo non esse pontificis, quia cum illo toti quoque commune est plebi. Nam illa dignitas habet in hoc aliquid quod nec inferioris ordinis sacerdotibus commune sit. Sic enim in fronte sua Christicolarum signifer hoc vexillum bajulat, ut in subjectae plebis frontibus soli sibi sacro chrismate pingere liceat. Sicut apostolorum erat baptizatis imponere manus, ut acciperent Spiritum sanctum, sic et hoc ad diem valens, proprium est episcoporum. Ecce quale quantumque ornamentum accepit in suis sacerdotibus filius ille prodigus, cui revertenti de longinqua regione, ubi porcos paverat, benignus pater occurrens vitulum saginatum fecit occidi. Applaudit sibi [Col. 0025C] tota familia patris in gloria poenitentis filii, frater autem ejus major ille agrarius foris stans invidia torquetur, et fraternae salutis convivio participari noluit (Luc. XV) .

Est tamen octavum archiepiscopis indumentum pro aurea lamina, quod dicitur pallium, ab apostolica sede datum; quod a collo circa pectus dependens, situ suo illam, quae valde condecet episcoporum partem, et eorum concilii principem, patenter designat humilitatis vel sapientiae torquem. Quam hoc illorum privilegium habeat rationem, non videtur praetereundum. Postquam duodecim apostoli per [Col. 0025D] universum mundum dispersi, singulis civitatibus praesiderent, tam ipsi quam successores eorum, misere per contiguas suis sedibus provincias praedicatores, quos et episcopos ordinaverunt, ut ubi recepti fuissent, omnia Christianitatis sacramenta, velut ipsi apostoli, peragerent, ut per urbes comprovinciales episcopos ordinarent, et aliorum quidem apostolorum successores patriarchae sunt dicti. Petri autem successor, pro excellentia principis apostolorum, apostolicus nominatur. Qui autem ab eis per provincias missi sunt, tam ipsi quam successores eorum, archiepiscopi vocantur, et qui ab his per urbes comprovinciales ordinati sunt, et qui illis succedunt, usque hodie simpliciter episcopi nominantur. Initium ergo fidei habentes ab apostolica [Col. 0026A] sede regulam hanc metropolitanae observant Ecclesiae, ut neminem habeant pontificem, nisi ab eadem sede missum, a qua primus illis praedicator fidei missus est. Illa autem missio, supradicti pallii largitio est, quod, ut dictum est, a collo dependens, humilitatem Domini significat, dicentis: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos (Joan. XX) .» Inter caeteros vero Galliarum archipraesules, merito Remensis auctoritate praeeminet, quia videlicet antiqua metropolis cum esset, accessit et hoc, quod ejus pontifex beatus Remigius (quod magnum est) ab ipso Deo missus, et antequam nasceretur, magnifice promissus, gentes Francorum simul cum rege primus perduxit ad fidem catholicam. Quam ejus missionem Ormisda pontifex Romanus a B. Petro [Col. 0026B] quinquagesimus tertius, ut debuit, approbans, eidem Remensi pontifici vices suas delegavit per omne regnum Ludovici, et Remensis Ecclesiae primatum adaugens, summa auctoritate confirmavit. Trevirensi autem Ecclesiae Maternus, a B. Petro apostolo missus, haereditatem pallii suis successoribus dereliquit. Moguntinae Crescens, apostoli Pauli discipulus, praedicavit. Trajecti Sanctus Willibrordus, a Sergio papa missus.

Sed primatum Colonia metropolis obtinuit, ea maxime causa, quia Crescens praedictus Coloniae 13 quoque apostolicam Verbi Dei visitationem primus intulit. Cantuariae vero, nobili Anglorum metropoli, Augustinus a B. Gregorio missus est [Col. 0026C] pontifex primus, qui toti Anglorum genti, ut Christum cognosceret, strenua praedicationis administratione subvenit. Et de vestibus quidem sacris, quantum ad praesens attinet, pro posse satis dictum.

Sacerdote tandem ad sanctum altare ingressuro, debet tam ipse sacerdos quam et tota praesens Ecclesia, dilatare animam suam, et amplo fidei sinu tenere memoriam incarnationis, passionis, resurrectionis et ascensionis Domini nostri Jesu Christi, et memoriam omnium sanctorum, qui tum ab initio mundi votis exspectaverunt, gestis praefiguraverunt, dictisque aut scriptis prophetaverunt, et in eorum [Col. 0026D] contemplatione in voces erumpere, praecinendo antiphonam, quae dicitur ad introitum. Nam sicut introitus sacerdotis ingressum Filii Dei in hunc mundum, sic antiphona, quae dicitur. Ad introitum, voces et exspectationem praeferunt patriarcharum et prophetarum. Ingreditur ergo antiphona praedicta, non minus quam semel decantata cum ejusmodi pompa quae significatae rei aptissime congruit. Procedunt flammantes cereoli, videlicet in signum gaudii, quod in ortu Salvatoris omni mundo effulsit, de quo angelus ad pastores: «Annuntio vobis gaudium magnum (Luc. II) ,» etc. Praecedunt sacerdotem ministri duo, non pariter, neque a latere incedentes, sed ante subdiaconos. Signant enim hi duo Vetus et Novum Testamentum, id est legem et Evangelium, [Col. 0027A] quorum lex tempore prior, Evangelium vero dignitate majus est. Haec namque salutis ministeria Salvator invexit, qui Evangelium quidem attulit, legem vero non solvere, sed adimplere venit (Matth. V) . Isti sunt duo pedes angeli, qui, ut supra dictum est: Descendit de coelo amictus nube, et posuit pedem dextrum suum supra mare, sinistrum super terram (Apoc. X) . Legalis enim moralitas, Joanne Baptista vel ipso Domino docente, tranquillius audita est (Luc. III) contra evangelicam vero dignitatem, id est manifestam fidei doctrinam, verbi gratia cum diceret: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ;» Et: «Antequam Abraham fieret ego sum (Joan. VIII) , veluti mirabiles elationes maris fluxa et falsa corde tumuerunt (Psal. XCXII) . Subdiaconus quoque praefert [Col. 0027B] textum Evangelii, quia profecto lex testimonia continet Christi, sicut ipse dicit Judaeis: «Si crederetis Mosi, crederetis forsitan et mihi. De me enim ille scripsit (Joan. V) .» Portat vero clausum quia videlicet antequam Agnus occisus aperuisset signacula septem, clausum erat in libro legis sacramentum ejus passionis (Apoc. V) .

Ingressus ergo sacerdos, ubi sancto altari assistit, thuribulum ei qui incensum adoleat, datur in manu. Nam praedictus «angelus,» sicut in alia periocha Apocalypseos legimus, «stetit juxta arani, habens thuribulum aureum in manu sua (Apoc. VIII) ,» dum in conspectu Ecclesiae se ostendit Dei Filius, habens [Col. 0027C] immaculatum corpus, quod et implevit igne, quia corporaliter in ipso septiformis Spiritus sancti gratia requievit (Col. II) . Interim chorus concinit Kyrie eleyson, quod significat omnes universales Ecclesiae preces, quae sunt incensa vera, de quibus ibidem dicitur: «Data sunt ei incensa multa, ut daret de orationibus sanctorum omnium super altare aureum, quod est ante thronum Dei (Apoc. VIII) .»

Mox sequitur hymnus Gloria in excelsis, quem ab ore angelorum Ecclesia sancta rapuit. Hic hymnus et angelorum est et hominum. Primum autem angelorum congratulantium quod nato Domino accensa [Col. 0027D] jam esset lucerna clarissima (Luc. II) , cum qua sine dubio perditam drachmam inventura esset aeterna sapientia (Luc. XV) . Inde est, quod jam praeoccupantes dicunt: «Et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) ,» quia pacem nemo omnium, qui sunt in coelo, vel qui subtus terram (Apoc. V) , poterat facere inter Deum et homines, hic factor omnium Deus, propter homines homo factus, jamjam facturus esset in carne sua, soluto pariete inimicitiarum (Ephes. II) .

Quae post haec sequuntur orationes, a sacerdote salutatione praemissa, per quam attenti fiant auditores, secundum orationes dicuntur ipsius Domini, [Col. 0028A] cujus tota vita continua pro nobis et perpes, oratio fuit, quae et designatur in Apocalypsi per fumum aromatum, qui ascendit in conspectu Dei de manu angeli (Apoc. VIII) . Homo namque verus, passioni propter nos destinatus cujus illa vox est: «Holocaustum pro peccato non postulasti, tunc dixi: Ecce venio (Psal. XXXIX) ,» semper unitum sibi pro nobis orabat Verbum Domini, Patremque et Spiritum sanctum, et ut ait Apostolus, «in diebus carnis suae preces supplicationesque ad Dominum, qui salvum illum posset facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V) .» Quam ejus orationem bene psalmus septimus innuit, cujus titulus inscribitur: Psalmus ipse David, quem cantavit Domino pro verbis Cusi, [Col. 0028B] id est Aethyopis, scilicet malitiosi populi, qui jam cum Herode vel post Herodem illum persecuti sunt et maxime Pharisaeorum (Luc. XIII) , qui ut mali agricolae vineae Domini dixerunt: «Hic est haeres, venite, occidamus eum, et nostra erit haereditas (Matth. XXI) .» Quod autem in fine orationis subjungitur: Per Dominum nostrum, eo respectu fit, quod Dominus noster Jesus Christus, mediator est Dei et hominum, et impossibile est aeterna Dei beneficia per aliam viam decurrere ad nos quam per ipsum. Per ipsum ergo petimus et impetramus, sicut saepe per mediantem cristalli lapidem subjectam escam, a longinquo sole coelestem mutuamus ignem. Huc usque missae initium quod dicitur introitus, commemorans nobis introitum Salvatoris in hunc mundum, id est [Col. 0028C] a nativitate ejus usque ad Joannis praedicationem quando baptizatus ipse et orans quadraginta dierum jejunium celebravit (Matth. IV) .

Epistola personam gerens legis et prophetarum praecursionis debitum agit officium ante sanctum Christi Evangelium. Lex enim per manum Mosi infantem Dei populum, velut paedagogus, custodiendum suscipiens, futurum Christi adventum exspectare docuit, et per 14 os digitumque Joannis, jam praesentem Christum eidem alumno suo jam adulto, ut eum sequeretur, indicavit (Matth. III; Joan. III) . Praecessit namque lex evangelium, sicut virga Spiritum [Col. 0028D] mansuetudinis, sicut timor charitatem, sicut initium perfectionem, sicut dominantis praeceptum praecedit amantis consilium. Epistola vero vox legis est, suam in Joannem imperfectionem profitentis, et ad perfectionem evangelicam suos auditores transmittentis. Quamvis autem saepe de apostolicis sumatur litteris, tamen in eo gradu est, ac si semper de lege sit et prophetis. Semper enim moralitatem vitamque activam magis quam contemplativae sublimitatem, quae in Evangelio radiat, apostolica quoque lectio instruit et dispensat. Epistola vero Graece, latine dicitur supermissio, vel supererogatio. Quod nomen bene congruit litteris apostolicis; quia videlicet Evangelio Christi supererogatae sunt. Siquidem ordo apostolicus, stabularius ille est, cui [Col. 0029A] noster Samaritanus, id est custos, Dominus noster Jesus Christus, hominem illum, quem latronibus despoliatum, vulneratum, et semivivum relictum invenerat, commisit. Proferens duos denarios, id est legem et prophetas, et dicens ei: «Curam illius habe, et quodcunque supererogaveris, ego, cum rediero, reddam tibi (Luc. X) .» Bene ergo litterae, quas apostoli Evangelio Christi supererogaverunt, epistolae appellatae sunt. Differunt autem pene pariter, ut lex aut prophetae, a majestate sancti Evangelii, quia videlicet pariter de moribus tractant. Et Evangelii sacramenta illi ventura denuntiant, hi jam praeterita commemorant. Igitur, ut supra dictum est, morale legis officium agit epistola, tantum distans ab eo quod in officio missae praecedit sancto evangelio [Col. 0029B] quantum servus a Domino, praeco a judice, legatus ab eo qui misit illum. Quapropter cum legitur, non injuria sedemus; cum autem sanctum evangelium audimus, demissis reverenter aspectibus, sicut Domino nostro assistimus. In eo quod sanctum praevenit Evangelium, Baptistae Joannis imitatur officium; qui praevaricatores legis corrigens, et mores eorum evangelicae fidei suscipiendae praeparans (Luc. III; Matth. III) , implebat quod de illo dixerat angelus: «Ipse praeibit ante Dominum in spiritu et virtute Heliae, parare Dominum plebem perfectam (Luc. I) .»

Manipulus quem in brachio sinistro gestat subdiaconus, [Col. 0029C] dextro vacante, ut expeditum sit ad administrandum, illud nobis innuit, quod si timentes securim judicii aeterni; quae jam ad radices arborum posita est, ut omnis arbor, quae non facit fructum bonum, excidatur, et in ignem mittatur (Matth. III) , praedictam poenitentiam susceperimus, et dignos poenitentiae fructus fecerimus, manipulos justitiae reportabimus, juxta illud: «Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua. Venientes autem venient cum exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV) .» Fimbriae vero manipuli, vel stolae, vel cujuslibet sacrae vestis perseverantiam significant eorumdem bonorum operum, vel completionem morum, quia fimbria est ulterior pars vestis. His fimbriis [Col. 0029D] gloriosa in psalmo circumamicta est filia regis (Psal. XLIV) , sicut talari tunica filius accrescens et decorus erat inter fratres suos Joseph (Gen. XXXVII) .

Graduale ad poenitentiae respicit lamentum, cantus asper et gravis adeo ut illud excellentibus efferre vocibus nec usus nec decus sit. Significat enim non jam requiem remuneratorum, sed laborem operantium. Propter quod diebus post Pentecosten de officio tollitur, quia videlicet dies illi futurum in regno Dei felicem sanctae Ecclesiae statum significant, quando jam area Christi ventilabro, quod est in manu ejus, purgata erit, nullumque ex residuis granis jam timebit, quod ab horreo dominico debeat [Col. 0030A] in ignem palearum inexstinguibilem projici (Matth. III; Luc. III) . Attamen in prima Paschae hebdomada cantari consuevit, cujus consuetudinis causa suo melius loco reddetur. Dicitur autem graduale a gradibus humilitatis utpote illi conveniens, qui necdum ascendit de virtute in virtutem, sed in convalle plorationis positus, jam tamen ascensiones in corde suo disposuit (Psal. XLIII) . Quarum ratio cum in multis inveniatur locis in mysticis maxime quindecim graduum canticis distincta est. Ejusmodi ascensoris initium et perfectionem cantor innuens, ad gradum saepius constitit, et inferior eo stare consuevit, qui subsequens alleluia concinit.

[Col. 0030B] Alleluia Latinae linguae peregrinum nomen est, cujus mysterium, velut quoddam gaudii stillicidium, de divitiis supernae Hierusalem, primum in mentem patriarcharum et prophetarum, post in apostolorum ora plenius per Spiritum sanctum delapsum est. Significat enim aeternum angelorum et beatarum animarum convivium, quod est semper laudare Dominum, et praesentis semperque videndi vultus Dei, novum sine fine cantare miraculum. Ad hoc vitae praesentis inopiam nullatenus aspirare meretur, scire autem ubi sit et praegustare illud gaudio spei, sitire et esurire quod gustaveris, haec illa, quae dicitur, sanctorum in hac vita perfectio est. Quapropter interpretatum hoc Hebraicum nomen remansit, ut peregrinum ab hac vita gaudium, peregrinum [Col. 0030C] nihilominus signaret, potius quam exprimeret vocabulum. Quoniam igitur futurae beatitudinis, quasi proprium est vocabulum, jure eo tempore magis frequentatur, quo resurgens Dominus, ejusdem beatitudinis spem nobis propinavit et promissum. Ut autem aliis quoque temporibus ad missam caneretur, olim Romanae Ecclesiae consuetudo non erat, sed a B. Gregorio institutum, imo restitutum est. Namque a tempore Damasi papae, cum prius fuisset eadem consuetudo, defecerat. Denique cum de hoc et de aliis nonnullis quosdam murmurare sentiret, tanquam constanter Ecclesiae consuetudines sequeretur, non dedignatus est rationem reddere, dicens: «Nos in nullo horum aliam Ecclesiam secuti sumus.» [Col. 0030D] Nam ut alleluia hic diceretur, de Hierosolymorum Ecclesia, ex beati Hieronymi traditione tempore beatae memoriae Damasi papae traditur tractum. Et ideo in hac magis sede alleluia consuetudinem amputavimus, quae hic a Graecis fuerat tradita. Canitur ergo alleluia post graduale, canticum laetitiae, post luctum poenitentiae, et summopere nitentes exprimere magnitudinem consolationis, quae reposita est illis, qui nunc lugent, jubilamus magis quam canimus, unamque brevem digni sermonis syllabam 15 in plures neumas, vel neumarum distinctiones protrahimus, ut jucundo auditu mens attonita repleatur, et rapiatur illuc, ubi «sancti exsultabunt in gloria, laetabuntur in cubilibus suis (Psal. CXLIX) .

Hactenus seorsum sedebat sacerdos, malarum victor cogitationum, dominique victoriam sedendo significans, cui victo tentatore, sedenti et imperanti ministrabant angeli, sicut scriptum est: «Reliquit eum tentator, et accesserunt angeli et ministrabant ei (Matth. IV) .» Surgit tandem ad altare accedens, ita ut opportune veniat nobis in mentem Dominus Jesus, praeparata sibi per Joannem via ad corda hominum, de deserto rediens, ut doceat ipse, et discipulos suos eligens, mittat ad praedicandum. Mittit namque sacerdos diaconum ad legendum sanctum evangelium, petitam dando benedictionem, quod subdiacono prius epistolam lecturo non fecerat. [Col. 0031B] Legem enim et prophetas invisibilis invisibiliter misit; apostolos autem et evangelistas, quorum diaconus personam gerit, visibilis factus, et sanctam Ecclesiam, sponsam videlicet suam osculans osculo oris sui (Cant. IV) , visibiliter misit et docuit. Accipit diaconus textum sancti Evangelii, quod bajulans ad lectricium, efficitur pes Christi. Praecedunt ceroferarii cum thuribulo, per quae significantur gaudium et bona opinio. Gaudium enim semper est in bono nuntio. Bonae quoque opinionis se esse noverunt qui hoc bonum portant nuntium, qui et confidenter dicunt, «Christi bonus odor sumus Deo in omni loco (II Cor. II) .» Quapropter incensum bonae opinionis signum, locum ipsum aspergit in quo legendum est evangelium. Qui locus si sit dies [Col. 0031C] festivus, quando solet convenire populus, eminentior est, ut ex ipso statu commoneatur diaconus, quod is qui sursum ad Dominum desidem invitat populum, stare debeat in monte virtutum juxta illud: «Supra montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion, exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Hierusalem (Isa. XL) .» Quam ejus fortitudinem et stola praedicat, quae super humerum posita, inde usque ad succinctionem lumborum deducitur, quod fortitudinem ad vocem exaltandam tunc habeat, si fortis sit ad operandum, et succinctus contra pugnas libidinum, evangelica namque praedicatio quae est «fons hortorum, puteus aquarum viventium (Cant. IV) ,» non fluit impetu aliunde, [Col. 0031D] nisi de Libano, id est de corde casto et de ore candido, quia sordes vitiorum, dum conscientiam coarctant, os quoque angustant, ne aquae vivae cum impetu fluant. Quod dalmaticam non nisi festis diebus induit, hoc significat, quod rationem sublimium sacramentorum, non nisi postquam glorificatus est Dominus Jesus, et Spiritus sanctus advenit, discipuli portare potuerunt. Nam tunicam ejusmodi [Col. 0032A] ex auctoritate beati Hieronymi, rationem significare sublimium supra diximus. Est autem clausa circa collum, ut pectus sit opertum, quia, sicut ait Apostolus, Evangelium in his qui pereunt, est opertum (II Cor. IV) . Praecedit subdiaconus diaconum, portans quem Evangelio substernat pulvillum, quia videlicet ad omne quod loquitur Evangelium, lex competens suggerit testimonium. Summa vero reverentia debetur ad audiendum Evangelium, quod maxime est Verbum Dei, quam diaconus prima voce, quam emittit, satis venerabiliter exigit, dicendo: Dominus vobiscum. Cujus enim melius quam Domini praesentia reverentes et religiosi auditores petitum debent praestare silentium? Attenti ergo et benevoli sunt illico, et eo cordibus conversi et vultibus, [Col. 0032B] respondent: Et cum spiritu tuo. Statim dociles quoque reddit, dicendo: Sequentia sancti Evangelii. Hoc autem dicimus, non quod majestas Evangelii dignata sit unquam regulis oratorum subjici, sed quia quod in hominibus facere nititur studium eloquentiae, hoc in Ecclesia sua melius perficit summa natura sapientiae. «Nam, ut ait beatus Augustinus, eloquentia sapientiae comes est, et quocunque domina haec progreditur, illa ut ejus ancilla subsequitur.» Respondemus, Gloria tibi, Domine, glorificantes Dominum, quod misit nobis verbum salutis, juxta illud quod in Actibus apostolorum legimus: «Et glorificaverunt Dominum, dicentes: Ergo et gentibus Deus poenitentiam ad vitam dedit (Act. XI) .»

Sanctum Evangelium principale est omnium quae dicuntur ad missae officium. Sicut enim caput praeeminet corpori, et illi caetera membra subserviunt, sic Evangelium toti officio praeeminet et omnia quae ibi leguntur vel canuntur, intellectuali ratione illi consentiunt. Exempli gratia: Dominica prima Adventus Domini hoc Evangelium legitur: Cum appropinquasset Dominus Jesus Hierosolymam (Matth. XXI) ,» etc. Ut intelligamus quomodo huic evangelicae lectioni caetera membra consonent officii, quaeramus primo, in quo eadem lectio congruat [Col. 0032D] tempori. Ad hoc brevi argumentatione hoc modo respondendum est. Idcirco advenit Dei Filius, ut genus humanum a diabolo peccatorum vinculis colligatum miseratus absolveret, et in coelestem Hierusalem, unde homo captivus abductus fuerat vias suas docendo, placidus assessor cordium reduceret. Hoc autem procul dubio mysticus Evangelii ejusdem continet intellectus.

Lecto evangelio, majore quae sequuntur egent intentione, quia videlicet majora continent salutis nostrae sacramenta. Sicut enim, post passionem Domini, majora quam ante charismatum dona gratia largiente effusa sunt, sic post evangelii lectionem majora sacramenta ordinata sunt. Tunc ergo, si sit dies Dominica, vel aliqua condigna festivitate decorata, cantatur symbolum, quod est: Credo in unum Deum. Maxime enim Dominicae resurrectionis, vel Pentecostes sacramentum respicit hoc fidei tripudium, quando nova soboles Ecclesiae vitalis fontis ingressura lavacrum, reddebat ejus, quam catechizata didicerat, symbolum [add. fidei] . Hoc igitur [Col. 0033B] concentu bene et consone chorus catholicus doctrinae respondet evangelicae, et ne dicat ei puer electus, coelestis cantilenae doctor, jucundus musicus: «Cantavimus vobis, et non saltastis (Matth. XI) ,» cantando et alacri mente saltando ostendit quam bene suavem cantilenae ejus modum retinuerit. Interim subdiaconus apertum circumfert Evangelii librum, omnibus religioso osculo salutandum, quem ad introitum portaverat clausum, quia post praedicationem Christi coepit lex credentibus, quam antea gestabat clausam, apertam ostendere fidem evangelicam.

Post symbolum cantatur offerenda. Offerenda [Col. 0033C] cantus est Ecclesiae, nomen hoc habens ab offerendo tractum, eo quod tunc canitur quando omnipotenti Creatori nostro incorruptum laudis offerimus vel praeparamus sacrificium (Psal. XCIV) . Hic magis ac magis aperiendum fidei ostium et animae triclinia ponenda sunt, ut ingrediatur veritatis opus, quo panis et vinum in verum corpus et sanguinem Domini transferuntur, ne efficiamur sicut Achis (I Reg. XXI) ille de quo supra dictum est. Multi namque fidei oculos non habentes, in sancto Sacrificio praeter panem et vinum nihil amplius intuentes, cum diceretur eis: Corpus et sanguis Domini est, murmuraverunt dicentes, quomodo est? Latuit enim eos, quas voces suas septem tonitrua locuta sint, [Col. 0033D] cum clamasset angelus ille fortis voce magna, «quemadmodum cum leo rugit (Apoc. X) ,» et quod illae voces quidquam attineant ad mysterium sacrificii juxta Psalmistam dicentem: «Circuibo et immolabo in tabernaculo ejus hostiam vociferationis (Psal. XXVI; II Cor. IV) .» Nos autem credimus propter quod et loquimur, quia quidquid angelus ille clamavit magno clamore Evangelii aeterni (Apoc. XIV) , quidquid post clamorem ejus, Ecclesiae suae locutus est Spiritus sanctus, donorum suorum septiformi tonitru, verum [Col. 0034A] Dei Verbum, verum Dei Filium, sancta Ecclesia catholica offert Creatori suo, credens corde, et ore confitens (Rom. X) , pariterque manibus panem et vinum, sicut sibi tradidit ipse Salvator offerens (Matth. XXVI; Luc. XXII) . Nam pro quota suorum parte beneficiorum gratias ageret Ecclesia Creatori, Salvatori, et illuminatori suo, si nihil aliud ei quam panem et vinum offerret? Solum denique terrenum corpus hujusmodi fructibus alitur et sustentatur? Etiam antequam crevisset Ecclesia tempusque nuptiarum attigisset, antequam conjuncta viro suo filium ex eo suscepisset, quem in acceptabile sacrificium offerre posset non erat sacrificium ejus adeo vacuum, ut nihil praeter id quod videbatur in se contineret. Habebat namque causas invisibiles propter [Col. 0034B] quas invisibiles hostias offerret, videlicet opera Dei memoria digna, verbi gratia, manum quam extendit Dominus super primogenita Aegypti, transiens super tabernacula Israel signata sanguine agni, transiens et salvans, protegens et liberans, transitumque Israel per mare Rubrum, et submersionem Pharaonis et exercitus ejus et curruum, caeteraque Dei magnalia (Exod. XII) . Haec autem omnia umbrae futurorum erant, quae in figura contingebant illis. Igitur et ipsa sacrificia, quae propter has fiebant causas, sancta quidem, sed sanctiorum umbrae, bona quidem, sed meliorum erant figurae. Quales causae, tales et causarum memoriae. Non ergo solum panem et vinum, quae corporaliter videntur, [Col. 0034C] sed et quod non nisi fidei oculis aspicitur, Verbum Dei, Filium Dei offert sancta Ecclesia, novum et verum immolans sacrificium, quia jam concipit, corde credendo ad justitiam, jamque parit, ore confitendo ad salutem (Rom. X) . Ipsa enim est mulier illa magna, quae in Apocalypsi visa est amicta sole, scilicet Christo, quem induit in baptismo, lunam habens sub pedibus (Apoc. XII) , videlicet omnia mutabilia calcans. Luna enim mutabilis est (Eccli. XXVII) , atque ideo mutabilem mundum designat, et in capite suo gestans coronam stellarum duodecim, id est chorum duodecim apostolorum, qui in ejus initio praefulserunt, et in utero habens, et clamabat parturiens, et cruciatur ut pariat. Hujus in utero, habentis, clamantis et parturientis [Col. 0034D] salubrem cruciatum, offerendae, de qua loquimur, gravis et grandisonus imitatur cantus; quae neumis distenta frequentibus, et suis fecunda versibus quantumvis longa jubilatione non valet satis exprimere 17 quod significat. Ne ergo dicas in corde tuo: «Quis ascendit in coelum, hoc est Christum inde deducere (Rom. X) ,» ut is qui in se resurgens ex mortuis jam non moritur, adhuc per sacri altaris hostiam in suo mysterio pro nobis iterum immoletur. Prope est enim verbum in ore tuo et in corde tuo (Deut. VI) , hoc est, «verbum fidei quod praedicamus, in quit Apostolus (Rom. X) .» Quoniam ergo prope est in ore tuo, et in corde tuo Verbum Dei, Verbum crucis Christus Dominus, si hujus verbi flumen super panem et vinum effuderis, et ordine, qui ab ipso statutus est, veritatem hujus verbi protuleris, statim de sancto altari panem ipsum et vinum in corpus et sanguinem suum transferendo suscipit, eadem virtute, eadem potentia vel gratia, qua nostram de Maria virgine carnem suscipere potuit, quomodo voluit. Nec duo corpora dicuntur aut sunt, hoc quod de altari, et illud quod acceptum est de utero Virginis, quia videlicet unum idemque Verbum, unus idemque Deus, sursum est in carne, hic in pane. Alioquin et ille panis, quem heri sacrificavimus, et ille quem hodie [Col. 0035B] vel cras sacrificabimus, plura sunt corpora, nec recte dicimus offerri ab Ecclesia corpus Domini, meliusque diceremus corpora, quia quotidie pene tot offeruntur panes, quot habentur in Ecclesia sacerdotes, sed hoc prohibet causa, convincit ratio, religio respuit. Unitas enim Verbi unitatem efficit sacrificii. Similiter enim unum Verbum, et olim carnem de Maria virgine sumpsit, et nunc de altari salutarem hostiam accipit; igitur unum corpus est, et quod de Maria genitum in cruce pependit, et in sancto altari oblatum, quotidie nobis ipsam innovat passionem Domini. Cum autem Ecclesia quoque corpus sit Christi, propter ejusdem Verbi, vel spiritus unitatem; nam eumdem spiritum Christi idemque in se manens [Col. 0035C] habet Verbum Dei quod univit sese carni de carne Mariae virginis, sciendum est quod non tantum de Verbo Dei, sacrae hostiae accedit, quantam habet gratiam ejusdem Verbi unus quilibet sacerdos, qui ad sacrificandum assistit. Unusquisque enim suam divisivam habet gratiam, vel donationem Verbi aut Spiritus sancti. In sacram autem hostiam tanta se plenitudo divinitatis infundit, quanta in Mariae virginis uterum descendit, quanta in corpus Ecclesiae per gratiarum divisiones sese distribuit. Nam quomodo deifer panis ille non de uno, sed de multis conficitur granis, et vinum illud sacrosanctum non de uno, sed de multis confluxit acinis, sic nimirum non tantum habet Verbi Dei, quanta est gratia unius hominis, sed quanta est plenitudo totius corporis [Col. 0035D] Christi, quod est Ecclesia (Ephes. I) , quae de multis hominibus consistit, quaeque per unumquemlibet catholicae fidei hominem universa ad sanctum altare in loco, vel tempore quolibet assistit. Sed jam coeptum ordinem prosequamur, et qualiter haec fiant, non sicut supradictus Achis, qui semper dicit, quomodo est (I Reg. XXI) , sed sicut verus Abimelech, id est patris mei regnum, cui vere dicitur: «Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII ,» quantum possumus, admota fide speculemur.

Cum concentu memorato, suscepta sacra panis et vini oblatio, sic ad sanctum altare pervenit, ut subdiaconus ad diaconum, diaconus ad manus perferat [Col. 0036A] sacerdotis. Vel quod apud diligentiores fit, in ipso componat altari. Lex enim, quam per subdiaconum significari jam diximus, sacrificium nostrae salutis tantum praefiguravit in Melchisedech, sed per evangelicam traditionem ad altare, hoc est, ad solemnem ritum Ecclesiae pervenit (Psal. CIX; Hebr. VII) .

Post haec jam sacerdos silentii solitudinem expetit, instante memoria Dominicae passionis, conversus ad altare, concentu chori finito et omni Ecclesia conticescente. Hoc autem significat illud quod Dominus noster jam non palam ambulabat apud Judaeos, cum cogitarent eum interficere, «sed abiit in regionem juxta desertum in civitatem, quae dicitur Effrem, [Col. 0036B] et ibi morabatur cum discipulis suis (Joan. XI) . Collegerunt ergo pontifices, et pharisaei consilium, dicentes: «Quid facimus? videtis quia nihil proficimus. Ecce mundus totus post illum abit. Et prophetavit unus ex illis, nomine Caiphas, pontifex anni illius, quod expedit, ut unus homo moriatur pro gente, et ab illo die cogitaverunt, ut interficerent eum (Joan. XII) .» Hoc ipsum autem a mysterio non vacat. Non enim timore passionis se abscondit, qui ad hoc venit, ut pateretur, sed hoc praetendebat foris, quod intus agebatur in illorum cordibus. Nam vere abiturus erat in regionem gentium pedibus evangelizantium, quae erant juxta desertum illorum, quibus jam tunc dicebat: «Ecce relinquetur vobis [Col. 0036C] domus vestra deserta (Matth. XXIII) ,» non in ipsum desertum, quod erat illi incredulitas Judaeorum. Sacerdos ergo in silentio stans, et silenter super oblata dicens orationem, sanctum praeparat sacrificium, quia Dominus noster, etiam cum se absconderet, nec palam apud Judaeos ambularet, salutare nobis passionis suae meditabatur sacramentum. Quia vero proximo jam Pascha, cum multi ascendissent in Hierosolymam ut sanctificarent seipsos ante Pascha, et requirerent eum dicentes: «Quid putatis; quia non venit ad diem festum? Dederant autem pontifices, et pharisaei mandatum, ut si quis cognoverit ubi sit, indicet, ut apprehendant eum. Venit Dominus Jesus Bethaniam ante sex dies Paschae, ubi fuerat Lazarus mortuus, quem suscitavit, et fecerunt [Col. 0036D] coenam ibi, et Martha ministrabat, quia tunc iterum ambulabat palam, ita ut Lazarus esset unus ex discumbentibus cum eo (Joan. XI, XII) .» Levat iterum sacerdos vocem suam dicendo: Per omnia saecula saeculorum. Dicturusque rem attentione dignam, praemittit salutationem, optans nos quoque tales esse, cum quibus manere Dominus, et apud quos convivium facere dignetur. In mente enim tunc habere debet Ecclesia mulierem illam formosam, quae attulit ad convivium illud «alabastrum unguenti nardi pistici pretiosi, et effudit super caput ipsius recumbentis (Joan. XII) ,» et audire, quod dicere incipit sacerdos: Sursum corda, Habemus ad Dominum, ut et ipsa, sicut vere mulier unguentaria, sursum ad ipsam divinitatem Filii Dei levet cor suum, [Col. 0037A] et illud caput aequale Deo Patri fide contingens, unguento perungat catholicae confessionis, quam sacerdos subsequendo canit. Gratias enim agere debemus omnipotenti Deo nostro per Christum Dominum nostrum, credendo et confitendo quod per ipsum majestatem ejus laudant angeli, adorant dominationes, tremunt potestates, etc. Nimirum hoc est, divinitatis ejus arcanum contingere principium, et odoriferum super caput ejus effundere pietatis unguentum. Hoc unguentum ex medulla pigmenti confectum est evangelici, scilicet ex eo quod Joannes ait de Verbo, quod «in principio erat Deus 18 apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil (Joan. I) .» Hujus nunc odore domus Ecclesiae repleta est, sed muscae morientes [Col. 0037B] perdiderunt ejus suavitatem (Eccle. X) , videlicet omnes haeretici sordibus obvoluti, quos erroris stercora fetore pascunt, et verba veritatis bono odore interficiunt. Igitur sacerdos post interjectum, ut dictum est, silentium, quasi post Domini latibulum, vocem levans, ipsum palam venientem in Bethaniam, palam convivantem, et unguento delibutum quodammodo repraesentat. Et illam sacrae confessionis unctionem sic determinat mulier illa magna, quae est sancta Ecclesia, ut cum angelis et pueris, qui in crastinum obviaverunt Domino canentes, ramosque palmarum sublevantes (Matth. XXII) , decantet hunc devoti pectoris hymnum: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth (Isa. VI) , etc. Ubi enim dicitur. Hosanna in excelsis. Benedictus qui [Col. 0037C] venit in nomine Domini, praedictum piae confessionis unguentum dimittit, ut non solum caput, sed et pedes ungat Domini, passionem mortalis hominis fideliter respiciens, ad quam cum praedictis turbae multae laudibus benedictus advenit.

Post laetam populi acclamationem sequitur historia secreti moeroris, et profundi causa silentii. Secreta namque memoria Dominicae passionis est, quam diu choro silentium indicit, quae per hebdomadam ante paschalem ordine hoc cucurrit. Eadem die, qua laudes acclamatae sunt ipsi Filio David, decima luna, quando inferebatur in domos Judaeorum typicus ille [Col. 0037D] paschalis agnus (Exod. XII) , ingressus est hic Agnus Dei civitatem Hierusalem, et nequissimis lanistis obsessus, multis insidiis quaerebatur ad mortem, traditus a Deo Patre, «qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) ,» traditus nihilominus a semetipso quia «dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis (Ephes. V) .» Secunda feria et tertia nihil proficiunt (Joan. XII) , dum eum contingere non audent populi metu (Matth. XXVI; Luc. XXI) , qui circa illum multus adque audiendum illum totus erat. Quarta feria Judas unus ex duodecim, a diabolo supplantatus, vendidit illum Pharisaeis et tradere spopondit, ut caperent cum sine turbis (Marc. XIV) . Feria quinta jam agone propinquo, testamentum suum scribit haeredibus [Col. 0038A] suis, consignans eis thesaurum corporis et sanguinis sui (Luc. XXII) . Eadem nocte capitur, ligatur, et illuditur (ibid.) . Feria sexta crucifigitur, primo linguis Judaeorum, post manibus gentilium, tandem hora nona facto terrae motu tradidit spiritum (Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIII) . Sabbato quievit in sepulcro. Prima Sabbati resurgens a mortuis, pacem discipulis, pacem omni mundo annuntiavit (Matth. XXVIII; Joan. XX) . Horum omnium forma faciesque vera, ita secreto repraesentatur in canone, eorumque procursu, et vere vivo flumine super panem et vinum confluente, tam veram divinitatem, veramque humanitatem Christi in coelo sedentis et regnantis excipimus, quam veram substantiam ignis a sole supposita crystalli sphaera exigua, fere quotidie [Col. 0038B] mutuare possumus. Hoc sole operantur manus Christi, tornatiles aureae, plenae hyacinthis (Cant. V) , ejus, qui dixit: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .» Manus, inquam, Christi hoc operantur per manus sacerdotis, quae manibus suis confortatae sunt, maxime, quia ut hoc operari cum ipso et per ipsum et in ipso possint, oleo sancto pro clavis passionis ejus signatae sunt. Igitur singula eorum quae supra digesta sunt, quibus in locis commemorentur in canone, laboriosum non est investigare, praesertim cum quaedam ex ipsis per se satis evidenter appareant.

Ab initio canonis, quod est: Te igitur clementissime [Col. 0038C] Pater, usque ad eum locum, qui pridie quam pateretur, quatuor dierum rationes adnotantur, quorum in primo verus Agnus, a Deo Patre vel a seipso, ut dictum est, traditus (Rom. VIII; Ephes. V) , illatus est in domos Israel, veniens in civitatem Hierusalem. Quae illatio vel traditio trina crucis figura signatur, dicendo uti accepta habeas haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia illibata. In quarto autem a Juda traditus et venditus est quae venditio vel traditio item tribus crucibus insignitur dicendo benedictam, ascriptam, ratam. Illic Ecclesia, quae prius prae nimia paupertate non habens hostiam, quam offerret, dicebat: «Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi (Psal. CXV) ,» gratias [Col. 0038D] agit sanctae Trinitati, quod meruit calicem salutaris accipere, et nomen ejus invocare. Haec dona, inquit, haec numera. Eadem sacrificia dona sunt, munera sunt: Dona quia nobis ab ipso data; munera, quia a nobis illi oblata. Donum enim est quod a superiore datur; munus quod ab inferiore. Illic, inquam jam in prima actione commemoratio omnium fit, quorum idem sacrificium, quique illi vera similitudine conveniunt, in eo quod cum sint multi, sic per unam fidem unumque spiritum, in unum corpus Ecclesiae sunt conjuncti quomodo panis ille de multis confectus est granis, et vinum illud de multis confluxit acinis. Hi autem sunt, non solum apostoli et martyres, sed et omnes fideles, illorum meritis sperantes, hoc sibi proficere ad salutem, quibus jam [Col. 0039A] proficit ad honorem. Igitur quomodo [quoniam] et scriptum est: Alienigena non vescetur ex eis, quoniam sancta sunt (Exod. XXIX) ; solum illum assumimus ad esum hujus Agni qui nostrae conjunctus est domui (Levit. XXII) , scilicet omnem domesticum fidei (Gal. VI) , a principe usque ad plebeium, ab apostolo usque ad publicanum.

In orationis tomo sequenti, sic sacram oblationem, quomodo diligentem publicae salutis legationem benedictam, ascriptam, ratam, rationabilemque fore deposcimus. Legatio namque est regis ejus, «qui cum decem millibus non valens occurrere ei, qui cum viginti millibus venit ad se, mittens rogat [Col. 0039B] ea quae pacis sunt (Luc. XIV) .» Nam quia de solis factis justificari non valemus coram illo, qui non solum de factis, sed et de cogitationibus rationem exacturus, quasi cum duplici venit exercitu, praesentis sacrificii legationem mittentes, rogamus ea quae pacis sunt. Magnae autem laudis est, sic legationem hanc peragere, ut ab illo, cui mittitur, mereatur benedici eloquium Ecclesiae, sicut benedixit David sapienti Abigail, dicens: «Benedictus Dominus Deus Israel, et benedictum eloquium tuum et benedicta tu quae prohibuisti me hodie, ne irem ad sanguinem, et ulciscerer de manu mea (I Reg. XXV) .» Abigail namque, quod interpretatur patris mei exsultatio, scilicet sancta Ecclesia, quondam uxor Nabal, id est stulti, videlicet diaboli, legatione praesentis [Col. 0039C] sacrificii, praevenit Verbum David, id est manu fortem vel desiderabilem Christum, perferentem 19 persecutiones Saul, id est, in passionem mortis agonizantem, rogatque pacem, ne se ulciscatur manu sua propter stultum Nabal ita, ut ipsa quoque cum illo aeterna damnatione pereat. Quae quoniam absque consilio vel conscientia stulti illius festinat, et praemissa munera oratione subsequitur et adorans loquitur sapienter quae pacis sunt, oblationem perficit benedictam, dum benedicitur eloquium ejus, et ascriptam, dum nulla oblivione deletur; et ratam, dum data remissio peccatorum, nulla ulterius sententiae mutatione convellitur.

Miraculum tantae novitatis integrescit, et quidquid dicere conamur, collatus cum re sermo, vix ullius apparet esse momenti. Nam maxime, cum ad summi sacramenti verticem, cum ad ipsam perventum est sancti sacrificii mentem, disparet sermo, lingua deficit, et incircumcisa labia mentem nihilominus incircumcisam in suis coeptis, temeritatis, impudentiae, coarguunt. «Quis enim novit ordinem coeli, aut ponet rationes ejus in terra?» (Job. XXXVIII.) Ordo namque coeli praesenti ex capitulo nobis effulsit, cujus claritatem ferre non valuit saepe nominatus et nominandus Achis (I Reg. XXI) . Abiturus hinc in sacrarium coeli pontifex summus per viam passionis [Col. 0040A] sacrificat modo mirabili secundum ordinem suum, secundum coelestis sacrificii ritum, accipiens panem in sanctas ac venerabiles manus suas, et dicens: «Hoc est corpus meum,» accipiens praeclarum calicem vini, et dicens: «Hic est calix sanguinis mei (Matth. XXVI) .» Quid ergo? silebimus, et silentio nostro videbimur consentientes esse his, quorum polluta labia non tetigit Seraphim rubenti calculo (Isa. VI) , quem attulit de altari, et dicunt semper: Quomodo est? quomodo est? Imo clamemus. Et ne desit quid clamemus, pulsemus et ostium amici, qui tres panes commodare consuevit (Luc. XI) , id est fidem, spem, charitatem, quae in hoc maxime negotio necessaria sunt. Patitur enim nos, non contradicentes, sed nosse cupientes. Igitur ne omnino [Col. 0040B] nesciamus quomodo est, libet nunc intueri in ordine tam admirabilis sacrificii tria, quae in opere cujuslibet auctoris egregii requirere consuevimus, id est materiam, intentionem, causamque finalem sive utilitatem. Quae cum singula nobis, fidei manu pulsantibus, gratiae clavicula secretarius veritatis aperuit, «et si nondum facie ad faciem, saltem per speculum et in aenigmate, videbimus, quomodo est (II Cor. XIII) .»

Materia vel substantia sacrificii, quod erat tunc, et nunc est in manibus pontificis nostri, non simpla est, sicut nec pontifex ipse solius divinae vel solius humanae substantiae est. Est enim tam in pontifice [Col. 0040C] quam in sacrificio divina substantia, est et terrena. Terrena in utroque est, id quod corporaliter vel localiter videri potest: divina in utroque, verbum invisibile est «quod in principio erat Deus apud Deum.» Nam cum diceret idem magnus pontifex panem et vinum tenens, «hoc est corpus meum, hic est sanguis meus,» vox erat Verbi Incarnati, vox aeterni principii, verbum antiqui consilii. Verbum quod humanam acceperat naturam, id est in carne manens, panis et vini accipiebat substantiam vita media, panem cum sua carne, vinum cum suo jungebat sanguine. Quemadmodum in corporeis sensibus menti et corpulento aeri media lingua intervenit, et utrumque conjungens unum sermonem efficit, quo [Col. 0040D] in aures dimisso, id quod audibile est, cito absumitur et transit: sensus autem sermonis et in dicente et in eo qui audit, integer permanet et inconsumptus. Sic Verbum Patris, carni et sanguini, quem de utero Virginis assumpserat, et pani ac vino, quod de altari assumpsit, medium interveniens, unum sacrificium efficit, quod cum in ora fidelium sacerdos distribuit, panis et vinum absumitur et transit. Partus autem Virginis cum unito sibi Verbo Patris, et in coelo et in hominibus integer permanet et inconsumptus. Sed in illum, in quo fides non est, praeter visibiles species panis et vini, nihil de sacrificio pervenit. Quemadmodum asinus ad lyram, cum irrationales aures arrigit, sonum quidem audit, sed modum cantilenae non percepit. Tales comparantur [Col. 0041A] Judaeis vel patribus eorum, de quibus Dominus: «Patres, inquit, vestri manducaverunt manna et mortui sunt (Joan. VI) .» Qui autem cum fide accipiunt, illi comparantur, de quibus Apostolus: «Patres nostri, inquit, omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritualem biberunt (I Cor. X) .» Nam alii per incredulitatem patres sunt Judaeorum et haereticorum, alii per fides Patres apostolorum atque credentium. Panis ergo invisibilis, qui de coelo descendit, vita est. Panis visibilis, qui de terra crevit, unus tamen panis est, quomodo qui de coelo descendit, et qui conceptus et natus est de utero Virginis, Christus unus est. Quapropter qui visibilem panem sacrificii comedit, et invisibilem a corde suo non credendo [Col. 0041B] repellit, Christum occidit, quia vitam a vivificato sejungit, et dentibus suis mortuum laniat corpus sacrificii, atque per hoc reus est corporis et sanguinis Domini (I Cor. XI) . Sed dicit adversarius: Vivens et sensibilis in corpore suo mobilisque est Deus et homo Christus. Corpus autem sacrificii vitam non habet, sensum non habet, mobile non est. Hoc assumpto concludit sic: «Corpus igitur Domini non est, Christus non est.» Ad haec, inquam, obsecro te, quam in corpore Domini vitam requiris? Est enim vita animalis, est et vita spiritualis. Animalis vita quinque sensibus fungitur, visu, auditu, gustu, odoratu et tactu. Haec vita animalis est, carnalis est, caro est: «Dominus autem dicit, quia caro non prodest quidquam (Joan. VI) .» Si enim Judaei [Col. 0041C] carnem quam crucifixerunt, concidere et devorare sicut carnem agni maluissent aut potuissent integram vivamque absorbere, sicut cetus maris viventem absorbuit Jonam (Jon. II) , nihil illis profuisset, imo majori sacrilegio conscientias suas polluissent. Animalis igitur vita, quia caro est, si in corpore Domini adesset, nihil nobis prodesset, ac propter hoc illam requirere superfluum est. Nam quid coelestis homo per sacrificium coeleste hoc administraret quod nobis non deerat? Non enim prudentiae ejus est, curiositatem nostram non necessariis pascere miraculis. Quaerebat hoc curiosus Herodes, quando erat ex multo tempore cupiens Jesum videre, quia sperabat signum aliquod ab eo fieri (Luc. XXIII) . Quod quia non fecit, sprevit illum, et remisit indutum [Col. 0041D] veste alba. Solam ergo vitam spiritualem in sacrificio nobis administrare sapientiam ejus decebat. Et nostrae necessitati expediebat, quae est sanctificatio et benedictio, misericordia et veritas, justitia et pax. Haec autem ejus vita spiritualis sic est in corpore sacrificii, absque vita ejus animali, quomodo lux solis absque 20 calore ejus in corpore lunae nobis repraesentatur. Igitur his pariter ex rebus sacrificium nobis constituit pontifex summus, quibus totus homo vegetatur, id est ex Verbo Dei, in quo vivit homo (Deut. VIII) , et ex terrae fructibus, quibus solum vivit corpus, his duntaxat qui omnium primi sunt. Panis enim eorum, quae ad esum, vinum eorum, quae ad potum pertinent, primum est.

Intentionem tanti operis, purissimum oculum tam lucidi corporis dum quaerimus, noster quoque simplex oculus, et lucidum debet esse nostrum corpus, id est, ut ducamur discendi voto, non contradicendi proposito. Ubi ergo inveniemus admirabilem hujus pulchritudinis oculum, scilicet quo tendat tantum tam pulchri operis sacramentum? In capite ipso, in eodem, quod sonuit nobis, verbo veritatis. Ait enim: «Haec quotiescunque feceritis, in mei memoriam facietis. Qui habet aures audiendi (Matth. XXVI) ,» sic accipit hoc dictum, sicut lacrymabilem morientis pro filiis patris affectum, sicut germanae pietatis eloquium, sicut praeacutum vulnificae charitatis spiculum. [Col. 0042B] «Quia venerat ejus hora, ut transiret ex hoc mundo ad Patrem,» quia verum erat quod dicebat discipulis, «quo ego vado, vos non potestis venire (Joan. XIII) .» Et Petro dicenti: «Domine, quo vadis? Quo ego vado, inquit, non potes me sequi (ibid.) ;» quia, inquam, non poterat eum tunc sequi, haereditatem illis competentem scribens, visibilem sui memoriam commendabat. Non enim Scripturarum solam commonitionem ad hoc sufficere judicabat. Obliviosum namque et ex magna parte indocilem aegrotum, scilicet genus humanum curandum susceperat. Ecce videmus ejus, quae in sacris Scripturis est, medicinalis disciplinae difficultatem. Quota enim pars nostri capit illam, quae in sancto Evangelio fragrat tam optimis unguentis, antidotum [Col. 0042C] illud quod «in principio erat Verbum,» Deus apud Deum, per quod omnia facta sunt, quodque caro factum est? (Joan. I.) Nam illud quidem ruminare, medela est probatissima, et dulcis faucibus amantis animae, sed tantus cibus valde paucorum est. Praeterea meditatio haec solius mentis pabulum est, solius animae sanctificatio est. At ille utrumque nostrum corpus et animam sibi astringere ardebat, utrumque infirmum, imo utrumque mortuum, immortalitatis medicamento sanare properabat. Magna igitur charitatis arte pigmenta sua Dei sapientia composuit, quibus lethargicam magni aegroti mentem, renovata quotidie suae salutis commemoratione, percelleret, et infantilium edentulam plebem animarum, quae [Col. 0042D] Verbi antiqui et aeterni principii solidum non poterat terere et ruminare cibum dulcissimo hoc liquamine confecto, Verbi ejusdem Divinitatem, in panis et vini sacramento sorbilare consuefaceret. Aufer a coetu Ecclesiae quotidianas Salvatoris nostri hujusmodi exsequias, et vide quem merito dicat ipse Salvator, «quae utilitas in sanguine meo?» (Psal. XXIX.) Refrigescente enim ea quae hoc modo nunc ubique calet, ejus memoria, refrigescet universa charitas, muta erit fides, claudicabit spes, conticescet magnus ille clamor sanguinis justi Abel (Gen. IV) , qui per traditum tanti sacrificii ritum quotidie reparat vocem, quotidie laxat os bibentis, et vociferantis terrae, scilicet Ecclesiae, maledictum coarguens Cain, et maturam indigne fusi sanguinis vindictam reposcens. [Col. 0043A] Calente ergo memoria tam celebri, charitas Christi concalescit, perstat super fundamentum suum aedificium fidei, spes quotidiana peccatorum remissione reviviscit (Matth. XXIV) .

Utilitas haec est in virtute hujus sacramenti, quod ejus ope fit possibile his, qui in terra sunt, in coelum ascendere. Aliter namque illud possibile non est; ait enim Salvator: «Nemo ascendit in coelum, nisi Filius hominis qui est in coelo (Joan. V) .» Uni et soli qui descendit de coelo, Filio hominis, quia una persona est cum Filio Dei, cum Verbo Patris, quod de coelo descendit, et de corde Patris in uterum venit Virginis, uni, inquam, et soli Filio Dei [Col. 0043B] Filioque hominis, tanquam suo capiti cuncta membra corporis adnectuntur (Coloss. II) , omnes qui in fide hujus sacramenti, in plenitudine hujus charitatis sunt recepti, et sic unum corpus, una persona, unus Christus, caput cum suis membris in coelum ascendit (Ephes. V) , dicitque gratulabundus gloriosam Deo assignans Ecclesiam: «Hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea (Gen. II) .» Et ostendens se atque illam in personae convenisse unitatem, et erunt, inquit, duo in carne una. Magnum hoc sacramentum est. Caro Christi, quae ante passionem solius erat caro Verbi Dei, per passionem ita crevit, adeo dilatata est, ita mundum universum implevit, ut omnes electos, qui fuerunt ab initio mundi, vel futuri sunt usque ad ultimum electum in fine saeculi, [Col. 0043C] nova conspersione hujus sacramenti, in unam Ecclesiam faciat Deum et homines aeternaliter copulari. Caro illa unum erat granum frumenti, quod antequam cadens in terram mortuum fuisset, nunc postquam mortuum est, crescit in altari, fructificat in manibus et corporibus nostris, et ascendente magno et divite domino messis, terram fructiferam, in qua crevit, secum vehit in horrea coeli (Joan. XV) .

Quoniam ergo tanta est commendatae utilitas memoriae, tria sibi beata Ecclesia deinceps ejusdem [Col. 0043D] memoriae proponit insignia, scilicet tam beatam passionem, nec non et ab inferis resurrectionem, sed et in coelos gloriosam ascensionem. Quorum primum Ecclesiae vulnerat charitatem, alterum confortat fidem, tertium laetificat spem. Ubi enim dicens, hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam, panem sanctum vitae aeternae, et calicem salutis perpetuae, quinarium crucis signaculum panis et vini imprimit substantiae, Christo sedenti ad dexteram Patris veraciter, ut dictum est, concorporatae, eruditum contemplatorem rerum ad illam beatam passionem mittit. Nam abhinc usque dum corporale desuper auferat, pendentis in cruce spirat agon, et passio Domini. Haec ergo sunt illa viventis petrae foramina, in quibus formosa est et immaculata columba, [Col. 0044A] scilicet Ecclesia; in quibus tunc certius nidificat, cum intra verba praedicta, vel quinque crucis signacula, quinque dilecti sui plagas, videlicet duas manuum totidemque pedum, unam lateris, fida tenet et contemplatur memoria.

Sicut similitudinis est, non quantitatis. Multo enim acceptius hoc sacrificium est Deo, quam quod obtulit Abel, quod obtulit Abraham, quod obtulit Melchisedec. Valet namque amplius res, quam umbra; veritas, quam figura. Ipsam ergo similitudinem desideremus magis quam acceptionis quantitatem. Similes offerendo sumus Abel, si recte offerentes, [Col. 0044B] nihilominus recte dividimus; quod quia Cain non fecit, peccavit (Gen. IV) . Sua namque cui debebat, Deo recte obtulit, sed seipsum sibi retinens, et cor suum Deo auferens, male divisit. Abel vero intus in corde suo sacrificium justitiae obtulit, quia non seipsum sibi retinuit, sed Deo subdidit, ac propter hoc ad exteriora ejus munera Dominus placide respexit. Similiter Abraham, egregia fide totum se prius offerebat, et propter hoc cum offerret sua, placidas offerebat hostias (Gen. XXII) . Quod ut sciremus et imitaremur nos, patrios ab illo Deus affectus exegit, et immolari [ adde filium] sibi jussit, statimque promptum ejus animum invenit, imo nobis ostendit. Melchisedech quoque nisi seipsum [Col. 0044C] prius obtulisset, et in sublime altare Dei cor suum deposuisset, non potuisset praevidere causas, quarum intuitu panis et vini sacrificium sine exemplo prius obtulit (Gen XIV) . Itaque et nos, si assistentes ad offerendum recte, ut dictum est, dividimus, id est, prius nosipsos offerentes, arietinam spiritus propter viam, taurinamque feritatem, hircinamque libidinem jugulantes, mortificamus, juxta illud quod in psalmo canimus: «Holocausta medullata offeram tibi cum incenso arietum, offeram tibi boves cum hircis (Psal. LXV) ;» recte divisimus, et idcirco, sicut munera Abel, sicut sacrificium Abrahae, sicut Melchisedech immaculatam hostiam, nostra sacrificia Dominus accepta habere dignatur. Et juxta consequentem orationem, jubet haec per manus [Col. 0044D] sancti angeli sui perferri in sublime altare suum, et in conspectu divinae majestatis suae inlocaliter atque invisibiliter. Ubique enim est majestas inlocalis et invisibilis, ubique sublime altare ejus, quod est Ecclesiae catholicae fides.

Moris est plerisque Ecclesiis, cum ad id ventum est: «Nobis quoque peccatoribus famulis tuis,» paululum expressa voce silentium rumpere. Namque in illo Dominicae passionis articulo subvenire nobis debet in mentem latronis confessio (Luc. XXIII) , simulque responsio Domini de tribunali crucis, illum paradiso adjudicantis.

Tandem cum tribus illis crucibus, quibus edicit sacerdos, «per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, sanctificas, vivificas, benedicis,» passio Domini consummatur, et illud nobis commemoratur, quod clamans voce magna emisit spiritum (Matth. XXVII) . Quapropter statim corporale aufertur, quia velum templi scissum est, imo quia quae de illo scripta erant, hactenus clausa et operta fuerant, et erat verbum absconditum ab eis, quidquid ipse de passione sua praedixerat, nunc autem ubi consummatum (Luc. XXVIII) , etiam revelatum est. Quodque discooperto calice trinum de hostia super [Col. 0045B] calice pingitur crucis signaculum, dicendo: «Per ipsum, et cum ipso, et in ipso,» confessionem exprimit cum voce centurionis, qui viso terraemotu, et his quae fiebant, clamavit voce magna: «Vere Filius Dei erat iste (Matth. XXVII) .» Duae vero cruces, quae pinguntur in latere calicis, dicendo, omnis honor et gloria, sacramenta nobis sanguinis et aquae repraesentant, quae patefacto latere Domini lancea militis, in redemptionem salutis nostrae profluxerunt. Tunc accedit diaconus, et exaltatum parumper sacrificium de altari reverenter, tam ipse quam sacerdos iterum deponit, quia venit Joseph ab Arimathaea cum centurione, et Nicodemus quoque et impetratum a Pilato corpus Jesu deponentes sepelierunt. Sepelierunt, inquam, quod nobis in [Col. 0045C] eo significatur quod calix iterum corporali cooperitur. Ibi competenter beatus Gregorius Dominicam orationem dici constituit, incongruum esse astruens, ut cum super Eucharistiam oratio diceretur quam scholasticus composuit, ipsa oratio non diceretur, quam per se ipse Dominus noster dictitavit. Quod cum a Graecis accepisse videretur, in hoc tamen differre voluit, ut cum apud Graecos ab omni populo dicatur, apud nos a solo sacerdote cantetur. Tunc ergo quia Jesus, ut dictum est, clamans voce magna tradidit spiritum, centurio clamavit dicens: «Vere Filius Dei erat iste,« et mulieres lamentabantur flentes Dominum, levat sacerdos vocem, dicendo: «Per omnia saecula saeculorum,» et Dominicam orationem. Similiter chorus respondendo, imitantes [Col. 0045D] paucos fideles, qui contrito et confracto corde lugebant Dominum, veluti quondam occisum Abel invidi furore fratris maligno, pauci parentes impatienti dolore et inconsueto cordis dolore lamentati sunt. Post hoc iterum breve silentium fit, sabbatum respiciens, quo Dominus in sepulcro quievit.

Tunc rursus elevatio vocis bonum significat nuntium Dominicae resurrectionis, dicente sacerdote: «Pax Domini sit semper vobiscum.» Quod nobis illud commendat, quia Dominus noster stans in medio discipulorum suorum, dixit eis: «Pax vobis [Col. 0046A] (Joan. XXIX; Luc. XXIV) .» Interim tenens corpus Domini, quia cognitus est in fractione panis, tripartita fractura suam sanctae Trinitati assignat hostiam, particulamque unam, quae personam insinuat Filii, sacro sanguini demissam immergit.

Statim ad gloriam ascensionis memoria gaudentis Ecclesiae transcurrit, dicendo: «Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis. Qui sedes ad dexteram Dei Patris, miserere nobis.» Ad dandam enim poenitentiam, et remissionem peccatorum Deus illum suscitavit (Hebr. X; Act. V) , et principem et salvatorem exaltavit.

Tunc religiosa consuetudine legatum nobis a sacerdote damus et accipimus invicem pacis osculum, gaudentes atque hoc commemorantes, quia «reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus (Rom. V) ,» nosque colligari debere signantes osculo pacis (Ephes. IV) , quod est vinculum perfectionis (Coloss. V) . Cantus, quem communionem dicimus, quem post cibum salutarem canimus, gratiarum actio est, juxta illud: «Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum, qui requirunt eum (Psal. XXI) .»

[Col. 0046C] Collectae, quae dicuntur ad complendum, orationes sedentis in coelo capitis nostri Jesu Christi signant, qui mortuus est, inquit Apostolus, imo qui et resurrexit (Rom. XIV) , qui est in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis. Interpellat enim pro nobis pontifex summus, quia nos per id quod nostri est similis, reconciliat, et per id quod Patri est aequalis, absolvit.

Ultimam particulam diaconus adjicit, id est, «Benedicamus Domino,» et hoc dicto populum excitat ad agendas Deo gratias pro acceptis beneficiis, quia profecto Redemptore ad dextram Patris sedente [Col. 0046D] et interpellante pro nobis, perseverant ejus apostoli, dicentes nobis, «Semper gratias agite, sine intermissione orate (Ephes. V; I Thess. V) .» Si autem solemnitas aliqua sit, in illud tempus respiciens, quo nostrae salutis missio celebrata est, e diaconus dalmatica indutus, perfectionem designat futurae beatitudinis, tunc dicit: «Ite missa est.» Haec enim populi solemnis dimissio est, reverenda modulantis enuntiatione nitens rei dignitatem exprimere, et quasi extrema manu in abeuntis populi cordibus memoriam ejus stabilire. Hoc autem sacrosanctum altaris mysterium idcirco missa dicitur, quia ad placationem et solutionem inimicitiarum (Ephes. V) , quae erant inter Deum et homines, sola valeus et idonea missio est.

Olim non tanto exterioris apparatu decoris missarum solemnia celebrabantur, nec ab uno quolibet haec omnis religiosi obsequii gloria consummata et perpolita est. Pontifices quippe sacri, splendida Romanae sedis luminaria, sicut diversis temporibus affulserunt, ita paulatim studii sui claritate, venustatem hujus salutaris officii perfecerunt. Et sicut traditum a Domino per Moysem sacrificii veteris ordinem, praecipue David et Salomon (III Reg. VII) , sacerdotum et levitarum ministerio (I Par. XXIII) , cantorum multiplici numero, psalmorum divinorum tripudio, templi vel altaris illustri gloria, sacrorumque multitudine vasorum, splendidius [Col. 0047B] amplificaverunt; sic traditum a Domino mirabilem novi sacrificii ritum, per primos apostolos sancta Romana Ecclesia suscipiens, religiosa fide amplexata est, fideli cura conservavit, diligenti apparatu exornavit. Quae ergo quique eorum contulerint, jam dicemus, magis secundum ordinem illorum, quae ordinata sunt, quam eorum, qui ordinaverunt.

INSTITUTIO COELESTINI PAPAE.

Coelestinus, papa quadragesimus primus, constituerat, ut psalmi David centum quinquaginta ante sacrificium canerentur antiphonatim ex omnibus, quod ante non fiebat, sed tantum epistola et evangelium recitabantur. Ex hoc instituto excerpti de psalmis introitus, gradualia, offertoria, communiones [Col. 0047C] cum modulatione ad missam in Ecclesia Romana cantari coeperunt.

GREGORII.

Gregorius, LXI ⁜ (3) , Antiphonarium regulariter centonizavit et compilavit, «Kyrie eleison» a clero ad missas cantari praecepit quod apud Graecos ab omni populo cantabatur. Alleluia extra Pentecosten ad missas dici fecit. In canone tria verba hostiae superaddidit, «diesque nostros in tua pace disponas, ab aeterna damnatione nos eripi, et in electorum tuorum jubeas grege numerari.» Orationem quoque Dominicam post canonem super hostiam censuit recitari.

SYMMACHI.

Symmachus, XLIX, constituit omni die Dominico, [Col. 0047D] vel natalitiis martyrum, «Gloria in excelsis» ad missas cantari: quem hymnum Telesphorus papa, a beato Petro VII, nocte tantum natalis Domini ad missas, a se in ipsa nocte constitutas, cantari instituit, et in eo ad angelorum verba, quae sequuntur, adjecit.

GELASII.

Gelasius, XLVII, tractus et hymnos composuit, et sacramentorum praefationes cauto et elimato sermone dictavit.

INNOCENTII.

Innocentius, XXXVIII, pacis osculum ante communionem dari decrevit.

LEONIS.

Leo, XLIII, qui in homiliis declamandis multum valuit, addidit in canone: «sanctum sacrificium, immaculatam hostiam.»

DAMASI.

Damasus, XXXV, «Crebo in unum Deum» cantari instituit, ex decreto sanctae universalis synodi, a CL episcopis Constantinopoli celebratae.

ALEXANDRI.

Alexander VI ad consecrationem Eucharistiae instituit, quod sicut de latere crucifixi Domini effluxit sanguis et aqua (Joan. XIX) , ita aqua vino misceatur in ipsa consecratione; nec vinum sine aqua, nec aquam sine vino debere offerri, decernens.

SIXTI.

Sixtus, VII, hymnum, «Sanctus, Sanctus, Sanctus» cantari instituit.

SERGII.

Sergius, LXXX, ultimum hoc instituit, ut inter communicandum, «Agnus Dei» a clero cantetur. Sic studiosa divinae legis Ecclesia Romana paulatim protulit de thesauro suo nova pietatis monumenta, et quoddam velut ex auro lapidibusque pretiosis religiosi officii sancto sacrificio 23 fabrefecit diadema. Non quidem sanctius hinc est quam erat prius [ adde quando] ad sola verba Domini solamque Dominicam orationem consecrabatur, sed maxime decuit ut fides, quae adhuc [Col. 0048C] erat illo tempore rudis, et, ut ait quidam tam doctus quam fidelis, agresti turbida cultu, nuda humeros, intonsa comas, exerta lacertos, ubi ornari potuit, maxime in hac parte, tanquam in capite suo, deauraretur, et earum rerum quae superius dictae sunt, veneranda similitudine fulgeret.

Cur sancta Romana Ecclesia nunquam in sacrificio fermentum admiserit, non otiose quaeritur, nec inutiliter scitur, maxime quia consuetudini huic tota hactenus Graecia refragatur. Nam de fermento Graeci immolant, et nescio qua auctoritate suffragante (quae procul dubio de authenticis nunquam profecta est Scripturis), tam legalem quam [Col. 0048D] evangelicam Romanae Ecclesiae consuetudinem nimis pertinaciter abhorrent. Veris persaepe rationibus superati sunt, sed Constantinopolitanae sedis arrogantia multarum haeresum genitrix, cedere dedignata est. Leo, IX hujus nominis papa, a B. Petro CXLVIII, per Epistolam ad imperatorem Constantinum scriptam, animum ejus concilians, apocrisiarios suos Hunibertum Silvae candidae episcopum, et Petrum Amalitanorum archiepiscopum, Fridericum quoque VII levitam et cancellarium, Constantinopolim dirigens, multas Graecorum confutavit haereses, qui inter caetera Latinos vocabant Azymitas, et eos nimis persequentes, eorum ecclesias claudebant, et Michaelem [Col. 0049A] patriarcham, a gratia et palatio imperatoris remotum, excommunicationis gladio percussit. Tantis autem haeresibus fermentata est Graecia, ut mirum videri non debeat hoc quod de fermento immolat. Tantae econtra sinceritatis semper fuit sancta Romana Ecclesia, ut cui deest Scripturarum notitia, vel argumentandi facultas, sola illi de azymo contra Graecos sufficere debeat ejus auctoritas. Nam Constantinopolitana non solum haereticos, sed et haeresiarchas protulit multos. Romana vero Ecclesia, super apostolicae fidei petram altius fundata, firmiter stetit, et tam Graeciae quam totius orbis haereticos semper confutavit, et de excelso fidei tribunali data sententia judicavit. Scripturarum tamen suffragia deesse non debent, ne ullam tam sincera auctoritas [Col. 0049B] videatur passa esse jacturam. Quae certius atque commodius peterentur, si vel scripto vel auctore certo constaret, quid rationis super fermentato sibi videantur habere Graeci. Nam Romanae Ecclesiae consuetudo legalibus, propheticis, evangelicis atque apostolicis rationibus consona est. Ferunt tamen quidam, hanc a Graecis fermentati se audivisse rationem, eo quod Maria praegnans de Spiritu sancto facta fuerit, atque ideo per fermentatum signari recte Dominicam incarnationem, et manifestum virginei ventris tumorem. Quicunque ex eis huic innituntur rationi, longius a sanae doctrinae regula absunt, quam si nullas omnino supradictae rei causas redderent. Quid enim ideo fermentatum offerunt, ut impraegnatum et tumidum Mariae significent uterum? [Col. 0049C] Nempe hoc respectu panem sacrificii Mariam, vitium autem panis, id est fermentum Christum ejus filium esse volunt. Haec ratio duabus ex causis evidentibus, infirmata contemnitur. Primo, quia non Mariae, sed Christi solius, qui solus pro nobis crucifixus est, corpus offerre debemus. Secundo, quia fermento, ut aliquid boni significari mereatur, nulla omnino sacrae Scripturae de Veteri aut Novo Testamento auctoritas suffragatur; pulchrius atque rationabilius memoriam Dominicae incarnationis ex sancto Evangelio recognoscimus. Nam quod dixit Dominus de pane quem accepit, «hoc est corpus meum (Matth. XXVI) ,» quoties illa sacrosancta actione iteramus, incarnationem ejus ita nobis reparamus, ut ad hoc non uterum beatae Mariae, sed solam ejus [Col. 0049D] fidem, per quam concepit, necessariam habeamus. Est autem ejus fidei signum altare visibile, sicut recte placet doctoribus Ecclesiae. Igitur cum Dei Verbum per fidem Ecclesiae descendens, panem accipit de signo fidei, quod est altare, renovatur nobis illud quod idem Verbum Dei, per fidem Virginis descendens in uterum ejus, carnem assumpsit. Atque ita incarnationem Dominicam nobis reparamus, non sicut fermentum in pane significante Mariam, sed sicut Dei Verbum in pane Catholicam significante Ecclesiam, in eo quod sicut unus ille panis de multis confectus est granis, sic Ecclesia de multis hominibus una consistit per fidei unitatem. Significari autem pane illo dixi Ecclesiam, non in eo quod [Col. 0050A] offertur et consecratur, sed in eo quod de multis, ut dictum est, granis conficitur. Nam in eo quod consecratur, nec ipsum individuum corpus Domini significat, sed est transfusio in se Dei Verbo per fidem passionis, resurrectionis et ascensionis Domini. Dominus enim non hoc significat, sed, «hoc est corpus meum,» inquit. Infirma ergo et merito contemptibilis est supradicta fermenti ratio. At vero azyma tam ex evangelica quam ex legali auctoritate profecta sunt. Nam Dominus et in lege, ubi typicum paschae sacrificium mandavit, fermentum abjici jussit (Exod. XII; Deut. XVI) , et in Evangelio, ubi novum sacrificium primus celebravit, azyma nihilominus ipse consecravit. Et ne forte aliter suspiceris, fermentum in domibus Israel tunc non inveniebatur, [Col. 0050B] lege enim Domini sancitum erat. Dum ergo a vetere ad novum sacrificium proficiscens, azyma non reliquit, sed azyma benedixit, fregit, dedit discipulis suis dicens, «hoc facite in meam commemorationem (Marc. XIV; Luc. XXII) ,» nunquid de fermento quidquam dixit aut questus est, quod cogente consuetudine legis fermentum sibi defuerit? Imo qui in lege de azymis jussit, in gratia quod contrarium erat, statuere non debuit. Notandum quippe est, et animo memori retinendum, nullas antiquae legis consuetudines, contrariis supervenientibus ex Evangelio decretis, esse destructas. Sed quae abolitae sunt vel destructae, melioribus non contrariis cesserunt, ut circumcisio baptismo. Nam circumcisio bona quidem, sed baptismus melior. Nec mutabilitate [Col. 0050C] usus est Deus, dum bono praetulit melius, praesertim cum bonum illud irritum fecisset ille populus, sicut ipse Deus improperat illis per prophetam dicentem: «Et irritum fecistis pactum meum (Malach. II) ,» etc. Magis autem praeputium oppositum videtur circumcisioni, scilicet ut habitus privationi. Sed Dominus de praeputio nihil dixit, imo de utroque tacuit, «quia circumcisio nihil est, praeputium nihil est, ait Apostolus, sed fides quae per dilectionem operatur (Galat. V) .» At vero azymum et fermentum manifeste opposita sunt, ut contraria immediata. Igitur non decebat Deum, ut tanquam sibimet contraria, abjecto azymo de fermento praeciperet de quo ante prohibuerat dicens: «Non immolabis super fermento sanguinem hostiae tuae (Exod. XXIII) .» Approbat vero Deus [Col. 0050D] azymum, non propter ipsum, sed propter id cujus est signum. Significat quippe sacrificantibus nobis, ut epulemur 24 paschali convivio, «non in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor V) .» Nec ideo rei tam necessariae significatio haec rejicienda est, quia de legis antiquae caeremoniis illam constat esse profectam. Non enim cunctas legis antiquae significativas consuetudines abjecimus (Exod. XII) . Adhuc quippe plenariam lunae faciem consideramus, nec unquam in defectu ejus pascha celebramus, et quotidie thus sacrum Domino in odorem suavitatis adolemus, et oleum unctionis sanctum apud nos est (Levit. II; Exod. X) , et pro tubis campanas habemus, et multa [Col. 0051A] ejusmodi (Num. X) . Nam illa quae significantur, quoniam bona sunt moralia, significationes ipsas omnes quidem lectione, quasdam vero actu quoque celebramus, ut significata ipsa nostris sensibus, opportune importune ingerantur. Quis hoc improbare audeat? De gentibus quoque exemplo apostolorum atque doctorum, solemus auferre, si qua ab aliis probe dicta vel facta sunt, et tanquam captivae mulieris ungnes pilosque superfluos amputare (Deut. XXI) , ut ab alienigena falsitate mundata sententia, thalamum veritatis digna sit introire. Nonne ergo familiarius aut justius antiquitatum suarum reminiscitur Ecclesia? quae in Canticis canticorum gloriatur et dicit: «Omnia poma nova et vetera, dilecte mi, servavi tibi (Cant. VII) .» Igitur azyma non propter [Col. 0051B] hoc abjicienda erant, quia significationis gratia in antiqua lege tradita fuerant, quin potius ideo retinenda, quia quod significant, optimum, et huic tempori gratiae magis congruum est. Significant enim id quod apostolica tuba probabiliter sentiendum personat, videlicet ut inter Christum, qui de massa peccatrice carnem sine peccato, tanquam azymum assumpsit de fermentato, et Christianum populum ita nequitiae et malitiae nihil intersit, quomodo in azymo pane cum fermento, et aqua nihil veteris massae aut alienae confectionis intervenit (I Cor. V) . Aqua namque populum significat, juxta illud: «Beati qui seminatis super aquas (Isa. XXXII) .» Frumento autem significari Christum, nullo melius quam ipso [Col. 0051C] auctore probamus, qui seipsum mortificandum infidelitate Judaeorum, multiplicandum fide populorum, figurate praedicans: «Nisi, inquit, granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, multum fructum affert (Joan. XV) .» Aqua frumento mista sine fermento, simplices debere esse significat populos, Christo per fidem conjunctos. Cum ergo monimentum sit sinceritatis et veritatis ejus, in cujus azymis nos epulari hortatur Apostolus expurgato veteri fermento (I Cor. V) , ut simus nova conspersio, jure inter utilia legis antiquae signa, reservata sunt azyma, auctore magno pontifice Christo, et per succedentem sibi beatum Petrum, Romanae Ecclesiae fideliter delegata. Quae beata, quod in fundamento suo [Col. 0051D] petram illam excepit, quam in suo veritas ore laudavit et beatificavit (Matth. XVI) , tali structura super illam aedificata est, ut contra omnes haereses perstaret murus inexpugnabilis. Et quacunque mundi ex parte periclitata fides ad illam confugit, «mille clypeos ex ea, omnemque armaturam fortium (Cant. IV) ,» qua se defenderet, pendentem et praeparatam invenit.

Sacrosanctum altaris ministerium idcirco, ut dictum est, missa dicitur, quia ad placationem inimicitiarum, quae erant inter Deum et homines, sola valens et idonea mittitur legatio. Cujus divina ratio, quamvis assidui splendoris sit, cultus tamen exterior [Col. 0052A] in vasis sacris, in apparatu altaris et ministrorum ejus, semper quidem sancta, sed pro dierum vel temporum diversa ratione interdum splendidior est. Auro et argento, lapidibus pretiosis, pro posse fidelium singulis in locis splendet festiva devotio, quae cum in saecularibus ambitionis insignia sint, in ecclesiasticis et divinis rebus pietatis officia sunt; non quia Deum, qui spiritus est, plus aurea quam lutea, plus gemmata quam nuda delectent corpora; sed quia homines, quod diligunt, cum Deo libenter offerunt, dilectione Dei, qua illud a se separant, quidquid illud sit, Deo pretiosum efficiunt. Diligunt enim aurum quod maxime concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum (I Joan. II) . Cum ergo illud offerunt non indigenti Deo, sicut David concupitam [Col. 0052B] libavit aquam Domino, procul dubio sanctum et Deo placitum est quod offerunt (II Reg. XXIII) . Nimis reprehensibiliter sic ungerentur pedes luxuriosorum et nequam hominum, quomodo super pedes Domini unguentum effusum est, quod potuit venundari multo, et dari pauperibus (Matth. XXVI; Joan. XII) . Sed hoc ideo laudabiliter fecit Domino devota mulier quia Dominus, cui non indigenti hoc factum est, in libra unguenti pistici libram appendit potius pietatis et fidei, et ideo pro odore, qui respersus est in una domo, memoriam praedicandae mulieris spirare fecit in toto mundo. Igitur dum auro, et lapidibus, ac sericis vestibus honoratur Christus in altaris apparatu, poterat et hoc dari pauperibus, sed non [Col. 0052C] ideo jure ornatus mensae Domini reprehenditur, cujus habitus, dum est incultus, non sine culpa eorum despicitur, qui illam ornare posse videntur. Nam quod Dominus per prophetam arguit populum, dicentem: «Mensa Domini contaminata est (Malach. I) ,» ideo facere videtur, quia sine culpa tunc erat quae putabatur contaminatio esse altaris, nuda paupertas. Reversus namque de Babylone populus, altare tantum fecerat fortuitis, ut ait Hieronymus, et impolitis lapidibus, absque templo, absque urbis aedificiis, absque exstructione murorum, et putabant minorem esse cultum religionis quia templi ornatus deerat, nec intelligebant, omnipotentem Deum non aurum gemmasque et hostiarum multitudinem quaerere, sed offerentium voluntatem. Caeterum [Col. 0052D] ubi opportunitas et opes non deerant, Dominus ipse aurea sibi et argentea fieri mandavit opera, summa artificum industria (Exod. XXV, XXVI et XXVII) . Nec statim nobis illud objiciatur ex dictis beati Hieronymi. Quod si haec ex Veteri Testamento suscipimus, consequenter et victimarum ritum, et legem Sabbati, et his similia suscipere deberemus. Pugnat enim haec ejus sententia, ne aurea vel gemmata divini cultus ornamenta, velut necessaria requirantur. Nam scribens adversus Vigilantium, itemque ad Demetriadem virginem, eleemosynam quidem pauperum praefert, sed de hujusmodi unusquisque, inquit, in suo sensu abundet, non damno, non reprehendo (Rom. XIV) . Sed et manifesta ratione colligimus, figuras ejusmodi, quales de constructione [Col. 0053A] tabernaculi beatus Gregorius moraliter exponit, praesentia veritatis non ita dissipari, ut non debeant etiam nunc in exteriori cultu Ecclesiae simili vel eadem ratione proponi; ut in illo nobis eluceat, qualis interioris domus Dei, quod sumus nos, ornatus esse debeat. Quamvis enim auctor veterum et novarum figuratarum promissionum sacramenta mutaverit, quia promissa perfecit et denuntiationibus, ut ait magnus Leo, cessationem imposuit, quoniam denuntiatus advenit, in praeceptis tamen vel figuris moralibus (I Cor. III) , nulla prioris testamenti reprobata decreta, 25 sed evangelico magisterio multa sunt aucta. Dictis, factis, pulchrius Evangelium quam lex, frequentius Christus quam prophetae, parabolas vel allegoricas proponit similitudines, cujus [Col. 0053B] magisterium sequens Ecclesia, rerum habitu visibilium, res imitatur invisibiles, non solum in eorum, de quibus supra dictum est, ministrorum sacro cultu, sed in caeterorum quoque templi vel altaris ornatu. Nam si nulla significantur in hoc quoque spiritualia, cur pretiosa pallia, et holoserica dorsalia parietibus appenduntur, et sacrosanctum Domini corpus lineo corporali superpositum obtegitur? Nam juxta dignitatem ejus, quod pretiosissimum habere possemus, merito illi circumponeremus. Arcana ergo aliqua, quaesitu et intellectu digna, cum hac discretione animadversa sunt. Nam corporale lineum, in quo Dominicae passionis celebramus memoriam, tribulationem ejus, et singularem designat in eo earnis munditiam. Linum quippe de terra natum, [Col. 0053C] multis attritum pressuris, ad nivei candoris honorem et levem subtilitatem pervenit. Grossum et inglorium e terra consurgit, sed inter manus prementium opificum subtiliatur et candescit. Tribulationem ergo Domini in lineo corporali advertimus. «Ascendit enim sicut virgultum et sicut radix de terra sitienti, non habens speciem neque decorem (Isa. LIII) ;» sed propter munditiam animae suae, quam pro peccato nostro posuit, videbit semen longaevum, et voluntas Domini in manu ejus directa. Quod diligentiores observant, ut duplex corporale sit, linteamina significans capitis Domini quibus corpus ejus aromatibus conditum involvit Joseph (Matth. XXIII; Luc. XXIII) . Pallia vero, quae ut dictum [Col. 0053D] est, solemniter appenduntur templi parietibus futuram sanctae Ecclesiae gloriam significant in regno Christi, quod nobis praesentes solemnitates commemorant, «ubi exhibebit sibi Christus gloriosam sponsam, non habentem maculam vel rugam (Ephes. V) .» Codices quoque evangelici auro et argento, lapidibusque pretiosis non immerito decorantur, in quibus rutilat aurum coelestis sapientiae, nitet argentum fidelis eloquentiae, fulgent miraculorum pretiosi lapides, quae manus Christi tornatiles aureae plenae hyacinthis operatae sunt. His atque aliis hujusmodi ornatibus loquitur quodammodo regina, quae assistit a dextris speciosi ac potentissimi regis, ut vestitum deauratum, et varietates, quibus ipsa circumamicta est, omnemque gloriam [Col. 0054A] ejus, quae est ab intus in fimbriis aureis (Psal. XLIV) , id est, in perseverantia bonorum operum, recogitemus et ad memoriam revocemus, et admoniti de visibilibus, invisibiles ornatus et repositam in coelis ejus gloriam avida mente speculemur. Tunc solemne est cantoribus, sed et omni choro psallentium, pretiosum de sacrario capere vestitum, et magnis vocibus atque amplificatis cantibus jucundum sacri sacrificii celebrare convivium. Causa postulat quiddam nostri ordinis, id est monachorum, non praeterire proprium. Solemus enim in hujusmodi festis omnes in albis stare vel procedere: qua veste novam sanctorum vitam designari superius expositum est. Tunc namque in contemplatione ejus novitatis positi sumus, de qua nos hortatur [Col. 0054B] Apostolus dicens: «Ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» Itaque cum simus comae illae, de quibus scriptum est: «Comae ejus sicut elatae palmarum, nigrae quasi corvus (Cant. V) ,» quia scilicet capiti nostro adhaerentes, humili conscientia nigri esse, et victo mundo sursum tendere debemus; tunc tamen quando commemoratur ejus saeculi status, quo cum filiis semper est sponsus, convenienter laetitiam praeferentes, quotidianam salubris tristitiae nigredinem laeto candore obducimus, juxta illud: «Non possunt filii sponsi lugere, quandiu cum illis est sponsus (Matth. V) .» Convenienter ergo in albis procedentes, simul etiam omnes a senibus usque ad infantes, manipulos portamus, [Col. 0054C] quia videlicet in illa vita, quae per albas significatur, «propriam unusquisque mercedem accipiet, secundum suum laborem (I Cor. III) ,» et «venientes venient cum exsultatione, portantes manipulos suos (Psal. CXXV) .»

Cappas quoque in majoribus festis superinduimus, ut amplius in Deo gloriemur, aspicientes in futuram resurrectionem, quando omnes electi, (quibus nunc post depositionem carnis in anima tantum remuneratis, singulae stolae albae datae sunt (Apoc. VI) , binas accipient stolas, scilicet requiem animarum, et resuscitatorum gloriosam immortalitatem corporum [Col. 0054D] (I Cor. XV) . Quae cappae bene ab interiori parte patulae sunt, et omnino praeter solam necessariam fibulam inconsutae, quia profecto immutata jam et immortalia corpora nullis animam obcludent angustiis, corda non contegent, nec obsistent internae sanctae Trinitatis contemplationi. Fimbriis quoque subter ornatae sunt, quia nil nostrae tunc deerit perfectioni, sed quod nunc «ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus, cognoscemus sicut et cogniti sumus, quia facie ad faciem videbimus (I Cor. XIII) .»

Verumtamen sic subornati, caput intactum praeferimus, et rasuram, quam coronam nominamus, nullo ornamento contegimus. Non est enim plenum [Col. 0055A] gaudium nostrum, quia non in re praesentium, sed in spe gaudemus futurorum. Idcirco autem rasi sumus, quia filii sumus Core, id est calvi, scilicet Domini nostri Jesu Christi, qui in Calvariae loco crucifixus est, dictumque est ei, videlicet vero Elisaeo, a stultis et insensatis pueris cum illusione: «Ascende, calve, ascende, calve (IV Reg. II) .» Rasis ergo capitibus antiquam Nazaraeorum legem immutavimus (Num. VI) . Olim namque Nazaraei capillos nutriebant, nos econtra capillos decidimus, quia Nazaraeorum princeps Dominus Christus decalvatus, id est in loco Calvariae, ubi damnatorum capita abscindebantur, crucifixus est. Dalila, id est paupercula et mentis inops synagoga, rasit [Col. 0055B] caput fortissimi Samson, id est solis nostri, et tradidit in manus Philistinorum (Judic. XVI) . At ille [Col. 0056A] captus, quasi victus, eos qui se ceperant vicit, pluresque hostium occidit mortuus quam occiderat vivus. Mortuus enim Dominus infernum confregit, mortem vicit, vitam reddidit. Nos, quamvis in supradictis ornatibus de victoria ejus gaudeamus, tamen in rasura capitum decalvationem ejus per compassionem lugemus. Hoc autem humilitatis insigne vocamus coronam, id est victoriam, quia fidelis illa Domini decalvatio, cujus haec rasura signum est, procul dubio victoria est, triumphus est, honor et gloria nostra est. «Mihi autem absit gloriari,» ait Vas electionis, «nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI) .» Sed nondum apparuit haec gloria quid orit, habetque adhuc tristitiae speciem, donec tristitia [Col. 0056B] convertatur in gaudium, et gaudium nostrum plenum sit (Joan. XVI) .

Angustioribus atque profundioribus enavigavit oratio, dum superius sacramentum Dominici corporis et sanguinis pertentans potius quam perlustrans, nullum fidei passa est periculum, satisque confidit in Deo jam adulta vel exercitata fide, quia quotiescunque per hoc profundum fuerit navigandum, nullum alicujus obice saxi incurrit naufragium. Nunc [Col. 0055C] juxta propositum nostrum, ad ordinem anni, qui circa ipsum agitur sacramentum, ingredientes, ipsum, quo regimur, sanctum poscimus Spiritum ut placida sui favoris aura nostrum implere velum non desinat, donec propositum opus ad optatae consummationis portum perducat. Quod ab adventu Domini inchoantes, primum cur illud tempus sic nuncupetur, vel quid hoc significetur vocabulo, consulta causarum ratione nosce debemus.

Tempus, quod Dominicae nativitatis memoriam antecedit, ideo adventus nuncupatur, quia totus ejus ecclesiasticus ordo juxta contemplationem adventus Domini dispositus est. Advenire autem Dominus [Col. 0055D] recte dicitur , qui ubique est invisibili praesentia majestatis, dum assumpto eo quod visibile est nostrum, visibus carnis visibilem se ostendit. Quod tunc factum est, quando Verbum, per quod omnia facta sunt, quod erat in mundo, et mundus per ipsum factus est, sed mundus eum non cognovit, caro factum est, ut visibiliter habitaret in nobis (Joan. I) ; itemque futurum est, quando is qui nunc a dextris Dei sedet, et licet nobiscum sit usque ad consummationem saeculi (Matth. XXIV) , non aliud assumendo, sed quod semel assumpsit nobis repraesentando, et sicut ipse dixit: «Videbimus Filium [Col. 0056B] hominis venientem in nubibus coeli, cum potestate magna et majestate (Luc. XXI) .» Illud igitur tempus, quod Dominicae nativitatis memoriam antecedit, idcirco adventus nuncupatur, quia haec quae dicta sunt, partim praeterita, partim futura commemorantur. Nam prima Dominica, primus adventus jam praeteritus quasi futurus in persona antiquae commemoratur Ecclesiae. Secunda et tertia Dominica, secundus [Col. 0056C] adventus exspectantibus et desiderantibus jamjam instare, propheticis atque apostolicis tubis denuntiatur. Ideo vero secundus adventus duabus Dominicis declamatur, quia primum adventum sola, quae praecessit incarnationem Domini Ecclesia promissum exspectavit, secundum autem tam praecedens quam subsequens audivit, illa propheticis tantum, haec autem propheticis pariter atque apostolicis edocta praeconiis. Quapropter in secunda ex ipsis Dominicis propheticum personat officium, quod est populus Sion. In tertio vero Apostolicum: «Gaudete in Domino semper (Philip. IV) .» Quarta Dominica, quae semper Dominici natalis diem novissima respicit, tempus illud commemorat, quo impraegnato jam et tumido utero Virginis prope erat Dominus, [Col. 0056D] et calcians se divinitas corrigiam illam suae ligabat incarnationis (Matth. III) , quam in Evangelio ejusdem Dominicae Joannes se non esse dignum solvere profitetur (Joan. I) .

Quod haec ita sint, ex ipsis earumdem Dominicarum patenter cognosci potest officiis. Nam prima Dominica non jam retributionem, sed initium justitiae postulat humanum genus. Nec jam patriam attingit, sed viam sibi postulat ostendi: Ait enim: «Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas [Col. 0057A] tuas edoce me (Psal. XXIV) .» Vox haec veteris hominis est, originalis peccati vinculis alligati, et in suam coelestem patriam nescientis redire, nec valentis. Propter quod illa tunc Evangelii lectio recitatur, in qua vel maxime commendantur illae Domini viae, per quas illuc, unde corruit homo, debeat et possit redire, scilicet obedientia, mansuetudo, et humilitas charitasque summa. Obediens namque Patri, ut pateretur pro nobis, ultro ad passionis locum venit mansuetus et humilis, sicut propheta de illo praedixit: «Dicite, filiae Sion, ecce rex tuus venit tibi mansuetus, sedens super pullum asinae (Zach. IX) .» Charitas autem erat illa qua major non est, sicut ipse dixit: «Majorem hac dilectione nemo habet (Joan. XV) ,» etc. Praeterea tota primi adventus [Col. 0057B] causa, in illa sancti Evangelii lectione typice continetur. Sed de hoc superius dictum est, ubi ad comprobandum quod Evangelio cohaereant et consentiant, caetera membra officii, quemadmodum corpus capiti, hujus Dominicae officium exempli gratia propositum est. Asinam namque alligatam vel pullum ejus, humanum genus significare novimus, ad cujus solutionem Dominum advenisse manifestum est, ut sessor et possessor nostri factus, in coelestem Jerusalem per vias suas equitatu salutis nos reduceret. Igitur ex officio constat primam Dominicam primum 28 Domini spectare adventum. Cujus officii constat hanc esse intentionem, ut his quibus necdum venit Dominus (illis enim necdum advenit, qui fidem incarnationis ejus nondum receperunt; illis, inquam, [Col. 0057C] qui necdum in adventu ejus crediderunt) adveniat tanta salus per fidem, ut confidentes in Domino non erubescant, neque irrideant inimici, id est daemones, diutius asinam illam, quam alligaverunt vinculis peccatorum, sed solutae vias Dominus demonstret illi, et semitas suas doceat (Psal. XXIV) . Hoc in introitu, in graduali, et in alleluia manifeste conclamatur. Intervenit apostolus Paulus, et in lectione Epistolae demonstrat asinae vias, quas ambulare, vel quas non ambulare debeat. Quarum demonstrationem sic inchoat: «Scientes quia hora est jam nos de somno surgere (Rom. XIII) .» Nimirum haec et reliqua dicens, quasi fidus auriga, ascensuro Domino, ut dietam suam perficiat, asinam infrenat, quo [Col. 0057D] rectas vias teneat, ad summum dicens, «sed induimini Dominum nostrum Jesum Christum,» quod idem est ac si dicat eidem asinae: Ascensorem suscipe regem Sion. Quod autem post Evangelium idem clamat offerenda quod antiphona ad introitum, hoc innuit, quod asina illa, etiam cum acceperit sessorem suum Dominum, secura esse non debet, priusquam perveniat cum equite suo in supernam civitatem Jerusalem. Potest enim fieri, ut offensus eques suum velit mutare vehiculum, quod prius probasse visus est, ideo perseverat in offertorio dicere Ecclesia, quod in introitu dixerat, addendo: «Dirige me in veritate tua,» etc. Communio quoque: «Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum (Psal. LXXXIV) ,» manifeste vox est antiquae [Col. 0058A] Ecclesiae, primum Domini exspectantis adventum: quando de benignitate Spiritus sancti, terra nostra, id est, uterus Virginis concipiens, dedit fructum suum, Deum et hominem proferens, benedicta in aeternum. Ea quae dicta est ad introitum collecta, quaeque super oblata, quaeque ad complendam, manifeste ad idem, scilicet ad primum Domini respiciunt adventum.

Cur statio ad Sanctum Petrum fiat.

Notandum quoque quia statio Dominica hac juxta sacratissimam ordinationem vigilantissimi papae Gregorii, jure ad Sanctum Petrum fit; ipse est unus, imo primus discipulorum, qui ad solvendam illam magnam asinam missi sunt. Siquidem et in apostolatu circumcisionis Deus illi operatus est (Galat. II) , [Col. 0058B] et inter gentes cum consorte suo beato Paulo eadem legatione functus, pro Christo Romam ingressus est, ut imperium orbis tanquam praedictae caput asinae solveret, ita ut pulchre nobis illi duo, qui a monte Olivarum missi sunt, ad solvendam illam animalem asinam, in typum omnium praedicatorum, in his duobus, videlicet Petro et Paulo, repraesentari videntur, qui caput mundi Romam Domini Christi regis aeterni vehiculum et habitaculum, currum atque thronum effecerunt.

Cur in adventu non utuntur consuetis vestibus sacris diaconus et subdiaconus.

Ex tunc usque ad sacram Dominici natalis noctem, diaconus et subdiaconus imminuti procedunt. Nam neque diaconus dalmaticam, neque subdiaconus induit [Col. 0058C] tunicam. Subdiaconus tanquam lex, quae ante incarnationem Domini carebat ornatu Evangelii; diaconus tanquam ipsum Evangelium, cujus claritas, quanta sit, nondum apparuerat ante sacramenta nativitatis, passionis, resurrectionis et ascensionis Domini. Horum enim non praesentiam, sed exspectationem significat tempus illud; propter quod et adventus Domini, ut dictum est, nuncupatur. Utuntur autem interdum casulis quam vestem sacerdotis esse diximus, cum de habitu ejus loqueremur. Quod neminem movere debet. Non enim sic utuntur casulis subdiaconus aut diaconus, ut in ipsis legant vel ministrent, sed lecturi aut ministraturi illas exuunt, manifeste profitentes, illam suam non esse vestem, [Col. 0058D] nec propter suum ordinem sibi debitam, sed propter Dominicae vel alicujus festi reverentiam se accipere accomodatam, ut inopem atque indecentem consolentur exspoliationem. Eamdem ob causam, Gloria in excelsis Deo tunc non dicitur, et Ite missa est intermittitur, quia videlicet illud tempus signat, ut dictum est, quo adhuc exspectabatur gaudium pacis, et illud quod nunc usque solliciti praestolamur, consummationem nostrae salutis.

Dominica secunda statio ad sanctam Jerusalem. Totum enim officium ejusdem Dominicae ad laetificandum cor illius decantatur, quae primum Filii Dei recepit adventum, quaeque per fidem justificata [Col. 0059A] (Rom. V) , et pacem habens ad Deum, desiderat in secundo adventu videre gloriosum regem suum. Mulier quippe casta est, quae viri sui absentiam plorat, praesentiam desiderat; et sic unici sponsi sui suspirat thalamum, «quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum (Psal. XLI) .» Huic ergo desideranti, festinanti atque anhelanti, praesens officium laetitiam praenuntiat, spem inculcat, patientiam praedicat. Primum Evangelii sententiam contemplemur, cui caeterae officii partes, plenae gaudii, plenae consolationis et pacis, consonare probentur, praemissis signis, quae gloriosum illum adventum praecessura sunt. «His ergo, inquit Dominus, fieri incipientibus, levate capita vestra, quoniam appropinquavit redemptio vestra (Luc. XXII) .»—«Levate [Col. 0059B] capita vestra, ait beatus Gregorius, id est exhilarate corda;» juxta hujus veridici promissi consolationem, praecinit ad introitum tuba prophetica populo Sion: «Ecce, inquiens, Dominus veniet ad salvandas gentes, et auditam faciet Dominus gloriam vocis suae in laetitia cordis vestri (Isa XXX) .» Parvulus enim et pupillus est in hoc exsilio natus populus Sion, peregrina matre. et illo quem nunquam vidit, genitus patre; patrem absentem gemitibus quaerens, et assiduis coelum pulsans vagitibus, quo patrem suum abisse, matre narrante, audivit, et vix infantulus intellexit. Cui flenti et in orationibus vagienti commiserens mater totum hoc officium canit (Act. I) , jamjam imminere contestans desideranti reditum patris, et audiendam esse gloriam vocis ejus, quando [Col. 0059C] dicet: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum in laetitia, inquit, cordis vestri (Matth. XXV) ,» quae tota erit, ut signis ejus fieri incipientibus juxta Domini dictum, debeamus levare capita nostra (Luc. XXII) , id est exhilarare corda. Quod quia per nos fieri non potest, nisi nos ipse gaudio spiritus sui laetificet, recte in collecta deprecamur, dicentes: Excita, Domine, corda nostra, id est leva atque exhilara ad praeparandas Unigeniti tui vias, scilicet, ut parata sint occurrere illi; non per timorem fugiendo, sed cum amore adventum ejus excipiendo. Ad haec opportune nobis haec apostolica lectio recitatur: «Quaecunque scripta sunt, 29 ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per [Col. 0059D] patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus (Rom. XV) ,» et reliqua. Valet enim ad correptionem impatientis animae, nimis aegrae, cupientis dissolvi, et esse cum Christo, dum abundantiam spei nobis optando, moras venturi Domini nostri ferre suadet, cum pace et gaudio (Philip. I) . Graduale manifeste venturum eum canens, «cujus species decoris ex Sion est (Psal. XLIX) ,» juxta illud, quia salus ex Judaeis est, eamdem laetitiam sanctis ejus praedicat (Joan. IV) ; qui congregandi sunt ad dextram ejus, eo quod ordinaverint testamentum ejus novum super vetera sacrificia (Psal. XLIX) . Alleluia duobus fecundum versibus primo versu gaudium spei praedicat ejus, cui dictum est: «In domum Domini ibimus, laetitiamque ex re futuram [Col. 0060A] (Psal. CXXI) ,» ubi stabunt pedes ejus in atriis Jerusalem. Lecto autem supradicto evangelio praecentore gaudii, et confirmata promissione veritatis, ubi dicitur: «Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Luc. XXI) ,» jam velut consolatione recepta, gratulatur populus Sion, et dicit credens veritati: «Deus, tu convertens vivificabis nos, et plebs tua laetabitur in te (Psal. LXXXIV.) » Vivificabis nos, inquit, scilicet per resurrectionem, convertens nunc per fidem, «et plebs tua laetabitur in te.» Laetabuntur filii sponsi reddita sibi ejus praesentia, et pristina tristitia in gaudium conversa, pleno gaudebunt gaudio. Longum nimis est, neque a nobis propositum exponentis more omnia persequi. Solam enim concordiam cujusque officii, velut [Col. 0060B] compagem cujusque corporis perquirere propositum est. Summa igitur hujus officii est, ut peregrina Jerusalem, id est Ecclesia praesens, hujus vitae exsilium spe patientissima perferat, et cum secundum Evangelii jam dicti praemonstrationem, mundi ruinam imminere cognoverit, levet caput suum, et juxta communionis cohortationem surgat, et stet in excelso, terrena respuens et amans coelestia, sicut petit collecta, quae dicitur ad complendum, et videat jucunditatem (Baruch. V) , quae veniet sibi a Deo suo, ac velut propinquante aestate moeroris sui nubila discutiat, quia vitae dies aeterni solis claritate fulgescunt (Apoc. XXI) .

[Col. 0060C] Dominicae tertiae totum officium consolationem decantat, maxime rectoribus Ecclesiarum; quorum status quanto eminentior, tanto vita judiciis hominum subjectior, et tanto magis persaepe apud homines laceratur opinio, quanto eorum meritum in divino fulget judicio. Venturum namque illis annuntiat, qui harum illuminet abscondita tenebrarum; quia ipse judex eorum est et conscius, qui omnino errare non novit judicio. Ut ergo tanto teste vel judice venturo gaudeant, vel quid de illo sperent ut sciant, opportune recitatur illud praeclarum atque famosum quod de Joanne Baptista perhibuit, testimonium, dicens: «Amen dico vobis, inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista (Matth. XI) .» Magnum testimonium, grande praeconium. Negavit Deus hominem esse illum mollibus vestitum, negavit arundinem esse vento agitatam, enuntiavit officio, vel meritis esse angelum. Ostendit in uno quod in omnibus facturus est, quoniam veniens ad judicium in conspectu Patris, et sanctorum angelorum, congrua singulis testimonia reddet. Quis ergo non erubescet flere, eo quod competens suis meritis non habeat ex hominibus testimonium tanto sibi reposito in coelis praecone meritorum? «Gaudete potius in Domino semper, iterum dico gaudete, inquit Apostolus (quod cantant in introitu), modestia vestra nota sit omnibus hominibus (Philip. IV) .» Quod si oculos suos compresserint, et lucem vestram coram eis lucentem videre noluerint, nihil solliciti [Col. 0061A] sitis, Dominus prope est, qui lucem vestram videre nolentibus ingeret, tantummodo petitiones vestrae innotescant apud Deum: unus enim ille testis contra omnes criminatores praevalebit. Promissam consolationem hanc subsequens compleri collecta postulat, dicens: Aurem tuam, Domine, precibus nostris accommoda, et mentis nostrae tenebras gratia tuae visitationis illustra. Tenebras enim quas patimur, in eo quod errantes falso judicamur et judicamus, illustrabit ejus adventus, quem non tardari poscimus. Sicut in subsequenti lectione epistolae ait idem Apostolus: Nolite ante tempus judicare quoadusque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium (I Cor. IV) .» Tota enim haec lectio tendit in hoc, ut nobis [Col. 0061B] pro minimo sit judicari ab humano die, sicut fuit Joanni, qui, ut supradictum est, in Evangelio praedicatur a Domino arundo vento agitata non esse (Matth. XI) . De eadem re Dominus flebiliter postulatur in graduali, praemissa laude competenti: «Qui sedes, Domine, super Cherubim (Psal. LXXIX) ,» etc. Nam in eo quod sedet super Cherubim, id est, super plenitudinem scientiae, novit et potest occultam cordium nostrorum abyssum penetrare, et quaecunque ibi latent, vero testimonio in publicum proferre. Ad hoc juxta vocem psalmi, quae in alleluia personat, excitabit potentiam suam, et veniet. Et sicut in offerenda quasi jam factum, quia procul dubio futurum est, praesumimus dicendo: «Benedixisti, Domine, terram tuam, avertisti captivitatem [Col. 0061C] Jacob (Psal. LXXXIV) ,» gaudebunt electi stantes a dextris testimonio sibi reddito a vero judice, et libertatem accipient filiorum Dei (Rom. VIII) , juxta quod in alio loco scriptum est: «Cum averterit Dominus captivitatem plebis suae, exsultabit Jacob, et laetabitur Israel (Psal. XIII) .» Cujus libertatis spe confortat pusillanimes tuba prophetica in communione: «Dicite pusillanimis: Confortamini, et nolite timere (Isa. XXXV) ,» qui saepe dum humana contra se audivit praejudicia, quamvis de reposito in conscientia thesauro debeant consolari, tamen valde trepidant, quia necdum sciunt, quales in illo tremendo Dei judicio inveniendi sunt. Unde beatus Gregorius, qui multis hominum praejudiciis fatigatus, satis et plus aliis multis erat expertus, quid [Col. 0061D] paterentur, vel quanta intra haec consolatione indigerent rectores Ecclesiae, et idcirco hoc illis celebri statione officium dedicavit, scribens ad Mauritium imperatorem, inter caetera dicit: «Quod autem dominorum pietas illud mihi pavendum, et terribile omnipotentis Dei judicium intentat, rogo per eumdem omnipotentem Dominum, ne hoc ulterius faciat. Nam adhuc nescimus quis ibi qualis sit.» Et Paulus egregius praedicator admonet, dicens: «Nolite ante tempus judicare, donec veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit cogitationes cordium (I Cor. IV) .»

Cur statio ad sanctum Petrum.

Sciendum vero est, praesentis Dominicae officio [Col. 0062A] stationem congrue fieri ad Sanctum Petrum, quia videlicet ille rectorum Ecclesiae primus et praecipuus est; quibus idem officium praedicat gaudium et patientiam in tribulatione, longanimitatem in spe, quorum in animo quanta pressura sit, «et praeter illa quae extrinsecus sunt, quanta instantia quotidiana (II Cor. XI) ,» quanta sollicitudo commissarum sibi animarum, 30 nulli praeter ipsos, qui experti sunt, perfecte et liquido noverunt, quamvis frequenti lectione, maxime ex libris beati Gregorii nonnulla ex parte a studiosis et cordatis lectoribus queant cognosci. Ipse autem beatus Gregorius egregium Romanae sedis post Petrum apostolum decus; qui optime, ut dictum est, angoris ejus conscius exstitit, hoc sese cum illis officio consolatus est; quippe, qui [Col. 0062B] ut in libro vitae ipsius legimus, stationes per basilica vel beatorum martyrum coemeteria (secundum quod hactenus plebs Romana, quasi eo vivente, certatim discurrit) sollicitus ordinavit; per quas et ipse simul discurrens, dum adhuc loqui praevaluit, viginti homilias Evangelii diverso tempore declamavit, reliquas vero ejusdem numeri dictitavit quidem, sed lassescente stomacho, languore continuo aliis pronuntiandas commisit. Qui sicut vere dulcissimum sancti Spiritus organum, quidquid scripsit, digito Dei dictante concepit; sic easdem stationes non sine eodem Spiritu deposuit, et tam haec quam caetera ejus opera, tanquam Ecclesia.

Inter caeteras hebdomadae ferias, quarta et sexta feria maxime jejuniis ideo deputantur, quia Dominicae passionis memoria prae aliis insignitae sunt. Quarta namque feria Dominus a Juda traditore venditus, et sexta a Judaeis crucifixus est (Matth. XXVI) . Itaque et per singulas Dominicas proprias Evangeliorum et Epistolarum lectiones habent, et jejuniis, litaniis atque abstinentiis poenitentium magis idoneae judicatae sunt; ut quibus diebus innocens Dominus venditus, et pro servis suis passus est, servus peccator fleat et jejunet, et lectionem sanctam, quae est animae pabulum, solemnius audiat. Quapropter quatuor temporum jejunia per [Col. 0062D] easdem ferias celebrari instituta sunt, addita Dominicae sepulturae die, scilicet Sabbato, ut tres dies jejunii sint, quatenus trium mensium cujusque temporis temperiem bonam, trium dierum, quibus jejunamus, salubri commercio impetremus, et pro mense diem unum Domino offerentes, tranquillam et quietam hanc vitam sub elementis mundi, a spiritualibus nequitiis (Ephes. VI) , et ab acrearum malignitate tempestatum peragamus.

Tertia igitur Dominici adventus hebdomada, quarta feria brumalis temporis jejunium praefixum est; quod propter adventum Domini aliorum temporum jejuniis celebrius est, et officium tam diurnum quam [Col. 0063A] nocturnum magis plenarium habet, ad ipsum Domini pertinens adventum, ut dum caro jejuniis affligitur, anima redemptionis suae testimoniis, ex lectione sacra vel concentu Ecclesiae, copiosius laetetur. Prima jejunii die, scilicet quarta feria statio ad Sanctam Mariam convenienter ordinata est. Ad illud enim templum Domini, ad illud sacrarium Spiritus sancti, in quo totus Deus novem mensibus habitans, dignatus est homo fieri, totum ejus diei officium proprie pertinere manifestum est (Luc. I) . Nam ex Evangelio Dominica recitatur annuntiatio vel incarnatio, propheticis tubis ante declamata, per angelum praesentialiter allata, per fidem beatae Virginis suscepta, per incorruptum ejus uterum completa et reddita. Quae omnia propheticus clangor in introitu [Col. 0063B] breviter percinens: «Rorate, coeli (Isa. XLV) ,» inquit, et caetera. Dicendo «rorate, coeli, desuper,» ministerium angelicae expressit allocutionis, qua verbum Deus in interiorem aurem credulae Virginis, sicut pluvia in vellus (Judic. XVI) , descendit, et per hoc quod ait, «et nubes pluant justum,» se atque caeteros prophetas, qui ut nubes justum, scilicet Christum, et fideles ejus in terra cordis nostri coelesti doctrina depluunt. «Aperiatur, inquit, terra (Isa. XLV) ,» suscipiendo Verbum, et dicendo, «ecce ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I) ,» et germinet salvatorem benedicta in aeternum, Deum nobis proferens et hominem. Quae post haec sequuntur, omnia similiter Evangelico sensui consonant. Epistolaris lectio jejunantium [Col. 0063C] animas dupliciter reficiens, primo montem illum praedicat, qui secundum consonum Evangelium, sedem suscipiens David patris sui, et de lapide parvo crescens in montem (Dan. II) , et implens orbem terrarum, regnabit in domo Jacob in aeternum (Psal. LXV) , cui lectioni pulchre succinit versus subsequens gradualis: Quis ascendit in montem Domini (Psal. XXIII) , etc. Quia videlicet non nisi innocens manibus et mundo corde, et cujus vita concordat cum fide, partem habebit in illa Domini incarnatione. Reliqua officii membra patenter ad eumdem Evangelii sensum pertinent, nec ad hoc probandum immorari opus est, quoniam manifestum est. Igitur hac die secundum hujusmodi officium statio ad Sanctam Mariam convenienter ordinata [Col. 0063D] est.

Sexta vero feria statio ad sanctos apostolos praescripta est. Ratio quidem occultior est, sed quaerentibus parva ex scintilla citius elucet. Nam in Evangelio diei praesentis, in cantico Beatae Virginis dignum illud memoria dictum est, quod patenter ad ipsos apostolos attinet: «Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles (Luc. I) .» Nam de sede spiritualis magisterii, de cathedra Moysi, deposuit potentes de sede, id est superbos, scribas et pharisaeos, et exaltavit in eamdem sedem humiles apostolos. Sicut alias ipse Dominus: «Confiteor tibi, inquit, [Col. 0064A] Pater, Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI) .» Quod quia in veritate judicii factum est, et cum haec diceret beata Virgo, prope erat Dominus, scilicet in utero ejus, bene congruit hic introitus: Prope esto, Domine, et omnes viae tuae veritas (Psal. CXVIII) . Et quia florente tunc virga de radice Jesse, jam requiescebat super florem ejus spiritus Domini, ut de plenitudine ejus accipiens Joannes, exsultaret in utero Elizabeth (Joan. I; Luc. I) , apte concinit Evangelio haec Epistola: Egredietur virga de radice Jesse (Isa. XI) , etc. Singula percurrere nimis longum est, et quia per se patent quod ad eamdem rem pertineant, fastidiosum est. Communio tandem: Ecce Dominus veniet, et omnes sancti ejus cum eo [Col. 0064B] (Zach. XIV) , ad eorumdem perspicue spectat glorificationem apostolorum, qui cum eo venturi sunt in secundo adventu ejus ad judicium.

Quaeri autem potest cur quarta feria prima scilicet die jejunii, duae sint lectiones, duoque ascripta gradualia, sexta feria una tantum lectio, sequenti vero Sabbato legantur sex? Ad quod respondendum, quia cum quarta feria duas legerimus, sexta secundum profectum jejunii tres legere deberemus, Sabbato autem quatuor. Verum quia Sabbato solent ordinationes fieri, translatae a feria sexta duae, quatuor Sabbati lectionibus appositae sunt, ut his maxime sacri officii proferenda reservetur opulentia, qua et [Col. 0064C] jejunantes, et sacrorum ordinum tirones descripti sunt.

Cur Sabbato jejunii duodecim lectiones titulentur, cum sex tantum legantur.

Sciendum quoque quod cum Sabbato sex tantum legendae sint, duodecim in titulis lectiones ea de causa praenotantur, quia cum. Romana Ecclesia de Latinis et Graecis esset permista, singulae lectiones in utraque lingua recitabantur. Nam in una lingua recitatae, ab utriusque linguae populis intelligi non poterant. Itaque dum unaquaeque bis legitur, duplicato senario lectionum numero, duodecim computantur. Praeterea notandum est, ordinationum sacramenta Dominicae diei deputari, cujus in vespera fiunt, et tam vespera Sabbati quam mane prima [Col. 0064D] Sabbati posse et licere jejunis a jejunantibus celebrari.

Dicit enim magnus Leo, scribens ad Dioscorum Alexandrinae civitatis episcopum, «Quod a patribus nostris propensiore cura servatum esse novimus, a vobis quoque volumus custodiri; ut non passim diebus omnibus sacerdotalis, vel levitica ordinatio celebretur, sed post diem Sabbati, hoc est noctis ejus, quae in prima Sabbati lucescit, exordio, sub lege divini officii substituatur, in quibus his, qui consecrandi sunt, jejunis a jejunantibus sacra benedictio [Col. 0065A] conferatur quod ejusdem observantiae erit, si mane ipso die Dominico continuato Sabbati jejunio celebretur, a quo tempore praecedentis noctis initia non recedunt: quam ad diem resurrectionis (sicut etiam in Pascha Domini declaratur) pertinere non dubium est. Nam praeter auctoritatem consuetudinis quam ex apostolica novimus venire doctrina, etiam sacra Scriptura manifestat quod cum apostoli Paulum et Barnabam ex praecepto sancti Spiritus ad evangelizandum gentibus mitterent, jejunantes et orantes imposuerunt eis manus (Act. XIII) , ut intelligamus quanta et dantium et accipientium devotione curandum sit, ne tantae benedictionis sacramentum negligenter videatur impletum. Et ideo pie et laudabiliter apostolicis mores gesseris institutis, si hanc [Col. 0065B] ordinandorum sacerdotum formam per Ecclesias, quibus Dominus praeesse te voluit, etiam ipse servaveris, ut his qui consecrandi sunt, uunquam benedictio, nisi in die resurrectionis Dominicae tribuatur, cui a vespere Sabbati initium constat ascribi, et quae tantis divinarum dispensationum mysteriis est consecrata, ut quidquid Domino est insignius constitutum, in hujus diei dignitate sit gestum. In hac mundus sumpsit exordium, in hac per resurrectionem Christi, et mors interitum, et vita sumpsit initium. In hac Apostoli a Domino praedicandi omnibus gentibus Evangelii tubam sumunt, et inferendum universo mundo sacramentum regenerationis accipiunt. In hac sicut beatus evangelista Joannes testatur, cum congregatis in unum discipulis, clausis [Col. 0065C] januis, ad eos Dominus introisset, insufflavit et dixit: «Accipite Spiritum sanctum, et quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et quorum detinueritis, detenta erunt (Joan. XX) .» In hac denique promissus a Domino apostolis Spiritus sanctus advenit (Act. II) . Ita coelesti quadam regula insinuatum et traditum noverimus, in illa die celebranda nobis esse mysteria sacerdotalium, in qua collecta sunt omnium dona gratiarum.

Hoc Sabbato, et omnibus horum quatuor temporum Sabbatis, statio ad Sanctum Petrum congrue celebratur. Cui enim primo post Christum, Ecclesiae [Col. 0065D] summum collatum est pontificium, quique primus et princeps sacras in Ecclesia celebravit ordinationes, cujus vice maxime fungitur Romanus pontifex, cum Ecclesiae sanctae ministros et ovibus Christi pastores ordinat necessarios, congrue, ut tanquam ad summum recurratur, apud ipsum statio celebretur. Convenientes igitur ad Beatum Petrum jejunos mater Ecclesia filios, velut ex ore ipsius Petri multiplicatis in anima reficit sacramentis, et ex ipsius auctoritate spiritualium divisiones ministrationum distribuit. Ubi notandum, quintam semper lectionem, quae superadditae doctrinae novissima est, non mutari, semperque illam esse, qua legitur angelus Domini cum Azariae et sociis ejus in fornacem ignis descendisse Dan. III) . Quod magna et mystica non vacat ratione. [Col. 0066A] Nam quemadmodum pueris a Babylonio rege missis in fornacem ignis, coelestis gratia subvenit, et fecit, medium fornacis quasi ventum roris flantem; sic nos a confusionis rege diabolo, libidinum flammis appetitos jejuniorum et orationum instantia liberat. Hoc denique genus non ejicitur, nisi in oratione et jejunio (Matth. XVII) . Hac ergo lectione praelecta, sequitur et hymnus eorumdem puerorum, quo ad benedicendum Creatorem omnis creatura commonetur, priusquam sacerdotes ordinentur, ut animadvertamus, illorum ora manusque ad benedictiones dandas, et quod maximum est, conficiendum corpus et sanguinem Domini, jure admitti, qui a confusionis rege succensam fornacem vitiorum potenti fide superaverunt. Jam quae sequuntur, manifeste secundum [Col. 0066B] Domini praedicant adventum, et voci consonant «clamantis in deserto, parate viam Domino (Isa. XL; Matth. III) ,» etc. Hoc enim evangelium ejus diei est principium scilicet praedicationis, qua Joannes peccatorum corda percutit, et ad poenitentiam invitat, genimina viperarum, securim dicens jam esse positam ad radices arboris, et ventilabrum in manu judicis, ut purgans aream suam, triticum congreget in horreum, paleas autem comburat igne inexstinguibili (Matth. III) . Hoc evangelium eodem epistola sensu praecurrit, scilicet secundum praedicando adventum Domini, quo revelatum prius hominem peccati, filium perditionis interficiet spiritu oris sui (II Thess. II) , et destruet illustratione adventus sui. Sed et antiphona ad introitum: Veni et ostende nobis [Col. 0066C] faciem tuam, Domine, qui sedes super 32 Cherubin, et salvi erimus (Psal. LXXIX) , manifeste tempus illud respicit, quo (sicut in offerenda quoque canimus) exsultanti filiae Sion: «Veniet rex suus sanctus et Salvator mundi (Zach. IX) ,» et sicut in tractu praemissum est: Excitans potentiam suam veniet (Psal. LXXIX) , et eum quem deducit, velut ovem Joseph, segregatum ab hae dis qui a sinistris ejus erunt, ad dexteram suam constituet (Matth. XXV) . Interim tamen plorandum est ante eum qui fecit nos (Psal. XCIV) , ne fortis et terribilis, qui juxta communionem «exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII) ,» nemine adversantium parvulorum valente sibi resistere, de quibus scriptum est: «Sagittae parvulorum factae sunt plagae eorum (Psal. LXIII) ,» cum [Col. 0066D] venerit, item gigas nobis sit, et multa fortitudine sua nobiscum in judicio contendat, et magnitudinis suae mole premat nos.

Dominicae quartae officio praescriptum est, Vacat: videlicet, quia nulli sanctorum apostolica cautione stationi deputatum est. Quod quam recte cautum sit, considerata ejusdem officii ratione perpendere licebit. In evangelio Dominicae hujus, agitante vento Pharisaicae interrogationis, haec scintilla splendidae veritatis emicat de flamma ignis divini, qui calebat ardens et lucens (Joan. V) , in sancta mente Joannis: «Ipse est, inquit, qui post me venturus est, qui ante [Col. 0067A] me factus est, cujus ego non sum dignus, ut solvam ejus corrigiam calceamenti (Joan. I) .» Ab hac probabilis testimonii sententia gravi et digna corde et ore tanti praecursoris, omnia pendent membra concrepantis officii. Stat Idumaea illa, quae visitationis suae propheticum illud audierat promissum: «In Idumaeam extendam calceamentum meum (Psal. LIX, CVII) ,» et respiciens in illud tempus quo de accubitu suo, scilicet de sinu Patris, egressus rex ille qui hoc promiserat, jam in utero Virginis calceabatur, mirabilem illam atque insolubilem incarnationis corrigiam suis circumdans gressibus. Illud, inquam, respiciens, Idumaea scilicet alienigena gentilitas, clamat in introitu: «Memento nostri, Domine, in beneplacito populi tui (Psal. CV) ,» videlicet in filio tuo, in quo [Col. 0067B] tibi beneplacuisti solo ex millibus populis, quicunque tuus fuit ab initio mundi, visita nos in eodem salutari tuo, ad modum medici jacentem aegrotum dignatione gratuita visitantis (Matth. III, XVII) . Quae deinde sequuntur, id est collecta, epistola, graduale, alleluia, cuncta pariter juxta considerationem impraegnati uteri Virginalis, prope esse Dominum, et celerem ejus adventum consonant. In offerenda vero palam est, non exemplo angeli, salutare illud templum Domini, sacrarium Spiritns sancti, thalamum sanctitatis, triclinium divini consilii; in quo, ut dictum est, divinitas veniens ad nostram salutem, nostra carne calceata est. Hoc tantum regis Christi mysterium, cui sanctorum, qui omnes officiales ejus sunt, ita fuit creditum, ut merito decantetur hoc [Col. 0067C] officium praescripta statione apud quemlibet illorum? Nam quae apud singulos eorum officia solemnibus deputata sunt stationibus si rite considerentur, singulorum virtutibus vel meritis consonare probantur. Sic apud beatum Petrum, qui principaliter jus obtinet ligandi atque solvendi statio fit (Matth. XVI) , quando, ut dictum est, in typum Ecclesiae nobis evangelizatur solutio asinae (Matth. XXI) , sic quando agimus scrutinia, et catechumeni praesignantur, ad catechizatorem gentium Paulum statio celebratur. Hanc autem ligaturam corrigiae solvere, id est sanctae incarnationis Christi mysterium denudare, ipse Joannes se indignum asserit, quo major inter natos mulierum nemo surrexit (Joan. I, Matth. XI) . Investigare enim quis potest, quomodo corporatur Verbum, quomodo [Col. 0067D] summus et vivificator Spiritus intra uterum matris animatur, quomodo is qui initium non habet, et exstitit et concipitur? Nulli ergo sanctorum hoc mysterium ita fuit creditum, ut apud illum propria statione hoc assignari debeat officium. Proinde vacat, non quod (ut nonnullis videtur) minus sit authenticum, sed quod de ordinatissima stationum dispositione, rationabiliter sit exceptum, utpote materiam habens totius salutis et sanctitatis effectricem, sed nulli sanctorum investigabilem; omnibus impensam, sed per solum Spiritum sanctum administratam, qui in triclinio Virginalis uteri solus medius, solus conscius, et unus coelestium fuit architriclinus nuptiarum (Luc. I) . Nocturnalia, studio vitandae prolixitatis, [Col. 0068A] praeterimus officia, maxime quia per se satis patent, quod a diurnalibus non discrepent. Notandum vero quod antiqua et universali sanctae Ecclesiae consuetudine per hoc tempus rationabiliter legitur Isaias propheta, qui tam primum quam secundum Domini adventum eloquenter evidens, et evidenter eloquens, nobilis propheta, imo magnus et verus nuntiat evangelista. Nam per totum annum juxta rationes causarum vel temporum, sacrae lectiones probabiliter (sicut in sequentibus locis suis liquebit) ordinatae sunt.

In vigilia Natalis Domini, frequens ac celeberrimum est in ore Ecclesiae pulchrum illud divinae consolationis oraculum: «Hodie scietis, quia veniet [Col. 0068B] Dominus, et mane videbitis gloriam ejus. Judaea et Hierusalem, nolite timere (Exod. XVI) ,» etc. Per hoc mittit quemquam nostrum ad historiam libri Paralipomenon, quando regnante Josaphat, congregati sunt filii Ammon et Moab, cum habitatoribus montis Seir adversus Judam (II Par. XX) . Convenitque omnis Juda in Jerusalem et in templum Domini ad deprecandam faciem ejus. Et stantibus illis coram Domino cum uxoribus et parvulis aut liberis, et vociferantibus ad Dominum, exclamavit Hiaziel, filius Zachariae, filii Barachiae, levites de medio multitudinis facto super se spiritu Domini: «O Juda et Jerusalem, nolite timere, cras egrediemini, et Dominus erit vobiscum,» etc. Illuc ut dictum est, mittit quemquam nostrum Ecclesia, summa cura nitens [Col. 0068C] excitare corda nostra, ut vigilanter advertamus per hanc similitudinem, quam opportune subvenit nobis nativitas Filii Dei secundum carnem. Non enim parva similitudo est. Nam quemadmodum tunc visibiliter congregati fuerant visibiles hostes adversus Judam, scilicet filii Ammon et Moab (Jer. XLVIII) , et habitatores montis Seir (Ezech. XXXV) , qui saepe in Scriptura sacra pro peccatis et vitiis et malignis spiritibus ponuntur (Gen. XVI) , nominibus quoque ad hoc ipsum congruentibus; Ammon enim interpretatur populus turbidus; Moab ex patre scilicet diabolo; Seir pilosus vel hispidus; sic ad interitum nostrum congregabantur peccata et vitia nostra, nec erat qui adjuvaret.

Ipsum nomen, quod dicitur vigilia, nos excitare debet, ut vigilanter advertamus ea, quae in officio diei hujus congesta sunt. Quae cum 33 perspexerimus, quibus ex Scripturarum locis conquisita sint, miranda nobis significatio potius quam expressio sese offeret profundae intentionis, qua compositor officii nostras in meditatione divina mentes occupare per hujusmodi officium intendit. Primum itaque de introitu dicendum: Hodie scietis quia veniet Dominus. Hoc de Exodo parva mutatione sumptum est. Nam cum dixisset Dominus filiis Israel: «Ecce ego pluam vobis panes de coelo, dixerunt Moyses et Aaron ad illos: «Vespere scietis [Col. 0069A] quod eduxerit vos Dominus de terra Aegypti, et mane videbitis gloriam ejus (Exod. XVI) .» Cum ergo nobis, in exspectatione Dominicae nativitatis mente vigilantibus, hoc in introitu canitur, quod dictum est, tunc panem de coelo, id est manna suscipientibus, facile persentit chorus eruditus quid innuat piae calidus intentionis oculus, id est quo tendat, vel ad quid sensus nostros invitet officii compositor vere sapiens, et scriba doctus magni sibi thesauri conscius (Matth. XIII) . Denique ad hoc invitat nos, ut recogitemus, manna illud, quod datum est filiis Israel, de Aegypto egressis, et tendentibus ad terram repromissionis, figuram fuisse Verbi Dei, quod per Virginem carnem assumens, nos in se credentes pascere venit, qui eramus a Deo jejuni, solis carnis [Col. 0069B] vitiis, tanquam carnibus Aegypti distenti atque crapulati. Hujus interpres similitudinis, non quivis hominum, sed ipse est, qui dixit: «Ego sum panis vitae: patres vestri manducaverunt manna in deserto, et mortui sunt. Hic est panis de coelo descendens, ut si quis ex illo manducaverit, non moriatur: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Joan. VI) . Hoc igitur intelligentes, et magnifice exsultantes, amplius ex subjunctione psalmi dilatamur in intellectu gaudio spirituali, dicentes: Domini est terra et plenitudo ejus (Psal. XXIII) . Quod de psalmo sumpta est offerenda quoque cum versibus suis. Convenit namque diei vel rei psalmus hic per omnia, quia totius hodierni officii psalmique hujus una fere intentio est. Nam et in vigilia praesenti contemplari [Col. 0069C] jubemur, non solum quod natus sit, sed et cur natus, vel quando natus sit Christus, sicut et cantamus: Intuemini quantus sit gloriosus iste (Hebr. VII) . Et in psalmo juxta titulum, qui talis est: «Psalmus David in prima Sabbati,» agit Propheta de victoria Christi, quae facta est in resurrectione, in prima sabbati (Luc. XXIV) , exhortans fideles, ut tanto regi semetipsos, sicut decet, praeparent advenienti, tollentes, sicut in offertorio cantamus, portas suas, portas mortis, id est vitia, vel elevantes portas justitiae, virtutes, ut introeat rex gloriae Dominus virtutum, ad debellandum fortem armatum, cujus est orbis terrarum, quia ipse super maria fundavit eum (Psal. XXIII) , dum sicut olim «divisit mare Rubrum in [Col. 0069D] divisiones (Psal. CXXXV) ,» ita et nunc orbem, id est populum Christianum, educens inter dissensiones amaricantium populorum, fundavit in fide, et super flumina praeparavit, id est super principes saeculi stabilivit eum. Nihilominus et hoc, quod eidem introitui, in graduale transformato, versus iste subjungitur: Qui regis Israel, intende (Psal. LXXIX) , sensum vigilantem aedificat. Nam psalmus ille oratio est pro Judaeis, et gentibus, qui cito apparente Domino Jesu commutandi erant in eum. Et pro perfidis quoque Judaeis, qui in titulo appellantur Assyrii, id est seipsos dirigentes secundum reputationem suam, «qui justitiam suam statuere volentes, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X) ,» pro perfidis, inquam, Judaeis orant in illo psalmo fideles, ut tandem [Col. 0070A] convertantur, quod ipsi tandem futurum praevident, Et in supradicto versu sub nomine Israel Judaicus populus, sub nomine Joseph, quod interpretatur accrescens, gentium designatur multitudo, quae illis addita est, juxta illud: «Alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere (Joan. X) ,» etc. De Evangelio vel Epistola palam est, quod eis introitus supradictus conveniat, videlicet quia sensus utriusque hoc maxime intendit attestari, qualem per portam coeli supradictum manna nobis Dominus pluerit, scilicet per Virginem, dicente angelo in Evangelio: «Quod enim ex ea natum est, de Spiritu sancto est, pariet autem filium (Matth. I) ,» etc. Pauli autem in Epistola: «Qui factus est ei ex semine David (Rom. I) .» Maxima [Col. 0070B] namque portarum coeli, quas Dominus, ut hoc manna plueret, nobis aperuit, Maria exstitit, per quam ad nos Verbum Dei, caro factum, de coelo descendit. Siquidem aliae portae, id est omnes sanctorum animae, quae ab initio verbum illud in gremio fidei meruerunt suscipere, ore suo verbum salutis pepererunt, id est praedicaverunt, sanctamque Scripturam composuerunt, dicentes: «A timore tuo, Domine, concepimus et peperimus. Spiritum salutis tuae fecimus super terram (Isa. XXVI) .» Haec autem Verbum illud ita plena gratia concepit, ut visibilem hominem factum pareret, in veritate carnis, eodem Spiritu sancto et per ora prophetarum verbum hoc eloquente, et conceptionem ejus in utero virginis operante. Quod et ipsum coelitus significatum [Col. 0070C] est in eo quod de supradicto manna scriptum est: «Cumque descenderet mane ros supra castra, descendebat pariter et manna (Exod. XV) .» Ros enim Spiritum sanctum, de quo nunc dictum est, quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est, manna vero, ut saepe dictum est, verbum Dei significabat, quod per operationem ejus humanae naturae unitum est. Et quod populus inobediens, de eo quod collegerat, reservavit, nec totum, ut jussum erat, comedit, hoc illud est quod non totum quod accepit a sanctis prophetis de verbo Dei, credere voluit. Quod autem de manna reservatum est, quale fuit? «Computruit, inquit, et scatere coepit vermibus (Exod. XVI) .» Nimirum hoc est quod usque hodie Judaea [Col. 0070D] de manna comedere, id est de verbo Dei credere refugit: Quod videlicet putredinem, id est carnem nostram assumpserit, et vere sit vermis, quod purum manna fuerat, id est homo vere mortalis sit factus, qui Deus, imo Verbum Dei erat. quod autem die Sabbati non computruit neque vermis est inventus in eo, quia pulchre illud significat, quod, ut ait Apostolus: «Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) .» Recte igitur in introitu cantamus: Hodie scietis quia veniet Dominus, et mane videbitis, etc. quia hodie, id est in praesenti vita scimus et credimus quia de coelo descendit panis vivus, mane, id est in resurrectionis gloria, videbimus non solam humanam, sed gloriosam divinitatis ejus formam, et ut in [Col. 0071A] communione canimus, revelatibur gloria Domini, et videbit omnis caro salutare Dei nostri (Isa. XL) .

Importuna plerumque a nonnullis haec nobis impingitur quaestio: Cur Deus lapsum hominis evenire permiserit, cum utique, ut omnipotens, impedire potuerit, saltem ipsum tentatorem ab ingressu paradisi procul arcendo, malueritque suam incarnationem humano generi necessariam existere, quam compendio serpentem 34 ab hominis collocutione abigere. Hoc Apostolus Judaeis scandalum, gentibus autem ait esse stultitiam; nos autem, si spiritu pietatis regimur, [Col. 0071B] ut mites simus, et ideo quaerimus ut inveniamus, scienter profitebimur hoc stultum Dei sapientius esse hominibus (I Cor. I) . Quod ut probari possit facilius, libet prius rei tantae majestatis aliquam apponere similitudinem, ut quia divinam justitiam vel sapientiam in semetipsa radiantem, infirmi perspicere non queunt oculi, tanquam in subjecto speculo contemplantes, speciosam illam esse intelligant per ipsius imaginem. Nunc ergo ab eo, quod scriptum est: «et vocavit famem super terram, et omne firmamentum panis contrivit,» et paulo post: «Et intravit Israel in Aegyptum (Psal. CIV) ,» etc., competentem licet capere similitudinem. Quaerimus nunc ab eis qui supradicta quaestione moveri solent, cur Deus voluerit, ut Israel in Aegyptum [Col. 0071C] intraret, unde postea signis atque portentis, cum ipsorum grandi labore, per Moysen et Aaron educerentur? (Exod. VII, VIII.) Nam testamentum suum, quod disposuit ad Abraham, quod juravit ad Isaac, quod statuit Jacob in praeceptum, dicens: «Tibi dabo terram Chanaan (Psal. CIV) ,» cum essent incolae ejus, scilicet terrae Chanaan, illud, inquam, testamentum sic poterat ratum facere, ut non vocaret famem super terram, neque intraret Israel in Aegyptum, et ibidem, id est intra Chanaan, augere poterat populum suum vehementer, et firmare eum super inimicos ejus, non relinquens hominem nocere eis, et corripiens pro eis reges (ibid.) ;» sed maluit, ut dictum est, causam evenire, propter quam intraret Israel in Aegyptum et illuc mittere Moysen [Col. 0071D] servum suum et Aaron, ponens in eis verba signorum suorum, et increpare mare Rubrum, ut exsiccaretur, et subversis hostibus deduceret eos per desertum quadraginta annos, et portaret mores eorum, et interim pluit illis manna ad manducandum, et panem coeli dedit eis (Psal. CV) . Hoc ergo respondeat qui altiora quaerit, cur tantis morarum vel operum dispendiis reducendos, illuc intrare permiserit. Dicet fortassis quod in promptu est, et quod verum est, quia ut notam faceret in gentibus virtutem suam, ut essent quae utiliter annuntiari possent inter gentes opera ejus (Psal. LXXVI) ; ut sciremus, quia ipse Dominus Deus noster (Psal. CIV) , et experimento probaremus, quia in universa terra [Col. 0072A] judicia ejus (ibid.) ; ut, inquam, notus fieret Deus, sine cujus notitia non vivit omnis homo, idcirco quod supradictum fieri permisit. Et recte, bene, irreprehensibiliter. Si enim homo non debet oblata occasione omittere quin proferat quod in se utile habet, pro eo quod scriptum est: «Sapientia abscondita et thesaurus occultus, quae utilitas in utrisque?» (Eccli. XX.) quanto magis benevolentia Dei oblatam sibimet occasionem debuit amplecti, id est mittere in servum venundari Joseph (Gen. XXXVII; Psal. CIV) , ut sapientiae suae thesauros utiles ostenderet, quia videlicet illa venditio captivitatis illorum causa vel initium fuit. Non enim Deo imputandum est illius captivitatis initium, quia vocavit famem super terram, sed eis, a quibus in servum venundatus [Col. 0072B] est Joseph. Non ergo dubium est quin irreprehensibile sit quidquid illic a Deo permissum est vel actum. Quapropter cum descenderent in Aegyptum, solus pater Jacob, qui culpae illius fuerat expers, spe promissionis recreatus est. Audivit enim Deum sibi dicentem: «Noli timere, descende in Aegyptum, ego descendam illuc tecum, et ego inde adducam te (Gen. XLVI) .» At vero illius divinae justitiae, de qua supra propositum est, haec imago est, atque ad exemplar coelestium haec in terrenis acta sunt. Eadem simplicitate oculi, id est intentione utilia faciendi, permisit Adam volentem descendere in hanc Aegyptum, id est in tenebras peccati, cum posuisset eum in amoenitate paradisi, cujus illa terra typum gessit, in qua Abraham et Isaac et [Col. 0072C] Jacob peregrinari jussit, repromittens eam illis. Et cuncta utilitas, quae provenit ex eo, quod Israel in Aegyptum intrare permisit, tanto minor est illa quae de peccato Adae provenit, quanto minor est figura veritate, similitudo re, umbra corpore. Nam, ut caetera nunc omittam, quorum latissimae quidem significationes sunt, sed aliis temporibus vel locis adhibendae sunt, illud quod pluit illis manna ad manducandum, et panem coeli dedit eis (Psal. LXXVII) , vere magnum et mirificum bonum, quanto minus est isto, quem significabat, pane angelorum, qui est Dei Verbum, Verbum Deus, Verbum caro factum. Siquidem illud manna, Verbi hujus incarnati fuisse signum, non solus in Evangelio testatur Dominus, ubi ait: «Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi [Col. 0072D] (Joan. VI) ,» sed et Moyses in Deuteronomio praescribit. Qui cum dixisset: «Et dedit tibi cibum manna, quem ignorabas tu et patres tui,» statim addidit, «ut ostenderet tibi quia non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod egreditur de ore Dei (Deut. VIII) .» Et ut supradictam divini oculi simplicitatem, id est intentionis puritatem utrobique planius perpendas, promptum est perspicuis probare testimoniis, quo ad erudiendam creaturam, non solum humanam, sed et angelicam, haec vel illa fieri oportuit. Nam de manna cum dixisset Moyses quod supra positum est, paulo post adjecit utique hominibus loquens: «Quia sicut crudit homo filium suum, sic Dominus Deus tuus erudivit te [Col. 0073A] (Deut. VIII) .» De sacramento autem Verbi incarnati, Paulus ad Ephesios scribens, «Ut innotescat, inquit, principibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei (Ephes. III) .» Igitur quemadmodum in speculo patet, subjectae similitudinis clarissimus, et ab omni, quod reprehensione vel nota stultitiae, ut gentibus visum est (I Cor. I) , dignum sit, purissimus justitiae Sol, in dispensatione suae incarnationis incedit, quia modorum omnium, quibus omnipotens malitiam diaboli pervertere, vel cassare potuisse, vel debuisse asseritur, a mundi hujus sapientia, quam stultam fecit Deus; omnium, inquam, modorum optimus hic modus est, qui Deo complacitus est, ut diabolus ad suae damnationis cumulum hominem decipere permitteretur, et suae fraudis effectu potitus tum demum per hominem [Col. 0073B] ad judicium traheretur. Et sedens in superbiae principatu Aegypti rex, id est tenebrarum princeps, primum decem plagis, id est decem legis praeceptorum flagris contunderetur, deinde nobis ad manducandum hoc manna per baptisma concurrentibus, ipse insectator fluctibus ejusdem enecaretur, nobisque hoc in manna Verbi incarnati refectis atque confortatis, terramque ejus, id est coelestem patriam, quam ille superbiendo perdidit, invadentibus, ipse cum satellitibus suis videlicet spiritualibus Chananaeis trucidaretur, quod in die judicii futurum est, quando mirabili et pulcherrima ordinatione hic Deus et homo puniet, et quod in Deum, et quod in hominem actum est, id est et superbiam, qua contra [Col. 0073C] Deum tumuit, et iuvidiam, qua hominem decepit. Haec omnia Deus, priusquam hominem conderet, praescivit et praedestinavit, ipsum autem hominis lapsum praescivit quidem, sed non praedestinavit, neque voluit, quinimo sub interminatione mortis vetuit (Gen. II) . Nam bona sola Deus praescivit et praedestinavit, mala autem praescivit tantum, non etiam praedestinavit, sed condigna eis loca juste deputavit. Addit adhuc quaerere aliquis. 35 Cum praevaricatio nulla sit, si praeceptum aut lex non fuerit, cur Deus homini praeceptum dedit, quod non servandum praescivit? Videlicet quia Creator erat ille, iste creatura, et a Creatore creaturam erudiri oportuerat, quippe quae ita creari non potuerat, ut suapte natura perfecta esset, quod solius [Col. 0073D] divinae naturae est, neque sciri posset quia Deus mitis et humilis corde est (Matth. XI) , nisi eruditione proficeret. At vero praeceptum in omni disciplina eruditionis initium est. Igitur praeceptum dari oportuerat, illud praesertim quo ad humilitatem creaturam disponeret, videlicet prohibendo ne plus vellet sapere, quam oporteret sapere (Rom. XII) , quam ob culpam ceciderat diabolus, et ideo in Ezechiele cum improperio et ironia appellatur cherub (Ezech. XXVIII) , id est plenitudo scientiae. At ille, ut scientiam boni et mali, id est omnium scientiam, sicut Deus haberet, comedit lignum, quod exinde ita appellatur scientiae boni et mali, non quod vere ita [Col. 0074A] fuerit, sed quod de illo diabolo fallente mulier credidit (Gen. III) . His ergo breviter praemissis, propter eos duntaxat, qui nobiscum Dei scientiam inclinato corde expetunt, non propter eos qui insidiose agunt, qualibus dicit Apostolus: «O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? nunquid potest figmentum dicere ei, qui se finxit: Quare me fecisti sic?» (Rom. IX.) quorum insidiosis respondere quaestiunculis, nec nostrae facultatis, nec praesentis propositi est: his, inquam, praemissis, gloriam praedicamus ejusdem Dominicae incarnationis, Deum Patrem laudantes, qui per illam nobis faciem suam ostendit, glorificantes Filium salutare nostrum, qui carnem nostram assumpsit, gratias agentes sancto Spiritui, cujus proprium opus illa novi hominis mirabilis conceptio fuit.

Illud quaesitu dignum est, cur in hac solemnitate Dominicae nativitatis, tam die quam nocte duae ad missarum solemnia legantur epistolae, quod alias per totum annum eo modo non fit. Quodque maxime praetereundum non est, prima semper de Veteri, sequens de Novo Testamento sumpta est. Quod inquirentibus nobis splendida beati Gregorii doctrina viam intelligentiae protinus aperit. Ait namque: Bene duo cherubim, quae propitiatorium tegunt, sese invicem aspiciunt, versis vultibus in propitiatorium. Cherub quippe plenitudo scientiae dicitur. [Col. 0074C] Et quid per duo cherubim, nisi utraque Testamenta signantur? Quid vero per propitiatorium, nisi incarnatus Dominus figuratur? De quo Joannes ait: «Ipse est enim propitiatio pro peccatis nostris (I Joan. II) .» Et dum Testamentum Vetus hoc faciendum denuntiat, quod Testamentum Novum de Domino factum clamat, quasi utraque cherubim invicem aspiciunt, dum vultus in propitiatorium vertunt, quia dum inter se positum incarnatum Deum vident, a suo aspectu non discrepant, quae dispensationis ejus mysterium concorditer narrant ⁜ (4) . Redditam ergo nobis eamdem intelligimus similitudinem, dum, sicut duo cherubim versis vultibus in propitiatorium sese mutuo respiciunt, sic duae lectiones ex duobus Testamentis, evangelicam lectionem, qua propitiatorium [Col. 0074D] nostrum, id est incarnatum Verbum prae dicatur, concordibus testimoniis et uno eodemque sensu respiciunt. Cur autem ad sanctam Mariam hoc officio statio celebretur, causa evidens est, scilicet quia de utero haec salus Judae, et Jerusalem exspectata et suscepta est.

Dominica nocte natum esse Christum probabile est, quamvis sacra Evangelii de hoc historia tacuerit. Namque si per regulam computi retro percurras, invenies ejus anni quo natus est, concurrentes quinque. Quos addens regularibus decembris septem [Col. 0075A] vel, ut compendiosius fiat, regularibus Januarii tribus, invenies diem illum, quo decembrem inchoamus, quintam fuisse feriam, et cum quo Januarium, primam, id est diem Dominicam, sublatis videlicet septem ex eo numero, qui regularibus et concurrentibus compositis accrescunt. Cum autem december quinta feria, vel Januarius inchoatur prima, necesse est diem natalis Domini, qui post Kalendas decembris XXV et ante Kalendas Januarii est octavus, primam feriam, id est diem existere Dominicam. Nocte ergo Dominica natus est Christus, consonante mirabilium suorum ordine, ut quo die dixit: «Fiat lux, et facta est lux (Gen. I) ,» ejusdem diei nocte exoriretur in tenebris lumen rectis corde, et visitaret nos oriens ex alto, illuminare his qui in tenebris [Col. 0075B] sunt et in umbra mortis (Psal. III; Luc. I) . Nocte vero congrue natus est, ut ipso die ortus sui tempore, ad illuminandam noctem nostram se advenire signaret.

Idcirco nocte illius sacratissimam memoriam duae missae a sanctae memoriae Thelesphoro papa institutae, decentissima veneratione illustrant. Vere apostolica sanctae Romanae Ecclesiae fides, quae in unius nativitatis Filii Dei anniversaria nocte, geminae nativitatis, divinae scilicet et humanae, gloriam solemnibus vigiliis ita commemorari constituit, ut in honorem ejus nativitatis, qua ex utero suo, id est ex propriae secreto substantiae, Deus Pater illum genuit [Col. 0075C] ante luciferum (Psal. CIX; Prov. IX) , id est ante angelicam naturam, et antequam quidquam faceret, primam missam ordinaret, et in venerationem ejus, qui per uterum Virginis benedictus advenit in nomine Domini, secundam laudans et exsultans succineret.

Hac nocte ante missarum solemnia legitur nobis Liber generationis Jesu Christi (Matth. I) , quod pulchro satis ordine et mystica sanctae Ecclesiae traditum est institutione. Ecce enim vere divini structores ordinis, per hujus seriem lectionis, scalam illam nobis repraesentant profundo noctis tempore, [Col. 0075D] quam nocte dormiens Jacob vidit, cui summitate sua coelos tangenti Dominus innixus, eidem Jacob apparuit, et semini ejus terram haereditariam repromisit, quando pro ejusdem propagatione seminis ibat jussu Patris sui, ut acciperet uxorem de domo et cognatione patris et matris. Nam, ut de mortalitate nunc taceam, quo secundum hoc, quod omnia in figura contingebant illis (I Cor. X) , scala illa praefiguravit, cui Dominus innixus, ut jam dictum est, apparuit, nisi generationem Jesu Christi, quam sanctus evangelista divino ore ita contexuit, ut per Joseph ad Christum perveniret. Cui videlicet Joseph, supremo scalae 36 gradui Dominus parvulus innixus est. An non illi beato innixus est, quando pupillus [Col. 0076A] in hoc saeculo, id est absque carnali patre natus, solatio ejus cum puerpera matre sustentari dignatus est? Et, ut caetera taceam, nonne tunc vel maxime illi innixus est, quando ne ab inimicis Herode vel caeteris inveniretur, qui quaesituri erant animam ejus, in Aegyptum ab eodem nutritio suo deportatus est, iterumque defuncto Herode in terram Juda relatus est (Matth. II) . Cum igitur nos media noctis librum illum generationis Christi audimus, non somno corporeo, sed supernorum contemplatione dormientes, juxta quod sponsa dicit in Canticis: «Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) ;» cum, inquam, generationem illam audimus, tunc praedictam scalam non tam somniamus, quam vigilanti animo, et certa fide videmus. Et Dominum nostrum [Col. 0076B] parvulum propter nos factum, et per portam coeli, quam supremus gradus scalae, scilicet beatus Joseph, sponsali dignitate contingit; per portam, inquam, coeli, id est per beatam Virginem egressum Dominum nostrum parvulum et vagientem, et eo modo, quo jam dictum est, scalae innixum audimus, nostram, id est gentium salutem pro magna benedictione promittentem, imo promissam adimplentem. Nam quod in illo somno Jacob audivit dicentem Dominum: «Atque in semine tuo benedicentur omnes tribus terrae (Gen. XXVIII) ,» hoc impletur in hac Christi generatione. Quod et vere divinus evangelista respiciens, Raab meretricem et Ruth Moabitem, generationi huic nominatim inseruit; videlicet intuens hoc quod Christus non Judaeis tantum, sed [Col. 0076C] et gentibus secundum carnem venerit; quippe qui ex gentibus matres habere dignatus sit, quod et prophetae ante testati sunt, dicente David: «Memor ero Raab et Babylonis (Psal. LXXXVI) ,» id est latitudinis confusarum gentium. Raab enim latitudo, Babylon vero interpretatur confusio. Isaia vero dicente in visione super Moab: «Emitte Agnum, Domine, dominatorem terrae de petra deserti, ad montem filiae Sion (Isa. XVI) ,» ac si aperte diceret: Emittes, Domine, Agnum tuum Christum de medio gentium, ut non glorietur carnalis Israel, quod proprius ejus sit Christus, cui aestimationi ejus hoc manifeste repugnet, quod tu eumdem Christum de gentibus emittes ad montem filiae Sion. Nam per petram deserti designatur Ruth Moabitis, quae, stans [Col. 0076D] firmiter in petra solidae fidei, patrios deos populumque suum oblita, venit cum Noemi, juncta viro Booz Bethleemitae genuit Obed avum regis David (Ruth. IV) , in quo facta est et parens Salvatoris. Duobus igitur ex populis, Judaico scilicet et gentili, patres progeniti, tanquam duobus scalae lateribus, diversi gradus inserti Christum Dominum sustinent, egressum a summo coeli, omnesque angeli sancti descendunt et ascendunt per eam, et omnes electi prius ad suscipiendam incarnationis ejus fidem humiliantur, ut postmodum ad videndum divinitatis ejus gloriam subleventur. Unde et alibi ipse Dominus: «Amen, inquit, dico vobis, videbitis coelum apertum, et angelos Dei ascendentes et descendentes [Col. 0077A] supra Filium hominis (Joan. I) ,» id est supportante et sublevante Filio hominis, videbitis sanctos omnes ascendentes ad Deum, apertis sibi coelorum claustris per redemptionem Filii hominis, et ut post ascendere possint, prius descendere ad orationem crucis vel passionis ejus in spiritu humilitatis. Utrumque scilicet ascensum hunc et descensum Matthaeus et Lucas innuere videntur, dum alter eorum descendendo (Matth. I) , alter vero ascendendo Christi generationem contexuit (Luc. III) , quia videlicet factus homo Deus, dum vagit in cunis, invitat nos, ut humiliemur exemplo suae humilitatis, baptizatus autem dum coelestibus incipit coruscare miraculis, humiles suscitat ad intelligendam gloriam suae divinitatis. Lecta tandem praedicta generatione Christi protinus [Col. 0077B] laudem Deo solemnem chorus Ecclesiae concrepando succinit. Et merito. Si enim Jacob, cum evigilasset a somno, ait: «Vere Dominus est in loco isto (Gen. XXVIII) ,» etc.: si inquam, adeo demiratus est propter umbram vel figuram futurorum, quae in somnis viderat, quanto magis nos peractam rei veritatem intuentes, excitari debemus in laudem, et vocare locum hunc, id est sanctam Ecclesiam, Bethel, id est domum Dei, ubi vere non est aliud nisi domus Dei, et porta coeli, scilicet non aliud quam beata progenies, et gloriosa Virgo, quae coeli Regem genuit? Et si statim «surgens Jacob tulit lapidem, quem supposuerat capiti suo, et erexit in titulum, fundens oleum desuper (ibid.) ,» quanto magis nos confestim, ubi nobis haec generatio recitata est, attollere debemus [Col. 0077C] summis laudibus lapidem summum, angularem, pretiosum (I Petr. II) , quem supposuimus capiti, id est cordi nostro, ut stabile fundamentum et super illum fundere oleum piae confessionis et devotae gratiarum actionis? Bene ergo statim missarum solemnia celebramus, et sicut visi sunt angeli ascendentes, et descendentes, nos quoque ascendimus per fidem, primam missam, ut dictum est, in laudem divinae nativitatis, secundam cantantes in confessione et honore humanae quam propter nos subiit generationis.

[Col. 0077D] Quaerat nunc forte aliquis cur evangelista, cum possit ab Abraham vel David illam tenere lineam generationis, qua carnalem beatae Virginis patrem, et ipsam Virginem matrem, filiumque contingeret ex ea nascentem, cur ita contexere maluit, ut ad Joseph descenderet, qui sine dubio carnalis pater Christi non est? Ad quod respondendum quod sic recte fieri debuisset, si hoc evangelista intendisset, quos vel quales per patres carnalem David vel Abrahae generationem caro Christi contingeret. Sed non hoc intendit, quippe cum non sit tam magnum carnaliter Christi esse propinquum, ut evangelico ore opus esset per totum mundum declamari. Siquidem multi et carnaliter ejus propinqui et mali esse potuerunt, [Col. 0078A] de quibus dicit: «Amici mei et proximi mei adversum me appropinquaverunt (Psal. XXXVII) .» Quid ergo potius intendit? Illud utique, ut eorum prosapiam texeret deorum, de quibus Psalmista: «Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) ,» quos ipse Dominus in Evangelio testatur deos esse dictos, quia ad eos sermo Dei factus est (Joan. X) . Constat vero sermonem Dei, qui ad illos factus est, non alium esse, quam hoc Verbum, quod caro factum est, cujus incarnationem aut ipsi per Spiritum sanctum, ut Abraham David, aut per prophetas ad se missos audierunt, ut Achaz, cui cum dixisset propheta: «Pete tibi signum a Domino,» paulo post intulit: «Ecce Virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII) ,» etc. Igitur illam ob causam generationem [Col. 0078B] hujusmodi contexuit, quia per illos, aut ad illos hujus incarnationis promissio facta est. Nec vero dubium quin illorum omnium primus Abraham, ultimus beatus Joseph exstiterit; ad quem tunc idem sermo factus est Dei, quando illi dictum est: «Joseph, fili David, noli timere 37 accipere Mariam conjugem tuam (Matth. I) » Notandum diligenter, quod dicitur, cum in hac generatione David atque Abraham caeteris insignius nominati sint, dicente evangelista: «Liber generationis Jesu Christi, filii David, filii Abraham (ibid.) .» Hic quoque B. Joseph non natura carnis, sed affectu et officio, pater Domini non minus excellenter nominatur, cum in eadem generatione apellatur «vir Mariae.» Hic autem dicitur ei ab angelo: «Joseph, fili [Col. 0078C] David» etc. Cum ergo sint tres primi, tres nominatissimi, Abraham, David, Joseph; nominati, inquam, inter omnes, ad quos repromissio facta est, quarendum summopere est quo evangelista intendit, ut istos excellentius nominaret. Nimirum repromissionis incrementa consideravit quibus Christus, homo, rex atque Deus, diversis temporibus istis, tribus repromissus est. Nam Christum, quae ad Abraham repromissio facta est, hominem verum protestata est: «In semine, inquit, tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) .» Quae autem ad David facta est, non solum hominem, sed et regem fore signavit: «De fructu, inquit, ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI) .» Quae vero ad beatum Joseph facta est, manifeste Deum pronuntiat: «Paries, inquit, [Col. 0078D] filium, et vocabis nomen ejus Jesum; ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I) .» Salvare enim a peccatis, solius Dei est. Haec eadem tria, id est mortalem hominem, regem, atque Deum tres magi postmodum mysticis muneribus testati sunt, mira sancti Spiritus operante gratia, ut quae diversis temporibus genti Judaicae promiserat, eadem cuncta subito addisceret bruta quondam et indocta gentilitas. Igitur bene et quomodo coelestium mysteriorum inspectatorem decuit, sic sacra Christi generatio contexta est, ut deduceretur ad Joseph, ad quem, ut dictum est, ultima quidem, sed optima repromissio facta est, quae sic finitur: «Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum.» [Col. 0079A] Quod et proinde vel maxime delectat, quod haec eadem generatio, quasi longa linea piscatoris, saeculi hujus fluctibus injecta est, in summo hamum ferreum habens in esca, id est verum Deum in carne vera ad capiendum Leviathan, serpentem magnum, humanas, velut pisces exiguos, devorantem animas (Job. XL; Isa. XXVII) . Constat vero quia non carni, sed ferro linea piscatoris innexa est. In hoc igitur similitudinis pulchritudo perfecta est, quod saepe dicta Salvatoris prosapia, non secundum carnalem genituram ad Mariam deducta est, sed secundum divinam propinquitatem pervenit ad Joseph, qui cum Christi non carnalis sit pater, sed fidei et supradictae promissionis penultimus haeres, quasi non carni, sed hamo ferreo linea subligata est. Superius [Col. 0079B] jam dictum est Dominica nocte Christum natum fuisse, videlicet, ut qua die dixit Deus: «Fiat lux, et facta est lux (Gen. I) ,» eadem die vera nobis lux in tenebris exoriretur. Addere nunc libet et illud, quod hic idem mirabilis Plastes noster, qui, ut dictum est, Dominica nocte natus est, feria sexta conceptus est. Nam si superius scriptos illius anni quinque concurrentes uni Aprilis regulari adjicias, fiunt sex. Cum autem sexta feria mensis Aprilis incipitur, profecto octavo Kalendas Aprilis sexta nihilominus feria habetur, quando Dominicam annuntiationem habemus. Igitur pium atque pulchrum ordinem, providamque dispositionem in hoc salutis nostrae opifice mirantes veneramur, qui die, qua veterem formavit Adam de limo terrae, novum sibi reformare coepit hominem [Col. 0079C] de vera carne Virginis Mariae (Gen. II; Luc. I) , eadem nihilominus die redempturus mortis passione.

Primae namque missae officium: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II) , divinam Filii Dei nativitatem pene per omnes partes suas manifeste commemorat. «Nam hodie, ut ait Beatus Augustinus, quia praesentiam significat, atque in aeternitate nec praeteritum quidquam est, quasi esse desierit, nec futurum, quasi nondum sit, sed praesens tantum, quia quidquid aeterni est, semper est; divinitus accipitur secundum id dictum, ego hodie genui te, quae sempiternam generationem virtutis et sapientiae Dei, quae [Col. 0079D] est unigenitus Filius, fides sincerissima et catholica praedicat ⁜ (5) .» Cum ergo toties hoc ex persona Dei Patris venerabile dictum repetitur, in introitu, in graduali, in alleluia, et in communione: nam offerenda: Laetentur coeli (Psal. XXV) , laetantibus angelis et gloria in excelsis canentibus succinit, et in collectis nativitatis quidem Domini commemoratio fit, sed incarnatio Verbi nec in illis adhuc exprimitur, sed magis claritas veri luminis, perspicue divinam praecipue generationem, Filii Dei obsequium hujus veneratur officii: quomodo ergo consonant Evangelio, manifeste humanam ejus nativitatem enarranti? [Col. 0080A] Plane per unum illud dictum splendidae et venerandae dignitatis, quod impurus Helvidius caecis non videns oculis, et venerari nesciens, in contumeliam vertit intemeratae et perpetuae Virginis. Hoc enim ibi legis, «et peperit filium suum primogenitum (Luc. II) .» Helvidio quidem putide argumentanti, quod alios beata Maria filios habuerit de Joseph, qui fratres Domini dicti sunt, eo quod primogenitum illum evangelista dixerit, primogenitum non dici asserens eum, cui fratres non sunt, atque per illud antecedens consequenter hoc debere recipi, bene et diserte responsum est a beato Hieronymo primogenitum esse omne quod vulvam aperit, omnemque unigenitum esse primogenitum, sed non converti, non enim omnis primogenitus est etiam unigenitus [Col. 0080B] ⁜ (6) . Caeterum venerabilius accipiendum est, neque evangelistam disertissimum tam superflue primogenitum posuisse ut ad matrem referret, quam Virginem matrem esse, quod longe majus est, quam cuivis matri sit primogenitum parere, tota superiori narratione firmaverat, Beda quoque super eumdem Lucam idipsum sentiente. Nam primogenitus est omnis creaturae Dominus Christus, Dei virtus et sapientia (I Cor. I) , quae dicit: «Ego ex ore Altissimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam (Eccli. XXIV) .» Ipse enim, qui secundum humanam naturam post Joannem, et post alios multos sanctos venit, secundum altiorem gloriam, et gratiae in labiis suis diffusae privilegium primogenitus est in multis fratribus (Rom. VIII) . Ita ergo accipiendum est et sic [Col. 0080C] distinguendum: «Et peperit filium suum primogenitum,» subauditur enim, ante omnem creaturam. Quam generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII) . Quamobrem non potest fieri, ut juxta tenorem supradicti ordinis, quae in cantu laudatur vel memoratur divina nativitas, in lectionibus enarretur.

Secundae missae officium, totum dictis pastorum consonat dicentium: «Transeamus usque Bethleem, et videamus hoc verbum,» etc. (Luc. II.) 38 Pastores animarum, quarum illa vox est: «Nos autem populus ejus et oves pascuae ejus (Psal. XCIV) ;» pastores, inquam, sancti, qui vigilantes et custodientes vigilias noctis, id est vitae praesentis, supra gregem [Col. 0080D] Dominicum, legendo et canendo erudiunt animas eorum: referunt eidem gregi suo, quod viderint in Bethleem, id est in domo panis, videlicet ejus qui de coelo descendit (Joan. VI) . Et gratulantes dicunt: «Lux fulgebit hodie super nos,» etc. (Isa. IX.) Et subjungitur: «Dominus regnavit, decorem indutus est (Psal. XCII) .» Dum enim Dominus Deus homo factus est, regnavit super nos, illum indutus decorem, de quo alibi dictum est: «Egredimini, filiae Sion, et videte regem Salomonem in decore, quo coronavit eum mater sua (Cant. V) .» Ipsa namque humanitas, quam propter nimiam charitatem suam, qua dilexit [Col. 0081A] nos (Ephes. II) , induit divinitas, ornatus est, ornatus miserationis, diadema pietatis, corona gloriae, decor gratiae, pulchritudo charitatis. Quae deinde sequuntur, cuncta, ad eumdem spectant sensum. Duae lectiones: Spiritus Domini saper me (Isa. LXI) , Apparuit benignitas (Tit. III) , tanquam duo cherubim, ut supra dictum est, claris et apertis vultibus, id est sensibus, in illud respiciunt in Evangelio, quod est incarnatus Deus, propitiatorium (Exod. XXIII) . Ipse in graduali benedicitur, in alleluia decorem indutus, de quo dictum est praedicatur, in offerenda orbem terrae firmasse laudatur (Psal. XCII) , eumdem, qui in Evangelio per Bethleem, id est domum panis, figuratur, videlicet sanctam Ecclesiam, quam in eo firmavit, quod ipse homo natus est in ea, qui fundavit [Col. 0081B] eam Altissimus (Psal. LXXXVI) , et extunc parata est sedes ejus (Psal. XCII) , ex quo in illa homo natus est, qui a saeculo Deus est. Ipsa est eadem Bethleem domus ejus, quam decent sancta in longitudine dierum (Psal. XXII) . Et quia primus paries ex Hebraeis est (Ephes. II) , quorum primitiae supradicti pastores fuerunt (Luc. II) , communio bene congruit: Exsulta, filia Sion (Zach. IX) . Proprie namque Ecclesia, quae ex Hebraeis est, filia Sion et filia Hierusalem dicitur. Ideo maxime, quia in Sion, quae et Jerusalem, templum et sancta eorum erant. Utraque missae statio ad sanctam Mariam esse debuit, sed causa intercurrit, ut ad sanctam Anastasiam ageretur, videlicet passio ejus, quae Romanorum nobilissima matronarum, sub Diocletiano imperatore post longum laborem [Col. 0081C] castitatis, et ministerium sanctorum, post diutinos carceris squalores, tandem per manus et pedes extensa, et ad palos ligata, et circumposito igne cremata, ipso die Natalis Domini coelo nata est.

Die sancto Natalis Domini principalis illa clangoris evangelici tuba personat, quam Spiritus sanctus perflans, majore animavit gratia, dicens: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) . Haec est tuba illa mirabilis, quae dum caneret in Sion, vocavit gentes, annuntiavit populis, annuntiavit in finibus terrae, et in insulis [Col. 0081D] (Isa. LX) , quae procul erant, quia longe a Domino recesserant (Ephes. II) , Dominum et Salvatorem nostrum advenire dixit: hic, inquam, sonus ille magnus coelorum, gloriam Dei enarrantium, qui in omnem terram exivit (Psal. XVIII) , hic tonitrus firmamenti opera manuum ejus annuntians, qui verba coelorum eloquentium in fines terrae fecit audiri, scilicet quod Verbum Deus, Deus absconditus (Isa. XLV) «in sole posuit tabernaculum suum, procedens tanquam sponsus de thalamo suo (Psal. XVIII; Rom. X) .» Nuntiat enim gentibus cunctis pedibus pulchris, apportantibus nuntium bonum, praedicationem pacis, annuntiationem salutis (Isa. LII) . Erupit namque de angustis Judaeae finibus, in qua sola notus erat Deus, et de carnali Israel, in quo solo magnum [Col. 0082A] erat nomen ejus (Psal. LXXV) ; et hoc salutare Dei evangelica tuba cunctis locuta est gentibus, nec jam sunt loquelae neque sermones, quorum non audiantur supradictae voces coelorum (Psal. XVIII) . Hoc est quod in introitu secundum prophetam canimus: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis (Isa. IX) . Haec mirabilia, quorum causa in subjunctione cantare Domino canticum novum debemus. Hoc illud est brachium, quod secundum propheticam hujus diei lectionem, «paravit Dominus in oculis omnium gentium (Isa. LII) .» Hoc salutare Dei nostri, quod omnes fines terrae viderunt (ibid.) . Hoc illud est quod secundum consequentem lectionem apostolicam: Novissime diebus istis locutus est nobis Deus in Filio, qui multifariam, multisque modis olim patribus [Col. 0082B] in prophetis locutus est (Hebr. I) . Sic secundum graduale, viderunt omnes fines terrae salutare Dei nostri, et notum fecit Deus salutare suum (Psal. XCVII) . Sic secundum alleluia, Lux magna descendit super terram, quia Verbum Deus, lux vera Deus, qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, descendit per nubem carnis, descendit super terrenam conversationem nostram. Haec omnia per se satis elucent, quod praedicto Evangelio capiti suo consonent. Unum est quod quaesitu dignum est, scilicet offerenda, in qua dominatio et potestas Domini nostri Jesu Christi, magni et metuendi judicis regisque victoriosi praedicatur, maxime in eo versu. «Tu humiliasti sicut vulneratum superbum (Psal. LXXXVIII) .» Nam arbitraremur totum hoc officium [Col. 0082C] ad solam noctem illam respicere, qua Dominus natus est. Sed in illa nocte necdum sciebat puer, qui natus est nobis, vocare patrem, aut matrem (Isa. VIII) , videlicet per aetatem susceptae carnis. In hac autem offerenda, et in supradicto maxime versu, illa fortitude laudatur, qua secundum illud propheticum nomen suum; «Accelera spolia detrahere, Festina praedari (ibid.) ,» superbum diabolum humiliavit sicut vulneratum, ascendens in altum et captivam ducens captivitatem (Psal. LXVII) , inimicos suos dispersit in virtute brachii sui, quod ultimam praemissi particulam spectat Evangelii qua dictum est: «Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate (Joan. I) .» Nam gloria haec est incarnati Verbi, quod spolia detraxit, [Col. 0082D] et festinanter infernum depraedatus est. Igitur non tantum vagitus infantis et praesepe absconditum spectat hoc officium, sed sonus est apostolorum, qui in omnem terram exivit, dicentium: «In sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII) ,» totumque annum Domini acceptabilem praedicantium, totam salutem annuntiantium, quam fecit Verbum caro factum. Unde cum pro excellentia tantae diei, tum et ideo, quia beatus Petrus apostolus hoc salutare Dei nostri primus vidit, primusque confessus est, revelante sibi Patre qui in coelis est (Matth. XVI) , et Romanae arci nuntium bonum princeps intulit, jure apud ipsum statio fit. O vere «magnum sacramentum pietatis, quod manifestatum est in carne, justificatum [Col. 0083A] est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est gentibus, creditum est mundo, assumptum est in gloria (I Tim. III) .» Pulchre cum legit hoc, vel quidquid sanctum Christi continet Evangelium, pene omnibus Ecclesiis haec vetus consuetudo est, ut diaconus tanquam ab austro veniens, ad aquilonem stet conversus. «Ecce enim ab austro venio, dicit Dominus;» et Habacuc: «Deus, inquit, ab austro veniet (Habac. III) .» Ab austro quippe venit, quia ex operatione Spiritus sancti venit et incarnatus est Filius Dei, et per Spiritum sanctum 39 «semetipsum obtulit hostiam Deo in odorem suavitatis (Ephes. V) .» Pulchre ergo diaconus, tantam salutem recitaturus, ad aquilonem convertitur ut per hoc indicet quod quando hoc salutare Dei missum est [Col. 0083B] gentibus (Isa. LII) , fortis contra diabolum legatio directa est, quod Deus dixerat, «Dicam aquiloni: Da (Isa. XLIII) .»

Die Natalis Domini officium gaudium est, ut diximus, gentium, quae omnes viderunt salutare Dei, et quarum assumptio vita est ex mortuis, scilicet Judaeis (Rom. XI) , hoc autem certae diei sedem non habens, et pene viduum revocandorum in fine saeculi praeconium est Judaeorum. Non enim gloriari debet oleaster adversus ramos bonae olivae, quod propter incredulitatem fracti sunt et ceciderunt. Ipse autem contra naturam insertus est et fide stat (ibid.) . Neque dignum est ut exsultet junior frater [Col. 0083C] quod se recepto et convivante cum patre, major frater iratus ingredi recusat, sed inter convivia rogat patrem suum, ut exeat et blandis delinitum monitis introducat (Luc. XV) . Haec ita esse vel ex communione praesentis officii satis elucet. «Tolle, inquit, puerum et matrem ejus, et vade in terram Juda; dedefuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri (Matth. II) .» Nunc enim puer ille, scilicet incarnatus Deus, reliquit domum suam, et dimisit haereditatem suam (Jer. XII) , quia sicut scriptum est: Ascendens super nubem candidam, ingressus est Aegyptum, abiit ad gentes quae antiqui Pharaonis, id est diaboli, fuerant regnum (Isa. XIX) . Tunc autem defunctis his, qui quaerebant animam ejus, id est sopita modernae invidiae flamma, qua sanctorum ejus [Col. 0083D] animas quaesierunt et sanguinem fuderunt in terram suam, id est in suae gentis notitiam, revertetur. Tunc, inquam, juxta mysticum Evangelii sensum, illato Jesu in templum, id est in Synagogam Judaeorum per fidem. «Erant pater ejus et mater,» scilicet, omnis parentela ejus carnalis, «mirantes super his, quae dicuntur de eo. Et benedixit illi Simeon (Luc. II) ,» id est ille populus jam justus et timoratus, atque ita qui nunc «positus est in ruinam,» tunc ponetur «in resurrectionem in Israel (ibid.) .» Cujus adventus, quia sciri a nobis non potest, tempus [Col. 0084A] merito nocti comparatur, atque ideo in introitu: Dum medium silentium (Sap. XVIII) , quod praeteritum est, canitur propter hoc simile futurum. Tunc implebit id propter quod «misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret (Gal. IV) ;» et liberabitur haeres, qui adhuc parvulus intellectu, sub elementis, id est litterali sensu serviens detinetur. Tandemque obtinebit regnum et sedem David patris sui ipse, de quo in graduali canitur: Speciosus forma (Psal. XLIV) .

Sanctus dies Epiphaniae, cum tribus ex causis sit celebris, ea namque die a Chaldaeis Dominus est [Col. 0084B] adoratus (Matth. II) , itemque annorum triginta jam esse incipiens, a Joanne baptizatus est (Luc. III) , atque redeunte anno ex aqua vinum fecit ad nuptias (Joan. III) ; cum, inquam, tribus ex causis his sit celebris, primam secundum diurni officii solemnitatem rationabiliter accepit. Videtur in his tribus excedere, quod Dominus baptizatus est a Joanne, propter quod et Graeci baptismi sacramentum hac die numerosius atque solemnius celebrare feruntur. Verum sancta Romana Ecclesia, semper illa revelatione, qua Petrus Christum Filium Dei cognovit, illustrata, consuetudinem hanc vitandam esse proclamat scriptis evidentibus. Dicit enim Leo Magnus, scribens universis episcopis per Siciliam constitutis. inter caetera: «Miror vos vel praecessores vestros [Col. 0084C] tam irrationabilem novitatem usurpare potuisse, ut confuso temporis utriusque mysterio, nullam esse differentiam crederetis inter diem quo adoratus est Christus a magis, et diem quo resurrexit a mortuis ⁜ (7) .» Ac deinceps: «Proprie, inquit, in morte crucifixi, et in resurrectione ex mortuis potentia baptismatis novam creaturam condit ex veteri, ut in renascentibus et mors Christi operetur et vita, dicente beato Apostolo: «An ignoratis, quia quicunque in Christo Jesu baptizati sumus, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem (Rom. VI) ⁜ (8) .» Et post pauca: «Ipsa igitur operis qualitas docet celebrandae generaliter gratiae diem esse legitimum, in quo orta est et virtus muneris, et species actionis. Ad cujus rei confirmationem [Col. 0084D] plurimum valet, quod ipse Dominus Jesus Christus, postquam resurrexit ex mortuis, discipulis suis, in quibus omnes Ecclesiarum praesules docebantur, et formam et potestatem baptizandi tradidit, dicens: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» De quo utique eos etiam ante passionem potuisset instruere, nisi proprie voluisset intelligi regenerationis gratiam ex sua resurrectione coepisse ⁜ (9) .» Item post aliqua: «Si quis autem Epiphaniae festivitatem, quae in suo ordine debito honore [Col. 0085A] veneranda est, ob hoc existimat habere privilegium baptismatis, quia hoc quidam putant, quod eadem die Dominus ad baptismum sancti Joannis accesserit, sciat illius baptismi aliam fuisse gratiam, aliam rationem, nec ad eamdem pertinuisse virtutem, qua per sanctum Spiritum renascuntur, de quibus dicitur: «Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I) .» Dominus autem nullius remissione indigens peccati, nec quaerens remedium renascendi, sic voluit baptizari (Matth. III) , quomodo et circumcidi, hostiamque emundationis pro se offerri (Luc. II) , ut qui factus erat ex muliere, sicut Apostolus ait, fieret sub lege (Gal. IV) , quam non venerat solvere, sed adimplere (Matth. V) , et adimplendo [Col. 0085B] finire, et sicut beatus Apostolus praedicat, dicens: «Finis autem legis Christus, ad justitiam omni credenti. (Rom. X) .» Baptismi autem sui in se condidit sacramentum, quia in omnibus primatum tenens, se docuit esse principium (Col. I) , et tunc regenerationis potentiam sanxit, quando de latere ejus fluxerunt sanguis redemptionis et aqua baptismatis (Joan. XIX) ⁜ (10) .» Non ergo in tribus causis illud eminet, quod Dominus a Joanne baptizatus est, quia non tunc, sed quando de latere ejus sanguis et aqua profluxerunt, baptismi sui nobis condidit sacramentum. Eminet autem et praecipuum est illud, quod a magis utique gentilibus adoratus est, et illuminatarum cordibus gentium magnam spiritualium praestat [Col. 0085C] materiam gaudiorum. Gentium namque primitiae jam tunc in illis assumptae sunt. Assumpsit enim illos pax nostra, quae fecit utraque unum Deum et hominem in se unum Christum, Judaeos atque gentiles in unum conjungens populum (Ephes. II) . De hoc ergo digne totum missae compositum est officium, in quo sancta Ecclesia de gentibus electa, pro suae vocationis initio gratiosum Deo pro sua salute laudis offert praeconium. Tota vero laudum materia, dona sunt regum, aurum, thus et myrrha (Matth. II) . Dona quippe illa fuerunt, fide fecunda coelesti magisterio deposita, per Spiritum sanctum 40 intellecta. Quid enim coelesti magisterio dignius, quam auro regem, thure Deum, myrrha confiteri mortalem? Nihil tale paries ille de proximo contulit, [Col. 0085D] qui de Judaeis veniens, in pastoribus angulari lapidi primus sese conjunxit. Nec mirum, illos enim scilicet Judaeos pastores angelicum instruxit magisterium (Luc. II) . Hos autem, videlicet gentiles, novam stellam suscipientes, solum divini Spiritus invisibiliter perdocuit oraculum (Matth. II) . Bene ergo regum munera sanctae Ecclesiae fidem integerrimam testantia, totum hujus diei officium propheticis testimoniis et laudibus personat, veneratur, honorat. De tertia jam dictae festivitatis causa, scilicet de eo quod Dominus vinum fecit de aqua, quaeri solet, qualiter eodem die, qua Dominus baptizatus est, factum esse conveniat. Dominus namque qua die baptizatus est, neque discipulos elegit, neque miracula fecit, sed [Col. 0086A] statim ductus est in desertum a spiritu, ut tentaretur a diabolo, ubi et quadraginta dierum celebravit jejunium, atque inde reversus, tum demum discipulos elegit, quos et doctrinis instrueret, et miraculis confirmaret (Matth. IV) . Nunquid annum suae aetatis trigesimum, cujus in initio baptizatus est. totum sine discipulis exegit, et ita redeunte anno eadem die illud admirabile signum primum coram discipulis fecit? Ita sa ne credendum est, quomodo tria haec, quae superius dicta sunt, una die celebrata esse secundum sanctae Ecclesiae auctoritatem negare non possumus. Nam antequam Joannes traditus esset, Christus neque publice praedicavit, neque duodecim apostolos elegit. Aperte quoque liquet secundum Lucae narrationem, quod egressus in virtute [Col. 0086B] Spiritus in Galilaeam publice praedicans, non statim discipulos elegit, sed ita docebat in synagogis Judaeorum, et magnificabatur ab omnibus, «et omnes testimonium illi dabant, et mirabantur in verbis gratiae, quae procedebant ab ore ipsius (Luc. XIV) .» Et ante persecutionem passus est, ita ut ad praecipitium duceretur, fugiensque de civitate in civitatem docebat per synagogas sabbatis (ibid.) . Ante et socrum Simonis, quae tenebatur magnis febribus, curavit, et alia nonnulla fecit, propter quae dixerant ei concives sui venienti Nazareth, ubi nutritus fuerat: «Quanta audivimus facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua (ibid.) .» Tribus igitur miraculis ornatum sanctum diem Epiphaniae colimus. [Col. 0086C] Nam, ut cantavimus: Hodie stella magos duxit ad praesepia, hac die Christus a Joanne baptizatus est, hac die ad nuptias vinum ex aqua factum est. Brevi itaque, id est tredecim diebus, triginta annorum aetas ejus commemoratur. Reliqui tres anni, quibus ipse praedicavit miraculis, divinitatem suam declaravit, tribus illis, quae sequuntur post Epiphaniam, Dominicalibus commemorantur officiis. Quae ideo ad Epiphaniae, id est manifestationis rationem pertinent, quia quaecunque per tres suae praedicationis annos coelestia divinitatis suae sacramenta docuit, quaecunque manibus suis tornatilibus et aureis (Cant. V) , id est facile operantibus et divinis fecit, documenta fuerunt, quibus vera per carnem divinitas innotuit. Unde in prima Dominica illud ponitur [Col. 0086D] Evangelium, in quo primum testatus est patrem se habere Deum, dicens parentibus suis: «Quid est quod me quaerebatis? Nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse?» (Luc. II.) In secunda vero legitur Evangelium, quo invitatus ad nuptias aquas convertit in vinum (Joan. II) . Quod vere magnum divinitatis fuit indicium, solus enim Deus mutare potest naturam, et nostrae reparationis qua mortale nostrum induet immortalitatem, et corruptio incorruptelam possidebit (II Cor. XV) , venerabile signum, pulchrumque et conveniens signorum ejus fuit initium. In tertia nihilominus Dominica, qua dicimus, Atque ad protegendum nos dexteram tuae majestatis extende, secundum extensionem manus, [Col. 0087A] qua tetigit leprosum dicens: «Volo, mundare (Matth. VIII) , vera divinitas ejus secundum fidem centurionis, elucet, dum absens corpore sanans puerum centurionis, Deum se esset designat, qui praesens est ubique. Tribus igitur Dominicalibus officiis Domini manifestatio, scilicet tota trium annorum ejus praedicatio commemoratur.

In Purificatione sanctae Mariae ideo candelas portamus, ut felici gaudio justi Simoneis aliquatenus participemur, qui Christum infantem gestans in ulnis agnovit, et confessus est paratum «ante faciem omnium populorum, lumen ad revelationem [Col. 0087B] gentium (Luc. II) .» Hoc enim signo commoniti exterius, ipsum verum lumen, «quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) ,» in mente nostra fidei ulnis arctius astringimus, et absentiam ejus corporalem, sursum tendentibus desideriis, [Col. 0088A] gementes quaerimus, quaerentes gemimus. Profectus namque in coelum est, antequam hinc abiret, jam supra infantiam, in qua portatus est a Simeone, aetate et sapientia profecerat (Luc. II) . Ejus igitur visibile signum portamus omnes in manibus, quem jam visibiliter portare, sicut Simeon, nec necesse habemus, nec possumus. Bene autem consecrati cereoli, id quod visibile erat Christi nobis significant. Nam sicut apes ceram cum melle virginali producit opere, sic Maria Virgo Christum, Deum et hominem, salva uteri sui genuit integritate. Apes namque neque ullo concubitu miscentur, neque libidine solvuntur, nullis partus doloribus concutiuntur, et subito magnum filiorum examen emittunt, de foliis et herbis ore suo prolem legentes. [Col. 0088B] Convenienti igitur signo, vectationem infantis Christi, prout possumus, imaginamur, beatitudinem ejus corde et ore prae dicantes, qui, tamdiu vixit, ut Christum Dominum videret, vidit ut adoraret, adoravit ut in pace dimissus feliciter hinc abiret. (ibid.)

In hoc capitulo multa quaerenda sunt, videlicet quod vocetur septuagesima, et cur vocetur hoc nomine; qua ratione ante passionem Domini celebretur, et cur alleluia de ore Ecclesiae tollatur. Haec omnia tam veras tamque certas habent rationes, ut quidquid aliud dixeris, recalcitret undique tuta veritas, et oppositorum vel repugnantium multitudine inopem et deficientem conscientiam reverberet. Verbi gratia cum dixeris septuagesimam ideo nominari, quod ab hac Dominica usque ad Sabbatum, quo albae deponentur, septuaginta dies computentur, et per hos dies significari captivitatem nostram, qua peregrinamur a Deo in hoc saeculo (II Cor. V) , illud [Col. 0087D] statim valde repugnans nostrae computationi occurrit, quod dies Dominicae resurrectionis, nobilitas anni, decus mensium, arma dierum, hunc intra numerum computentur. Quis enim dies indignius captivitatem significare videtur, quam ille, quo victo captivatore Dominus resurrexit? (Ephes. IV.) Quis dies libertatem significare merebitur, cum primus Dominicae resurrectionis dies sexagesimus quartus occurrat in numero dierum, qui captivitatem nostram significant, significatam quondam totidem annis, quando populus Dei sub Nabuchodonosor fuit exsul in terra Babylonis? (Jer. XXV.) Itemque et illud repugnat quod cum a praedicto Sabbato Dominica haec septuagesima sit (Dan. IX) , sequens Dominica (quam sexagesimam dicunt) nullo modo sexagesima est, et quinquagesima nullo modo quinquagesima est, et quadragesima nullo modo quadragesima est. [Col. 0088C] Quid ergo septuagesimam nominemus, altius atque constantius pandendum est.

Septem Dominicas continue sequentes magnis ac mysticis officiis insignes, septuagesimam nominamus, quarum in prima clamat homo a paradisi felicitate et a Creatoris sui facie projectus (Gen. III) : «Circumdederunt me gemitus,» etc. In septima redeunte de peregratione hac et de convalle lacrymarum, dicitur voce prophetica: «Laetare, Jerusalem, et diem festum agite, qui diligitis eum (Isa. LXVI) ,» etc.

Idcirco autem primam Dominicam, quae septima [Col. 0088D] est ab ultima, septuagesimam potius nominamus et sexagesimam, quae sexta est, et quinquagesimam, quae quinta est, quia idem commemoratur officiis, quod significatum est illa septuagenaria captivitate populi Dei, qua realiter sedit et flevit super flumina Babylonis (Psal. CXXXVI) . Quid autem illud est? Septenaria distinctio aetatum mundi, quarum prima est ab Adam usque ad Noe, secunda a Noe usque ad Abraham, vel secundum quosdam, usque ad Moysen, tertia a Moyse usque ad David, quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis, quinta a transmigratione Babylonis usque ad adventum Domini, sexta ab adventu Christi usque ad finem saeculi, septima jam aetas mundi requies est illa, ad quam quotidie transeunt electorum animae, et requiescunt inter ubera laetantis matris suae supernae Jerusalem (Isa. LXVI) . Quia ergo per has septem [Col. 0089A] Dominicas illud idem commemoratur, quod per septuaginta Babylonicae captivitatis annos significatum est, Dominica haec prima de septem, recte septuagesima dicitur, quod quam ratum sit, posterius ex ipsarum Dominicarum officiis clarius lucebit. Nunc qua ratione ante passionem Domini ordinatae sint, dicendum est.

Beatus papa Gregorius, qui (sicut in libro vitae ejus contineri jam supra diximus) officiorum atque stationum ordinator exstitit solertissimus, intellexit eo sensu quem illi Spiritus sanctus aperuit, dignam ad reverendam memoriam salutiferae passionis Christi [Col. 0089B] expetere, ut illi ab omnibus sanctis et electis, quicunque fuerunt ab initio mundi, testimonia redderentur, cui quasi communes per os praesentis Ecclesiae redderentur exsequiae. Omnium quippe sanctorum a mundi constitutione una fuit salus et exspectatio, passio Redemptoris, et concordibus eorum dictis praenuntiata, gestisque praefigurata est, ac velut uni subjecta soli, diversis licet ex locis eamdem imaginem multa reddunt specularia; sic plures sancti diversis temporibus ac meritis venientes, praecurrentes Salvatorem, unam eamdemque variis figuris ejus praefiguraverunt passionem. Cum ergo jam dictus ordinator officiorum, commemorata jam Christi nativitate, apparitione, et manifestata triennii ejus praedicatione, passionis ejus memoriam 42 anno [Col. 0089C] [animo] nostro in Scripturis esset, laudabilem fecit digressionem, ad mundi recurrens initium, et de diversis aetatibus congruas Ecclesiae voces colligens, quasi de diversis locis septenos choros rationabili ac venerabili ordine produxit. Quid vel quomodo singuli chori praesenti Ecclesiae concinant, paulo post explicandum est. Nunc illud primitus dicendum videtur, cur de ore Ecclesiae diebus istis alleluia, quod est laus Dei, tollatur.

Si recte consideremus quam laudem Dei alleluia (quod nomen est antiquae dignitatis et auctoritatis) significet, perpulchrum et rationabile videtur, ut vere est, quod de ore sanctae Ecclesiae vox haec consuetudinaliter [Col. 0089D] ablata est. Significat autem non quamlibet laudem Dei, non laudem majorum aut minorum creaturarum coeli et terrae, et maris, et omnium quae in eis sunt. Alioquin, si quamlibet laudem Dei significet alleluia, frustra diebus istis de ore nostro tollitur, cum a laudibus Dei non cessantes, laudamus quod in principio fecit coelum et terram, quod diviserit lucem a tenebris, quod fecerit firmamentum, et posuerit in medio aquarum, quod ad jussum ejus germinaverit terra herbam virentem, lignumque afferens fructum juxta genus suum, quod luminaria fecerit, et in firmamento posuerit, quod pisces, quod volucres, quod bestias prodire jusserit, quod denique hominem ab imaginem suam creaverit (Gen. I) . [Col. 0090A] Quam ergo Dei laudem significat alleluia? Illam utique, illam cui dicit Deus Pater in Psalmo: «Exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara (Psal. LVI, CVII) .» Gloria Patris, Dei Filius, perfecta laus et sempiterna musica, utpote summa sapientia, quae de corde nata ejusdem Patris aeterni musici, citharam nostrae humanitatis assumpsit, quam et confractam ab invidis et stultis pueris, qui ad cantum ejus saltare debuerant (Matth. XI) , rursus per gloriam resurrectionis reformavit, et inviolabile: psalterium fecit illa, inquam, gloria haec cithara, sive psalterium, alleluia nostrum est. Quidquid enim supernae jucunditatis auditoribus suis exhibuit, quorum beati oculi qui viderunt, et aures quae audierunt (Luc. X) ; quidquid, inquam, de coelestibus gaudiis ore suo Dominus [Col. 0090B] Jesus Christus praecinuit, alleluia est, canticum novum est, laus suavis est. Hoc autem neque veteres sancti viderunt, aut audierunt, de quibus ait ipse Dominus: «Multi reges et prophetae voluerunt videre quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt, neque nos (Luc. X; Matth. XIII) ,» quandiu sumus in corpore (quia recessit in coelum) videre possumus, aut audire meremur Quandiu enim «sumus in corpore, peregrinamur a Domino (II Cor. V) .» Cum vero probabilem antiquae Ecclesiae nondum redemptae statum commemoramus, nostrumque incolatum, quia prolongatus est, deplangimus, pulchro satis ordine alleluia ab ore nostro tollitur. Quia videlicet, qui per illud significatur, «ille nondum venerat, a nobis jam recessit, et oblatus est [Col. 0090C] sponsus a filiis suis (Matth. IX) .» Recte hoc consideravit, qui hoc responsorium cecinit alleluia. Dum praesens est imitantur illam, et desiderant illam cum se eduxerit; dum enim hic de alleluia dixit hoc quod de sapientia scriptum est (quae sine dubio Christus est) profecto per alleluia Christum intelligi voluit. qui dum praesens esset, imitati sunt illum, et desideraverunt eum, cum se eduxit, ascendens in coelum, «et in perpetuum coronatus triumphat (Sap. IV) » ante Dominum Patrem (Ephes. IV) , sicut scriptum est: «Gloria et honore coronasti eum, Domine, et constituisti eum super opera manuum tuarum (Psal. VIII) .» Non ille nugas trivit, aut pueriles ineptias contexuit, cum diceret, alleluia, revertere in thesauros tuos, te benedicent angeli. Reversus est enim in [Col. 0090D] thesauros suos Christus Dominus, id est, in secreta coeli, ubi ab angelis benedicitur, et a filiis suis hic peregrinantibus desideratur. Non solum autem ipse gloriosus Ecclesiae sponsus, novus homo Christus, hoc nomine praedicatur, sed et sponsa ejus nova, sancta Ecclesia (quia corpus ejus est), quia et ipsa musicae illi organum est, id est, divinae sapientiae, cujus in homine Christo tota plenitudo corporaliter inhabitat (Ephes. I; Coloss. II) , eodem nomine jure praedicari potest. Quapropter die Dominicae resurrectionis, quando nova soboles renascitur, et claritate replentur agni novelli, qui venerunt ad fontes, ipsam novam Ecclesiam, nova cuncto modo, gaudia nuntiantem, non inaniter tali compellamus nomine [Col. 0091A] alleluia, quae et placido nobis vultu et dulci voce respondet, quia totum ejus diei, vel totius hebdomadae paschalis officium illorum est exsultatio, qui tunc per aquam et spiritum renati sunt. Sed de his suo loco melius dicemus, nunc ad superiora redeamus.

Quoniam septem Dominicis septem aetates mundi significari supra dictum est, qualiter officium septuagesimae primae conveniat aetati jam dicendum est. Primoque non praetereundum cur statio fit ad sanctum Laurentium. Causa namque conveniens et [Col. 0091B] idonea est. Sicut enim in primae aetatis Ecclesia protomartyris Abel sanguis justus clamat de terra ad Deum, quae aperuit os suum et suscepit eum de manum Cain fratris sui, sic in Romana Ecclesia, pretiosa mors beati Laurentii, novo et inaudito genere passionis clamavit in coelum, clamavit, et audita est per mundum universum. Quem clamorem suum ipse sanctus martyr jam praevidens, dicebat ad Hippolytum: «Magis in absconditis, in homine interiore absconde Christum, et postmodum cum clamavero, audi, et veni.» Vox ergo primae Ecclesiae conveniens est praecentore Abel: «Circumdederunt me (Psal. XVII) ;» circumdederant enim illum gemitus mortis, vitae gaudiis per primos parentes perditis. Siquidem ille languidus, qui descendens a Jerusalem [Col. 0091C] in Jericho, inciderat in latrones, spoliatusque et vulneratus, semivivus ab illis fuerat relictus, genuerat illum in suis doloribus languidus aegram, saucius morbidam, moriens mortalem (Luc. X) . «Et in tribulatione mea invocavi, inquit, Dominum, et exaudivit de templo sancto suo vocem meam (Psal. XVII) .» Hoc longe post futurum, per spei certitudinem, quasi jam factum fideliter praesumit, jam enim divinum de reparatione suae salutis acceperat oraculum, dicente Domino ad serpentem: «Inimicitias ponam inter te et mulierem, et inter semen tuum et semen illius (Gen. III) .» Victoria namque Redemptoris nostri jam tunc promissa est, qui cum sit semen mulieris, inimicitias contra draconem antiquum in tantum exercuit ut caput ejus contereret, [Col. 0091D] et omnem potestatem auferret. Dicat ergo: «Exaudivit de templo sancto suo vocem meam.» Sed quanta exspectatio? Quanta salutis dilatio? Generationes namque LXXVII ab Adam usque nativitatem Christi sunt. In Evangelio secundum Lucam ita invenimus (cap. III) . Bene ergo hi, qui secundum Evangelium praesentis 43 diei mane conducti sunt, murmurantes dicunt: «Hi novissimi una hora fecerunt, et pares illos nobis fecisti, qui portavimus pondus diei et aestus (Matth. XX) .» Pondus enim diei et aestus portaverunt hi, quos a mundi initio, quia diu contingit hic vivere, necesse fuit etiam longiora carnis tentamenta sustinere. Hoc igitur longissimum stadium est, de quo in Epistola, praedicto Evangelio [Col. 0092A] consonante: «Nescitis, inquit Apostolus, quod hi qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium (I Cor. IX) ,» sed consolabantur se longa nimis in spe, quodammodo dicentes quod in graduali canimus: Quoniam non in finem oblivio erit pauperis, patientia pauperum non peribit in finem (Psal. IX) . Tractus itidem sicut collecta in qua dicimus: Ut qui pro peccatis nostris juste affligimur, pro tui nominis gloria misericorditer liberemur; tractus, inquam, de profundis vox est hominis sub manu Dei justa inter verbera gementis et dicentis: Si iniquitates observaveris, Domine, Domine, quis sustinebit? (Psal. CXXIX.) Hoc autem in tractibus notandum est quod omnes fere gravioribus compositi sunt vocibus, nec unquam iis qui authentici [Col. 0092B] dicuntur, modis exaltari merentur; sed cuncti plagalium inferioribus terminis contenti, fletum et tristitiam in humilitate sonorum denuntiant. Quod congrue satis observatum est. Tristitiae namque tempus exigit, ut alleluia, quod laetantium carmen est, intermitteretur. Bene ergo tractus, qui interim pro alleluia cantatur, altitudinem atque excellentiam gaudii, gravi succentu, et modestis declinat incessibus. In offertorio: Bonum est confiteri Domino (Psal. XCI) , quae similiter vox est flagellati, justitiam ferientis inter verbera confitentis, ille vel maxime versus primordiis convenit infantis Ecclesiae: Exaltabitur sicut unicornis cornu meum, et senectus mea in misericordia uberi (ibid.) . Non enim in infantia ejus, quando justi Abel sacrificio glorificata, [Col. 0092C] primoque ejus sanguine purpurata est (Gen. IV) ; non in pueritia ejus, quando loquente Deo ad Noe vel ad Abraham, prima doctrinae salutaris rudimenta percepit (Gen. VI; XII) ; non in adolescentia ejus, quando paedagogum, id est legem Moysi, ne lasciviret, accepit (Exod. XXIV) ; non in juventute, quando sanctis regibus a David incipientibus coronata est; sed in senecta ejus, quando regum prophetarumque jam effeta erat, «exaltatum est cornu ejus, sicut unicornis,» id est Christus rex potentiae singularis; «et senectus ejus in misericordia uberi,» quia videlicet in multitudine misericordiae rex Israel benedictus advenit (Galat. III) . Communio quoque: Illumina faciem tuam super servum tuum (Psal. CXVIII) , [Col. 0092D] vox ejusdem Ecclesiae est, secundum primam aetatem mundi; vox, inquam, hominis spoliati gloria vultus Dei, et parietem inimicitiarum (Ephes. II) , quo interjecto, veri solis faciem humanarum animarum specularia perdiderant, dissolvi ac dirui postulantis.

Hactenus a die nativitatis Dominicae de Novo Testamento erant, quaecunque legebantur in vigiliis nocturnis, congrue scilicet propter praesentem vitam ejusdem novi hominis Christi, quam significant dies illi, magnusque praeco sanctae novitatis Paulus, cum veteri lege novam conferens gratiam, legem factorum deprimebat, et legem fidei cum palma justitiae sublevabat (Rom. V) , At nunc juxta rationem super memoratam, antiqua repetitur historia, qua veteris [Col. 0093A] vitae narrantur miseriae, quas in officio praescripto sancta deplorat Ecclesia.

Praeclarum hujus Dominicae officium tempus illud secundae aetatis respicit, quo primum exiit, qui seminat seminare semen suum, quo primum reconciliationem mundi praeparare incipiens locutus est Noe, et Ecclesiam jam infantiles annos egressam, primis praeceptorum suorum clementis imbuere coepit. Nam ex quo de tranquillo et quieto paradisi utero ejecta, in hanc nata est miseriam, quam ejus nativitatem beatus Job in ejusdem Ecclesiae persona (ut ait beatus Gregorius) deplorat, dicens: «Pereat dies in qua natus sum (Job III) ,» et caetera, nullam [Col. 0093B] illi praeceptorum suorum legitur tradidisse disciplinam. At vero locutus cum Noe, dicens: «Quia ecce ego statuam pactum meum vobiscum (Gen. IX) ,» et iterata benedictione, superductam incipiens abolere maledictionem, paulatim pueritiam mundi suo magisterio subjicit, dans praecepta quaedam, primum Noe, deinde Abraham, et in illis primoribus initians justitiam fidei. Perfecit autem haec in plenitudine gratiae, dum exiit in hunc mundum formam servi accipiens (Philip. II) , per seipsum in populo Judaeorum, et per sanctos apostolos in omnibus gentibus seminare semen suum. Hac igitur Dominica legitur hoc evangelium: Exiit qui seminat seminare semen suum (Luc. VIII) ; agiturque statio ad sanctum Paulum, digna sane et evidenti causa, quia dux verbi [Col. 0093C] praecipuus, et vere seminator verborum ipse est, per quem omnes gentes cognoverunt gratiam Dei. Antequam ergo sacerdos introeat, velut antequam seminator ille ad opus suum exeat (Act. XIV) , dum adhuc in accubitu suo est, et in sinu Dei Patris quiescit, conclamat chorus: Exsurge, quare obdormis, Domine? (Psal. XXIII.) Exsurgendo enim et semen suum seminando hoc effecturus erat, ut facies ejus, quam propter peccatum averterat, id est, notitia ejus humano generi rursus illucesceret. Ignorantia namque Dei, terrae nostrae sterilitas fuit. Seminator igitur sapientiae coelestis, quia suum ad opus ut dictum est, exiens, et aratores suos, id est, sanctos apostolos conducens, maxime beatum Paulum, qui plus omnibus illis laboravit, operarium [Col. 0093D] utilem habuit, quem ad gentes misit, et acuto vomere linguae ejus corda dura proscindens, fidei et morum copiosum semen infudit (I Cor. XV) . Ingressus sacerdos statim in collecta: Deus, qui conspicis, celebrem ejusdem doctoris gentium memoriam praemittit (II Cor. XI) , ut stationem convenienter ascriptam egressa quoque proprietas manifestius commendet. Amplius autem ad hoc sequens Epistola pertinet, qua idem fortissimus coelestis agricolae operarius veros labores suos enumerat et pericula, quibus illum affecerunt hi, qui Domini sui fines invaserant, nec arari permittebant. Graduale ad utramque partem hominum respicit, et eorum scilicet, qui tanquam bona terra, semen Verbi Dei [Col. 0094A] suscipientes, fructum justitiae retulerunt, et eorum qui rebellantes universae terrae Dominatori aratrum ejus confregerunt, bovesque innocuos jugulaverunt. Disseminato namque Verbo Dei factum est quod ait: «Sciant gentes, quoniam nomen tibi Deus, tu solus Altissimus super omnem terram (Psal. LXXXII) ,» et hi qui illud repulerunt positi sunt ut rota, scilicet in eo quod surgentes in his, qui retro sunt, id est in carnalibus, cadunt in anteriori parte, id est in intellectualibus; et, quemadmodum stipula dispergitur ante faciem venti, sic disperierunt flante spiritu irae Dei. In tractu gratias agit saepe dicto seminatori, commota terra et conturbata (Psal. LIX) , id est universi peccatores, 44 qui quando culturas suas adverterunt esse Deo exsecrabiles, commoti [Col. 0094B] sunt ad poenitentiam, et per significationem praedicationis incipientes timere, fugiunt a facie arcus, id est a die judicii, in quo duobus testamentis, quasi duobus cornibus inflexis, rebelles Verbi divini damnationis aeternae sagitta ferientur. Lecto tandem Evangelio consona sequitur offerenda: Perfice gressus meos in semitis tuis (Psal. XVI) . Timendum est enim, ne suscepto semine Verbi Dei secus viam expositi et in exterioribus vagantes, a volucribus, id est, a spiritibus immundis diripiamur, aut a sollicitudinibus et spinosis divitiis saeculi suffocemur; aut humorem, id est pinguedinem charitatis non habens, bonum semen arescat in nobis, et sic non perficiantur gressus nostri. Mirificat misericordias suas, dum semen misericorditer injectum custodit ut [Col. 0094C] pupillam oculi (ibid.) , ne compungatur a suffocantibus spinis, protegit sub umbra alarum suarum (ibid.) , ne siccetur ardoribus solis, eripit ab impio, ne auferat verbum de cordibus nostris; ut dicat bona terra fructum afferens in patientia: «Ego autem in justitia apparebo in conspectu tuo (ibid.) .» Et, sicut in communione cantamus, Introibo ad altare Dei (Psal. XLII) . Semen itaque Dei terram nostram in qua crevit (quod mirabile est!) sursum vehit secum in horrea coeli; quia cum terra simus, nisi Verbo Dei portemur, quod est Christus, in coelum non ascendimus, sicut ipse ait: «Nemo ascendit in coelum, nisi Filius hominis qui est in coelo (Joan. V) .» Cum ipso ergo et per ipsum sublevabimur, portantes manipulos justitiae, laetificante Deo [Col. 0094D] juventutem nostram, in vigore novitatis aeternae.

Dominica haec tertiam mundi aetatem significat, qua adolescentulam, pubescentemque Ecclesiam respiciens Deus, cum jam tempus ejus juxta prophetam tempus esset amantium (Ezech. XVI) , eripuit illam de medio fornicatorum, mittens Moysen, et Aaron, et per signa magna atque portenta filios Israel educens de servitute Aegyptiorum. Cui rei valde praesentis Dominicae congruit officium, valde competit id, quod hac die legitur Evangelium. Nam sicut hic sedens caecus viam postulabat lucem, sed a turbis increpabatur ut taceret (Luc. XVIII) , ita [Col. 0095A] illic filios Israel intendentes ad fidem patrum suorum Abraham, Isaac, et Jacob, et clamantes ad Dominum, ut educeret eos de Aegypto, quod in lingua nostra tenebras sonat, cultumque sui nominis eos doceret, quae vera et necessaria illuminatio est, increpabantur ab Aegyptiis opprimentibus et superbe dicentibus: «Vacatis otio, et ideo dicitis, Eamus et sacrificemus Domino (Exod. V) .» Igitur cum Dominus mittens Moysen et Aaron, jussit populum suum adduci ad se, et coram illis fecit mirabilia per quae potuit verus Deus agnosci, deditque legem scriptam et mandata vitae, ritumque colendi, jam tunc magnus ille caecus, id est, humanum genus coepit illuminari, et nunc usque illuminatur magis ac magis, contradicentibus licet atque increpantibus [Col. 0095B] turbis, semper quidem invisibilibus, nonnunquam autem etiam visibilibus. Hoc enim Dominicae hujus consonat officium. Nam ingressuro jam sacerdote quasi praevenit clamoribus adventum illuminatoris sui caecus supradictus, dum chorus concinit: Esto mihi in Deum protectorem (Psal. XXX) . Nempe quod ait: «Propter nomen tuum dux mihi eris, et enutries me (ibid.) ,» ad viam spectat juxta quam sedet caecus mendicans. Via pariter et dux idem est Christus. Sequens itidem collecta: Preces nostras, quaesumus, Domine, clementer exaudi, clamor est caeci, magis ac magis ut exaudiatur, inclamantis. Nam ut ait, atque a peccatorum vinculis absolutes, ab omni nos adversitate custodi, turbam percutit eorum, quae in oratione patitur, phantasmatum, [Col. 0095C] sicut ille caecus in Evangelio turbam increpantium, sicut filii Israel Aegyptios prohibentes et violenter se tenentes, ne irent ad sacrificandum Domino Deo patrum suorum (Exod. V) . Epistolae quoque lectio, si linguis hominum loquar et angelorum, non ex eo tantum loco quo dictum est: Videmus nunc per speculum et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem (II Cor. XIII) , sed ex tota serie sua, ad ejusdem illuminationem caeci respicit, dum cunctis charismatibus excellentiorem viam demonstrat, id est charitatem. Charitas enim oculus cordis est, qua quisquis caret, caecus est, et in tenebris ambulat, et nescit quo eat (I Joan. II) . Nam et cum illuminare coepisset Deus humanum genus, ut dictum est, legem dando filiis Israel, hoc primum [Col. 0095D] collyrio oculos ejus inunxit, dicens: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota virtute tua, et ex tota mente tua, et proximum tuum sicutte teipsum (Deut. VI) .» Graduale, cum solam liberationem filiorum Israel (de qua dictum est) cunctis pene dictionibus personare videatur, tamen ex eo quod dicitur: «Notam fecisti in gentibus virtutem tuam (Psal. LVII) ,» ad eamdem spectat magni caeci illuminationem. Sic et in Tractu quod dicitur: Intrate in conspectu ejus (Psal. LXLIX) , et caetera, idem est ac si diceret: Accedite ad eum et illuminamini. Quodque lecto supradicto Evangelio dicimus in offertorio: Benedictus es, Domine, doce me justificationes tuas (Psal. CX) , nimirum aliis verbis illuminari postulat caecus. Statim viae laudes arripit, juxta quam sedens et mendicans illuminatus est, tantoque concentu, tam grandi vociferatione viam testimoniorum persultat, viamque veritatis, et viam mandatorum congeminat, ut saxorum quoque duritiam ad glorificandum illuminatorem suum excitare queat. Quia vero non satis est, ad viam pervenisse, et illuminationem scientiae percepisse, nisi abjiciamus desideria carnis, congrue terremur illorum exemplo, de quibus dicimus in communione: Manducaverunt et saturati sunt nimis, quia propter desideriorum incontinentiam prostrati sunt in deserto, nec pervenerunt ad repromissionis terram (Psal. LXXXVII; Num. XIV) . Quorum nos exemplo Paulus quoque sollicitos reddens: «Sic [Col. 0096B] currite, inquit, ut comprehendatis (I Cor. IX) .» Quem autem ducem credimus fuisse vel pastorem, cum iterum populum suum et oves pascuae suae Dominus educeret de terra Aegypti, dividens illis per divisiones gratiarum mare Rubrum baptismi, quod de latere ejus pendentis in cruce profluxit? Nempe beatum Petrum apostolum, qui et in magno corpore saepedicti hujus caeci princeps illuminatus est, dicente ad eum Christo Filio Dei vivi: «Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis (Matth. XVI) .» Convenienter ergo ad eumdem apostolum Dominica haec statio fit, ut omnis plebs videns magnificet Deum exemplo ejus dicentis: «Populus acquisitionis, annuntiate virtutes ejus, qui vos de tenebris vocavit [Col. 0096C] in admirabile lumen suum (I Petr. II) .»

Dominicae hujus officium, propheticum sancti Spiritus personat uniformiter atque congeminat oraculum, sine mutatione rerum ac personarum, quo pugnanti contra draconem antiquum promittitur sanctae Ecclesiae competens altissimum adjutorium. Spectat Dominica haec quartam mundi aetatem, qua 45 mundus plenaria juventute roboratus est, et populus Dei quasi viriles annos ingressus, coronatus est diademate regum, et ornatus sanctorum sapientia prophetarum. Nam patriarcha David electus secundum cor Domini remoto Saule, primus regum, praecipuus prophetarum, manu fortem vel desiderabilem [Col. 0096D] Christum nomine praesignat (I Reg. XVI) , victoriis praefigurat, propheticis oraculis ac spiritualibus canticis annuntiat. Et quia clausa fuit, usque ad Christi adventum, hujus et caeterorum Scriptura prophetarum, ac sicut tenebrosa aqua in nubibus aeris, ita contenebrabatur occulta scientia in prophetis, donec Agnus Dei, solus dignus accipere librum et solvere signacula ejus (Apoc. V) , in passione sua complendo propheticas aperiret voces; idcirco ab hac Dominica vela dependent ante sancta Ecclesiae altaria, ut populus Sancta sanctorum non videat, donec in ante paschalia hebdomada depositione velorum, eadem renovetur significatio, quae facta est per hoc quod velum templi scissum est, spiritum [Col. 0097A] tradente Domino (Matth. XXVII) . Hac igitur Dominica posito hoc evangelio, quo caput Ecclesiae Christus, jejunans in deserto, tentatoris insidias superasse narratur (Matth. IV) , atque ita super aspidem et basiliscum ambulasse, leonemque et draconem conculcasse (Psal. XC) , propheticae de toto officio circumsonant tubae, victoriam eamdem cunctis membris ejusdem capitis, et toti repromittentes corpori Ecclesiae. Cujus officii statio ad sanctum Joannem ad Lateranas praescripta, valde congruit. Sicut enim hoc officium totum in veram Salvatoris decantatur felicitatem, qui prae omnibus et pro omnibus super aspidem et basiliscum ambulavit, et totum propheticum est; sic eadem Lateranensis ecclesia, et in nomine ejusdem sancti Salvatoris, et in honore prophetae [Col. 0097B] et plusquam prophetae Joannis (Matth. XI) , ab imperatore Constantino constructa est. Itaque propheticae laudes congrue illic apostolica statione celebrantur. Non solum Dominica haec Quadragesima dicitur, quemadmodum illae, quae praecesserunt, quinquagesima, sexagesima atque septuagesima, sed et hoc omne tempus, quod ab hac die usque ad sacratissimam Paschae solemnitatem tenditur, quadragesima nuncupatur, videlicet propter imitationem Dominici jejunii, quam per hos dies extendimus. Sed ad hanc rationem quatuor dies deesse probantur. Nam licet ab hinc usque ad sacram Paschae noctem, quadraginta duo dies computentur, tamen non nisi triginta sex, Christianae devotionis parcimonia sibi dedicare praesumit. Canonica [Col. 0097C] namque vetat auctoritas, ne primam Sabbati, Dominicae resurrectionis splendore illustratam, ulla unquam jejuniorum publica offuscet nubecula. Ut igitur nostri solemnitas jejunii Dominico magis coaptetur exemplo, quatuor dies, qui hanc Dominicam praecedunt, additi sunt ad praetextam totius anni decimam: totius quippe anni, id est dierum trecentorum sexaginta, supradictus numerus, id est triginta sex, decima est. Quibus additis quatuor, fit quadragesima, id est quatuor cum decima. Et haec verior est nominis etymologia: alioquin una dies, id est hujus hebdomadae tertia feria sola a die Paschae, quadragesima est. Sanctae memoriae papa Telesphorus, a beato Petro septimus, hanc salutarem ante sanctum Pascha constituit praeparationem, ut Christiana [Col. 0097D] plebs, quae apostolicae abstinentiae tenorem exsequi non posset, non omnino relinqueret. Apostoli namque primi ejus, qui ablatus fuerat, sponsi filii, tota sua vita jejunium fletumque amaverunt, et renuit consolari anima eorum, tantumque in eo quod ejus memores erant, delectati sunt. At postquam multiplicari coepit numerus credentium, tamque indiscretos pisces retia fidei contraxerunt, ut cum abstinentibus, multitudo quoque intraret ebriosorum, subvenit ecclesiasticae disciplinae magisterium, et tanquam severa mater, edacium puerorum intemperantiam moderata est, ut quia de toto cogi non poterant, vel partem observarent, vitaeque decimas abstinentiae dedicarent. Cum ergo de universo tempore [Col. 0098A] gratiae dictum sit illud Apostoli: «Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (II Cor. VI) ,» et caetera; hac tamen Dominica illa lectio Epistolae recitatur, qua temporalis jejuniorum observantia, quae ut dictum est, esse continua debuerat, inchoatur.

Si omnes lugendi scientiam haberemus, cunctisque aequaliter saperet illud quod propheta deplorans: «Cecidit, inquit, corona capitis nostri; vae nobis, quia peccavimus (Thren. V) ,» et omnibus in promptu esset facere quod item dicitur nobis: «Scindite corda vestra et non vestimenta vestra (Joel. II) ;» tunc neque cineribus capita nostra aspergere, neque [Col. 0098B] nudis pedibus opus esset ambulare. Nunc autem maxima pars nostrum neque sponte meminit, qualem ornatum capitis, id est cordis sui, Deum offendendo, perdiderit, neque facile possunt corda lapidea scindi, nisi extrinsecus adhibitis adjuvemur instrumentis. Igitur, ut nostra nobis calamitas ad memoriam revocetur, et meminerimus, quia pulvis sumus (quod oblitus fuerat pater noster Adam, quando projecit Deum coronam suam et exinde sensit nuditatem suam), idcirco et cinere capita nostra aspergimus et summas partes corporis, id est pedes nudamus: hoc habitu confitentes, quia non dii, neque de coelo sumus, sed homines sumus, et de terra principium habuimus; et quia per peccatum gloria nostra spoliati et inter hostes nudi constituti, ornatu gratiae [Col. 0098C] Dei indigemus.

Dominica quadragesimae secunda, quae in ordine et ratione Dominicarum septem supra dictarum, quinta est, pulchra et rationabili dispositione vacat, tanquam non habeat Ecclesiae pontifex, jam defessus cantor, quae vel quibus, aut ubi verba canticorum Domini decantet, aut certe infructuosos fastidiens auditores, organa suspenderit ad salices. Significat enim quintam mundi aetatem, quando templo Domini diruto, et populo Dei in Babyloniam abducto, duplici captivitate Ecclesia Dei congemuit, peregrina in hoc mundo, captiva sub Nabuchodonosor (Psal. CXXXVI; Jerem. LII) ; tunc etenim populus Dei, neque [Col. 0098D] templum neque altare habebat, et Babylonios deos statuamque regis Nabuchodonosor diaboli typum tenentis, minaci proposita fornace, cogebatur adorare (Dan. III) . Non ergo ab re et rationabili diligentia dispositum est, ut cum hujus temporis omnes privatae quoque feriae propriis officiis locupletatae certisque sint stationibus insignitae, praeter solum (quod est ante Palmas) Sabbatum, de quo etiam suo loco ratio quaerenda est; sola haec Dominica vacet, sed nec officium nisi aliunde mutuatum habeat. Attamen ex narratione evangelica lectionem habet, illi jam dictae captivitati populi Dei verissime consonantem. Nam quod significaverat illa captivatio, Nabuchodonosor plebem Dei tyrannice de illa nobili Sion [Col. 0099A] et templo Domini abstrahente et barbarici stimuli imperio violenter fatigante, hoc idem significatur 46 in Evangelio praesentis Dominicae, daemonio vexante filiam Chananaeae, scilicet humanas animas passionibus mali desiderii nequiter a diabolo conflammari et longo fune peccatorum ad miseram servitutem voluntatis ejus, mala consuetudine violenter trahi. Clamabat post Dominum mulier Chananaea (Matth. XV) , interveniebat fides patriarcharum, meritumque Danielis et sociorum ejus, ut solveretur captivitas Babylonica (Dan. IX) ; clamat et nunc superna mater nostra Jerusalem, ut poenitentibus detur peccato resistendi facultas. Epistolam quoque habet de proprio, in qua cum dicit Apostolus: «Haec est voluntas Dei, sanctificatio, vestra, ut [Col. 0099B] abstineatis vos a fornicatione, ut sciat unusquisque vestrum vas suum possidere in sanctificatione et honore (I Thess. IV) ,» et caetera, ad illius servitutis effugium provocamur, quae significata est, ut dictum est, per hoc, quod vasa domus Domini Babylonica captivitate translata sunt et polluta; ita ut biberet in eis rex Babylonis, et optimates ejus, uxores et concubinae ejus (Dan. V) ; itemque significatur in Evangelio per hoc quod filiam Chananaeae, vas utique Creatoris, spiritus immundus invaserat. Caetera quamvis mutuata sint, et de feria quarta jejunii sumpta, cunctis consonant sensibus his quae dicta sunt. Nam quod in introitu rogamus Dominum reminisci miserationum suarum, ne unquam dominentur nobis inimici nostri (Psal. XXIV) . Et in collecta [Col. 0099C] aut cunctis adversitatibus muniamur in corpore, et a pravis cogitationibus mundemur in mente. Et in graduali rogans Ecclesia ut de necessitatibus suis eruatur: Ad te, inquit, levavi animam meam (ibid.) . Et in offerendae versu: Miserere mei secundum eloquium (Psal. CVIII) . Itemque in communione: Intellige clamorem meum (Psal. V) . Haec omnia clamores sunt magnae illius mulieris (Apoc. XVII) , scilicet Ecclesiae matris, pro qualibet peccatrice anima, videlicet sua anima, post Dominum clamantis jugiter. Quae ideo competenter de jejunii die mutuata sunt, quia mali desiderii passiones, quae per daemoniosam Chananaea filiam, itemque per captivatorem populi Dei Nabuchodonosor praesignatae sunt, non ejiciuntur, nisi in oratione et jejunio (Matth. XVII) .

Post illius captivitatis mysticam commemorationem, qua vasa templi Domini sustulit rex Babylonis, typum, ut dictum est, gerens diaboli, sequenti hac Dominica, quae sextam mundi aetatem significat, hoc Evangelium ponitur, quo fortis armatus custodiens atrium suum, fortiore superveniente, vasa vel arma, in quibus confidebat, amittere narratur, et immundus spiritus, qui exierat ab homine, quaerens requiem, et non inveniens dicit: «Revertar in domum meam unde exivi (Luc. XI; Matth. XII) .» Sexta namque mundi aetate veniens in hunc mundum Filius Dei per incarnationis mysterium, et pugnans [Col. 0100A] digito Dei, mutum ejecit daemonium, et locutus est mutus, qui juxta alium evangelistam erat et surdus. Tunc etenim ejecto daemonio audivit surdus, et locutus est mutus quando foras misso principe mundi, audivit mundus verba Dei, et locutus est laudem Dei. Sic direpta sunt vasa forti armato illi, scilicet diabolo, quae transtulerat de honore paradisi (Gen. III) , velut supradictus Nabuchodonosor filios Israel, et vasa templi Domini ad contumelias Babylonis. Ecce autem immundus spiritus, qui exierat ab homine (Matth. XII) , videlicet a populo Judaico, nunc iterum reversus est in eum, assumptis secum septem aliis spiritibus nequioribus se, quia nunc deterius delinquunt Judaei, in synagogis suis maledicentes Christum, quam olim in Aegypto diis alienis servientes. [Col. 0100B] In hujus ergo Dominicae officio dicit ad Introitum gloriabundus hic mutus, qui ejecto daemonio loquitur: «Oculi mei semper ad Dominum (Psal. XXIV) ,» causamque reddit, quam audivit a sanctis praedicatoribus qui fuerat surdus, «quia ipse, inquit, evellet de laqueo pedes meos (ibid.) ,» prosequitur facundia muti, cujus os sapientia aperuit, «respice in me, et miserere mei,» causamque nihilominus reddit satis oratoriam, qua Deum auditorem flectere possit, et patronam efficere misericordiam, «quoniam, inquiens, unicus et pauper sum ego (ibid.) .» Quodque in collecta dicimus, atque ad defensionem nostram dexteram tuae majestatis extende, invocatio est ejusdem fortioris, qui, ut dictum est, forti armato supervenit (Luc. XI) . Vasa illa, quae forti illi victo atque [Col. 0100C] ligato direpta sunt, alloquitur in Epistola Paulus, fortioris jam dicti miles et adjutor egregius, ut sacro baptismate a priscis emundata sordibus, non jam rursus inquinentur, cum dicit: «Fornicatio autem et omnis immunditia nec nominetur in vobis (Ephes. V) ,» etc. Graduale: Exsurge, Domine (Psal. IX) , non praevaleat homo, clamor est omnis vasis electi adversus eumdem fortem armatum, custodientem atrium suum, et in pace sua possidentem ante fortioris adventum. Tractus quoque: Ad te levavi oculos meos (Psal. CXXII) , facunda vox est muti saepe jam dicti, salutem suam aeternam eloquentissima prece deposcentis, eamdemque precem decenti similitudine perornantis. In offerenda praedicat idem mutus, jam eloquens justitias Domini rectas, quod [Col. 0100D] ejecto a se daemonio, rursus ad illum hominem, a quo dudum exierat, scilicet ad populum Judaicum, permissus sit reverti, quia videlicet hoc in veritate judicii Dei sit factum: «Judicia, inquiens, Domini vera (Psal. XVIII) , «pro sui vero oris apertione gratias agens: «Et erunt ut complaceant, inquit, eloquia oris mei (ibid.) ,» etc. In communione gratulatur idem de muto redditus orator, quod tanquam «passer invenerit sibi domum, et sicut turtur nidum,» scilicet «altaria tua, Domine, virtutum,» id est sanctam patriarcharum Ecclesiam, ut cum «beatis, qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudet te (Psal. LXXXIII) .» Hujus autem officii praelibata ratio commendat, quod scriptum [Col. 0101A] est, statio ad sanctum Laurentium. Nam quorum nisi sanctorum martyrum, et hujus praecipue praeliis hic, de quo dictum est, fortis armatus de atrio suo, quod Roma fuit, ejectus est? Dicit enim Prudentius:

Dominica haec ab ea, quae septuagesima dicitur, septima est, Sabbatum mundi, id est requiem significans, in qua sanctorum et electorum animae, deposito carnis onere, et velut post bella victores, depositis armis feriatae laetantur, et nunc iterum iidem electi singulis stolis, id est animae beatitudine munerati resurrectionem, in qua binas stolas (Apoc. VI) , scilicet tam animarum quam corporum immortalem gloriam recipient, praestolantur. Illic autem Jerusalem illa, quae de sursum est, quae libera est, quae omnium nostrum mater est (Gal. IV) , laetatur, et diem [Col. 0101C] festum agens pro numerositate filiorum suorum, 47 de hujus saeculi peregrinatione redeuntium, repositas effundit epulas, et lacteas ex uberibus suis exprimit maternae consolationis delicias. Illic, inquam, pater antiquus Deus, novusque sponsus, Dei Filius, reduces filios consolatur, quemadmodum per prophetam promiserat dicens: «Pueri eorum in humeris portabuntur, et super genua consolabuntur, quemadmodum mater consolatur filios suos, ita consolabor vos, et in Jerusalem consolabimini (Isa. LXVI) .» In hac ergo Dominica, quae, ut dictum est, illius Sabbati signum est, totum officium ejusdem requiei, ejusdem consolationis praeconium est, quo commoneantur nunc peregrinantes illius tantae tamque liberae matris filii, praesentem tristitiam [Col. 0101D] spe consolationis futurae supergredi, ut sint, juxta Apostolum, «spe gaudentes, in tribulatione patientes (Rom. XII) ,» qui in superna Jerusalem uberibus consolationis potandi sunt. Primoque dicendum quod evangelicum illud convivium, quo Dominus de quinque panibus, et duobus piscibus satiavit quinque millia hominum (Joan. VI) , praedictae significationi Dominicae hujus sub mystico sensu valde congruit. Significat enim, ut auctoritas ecclesiastica tradit, vitale illud sanctarum Scripturarum convivium, quo de paucis Moysi, prophetarumque libris crescente copia divinae benedictionis, inter ora comedentium, id est, inter studia tractantiam, affatim reficitur mundus, quondam a scientia [Col. 0102A] Dei jejunus, et affluentia dictorum sensuumque repletis armariis lassi atque victi convivae absistimus. Hoc autem convivium divinae cognitionis hic incipitur, perficietur vero in illius Sabbati, de quo loquimur, perenni gloria. «Nunc enim cognosco ex parte, ait Apostolus, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum (I Cor. XIII) ,» etc. Nam juxta prophetam: «Jam non dicet vir fratri suo: Cognosce Dominum; omnes enim a minimo usque ad maximum cognoscent me, dicit Dominus (Jer. XXXI) .» Igitur illam divinae cognitionis ac visionis abundantiam significat haec, quae de Evangelio recitatur hac Dominica, satietas hominum quinque millium. Tunc Jesus, qui vere abiit trans mare Galilaeae, quia resurgens a mortuis omnes amaritudines saeculi turbulenti [Col. 0102B] et inquieti transgressus est sequentium se credentium turbam, omnes supernae Jerusalem filios jam grandes, jam ablactatos grandi saturabit convivio: cujus in typum pater Abraham, ablactato filio liberae unico Isaac, grande convivium fecisse legitur in die ablactationis ejus (Gen. XXII) . Igitur ejusmodi convivio manifeste consonat illa gratulabunda sancti Spiritus allocutio, prophetali ore praemissa: Laetare, Jerusalem, et caetera consolatio de qua hic canitur: Et satiemini ab uberibus consolationis vestrae (Isa. LXVI) ; ipsa est, quam in collecta subsequenti poscimus dicendo: Ut qui ex merito nostrae iniquitatis affligimur, tuae gratiae consolatione respiremus: videlicet quando anhelantes peregrini post laborem captivitatis hujus sedebimus [Col. 0102C] in illa Jerusalem coelesti, dicentes: «Facti sumus sicut consolati (Psal. CXXV) .» Ipsa est consolatio libertatis, de qua itidem gratulamur in Epistola, dicente Apostolo: «Illa autem, quae sursum est Jerusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum;» ipsa eadem «pax in virtute ejus, et abundantia in turribus ejus (Psal. CXI) ,» de qua in graduali canimus: Laetantes in his quae dicta sunt nobis a sanctis apostolis et doctoribus nostris, in domum Domini ibimus. Ad quam cum pervenerimus, complebitur et quod in tractu dicitur: Non commovebitur in aeternum, qui habitat in Jerusalem (Psal. CXXIV) , cum ablata virga fuerit, id est potestas peccatorum, quam etsi ad tempus dimittit ad probationem, «non relinquet Dominus super sortem justorum [Col. 0102D] (ibid.) .» In offertorio quoque consolationis ejusdem beatificamus convivas, laetantes in epulis laudum, ipsumque convivii patrem benedicimus ex Sion, qui habitat in Jerusalem (Psal. CXXXIV) ; ut ex praesenti Ecclesia, quae dicitur Sion, id est specula, in qua positi videmus nunc pro speculum et in aenigmate (I Cor. XIII) , laudem, donum et benedictionem personare incipientes, perficiamus in ea qua habitat ipse in coelesti Jerusalem. Ipsa est, quae secundum communionis verum et mysticum sensum, necdum consummata est, et adhuc aedificatur ut civitas de vivis et electis lapidibus, in qua «ascenderunt tribus, tribus Domini (Psal. CXXI) ,» tribus nobiles, tribus regales, tribus sacerdotales. Ipsa [Col. 0103A] quoque Ecclesia, ad quam statio praesenti officio praescripta est, eamdem civitatem Dei coelestem Jerusalem nomine ipso designat. Dicitur enim et ipsa sancta Jerusalem, ut peregrinantibus in hoc saeculo coeli civibus, non habentibus hic manentem civitatem, sed futuram inquirentibus (Hebr. XIII) , nomine ipso memoriam atque desiderium excitet ejus civitatis, quam inquirunt, et a longe peregrini salutant. Differt autem hujus stationis ratio ab ea quae est Dominica adventus Domini secunda, quia videlicet illa futurae beatitudinis est annuntiatio, haec quasi praesentis contemplatio. Unde et festivius agimus, quia spei nostrae solemnitas est. Laetatur Christiana plebs, et sicut in die solemni Christianus imperator coronatur, et ludis innocentibus futurae [Col. 0103B] pacis otium, quo feriabimur in illius supernae matris sinu, meditari admonetur. Hujus solemnitatis amplitudinem et hoc indicat quod ad complendum duae collectae Romani ordinis auctoritate dicuntur: sicut et annuntiatione Dominica duae nihilominus ad introitum praescribuntur, ut quasi duplex officium pro dignitate solemnitatum hujuscemodi persolvisse videamur. Et ne quis illud objiciat, cur ergo in maximis solemnitatibus nativitatis ac resurrectionis Dominicae, caeterisque praecipuis festis, nihil tale observatur? illud dicendum est, nihil hac duplicatione in illis solemnitatibus opus esse, quia per octavas producuntur, nec ad earum rationem unius diei coangustantur observantia. Post septem Dominicarum ordinatissimam dispositionem, quibus, [Col. 0103C] ut dictum est, septem aetates mundi figurantur, quae omnes passione Domini redemptae, et sanguine ejus respersae sunt, ipsius Dominicae passionis inchoatur celebratio, et quasi longa funeris pompa praemissa, sequitur ipsa salutis nostrae victima, nostrarum mentium ingerens oculis ea, quae nostri causa pertulit, vulnera. Inchoatur autem a catechumenis nostris, scilicet feria quarta, quando celebramus scrutinia; quae quam habeant rationem, vel cur ea potius die celebrentur, posterius prout Dominus dederit dicemus. Nunc ne officia feriarum quadragesimae omnino intacta relinquantur, concordiam Evangeliorum atque Epistolarum tantum Spiritus sancti luce praeeunte contemplemur, quae [Col. 0103D] tanta est tamque utilis, ut absque consideratione nullatenus debeat praeteriri. Nam caetera prosequi nimis longum est atque fastidiosum, praesertim cum his perspectis, illa quoque per se quaerentibus satis clarescere possint.

Secunda feria primae hebdomadae hoc Evangelium legitur, quo Filius hominis venturus in majestate sua, ore suo declaratur, congregatasque ante se omnes gentes separaturus, 48 sicut pastor separat oves ab haedis, «et statuet, inquit, oves a dextris suis, haedos autem a sinistris (Matth. XXV) ,» etc. Hoc nimirum sermo propheticus Evangelii praecursor, [Col. 0104A] juxta eumdem sensum praevenit, dicente Domino: Ecce ego ipse requiram oves meas, et visitabo eas, sicut pastor visitat gregem suum (Ezech. XXXIV) , etc. «Educam eas, inquit, de gentibus,» videlicet «sicut pastor segregat oves ab haedis,» in pascuis uberrimis pascam eas. Quae profecto non sunt alia quam regnum, de quo ait: «Venite, benedicti (Matth. XXV) ,» etc.

Feria tertia in Evangelio ejectis his qui vendebant et emebant in templo, cum calumniantibus et interrogantibus Pharisaeis respondisset Dominus: «et relictis illis, inquit evangelista, abiit foras extra civitatem in Bethaniam, ibique mansit (Matth. XXI) .» Hoc autem, ut ait beatus Hieronymus, praefigurabat illud quod illos ob incredulitatem relicturus, et [Col. 0104B] ad gentium salutem esset migraturus, quae per Bethaniam, id est domum obedientiae, designantur, ideo quia Verbo Dei obedientes factae sunt, juxta illud: «Populus, quem non cognovi, servivit mihi, in auditu auris obedivit mihi (Psal. XVII) .» Bene ergo in lectione prophetica praemittitur: «Quaerite Dominum, dum inveniri potest; invocate eum, dum prope est (Isa. LV) ,» et caetera quae sequuntur, ad quaerendum Dominum idonea, et inventionem ejus efficientia. Nam cum haec diceret Propheta, profecto futurum praevidebat tempus, quando a Judaeis inveniri non posset, et ad gentes transiens, tanquam ad domum obedientiae, illis inobedientibus jam prope non esset.

Feria quarta, duplicata solemnitate jejunii legitur [Col. 0104C] Evangelium, quo spiritus immundus egressus ab homine, ambulans per loca inaquosa, quaerere requiem et non invenire asseritur (Matth. XII) ; quia procul dubio, juxta beatum Job, magis cubat in locis humentibus (Job XXXIX) , dum exsiccata jejuniis fastidit corpora. Huic doctrinae evangelicae praemittuntur exempla Moysi et Eliae, quorum uterque in singulis lectionibus quadraginta diebus et quadraginta noctibus jejunasse perhibetur (Exod. XXIV; III Reg. XIX) .

Feria quinta, Judaeos in Evangelio gloriantes et dicentes: Pater noster Abraham est, convincit Dominus eo quod opera Abrahae non faciant; et concludit, quod potius ex patre diabolo sunt, faciendo [Col. 0104D] opera diaboli, et quaerendo eum interficere, quod Abraham non fecit (Joan. VIII) ; vel, ut quibusdam hac die legere moris est, dives cruciatus apud inferos, patremque vocans Abraham, et deprecans eum, non exauditur ut filius (Luc. XVI) . Ad hoc manifeste spectat illud propheticum quod in Epistola praemittitur: Quia vir justus si genuerit filium latronem, effundentem sanguinem et universa detestanda facientem, ipse quidem in justitia sua vivet, filius autem ejus, qui operatus est iniquitatem, morte morietur (Ezech. XVIII) .

Feria sexta significatur in Evangelio baptismi gratia, qua renovatur sicut aquilae juventus animae, et redimitur de interitu vita ejus, et coronatur in misericordia et miserationibus (Psal. CII) . Angelus [Col. 0105A] enim, qui descendebat in piscinam, significabat Christum magni consilii Angelum, ipsa autem piscinae aqua, quae movebatur populum Judaicum, qui motus est seditionibus, descendente in illum eodem magni consilii Angelo per assumptionem carnis (Isa. IX) , et ita motus aquae turbatus est, ut illum crucifigeret. Ille unus, qui descendebat in aquam, et sanabatur, unam sanctam Ecclesiam catholicam, quae descendens in baptismum Christi, sanatur ab infirmitatibus, figurabat: qui autem triginta octo annos jacuerat, universitatem eorum, qui gravibus sceleribus languentes; et ipsi nihilominus per fidem Christi sanantur. Hoc autem Judaei velut iniquum reprehendunt; semper enim gentium salutem oderunt. Bene ergo lectio prophetica praemittitur, [Col. 0105B] in qua dicente Domino: Si averterit se impius ab impietate sua, et fecerit judicium (Ezech. XVIII) , et caetera, in quacunque die ingemuerit, salvus erit, murmurant et dicunt: «Non est aequa via Domini (ibid.) .» Non autem perfunctorie, si quis ingemuerit, sed si ad baptismum Christi peccator ingemiscens convolaverit, statim salvus erit, quia omnes praeteritae ejus injustitiae non recordabuntur. Privata vero poenitentia laboriosa est, nec inter labores poenitentem adeo securum reddit de venia.

Sabbato sacerdotibus ordinatis, et caeteris altaris Christi ministris, hoc evangelium competenter legitur: Assumpsit Jesus Petrum et Jacobum et Joannem, [Col. 0105C] et duxit eos in montem et transfiguratus est ante eos (Matth. XVII) . Sacerdotes enim et caeteri altaris ministri, dum ad tantum ministerium promoventur, quasi in montem altissimum cum Domino ascendunt, ut revelata facie speculandam ejus gloriam speculentur (II Cor. III) , et intelligant, quid cum ipso vel de ipso Moyses et Elias, id est, lex et prophetae loquantur, et populo inferiori annuntient, et cum fide Christi legalem moralitatem propheticamque doctrinam habentes, parati sint reddere rationem omni poscenti (I Petr. III) . Apte igitur illa praemittitur Apostoli lectio, quae dicit: Rogamus vos, fratres, corripite inquietos, consolamini pusillanimes (I Thess. V) , etc. Ipsorum est enim hoc officium, qui ad hoc ut pastores animarum sint, ordinati [Col. 0105D] sunt.

Hebdomadae secundae feria secunda illa legitur Evangelii lectio, qua Judaeis comminatur Dominus, se ab illis propter perfidiam ipsorum recessurum dicens: Ego vado et quaeretis me et in peccato vestro moriemini (Joan. VIII) ; quod utique dicendo, ad gentes migraturum se esse significabat. Unde et illi quasi divinantes dicunt: «Nunquid in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes?» (Joan. VII.) Huic sane Evangelio congruit prophetica Danielis, quae praemittitur (Dan. IX) , oratio qua furorem et iram Domini ab eodem postulat auferri. [Col. 0106A] Hunc enim furorem et hanc iram maxime lacrymosa prophetae deplorat conquestio.

Feria tertia Dominus in evangelio culpans Scribas et Pharisaeos, quod sedentes super cathedram Moysi, vane sibi magisterium arrogent, dicendo et non faciendo, et quod ament salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi, tandem eos percutit, dicens: Omnis qui se exaltat, humiliabitur (Luc. XVIII) . Videlicet quia superbi illi, a magisterio scientiae Dei removendi, et humiles magistri Ecclesiae de gentibus cathedram illorum erant accepturi. Quod per illam viduam Sarephtanam, de qua in praemissa narratur lectione, praesignatum est; ad quam ex praecepto Domini perrexit Elias, cum multae viduae essent in Israel (III Reg. XVII) . Sic [Col. 0106B] enim Ecclesia de gentibus, legis prophetarumque doctrinam missam sibi a Deo, fidei hospitio suscepit, remanente apud Synagogam siccitate et sterilitate, quia sicut alibi comminatus fuerat Dominus illi, mandaverat nubibus suis, scilicet gratiae suae praedicatoribus sanctis, ne pluerent super eam imbrem (Isa. V) , atque ita haec se humilians, a Christo, dum colligit duo ligna crucis, ut faceret sibi subcinericium panem, panem poenitentiae, exaltata est, non deficiente apud eam hydria farinae, 49 nec imminutio lecytho olei (III Reg. XVII) , id est perseverante scientia legis, pariter et gratia Evangelii. Illa autem se exaltans humiliata sit, adeo ut nec legis farinam molitores ejus Pharisaei molere sciant, nec [Col. 0106C] oleum Evangelii in phylacteriis suis et magnificis fimbriis ambulantes (Matth. XXIII) , invenire queant.

Feria quarta illa Evangelii lectio ponitur, qua Dominus consilium suum discipulis suis secreto revelat, dicens: Ecce ascendimus Hierosolymam, et Filius hominis tradetur ad crucifigendum (Matth. XX) , etc. Per haec autem diabolus, hostis noster et inimicus capiendus et judicandus erat. Bene ergo illa lectio praemittitur, qua Esther adversus Aman, Dei implorat auxilium (Esth. XIX) . Aman quippe diaboli typum gessit in eo quod adorari affectans populum Dei morti tradere voluit, et Mardochaeo crucem paravit. Qui sicut in eamdem crucem quam paraverat actus est, ita diabolum Christus, ut ait Apostolus, «palam [Col. 0106D] traduxit confidenter in semetipso, et ipsum chyrographum tulit de medio affigens illud cruci (Coloss. II) .» Hoc ergo sola commendatur oratio Esther, quia totam narrare historiam, quae, ut dictum est, Dominicae passionis typus est, nimis longum et onerosum fuisset. Nobis quoque diabolum vincendum, non nisi per passionis ejusdem communicationem, ex occasione duorum Zebedaei filiorum insinuat.

Feria quinta, Dominus in Evangelio sui exemplo docet non in hominum, sed in solius Dei confidendum esse testimonio, dum dicit, loquens secundum fragilitatem carnis: Et si ego testimonium perhibeo de me, testimonium meum verum est: alius est qui testimonium perhibet de me (Joan. V) . Et subjungit: « Et testimonium perhibet de me, qui misit [Col. 0107A] me Pater.» Vos, inquit, misistis ad Joannem, et ille testimonium perhibuit veritati: ego autem habeo testimonium majus Joanne (Joan. V) .» Itemque: « Ego testimonium ab hominibus non accipio (ibid.) .» His procul dubio consonat, quae praemissa est prophetica lectio de Jeremia, in haec verba: «Maledictus vir, qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, ut a Deo recedat cor ejus, erit enim quasi myricae in deserto (Jer. XVII) .» Et post pauca: «Benedictus vir, qui confidit in Domino (ibid.) ,» etc.

Feria sexta legitur illa parabola, quam dixit Dominus ad Pharisaeos malos, et male perdendos divinae legis agricolas, eo quod missum a se unicum filium patris familias, id est seipsum, quem vereri debuerant, occidere deliberabant, dicentes: Hic est [Col. 0107B] haeres, venite, occidamus eum, et nostra erit haereditas (Matth. XXI) , quibus idcirco auferendum erat regnum Dei et dandum genti facienti fructus ejus. Huic parabolae profecto illa de libro Genesis, quae praemissa est lectio, pulcherrime congruit, in qua missum ad se Joseph videntes fratres a longe loquebantur mutuo, dicentes: «Ecce somniator venit, venite, occidamus eum, et videamus, quid illi prosint somnia sua (Gen. XXXVII) .» Joseph namque in eo quod venditus et in carcere missus est, ipsius Domini typum gessit, qui venditus et morti traditus ac sepultus est, et sic ejectus de vinea sua, tanquam lapis inutilis ab aedificantibus reprobatus, cum regno Dei ad gentes facientes fructus ejus transmigravit, quemadmodum Joseph a suis venditus et ejectus, [Col. 0107C] Aegyptios pavit.

Sabbato, tam in Evangelio quam in Epistola duorum populorum Judaici atque gentilis continetur figura, quorum prior quantum ad unius Dei cultum, scilicet Judaicus, minoris, id est, gentilis populi poenitentiam pio patre suscipiente, invidia torquetur foris stans, quem gaudere oportuerat, quia frater suus mortuus fuerat, et revixit, perierat et inventus est (Luc. XV) , quia, sicut eadem die cantamus: Lex Domini irreprehensibilis convertens animas, et sapientiam praestans parvulis (Psal. XVIII) . Bene itaque consonat Evangelio praecurrens Epistola, cum illic juniore fratre epulante cum patre, major foris remanet in agro (Luc. XV) ; hic Esau, Jacob fratre suo offerente epulas, et ad benedictionem festinante, [Col. 0107D] consilio matris suae Rebeccae (quae Spiritum sanctum significat) foris in venationibus occupatus tardat (Gen. XXVII) . Terrenis enim sensibus et carnalibus observationibus detentus populus Judaicus spiritualem amittit gratiam.

Hebdomadae tertiae feria secunda praesignat in Evangelio Dominus se in patria sua, scilicet in Judaea, honorem non habiturum, et ad gentes, ubi honoretur, transiturum, dum dicentibus Pharisaeis: Quanta audivimus de te facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua (Luc. IV) , respondet: Amen dico vobis, quia nemo propheta acceptus est in patria sua [Col. 0108A] (ibid.) . Iterumque cum terribili illo ac venerabili juramento suo per simile, non tantum omnino expresse docet, illis posthabitis, gentes potius a peccatis suis esse curandas: in veritate, inquiens, dico vobis, multae viduae erant in Israel in diebus Heliae, et ad nullam illarum missus est Helias, nisi in Sarephta Sydoniorum. Et multi leprosi erant in Israel sub Helisaeo propheta, et nemo illorum mundatus est, nisi Naaman Syrus (ibid.) . Amplius autem in eo quod surrexerunt et ejecerunt illum extra civitatem, et duxerunt illum in supercilium montis, supra quem civitas illorum posita erat, ut praecipitarent eum (ibid.) , significatur ab illis transitura salus, dum dicitur: Jesus autem transiens per medium illorum ibat (ibid.) . Cum enim illum Judaei crucifigentes, [Col. 0108B] in profundum oblivionis praecipitare vellent, ipse, aversus et per medium illorum transiens, ivit ad gentium populos pedibus suis, pedibus speciosis, id est praedicatoribus sanctis. Bene ergo huic Evangelio praemittitur lectio illa de Naaman Syro. Helisaeus Christum, leprosus Naaman gentilem populum significat, immundum et idololatram. Quod non ipse Helisaeus exivit ad illum foras, sed mandavit illi dicens: Vade et lavare in Jordane septies, et mundaberis (IV Reg. V) : hoc prophetice innuit quod factum est, quia per semetipsum Christus non praedicavit gentibus, sed mittens praecepit eos baptizari: «Euntes, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Septies autem lavatur leprosus, quia in [Col. 0108C] baptismo propria est operatio septiformis Spiritus sancti, ex quo et renascimur, et remissionem peccatorum accipientes, novi restituimur.

Feria tertia in Evangelio commendatur lucidum opus misericordiae, dicente Domino: Si peccaverit in te, id est, te sciente, frater tuus, vade, corripe eum inter te et ipsum solum (Matth. XVIII) , etc. Et quia ubi duo consentiunt, scilicet corrector et auditor, neque opus est ut alium adhibeas, neque Ecclesiae dicas, eo quem corripis inter te et ipsum solum, sponte audiente, quia, inquam, tunc parata venia confestim impetratur a Domino. Amen, inquit, dico vobis, si duo ex vobis consenserint, ex omni re quamcunque petierint, fiet illis a Patre meo (ibid.) , et, quia de impetratione veniae dixerit, hoc testatur ipse, [Col. 0108D] dum praemittit: Amen dico vobis, quia quaecunque alligaveritis super terram, alligata erunt in coelo: et quaecunque solveritis super terram, soluta erunt et in coelo (ibid.) . Terminatur autem sic: Domine, quoties peccabit in 50 me frater meus, et dimittam et? Usque septies? Et dicit illi Jesus: Non dico tibi, Petre, usque septies, sed usque septuagies septies (ibid.) . Ad haec pulchre lectio, quae praemissa est, concinit. Mulier namque, quae clamat ad Elisaeum pro duobus filiis, quos creditor in servitutem tollere contendit (IV Reg. IV) , ipsa est Ecclesia, quae pro filiorum peccatis, quos in baptismate genuit, sollicita est, ne exactor diabolus pro nummo malae voluptatis, quem illis credidit, debitores trahat in damnationem [Col. 0109A] perpetuae mortis. Cui verus Helisaeus, scilicet Christus, praecepit oleum infundere vasis, ostio clauso (ibid.) , quia peccatoribus privata correptione conventis, praecipit remissionem et absolutionem indulgeri, data potestate ligandi atque solvendi, sicut in Evangelio jam dicto promisit, et veritate interposita, id est amen, promissionem confirmavit. Clauso ergo ostio vasis infusis redundat oleum, quia per privatam correctionem poenitentibus confestim venia peccatorum affluit. Cum autem quis secreto correptus inter te et ipsum solum non audierit, postquam Ecclesiae dictum fuerit, non tam facilis indulgentiae leniendus erit oleo, sed congrue poenitentiae secandus cauterio.

Feria quarta calumniantibus Pharisaeis quod discipuli [Col. 0109B] Domini transgrederentur traditiones seniorum, non lavando manus suas, dum panem manducarent, redarguit eos Dominus, et criminationis spiculum retorquet in auctores: Quare, inquiens, vos transgredimini traditiones Dei propter traditiones hominum? Nam Deus dicit: Honora patrem tuum et matrem tuam: Vos autem dicitis: Quicunque dixerit patri suo aut matri: Munus, quodcunque est ex me, tibi proderit (Matth. XV) , etc. Docuerat enim avaritia Pharisaeorum juvenes, quorum laqueus omnes facti erant, ut, injussu parentum, imo praerepta parentibus donaria deferentes ad templum, reclamantibus parentibus se hoc pacto inhonorari a filiis, cum Deus dicat: «honora patrem tuum et matrem tuam (Exod. XX) ,» illud objicerent: Imo [Col. 0109C] hoc pacto honoramus patrem. Nam Deus Pater noster est, ad cujus haec deferimus templum, et quod illi offerimus filii, vobis parentibus proderit. Haec et hujusmodi culpat Dominus in traditionibus hominum, quas traditionibus Dei praeferebant, simulque edocet quod sola transgressio mandatorum Dei coinquinet hominem (Matth. XV) . Bene ergo in lectione libri Exodi ipsa Dei mandata praeferuntur: « Honora patrem tuum et matrem tuam (Exod. XX) ,» etc. De quibus in Evangelio convincuntur hypocritae, foris nitidi observando traditiones hominum, intus autem coinquinati transgrediendo traditiones Dei, quia non quod intrat in os, sed quod exit de corde, coinguinat hominem (Matth. XV) .

Feria quinta venientes ad se turbas, ut sese facerent [Col. 0109D] regem, quia manducaverant de panibus ejus et saturati fuerant, hortatur Dominus: Operamini, inquiens, non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam (Joan. VI) , etc. Dixerat autem eis: Amen dico vobis, venistis ad me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis de panibus et saturati estis (ibid.) . In quo sacerdotum quoque turbam percutit, quia turbatim veniunt ad altare Domini, non quia delectat eos contemplari mysteria, quae illic commemorantur incarnationis, nativitatis, passionis, resurrectionis et ascensionis Domini nostri Jesu Christi, sed quia manducant de panibus ejus et saturantur, videlicet de decimis et oblationibus fidelium, sola quaerentes stipendia corporis. Quapropter [Col. 0110A] illa congrue lectio praemittitur, qua Hieremiae dicitur a Domino: Sta in porta domus Domini, et praedica ibi verbum istud (Jer. VII) , etc. Sic enim et illi, qui pompatice ingrediebantur portas domus Domini, et cupiditates suas pascentes applaudebant sibimet, dicendo templum Domini, templum Domini, templum Domini est (ibid.) , magis per illud praedas agere de populo, quam (secundum quod in eadem lectione jubetur) bonas facere vias suas et bene dirigere studentes.

Feria sexta legitur in Evangelio Dominus Jesus fatigatus ex itinere hora sexta sedisse super puteum, loquensque cum muliere Samaritana, quae venerat haurire aquam: Si scires, inquit, donum Dei, et quis est, qui dicit tibi: Da mihi bibere, tu forsitan petisses [Col. 0110B] ab eo; et dedisset tibi aquam vivam (Joan. IV) , etc. Notum atque celebre est fidei sanctae Ecclesiae lectionis hujus mysterium, videlicet Dominum nostrum Christum ex itinere, quo ad nostram salutem venit, fatigatum usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) , sedisse super puteum, id est mundanae sapientiae exsuperasse profundum, mulieremque Samaritanam, id est Ecclesiam alienigenam, quae de profundis, imo obscuris philosophorum doctrinis mortuam aquam haurire consueverat, de qua sitientem animam, ut non sitiret iterum, satiare non poterat, didicisse, quia qui biberit ex aqua hac, sitiet iterum, qui autem biberit ex aqua, quam ipse dederit, id est de Spiritu sancto, non sitiet unquam, sed fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) . Huic [Col. 0110C] Evangelio valde congruit praemissa lectio, in qua congregatis filiis Israel adversus Mosen atque dicentibus: Da nobis aquam (Exod. XVII) , jubente Domino, ducit eos ad aquam, ad petram Oreb, et quanquam diffidens, percutit virga bis silicem, et egressae sunt aquae largissimae, ita ut populus biberet et jumenta (Num. XX) . Moses namque significat hac in re Judaicum populum incredulum, populus sitiens, humani generis exspectationem, petra Christum. Percussit bis silicem virga Moses, id est Judaicus populus duobus lignis crucis appendit Christum, et egressae sunt aquae largissimae, aquae vivae, quas in Evangelio supradicto se habere indicat Dominus mulieri Samaritanae. Aqua haec Spiritus sanctus est, qui tunc datus est, quando petra Christus virga [Col. 0110D] crucis percussus, imo post percussionem resurrectione atque ascensione glorificatus est.

Sabbato mulierem in adulterio deprehensam legimus in Evangelio, et adductam ad Dominum Jesum a Scribis et Pharisaeis tentantibus, sicamque latrocinii sui ancipitem occultantibus, ut quidquid respondisset, calumniantes criminarentur (Joan. VIII) , id est si ut misericors dimittendam diceret, accusaretur injustus, et legis adversarius, si puniendam, velut immisericors infamaretur. Quibus ita obviavit mansuetudo cum justitia, ut, cedentibus accusatoribus, quippe quos sua subtraxerat conscientia, soli duo remanerent misera et misericordia. Huic Evangelio illa, quae praemittitur, Danielis lectio congruit: [Col. 0111A] quamvis, ut ait Beatus Hieronymus ⁜ (11) , in Hebraico non habeatur, qua legitur Susanna a falsa criminatione adulterii Dei auxilio liberata (Dan. XIII) . Nam haec per misericordiam, illa lapidationem evasit per justitiam. Atque ita in ejusdem diei officio quodammodo misericordia et veritas obviant sibi (Psal. LXXXIV) , paribus in personis, eodemque praesidio pietatis, quamvis disparibus causis.

Quartae hebdomadae secunda feria in Evangelio Pharisaeis interrogantibus ac dicentibus: In qua potestate haec facis, et quod signum tu ostendis nobis (Joan. II) ? cum respondisset 51 Dominus: Solvite templum hoc, et post triduum excitabo illud; [Col. 0111B] quod de templo dicebat corporis sui (ibid.) , paulo post evangelista subjungit: Ipse autem Jesus non credebat semetipsum eis, eo quod ipse nosset omnes, et quia non erat ei opus ut quis testimonium perhiberet de homine; ipse enim sciebat quid esset in homine (ibid.) . Huic Evangelio recte praemittitur illa lectio de duabus meretricibus, quae coram Salomone de vivente filio contenderunt: quarum alteri, quae dixit: Nec mihi nec tibi sit, sed dividatur (III Reg. III) , non credidit infantem vivum sapientissimus Salomon. Nam illae mulieres Synagogae atque Ecclesiae typum gesserunt, infans autem Christi, quem Synagoga utero fidei nec concepit, nec peperit, imo et desiderabat occidi, et adhuc memoriam ejus cuperet exstingui, ut nec apud se, nec apud Ecclesiam gentium [Col. 0111C] viveret. Bene ergo verus et vere sapientissimus Salomon, ut ait evangelista, non credebat semetipsum Judaeis, tendens ad Ecclesiam de gentibus, et quodammodo dicens apostolis suis: Date huic infantem vivum, haec est enim mater ejus (ibid.) .

Feria tertia loquens Dominus ad Judaeos, et arguens homicidas atque impios, Mosen, cui quondam oranti pro illis, quando fecerunt vitulum in Oreb, dixerat: Dimisi secundum verbum tuum, verumtamen in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum (Exod. XXXII) . Mosen, inquam, hactenus orantem pro ipsis iratus removet dicendo: Nonne Moses dedit vobis legem, et nemo ex vobis facit legem? (Joan. VII.) Removet enim quem ad illos non pertinere omni modo praevaricatione eos saparante, ostendit. [Col. 0111D] Statimque Mose intercessore remoto, de crimine reos convincit: Quid me, inquit, quaeritis interficere? (ibid.) At illi, suo more insanientes, dicunt: Daemonium habes, quis te quaerit interficere? (ibid.) Ipse vero Mosen, quem perdebant, tertio commemorans, magis ac magis reos convincit. Bene ergo ipsa praemittitur lectio, qua Mosi dicitur: Descende de monte, peccavit populus tuus quem eduxisti de Aegypto. Recesserunt cito de via quam ostendisti eis, et fecerunt sibi vitulum conflatilem (Exod. XXXII) . Et dicente Domino: Permitte me, ut deleam eos (ibid.) , sequitur: Moses autem orabat Dominum Deum suum, dicens: Cur, Domine, irasceris in populo tuo? [Col. 0112A] (ibid.) etc. Haec oratio Mosi valuit pro illis, donec veniret hoc tempus, quo tantum facturi erant homicidium, crucifigendo Dei Filium, qui nunc ait illis: Quid me quaeritis interficere? Propter quod jam nunc removendus erat Moses intercessor, sicut tunc placatus dixerat illi: Dimisi juxta verbum tuum. Verumtamen in die ultionis visitabo et hoc peccatum eorum.

Feria quarta sacramenta, quae novae Ecclesiae propria sunt, inchoantur, quibus sacrosancta Redemptoris nostri passio, venerabili ritu sanctae Ecclesiae in filiis adoptionis sanctam novitatem Spiritus operando figuratur. Hac enim die catechumeni [Col. 0112B] nostri ex antiqua traditione sanctae Romanae Ecclesiae signantur, ut sacrosancta solemnitate nostrae Redemptionis ex aqua et Spiritu sancto renascantur (Joan. III) , Christo in baptismate commorientes, et conresurgentes, juxta Apostolum qui ait: «Quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus, consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» Moris quippe erat olim in sancta Ecclesia, non alio tempore regenerationis hujus celebrari Sacramentum, nisi in his, quibus forte superveniente infirmitate vel aegritudine, mortis immineret periculum. Cuncta pene Ecclesiae proles, quam per annum verbo praedicationis [Col. 0112C] novam gignere poterat, instante solemnitate paschali, hac die sua nomina dabat, et per sequentes dies usque ad ipsam Paschae solemnitatem, audiens quisque regulam fidei, unde et catechumenus dicitur (catechumenus namque auditor interpretatur) lactatus et grandescens, tandem in plenitudine temporis, postquam luna plena est, plena fide in solemnitate sancti baptisterii symbolum reddens, Christo commoriebatur et conresurgebat. At, postquam Christianitas crevit, et sagena illa verbi Dei piscibus impleta est (Matth. XIII) , quia periculosum erat tantam multitudinem differre propter occasiones mortis, quae in multitudine hominum multae sunt, maxime propter turbam infantum, ex Christianis parentibus succrescentium, quorum tenera [Col. 0112D] vita persaepe levi occasione succiditur, visum est sanctae Ecclesiae, passim indulgentia baptizandi concessa, imo oblata, cuncta antevenire pericula, baptismi tamen solemnitatem vel in paucis cum Dominica resurrectione, cui similis est, celebrare. Quarta ergo feria novae Ecclesiae celebrantur initia, quae appellantur scrutinia. Scrutinia vero dicuntur a scrutando, videlicet quia perscrutandum erat in his qui accedebant, ne qua radix amaritudinis subesset, velut fuit in Simone Mago (Act. VIII) , in haereticis et haeresiarchis quamplurimis, ut sancta non illis darentur, nisi prius Christiana fides in mentibus eorum radices altas fixisset. Cur autem [Col. 0113A] hac potissimum die celebrentur, vel subsequentium usque ad passionis Dominicae diem numerus dierum mysterium contineat, jam dicendum est.

Idcirco quarta feria potius quam quinta, vel sexta, maximum scrutinium celebratur, ut jejunantes, et vasa sua suscipiendae gratiae praeparantes, quindecim dies jejunii usque ad diem quo Dominus est crucifixus, habeant, quia quinta decima luna Dominus noster, verus Agnus, immolatus est. Quod a magno mysterio non vacat. Luna namque paschalis, de qua Dominus ait ad Mosen: «Mensis iste principium vobis mensium, primus erit in mensibus anni. Decima die mensis hujus tollet unusquisque vestrum [Col. 0113B] agnum, et servabitis eum usque ad quartum decimum diem (Exod. XII; Levit. XXIII) .» Luna, inquam, haec paschalis (lunares enim solos menses noverunt et computant Hebraei) sanctam Ecclesiam significat, ab eodem vero sole illuminatam, quae in plenitudine fidei passionem ejus suscipiens, commoritur illi et consepelitur in sacramento baptismatis. Igitur quoties Ecclesiae nova soboles ad commoriendum Christo praeparatur, ut numerus dierum praeparationis ejus, id est arctioris jejunii aetati lunae, quae illam significat, exaequetur, feria quarta scrutinia celebrantur. Nam, si sexta feria potius celebrarentur (quae quinta decima est die Dominicae crucis) non nisi tredecim jejunii dies eorum praeparationi restarent. Duae namque Dominicae intercurrunt. [Col. 0113C] Dominicis autem diebus jejunare non licet. Igitur, dum quarta feria scrutinia celebrantur, et sequentes quindecim dies jejuniis atque doctrinae fidei expenduntur, nova Ecclesia, «pulchra ut luna (Cant. VI) ,» ad plenitudinem proficit, ut crucifixo plena luna Christo commoriens et conresurgens, illi in baptismo copuletur.

Sciendum autem hoc non solum agi antiqui moris fuisse scrutinium, sed omnium esse praecipuum. Nam, juxta ordinem Romanum, usque in Sabbatum sanctum in vigilia Paschae, septem agebantur scrutinia, [Col. 0113D] ut, dum septenario numero implerentur catechumeni, daretur illis gratia septiformis Spiritus sancti. Quorum primum erat tertia quadragesimae hebdomada, feria secunda, qua magnum hujus diei, scilicet quartae feriae scrutinium sic erat ad catechumenos pronuntiandum. Scrutinii diem, dilectissimi fratres, quo electi nostri divinitus instruantur, imminere cognoscite, ibidemque sollicita devotione sequenti quarta feria, circa horam tertiam convenire dignemini, ut coeleste mysterium, quo diabolus cum sua pompa destruitur, et janua regni coelestis aperitur, inculpabili ministerio peragere valeamus. Item feria quarta, finitis missarum solemniis, annuntiabat presbyter, ut in ipsa hebdomada reverterentur ad scrutinium, ita dicendo: Die [Col. 0114A] Sabbati veniente, colligite vos temperius ad ecclesiam illam. Iterum atque iterum annuntiabat presbyter, qualem diem voluisset, ita dicendo: Illa feria veniente, colligite vos temperius ad ecclesiam illam, donec septem, ut dictum est, scrutinia complerentur.

Jam vero hac feria, quam sanctum, quam pium, quam mysticum, secundum ea quae dicta sunt, sequitur missae officium. Primum in Evangelio, quod, ut saepe dictum est, totius officii principale est, catechismi simul atque baptismi sacramentum, speciose a specioso nostrae salutis opifice, Dei Filio, praefiguratum est. Homo enim caecus a nativitate [Col. 0114B] (Joan. IX) , genus significat humanum, magnum utique caecum, et valde caecum, qui pulchros oculos ad videndum Creatorem, menti (ubi fulget imago Factoris) inditos, in primo parente principem tenebrarum respiciente, perdidit, atque ideo per hominem a nativitate caecum, congrue significatur. Cui revocato ad veritatis lumen, dum praedicatur a ministris Christi incarnatio ipsius Filii Dei, caeteraque mysteria, quae in carne pro nostra salute gessit, lutum ipse facit ex ipso sputo, et linit super oculos caeci (ibid.) . Sputum enim oris et labiorum ejus, in quibus «gratia diffusa est (Psal. XLIV) , sputum, inquam, quod a capite descendit, significat divinitatem Christi Filii Dei, Verbum bonum, quod eructavit cor Patris (ibid.) , qui, ut ait Apostolus: [Col. 0114C] «Christi caput est (I Cor. XI) .» Expuit namque caput Deus in terram et sputum suum pulveri, quem omnis ventus agitabat et circumferebat, univit, quando Verbum suum eructavit cor ejus in terrenum uterum Virginis, et pulveri nostrae naturae in unam personam conjunxit, ut a tali tantoque sputo tantillus pulvis formam stabilem, speciemque atque decorem accipiens, conservaretur. Igitur, dum hujus incarnationis fides humano generi praedicatur, magni caeci, ut dictum est, oculi luto, quod fecit Dominus, linuntur. Cum autem ita catechizatus idem caecus ad sacros fontes pervenit, et lavatur fonte visibili, purificaturque virtute invisibili, hoc utique agit, quod Dominus imperavit: Vade ad natatoriam Siloe et lava (Joan. IX) . Fons namque visibilis, invocata [Col. 0114D] virtute Spiritus sancti factus est natatoria Siloe, id est missi, quem ascendens ad Patrem, missurum se esse dixit, et misit discipulis suis Filius Dei. Ille, inquam, missus in natatoriam suam descendit, et illitos oculos fide Christi, sua remissione lavat a peccatis, illuminat agnitione Dei. Ab hoc quasi capite universa membra pendent officii. Primum in introitu, vox prophetica: Dum sanctificatus fuero in vobis, congregabo vos de universis terris, et effundam super vos aquam mundam (Ezech. XXXVI) , etc. Sanctificatur enim Dominus in catechumenis, dum audiunt, et credunt quia sanctus est, et ideo effusa super se aqua munda, id est Spiritu sancto, per quem haec visibilis aqua mundatur et mundificat, [Col. 0115A] emundati ab omnibus inquinamentis suis, sic deinceps vivunt, ut testimonio sint eis, quod sanctus sit, cujus praecepto et ipsi sancti sunt (Levit. XX, XXI) . Hoc in utraque lectione diversis verbis, sed eodem sensu repetitur. Nam in prima, quae est Ezechielis prophetae, idem, quod in introitu cantatum est, legitur, et additur: Et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum (Ezech. XXXVI) , etc. Cor namque carneum, id est molle ac tenerum, et facile cedens novam legem scribenti digito Dei, habent catechumeni nostri, dum inscriptam sibi capiunt doctrinam fidei, quam non capiunt, qua confringuntur lapidea corda Judaeorum, quorum in typum confractae sunt priores tabulae, quas praeciderat Moses (Exod. XXXII) , et aliae praecisae [Col. 0115B] in typum gentium (Exod. XXXIV) . In secunda, dum dicit Esaias: Lavamini, mundi estote. Et si fuerint peccata vestra ut coccinum, quasi nix dealbabuntur, et si fuerint rubra quasi vermiculus, velut lana alba erunt (Isa. I) , nihilominus remissio peccatorum, quae accipitur in baptismate, commendatur. Gradualia quoque pulchre atque consone ad eumdem sensum concinunt. Cujus enim, nisi catechizantis novam sobolem Ecclesiae, vox est: Venite, filii, audite me, accedite ad eum, et illuminamini? (Psal. XXXIII.) Nam ut juxta Evangelium paucis immutetur verbis, idem est ac si dicat: Venite, caeci, ut luto, quod fecit Dominus ex sputo, vestri linantur oculi, accedite ad natatoriam Siloe, et illuminamini. Hoc autem, quod duae lectiones totidemque [Col. 0115C] gradualia praesens accumulat officium, sacramenti celebritas poposcit, videlicet ut propter augmentum filiorum habeat quoque spiritualium augmenta ciborum. Lecto autem Evangelio, in quo saepe dictus caecus illuminatus et extra synagogam ejectus, Filium Dei foras invenit, imo a Filio Dei foras inventus est, et procidens adoravit (Joan. IX) , conveniens huic significationi sequitur offerenda: Benedicite, gentes, Deum nostrum (Psal. LXV) . Nam in psalmo illo, de quo sumpta est, juxta sacram expositionem venerabilium doctorum, loquuntur apostoli, exhortando gentiles laude inenarrabili, et opere et voce Deum laudare, et de occulto et terribili judicio ejus, quo illos assumpsit, et populum sibi ante peculiarem [Col. 0115D] et electum repudiavit, intra se expavescere et timere, ne forte, si naturalibus ramis non pepercit, quia inobedientes fuerunt, imo, quia caecum illuminatum extra synagogam ejecerunt, id est gentibus cadentibus communicare noluerunt, nec ipsis parcat, si superbiant (Rom. XI) . Bene ergo de psalmo illo, utpote de voce apostolorum, qui magnum caecum, id est omnes gentes, catechizaverunt, offerenda haec sumpta cum versibus suis ad rem concinit, maxime in eo quod dicimus: In multitudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui (Psal. LXV) , etc. Mentiti sunt enim inimici ejus, dicentes: «In Beelzebub principe daemoniorum ejicit demonia (Matth. XII) ,» cum ipse in digito Dei ejecerit. Hoc autem illud praeibat 53 agendum, quod in catechismo Christianae [Col. 0116A] fidei spiritus immundus ejiceretur de hominibus per idololatriam possessis, quos ipse fortis armatus male pacato custodiebat atrio (Luc. XI) . Bene ergo et venerabiliter cantamus hac die, qua de hac ejectione muti daemonii mentiuntur usque nunc inimici ejus Judaei, quod non fiat in spiritu Dei. Sed frustra. Nam illis blasphemantibus hoc fit quod sequitur: Omnis terra adoret te. Venite et videte opera Dei, quam terribilis in consiliis super filios hominum (Psal. LXV) , videlicet in illius prioris populi abjectione, et gentium assumptione. Communio quoque canora, ac suavi modulatione acutas voces efferens, gratulubunda praedicatio sive testificatio est humani generis, incarnationem Filii Dei confitentis, juxta illud. Credidi, propter quod locutus sum (Psal. CXV) . [Col. 0116B] Et sicut indignantibus et maledicentibus Pharisaeis, et extra synagogam ejicientibus, non tacebat ille, dicens: Ille homo qui dicitur Jesus, lutum fecit ex sputo, et linivit oculos meos, et modo video (Joan. IX) , sic beati illi, quibus ait Dominus: Beati eritis, cum oderint vos homines, et cum separaverint vos, et exprobraverint, et ejecerint nomen vestrum tanquam malum propter Filium hominis (Luc. VI) , quanto magis maledicunt eis inimici Christi, et os eorum opprimunt, tanto magis praedicant scientes, et intelligentes lutum illud, id est incarnationem Christi, illuminationem omnium esse videntium.

Ad Introitum.

Ubi aguntur scrutinia, proprie quoque collectae pro catechumenis dicuntur.

Oratio.

Omnipotens, sempiterne Deus, Ecclesiam tuam spirituali fecunditate multiplica, ut qui sunt generatione terreni, fiant regeneratione coelestes.

Secreta.

Remedii sempiterni munera, Domine, laetantes offerimus, suppliciter exorantes, ut eadem nos et digne venerari, et pro salvandis congruenter exhibere perficias per Christum.

Complenda.

Tu semper, quaesumus, Domine, tuam attolle benignus familiam, tu dispone correctam, tu propitius tuere subjectam, tu guberna perpetua bonitate salvandam per Dominum nostrum.

Cur statio ad S. Paulum.

Considerata, ut dictum est, scrutiniorum ratione, perspicuum est quod statio ad Sanctum Paulum praescripta, valde rei conveniat. Ipse enim magnus et mirabilis catechizator orbis terrarum, et, ut ipse ait «doctor gentium in fide et veritate (I Tim. II) ,» ipse idem magnifice et mirabiliter catechizatus est, quia «Non ab homine, neque per hominem, sicut ipse ait ad Galatas, Evangelium meum, quod evangelizatum est, non est a me, neque enim ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi (Gal. I) .» Cum voce namque, quam de coelo corporaliter audivit, qua carnalis ejus sensus percussus et occisus est (Act. IX) , incorpoream quoque [Col. 0117A] vocem accepit coelestis magisterii, quam per triduum audiens, juxta magistri catechizantis efficacissimam potentiam, ipse quoque catechumenus mirabilis, perfectus redditus est doctor Evangelii. Nec longe dissimilis illi caeco evangelico utpote corporaliter caecus ad natatoriam baptismi salutaris missus est, ubi et corpore et anima illuminatus, disceptantibus contra se Pharisaeis, omnibus Christi inimicis, enarrare non desiit, quid fecerit sibi homo, qui dicitur Jesus, quomodo sibi aperti sunt oculi, et lutum ipsum quod fecit ex sputo Dominus, id est incarnationem Verbi Dei, omnibus ostendere non cessavit (Act. XVIII) . Propter quod et maledixerunt ei, et extra synagogam suam ejecerunt, quinquies quadragenis una minus caesum (II Cor. XII) .

Feria quinta in Evangelio, ubi ait Dominus: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V) , ut indicet nobis, quomodo operetur, et non falsum dixerit Scriptura, per Mosen ministrata, quia «Deus requievit ab omnibus operibus suis in die septimo (Gen. II) ,» ut, inquam, indicet, quia tunc operatus est, cum fecit mundum, et usque nunc operatur, cum regit mundum, paulo post subjungit: Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat (Joan. V) . Quod se dixisse ostendens de resurrectione, quae nunc fit, «qua transeunt homines, ut ait beatissimus Augustinus ⁜ (12) , a morte [Col. 0117C] infidelitatis ad vitam fidei, a morte falsitatis ad vitam veritatis, a morte iniquitatis ad vitam justitiae.» Amen, inquit, dico vobis quia qui verbum meum audit, et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam, et in judicium non venit, sed transit a morte ad vitam (ibid.) . «Et hoc attendite, inquit idem Augustinus ⁜ (13) . Non nunc transit, sed jam transiit a morte ad vitam.» Ac deinceps: Amen, inquit, dico vobis, quia venit hora, et nunc est, quando mortui qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei, et qui audierint, vivent: «Non, inquit ⁜ (14) , quia vivunt, audiunt, sed quia audiunt, reviviscunt.» Per quod amplius claret de hac resurrectione haec dici, qua mortui in infidelitate et ignorantia Dei sic resurgunt, ut prius audiant, et audiendo reviviscant. Ista resurrectione, [Col. 0117D] si recte credimus, resurreximus, et nosipsi, qui jam resurreximus, alteram in fine resurrectionem exspectamus. Huic Evangelio recte praemittitur illa lectio libri Regum, de filio Sunamitis, quem puer ab Helisaeo missus cum baculo, non resuscitavit. Per semetipsum vero Helisaeus veniens, seque super mortuum sternens, atque ad ejus membra se colligens, huc illucque deambulans, et in ore pueri septies aspirans, hunc ad redivivam lucem protinus per mysterium compassionis animavit (IV Reg. IV) . Eamdem enim resuscitationem humani generis, quae [Col. 0118A] fit per fidem, de qua supra dictum est in Evangelio teste beato Gregorio, haec pueri resuscitatio significavit. «Auctor, inquit ⁜ (15) , humani generis Deus mortuum puerum doluit, cum exstinctos nos iniquitatis aculeo miseratus aspexit: et quia per Mosen terrorem legis protulit, quasi per puerum virgam misit. Per legem quippe virgam Deus tenuerat, cum dicebat: Si quis haec vel illa fecerit, morte moriatur. A peccati igitur morte, timor suscitare non valuit, sed ad statum vitae apparata mansuetudinis gratia erexit. Sed puer cum baculo mortuum suscitare non valuit, quia Paulo attestante: «nihil ad perfectum adduxit lex (Hebr. VII) .» Ipse autem per semetipsum veniens, et super cadaver se humiliter sternens, ad exaequanda sibi mortui membra [Col. 0118B] se collegit: «Quia cum in forma 54 Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo (Philip. II) .» Huc illucque deambulabat, quia, et Judaeam juxta et longe positas gentes vocat. Super mortuum septies spirat, quia per operationem divini muneris gratiae septiformis Spiritum in peccati morte jacentibus aspirat. Moxque juvenis erigitur, quia is, quem terroris virga suscitare non potuit, per amoris Spiritum puer ad vitam rediit.»

[Col. 0118C] Feria sexta legitur Evangelium de resurrectione Lazari. Notum est mysterium hujus miraculi, et pene a cunctis doctoribus celebratum, quod videlicet Lazarus, quem amabat Dominus, de quo ipse ait: Lazarus, amicus noster dormit, sed vado ut a somno excitem illum (Joan. XI) , et cujus sorores saepe Domino ministraverant, typum gesserit jam fidelis et intra Ecclesiam positi hominis, qui cum sit amicus Domini nostri Jesu Christi per fidem, moritur illi per iniquam operationem, et in sepulcro malae conscientiae, consuetudine scelerum obrutus, jamque fetens per infamiam, tandem per occultam inspirationem Dei magno timore futuri judicii, quasi magno Salvatoris clamore concussus, ad vitam poenitendo [Col. 0118D] resilit, et malae sepulcrum conscientiae per ultroneam aperiens confessionem, vinculis peccatorum meretur absolvi, quia vivit. Hoc autem in filio mulieris Sarephtanae praefiguratum est, ad quam Helias Domino jubente ierat, relicta apud carnalem Israel siccitate et fame. Nam et illa mulier, ut jam superius dictum est, Ecclesiam de gentibus mystice significavit quae legem et prophetas, imo Christum, qui ipsis agnoscitur, tanquam Heliam hospitio fidei suscepit. Filius vero hujus viduae, unusquisque fidelis est, qui tunc moritur, quando dignum morte [Col. 0119A] peccatum admittit. Et quod in clamore Domini Lazarum evocantis significatum est, in cujus domo et ipse a sororibus ejus pascebatur, hoc idem in clamore Heliae praecessit clamantis ad Dominum, et dicentis: «Obsecro, Domine, etiamne viduam, apud quam ego utcunque sustentor, afflixisti, ut interficeres filium ejus?» (III Reg. XVII.) Ad hoc quoque, quod Lazarum amicum suum appellavit Dominus, pulchre convenit illud quod hic fuisse dicitur filius Amathi, id est veritatis. Affirmant enim Judaei, quod Jonas fuerat istius Sarephtanae viduae filius, quem resuscitavit Helias, matre postea dicente ad eum: «Nunc cognovi quoniam vir Dei es tu, et verbum Dei in ore tuo verum est (ibid.) ,» et ob hanc causam, ipsum puerum Amathi vocitatum; Amathi [Col. 0119B] namque ex Hebraeo in Latinam linguam, veritas dicitur, et ex eo quod Helias verum locutus est, ille qui suscitatus est, filius nuncupatus est veritatis. Sed et hoc quod mortuum ut suscitaret Helias, supra lectum suum posuit, a mysterio non vacat. Lectus namque Heliae, catholicam Christi designat Ecclesiam, in qua sola per remissionem peccatorum mortuae reviviscunt animae. Nam de hac Ecclesia dicitur in Canticis canticorum: «En lectulum Salomonis, sexaginta fortes ambiunt (Cant. III) .» Supradictam ergo lectionem Evangelii bene, et consonanter ista de libro Regum lectio praecurrit.

Sabbato hoc Evangelium ponitur, in quo Dominus [Col. 0119C] eum dixisset: Ego sum lux mundi, qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII) , obviantibus Judaeis et dicentibus: Tu de te ipso testimonium dicis, testimonium tuum non est verum (ibid.) , evincit eos firmo et vero argumento, dum dicit: Etsi ego testimonium perhibeo de meipso, testimonium meum verum est (ibid.) . Et statim proponit, quod necessario concedendum sit: In lege vestra scriptum est: Quoniam duorum hominum [Col. 0120A] testimonium verum est (ibid.) . Et protinus assumit: Ego sum qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater (ibid.) . Quod et ipsum concedi oportet. Palam namque est auditum testimonium Patris dicentis: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III) .» Et mortui resuscitati, etc., quae ostendebat eis ex Patre suo opera bona, testimonia erant de ipso, tam Patris quam Filii. Testimonium ergo verum atque fidele falso calumniabantur, contra legem suam praevaricatores legis. Ad haec, quae praecurrit lectio prophetica, pulchre accedit in eo quod ait: Ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus: Ecce gentem, quam nesciebas vocabis, videlicet tuus ipse testis, et gentes, quae non cognoverunt [Col. 0120B] te, ad te current, propter Dominum Deum tuum, et Sanctum Israel, quia glorificavit te (Isa. LV) . videlicet juxta hoc quod de illo dicis: Et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater. Idcirco namque gentes credendo ad Filium currunt, quas nesciebat, quia ipsum Filium Patremque Deum, qui duo testes sunt, quia duae personae, sed non duo dii sunt, fideles et idoneos comprobant, quorum testimonia recipiant, ex dictis et ex factis utriusque, certum tenentes quod ipse Filius ad ipsorum salutem a Patre missus sit Sed et in eo, quod ait in Evangelicae principio lectionis: Ego sum lux mundi (Joan. VIII) , etc.; et in eo quod in propheticae lectionis exordio praedictum est: Omnes sitientes, venite ad aquas (Isa. LV) , etc., summa utriusque consonantia [Col. 0120C] est. Nam et illa lux inebriat, et haec aqua sapientiae potatos illuminat, testante Psalmista, qui cum dixisset: «Quoniam apud te est fons vitae (Psal. XXXV) ,» protinus subjunxit: «Et in lumine tuo videbimus lumen (ibid.) .» Una eademque sapientia Dei Patris, fons est vitae lumenque de lumine. Et de utroque praemissum est: «Inebriabuntur ab ubertate domus tuae (ibid.) .»

Praecedenti vespera Dominicae hujus, annua Dominicae passionis celebritas inchoatur. Cur autem tot dies ante illum diem, quo crucifixus est Dominus, incipiatur, ex Evangelio Joannis animadvertere possumus. Ait enim: «Collegerunt pontifices et Pharisaei concilium adversus Jesum, et dicebant: Quid facimus, quia hic homo multa signa facit? (Joan. XI.) » Et cum prophetasset unus ex ipsis Caiphas nomine, qui erat pontifex anni illius, quod expediret unum hominem mori «pro gente et non tantum pro gente, sed ut filios Dei, qui erant dispersi, congregaret in unum (ibid.) ,» secutus adjungit evangelista: [Col. 0120D] «Ab illo ergo die cogitaverunt ut interficerent eum (ibid.) .» Ac deinceps: «Jesus ergo jam non palam apud Judaeos ambulabat, sed relictis illis, abiit juxta desertum in civitatem, quae dicitur Effrem, et ibi morabatur cum discipulis suis (ibid.) .» Et quando concilium illud habitum sit, item ex consequentibus colligi potest. Sequitur enim: «Proximum autem erat Pascha Judaeorum, et ascenderunt multi in Hierosolymam de regione ante Pascha, ut sanctificarent seipsos (ibid.) .» Plane per hoc, initium primi mensis tunc exstitisse commendatur, quando Lazarus suscitatus est, propter quod signum non multo post concilium habitum est. Moris enim Judaeis erat, ex praecepto legis, sanctificare seipsos [Col. 0121A] ante Pascha, ipsamque sanctificationem initiari prima die mensis primi: qua die et tabernaculum dedicatum est, sicut in Exodo legimus, loquente Domino ad Mosen: «Mense primo, prima die mensis eriges tabernaculum testimonii, et pones in eo arcam (Exod. XL) ,» etc. Et paulo post: «Assumpto unctionis oleo unges tabernaculum cum vasis suis, ut sanctificentur (ibid.) ,» etc. Illud quoque non praetereundum quod ejusdem mensis initium, id est luna prima, in sexta feria tunc exstiterit. Siquidem sexta feria, qua Dominus crucifixus est, quinta decima exstitit, ac per hoc ita esse, ut dictum est, nemo qui dubitat. Nam quinta decima in eamdem feriam semper occurrit, in quam et prima. Igitur ex his quae dicta sunt, quoniam ecclesiastici compositor [Col. 0121B] officii supradictum Evangelium de resuscitatione Lazari non sine causa sexta feria legi voluit, quae quinta decima dies est ab illa, qua Dominus crucifixus est. Ex his, inquam, quae dicta sunt, datur intelligi quod Dominus ipso die neomeniae Lazarum suscitaverit. Delectat valde legitimus hic Regis nostri processus, legitimus et sanctus summi Sacerdotis nostri clangor in die neomeniae hujus. Ipse qui quondam jusserat filiis Israel per Mosen, dicens: «quando exibitis ad bellum contra hostes, qui dimicant adversum vos. Si quando habebitis epulum, et dies festos et Kalendas, clangetis tubis super holocaustis et pacificis Victimis (Num. X) .» Ipse rex noster exiturus ad bellum passionis, contra diabolum principem mundi, ipse summus sacerdos noster habiturus [Col. 0121C] epulum corporis et sanguinis sui, quod cum traderet discipulis suis: «Desiderio, inquit, desideravi hoc Pascha manducare vobiscum, antequam patiar (Luc. XXII) .» Habiturus diem festum suae sacrosanctae resurrectionis. Habens, inquam, Kalendas, id est initium mensis vel lunae, cujus in plenitudine haec facturus erat, clangit tuba tanti tamque excellentis miraculi, quo et hostes suos attonitos reddidit, et corda piorum magis ac magis ad credendum animavit. Namque et hostes ejus turbati dicunt: «Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum (Joan. XI) ,» et plebs ad credendum magis animata praecipue propter hoc signum, postmodum illi venienti Hierosolymam cum palmis et laudibus obviam [Col. 0121D] processit. Suscitato autem Lazaro, non longum erat ut hoc Pharisaei audirent. Bethania namque ab Hierosolymis quindecim tantum stadiis, id est non integris duobus distat milliariis. Et ex Judaeis, qui fuerant cum Jesu, quando illum suscitavit: «Quidam, inquit evangelista, abierunt ad Pharisaeos et narraverunt eis quae fecit Jesus (Joan. XI) .» Nec mora fuit post hoc colligendi concilii. Mox enim sic evangelista conjungit: «Collegerunt ergo pontifices et Pharisaei concilium.» Rursus non longum erat aut difficile tunc illud colligi. Cum enim, ut ait evangelista, quia «proximum erat Pascha Judaeorum, multi ascenderunt Hierosolymam, ut sanctificarent seipsos,» tunc vero praecipue pontifices et Pharisaei, qui erant clerici Judaeorum, si qui forte [Col. 0122A] ex ipsis procul aberant, solemniter convenerant. Continuata quoque duorum solemnitas dierum, id est Sabbati et neomeniae, quae, ut supra dictum est, pridie fuerat, agendo concilio frequentiores atque expeditiores reddiderat. Nihil igitur repugnat, quin eodem Sabbato (cujus in vespera Dominicae passionis annuam inchoamus memoriam) illud impiorum concilium collectum fuerit, et quia ab illo die cogitaverunt, ut interficerent eum, idcirco in vespera, quasi post horam ejusdem concilii, luctum publicum incipiat Ecclesia suo Domino per omnia compatiens, ut corpus capiti. Hac ergo Dominicae passionis, ut dictum est, commemoratione inchoata, res digna spectaculo procedit. Praemissa namque per septem Dominicas 56 superius digestas, quasi pompa funeris, [Col. 0122B] et secundum ritum officii procedente Ecclesia in ordine suo per totidem aetates saeculi, tandem ipsa mors Christi, cui omnis illa pompa praeordinata est, effertur prae oculis et piis fidelium mentibus, ingeruntur vulnera, cunctaque mortis insignia, quae pertulit pro cunctis unica salus, Deus et homo Christus, Dei unigenitus. Nihil quippe tam frequens quam prodeuntia vexilla regis, fulgidumque mysterium crucis. Acetum quoque, fel et arundinem, clavos et lanceam perforati corporis, tam in nocturnis quam in diurnis meditamur canticis, quae de authenticis Veteris pariter ac Novi Testamenti Scripturis congesta sunt. Sicque fiunt comae capitis Ecclesiae, id est cogitationes cordis ejus, «quasi purpura regis juncta canalibus (Cant. VII) ,» dum [Col. 0122C] passionem Redemptoris meditatur, sensum suum authenticis adhibens Scripturis, videlicet pretiosis purpurae tincturis, quae per ora prophetarum et apostolorum, velut per quosdam canales, Spiritu sancto conficiente, profluxerunt.

Verumtamen hac Dominica totaque hebdomada luctus ille remissior est, quia non statim post habitum concilium traditus est Agnus in manus lanistarum impiorum, ut portaretur ad victimam, sed quia jam ex tunc quaeri coepit, et quia mandatum dederant pontifices et Pharisaei, ut si quis cognoverit, ubi sit, indicet, ut apprehendant eum (Joan. XI) , et quia «Jesus jam non palam ambulabat apud Judaeos (ibid.) ,» nos quoque cum illo quodammodo secedimus, dum vocem laetitiae et laudis aliquantulum supprimimus. Nam de responsoriis, Gloria Patri subtrahimus, et apud quosdam ad missas quoque cum introitu officii non dicitur. Siquidem, brevis licet versiculus, quia sanctae Trinitatis magis expressa magisque propria laus est, bene capitis nostri solitudinem atque silentium non palam ambulantis, dum non dicitur, significat.

Hieremias quoque propheta competenter per hos dies ad nocturnas legitur vigilias. Hic enim non solum dictis, sed et passionibus suis Redemptoris [Col. 0123A] nostri passionem praefiguravit, et in eo quoque quod in eisdem tribulationibus suis non decessit, sed ruinae civitatis vel templi superstes fuit, quamvis post haec a populo descendente in Aegyptum lapidatum illum Judaei autument, et in eo, quod secundum prophetiam ejus, captus est Sedechias, et occisis filiis ejus oculos quoque ipsius eruit rex Babylonis. Nam et Redemptor noster, cum putaretur et desideraretur exstingui et conteri de terra viventium, juxta illud: «inimici mei dixerunt mala mihi: Quando morietur et peribit nomen ejus (Psal. XL) ,» cunctis tribulationibus suis et morte atque inferis emersit, et superstes fuit, imo est atque erit peccatrici civitati, quae, cum vocaretur Hierusalem, pars illius meritis effecta est, «quae vocatur spiritualiter Sodoma et [Col. 0123B] Aegyptus (Apoc. XI) .» Et secundum prophetiam ejus, qua dixit: «In judicium ego veni in hunc mundum, ut non videntes videant et videntes caeci fiant (Joan. IX) ,» captus est, in superbia sua Judaicus populus, et occisis filiis ejus, id est carnalibus legis operibus, in quibus nihil vitalis gratiae Dei remansit, insuper oculos ejus eruit spiritualis Nabuchodonosor, scilicet diabolus, et obscurati sunt oculi eorum ne videant, et dorsum eorum semper incurvatur (Psal. LXVIII) . Bene itaque Hieremias propheta per hos dies legitur, Christi Domini passionem in suis pressuris designans, futuramque abjectionem gentis Judaicae sub typo ejus captivitatis, quae tunc accidit, lacrymosis lamentationibus deplorans.

Totum missae officium illud personat, quod per eamdem passionem Domini erat futurum, videlicet quod deserendum erat vetus sacerdotium Judaeorum, per ipsum Novi Testamenti mediatorem, novique sacrificii pontificem. Quod et sanctum Evangelium mystice significat, et praecurrens apostolica lectio manifeste denuntiat. Nam cum dixisset Evangelista: Tulerunt lapides Judaei, ut jacerent in eum, statim adjecit: Jesus autem abscondit se, et exivit de templo (Joan. 8) .—«Et quid abscondendo se, ait B. Gregorius ⁜ (16) , Dominus designat, nisi quod eis ipsa veritas absconditur, qui ejus verba sequi contemnunt? [Col. 0123D] Eam quippe, quam non invenit humilem, veritas fugit mentem.» Hoc ergo innuit, quod templum et universa Judaeorum sancta, propter superbiam et duritiam cordis eorum deserturus esset, cunctaeque praesides templi virtutes quas Josephus testatur auditas esse, dicentes: Transeamus ex his sedibus, essent meliores aditurae sedes, quas inhabitante Domino et ipsae protegerent. In lectione autem Epistolae dicit Apostolus: Christus assistens pontifex futurorum bonorum, per amplius et perfectius tabernaculum non manufactum (Hebr. IX) , etc. Quibus dictis aperte declarat, ad quae meliora de templo Judaeorum exiens pontifex noster emigraverit. Introitus vero: Judica me, Deus, et discerne [Col. 0124A] causam meam de gente non sancta (Psal. XLII) , etc. Itemque illud in graduali: Eripe me de inimicis meis (Psal. XVII) , voces sunt ejus exeuntis templo et orantis secundum humanitatem, ut manifesto discrimine discernatur causa ejus, scilicet fides Evangelii a justificationibus legis, quod et factum est in eo, quod et templum destructum est, et sacrificia Judaeorum abolita sunt. Nam etsi stetisset potentia Judaici regni, cultusque templi veteris majori fuissent impedimento Christianae fidei, quia non facile discernere possent carnales, et infirmi vacuitatem veteris sacerdotii, si fulciretur prosperitate et gloria temporali. Quomodo ergo prius mortuus est Moses, et postmodum filii Israel Jesu duce transierunt Jordanem, sic expediebat prius destrui templum, vetusque [Col. 0124B] sacerdotium ut absque scrupulo ad salutarem Christi transiremus baptismum. Quod autem in graduali sequitur: Doce me facere voluntatem tuam (Psal. CXLII) , illud est quod cum imminente mortis articulo, dixisset orans: «Mi Pater, si possibile est, transeat a me calix iste (Matth XXVI) ,» postulans, non timore patiendi, sed misericordia prioris populi, ne ab illis propinatum biberet calicem, unde et signanter non dixit, Transeat a me calix, sed «calix iste.» Cum, inquam, hoc orasset, revertens in semetipsum, quod ex hominis persona trepidanter renuerat, ex Dei Filiique confirmat: «Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu (ibid.) .» Deinde, tanquam si requiras cur de templo aversus et iratus exierit, sequitur in tractu; Saepe, inquiens, expugnaverunt [Col. 0124C] me a juventute mea (Psal. CXXVIII) , id est ab Ecclesiae primordiis, «a sanguine Abel justi (Matth. XXIV) ,» saepe, inquam, expugnaverunt me, in membris meis, in corpore meo, quod est Ecclesia, occidendo prophetas, et lapidando eos, qui ad se missi sunt (Matth. XXI) , «et prolongaverunt iniquitatem suam (Psal. CXXVIII) » 57 perseveranter occidendo usque ad meipsum, de quo nunc dicunt: «Hic est haeres, venite, occidamus eum, et nostra erit haereditas (Matth. XXI) .» In offerenda: Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo (Psal. CX) , praemium reposcit obedientiae, «factus obediens usque ad mortem (Philip. II) , dum dicit secundum formam servi: «Retribue servo tuo, ut [Col. 0124D] vivam (Psal. CXVIII) ,» id est ut resurgam, et tunc custodiam, id est custodiri faciam, sermones tuos, vivifica me secundum verbum tuum (ibid.) , id est per inhabitantis in me verbi tui potentiam. Sequens versus juxta evangelica verba, quae praedicta sunt: Quis ex vobis arguet me de peccato? Qui est ex Deo, verba Dei audit (Joan. VIII) , immaculatos beatificat, «qui ambulant in lege Domini, et scrutantur testimonia ejus (Psal. CXVIII) .» Alius quoque versus, viam veritatis elegi, totus vocalis, dictis elegans neumisque canorus, vox est devotae fidei, conterritae et excitatae de hoc, quod paulo ante audivit: Si veritatem dico, quare non creditis mihi? (Joan. VIII.) Cum enim hunc Ecclesiae chorus cum vociferatione extollit, exsilire [Col. 0125A] videtur de coetu illorum qui coarguuntur non credentes veritatem dicenti, quique propterea verba Dei non audiunt, quia ex Deo non sunt, apprehendensque vexillum veritatis: Da mihi, inquit, intellectum (Psal. CXVIII) , etc. Juxta quod alibi dicunt apostoli: «Adauge nobis fidem (Luc. XVII) .» Communio. Hoc corpus quod pro vobis tradetur (Matth. XXVI) , notissima et percelebris est vox haec summi sacerdotis Christi, novi testamenti mediatoris, de templo saepe dicto egressi, et secundum praeeuntis Epistolae dicta, neque per sanguinem hircorum aut vitulorum, sed per proprium sanguinem introeuntis semel in sancta (Hebr. IX) . Cujus sacerdotii, quia beatus Petrus primus haeres, primusque post Christum tempore, et dignitate pontifex est, quem et dicentem: «Sequere [Col. 0125B] me (Joan. XXI) ,» secutus est simili more cinctus, et quo nolebat abductus, recte ad ipsum statio praesenti officio praescripta est.

Feria secunda legitur hoc Evangelium, in quo dictum est: Miserunt pontifices et Pharisaei ministros, ut apprehenderent Jesum (Joan. VII) . Sequitur: Jesus autem dixit eis: Adhuc modicum tempus vobiscum sum, et vado ad eum qui misit me (ibid.) . Et quid deinde illis eventurum esset subjungit: Quaeretis me, et ubi ego sum, vos non potestis venire (ibid.) , scilicet muro infidelitatis obsistente. Quo dicto perspicue se, relictis illis, ad gentes commigraturum [Col. 0125C] esse minabatur. Unde illi quoque quasi divinantes dicunt: Nunquid in dispersionem gentium iturus est, docturus gentes? (ibid.) Huic Evangelio recte illa praemittitur lectio de Jona, qui praedicare nolens Ninivae civitati magnae, fugit in Tharsis, et fluctibus maris se tradidit (Jon. III) , desertionem utique gentis suae veritus futuram, ut ait Hieremias, cum gentilibus Deus innotesceret. Jonas enim quod interpretatur columba, qui missus praedicare Ninivae civitati gratiam Dei, Christum significat Dominum ad salutem totius mundi a Deo Patre missum. Nam sicut Jonas magnam Niniven nolens adire, potius maris fluctibus se tradidit, sic Dominus noster corporali praesentia gentes adire nolens, intra seditiones Judaeorum persequentium remansit (Joan. VIII) . [Col. 0125D] Efferbuit mare, «et timuerunt nautae (Jon. I) .» Audiens enim Pilatus accusationem dicentium: quia «Filium Dei se fecit, magis timuit (Matth. XXVII) ,» tandemque persistente gravi fluctuatione clamantium: «crucifige, crucifige (ibid.) ,» lotis manibus in modum nautarum, qui dixerunt, «quaesumus, Domine, ne des super nos sanguinem innocentem (Jon. I) ,» dicensque: «Innocens ego sum a sanguine justi hujus (Matth. XXVII) ,» tradidit illis Jesum, ut crucifigerent, quasi mari immittens. Et absorbuit eum cetus, id est mors, sed adurente ventrem ejus divinitatis igne, tertia die vivum rursus evomuit. Et tunc demum ad praedicationem ejus territa Ninive magna, scilicet mundus, trina mersione baptismi, quasi triduana poenitentia salvatur, et hedera, quae [Col. 0126A] obumbrabat capiti Jonae, videlicet Judaea, quondam habitaculum Christi, aruit

Feria tertia, ubi dictum est in Evangelio: Ambulabat Jesus in Galilaeam; non enim volebat ire in Judaeam, quia quaerebant eum Judaei interficere (Joan. VII) , et paulo post tamen: Et ipse ascendit ad diem festum non manifeste, sed quasi in occulto (ibid.) , sequitur: Judaei ergo quaerebant eum in die festo, dicentes: Ubi est ille? Et murmur multum erat de eo in turba. Alii dicebant: Quia bonusest: alii: Non, sed seducit turbam. Huic sane Evangelio nonnulla similitudine congruit illa, quae praemittitur lectio de propheta Daniele, licet in Hebraico non habeatur, quod congregati Babylonii adversus regem, dixerunt: Trade nobis Danielem, qui Bel destruxit et [Col. 0126B] draconem interfecit (Dan. XIV) , etc. Nam et Judaei vere et spiritualiter Babylonii (I Petr. V) , qui nunc quaerebant Jesum, tandem congregati adversus praesidem Romanae potestatis, Pilatum, quae Roma scribitur et est spiritualiter Babylon (Apoc. XVIII) , petierunt excitata seditione, ut sibi traderet illum, feceruntque sicut ipse queritur per prophetam: «Deduxerunt in lacum mortis vitam meam, et posuerunt lapidem super me (Thren. III) .» Cumque victor leonum, scilicet malignorum spirituum, vivum se iterum praebuisset, «exclamavit rex Babylonis» videlicet Romanum imperium voce magna dicens: «Magnus est Deus Danielis (Dan. XIV) .» Voce, inquam, magna. Magnus quippe sonus exstitit, cum primum imperator Romanae urbis, magnae utique Babylonis, fidem [Col. 0126C] Christi suscepit. «Salutat vos Ecclesia, quae est in Babylone collecta (I Petr. V) ,» inquit apostolus Petrus, Romam tropice percutiens.

Feria quarta in Evangelio, circumdantes Judaei Dominum, dicunt: Quousque animam nostram tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam (Joan. X) . Et respondens Jesus: Loquor, inquit, vobis et non creditis. Opera, quae ego facio in nomine Patris mei, ipsa testimonium perhibent de me (ibid.) . Et post aliqua subjecit: Ego et Pater unum sumus (ibid.) . Audiat Arius, unum sumus, audiat Sabellius, quia non dixit unus, sed unum. Volentibusque eum lapidare, et de blasphemia calumniantibus: Et si mihi, inquit, non vultis credere, operibus credite (ibid.) . Hic, [Col. 0126D] quia non solum Christum, quod quaerebant, sed et Deum se esse protestans, quod intelligere nolunt haeretici, cum intellexerint Judaei, dixerunt: Quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum (ibid.) , recte illa praemittitur lectio, qua patribus eorum per singula pene praecepta Dominum se protestatur, et Deum tanquam contumacis servi cervicem duram contundens (Levit. XIX) . Nam et isti, filii rebellium et incredulorum tentatorum et murmurosorum tentantes, et cervicem suam obdurantes hoc merebantur, ut quemadmodum corpora illorum prostrata sunt in deserto (Num. XIV) , sic ipsi longe a repromissione pellerentur, stantes contra sanguinem proximi, et cuncta supradictae lectionis praecepta transgredientes.

Feria quinta totum lugubre officium, sterilitatem [Col. 0127A] deplorat Judaicae gentis, quae in morem salicum virilitatem habens per legis scientiam, nullum tamen fidei aut boni operis fructum referebat. Ipsi namque, ipsi praecipue Judaei, qui Domino praedicante obsurduerant, quibus 58 ipse dixerat: «Cantavimus vobis et non saltastis (Matth. XVII) ,» salices erant illae, de quibus eadem die sub persona antiquorum sanctorum atque novorum luctuose cantatur: In salicibus, in medio ejus suspendimus organa nostra (Psal. (CXXXVI) , etc. Nam ex quo pretiosum illud humanitatis Christi organum in ligno crucis confregerunt, cui dicit Pater in psalmo: «Exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara (Psal. LVI) ,» suspenderunt organa sua sancti Patres et prophetae ad salices illas, quia propheta nullus ad Judaeos extunc [Col. 0127B] missus est, et ipsos prophetarum libros, quos legunt, quia non intelligunt, velut organa suspensa vacare permittunt. Videndum ergo quid tam lugubri officio consonum sit in ejusdem diei Evangelio: Reversi ministri, quos miserant pontifices et Pharisaei ut apprehenderent Jesum, reversi, inquam, sine crimine, pleni admiratione, cum dicerent eis illi: Quare non adduxistis eum, responderunt: Nunquam sic locutus est homo, sicut hic homo loquitur (Joan. VII) . Plane hoc dicendo, cunctis organis cunctisque cantoribus quicunque ab initio cantaverunt nobis hymnum de canticis Sion (Psal. CXXXVI) , dulcissimam illius cantionem, id est doctrinam, veraciter praetulerunt. At illi invidentes et intra semetipsos rixantes, attende quid tandem fecerint. Reversi sunt, inquit evangelista, [Col. 0127C] unusquisque in domum suam (Joan. VII) . O salices infructuosae. Expressius significari non potuit summae ac salutaris cantilenae contemptus. Merito ergo in domibus suis hactenus retrusi [reclusi], quas distribuere non potuerunt hi, qui distribuunt domos Sion, sicut illis in psalmo praecipitur: «Ponite corda vestra in virtute ejus, et distribuite domos ejus (Psal. XLVII) .» In domibus, inquam, suis, id est in malis conscientiis conclusi non merentur ad publicum revocari, ut audiant organa Scripturarum, quae illis suspensa sunt, nobis autem dulciter et aperte canunt. At illi conjuncti filiis Edom, imo caput illorum effecti, commisti, inquam, terrenis et sanguineis persecutoribus sanctae Sion, de quibus eodem die cantamus: Memento, Domine, filiorum [Col. 0127D] Edom in die Hierusalem (Psal. CXXXVI) , primum illud proprium divinitatis organum supplicio crucis confregerunt, et inde sapientes et Scribas ad se missos occiderunt, flagellaverunt, lapidaverunt, et persecuti sunt de civitate in civitatem (Matth. XXIII) , et in civitatibus quoque gentium persecutionem apostolis per seditionem excitaverunt (Act. XIII, XIV) , quodammodo dicentes: Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea (Psal. CXXXVI) , ut funditus tunc, si possent, nascentem Ecclesiam subruerent. Et sicut in ecclesiasticis historiis legimus, cum spiritualis Nabuchodonosor, scilicet diabolus, Christianos compelleret ad idololatriam, isti nonnunquam vehementius urgebant. Bene ergo supradictum [Col. 0128A] Evangelium lectio praecurrit de libro Danielis prophetae, quae est oratio trium puerorum qui secundum historiam super flumina Babylonis sedentes et flentes, et in medio ejus salicibus, id est infructuosis hominibus laudem Dei se frustra canere dolentes, insuper statuam auream adorare jussi, et quia noluerunt in fornacem projecti martyria victoriasque Ecclesiae praecurrerunt (Dan. III) . Idcirco autem hac potissimum die convenienter positum est hoc officium, quia post hanc diem nulla legitur Evangelii lectio de eo quod Dominus Judaeis publice praedicaverit, et ecce illud divinitatis organum in illis salicibus Babylonis suspensum est.

Feria sexta legitur hoc Evangelium: Collegerunt pontifices et Pharisaei concilium adversus Jesum, et [Col. 0128B] dicebant: Quid facimus, quia hic homo signa multa facit? Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum (Joan. XI) , causamque suae sollicitudinis, quasi rationabilem adhibentes: Et venient, inquiunt, Romani et tollent nostrum locum et gentem (ibid.) . Nam sub imperio Romanorum erant, quia jam ablatum erat sceptrum de Juda, et dux de femore ejus (Gen. XLI) , et Pilatum Romanae potestatis praesidem habebant. At illi quia sic timuerunt pruinam, irruit super eos nix (Job. VI) , et duplici contritione contriti sunt (Jer. XVII) . Nam et locum et gentem perdiderunt, et deleti de libro viventium (Psal. LXVIII) , in terra scripti sunt. Bene ergo illa lectio Hieremiae prophetae praemittitur adversus canes illos, qui Dominum circumdederunt, adversus illud concilium malignantium [Col. 0128C] quod obsedit illum: Domine, omnes qui te derelinquunt, confundentur, et recedentes a te in terram scribentur (Jer. XVII) , et post pauca, pravam sollicitudinem eorum intuens qua dicunt: Venient Romani et tollent nostrum locum et gentem (Joan. XI) . Paveant, inquit, illi, et non paveam ego. Induc super eos diem afflictionis, et duplici contritione contere eos (Jer. XVII) . Quod factum est per Titum et Vespasianum, quando regno Dei jam perdito, locum quoque et gentem perdiderunt. Quamvis autem multoties Judaei Dominum quaesierunt occidere; nam et lapides non semel sustulerunt ut illum lapidarent, ministros quoque miserunt pontifices et Pharisaei, ut illum apprehenderent. Recte tamen de hoc concilio [Col. 0128D] dixit evangelista: Ab illo ergo die cogitaverunt ut interficerent eum (Joan. XI) . Nunc enim quasi non tumultuarie vel populari seditione, aut cum praejudicio, sed legitima judicii sessione sibi videbantur actitare, sollicitudinem suam, ut dictum est, praetendentes, ne cum rex appellaretur, ipsi rei majestatis [laesae] apud Romanum imperium, sub quo erant, addicerentur.

Sabbato vacat, quando dominus papa eleemosynam dat, hoc Sabbatum illud est, quo Dominus Bethaniam venit, et in domo Lazari, quem suscitaverat, coenam habuit, sicut Evangelista refert «Jesus ergo ante sex dies solemnitatis paschae venit [Col. 0129A] Bethaniam, ubi fuerat Lazarus mortuus quem suscitavit. Fecerunt autem ei coenam ibi. Lazarus vero unus erat ex discumbentibus cum eo. Maria ergo accepit libram unguenti nardi pistici et unxit pedes Jesu, et extersit capillis suis, et domus impleta est ex odore unguenti (Joan. XII) . Ibi celebri mysterio commendatum est odoriferum opus eleemosynae. Maria namque typum gessit Ecclesiae, pedes autem Domini, pauperes sunt infirmi, qui quamvis extrema, tamen ejus membra sunt per conjunctionem et unitatem fidei. Mulier pedes Domini ungit et capillis suis, qui utique corpori superfluunt, extergit, quoties divites qui sunt in Ecclesia, pauperes fideles misericordiae blandimento refovent, et de iis quae sibi abundant, illorum inopiam supplent. Ut ergo [Col. 0129B] Romanus papa celebrem cum Maria Domino coenam exhibeat, hoc Sabbato eleemosynam dat, atque ita circa pedes Domini occupato eo, Sabbatum vacat.

Dominica hac, qua Dominus in civitatem Hierusalem passurus venit, luna decima exstitit. De hac die praeceperat Dominus in lege filiis Israel: «Decima die mensis primi tollet unusquisque agnum per familias et domos 59 suas, et servabitis eum usque ad quartum decimum diem mensis ejusdem, et immolabit eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam (Exod. XII) .» Nota et celebris est mirabilium historia, quae ante fuerant gesta, scilicet quod decem plagis Pharaonem [Col. 0129C] et totam Aegyptum Moses in virga manus suae percusserit: quibus Pharao, quamvis afflictus, victus tamen non est, donec agnus immolaretur in domibus Israel. Verum quid hoc significaverit, quomodo «haec omnia in figura contingebant illis (I Cor. X) ,» et ad praesens negotium pertinet, praetereundum non est Pharao, diaboli, Aegyptus, mundi, filii Israel, omnium qui ad vitam praeordinati sunt et populus Dei vocantur, typum gesserunt. Captivitas servitusque filiorum Israel, captivitatem illam designant qua diabolus hominem in paradisi libertate conditum, per praevaricationem in tenebris hujus saeculi captivavit, et morti obnoxium fecit. Stetit Moses cum Aarone coram Pharaone, tenensque virgam in manu, dixit: «Haec dicit Dominus: Dimitte populum [Col. 0129D] meum (Exod. VII) .» Nimirum in virga Mosi legis disciplinam, in Aaron ejusdem legis agnoscimus sacerdotium. Haec enim duo dicta sunt, ut Dei populum a servitute Pharaonis, id est diaboli eriperent. Decem plagae, quibus percussus est, decem legis praeceptorum, quibus populus Dei diabolo captivatori humani generis repugnare jussus est, similitudinem praetulerunt. Nam tunc primum «mors, quae regnavit ab Adam usque ad Mosen (Rom. V) ,» coepit audire in regno suo contradictionem, Deo debitum sibi exigente ab hominibus cultum, et suorum obedientiam praeceptorum. Sed sicut Pharao decem plagis non adeo victus est, ut filios Israel dimitteret, ita diabolus decem praeceptorum legis [Col. 0130A] observatione non adeo superatus est, ut homo in paradisum rediret. Igitur sicut post inefficacem virgam Mosi tandem agnus immolari jussus est, et tunc mortua sunt primogenita Aegypti, et hac una plaga tactus Pharao dimisit populum, et ipse cum reliquis Aegyptiis persequens transeuntes, in mari Rubro submersus est; sic postquam constitit, quod nihil ad perfectum adduceret lex (Hebr. VII) , Agnus Dei Christus immolatus est, et in morte ejus primogenitum, id est originale peccatum, deletum est, et in mari Rubro baptismi Christi sanguine rubentis actualia quoque peccata cum diabolo penitus absorpta sunt (Colos. II; I Cor. X) . Luna ergo decima, ut dictum est, Dominus Christus, verus Agnus, praecepto Patris obediens, civitatem Hierusalem passurus ingressus [Col. 0130B] est. Sed nec ipse ingressus ejus vacat a mysteriis; quocunque enim verus hic sol procedit, similitudines ejus quam operatur salutis, quasi umbras interjecto corpori similes reddit. Veniens igitur ad passionem, videamus quas jaciat umbras fulgidae misericordiae, cujus in multitudine benedictus advenit. Primum a monte Oliveti duos mittit discipulos in castellum, quod erat contra ipsos, ut asinam illic alligatam pullumque ejus solventes sibi adducerent (Matth. XXI) , etc. In his profecto, quae utilitas in sanguine suo, quis fructus suae passionis, ad quam veniebat, mystice praesignavit. Ascensurus enim propter passionem mortis, gloria et honore coronatus (Hebr. II) , ad dexteram Patris, qui est mons Olivarum, id est pater misericordiarum, et Deus [Col. 0130C] totius consolationis (II Cor. I) , Deus pacis, fonsque et origo luminis, atque inde dando hominibus dona, missurus erat apostolos suos qui ligandi atque solvendi potestate accepta, asinam et pullum ejus, id est utrumque populum, Judaicum atque gentilem, ab erroris stultitia, peccatorumque oneribus absolverent, et abducto sibi humano genere per fidem, ipse supersedens, juxta quod scriptum est: «Et equitatus tuus salvatio (Habac. III) ,» in coelestem Hierusalem animas induceret, turbis angelorum cum laude occurrentibus, palmasque victoriarum cum ramis olivarum, quae sunt pacis insignia, sublevantibus.

Diligentibus evangelicae auctoritatis inspectoribus recte complacuit ut cum hodierna processione palmarum, qua procul dubio Redemptoris nostri recolimus passionem, non computent illam quae Dominicalis est, qua singulis Dominicis gloriosam ejusdem commemoramus resurrectionem. Constat enim quod contraria sive repugnantia non possint simul uno eodemque actu convenienter exhiberi. Haec autem manifeste dissident, sibique contraria sunt. Quid enim magis contrarium quod tristitiae gaudium, morti vita, occasui resurrectio? Singulis Dominicis a prima Sabbati, qua Dominus resurrexit, dedicatis, hoc nobis processionis ordine significamus, [Col. 0131A] quod in Galilaeam, id est in transmigrationem, ad videndum Dominum cum apostolis ejus exire debeamus, scilicet ut non simus vetusti homines quod fuimus, sed «in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» Unde semper in hujusmodi processionibus praelatos nostros praeeuntes, quasi Dominum in Galilaeam sequimur, et locus ipse, quo processionem suprema statione terminamus recte a nobis Galilaea nuncupatur. Hanc vero annuam palmarum processionem, nemo qui nesciat passionis esse praeconium, et illud nobis ob recreationem devotionis actu renovari, quod pueri Hebraeorum tollentes ramos olivarum obviaverunt Domino, clamantes et dicentes: Hosanna in excelsis. Rectius igitur faciunt hi, a quibus accepimus ante tertiam memoriam Dominicae resurrectionis, [Col. 0131B] quae per totum annum occurrit, de more peragentes, sicut in caeteris Dominicis, et post tertiam cum processione palmarum, Dominicae passionis efferentes sacramentum.

Magnum illud est et admiratione dignum quod die Dominica, quae prima est, in qua creationem mundi coepit Deus operari, ingreditur Salvator ad laborem passionis, et per totam hanc hebdomadam, quae major hebdomada dicitur, salutem nostram operatus, die septimo cessavit, et in sepulcro requievit. Tot diebus salutem hominis operatus est quot diebus hominem et quidquid propter hominem creavit, [Col. 0131C] in mundo disposuit. Et prout operum diversorum creatione alii plus, alii minus rerum et officiorum diversa quantitate consecrati sunt. Primus hic dies, qua cum tanta claritate opus ingreditur salutiferae passionis, dignitati illius respondet in qua dixit: «Fiat lux, et facta est lux (Gen. I) .» Et de singulis caeterorum suo loco dicetur; nunc de hujus diei officio pauca perspiciamus.

Illa nostri traditio, qua Pater illum tradidit, sicut Apostolus ait: «Qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit 60 illum (Rom. VIII) .» Illa, inquam, traditio materia vel causa tam magni [Col. 0131D] tamque solemnis est officii. Hac enim die Pater illum tradidit in eo quod ex voluntate Patris in manus inimicorum venit, qui hactenus, multoties cum seditione quaereretur, omnes eorum frustraverat impetus. Obediens namque voluntati Patris, calicem passionis bibere venit, et cum caro infirma esset ad bibendum, spiritu promptus (Matth. XXVI) dicebat: «Verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat (Luc. XXII) .» Quia ergo Pater illum hac die tradidit, et calicem passionis dedit illi, recte passio legitur cum eisdem cum quibus exceptus est palmarum ramis, totique officio venerandam ipsa praebuit materiam. Nam ex eo quod ait pendens in cruce: « Deus meus, Deus meus, ut quid dereliquisti me (Matth. XXVII) , constat vicesimum primum psalmum [Col. 0132A] totum ex ipsius esse persona conscriptum, propter quod hac ipsa die pene totus in ejusdem nihilominus persona decantatur. Primum in introitu: Domine, ne longe facias auxilium tuum a me (Psal. XXI) , orat ipse, qui tanquam «vermis et non homo (ibid.) ,» absque ullo respectu, leviter conculcabatur, propter nos relictus ad tempus, orat, inquam, Patrem, ne elonget auxilium suum, id est festinet resurrectionem suam, et a potestate eorum, qui sunt unicornes, id est singularis superbiae, liberet humilitatem suam (ibid.) . Deinde in tractu hoc ipsum amplius egit et ipse noster David, secundum titulum ejusdem psalmi, tendens in finem, id est in victoriam, pro assumptione matutina, id est pro resurrectione, ut fiat «valde mane,» sicut et facta est, «cum adhuc tenebrae [Col. 0132B] essent» ad monumentum (Marc. XVI; Joan. XX) . Epistola quoque non dubio passionem legendam praecurrit praeconio. Nam quod orat Dominus secundo in passione dicens: Mi Pater, si non potest hic calix transire, nisi bibam illum (Matth. XXVI) .» quod summus Deus in summa humilitate hominis illuditur, conspuitur, dorsum suum dat «percutientibus, et genas suas vellentibus (Isa. L) ,» et caetera patienter fert, obediens voluntati Patris usque ad mortem crucis (Philipp. II) , haec omnia nobis Paulus in Epistola manifeste proponit imitanda, dicens: Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu (ibid.) , etc. Item in graduali, dum dicit: Tenuisti manum dexteram meam, et in voluntate tua deduxisti me (Psal. LXXII) , pulcherrime illud insinuat quod Deus Pater, quasi laeva [Col. 0132C] manu sua dexteram illius tenuerit, id est divinam potentiam ejus, ne se defenderet, quodammodo compressit, et in potestatem inimicorum, id est in civitatem Hierusalem, in voluntate sua deduxerit. Quaeri potest cur graduale hoc cantetur hoc die, cum non totum ejus personae conveniat. Neque enim illi congruit, ut dicat: Mei autem pene moti sunt pedes et pene effusi sunt gressus mei (ibid.) . Sed sciendum quia psalmus, de quo sumptum est, correptio illorum est qui pro sospitate corporis et prosperitate vel affluentia rerum temporalium Deum tantummodo laudabant. Hujusmodi autem laudes non defecerant, priusquam Dominus noster, rex omnium saeculorum, adveniret, et ex his quae passus est confirmaret nos, [Col. 0132D] ne scandalizaremur malos prosperari, bonis autem non recte succedere videntes. Quis enim justus, videns ipsam justitiam esse crucifixam ab his quorum iniquitas quasi ex adipe prodiit, qui in labore hominum non erant, et cum hominibus non flagellabantur (ibid.) , quis, inquam, justus, cum sibi aliquid simile acciderit, dicat jam: Ergo sine causa justificavi cor meum, et lavi inter innocentes manus meas (ibid.) . Nam si narraverit sic, ecce nationem filiorum Dei, imo ipsam Filii Dei passionem reprobavit (ibid.) . Bene ergo in ostensione flagellati, et crucifixi justi cantatur: Quam bonus Israel Deus rectis corde (ibid.) , ut non moveantur pedes nostri, id est ratio et judicium nostrum, quando pacem peccatorum videmus (ibid.) . Offerenda quoque cum versibus sumpta de [Col. 0133A] psalmo sexagesimo octavo, qui totus ex persona Salvatoris orantis in passionis agone conscriptus est, indicat cum quanto desiderio charitatis illa susceperit quae in passionis serie praelecta sunt, dum dicit: Improperium exspectavit cor meum et miseriam; improperium, scilicet in verbis exspectavit, id est desideravit cor meum, et miseriam, scilicet in factis. Et sustinui, id est expectavi, qui simul contristaretur, videlicet de perditione sua mecum doleret, et non fuit, subauditur, qui id faceret, consolantem me quaesivi, id est bene operantem per poenitentiam, et non inveni. Et dederunt in escam meam fel, hoc est, amaros se mihi reddiderunt, etc.

[Col. 0133B] Feria secunda minus ornata videtur caeteris hujus hebdomadae diebus, quarum omnium officia lectione passionis vel caeteris Dominicae mortis insignibus purpurata sunt. Nec mirum; nam et ejus primae hebdomadae, qua cuncta creata sunt, cujus haec similis est, ut supra dictum est, dies secundus minus aliquid quam caeteri, Creatoris placito commendatur. Cum enim dixisset: «fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis (Gen. I) ,» non est additum, sicut in operibus caeterorum dierum, «et vidit Deus quod esset bonum (ibid.) .» Hoc enim in Septuaginta quidem additum est, sed in Hebraico non habetur. In hoc quoque, ut ait Hieronymus ⁜ (17) binarius numerus infamatur, quia primus ab unitate degenerat, et divisionis initiator est. [Col. 0133C] Et quia divisio aquarum superiorum atque inferiorum, divisionem significat bonorum et malorum, quamvis justam, tamen propter poenam ipsorum qui dividuntur malam, ipsaque divisio secunda die facta est, ipsumque quod dicimus secundum, a binario non voce, sed sensu proficiscitur, recte, juxta Hebraicam veritatem, non est additum in opere diei secundi «et vidit Deus quod esset bonum.» Igitur, cum secunda dies mundanae creationis laude operis minus illustrata sit, non mirum est quod hujus hebdomadae, quae illam respicit, secunda dies minus passionali officio purpurata sit. Habet autem Evangelium hujus diei, quod exceptus cum ramis palmarum civitatem Hierusalem ingressus. Et cum gentiles eum videre vellent (Joan. XII) , utpote salutem [Col. 0133D] suam, de quo Jacob longe ante prophetaverat, dicens: «Et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX) ,» et propter hoc granum frumenti figurate se appellasset, mortificandum infidelitate Judaeorum, multiplicandum fide populorum, cum, inquam, clarificationem suam saluti gentium dilucescere postulasset, orans ad Patrem et dicens: Pater, salvifica me ex hac hora. Pater, clarifica tuum nomen, venit vox de coelo dicens: Et clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XII) . Et quia voluntati obediens, in manus quaerentium animam suam tradidit seipsum, veniens in saepedictam civitatem, bene haec prophetica lectio praemittitur: Dominus Deus aperuit mihi [Col. 0134A] aurem, scilicet ut voluntati ejus obedirem, ego autem non contradico, retrorsum non abii: Corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus (Isa. L) , et caetera quae ad hoc consonant, quod pati non refugiens, pro salute mundi seipsum tradidit. Ad hoc autem quod in Evangelio sese orat clarificari, scilicet gloria resurrectionis, cuncta membra consonant 61 officii, quo se eripi, seque nocentes, atque impugnantes, judicari postulat atque expugnari.

Feria tertia legendam passionem bene praecurrit Hieremiae lectio, quia in persona ejus dicit: Tu, Domine, demonstrasti mihi et cognovi, tu ostendisti mihi studia eorum, et ego quasi agnus, qui portatur ad [Col. 0134B] victimam et non cognovi quia concitaverunt adversum me consilia, dicentes: Venite, mittamus lignum in panem ejus, et conteramus eum de terra viventium. Tu, Domine Sabaoth, qui judicas juste, et probas renes et corda, videam, quaeso, ultionem tuam ex eis (Jer. XI) . Nam per hos dies usque in quartam feriam, haec studia, haec illorum consilia magis ac magis fervescebant, sed metuentibus «ne forte tumultus fieret in populo (Matth. XXVI) ,» facultas deerat. Namque ipse Dominus noster, «diebus quidem,» ut ait Lucas evangelista, «erat docens in templo, noctibus vero exibat in montem, qui vocatur Oliveti, et populus magnificabat eum in templo (Luc. XXI) .» Et in tantum nulli unquam adulatus est, ut ait Hieronymus, ut in magna et ampla civitate vel [Col. 0134C] unius noctis hospitium nunquam habuerit. Et quomodo superbissimus Aman erecta cruce in domo sua, quam paraverat Mardochaeo, quaerebat opportunitatem, qua suggereret regi de illo mane, ut appenderetur (Esther. XI) , sic diabolus inito consilio in domo sua, id est in cordibus Judaeorum, dicendo. Venite, mittamus lignum in panem ejus, id est crucem in corpus ejus, quaerebat opportunitatem, ut Romanae potestati traderet Jesum. Ultionem ergo videntes ex eis, ut in Epistola dictum est: Gloriamur in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) . Nam is, a quo consilium acceperunt, ut mitterent lignum in panem ejus, eodem ligno transfixus et spoliatus est, ut crux Christi gloriosa, a poena reorum sublevata est in frontibus imperatorum. Itaque in introitu [Col. 0134D] cantamus: Gloriari nos oportet in cruce Domini nostri Jesu Christi. Caetera quae sequuntur in officio, manifeste verba sunt personae ejus agonizantis, et resurrectionem suam exorantis.

Feria quarta venditio capitis nostri, totius corporis Ecclesiae, contritionis et humilitatis inusitatae principium est. Hac namque die « abiit Judas et locutus est cum principibus sacerdotum et magistratibus quemadmodum Jesum traderet eis. Et gavisi sunt, et pacti sunt illi pecuniam dare. Et spopondit (Luc. XXII) .» Igitur pro eo quod Ecclesia hac die capite [Col. 0135A] diminuta est, deponit hac eadem die consuetudinalem processionis suae cultum, totiusque nocturni atque diurni psallendi post hanc diem, gaudium obscurat usitatum. Sed et per totum anni circulum in poenitentialium observatione jejuniorum, propter causam supradictam, quarta feria post sextam, in qua Dominus noster crucifixus est, secundum obtinet gradum. Nunc in officio hujus quartae feriae, quia prae caeteris sacra dispositione perfulget, imo qui pene totum venditi capitis nostri luctuosa vox est, paulisper immorari libet. Primoque hoc dicendum quod geminas lectiones longumque ac lugubrem, pro secundo graduali, tractum propter jam dictam Domini venditionem, praesentis diei meruit officium, cunctaque officii membra reverentiae Domini orantis, [Col. 0135B] et in faciem suam prostrati venerabiliter subserviunt, de quo hac die legitur in passione secundum Lucam, hoc modo: Et ipse avulsus est ab eis quantum jactus est lapidis, et positis genibus orabat dicens: Pater, si vis, transfer calicem istum a me. Et factus in agonia prolixius orabat, et factus est sudor ejus tanquam guttae sanguinis decurrentis in terram. Apparuit autem illi angelus de coelo confortans eum (Luc. XXII) . Et quidem caeteri quoque evangelistae orasse referunt eum ad Patrem, quo indubitanter minor est secundum humanitatem, in qua etiam «minoratus est paulo minus ab angelis (Psal. VIII) .» Sed hic disertus Vitulus, scilicet Lucas, victimationem salutaris vituli elegantius prosequens, ex habitu ejus in infirmitate nostra orantis, magis admirabile [Col. 0135C] mundo et angelis et hominibus praebet spectaculum. Unde contremiscit Ecclesia tantorum mirabilium contemplatrix, et in introitu, quasi attonita repentino clamore concrepat: In nomine Domini omne genuflectatur coelestium, terrestrium, et infernorum (Phil. II) , etc. Nimirum omnium angelorum hominumque Dominum procidisse, et in sudore sanguinis agonizari videns, humana corda hoc terrifico clamore percutit, ne quis audeat stare rigidus et elatus, cum ille tantus in tam magna sese propter nos humilitate dejiciens genua posuerit. Magnum piumque hujus diei dignumque spectaculo mentium nostrarum officium, quod laborat sancta Ecclesia singulorum corda filiorum ad tantae rei praesentiam, per contemplationem reducere, et per voces apostolorum, [Col. 0135D] atque prophetarum quasi praesentium, et agonizantem Dominum circumstantium, in admirationem et compassionem excitare. Conclamata namque, ut dictum est, antiphona introitus, quae de Apostolo sumpta est, quod valde rarum est (paucae namque de Novo Testamento sumptae sunt), protinus Isaias propheta desiderantissimus hujus Dominicae passionis exspectator et praeco, quasi praesens accurrit, lectoris voce nos ad videndum agonem illum excitans atque dicens: Dicite, filiae Sion: Ecce Salvator tuus venit (Isa. LXI) . Et addit: Ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram illo (ibid.) . Pulchre satis breviterque commendans, et opus passionis, cui intendebat et mercedem gloriae vel honoris quo coronandus erat [Col. 0136A] per divinitatem, quae cum eo est, scilicet in unius ejusdemque unitate personae. Statimque admirans illius habitum: Quis est, inquit, iste, qui venit de Edom, id est de sanguineis sive terrenis Judaeis, tinctis vestibus, id est membris corporis, quae sunt vestimenta divinitatis, tincta ex purpura sanguinis, tinctis, inquit, vestibus de Bosra? (Ibid.) Bosra interpretatur firma atque munita, significatque civitatem Jerusalem, quam ipse, qui ab illa cruentatus est Dominus, suo quondam auxilio magis quam murorum ambitu firmaverat atque munierat. Est autem civitas in Moab: quo nomine fortiter Hierosolymitanos percutit Judaeos. Consequitur enim ut ipsi Moabitae sint, ut vere sunt; Moab quippe interpretatur ex patre. Et Dominus cum dixisset Judaeis: [Col. 0136B] «Si filii Abrahae estis, opera utique Abrahae facite, nunc autem quaeritis me interficere, hoc Abraham non fecit (Joan. VIII) ,» subsecutus adjunxit: «Vos ex patre diabolo estis (ibid.) .» Itaque cum dixisset: Quis est iste, illo respondente, ac dicente: Ego, qui loquor justitiam, et propugnator sum ad salvandum (Isa. LXI) , rursus interrogat: Quare ergo rubrum est indumentum tuum, et vestimenta tua sicut calcantium in torculari? (ibid.) Id est, cum tu loqueris justitiam, quare cruentatus es pressura crucis? At ille: Torcular, inquit, calcavi solus (ibid.) , subauditur pro omnibus ut omnes liberarentur. His auditis Ecclesiae chorus, sciens agonem Domini, sudoremque sanguineum et orationem pro se, imo suam esse, suas adjungit voces, nec tamen [Col. 0136C] loquitur 62 pluraliter, eo quod una sit persona cum Christo, tanquam corpus cum capite suo, succinitque graduale: Ne avertas faciem tuam a puero tuo, id est a me, qui sum puer tuus, id est, servus tuus, quoniam tribulor, scilicet pro te, velociter exaudi me, id est resuscita me. Salvum me fac, quoniam aquae, id est Judaei, qui semper sunt in motu invidiae, intraverunt usque ad animam meam, id est eo usque ut me occidant, inter quos commorans infixus sum in limo profundi, qui ita sunt quod non est substantia (Psal. LXVIII) , quia verum esse amiserunt. Itemque altera lectione ejusdem prophetae declamata, quam ille cum eloqueretur, praevidebat eum spirituali oculo in eodem schemate, in quo nunc ab evangelista [Col. 0136D] repraesentatur, scilicet non habentem speciem neque decorem, ascendentem sicut virgultum, et sicut ut radicem de terra sitienti, despectum, et novissimum virorum, virum dolorum et scientem infirmitatem, vulneratum propter iniquitates nostras, et attritum propter scelera nostra, cum sceleratis reputatum, et pro transgressoribus exorantem (Isa. LIII) . Hac, inquam, lectione pronuntiata, fit quod nunquam alia die per annum agitur praeter hanc feriam quartam, et magnum diem Parasceven, et praeter Sabbata Quatuor Temporalium jejuniorum, scilicet quod Epistolam non graduale, sed tractus sequitur. Nam praeter supra dictos dies, semper graduale sequitur epistolam aut alleluia, si ratio temporis graduale submoveat, quod fit per dies Pentecostes. Causa [Col. 0137A] autem haec est, quia musicus ille, qui dixit: «Cantavimus vobis et non saltastis, lamentavimus et non plorastis (Matth. XI) ,» cujus cantationi alleluia, quasi saltatio, lamentationi vero graduale, quasi ploratio poenitentiae respondet, sicut suo loco jam dictum est. Ille, inquam, musicus his diebus aufertur. Nam feria quarta venditur, feria sexta sequenti crucifigitur. Sed die Parasceves singulas lectiones singuli tractus subsequuntur. Hac autem die, quia venditus, licet tamen adhuc cum discipulis habebatur, unus tantum tractus pro graduali tanquam imperfectus adhuc luctus assumitur. Quod autem tractus lugentium sit, magisque luctui congruat quam graduale, quod est poenitentiam lamentum, illud comprobat, quod non cum alleluia ut graduale, sed [Col. 0137B] pro alleluia canitur his diebus, quibus mortem, quae subintravit in mundum per invidiam diaboli (Sap. II) , id est a Septuagesima usque in Pascha lugemus. Tractus autem hic de psalmo centesimo primo est, qui rei et tempori valde congruit. Nam et titulus ad articulum temporis pertinet, quo vel in agonia factus prolixius oravit, sanguineo sudore madens (Luc. XXII) , quod signum erat sanguinis plurimi caede martyrum effundendi, vel quo pro transgressoribus oravit, dicens: Pater dimitte illis; non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII) . Itemque: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (ibid.) . Sic enim se habet titulus: Oratio pauperis, cum anxiaretur, et coram Domino effunderet precem suam (Psal. CI) . Pauper hic ipse est qui, ut ait Apostolus: «cum [Col. 0137C] dives esset» gratia sua, «propter nos egenus factus est (II Cor. VIII) .» Cum hoc ergo paupere pro nobis orante, cuncti pauperes spiritu, qui corpus unum cum illo sunt, illo praeorante, pariter orant. Aureumque thuribulum immaculati corporis tenenti huic summo angelo, suaeque orationis incensum praeferenti (Apoc. I) , suarum quoque chorus noster orationum incensa certatim simul injicit, dicendo ac repetendo: Domine, exaudi orationem meam (Psal. CI) , etc. Lecta quoque passione, sacrificium ejusdem iteratae orationis in offerenda subjicit. Communio quoque de eodem psalmo est: « Potum meum cum fletu temperabam (ibid.) , ut advertas totum hunc psalmum in persona ejus esse conscriptum: «Qui, [Col. 0137D] ut ait Apostolus, in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum, qui illum salvum facere possit a morte, cum clamore valido ac multis lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V) .» Illud ad summum non praetereundum quod hac die convenienter hic sol justitiae ad nostram salutem venditus est, quia in illa mundanae creationis hebdomada sol iste visibilis ad lucendum mundo formatus est. Et, o vere mira divinae gratiae dispositio! Magna et mira charitatis unicae dignatio! Sic pro nobis perditis dignatus est pati, ut pro venditis quoque non dedignaretur venundari. Venditi quippe fueramus nos venditione miserabili, sicut et ipse per prophetam Dominus dicit: «Gratis venundati estis, et sine argento redimemini (Isa. LXII) .» Vera et [Col. 0138A] divini ponderis sententia. «Gratis, inquit, venundati estis,» id est falsis promissionibus decepti. Quid enim saltem temporalis emolumenti miser assecutus est homo, pro eo quod recessit a Deo, seipsum tradens diabolo? «Et sine argento redimemini.» Quid enim, captiva filia Sion, pro redemptione tua dedisti? Nullis praecedentibus meritis, sed sola gratia, Christus venditus, venundatos redemit.

Feria quinta, quam coenam Domini nominamus, partim laetarum, partim tristium variatur commemoratione rerum, et secundum utriusque habitus, laetitiae scilicet ac tristitiae, distantiam, regularium quoque officiorum diversas ac pene contrarias retinet [Col. 0138B] qualitates. Missa namque integrum, et valde festivum, imo plus quam usitatum habet officium; per regulares autem horas, neque festivum, neque more usitato, integrum Deo debitum reddimus servitium, singulis horis capita, id est initia praecidimus, fines quoque earum sub silentio abscondimus. Missa vero et plenarie solemniterque perficitur et per manus pontificis, multiplicibus pietatis sacramentis singulariter fecundatur. Et sicut die quinta in hebdomada mundanae creationis, genus ex aquia ortum, partim gurgiti remissum, partim in aera levatum est, ut stirpe una prodita, diversa raperent loca, sic feria quinta hujus hebdomadae, qua sumus recreati, sacramenta unius ejusdemque salutis, partim nos deprimunt in tristitiam, partim levant in [Col. 0138C] gaudium, ut pro una salute edita, valde diverso cultu vel habitu celebrentur mysteria. Causas ergo juxta textum requirentes evangelicum, ab his quae laeta sunt, sumamus initium.

Solemnitatis, qua praedictae diei missa tristes inter horas exsultat, sicut medias inter nebulas sol interdum subrutilat, causa haec est, quod Dominus Christus, Sanctus sanctorum, cui a Patre cum juramento dictum est: «Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) .» Ipse pontifex, ipse et hostia, novi nobis sacrificii ritum instituit, qua nocte tradebatur, accipiens panem et calicem vini, benedicensque ac dicens: Hoc est [Col. 0138D] corpus meum, hic est calix sanguinis mei (Matth. XXVI; I Cor XI) , tunc enim primum officio sui functus est sacerdotii, finem imponens sacerdotio veteri, et post esum agni typici seipsum, qui verus est Agnus, Deo Patri suis offerens manibus, atque hoc est quod Apostolus ait: Quia non per sanguinem hircorum aut vitulorum, 63 sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa (Hebr. IX) . Ipsum namque corpus quod occisum est ab impiis, ipsum eumdem sanguinem qui in cruce fusus est, ipse tunc sempiternus sacerdos obtulit, et de quo alio loco dictum est, cum illum Judaei lapidare vellent: «Jesus autem abscondit se, et exivit de templo (Joan. XVIII) ,» nunc vere de [Col. 0139A] templo Judaeorum exivit, et eorum sacrificia dereliquit seque in sacrificio panis et vini ita abscondit ut ab impiis omnino agnosci non valeat quid ibi sit. Igitur quia verum sacrificium hodie contradidit (Hebr. IX) , novumque testamentum suis haeredibus moriturus suo sanguine conscripsit in spiritu humilitatis et in animo contrito, sicut ipse dicit: «Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) ,» recte in medio tristitiae, quae per omnes horas significatur, sola missa solemnem concentum, laetumque ministrorum altaris meretur ornatum. Et ne quid venustatis sancto sacrificio desit, utpote in die suae institutionis, Gloria in excelsis quoque a pontifice decantatur. Et quisque pontifex, quidquid sui est officii, debet hac die de integro perficere. [Col. 0139B] Itaque poenitentes Ecclesiae restituit, oleum benedicit, chrisma conficit, quo signati testimonium accipientes Spiritus sancti (Ephes. IV) , dicimus Deo: «Signatum est super nos lumen vultus tui (Psal. IV) .» Venerabilis et pius est ordo consecrationis, sed si causas eorum quae in eadem consecratione aguntur, vel tenuiter inspexeris, multo amplius intima pietatis pulchritudine delectaberis. Ordo quippe ipse ab omnibus videtur, sed nos juxta propositum causas quaeremus. Quid ergo chrisma significet, aut quid in illo nobis agatur, vel cur hac die consecretur, quidve mysterii consecrationis ejus ordo contineat, veri luminis largitore praeeunte, considerare cupimus.

Chrisma Graece, Latine dicitur unctio, a quo nomine Dominus noster Christus, id est unctus nuncupatur. Chrismate ungendum primus Moses instituit in Exodo (Exod. XXX) , quod et jubente Domino composuit, et eo primum Aaron et filii ejus uncti sunt (Levit. VIII) . Eratque eo tempore mystica unctio tantum in regibus et sacerdotibus, qua Christus rex summus et sacerdos verus praefigurabatur. Sed postquam per seipsum veniens Christus Dei Filius, a Deo Patre coelesti et vero unguento est delibutus, jam non soli pontifices et reges, sed et omnis Ecclesia unctione chrismatis per impositionem manuum consecratur. Quod solis debeatur episcopis ut consignent et Spiritum Paracletum [Col. 0139D] tradant, non solum consuetudo Ecclesiae demonstrat, verum et illa lectio Actorum apostolorum, quae asserit, quibusdam in nomine Domini Jesu baptizatis per impositionem manuum Pauli apostoli datum esse Spiritum sanctum, ut ibi legitur: «Et cum imposuisset manus illis Paulus, venit super eos Spiritus sanctus (Act. XIX) ,» etc. Item in alio loco scribitur quod apostoli Hierosolymis Petrum et Joannem miserunt Samariam, ut jam baptizatis traderent Spiritum sanctum: «Tunc imponebant illis manus: et accipiebant Spiritum sanctum (Act. VIII) .» Ubi aperte datur intelligi solis pontificibus, apostolorum vicariis deberi, ut consignent, et Paracletum tradant. Legitur autem in Gestis pontificalibus [Col. 0140A] quod Sylvester papa constituit ut baptizatum linat presbyter chrismate, levatum de aqua, propter occasiones transitus mortis, ne propter absentiam episcopi, et difficultatem eum consequendi, sine manus impositione baptizati migrent. Presbyteris itaque chrismate baptizatos ungere licet, sed quod ab episcopo fuerit consecratum, non tamen frontem (quod solis debetur episcopis) sed verticem. Forte aliquis dicat: Quid mihi prodest post baptismatis mysterium, mysterium confirmationis? Nam si post fontem, adjectione novi generis indigemus, quantum video, non totum de fonte suscepimus. Non ita intelligendum est. Nam quid prodest, si quisquam parentum magnam parvulo conferat haereditatem, nisi provideat illi tutorem? (Gal. IV.) Paracletus [Col. 0140B] quippe regeneratis in Christo custos et consolator, et tutor est, qui possent suadente diabolo, sicut parvuli facultatem, perdere baptismi utilitatem, si hunc non haberent tutorem. Igitur chrisma Spiritus sancti signum est, cujus et virtutem continet. Et pulchre Spiritui sancto, per hanc speciem suam nobis complacuit dare gratiam. Fructus namque et pinguedo est oleae, quae arbor pacis et luminis ministra est, commisto balsamo, cujus arbor odorifera una est et praecipua arborum aromaticarum. Sanctus autem Spiritus divinae substantiae pinguedo est, ita ut quicunque ex eo refectus fuerit, dicat: «Impinguasti in oleo caput meum (Psal. XXII) .» Et balsami odor in oleo suavitatem ejusdem Spiritus sancti significat, qua cunctos qui nasum, id est [Col. 0140C] virtutem habent discretionis, bono odore allicit et suimet appetentes efficit. Quem quicunque accipiunt, cum Apostolo dicunt: «Christi bonus odor sumus Deo in omni loco (II Cor. II; Hebr. XIII) .» Bene ergo Spiritus sanctus, qui propter nos idcirco agit visibilia, quo per haec facilius capere queamus invisibilia, per hoc simile suam nobis suavem et odoriferam infundit gratiam.

Notum est hunc diem quartum decimum diem primi mensis referre quo agnus immolari ad vesperam jussus est, et de sanguine ejus uterque postis signari, et superliminare domorum, in quibus comedendus esset, ut eo signo viso, exterminator [Col. 0140D] Aegypti sacri convivii domos intactas praeteriret. Constat autem, ideo frontibus nostris ex ipso chrismate imprimi signum crucis Christi, et ut exterminator diabolus in domibus animarum corporumque nostrorum jus nocendi nullum habeat, et hoc illius typici agni sanguine, quo postes signabantur, fuisse praefiguratum. Recte ergo, qua die figura tantum illud agebatur, nobis hoc praesentis rei sacrum solemniter conficitur. Secundum hanc similitudinem consequens videretur ut hac ipsa nocte domus eorum in quibus agnus comedendus est, id est frontes eorum, in quorum mentibus fides, Agni Dei Christi reconditur, sacro chrismate signarentur. Quod recte videretur, si hac eadem nocte, [Col. 0141A] paschale convivium celebrare conveniret cum eo quod lugemus scelere Judaeorum. Nunc autem licet Dominica passio salutis nostrae summa sit, rationabiliter tamen sancta Ecclesia diem illum, in quo passus est, luctui potius et silentio dedicavit, et gaudium solemnitatis ejusdem, qua sumus redempti, usque in diem tertium, quo victor ille resurrexit, differendum censuit, ut tunc demum et pro recuperata animarum salute, quae sexta feria patrata est, et pro futura corporum resurrectione, quae illo resurgente prima Sabbati nobis donata est, convivium paschalis agni celebremus in domibus nostris, dicentes: «Pascha nostrum immolatus est Christus. Itaque epulemur in azymis sinceritatis 64 et veritatis (I Cor. V) .» Rectius ergo sumentes illud, [Col. 0141B] unde postes nostrarum frontium signemus, quiescimus usque in vesperam Sabbati, quae nobis est vespera paschalis convivii, et tunc signatis frontibus baptizatorum, qui verum Pharaonem, scilicet diabolum, effugientes, per mare Rubrum baptismi ad eum tendunt, illud nostrum «in voce exsultationis et confessionis (Psal. XLI) » inchoamus convivium. Et si quaeras cur non ipsa quoque chrismatis consecratio dilata est, ideo scilicet quod ab hac feria quinta usque in vesperam Sabbati, qua hora utendum est chrismate, vacamus a missarum solemniis, eo loco quo pacem accipimus fas est consecrare. Et ante haec baptismum celebrari hoc Sabbato sancto, ratio exigit, de quo dicendum est suo loco, id est magno Sabbati sancti officio. Non igitur [Col. 0141C] chrismatis quoque consecratio differri debuit aut potuit

In eo loco, ubi solemus uvas benedicere consecratur oleum pro infirmis, concluditurque conclusione: Per quem haec omnia, Domine, semper bona creas, etc. Non enim proprium habet officium, id est nec in capite verba salutationis, hoc est Dominus vobiscum, ne in fine concluditur, ut caeterae orationes, per Dominum nostrum. Hujus vero chrismatis olei consecratio, quae dicitur principalis, quia ad ejus unctionem principalis tribuitur Spiritus, id est septiformis Paracletus, habet officium per se. Primo exorcizatur, deinde ad Dominus vobiscum, et sui sum [Col. 0141D] corda, ejus benedictio inchoatur, finiturque per Dominum nostrum. Consecratur autem in eo loco, ubi pacem solemus inter nos dare, et hoc est opus divinae gratiae, ut pax et concordia regnet in nobis. Duodecim presbyteri, qui ordinantur circa episcopum, testes et auditores ejusdem mysterii, duodecim apostolos significant, quorum in praesentia summus pontifex Christus hodie testamentum conscripsit, totamque haereditatem salutis, suaeque discessionis fructum, id est Spiritum Paracletum ostendit, dicens: «Nisi ego abiero, Paracletus non veniet ad vos. Si autem abiero, mittam eum ad vos (Joan. XVI) .» Ejus namque gratiae sacramentum chrisma continet, qui ex quo mortis Christi pretio [Col. 0142A] quodammodo emptus et acquisitus est, coepit (quod ante non fiebat) in remissionem peccatorum dari. Unde et Paracletus tunc primum appellatus est, quia pro damnatis nobis in primo parente, peccatorum remissio, sola paraclesis, id est consolatio, est, quae non nisi abeunte, id est moriente Christo nobis unquam acquisita fuisset. Dicit libellus Romani ordinis de consecratione chrismatis: Continuo duo acolythi involutas ampullas cum sindone alba de serico teneant in brachio dextro, ita ut videri possint a medio. Ampulla, antequam veniat ante episcopum ad altare, media ejus pars est cooperta, et media nuda. Ampulla cum chrismate quodammodo significat corpus Christi, sumptum ex Virgine corporaliter in se habitans, continens Spiritus sancti [Col. 0142B] plenitudinem (Col. II) . Quod, antequam transiret ad altare crucis, aliquo tempore erat coopertum, et aliquo nudum. Primaevo tempore erat coopertum, quando ita fugit in Aegyptum (Matth. II) , quasi non esset Rex regum, et quando ita portatus est ad templum (Luc. II) , quasi non esset omnipotens, quando ita subditus erat parentibus (ibid.) , quasi non esset auctor parentum. In his et similibus coopertum, latebat. Nudum erat, postquam miracula coepit facere, simulque praedicare, et se Deum demonstrare, ut «Ego et Pater, inquit, unum sumus (Joan. X) .» In his et aliis nudum erat. Ampulla vero, postquam benedicta fuerit, et ab altari redit, a pontifice et ministris altaris visibiliter et nuda salutatur, hoc significat quod Christus, postquam [Col. 0142C] ab altari crucis transivit, praesentiam suam corporalem eis praebuit, quos testes suae resurrectionis esse voluit (Luc. XXIV) . Quod caeteris invisibilis et operta ad salutandum defertur, significat quod Christus rediens in coelum, invisibilis hominibus factus est, ut ipse testatur: «Exivi a Patre, et veni in mundum, iterum relinquo mundum et vado ad Patrem (Joan. XVI) .» Nos vero, quamvis corporalem ejus praesentiam non videamus, tamen venerando eum quotidie salutamus.

Omni quidem tempore illa debent episcopi fungi legatione ad reconciliationem peccatorum, de qua Apostolus loquens, cum dixisset: «Deus erat in [Col. 0142D] Christo, mundum reconcilians sibi, et posuit in nobis verbum reconciliationis (II Cor. V) ,» protinus adjunxit: «Pro Christo ergo legatione fungimur, tanquam exhortante per nos. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo (ibid.) .» Maxime tamen hoc die hujusmodi legatis solemne est, hac legatione fungi, et peccatores, qui baptismum criminibus superductis perdiderunt, et propter hoc extra Ecclesiam missi sunt, et «sicut ablactatum super matre sua (Psal. CXXX) ,» facti sunt oblata reconciliatione, ultro in sinum matris eorum revocare, et ut ipsam reconciliationem libenter acquiescentes suscipiant, palam et solemniter foras egrediendo obsecrare. Astitit enim hac die «vultui Dei pro nobis [Col. 0143A] Christus (Hebr. IX) ,» Pontifex summus in multitudine misericordiae, et sicut supra dictum est: Semel officio sacerdotii functus est, tradens, sacramentum corporis et sanguinis sui, statimque sacerdos ipse, qui et hostia, captus et ligatus, ad passionem ductus est. Utquid enim misericordia ligata est, nisi ut misericors peccatores solveret poenitentes? Utquid Christus, nisi pro impiis mortuus est? «Commendat autem, inquit Apostolus, charitatem suam Deus in nobis, quoniam cum inimici essemus, Christus pro nobis mortuus est (Rom. V) .» Quamvis ergo a divitiis bonitatis Dei nihil temporis vacet, nunc tamen et largior est per indulgentiam remissio peccatorum et copiosior per gratiam assumptio renascentium. Augemur renovandis, crescimus [Col. 0143B] reversis. Lavant aquae, lavant lacrymae. Inde est gaudium de assumptione vocatorum, hinc laetitia de absolutione poenitentium. Cujus peccatoris cor adeo frigore criminum induruit, ut non colliquescat calore pietatis, dum audit vocem saepe dicti sacerdotis Christi, pro foribus Ecclesiae dicentis, per tubas suas rationales: Venite, venite, filii, audite me, timorem Domini, docebo vos? Nam, ut probemus hanc ejus esse vocem, sumptum est hoc de psalmo tricesimo tertio, cui titulus inscribitur: Psalmus David, cum commutavit vultum suum coram Abimelech, et ferebatur in manibus suis, et dimisit eum et abiit. Est autem celeberrimum in Scripturis sacris, et jam a nobis dictum est, David, id est manu fortem et desiderabilem, [Col. 0143C] qui fugiens persecutionem Saul, venit ad Achis, qui hic appellatur Abimelech, et coram illo immutavit vultum suum, et ferebatur in manibus 65 suis (I Reg. XXI) , significasse Dominum Jesum, qui coram Abimelech, quod interpretatur patris mei regnum, scilicet coram Judaeis immutavit vultum suum, id est sacrificandi ritum, quando immolato jam Paschae veteris agno, sumens panem et vinum ferebatur in manibus suis, dicens: «Hoc est corpus meum, hic est sanguis meus (Matth. XXVI.) » Hoc autem hac remissionis et gratiae die factum est. Cum ergo tantus Pontifex Deo Patri assistit, tenens panem et vinum, et invitat omnes ad corporis et sanguinis sui convivium, nullum justum, nullum excipiens peccatorem, dicensque per ora pontificum: [Col. 0143D] Venite, filii, audite me, cujus peccatoris vel saxeum pectus ad lamentum poenitentiae non emolliatur? Magna vox invitantis est magnus et capax suscipientis sinus est, omnes ecclesiae patent januae, ut advertas neque ab austro neque ab aquilone venientes, id est neque justos neque peccatores debere prohiberi, quin accedant ad apertos divinae misericordiae fontes.

Quod Dominus et Deus omnium pedes lavit discipulis suis, dupliciter nos videlicet morali pariter atque allegorico sensu instruit. Si enim, inquit, lavi pedes vestros, Dominus et Magister, quanto magis vos [Col. 0144A] debetis alter alterius lavare pedes? Exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis (Joan. XIII) . Quomodo nos, cum simus pulvis et cinis, non erubescamus rigidam cervicem, et staturam, ad quam nemo nostrum cogitans cubitum unum potest adjicere (Matth. VI; Luc. XII) , in contemptum nostri similium erigere, cum audivimus humani plasmatis Opificem, solo flexis genibus curvatum, lavandis discipulorum se applicuisse vestigiis? Hoc igitur facto, validum contra superbiam nostram suae humilitatis posuit exemplum. Quod ideo jam moriturus egit, ut eorum quos suos conscribebat haeredes mentibus arctius inhaereret. Solent enim piis et amantibus filiis arctius inhaerere dicta vel facta, quae pater moriens ultima dixit, quae mandavit, [Col. 0144B] quae locutus est, quae rogavit aut jussit. Porro per hoc humilitatis opus, majus aliquid mystice significavit, quod ideo praetereundum non est, quia totum inde officium hodiernae missae pendet. Per hoc namque quodammodo elocutus est, quia surrexerat a coena, id est a convivio paternae gloriae et posuerat vestimenta sua, «semetipsum enim exinanivit, formam servi accipiens (Philipp. II) ,» et terrena carne nostra, quasi linteo (cujus utique materia nascitur e terra) praecinctus, sanguinem suum effudit velut aquam in pelvim, atque inde quotidie lavat pedes nostros, cum illum in remissionem peccatorum nostrorum sumimus. Pedes quippe nostros, id est actus nostros quotidie necesse habemus lavari, quamvis semel loti per baptismum, toti simus mundi per fidem. [Col. 0144C] «Si dixerimus quia peccatum non habemus,» et sic lavari pedes nostros recusaverimus, nosipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I.) » Quamvis lotus, quamvis mundus esset Petrus: Et si, inquit Dominus, non lavero te, non habebis partem mecum (Joan. XIII) . Cui par est illud, quod alibi dicit: «Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI) .» Secundum hunc veracem et a Patribus approbatum hujus evangelicae lectionis sensum, recte illa de Apostolo praemittitur lectio: Convenientibus vobis in unum jam non est Dominicam coenam manducare (I Cor. XI) , etc. Illic enim ostenditur, qualiter hoc sacramento lavemur, et non judicium nobis manducemus et bibamus, videlicet ut probet se [Col. 0144D] quisque nostrum, et sic de pane illo edat, et de calice bibat (ibid.) . Nullo quippe alio modo melius a sordibus terrenorum actuum purificamur, si non peccata nostra foventes, sed odio habentes, et toto corde fugientes, ad hanc mensam accedimus. Quoties sancto altari assistimus, Christi utique personam, vicemque gerentes, sicut suo loco jam dictum est. Nam et Apostolus dicit: «An experimentum vultis ejus, qui in me loquitur Christus? (II Cor. III) ,» quoties haec ejus verba super panem vinumque effundimus: «Hoc est corpus meum: Hic est calix sanguinis mei (I Cor. XI) ,» etc., ipse minister speciosus et elegans, qui «non venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX) ,» de missa quodammodo atque [Col. 0145A] complicata imperii sui purpura, birro sustrictus byssino, totusque ministrorum in morem expeditus, propinaturus nobis calicem salutis cum pane vitae, aureum liquidumque divinitatis suae superfundit pigmentum, atque ita singulis subministrans haurientibus nobis in gaudio, infundit usque in interiores sensus animae, purificatque eos qui, terrena curantes, et si non penitus ea conculcent, tamen non possunt omnino evadere quin ex aliqua parte vel leviter sordidentur. Quod quanta charitate et humilitate faciat ut sciremus, illud nobis sui corporis et sanguinis sacramentum traditurus, prius pedes lavit, sicut jam dictum est; per hoc simile purificationem illam decentissime commendans. Recte ergo talis apostolica lectio jam dicto praemittitur Evangelio. [Col. 0145B] Quia vero, postquam lavit pedes eorum, accepit vestimenta sua et cum iterum recubuisset, dixit eis: Scitis quid fecerim vobis (Joan. XIII) , etc., apte haec offerenda sequitur: Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me. Non moriar, sed vivam et narrabo opera Domini (Psal. CXVII) . Postquam enim ministerium nostrae salutis omne peregit, recepit vestimenta gloriae et claritatem, de qua dixerat orans in forma servi: «Clarifica me tu, Pater, apud temetipsum claritate, quam habui priusquam mundus esset apud te (Joan. XVII) .» Et recumbens iterum in dextera Dei «aperuit illis sensum,» dato Spiritu sancto, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) ,» et scirent quid fecerit eis. Et tunc impletum est quod multo ante prophetatum, nunc eo respectu [Col. 0145C] canitur, ut dictum est. Quod enim hic dicitur: Non moriar, sed vivam, hoc est quod Apostolus ait: «Christus resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur; quod enim vivit, vivit Deo (Rom. VI) ,» ex illo recubitu suo. Narrabo, inquit, opera Domini (Psal. CXVII) , et dicit: Scitis quid fecerim vobis, per interpretem suum Spiritum sanctum, quem dedit nobis. Reliqua patenter ad eumdem sensum pertinent.

Interea valde notandum est quam vere, quam sapienter nobis consuluit in eo quoque quod exterius egit, dum apostolos suos omnesque praelatos Ecclesiae, talis servitii quodammodo vectigales esse voluit, [Col. 0145D] ut solemni more subditorum suorum pedes exemplo suo lavare debeant. Per hoc enim quotannis inculcat, et replicat id quod ait Lucae XXII. «Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem habent super illos benefici vocantur, vos autem non sic, sed qui major est vestrum, fiat sicut minor, et qui praecessor est, sicut ministrator.» Valde namque repugnantia sunt, dominari 66 ut reges gentium, et ex debito jussuque regulae evangelicae lavare pedes in modum servorum. Unde unus ex magnis apostolis: «Non praedicamus, inquit, nosmetipsos, sed Jesum Christum, nos autem servos vestros per Deum (II Cor. IV) .» Sed non in vitiis suis possunt subditi hac libertate uti. Cum enim homines [Col. 0146A] vitiose vivunt, bestiales, id est bestiis similes fiunt. Ut autem praelati Ecclesiae bestialibus dominentur, vetus quoque illis auctoritas suffragatur, qua creatis primis hominibus praecipitur, ut bestiis terrae dominentur (Gen. I) . Igitur ubi subditi similes fiunt bestiis, illic evangelicus homo dominari se debere jure recognoscit. Dum ergo praelati subditis suis hac die pedes lavant, dum cibum reverenter porrigunt, potumque miscent, perit auctoritas dominandi, totumque regum gentium et eorum, qui potestatem habentes benefici vocari affectant, deprimitur in ipsis supercilium. Quod autem lotis pedibus discipulorum os suum aperuit Dominus, sermonemque edidit splendidissimum, quo paracletum illum tam sedule repromittit Spiritum sanctum, quodque et nos, lotis [Col. 0146B] ejus exemplo pedibus, eumdem sermonem legimus vel audimus, hoc significat quod non nisi lotis et mundis gratia sancti Spiritus ostenditur. Unde et in Apocalypsi, cum Joanni dixisset angelus: «Non intrabit in eam aliquid coinquinatum, et faciens iniquitatem et mendacium (Apoc. XXI) ,» protinus adjungitur: «Et ostendit mihi fluvium aquae vivae tanquam crystallum, procedentem de sede Dei et Agni (ibid.) .» De hoc fluvio et in Ezechiele legimus: «Vidi aquam egredientem de templo a latere dextro, et omnes, ad quos pervenit aqua ista, salvi facti sunt (Ezech. XLVII) .» Non enim omnes, ad quoscunque pervenit visibilis baptismi fons, salvi fiunt, alioquin Simonem Magum, visibiles baptismi aquas ingredientem, salus non refugisset (Act. VIII) . [Col. 0146C] Sed de hoc vitae fonte pacisque fluvio dictum est, penes quem est omne arbitrium salutis quem Dominus supradicto modo purificatis hoc subsequenti sermone se daturum repromittit.

Mandatum quod agitur inter pauperes, non omnino ejusdem rationis est. Illud enim Christi, hoc Ecclesiae est. Illud diei praesentis, hoc praeteriti spectat historiam Sabbati. Sabbato namque, quando venit Dominus Jesus Bethaniam, ubi fuerat Lazarus mortuus, quem suscitavit, Maria accepit libram unguenti nardi pistici pretiosi, et unxit pedes Jesu, et extersit capillis suis pedes ejus, et domus impleta est ex odore unguenti (Joan. XII) .» Mulierem illam imitatur [Col. 0146D] Ecclesia, pedes Domini ungens, id est pauperes eleemosynis refovens, qui licet infima, tamen ejus membra sunt, et sicut pedes, ita magni corporis ejus, extremae reputantur partes. Hos pedes capillis suis tersit, id est superfluis rerum suarum refecit, sicut Apostolus ait: «Vestra abundantia illorum inopiam suppleat (II Cor. VIII) .» Hoc ergo mandatum Ecclesiae obsequium est, ideoque cuncta congregatio pedes lavat pauperum, in illo autem soli, ut dictum est, praelati vice Christi deserviunt. In quo pulchre Dominum suum Ecclesia praevenit, ut antequam Christus discipulorum pedes lavet, ipsi discipuli pedes Christi, id est, pauperum et lavent et eleemosynae unguento ungant; et domus in qua [Col. 0147A] Christus praesens futurus est, hora, qua pedes nostros ipse per praelatos nostros labavit, praeparetur, impleta hujus odore unguenti. Haec ita esse, ex eo quoque perspicuum est quod cantamus in diebus illis: Mulier ergo Maria unxit pedes Jesu, et extersit capillis, et domus impleta ex odore unguenti. Causae hujus respectu rationabilis mos institutus ab iis apud quos regionis studium ferventius est, hoc modo tenetur. Primum pauperes intra claustrales officinas introducuntur, et antequam fratres debitum illis in lavandis pedibus charitatis exhibeant obsequium, discumbunt ad convivium, sufficientibusque ferculis reficiuntur. Nimirum tunc in illis Christus suscipitur in Bethaniam, id est domum obedientiae, fidesque non vana gratulatur ibi se illi coenam fecisse [Col. 0147B] (Matth. X, XXV) . Tunc cuncta congregatio consurgens tanquam mulier illa evangelica, Maria quippe illa typum Ecclesiae gesserat; consurgens, inquam, de mensa, ad quam confidens et modice gustans, jejunium fregerat propter tantum hospitem (qui procul dubio in pauperibus suscipitur) convenit ante pauperes, ferens libram unguenti, id est intentionem eleemosynae, suaviter coram Christo redolentis, et procumbens coram illis, sic per omnia tanquam Christo deservivit.

Consummatis missarum solemniis, quae ob causas [Col. 0147C] supradictas festive celebrata, mediis tristitiae nebulis, ut jam dictum est, quasi sol interfulserunt, statim profundiora ejusdem tristitiae sequuntur et augescunt silentia. Non enim Ecclesia suum ordinem servat, quem a vigiliis nocturnis ejusdem diei mutare atque imminuere jam coeperat. A nocturnis ergo vigiliis incipientibus, tantae mutationis seu diminutionis causas breviter exsequi cupimus.

Primo dicendum est, harum trium noctium vigilias, quas et inusitato ordine decantamus, et in tenebris consummamus, exsequias esse triduanae mortis Domini, et ideo mortis ejusdem luctui quintae [Col. 0147D] feriae vigilias attributas, quia vesperam Sabbati, noctemque ipsam, «quae lucescit in prima Sabbati (Matth. XXVIII) ,» non decuit exsequiarum planctui deputari, cujus medio resurgens Dominus, totam noctem ipsam cum praecedente vespera victoriae suae gaudiis illustravit. Extunc namque coeptum est, ut in omni solemnitate diem praecedat nox, semperque vespera futurae diei claritate praefulgeat. Ut ergo triduanae mortis Domini triduo peragamus exsequias, noctem feriae quintae ascivimus simul, quia miserrimi Judae infami commercio jam venditus fuerat Dominus. Itaque quod canonici nunquam in privatis diebus, monachi vero neque privatis neque solemnibus unquam facere consueverunt, uterque ordo vigilias cum novem expendit lectionibus, tali [Col. 0148A] ordine talique schemate, ut parum aut nihil ab officio defunctorum distare videatur.

Non solum autem, sed et cunctae diei sic transiguntur horae, ut neque initium neque finem habeant consueto more. Et recte; nam Dominus noster, qui initium et finis est sicut ipse ait: «Ego principium qui et loquor vobis (Joan. VIII) .» Et alibi: «Ego sum α et ω, initium et finis (Apoc. I) .» Ipse, inquam, qui est caput nostrum principiumque Jesus Christus, per hos dies ablatus est nobis, traditus in manus impiorum, et inter iniquos projectus. Itaque recte jucunditatis nostrae laudibus, id est regularibus horis capita praecidimus, finesque earum sub silentio [Col. 0148B] abscondimus, et inter psallendum, Gloria Patri omnino subtrahimus.

Quod candelae exstinguuntur, illud significat quod, crucifixo Domino, «tenebrae factae sunt super terram, ab hora sexta usque in horam nonam (Matth. XXVII) ,» imo idipsum significat exstinctio candelarum, quod tenebrae illae significaverunt, scilicet excaecationem Judaicae gentis, quae prius occisis prophetis et lapidatis eis, qui ad se missi fuerant, tandem occiso ipso Domino prophetarum (Matth. XXI) , merito in tenebris perfidiae projectae et a lumine vultus derelicta est. Numerosa quippe luminaria, quae surgentes ad vigilias ardentia reperimus, universos significant [Col. 0148C] sanctos, qui prophetico sermone lucentes, solemque justitiae nasciturum et passurum, tanquam stellae praeviae nuntiantes, lumen divinae scientiae populo illi diversis temporibus infundere missi sunt. At illi, vitam eorum exstinguentes corporalem, caecitatem sibimet intulere spiritualem, tandemque audire meruerunt, «ut veniat super eos omnis sanguis justus, qui effusus est super terram a sanguine Abel justi (ibid.) ,» etc. Igitur candelae in eo quod singulae post singulos exstinguuntur psalmos, prophetas significant, qui singuli expleto prophetiae suae ministerio, ab illis occisi sunt. Illa quoque quae ultima non major caeteris exstinguitur, ipsum Dominum significat, qui reputatus quasi unus ex prophetis, tandem occisus [Col. 0148D] est; post quem nullus apud illos propheta surrexit, et hic exstinctus profundas illis erroris et perfidiae tenebras reliquit.

Plerisque moris est, ut exstinctis luminaribus, in ipsis tenebris lugubres tropi, praecinentibus cantoribus et choro respondente, flebili modulatione decantentur, incipientibus a Kyrie eleison. Significant autem lamenta sanctarum mulierum, quae, ut in Evangelio legimus, lamentabantur Dominum, «sedentes contra sepulcrum (Matth. XXVII) .»

Amisso igne, qui ad matutinos, ut dictum est, [Col. 0149A] exstinguitur, ad lapidem per eosdem tres dies confugimus, ut vel lapidem percutientes, ex abstrusis ejus venis ignem occultum eliciamus, vel liquidum crystalli lapidem sereno coelo soli objicientes, radium ejus trajectum, per ejusdem crystalli orbiculum spectabili miraculo in subjectam suscipiamus escam. Nimirum per hoc nobis pulchre depingimus, quod Deus, qui «dixit de tenebris lucem splendere, illucescat in cordibus nostris ad illuminationem claritatis suae (II Cor. IV) » per mortem Christi, quem sicut in matutinis praefiguratum est, Judaei sibimet exstinxerunt, et tenebrae factae sunt. Lapis enim, cum de illo ignem sic excipimus, Christum significat, quem «lapidem reprobaverunt aedificantes, qui factus est in caput anguli (Psal. CXVII) .» Unde et in [Col. 0149B] benedictione ejusdem ignis oratio talis est: Deus, qui per Filium tuum, angularem scilicet lapidem, charitatis ignem tuis fidelibus contulisti, productum e silice, nostris profuturum usibus, novum hunc ignem sanctifica, etc. Prudentius quoque in hymno suo, qui cantatur in Sabbato sancto ⁜ (18) , cum dixisset:

Cur campanae non sonant.

Signa Ecclesiae, quae campanas dicimus, sanctos Christi praecones significare suo loco jam dictum est, qui charitatis igne excocti, et divina instructione formati, in protectione Dei coeli, tanquam in turri fortitudinis commanentes (Psal. LX) , imo suspensa mente pendentes quadam fraternae dilectionis chorda commoventur, totaque die et tota nocte commoventur, ut non taceant praedicare nomen Domini, dicentes: «Qui reminiscimini Domini ne taceatis et ne detis silentium ei (Isa. LXII) .» Notum est autem primos hujusmodi praecones, scilicet sanctos apostolos, [Col. 0150B] non solum conticuisse, sed et relicto eo omnes fugisse (Matth. XXVI) . Petrus quoque caeterorum princeps, cujus ab ore primum veritatis praeconium «in omnem terram exivit (Psal. XVIII) ,» 68 dicentis: «Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI) ,» vocem illam clarissimam repressit, conticuit, Christum reliquit, fugit et negavit (Matth. XXVI) . Igitur ea hora qua Dominus traditus est, recte signis Ecclesiae silentium indicimus, Christumque solum torcular calcantem, solum in ligno crucis, extenso corpore tympanizantem, testimonium veritati humili ac solitaria voce perhibentem, ligneo malleolo in tabula suspenso et personante, populumque ad Ecclesiam invitante significamus.

Cur altare nudetur scire volentibus facile liquet, si prius animadverterint, quid ipsum altare significet. Significat autem Christum, quia sic illud in templo, quomodo Christus toti corpori Ecclesiae dignitate et honore praeeminet. Quod si et auctoritas desideratur, occurrit illa Domini dicentis per Mosen: «Altare de terra facietis mihi (Exod. XX) .» Quod beatus Gregorius sic exponit: «Altare de terra facere, est in incarnatione Mediatoris sperare. Tunc quippe a Deo nostrum munus accipitur, quando in hoc altari nostra humilitas, id est super Dominicae incarnationis fidem posuerit, quidquid operatur. In altari ergo de terra oblatum munus ponimus, si actus nostros Dominicae incarnationis fide solidamus [Col. 0150D] ⁜ (20) .» Cum itaque nudum altare conspicimus, dignum illud memoria quod magnifice propheta, flebiliterque deplorat; nostris intimis personare auribus, nostris internis praesentialiter debet apparere conspectibus: «Ecce vidimus eum, et non est species ei neque decor, et nos consideravimus eum despectum et novissimum virorum, virum dolorum, et scientem infirmitatem. Vere languores nostros ipse tulit, et peccata nostra ipse portavit (Isa. LIII) .» Haec de passione ejus dicta esse perspicuum est. Ille enim «speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) ,» [Col. 0151A] qui «semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II) ,» maxime in passione sua visus est non habens speciem, neque decorem, et quasi absconditus vultus ejus. Nam antea decorus incedebat, et magnificabatur ab omnibus, quia sicut laudatur in Canticis: «Venter ejus eburneus, distinctus erat sapphiris (Cant. V) ,» id est naturae infirmitas interdum coelestibus in illo resplendebat miraculis. Ac nunc quia «Dominus posuit in eo iniquitates omnium nostrum, ascendit sicut virgultum coram eo et sicut radix de terra sitienti (Isa. LIII) .» Illa facies ejus et oculi, ex quibus, ut ait Hieronymus igneum quiddam et sidereum radiabat, verbi gratia quando vendentes et ementes ejecit de templo (Matth. XXI) , quod infinitus facere non possit exercitus, illa, inquam, [Col. 0151B] facies nunc despiciebatur, alapis caedebatur, velabatur, conspuebatur. Vellebantur genae ejus, quae sicut areolae aromatum gratum prope accedentibus spirant odorem, ita contuentibus benignitatem ejus exprimebant et mansuetudinem. Manus ejus, quae ita faciles erant ad operanda miracula divini beneficii, ut merito dictae fuerint «tornatiles, aureae, plenae hyacinthis (Cant. V) ,» vinculis astrictae sunt, clavis confixae sunt. Propter talia dictum est: «Et aspectus in eo non est, et non est ei specie neque decor (Isa. LIII) .» Insuper hoc ad denudati altaris causam pertinet, quod idem Dominus vestimentis suis spoliatus est. «Milites namque cum crucifixissent eum, diviserunt sibi vestimenta ejus, et fecerunt quatuor partes, unicuique militi partem (Joan. XIX) .» Et de [Col. 0151C] tunica dixerunt: «Non scindamus eam, sed sortiamur de illa, cujus sit (ibid.) .» Tale vinum bibit noster Noe (Genes. II) , quod interpretatur requies, scilicet Dominus Jesus, in quo requiem invenimus animabus nostris, tale (Matth. XI) , inquam, vinum bibit ex vinea sua, quam plantavit, scilicet ex gente Judaica, quam de Aegypto transtulit (Psal. LXXIX) , quia cunctis amaritudinibus inebriatus, soporatus est somno mortis, et in cunctis a divinitatis suae gloria nudatus ad tempus apparuit. Cum ergo altare Christum significet, recte ob commemorationem horum, vestitu et ornatu suo spoliatum est.

Causa vero, cur laventur altaria, non minus his [Col. 0151D] quae dicta sunt, scientem delectat. Videlicet idcirco illa lavari institutum est, quia Dominus noster, quem altare significat, ut dictum est, de latere suo lancea militis perforato sanguinem et aquam effudit (Joan. XIX) . Ideo lavantur vino et aqua. Vinum enim pro sanguine, in sacramento quoque sacrificii, ipso Domino auctore, ascitum est. Sanguinem, inquam, et aquam effudit de latere suo summus nostrae opifex salutis, quae prima sunt ejusdem elementa salutis. Sanguine redimimur, aqua abluimur. Haec enim aqua, prima sui fuit origo baptismi, quo baptizamur nos, quem a nullo accepit, sed ipse primus ejus auctor exstitit. Hoc ideo dicimus, ne putemus illum a Joanne suum accepisse baptismum, quod Romana [Col. 0152A] auctoritas non concedit, Graecorum contradicens traditioni, ut die Epiphaniae baptismum celebremus, sicut in nocte paschali, quod et supra dictum est, ubi de die Epiphaniae mentio facta est. Sed de origine baptismi opportunius dicemus, cum de morte Domini in sequenti Parasceve, vel Sabbati sancti officio, tractatus vel ordo causarum poposcerit. Sciendum autem quod rectius faciunt hi quos et nos imitamur, et ordini evangelico magis eorum propinquat consuetudo, qui hodie quidem, id est feria quinta, altaria nudant, sed ipsa die Parasceve lavant. Nam hac feria quinta coepit quidem Dominus ad vesperam agonizari, sed feria sexta sanguinem et aquam de latere suo lanceatus effudit. Idcirco et cum cantu ad passionem pertinente, vel cum psalmodia poenitentiali [Col. 0152B] lavare consuevimus. Hispidi quoque ramusculi, cum quibus lavantur, flagella significant, quae pectus illud sacratum Deique capax atrociter secuerunt. Non enim divinitas inhabitans, passibilitatem carnis excluserat, sed veros dolores verasque virgarum vibices in illo nostra caro pertulit.

Quod non solum campanarum clangor silescit, sed regularium quoque concentum horarum noster omnino chorus abscondit, illud significat quod apostoli Christi non solum praedicare cessaverunt, ut soliti fuerant circuire «per castella evangelizantes et curantes ubique (Luc. IX) ,» sed et nocte hac, postquam [Col. 0152C] hymno dicto exierunt cum illo in montem Olivarum, diffugientes et oppressi tristitia, cuncti a laude communi conticuerunt. Idcirco autem a completorio profundum hoc incipitur silentium, quia circa hanc horam, cum dixisset discipulis: «Ecce appropinquavit, qui me tradet (Matth. XXVI) ,» ipsi graves esse coeperunt et prae tristitia dormitabant, tandemque ubi turba, et qui vocabatur Judas, venit, cum tenerent eum, «relicto eo, omnes fugerunt (ibid.) .» Nec quisquam ex illis ad eum proprius jam accessit, nisi discipulus ille, qui, ut Joannes ait, «notus erat 69 pontifici, quique dixit ostiariae et introduxit Petrum (Joan. XVIII) ,» quem Hieronymus ipsum fuisse Joannem asserit.

Quaeri hic potest, cur cum diurnas horas triste silentium operiat, nocturnas vigilias vel laudes intecta melodia depromat? Ad quod dicendum, tempus aliud per diem, aliud significari per noctem. Nam diurnis horis praesentiam significamus Dominicae passionis, nocturnis autem vigiliis tempora priora, per quae futuram eamdem passionem prophetae praenuntiaverunt. Qui quia non tacentes interfecti sunt, idcirco nobis voces illorum proferentibus candelae, ut supra dictum est, exstinguuntur, quarum ultima, quae exstinguitur ad canticum Evangelii, ipsum Dominum, qui eva elizans occisus est, significat.

Dies sextus ab illo quo Dominus noster civitatem Jerusalem cum gloria (Matth. XXI) , quam mox invidia sequeretur, ingressus est, illud evidentius confirmat, quod superius commendatum est, scilicet hanc hebdomadam humanae restaurationis respondere, mysteriorum ordine, primae illi hebdomadae mundanae creationis. Nam hominem, quem in illius sexta feria Creator mirabiliter condidit, in hujus nihilominus sexta feria idem ipse Salvator mirabilius redemit. Dies hic Parasceve vocatur; parasceve autem praeparatio interpretatur. Quo nomine Judaei, qui inter Graecos conversabantur, sextam Sabbati, quae nunc a nobis sexta feria nuncupatur, appellabant, quod eo videlicet die quae in Sabbatum forent [Col. 0153B] necessaria praepararent, juxta quod de manna quondam erat praeceptum: «Sexta autem die colligetis duplum (Exod. XVI) ,» etc. Qui vero inter Romanos vitam ducebant Judaei, usitatius eam Latine coenam puram cognominabant. Quia vero sexta die homo factus, et tota mundi est creatura perfecta, septima autem Conditor ab opere suo requievit, unde et hanc Sabbatum, id est requiem vocari praecepit; recte Dominus eadem die sexta crucifixus humanae restaurationis implevit arcanum. Unde, cum accepisset acetum, dixit: Consummatum est (Joan. XIX) , id est sexta die, quod pro mundi refectione suscepit, totum est opus perfectum.

De hac die primum illud quaeritur, cur officium non habeat, imo (quod maxime mirum videtur) cur a missarum solemniis vacet, cum passio Dominica, quae hac die celebrata est, sacrificii principium, nostraeque salutis summa sit. Videtur namque jure tanta res solemnibus summe celebranda esse gaudiis. Si enim martyris uniuscujuslibet annua dies, qua per passionem mortis ad immortalitatis gloriam transmigravit, festivis honoratur gaudiis, et merito, quia «pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus (Psal. CXV) ,» cur dies haec solemnium gaudiorum orbata est instrumentis, qua martyrum et sanctorum omnium Rex sanctis omnibus antiquis [Col. 0153D] et novis per mortem suam paradisum aperuit et latroni quoque, cui dixit: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) , hoc die solutum est admirabile pretium, cujus pondere, ut cantamus, captivitas mundi redempta est, inferni claustra confracta sunt, et coelestis nobis aperta est janua regni. Quaeritur [Col. 0154A] ergo, cur adeo publicis gaudiis exempta sit, ut nec missarum laetitiam ordinis ecclesiastici auctoritas illi ascripserit. Unde consulto gratiae coelestis oraculo, breviter aliquid super hoc capitulo dicendum est. «Gloriari quidem ut Apostolus ait, nos oportet in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) ,» et in gratia tanti pretii, quod pro nostra redemptione datum est, fideliter cunctis posthabitis exsultare gaudiis. Sed sunt aliqua quae gloriam hanc et exsultationem nostram nimium nimiumque obnubilant. Primum nostrae conscientia causae, propter quam imperiosa sanctae Trinitatis charitas, hominem tantae reverentiae, tantaeque dignitatis, qui cum Deo verbo una persona est, hominem invocantem, et morti nihil debentem, morti addixit, sicut Apostolus ait: «Proprio filio suo non pepercit Deus, sed pro [Col. 0154B] nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Non enim ita gaudere debemus de gratia tradentis, vel de charitate morientis, ut non etiam doleamus, quod tanto Domino tormentorum, et mortis causa fuimus. Siquidem non gaudere, ingratitudinis; non dolere autem, crudelitatis est. Non ita simus incauti laudatores providentiae vel praescientiae Dei, ut praescientiam ejus et ordinationem idem esse arbitremur. Non enim haec, id est praescientia et ordinatio Dei, aequalia sunt, aut converti possunt, quia praescivit Deus quidem omnia, quae ordinavit, sed non praeordinavit vel praedestinavit, ut fierent omnia, quae prescivit. Nam de 70 homine, cum faceret eum, duo praescivit: scilicet et quomodo per fraudem diaboli decipiendus esset, et quomodo per [Col. 0154C] omnipotentiam suam deceptum et perditum restaurare posset. Haec, inquam, duo praescivit, sed eorum alterum, id est lapsum hominis, fieri permisit, ad cumulum diabolo debitae damnationis; alterum autem, id est restaurationem ejus, praeordinavit, ut, sicut ait Apostolus ad Ephesios, innotesceret «principatibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei (Ephes. III) .» Unde et Hieronymus in commentario ejusdem Epistolae ⁜ (21) : «Si, inquit, principatibus et potestatibus in coelis, quas sanctas ministrasque Dei accipere debemus, ignota fuit multiplex sapientia Dei, quae nunc eis per Ecclesiam revelata est, quanto magis patriarchis et prophetis ignota fuit, quos supra non ignorasse mysteria Christi, sed ita ut Apostolus [Col. 0154D] [apostolos] nescisse, monstravimus. Multiplex quippe sapientia Dei per Ecclesiam ejus, nunc et principatibus et potestatibus revelata est, quam olim Deus futuram in sua mente decreverat, et nunc esse perfectam ex eo quod videmus, agnoscimus. Crux itaque Christi non solum nobis, sed et angelis [Col. 0155A] cunctisque in coelo virtutibus profuit, et aperuit sacramentum, quod ante nesciebant. Denique ad coelum cum corpore revertentem mirantur et dicunt: «Quis est iste, qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra? Iste formosus in stola sua (Isa. LXIII) .» Et in alio loco: «Quis est iste rex gloriae? Dominus virtutum, ipse est rex gloriae (Psal. XXIII) .» Non ergo putemus divinae ordinationis utrumque fuisse, et hominis lapsum, et ejusdem restitutionem, sed praescitum quidem lapsum fieri permisisse Deum, ad diaboli damnationem, restaurationem autem praeordinasse, ad multiformis sapientiae suae ostentionem. «Et non sicut blasphemamur, inquit Apostolus, et sicut aiunt quidam nos dicere: Faciamus mala, ut veniant bona, quorum damnatio juxta est [Col. 0155B] (Rom. III) .» Dixerat enim: «Ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia (Rom. V) .» Quod quinam juste damnandi sic pervertebant, ut illum dixisse assererent quod oporteat nos facere mala, ut veniant bona. Quorsum haec? Videlicet ut advertamus, quia multo magis Deus, cum faceret hominem, nec voluit, nec ullo modo dixit: Fiant mala, ut veniant bona; sed eo nolente, eo prohibente, mortemque comminante, diabolo consentiens homo malum fecit (Gen. III) ; Deo autem disponente, bonum venit. Et «ubi abundavit peccatum,» in tantum «superabundavit gratia,» ut quia satisfactionem pro culpa nullus debebat, nisi homo, nullusque solvere poterat nisi Deus miseratus Deus homo fieret, qui cum pro se nihil morti deberet, moriendo pro nobis debitum [Col. 0155C] nostrum solveret. Igitur nostrae, ut supra dictum est, conscientia culpae gaudium nostrum reverberat, ut non exsultemus hac die, sed ambulemus demisso capite, quia vulnera illa nostra fecerunt crimina, quia contumaces servi commisimus, quod vapulat ille omnium Dominus, quia quae ille exsolvit, nos rapuimus (Psal. LXVIII) . Deinde evangelicae quoque auctoritatis est, et ex Domini dictis accepimus, ut hac die gaudere Judaeis relinquamus, et nos contristemur. Nam cum dixisset: «Modicum et jam non videbitis me, et iterum modicum et videbitis me (Joan. XVI) ,» secutus adjunxit: «Amen, amen dico vobis, quia plorabitis et flebitis vos, mundus autem gaudebit: vos autem contristabamini, sed [Col. 0155D] tristitia vestra vertetur in gaudium (ibid.) .» Adhuc autem huic tantae rei tristitiam convenire probabili exemplo confirmat, dicens: «Mulier cum parit, tristitiam habet, quia venit hora ejus; cum autem pepererit puerum, jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum (ibid.) » Mulieri quippe Ecclesiam suam assimilat, quae quia Christum diligit, quem ex Deo Patre genitum, in nostram naturam suscepit, recte hac die moriente illo per mortem, quasi per partum in vitam aeternam et in immortalitatis gloriam exeunte, tristitiam habet, et clamat «ut in utero habens, et clamat parturiens (Apoc. XII) ,» et quia postquam resurrexit, aeterno suo regno natus, «gavisi sunt discipuli viso Domino (Joan. XX) ,» sicut ipse dixerat: [Col. 0156A] «Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI) ,» perpulchre perfecta est, quae praemissa fuerat, mulieris similitudo, quae postquam pepererit, «jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum.»

Differendum est igitur gaudium tantae salutis, tantae tamque necessariae redemptionis, tanti pretii, cujus pondere captivitas mundi redempta est, inferni claustra confracta sunt, januae coelorum apertae sunt, latro poenitentium exemplum, cum Domino [Col. 0156B] paradisum ingressus est (Luc. XXIII) . Differendum, inquam, usque in diem tertium, quo tantus ille victor surrexit quo nobis victoriam suam annuntiavit, quo nobis in semetipso, quid de nobis speremus, ostendit, et tunc pro redemptione animarum, quae hac die patrata est, et pro resurrectione corporum, quae illa luce condita est, pro hoc, inquam, duplici munere inenarrabilis, inestimabilis, infinitae solemnitatis, dignitatis toto corde, toto ore totisque viribus concelebranda est. Hac interim die tristitia regnet, hac, inquam, die tristitia denominata, id est tristi die contristemur ad poenitentiam, feria Dominicae passionis nostram pertranseat animam, clavi manuum ac pedum ejus carnem nostram configant, crux ejus nostram suspendat concupiscentiam. [Col. 0156C] Compatiamur, ut conregnemus (Rom. VIII) . Hodie non sacrificemus, dum nobis hostia tollitur de manibus. Non sacrificent amici, dum trucidant inimici. «Dominus, inquit Moyses, pugnabit pro vobis et vos tacebitis (Exod. XIV) .» Quandiu ergo torcular calcat solus, et indumentum ejus sanguine conspergitur (Isa. LXIII) , quandiu ligatus deridetur, velata facie colaphizatur, et alapatus, consputus, quandiu illuditur veste alba indutus, itemque arundinem accipiens in dextera, vestemque purpuream, et spineam coronam, clavorumque fixuram, quibus in cruce pendens, legis factus est maledictum, bibitque aceti poculum, quandiu tot opprobriis exsaturatur (Matth. XXVI; Luc. XXIII; Joan. XIX; Deut. XXI) , tandiu nos, id est a mane usque ad horam nonam, juge ac profundum teneamus silentium, moerori amicum, et interiorem penetrantes meditationis solitudinem, solventesque cum Moyse calceamenta de pedibus nostris, audiamus illum tanquam de medio rubi dicentem: «Videns vidi afflictionem populi mei, qui est in Aegypto, et gemitum ejus audivi, et descendi liberare eum (Exod. III) .» Nunc enim quasi in rubo spinis inhaeret, clavis confixus, spinisque coronatus, crucisque arbustum guttis sanguinis quasi rubentibus pullulat moris, ut, sicut ait quidam:

Hora autem fere nona (Matth. XXVII; Marc. XVII; Luc. XXIII) , quando mox traditurus spiritum clamavit voce magna, dicens: «Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII) :» vidensque quod factum fuerat, et quod sic clamans emisisset spiritum, centurio, nostrae fidei praecentor, clamavit et ipse dicens: «Vere Filius Dei erat iste (Matth. XXVII; Marc. XXIII) ,» jussitque Pilatus ad petitionem Joseph reddi corpus, venitque Nicodemus ferens myrrhae et aloes quasi libras centum, et acceperunt corpus Jesu, et involverunt linteis cum aromatibus (Matth. XXVII; Marc. XVII; Luc. XXIII; Joan. XIX) ; tunc, inquam, licuit his et aliis discipulis [Col. 0157B] appropinquare, et querelas tanto funeri depromere, paulatim dilapsis persecutoribus: vel quia diutino Dominicae mortis satiati spectaculo discesserant; vel quia viso terraemotu, quo velum templi scissum est, et petrae scissae sunt, et monumenta aperta sunt, territi diffugerant (Matth. XXVII) . Circa nonam igitur horam conveniamus et nos, et supremo funeri, non tam missale officium, quam funebrem exhibeamus planctum, quem et hoc ordine peragimus.

Narrandam sacrae passionis historiam illa duo praeeunt animalia, de quibus et cantamus: In medio duorum animalium innotesceris; scilicet lex et prophetae, [Col. 0157C] quae illi concorditer attestantur, juxta quod Moses et Elias apparuerunt in monte, quando transfiguratus est, cum eo loquentes (Matth. XVII) . Nam prima lectio Osee prophetae est: In tribulatione sua mane consurgent ad me: Venite et revertamur ad Dominum, quia coepit et sanabit nos, percutiet et curabit nos, vivificabit nos post duos dies, in die tertia suscitabit nos (Osee VI) . Secunda de Exodo est: Dixit Moses filiis Israel: Mensis iste principium vobis mensium primus erit in mensibus anni. Decima die mensis hujus, tollat unusquisque agnum per domos et familias vestras, et immolabitis eum decimo quarto die mensis hujus ad vesperam (Exod. XII) , etc. Prima sane, resurrectionis praeconium est; secunda passionis, [Col. 0157D] et eidem passioni, quae hac die legenda est secundum Joannem, proprie congruit, maxime pro eo quod idem evangelista sumpsit hoc ex illa testimonium: «Os non comminuetis ex eo (Joan. XIX) .» Singulas lectiones singuli sequuntur tractus, quem cantum proprium esse lugentium, longe supra in Septuagesima dictum est. Primus nos ad tremorem excitare molitur, dicente Habacuc: Domine, audivi auditum tuum et timui (Habac. III) . Sic enim Habacuc hic ex eo quod in certamen et luctamen, ut ita dicam, amplexu cum Deo congreditur, amplexantis, id est luctantis sortitus est nomen; «nullus enim, ut ait Hieronymus, tam audaci voce ausus est Deum ad disputationem justitiae provocare, et dicere ei, cur in rebus humanis tanta versatur iniquitas? Usquequo, [Col. 0158A] Domine, clamabo et non exaudies? (Habac. I) , etc. Si, inquam, hic Dei colluctator fortis et rigidus stans super custodiam suam et figens gradum super munitionem, dum Christum in cruce contemplatur, et videt cornua in manibus ejus, et ibi absconditam fortitudinem ejus timui, ait, et expavi, quid nos longe impares, longeque minorem in die judicii fiduciam habentes quando, videbimus manifestam in nubibus coeli fortitudinem illam, quam hic timet absconditam in cornibus crucis, quae erant in manibus ejus? Quid facient tabulae, si tremunt columnae? Recte ergo, ut nostrum tractus hic magis ac magis excitet timorem, in plerisque ecclesiis religione imitandis ita cantatur, ut post singulos versus semper primus vicissim nunc a principio, nunc a [Col. 0158B] medio reputatur. Sequens tractus: Eripe me, Domine, ab homine malo (Psal. CXXIX) , secundum titulum ejusdem psalmi, qui est: In finem psalmus David, vox est ejusdem manu fortis propugnatoris nostri, pro nostra salute in passione sua decertantis, et haec illi oratio hac de causa attribuitur, ut nos quoque simili exemplo in periculo existentes, orationis devotione a Domino liberari mereamur

Quamvis et ipse ordo scribendi poposcisse videatur, ut hac die post alios evangelistas passio Domini secundum Joannem legeretur, constat enim illum reversum de Pathmos insula, ubi exsilio relegatus fuerat, post omnes evangelium suum scripsisse ultimum; [Col. 0158C] tamen et haec altera major causa est, quia praesens interfuit, et caeteris adesse non audentibus, ipse, quia, sicut de seipso ait, et sicut Hieronymus perhibet, notus erat pontifici (Joan. XVIII) , fiducialius secutus est, et juxta crucem stetit. Stantibus enim juxta crucem Jesu, Maria matre ejus, et sorore matris ejus, cum vidisset Jesus matrem suam, et discipulum stantem, quem diligebat, dicit matri suae: Mulier, ecce filius tuus, deinde dicit discipulo: Ecce mater tua. Et ex illa hora accepit eam discipulus in sua (Joan. XIX) . Et paulo post de se ait: Et qui vidit, testimonium perhibuit, et testimonium ejus verum est (ibid) .

Non praetereundum tantae hujus rei sacramentum, cui sanctus evangelista tam diligenter suum interposuit testimonium, et congrua de Scripturis subjecit exempla. Dixerat enim, quia milites, qui fregerunt crura latronum, cum venisent ad Jesum, et viderunt eum jam mortuum, non fregerunt crura ejus, sed unus militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua. Facta sunt, inquit, haec, ut Scriptura impleretur, quae dicit de eo: Os non comminuetis ex eo. Et item alia Scriptura dicit: Videbunt, in quem transfixerunt (Joan. XIX) . Cur agnus qui immolatus est, noluit ut os comminueretur ex eo? Non enim casu, sed eo nolente et disponente actum est. Siquidem non alia, quam quae [Col. 0159A] voluit ac disposuit ipse ab his qui eum voluntate sua vel propria nequitia peremerunt, tormenta perpessus est. Unum de similibus nobis locutus est, hoc scilicet, quod, ut nos mortalis ac passibilis homo natus est. Caetera dissimilia nobis cuncta locutus est, quia quando voluit et quomodo voluit natus est, quando voluit, et quomodo voluit mortuus est. Cur ergo noluit, ut crura sua frangerentur, sicut et illorum sceleratorum, inter quos reputatus est? Videlicet, idcirco, quia ossium fractura nullum usquam bonum sua similitudine commendat.

Consideremus ea quae in passione sua pertulit [Col. 0159B] Dominus noster, et inveniemus alia quaedam, quae nos spiritualiter amplius aedificent, per illa significari. Nam non solum quae gessit, et quae pati voluit, sic disposuit, ut cum interiora perspexeris, si exteriora haec attendas, sic utrobique consonam invenies similitudinem, quomodo ex qualitate seu ex proprietate figurarum vel apicum, eamdem scriptoris manum diversis in locis recognoscis.

Primum ipsa crucis figura nihilne mysticum significat? Taceo, quod decentissimum esse nullus abnuat, salutem humani generis in ligno crucis constitui, ut unde mors oriebatur, inde vita resurgeret, [Col. 0159C] et qui in ligno vincebat, in ligno quoque vinceretur. Quodque ait quidam:

Illud non praeteream quia salutis, quam operabatur, primas januas, id est fidem, spem et charitatem, quartamque illarum, perseverantiam, in ejusdem crucis, in qua pendebat, figura significabat. Habet enim crux longitudinem, latitudinem, sublime atque profundum, id est acumen, quo fixa terrae inhaeret; longitudinem, id est usque ad brachia; latitudinem, in eorumdem expansione brachiorum; altitudinem, ab ipsis brachiis sursum versus, quo caput imminet. His autem quatuor supradictae virtutes signantur: [Col. 0159D] Profundo, fides, quae occulta voluntatis Dei vocatione, prima in fundo cordis quasi fundamentum in aedificio, ponitur; longitudine, perseverantia; altitudine, spes, quae nobis in coelestibus reposita est; latitudine, charitas. Nam de his, inquit Augustinus, Apostolum dixisse intelligo: «Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit longitudo, latitudo, sublimitas et profundum (Ephes. III) .» Salutis ergo primos aditus in supplicii sui figura Salvator noster praedicabat.

Per hoc autem quod oblatum sibi acetum, felle [Col. 0160A] mistum, cum gustasset, noluit bibere (Matth. XXVII) , reprobationem significat vineae suae, scilicet gentis Judaicae. «Vinea enim Domini Sabaoth, domus Israel est (Isa. V) .» At illa, quam ipse exspectaverat, ut faceret uvas, et fecit labruscas (ibid.) , tandem illi mortis miscuit amaritudinem, qua gustata modice, id est per triduum, jam de genimine vitis illius bibere non vult (Matth. XXVI) . «Resurgens enim a mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) .»

Sed et quod chlamidem coccineam, cum illuderetur, non dedignatus est circumdari sibi (Matth. XXVII) , nunquid non congruit illi, quod propter nos [Col. 0160B] in passione sua fungebatur ministerio charitatis? Coccus enim coloris ignei, qui in tabernaculo Domini offerri, et in veste sacerdotali bis tinctus jubetur assumi (Exod. XXVI) , geminam significat dilectionem, Dei et proximi, qua fit ut quidquid offerimus, ignitum et quasi bene coloratum coram divinis placeat conspectibus. Ipse autem «propter nimiam charitatem suam qua dilexit nos (Ephes. II) , bibebat calicem passionis, sicut ipse, «ut cognoscat, inquit, mundus, quia ego diligo Patrem (Joan. XIV) ;» et: «Majorem charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) .» Igitur huic Regi nostro chlamys coccinea bene congruebat, ut ipso habitu se illum esse ostenderet, qui in lege significabatur per vitulam rufam, cujus corpus pro [Col. 0160C] peccato jubebatur extra castra cremari, et cinis ejus in aqua cum hyssopo super populum aspergi (Num. XIX) .

Arundinem quoque sive calamum ab illudentibus accipere non recusavit in manu sua, «quo, ut ait Hieronymus ⁜ (22) , sacrilegium scriberet Judaeorum, sive venenata interficeret animalia.» Habebat namque in manu sua virgam, id est, suam in propria potestate animam, ut volens poneret atque iterum sumeret eam. Et sicut Moses coram Pharaone suam projecit virgam, quae versa est in colubrum, devoravitque versas in colubros virgas magorum, iterumque [Col. 0160D] rediit in virgam (Exod. VII) , sic ipse nunc suam quodammodo positurus erat animam, ut descenderet in mortem, quae per colubrum intravit in mundum (Sap. II) , colubrosque Aegyptiorum, id est, mortes absumeret peccatorum, atque iterum in virgam, id est in potestatem rediit pristinam.

Per spineam autem coronam illud visibiliter quoque significat, quod de illo propheta praedixit: «Et peccata nostra ipse portavit (Isa. LIII) .» Spinae namque peccata designant, quae animam pungunt et lacerant. Nam et propter peccatum homini datae sunt, dicente Domino ad Adam: «Cum operatus [Col. 0161A] fueris terram, non dabit fructus suos, sed spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III) .» Caetera quoque omnia, quae passus est, quibus illusus est, mysteria simul et moralia continent documenta. Nam in eo quod facies ejus velatur, ac deinde colaphizatur, velamen illud significat, quod super corda Judaeorum expandebatur, ut videre illum non mereantur, quem nunc usque in synagogis suis conviciis colaphizant et exalapant maledictis. Nobis autem fortissimum in his omnibus praebet humilitatis exemplum. Quis enim non erubescat collum erigere, et pingui armari cervice (Job. XV) , cum Deus et Dominus omnium ab illudentibus sit pro nobis colaphizatus? Nam hominis humilitatem imitari superbi dedignaremur, humiliato sub tot conviciis Deo, superbire [Col. 0161B] erubescamus.

Qui ergo caetera rationabiliter pertulit, non frustra, sed disponente eo frangi sibi crura noluit. Ossa namque quae ubique in Scripturis mystice pro virtutibus accipiuntur, nihil nobis mysterii praedicarent in eo quod frangerentur. Sed econtra crura ejus in eo quod integra conservata sunt, illud nobis mysticant, quod universae viae ejus rectae et inviolabiles sunt (Psal. CXVIII) . Crura namque ejus, vias ejus significant, unde et in Canticis dicitur: «Crura ejus columnae marmoreae, quae fundatae sunt super bases aureas (Cant. V) ,» id est itinera ejus pulchra super divinitatis sapientiam in rectitudine firmata. Quid [Col. 0161C] igitur vitata crurum fractura fieri maluit?

«Sed unus militum, inquit evangelista, lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua (Joan. XIX) .» Cur igitur hoc fieri maluit? Videlicet, ut illam super nos effunderet aquam cum sanguine suo, quam dum commendaret, dixerat: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei (Joan. III) .» Siquidem hujus aquae sacramentum ab hoc miraculo sumpsit exordium. Baptizatus ergo Dominus in passione sua (Luc. XII) , talem ad nos salutiferae mortis participationem jam mortuus emisit. Non est novum hoc aut mirum, quod illum in passione sua dicimus baptizatum, [Col. 0161D] matre filiorum Zebaedei postulante ac dicente: «Magister, dic ut sedeant hi duo filii mei, unus ad dexteram tuam, et alius ad sinistram tuam in regno tuo (Matth. XX) ,» respondens dixit: «Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum, aut baptismo quo ego baptizor, baptizari? (ibid.) » Qui cum respondissent: «Possumus, calicem, inquit, meum bibetis, et baptismo, quo ego baptizor, baptizabimini (ibid.) ,» etc. Nomine calicis sive baptismi passionem voluit designare martyrii, qua et ipsum et illos decebat consummari. Unde et alibi de passione sua loquitur: «Baptismo autem habeo baptizari, et quomodo coaretor usque dum perficiatur? (Luc. XII.) » Graece autem baptismus, Latine ablu io dicitur, [Col. 0162A] Quas ergo sordes habebat Dominus, ut baptismo passionis ablueretur? Nempe mortalitatem nostram et passibilitatem, propter quam sordidus et contemptibilis apparebat hominibus sicut in Zacharia legimus: «Jesus autem indutus erat sordidis vestibus. Dixit autem angelus his qui stabant coram se: Auferte ab eo vestimenta sordida (Zach. III) .» Jesus, inquit Hieronymus, indutus erat sordidis vestibus, qui cum non fecisset peccatum pro nobis peccatum factus est, et ipse infirmitates nostras tulit (Isa. LIII; II Cor. V) . Et in Apostolo legimus: «Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum (Gal. III) .» Hic in vicesimo primo psalmo loquitur: «Longe a salute mea verba delictorum meorum.» Et in sexagesimo octavo: [Col. 0162B] «Deus, tu scis insipientiam meam, et delicta mea a te non sunt abscondita.» Quae universa, inquit, appellantur sordida vestimenta, et auferuntur ab eo, cum in morte sua nostra delet peccata. Cum igitur «videmus Dominum Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum (Hebr. II) ,» et a nostris quae ipse portaverat, ablutum, recte illum accipimus suo baptismo in morte sua baptizatum atque ut eumdem suum ad nos transfunderet baptismatum, sanguinem et aquam de latere suo profudisse jam mortuum. Baptismum autem, quo a Joanne baptizatus est, non ad eamdem pertinuisse virtutem, alias jam dictum est.

Idcirco nec solus sanguis, nec sola de latere Salvatoris aqua manavit, quia divinus ordo nostrae salutis utrumque depoposcit. Sanguine namque redimimur, aqua abluimur. Nec ad hoc redempti sumus, ut tales nos ille possideret, quales eramus prius. Unde et Apostolus: «Non enim, inquit, vocavit nos Deus in immunditiam, sed in sanctificationem in Christo Jesu (I Thess. IV) .» Et in alio loco, cum priora commemorasset peccata: «Et haec, inquit, fuistis, sed abluti estis, sed sanctificati estis (I Cor. VI) ,» etc. Ut ergo esset unde a peccatis lavaremur, aqua, quae corporales tantum lavare poterat sordes, sanguini, qui est pretium nostrae redemptionis, sociata est, et ex ejus societate virtutem atque auctoritatem [Col. 0162D] sumpsit, ut ad abluendas invisibiles peccatorum sordes, digna sit sancto cooperari Spiritui. Societate, inquam, vivifici ac pretiosi sanguinis hoc accepit, ut comparetur vera similitudine Rubro mari, per quod salvatus populus transivit, Pharaone submerso cum curribus et equitibus suis (Exod. XIV) . Nam fugientes Aegyptum hujus saeculi, mundatos in veram repromissionis terram transmittit, diabolum persequentem penitus absorbet cum praeteritis actibus et pompis suis. Igitur, ut supradictum est, longe rationabilius fuit, ut lancea militis latus Domini aperiretur, quam ut ejus crura frangerentur. Rationabilius, inquam, ac decentius tanto fuit salutis artifici, valdeque accessit ad pulchritudinem [Col. 0163A] operis, ut illud sibi mortuo de latere educeret, unde nasceretur Ecclesia, qui dormienti Adae costam eduxit, unde formaretur Eva (Genes. II) . Hac enim similitudine quid pulchrius, quid elegantius, quid dulcius? Siquidem ille primus Adam obdormivit, iste secundus, ut dictum est, resurrecturus obiit. Illi Dominus soporem immisit, huic Pater calicem passionis dedit.

«Egredimini ergo et videte, filiae Sion, regem Salomonem in diademate, quo coronavit eum mater sua in die desponsationis ejus, et in die laetitiae cordis illius (Cant. III) .» Egredimini, inquam, de tenebris illis, quae «super terram factae sunt ab hora sexta usque in horam nonam (Matth. XXVII) ,» imo de illis, quae per illas significatae sunt, et nunc operiunt [Col. 0163B] faciem cordis Judaeorum. De his ergo tenebris exite et videte intenta contemplatione illum, qui «vos vocavit in admirabile lumen suum (I Petr. II) .» Regem magnum, regem pacificum in diademate spineo, quod est charitatis et magnae miserationis ornamentum, quo coronavit eum mater sua Synagoga in hac die desponsationis ejus, qua, ut dictum est, nasciturae sibi sponsae Ecclesiae in laetitia cordis sui prima elementa produxit.

Omni quidem tempore pro statu sanctae Ecclesiae fideliter orandum est, sed hac die praecipue solemnes pro illa orationes secundum graduum vel dignitatum [Col. 0163C] ordines ac diversitates, a sacerdote perorandae, rationabiliter 74 institutae sunt. Hac enim die Salvator noster pro cunctis oravit, et commune pro omnibus sacrificium factus est, de quibus et passioni appropinquans, imo jam ad aram crucis pene assistens, cum pro discipulis suis rogaret, dixit: «Non pro his tantum rogo, sed et pro his, qui credituri sunt per verbum eorum in me (Joan. XVII) .» Nempe hic ille erat magni consilii Angelus (Isa. IX) , de quo in Apocalypsi legimus: «Stetit angelus juxta aram templi habens thuribulum aureum in manu sua (Apoc. VIII) .» Hodie juxta aram templi, id est in conspectu Ecclesiae assistens, aureum immaculati corporis thuribulum in conspectu Dei, pendens in [Col. 0163D] cruce sustulit, et orationis incensum dignum cum clamore «valido et multis lacrymis, ut ait Apostolus (Hebr. V) ,» pro nobis adolevit. Recte ergo et nos cum illo solemnes pro nobis et pro cunctis orationes offerimus, juxta quod illic additum est: «Et data sunt ei incensa multa (Apoc. VIII) ,» etc.

Ubi notandum, quod cum in singulis orationibus ad pronuntiationem diaconi genua flectamus, in ea tantum, quae pro Judaeis dicitur, hoc non facimus, videlicet, quia donec plenitudo gentium subintroeat, caecitas, quae contingit in Israel (Rom. XI) , nullius orationis manu depelli vel expelli potest. Itaque divinis nec debere, nec velle, aut posse contraire [Col. 0164A] judiciis profitentes, vehementer pro illis nunc intendendam non esse rationem significamus in eo quod genua non flectimus, et tamen oramus utcunque et pro his, quia futurum est ut illos quoque trahat ad se, qui idcirco in cruce exaltatus est, ut ad seipsum omnia traheret (Joan. XII) .

Tres istae antiphonae, Popule meus: Quia eduxit te, quid ultra debui, quae apportando crucem decantantur, sensibus parum aut nihil differentes, verbis quoque ac modulatione consimiles, triplicem significant Scripturam tituli, sensumque ejus consonant, [Col. 0164B] qui super caput Domini Hebraice, Graece ac Latine descriptus est:» Jesus Nazarenus rex Judaeorum (Joan. XIX) .» Nam, quia ibi scriptum est: «Jesus Nazarenus,» hic per singulas antiphonas in fine subjicitur, Salvatori tuo; juxta interpretationem ejusdem nominis. Et quia vere est «rex Judaeorum,» licet hoc illi negaverint, et titulum quoque mutare voluerint, dicentes: «Noli scribere rex Judaeorum, sed quia ipse dixit: Rex sum Judaeorum (ibid.) ;» hoc in eisdem antiphonis astruitur ab effectis, verum et antiquum exponendo Regis officium, videlicet quod eduxerit eos de terra Aegypti, quod deduxerit per desertum quadraginta annis, quod manua cibaverit, quod in terram satis bonam introduxerit. Et quia causa haec Jesus Nazarenus rex Judaeorum, [Col. 0164C] tripliciter, ut dictum est, scripta est, id est Hebraice, Graece et Latine, ad singulas antiphonas, quibus in fine subjicitur, Salvatori tuo, quod est in illo titulo Jesus, Graece et Latine respondetur Ἅγιος, ἅγιος, Sanctus, sanctus, quod est in eodem titulo Nazarenus, Hebraice; vero non respondetur, videlicet, quia gens illa regem suum adhuc negat, titulumque illum averso corde maledicit et detestatur. Supradictas ergo cantando antiphonas illo defertur crux, quo sibi Graece et Latine fideliter respondetur, quia videlicet, crucifixus Dominus, a negantibus Judaeis sese promovens, ad confessionem gentium proficiscitur, appropinquantibus apostolis et cantantibus, id est totis viribus opprobrium crucis (I Cor. I) , quam [Col. 0164D] non erubescunt (Rom. I) , praedicantibus, et interdum multa passis gravique persecutionum pondere fessis; quod et pulchre significatur per hoc quod ejusdem cruris portatores nunc eunt, nunc tanquam lassi subsistunt.

Velamen, quo hactenus tegebatur eadem crux, quodque aufertur, dicendo: Ecce lignum crucis, velamen illud significat, sub quo sese Dominus a Judaeis abscondit, quodque cordi eorum oppansum est, nobis autem revelatur, quia, ut ait Apostolus, in Christo aufertur (II Cor. III) . Nobis enim seipsum ostendit in prophetis, sensumque aperuit, ut intelligamus [Col. 0165A] prophetas, non sicut Moses ponebat velamen super faciem suam (Exod. XXXIV) , dum «non possent filii Israel intendere in faciem ejus (II Cor. III) ,» sed faciem nobis revelat, «ut gloriam ejus speculantes, in eamdem imaginem transformemur a claritate legis in claritatem Evangelii, tanquam a Domini spiritu (ibid.) .» Haec revelatio primum per illud significata est, quod eo tradente spiritum, «velum templi scissum est a summo usque deorsum (Matth. XXVII) .» Extunc enim omnia legis sacramenta patuerunt, atque ad gentilium fidem arcana Judaeorum transierunt. In Evangelio quoque secundum Hebraeos, superliminare templi infinite magnitudinis, inquit Hieronymus, fractum esse atque divisum legimus. Praeterea Josephus refert virtutes angelicas, [Col. 0165B] praesules quondam templi, tunc pariter conclamasse, «Transeamus ex his sedibus.» Sed et in hoc, quod «terra mota est, et petrae scissae sunt, et monumenta aperta sunt (ibid.) ,» juxta litteram quidem magnitudo signorum est, quod crucifixum Dominum coelum et terra et omnia contremiscant, sed mystice tremorem significat credentium, quod pristinis errorum vitiis derelictis et emollita cordis duritia, qui prius erant similes tumulis mortuorum, postea cognoverint Creatorem. Unde et in psalmo: «Commovisti, Domine, terram et conturbasti eam (Psal. LIX) .» Item: «Commota est et contremuit, terra (Psal. XVII) .»

[Col. 0165C] Haec ergo crucis adorandae revelatio, sicut et illa veli templi scissio, illud mystice significat, quod credentibus in crucifixum clausa prius Scripturarum mysteria patefiant. Nam per creditam Christi passionem vel crucem, nunc intelligimus sacramenta legis et arcana prophetarum, verbi gratia, cur Pharao vel Aegyptus, quae decem plagis verberata non cessit, solo sanguine agni victa, filios Israel dimisit, et quis ille sit in prophetis, cujus «factus est principatus super humerum ejus (Isa. LV) ;» quisve «sicut ovis ad occisionem ductus sit, et sicut agnus coram tondente se obmutuerit, et non aperuerit os suum (Isa. IX) .» Haec et caetera clausa prius, nunc crucem Christi suscipientibus aperta sunt. Sicque factum est, [Col. 0165D] ut bibere jam possimus de aquis Mara, quas, sicut 75 in Exodo legimus, non poterat bibere populus, donec clamante Moyse ad Dominum, «ostendit ei Dominus lignum, quod cum misisset in aquas, in dulcedinem versae sunt (Exod. XV) .» Aquae enim Mara legem significant, quae non parvam in se amaritudinem habet, dum dicit: «Oculum pro oculo, dentem pro dente (Deut. XIX) ,» et similia. Dulcescit autem per lignum, dum proposito Dominicae passionis exemplo, ei qui te percusserit in maxillam, praebes et aliam (Matth. V) , etc. Adoramus igitur in cruce Domini nostri Jesu Christi opportunam, ut ait Paulus, gloriam, salutem acquisitam, reducem vitam, salvationem perfectam, liberationem perpetuam. Adoramus crucem, fidei praesidium, spei [Col. 0166A] firmamentum, charitatis solium, misericordiae titulum, pietatis argumentum, gratiae vehiculum, pacis vexillum. Adoramus crucem, quae superbiam excidit, invidiam obtrivit, culpam correxit, poenam destruxit. Crux Christi, janua coeli, clavis paradisi, diaboli dejectio, hominis erectio, captivitatis nostrae solatium, libertatis pretium. Crux exspectatio patriarcharum, promissio prophetarum, triumphus regum, dignitas sacerdotum. Crux tyrannos increpat, potentes inclinat, afflictos sublevat, pauperes honestat. Crux tenebrarum excidium, lucis infusorium, mortis effugium, vitae navigium, salutis imperium. Quidquid Deo proficimus, quidquid acquirimus, quidquid speramus, adorandae crucis est fructus. Per crucem Christus ad se traxit omnia (Joan. XII) . Regnum [Col. 0166B] Patris, sceptrum Filii, sigillum Spiritus sancti, totius est testimonium Trinitatis.

Causa poscere videtur, ut die Dominicum corpus conficientes, et inde usque ad Sabbatum recondentes, toto eodem Sabbato jugi silentio consopiti, usque in primam Sabbati ab omni diurno psallentio cunctoque sacri altaris ministerio vacaremus. Sic enim rei propius accedere putaremur pro eo quod hac die Dominus noster immolatus, Sabbato quievit in sepulcro, totamque sequentem noctem discipuli ejus in tristitia transegerunt, donec diluculo redeuntibus a monumento mulieribus, quaeque audierant et viderant [Col. 0166C] referentibus, paulatim respirare et in gaudium reviviscere coeperunt. Verius itaque triduanam Domini mortem observare videremur, et illam de veteri historia similitudinem rectius tenere, qua dictum est de manna, quod filiis Israel in figuram. Dominici corporis datum est: «Die sexta colligant quod inferant, sitque duplum quam per singulos dies colligere solebant, quia die septima non invenietur (Exod. XVI) .» Nunc autem econtra die septima apud nos invenitur, quia post meridiem corpus solemniter in voce exsultationis et laudis conficimus. Hac vero die sexta quodammodo non invenitur, quia non conficitur, sed pridie, id est feria quinta, illatum et reconditum est, quod hodie sumamus. Cur ita fiat, quia ratione non vacat, vigilanter intuendum est. [Col. 0166D] Dominus noster non tunc solum vel tunc primum immolatus est, quando a Judaeis in cruce suspensus est, sed et pridie, quam pateretur, quando accipiens panem et calicem benedixit, et dedit discipulis suis, dicens: «Hoc est corpus meum: Hic est calix sanguinis mei (Matth. XXVI) ,» suis manibus immolatus est, suis ipse manibus nobis, ut jugiter immoletur, agnus commendatus est. Ab illa immolatione prima Sabbati, tertia dies, ab ista vero Sabbatum ipsum tertia nihilominus dies est. Constat autem quod, ut superius dictum est, noctem sive vesperam Sabbati ab illo silentio vel tristitia, quam exigebat requies sepulcri, causa illa vehemens abstrahit, quod in parte ejusdem noctis Dominus [Col. 0167A] resurgens, totam illam comparabilis gaudii jubare sol verus illustravit. Triduum ergo Dominicae mortis, quod perfici nequivit, eo respectu quo ipse a Judaeis est trucidatus, pulchre et rationabiliter ad hunc respectum transponitur, quod ipse suis manibus est immolatus. Cujus rei vel maximum illud est judicium, quod tribus his noctibus minutas, exstinctis luminaribus, canimus vigilias ad similitudinem tenebrarum, quae patiente Domino, super terram factae sunt, significando, ut supra dictum est, caecitatem, quae extunc accidit in Israel (Rom. XI) . Sicque fit ut sacrificium novum, quod mortem Domini pridie per manus ipsius praecesserat, resurrectionis ejus nihilominus pridie, quod est in sacrosancti Sabbati vespera, solemniter occurrat. Itaque quomodo hac [Col. 0167B] die, quae est feria sexta, qua Christus hostia salutaris a suis trucidatur inimicis, recte a nobis quasi sepultum est sacrificii decus, et coeleste illud manna, quia hodie non invenitur (Exod. XVI) , feria quinta paravimus et intulimus quod hac die sumamus, fuitque duplum quam per singulos dies colligere consuevimus (ibid.) .

De eo quod duo presbyteri corpus Dominicum de loco, quo pridie reconditum fuerat, deferant, et quod dicitur super illud oratio Dominica tantum.

Tandem salutata cruce, duo presbyteri deferunt ad altare corpus Dominicum, quod pridie reconditum est, et assistens sacerdos praemissa oratione sic incipit: Oremus, praeceptis salutaribus moniti. [Col. 0167C] Constat locum hunc esse in canone, ubi elevato calice cum corpore Domini dicitur: Per omnia saecula saeculorum, et sequente Dominica oratione, rursus operitur calix, per quod nobis illud ex passione Domini repraesentatur, quod depositum corpus ejus de cruce, sepultum est. Sed de hoc in secundo hujus opusculi libello jam dictum est, quo et caetera, quae secundum ordinem Dominicae passionis in canone dicenda erant, adnotata sunt. Nunc illud dicendum est duos presbyteros, qui corpus Domini ad altare deferunt, significare Joseph justum ab Arimathia et Nicodemum, qui petitum et concessum sibi a Pilato corpus Jesu, detulerunt ad sepeliendum (Joan. XIX) . Nos autem cum silentio communicamus, [Col. 0167D] sed sanguis ille, quem sumimus, ad Deum de ore nostro clamat, sicut scriptum est: «Ecce vox sanguinis fratris tui Abel clamat ad me de terra (Gen. IV) .» Nos enim, id est Ecclesia, terra sumus, quae aperit os suum et sanguinem Abel (ibid.) , id est Christi, bibit fideliter, quem Cain, id est populus Judaicus, effudit crudeliter. At ille maledictus est super terram eamdem, vagusque, et profugus est super eam (ibid.) , sicut scriptum est in psalmo: «Disperge illos in virtute tua (Psal. LVIII) .» Maledictus, inquam, illa maledictione, quam sibi posterisque suis ultro arrogavit, dicendo: «Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) .»

Sabbato post profundam tristitiae noctem diescit nobis post meridiem in summam laetitiae claritatem, imminentemque vesperam noctis ejus, qua verus sol Christus ab inferis victor ascendit. Omnis anima Christiana vigilanter attendens et praeexsultans, plaudit sibimet et dicit: Et nox ut dies illuminabitur, et nox illuminatio in deliciis meis (Psal. CXXXVIII) . Quapropter quotquot sacerdotalis aut levitici sumus ordinis, jure pro tanti regis victoria tuba intonamus salutari, juxta illud in psalmo: «Buccinate in neomenia tuba, in insigni die solemnitatis vestrae (Psal. LXXX) .» Quis enim dies nocte hac insignior? quae solemnitas hac victoria praestantior? quae alia nostra [Col. 0168B] est neomenia, nisi illa, qua hac nocte in Christo per baptismum renascitur nova Ecclesia? Jure ergo nunc angelica tuba coelorum, exsultat, tuba salutari insonat, gaudet tellus, mater Ecclesia laetatur, et omnis aula divini nominis magnis resultat populorum vocibus.

Sabbatum hoc pro magnitudine rei commune nomen excessit, quod est vigilia, scilicet attenta, exspectatio vel praeparatio cujuslibet magnae et cum devotione suscipiendae festivitatis. Dicitur autem Sabbatum sanctum, tum propter alia plura, tum maxime propter hoc quod ad suscipiendam tantam luminis claritatem, nova Ecclesia sacro [Col. 0168C] baptismi fonte sanctificatur. Hac enim die solemne est juxta veram et evangelicam Patrum traditionem, fontes benedici, et praeparata per fidem, tam corporum quam animarum credentium vasa, regeneratione nova sanctificari. Praeparantur animae, quae mortuae fuerant, vitae victrici, morte victa (Ose. XIII; I Cor. XV) ; de bello revertenti, ut in magna regis Christi curia nullus sit vernaculus aut servus emptitius, qui non ad ingressum triumphantis Domini gratiae serico, castitatis auro vestiatur. Sed de hoc in sequentibus suo loco dicemus.

Nunc, antequam de ordine vel ratione officii disseramus, [Col. 0168D] dicendum est, quot vel quibus ex causis Paschae solemnitas tam ilustris tamque celebris habeatur. Multi enim solum hoc in illa respiciunt, quod «in prima Sabbati» resurrexit Dominus (Matth. XXVIII) , unde et dies Dominicae, resurrectionis appellatur. Magna plane solemnitatis et laetitiae cordis nostri materia; quia, dum illo resurgente resurrectionem mortuorum esse credimus, nos quoque resurrecturos esse sperantes, jure gaudemus. Verum in hujus contemplatione solemnitatis nunquam illud gaudium memoriae nostrae debet praeterire oculum, de nostrarum redemptione animarum, quod, ut superius dictum est, in hanc diem dilatum est a feria sexta, qua per crucem et sanguinem [Col. 0169A] suum Salvator noster illam operatus est. Haec sunt enim festa Paschalia, in quibus verus ille agnus occiditur, ejusque sanguine postes consecrantur. Pascha quippe nostrum immolatus est Christus (I Cor. V) , qui mortem nostram moriendo destruxit, et vitam resurgendo reparavit. Duae sunt iste Paschalis magnae et innumerabiles causae festivitatis: redemptio animarum, quae die Parasceves morte Christi parta est; et resurrectio corporum, quae prima Sabbati Christo resurgente data atque confirmata est (I Cor. XV) . Additur his tertia necessaria baptismatis solemnitas, omnem nobis illarum conferens utilitatem vel fructum, quae pro eo quod ab illis exordium totumque suae rationis sumpsit sacramentum, recte in eisdem paschalibus gaudiis addita [Col. 0169B] est. Tribus igitur ex causis nox haec ut dies, illuminata refulsit in deliciis nostris. O vere festa dies, vere beata nox, nobilitas anni, mensis decus, arma dierum, splendor horarum, nox in qua desertus infernus, apertus est paradisus. Nox ista, mortis exitus, vitae reditus est. Lux gratiae, splendor gloriae, suavitatis poculum, fluvius deliciarum, inundatio pacis, acquisitio fortitudinis, laus consilii divini. Hac nocte cessavit exactor, quievit tributum, captivi redditi sunt, lassi respiraverunt, confracta est virga persequentium, computruit jugum dominantium. Pulchritudine noctis hujus paradisus refloruit, coelum purpuratum est, angeli candidati, homines exhilarati sunt. Nox ista Pascha dicitur. Pascha autem Hebraice, Latine dicitur transitus. Quis ergo transivit? [Col. 0169C] unde et quo transivit? Christus Dominus transivit de hoc mundo ad Patrem, de morte ad vitam, de ignobilitate ad gloriam, de servitio ad regnum, de contumeliis ad honorem, de fluctibus saeculi ad portum coeli, de medio latronum ad Patris consessum. Transivimus et nos. «Pascha enim nostrum Christus est,» transitus noster immolatus Christus est. Quo ergo transivimus? Quam ex longinquo? Transivimus a duplici perditione ad duplicem corporis et animae salutem, de diabolo ad Deum, de hoste ad Patrem, de tyranno, qui nec Deus est, et nec homo, ad Regem nostrum, qui Deus est, et homo. Transivimus, inquam, de tenebris ad lucem, de fatigatione ad requiem, de planctu ad canticum, [Col. 0169D] de nuditate ad tegumentum, de paupertate ad opulentiam, de reatu ad gratiam, de poena ad gloriam.

Tam jucundam solemnitatem, tam miram veri luminis claritatem, tam splendidam gratiae celsitudinem omnis sexus agnoscere, omnis aetas in mente habere, omnis debet conditio suscipere. Nescire enim, calamitatis; non habere, captivitatis; non indigere, damnationis. Siquidem paganus, quia nescit, miser est; quia non habet Judaeus, captivus est; quia non diligit haereticus, damnatus est. Ut ergo tamen hoc bonum majorum sapientiam delectet, minorum infantiam laetificet, mediocrium profectus aedificet, [Col. 0170A] divina suffragatur auctoritas, elementorum concurrit natura, ecclesiastica simul nititur industria. Divinae namque auctoritatis est, et ex antiqua lege Mosi traditum, ut non celebretur ante primi mensis plenilunium (Exod. XII) , videlicet ubi primum plena luna post vernale occurrit aequinoctium. Valde hoc delectat ingenia sapientium, quia magnum et pulchrum in se continet mysterium. Luna quippe, quae proprium non habet, sed a sole mutuatur lumen, sanctam significat Ecclesiam, quae non habet a semetipsa, sed a vero sole Christo interni luminis accepit gratiam. Aequinoctium vero, quo transacto, jam dies noctem 77 supergreditur, noctisque horas decerpens, illi minuit et sibi adjicit, illud significat, quod post ignorantiae noctem dies scientiae Dei longa coepit [Col. 0170B] serenitate produci, et multitudinem ignorantium studium et labor imminuit veritatem Dei cognoscentium. Dum ergo paschalis agnus immolatur et populus Dei, submerso Pharaone cum exercitu suo, de servitute liberatur, plenilunium est (Exod. XIV) , et nox vincente die superatur, quia dum Agnus Dei Christus patitur, plenitudo gratiae sanctam illustrat Ecclesiam, ut tanquam luna revelata facie veri solis gloriam comtempletur, et jam idonea jamque placens, in thalamos ejus ire meditetur. Sicque dies noctem superat, quemadmodum scriptum est: «quia ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia (Rom. V) .»

Elementa quoque nos in hoc laetificant, nostrique sensus lactant infantiam, quod post hiemis asperitatem [Col. 0170C] mollis aer vernas spirat blanditias, tellusque dudum sterili frigore decrepita, viridi juvenescit herba, floresque ac segetes redivivo fructu vernant, et volucres coeli, gelu tristi terso, dulce jubilant. Nam inter gaudia, quae celebramus, dum haec aspicimus, ex ipsis visibilibus similitudine congrua commoneri debemus, qualiter in invisibilibus per Christi resurrectionem profecerimus, scilicet, quia pulso perfidiae gelu vitiorumque imbribus, fidei virtutumque pulchritudine refloruit mundus, unde et in Canticis dicitur: «Jam enim hiems transiit, imber abiit et recessit, flores apparuerunt, vineae florentes odorem dederunt, et vox turturis audita est in terra nostra (Cant. II) . Temporis ergo sive elementorum considerata qualitas nonnihil gaudia piae contemplationis [Col. 0170D] amplificat.

Quantum autem ad cognoscendam solemnitatis ejusdem gratiam, carnales quoque ecclesiastica juvit industria. Nam quia nequeunt ad spiritualia videnda mentis oculos aperire, nisi causarum corporaliter accidentium vi majore excitentur, quaesitae sunt causae, quarum impulsu vehementer excitandi percellerentur. Jejunium quippe quadragesimale, quod pro decimis dierum offerri Deo alibi jam dictum est, sic dispositum, sicque praefixum est ut non ante hanc sacratissimam noctem ullo modo terminetur, ac deinde quinquaginta dierum numerus continue sequatur, in quibus omnino jejunia relaxantur. Itaque, dum per abstinentiam corpus atteritur, [Col. 0171A] nec aliunde laxatio, nisi ab hac paschali nocte speratur, vel sic eadem beata nox a carnalibus quoque ambitur, et cum exspectatione suscipitur et, antequam veniat, sic omnes dies quadragesimae qui intersunt, tanquam diurna desiderati viatoris itinera pene quotidie diligenter computantur, omnibus ergo, ut dictum est, dulcis est haec sacra solemnitas, omnibus cara, cunctis desiderabilis est, sicut lux ambulantibus in tenebris, sicut sitientibus fons aquae de petra salientis, sicut peregrinantibus «tabernaculum, quod Deus fixit (Hebr. VIII) .» Sed jam nunc ipsum attingamus officium, quod tandem laeta laxemus ora post triste silentium.

[Col. 0171B] Proprium quoddam hujus tantae solemnitatis decus est, cereus a Zosimo Romanae Ecclesiae pontifice tricesimo nono, per Ecclesias benedici institutus, a cujus dulcisona benedictione praeconia sanctae resurrectionis Christi inchoantur. Significat vero eumdem Dominum nostrum resurgentem, suorum tristitiam discipulorum, imo mundum universum laetitiae competentis claritate serenantem. Hoc vere congruit et vis ipsa significationis exposcit, ut sicut praeteritis noctibus exstincta luminaria faciem Ecclesiae contristaverunt, sic eadem nocte hac cereus illuminatus jugi flammae tripudiantis jubare laetificet.

[Col. 0171C] Supradictum est, per candelas, quae exstinctae sunt, mortes significari prophetarum et justorum, qui a sanguine Abel justi usque ad Christum occisi sunt, ipsamque candelam, quae ad Evangelium non major caeteris exstinguitur, ipsum Dominum significare, qui evangelizans occiditur, unus ex prophetis reputatus. Constat autem quia qui contemptus et humilis occisus est, hunc Deus suscitavit, ac «principem et Salvatorem exaltavit, ad dandam poenitentiam in remissionem peccatorum (Act. V) .» Bene ergo significationis ordo procedit, dum claram resurgentis magnitudinem praeclari significat magnitudo cerei. Eo vel maxime cereus ad Christi similitudinem accedit, quod parvula, quae substantiam [Col. 0171D] cerae educit, apis mater absque concubitu concipit et parit, cui recte comparatur virgo Maria Dei genitrix, quae inviolata nobis Deum in carne, quasi mel in cera, protulit. Cum ergo recte humanitatis Christi similitudinem gerat, annus illi ab Incarnatione ejusdem Domini Christi consequenter inscribitur. Et quia crucifixus est, crucis quoque figura congrue nihilominus insculpitur. Amplius autem, id quod dictum est, ejusdem cerei benedictio confirmat. Primo cum in Praefatione benedicens rogat: Ut qui me, non meis meritis, intra levitarum numerum dignatus est congregare, luminis sui gratiam infundendo, cerei hujus laudem implere praecipiat. Laus enim cerei nullo modo nominanda esset, nisi Christum Filium, qui cum Patre et Spiritu sancto [Col. 0172A] Deus unus et solus laudandus est, significaret, praesertim cum laus eadem cerei noctis hujus jucundum ac praedulce praeconium sit, et resurgentis gratiam atque victoriam, vetera cum novis conferens, tanquam tuba clarissima personet.

Sed jam columnae hujus, inquit, praeconia novimus quam in honorem Domini rutilans ignis accendit. Qui licet divisus in partes, mutuati tamen luminis detrimenta non novit. Ex his quoque duobus versiculis magis ac magis saepe dicta cerei significatio collucescit. Quod enim ait: Columnae hujus praeconia novimus, aperte nobis innuit quod illud idem per hanc pretiosam lampadem intelligere debeamus, quod per illam praefigurabatur columnam, quae castra filiorum Israel de Aegypto exeuntium per mare [Col. 0172B] Rubrum praecedebat (Exod. XIII, XIV) . Significabat autem illa columna nubis bene notam nobis nubem humanitatis Christi, in qua proprie thronum suum posuit sapientia Dei, sicut ipsa dicit: «Thronus meus in columna nubis (Eccli. XXIV) .» Siquidem nunc illa columna nubis populum suum a diaboli servitute liberatum et Rubrum mare baptismi transeuntem praecedit dux itineris, ut inducat in terram veram repromissionis, terram viventium, quam, sicut Moses ait, «Dominus Deus noster die ac nocte intuetur (Deut. XI) » nunc coelestibus doctrinis compluens, ut vere columna nubis, nunc igne sui spiritus accendens, ut vere columna ignis. Jam ergo verae columnae hujus mysteria novimus.

[Col. 0172C] Quod autem adjicit de natura ignis dicens: Qui licet divisus in partes, mutuati tamen luminis 78 detrimenta non novit: multa namque luminaria de uno videmus accendi, nec illud unum propterea sibimet lumen diminuit, nihilominus ad idem argumentum proficit. Nunquid enim rem talem tali in loco praesertim omnibus notam, non propter aliud, quam propter semetipsam docere nos voluit? Siquidem ineptum fuisse hoc absque mysterio tantis inserere laudibus. Dum ergo columnam ceream rutilans ignis accendit, sic de sua naturali copia laudatus, per hoc aliud perpulchrum piumque spectaculum nostrarum mentium oculis ingeritur. Denique illud innuitur quod exstinctam in sepulcro jacentem humanitatis Christi substantiam de supernis aspirans ignea [Col. 0172D] divinitatis potentia rursus animavit, et sicut vere rutilans ignis, gloria beatae resurrectionis hac nocte in perpetuum nobis gaudium feliciter illuxit.

Item eodem igne consecrati cerei cuncti, qui in Ecclesia sunt, illuminari debent cereoli. Quod, cum fit, opportune nobis illud in mentem subvenit quod Dominus noster ea die, qua resurrexit, cum esset sero, stans in medio discipulorum suorum, manusque et latus ostendens eis, insufflavit et dixit eis: «Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) .» Illic enim coepit ille hominibus dari ignis, quem per hunc visibilem ignem constat significari, quem venit ipse mittere in terram et voluit vehementer accendi (Luc. XII) .

Hic ipsa rei novitas admonet, ut quaeratur cur tantae materiae, tantae dignitatis benedictionem super cereum pronuntiet diaconus, praesente sacerdote vel etiam pontifice, sacrisque indutum vestibus causa manifesta sese offert quaerentibus. Constat enim, quia bonum sanctae resurrectionis Christi nuntium per minorem sextum id est per mulieres, sanctis apostolis flentibus et lugentibus, evangelizatum est (Luc. XXIII) . Hoc autem tam rationabili divinitatis dispositione actum est ut inter illa quae significative fiunt in Ecclesia, memoriale suum omnino jure habere debeat. Nam, quia mulier a diabolo missa viro mortem obtulit, pulchre sexus idem a redivivo [Col. 0173B] Christo missus, virili sexui vitam evangelizavit. Recte itaque gradus inferioris minister, tam dulci, tam pulchra, tamque melliflua cerei benedictione, tantae solemnitatis nostrae gaudium inchoat, quia per inferiorem sexum tam jucundum, tamque pium Dominicae resurrectionis miraculum, viris non quibuslibet, sed ipsis apostolis annuntiatum est.

Cumque diaconus cum caeteris subministris ad benedicendum accedit, frustula quoque portantur incensi, ut cruciculae, quae cereo insculpta est, offerendo infigat. Et hoc quoque ad causam praedictam [Col. 0173C] respicit. Illae namque mulieres, quae mortuum quaerebant Dominum, et vivum videre meruerunt, aromata ferebant, sicut evangelista refert: «Maria Magdalena, et Maria Jacobi et Salome emerunt aromata, ut venientes ungerent Jesum (Marc. XVI) .»

Offerens igitur incensum dicit: In hujus igitur noctis gratia suscipe, sancte Pater, incensi hujus sacrificium vespertinum. Vespertinum esse sacrificium totumque, ad vesperam Sabbati, «quae lucescit in prima Sabbati (Matth. XXVIII) ,» diei praesentis pertinere officium, clarum est. Cur autem haec sacrosancta solemnitas utrumque, scilicet, matutinum et vespertinum habeat sacrificium, supradictis ex [Col. 0173D] causis colligi potest. Supra namque dictum est, duabus ex causis praesentem splendere solemnitatem, scilicet ex redemptione animarum, quae die Parasceves morte Christi parta est, et ex resurrectione mortuorum, quae illo resurgente prima Sabbati confirmata est. Constat autem quod idem resurrectionis nostrae auctor, imminente vespera, caput inclinans tradidit spiritum (Joan. XIX) , et hora, qua primus Adam requisitus, clamante Domino et dicente: «Ubi es Adam (Gen. III) ,» inobediens deprehensus est, eadem hic secundus Adam consummata passione sua, clamans et dicens: «In manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXV) ,» obediens inventus est. Oblaturi igitur sacrificium matutinum [Col. 0174A] pro eo quod hic Lucifer matutinus, resurrectionis primogenitus, diem nobis aeternitatis resurgendo aperuit. Sacrificium quoque vespertinum primum offerimus pro eo, quod, ut dictum est, imminente vespera, spiritum tradens, eamdem vesperam sua morte fecit memorabilem, sed ejus celebritas dilata, ut dictum est, et competenter in hanc transposita est.

Aequa victoriae lex est inter homines, ut quicunque ante bellum fuerant victi, post bellum cedant in jus dominationemque victoris, mittanturque legati in universam victi potestatem, qui victum esse priorem tyrannum annuntient, titulosque victoris recipiendos [Col. 0174B] ostendant, et ejus jura praedicent. Unde et ipse Dominus, qui ad debellandum humani generis inimicum venerat, dicit in Evangelio: «Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet: si autem fortior illo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet, in quibus confidebat, et spolia ejus distribuet (Luc. XI) .» Hac nocte adversus illum fortem armatum, scilicet diabolum, fortior superveniens Filius Dei, crucisque vexillum ejus bellator inferens, ipsum cepit, alligavit, arma ejus abstulit et spolia paradiso reddidit. Ille tam fortis, qui universam terram conculcavit, hamo crucis captus est, quia, dum fragilitatem carnis in Christo morte appetiit, divinitatis aculeo transfixus est. Recte igitur hac eadem nocte celebratur baptismi [Col. 0174C] sacramentum, quo constanter adversus victi potestatem iniquam eunt sacerdotes nostri, legati utique victoriosi regis Christi, titulosque victoriae proferentes, victi abrenuntiationem, victorisque ab hominibus exigunt professionem. De cujus magnitudine sacramenti aliqua debere dici, tempus et officii ejus ordo nunc exigit, atque in primis dicendum videtur, quomodo, vel quid mors Christi per baptismum operetur in nobis. Consequens enim esse videretur, ut quomodo propter peccatum mortales facti sumus, in remissionem autem peccatorum baptizamur, jam post baptismum immortales existeremus.

Paulus apostolus dicit: «An ignoratis, fratres, quia quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem ut, quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI) .» Hic patenter ostendit lucrosam commutationem factam esse nostrae duplicis ac sempiternae mortis, cui juste fueramus addicti, scilicet, ut per baptismum cum Christo injustae morti addicto morientes, mori ultra non debeamus. Idcirco namque mortuus mortis suae fluvium, scilicet sanguinem et aquam de latere suo Christus effudit, ut non deesset nobis, in quo ejusdem [Col. 0175A] mortis suae possemus participes fieri, et sic a nostra liberari. Valde namque repugnat justitiae, et cum justo Christo mori et cum peccatore diabolo damnari. Sed non eadem justitia pariter et hoc admittit, ut «quicunque in morte Christi Jesu baptizati sumus,» statim quoque a morte corporis liberi simus. Nam in baptismo unius simplae mortis Christi, quam suscepit, similitudo est. Nos autem duplam, scilicet, corporis et animae mortem debentes baptismi subimus remedium. Igitur propter unam Christi mortem, cujus similitudini complantati facti sumus (ibid.) , unam a nobis mortem, quae erat animae salvatrix, gratia depulit, aliam vero quae corporis est, justitiae censura reservavit. «Corpus quidem, inquit apostolus, mortuum,» id est, certissime moriturum est, [Col. 0175B] «propter peccatum, spiritus vero vivit propter justificationem (Rom. VIII) .» Sed habent spei suae consolationem ipsa quoque baptizatorum corpora, quia quorum spiritus nunc vivit propter justificationem,» ipsa quoque immutabuntur per resurrectionem, id est fient impassibilia, quando absorbebitur id quod mortale est a vita (II Cor. V) . Nec hoc dictum est, quod ideo resurrectio consequatur quia baptizati sumus, alioqui quicunque non baptizantur, non resurgerent, sed quia baptizati sumus, praemium recipiet fides, ut cum omnes mortui resurgant, soli immutentur fideles. «Omnes quidem, inquit, resurgemus, sed non omnes immutabimur.» Canet enim tuba, et mortui resurgent incorrupti, «id est immortales effecti,» et nos immutabimur (I Cor. XV) , [Col. 0175C] id est impassibilitatem quoque obtinebimus, quae infidelium non erit. Nam «qui mala egerunt, procedent in resurrectionem judicii (Joan. V) .» Nunc ergo praesentem accepimus in baptismo spiritus justificationem, futurae vero immutationis spem. Et sicut praecedens mors animae causa exstitit corporeae mortis omniumque corruptionum carnis, sic nunc vita vel justificatio spiritus, quo in baptismo reviviscimus, causa efficiens erit in resurrectione, ut immutemur, id est impassibiles simus. De morte vero corporis argumentandum non est, quod consequenter et ipsam baptismi virtus absorbere debuerit. Quamvis enim et haec ab originali peccato, quod in baptismo deletur, initium acceperit, modo tamen diverso mors utraque peccanti homini accidit. Nam [Col. 0175D] mortem quidem animae contumax divinitatis appetitus intulit, corpori autem materiam semper vivendi, subveniendo potius quam persequendo Deus abstulit: «Ecce, inquiens, Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum; nunc ergo videte ne forte mittat manum suam, et sumat de ligno vitae, et vivat in aeternum (Gen. III) .» Videntur haec iram sonare vel vindictam, sed, si recte considerentur, verba sunt paternae providentiae, nosque jam tunc a longe circumvolantis quaedam praeparatio misericordiae. Quid enim esset jam vitiato homini vita aeterna, nisi aeterna miseria? Quod Plotinus quoque gentilium quidam philosophorum recte, Augustino teste, intellexisse laudatur. Nam, cum de humanis [Col. 0176A] animis ageret: «Pater, inquit, misericors mortalia illis vincula faciebat.» Ita hoc ipsum, ait Augustinus, quod mortales sunt homines corpore, ad misericordiam Dei Patris pertinere arbitratus est, ne hujus vitae miseria semper tenerentur. Tunc enim a daemonibus quid differrent? Nunc autem longe differunt, quia cum sit Dei beata aeternitas, vel aeterna beatitudo, daemonum autem misera aeternitas, vel aeterna miseria, homo, cujus est miseria mortalis vel mortalitas misera, a Dei quidem beatitudine cecidit, sed usque ad daemonum miseriam non pervenit, providente misericordi Deo ac dicente: «Videte ne forte sumat de ligno vitae, et vivat in aeternum.» Non ergo conquestione ulla ventilandum arbitramur, cur in baptismo nostra corporea mors non deleatur, quin [Col. 0176B] potius viro fideli, optanda est ut veniat, et tanquam misericordiae profectus, animam a miseria vitae praesentis absolvat. «Non enim est quasi homo ut mentiatur, neque ut filius hominis ut mutetur (Num. XXIII) .» Unius ejusdemque gratiae propositum, quod tunc incoepit, quando hominem immortalem esse vetuit, nunc in fide baptismatis ostendit, perficiet autem in die resurrectionis.

Quod juxta sententiam Domini nullus unquam, nisi renatus ex aqua et Spiritu sancto, regnum Dei introierit, et quod illa hora, qua Dominus noster sanguinem et aquam de latere suo fuderit, universa Ecclesia, quae jam erat vel fuerat ab origine mundi usque ad latronem, qui in cruce confessus est, baptizata sit.

[Col. 0176C] Tantum autem, tamque necessarium est baptismi sacramentum, ut sine illo, juxta sententiam Domini, non possit quis videre regnum Dei (Joan. III) . Hic jam de illo latrone quaeri potest, cui confitenti in cruce et dicenti: «Memento mei, Domine, dum veneris in regnum tuum; Amen dico tibi, inquit Dominus, quia hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) .» Hic enim secundum regulam, qua singuli baptizamur nos, baptizatus non est. Quomodo ergo defenditur illa Domini sententia, dicentis: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto non potest videre regnum Dei?» (Joan III.) Sed, si de hujusmodi permovemur, angustus est adhuc cordis nostri intellectus, claramque majestatem sacri baptismatis nondum satis apertis intuemur oculis. [Col. 0176D] Solum rivum, quem ad nos, qui foris eramus, Christus emisit, dicens discipulis suis: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) ,» solum, inquam, rivum sacri baptismatis, qui ad nos exivit, attendimus, ipsumque fontem domus David (Zach. XIII) , ubi quando, vel quantum, priusquam ad nos derivaretur, inundaverit, minus diligenter animadvertimus. At ille fons salutaris universae Ecclesiae, quae ab initio per sex mundi aetates collecta, propter originale peccatum ab ingressu paradisi arcebatur, cunctisque qui adhuc viventes jam corpore erant ejusdem Ecclesiae, Dominum nostrum audiendo ipsumque fideliter sequendo, universae, [Col. 0177A] inquam, Ecclesiae ab Adam usque ad latronem supradictum, fons ille baptismi salutaris 80 mundavit: qua hora patefacto lancea militis Christi latere, sanguis et aqua prorupit (Joan. XIX) . Ibi pariter totam Ecclesiam, quae jam erat, vel ab initio mundi fuerat, lavit Christus a peccatis ejus in sanguine suo, ut exhiberet sibi sponsam gloriosam, non habentem maculam aut rugam (Ephes. V) . «Nam ex quo primi parentis peccato maculata, et propter hoc in medio corruptionum veterascens, corrugata est vel, ut Isaiae verbis utar, «ex quo bibit de manu Domini calicem irae ejus, et usque ad fundum calicem soporis bibit, et potavit usque ad feces (Isa. LI) ,» non fuit, ut idem ait propheta, qui suscitaret eam ex omnibus filiis, quos genuit, et non fuit, qui [Col. 0177B] apprehenderet manum ejus ex omnibus filiis, quos enutrivit. Filii tui, inquit, projecti sunt, dormierunt in capite omnium platearum, sicut bestia illaqueata (ibid.) .» Quamvis enim idem salutiferae curationis auxilium, circumcisio in lege contra originalis peccati vulnus tunc ageret, quod nunc baptismus agere, revelatae gratiae tempore, consuevit, hoc omnino exceptum est, quod regni coelestis januam necdum intrare poterant; tantum in sinu Abrahae post mortem beata spe conselati, supernae pacis ingressum feliciter exspectabant, donec adveniret ipse, qui in eodem propheta post pauca loquitur: «Propter hoc sciet populus meus nomen meum in die illa, quia ego ipse qui loquebar, ecce adsum (Isa. LII) . Et paulo post idem propheta de eodem: «Iste, inquit, [Col. 0177C] asperget multas gentes (ibid.) .» De qua aspersione loquitur Ecclesia per os David, qui ex supradictis Ecclesiae filiis antiquae unus erat: «Asperges me, inquit, hyssopo et mundabor, lavabis me et super nivem deal babor (Psal. L) .» Per hyssopum, quae herba humilis est, nasciturque in petrosis locis, et bibita tumorem pulmonis deponit, de qua in lege quoque praeceptum erat, ut fasciculo hyssopi intincto in sanguine victimae aspergerentur leprosi et sic mundarentur (Levit. XIV; Num. XIX) , per hyssopum, inquam, herbam humilem atque salubrem, passionis Christi significat humilitatem, qua aspergenda, lavanda et super nivem dealbanda erat ipsa, quae per David hoc loquitur, Ecclesia. Hinc et propheta Zacharias cum dixisset de ingressu ejus, quo [Col. 0177D] in civitatem Hierusalem passurus intravit: «Ipse pauper et ascendens super asinam, et super pullum filium asinae (Zach. IX) ,» post pusillum conversus ad ipsum: «Tu quoque, inquit, in sanguine testamenti tui emisisti vinctos tuos de lacu, in quo non est aqua (ibid.) ,» id est, in sanguine passionis tuae eos, qui vincti in carcere tenebantur inferni, in quo non est ulla misericordia, tua clementia liberasti. Hanc autem munitionem, ad quam per eumdem prophetam eosdem vinctos cohortatur Dominus, statim adjungens: «Convertimini ad munitionem vincti spei (ibid.) ,» non aliam debemus accipere, nisi habitationem paradisi, in quam primus cum Domino latro ingressus est.

[Col. 0178A] Baptizatus ergo Jesus in passione sua, de qua et ipse dixerat: «Baptismo autem habeo baptizari, et quomodo coartor usque dum perficiatur (Luc. XII) ,» qua hora sanguinem et aquam de latere suo profudit, eadem hora totum corpus ejus, quod est Ecclesia, quantacunque ab initio mundi usque in eamdem horam concreverat, semel simulque baptizata est, et aspersa hyssopo, ut supra dictum est, mundata est, et tota super nivem dealbata est. Propter eos autem qui foris erant, nec adhuc ejusdem Ecclesiae corpori per fidem uniti fuerant, idcirco non eos ille fluctus attigerat, nec enim baptizatur quis, priusquam ejusdem baptismi fidem habeat: propter eos, inquam, positum est quasi ante fores ejusdem Ecclesiae derivatum baptismi sacramentum, ut quicunque [Col. 0178B] Judaeorum sive gentilium Ecclesiam ingredi cupiunt, baptizentur, quia Ecclesia ipsa baptizata est. Inde est quod singulariter Paulum quidem legimus baptizatum (Act. IX) , videlicet, quia quando universaliter, ut dictum est, Ecclesia baptizata est, ipse in corpore ejusdem Ecclesiae nondum erat, sed in Synagoga Satanae, quae Christum caput Ecclesiae crucifixerat. Petrum, vel quemlibet caeterorum qui Christo adhaeserant, baptizatos singulariter non legimus: nec ipse Augustinus reperire potuit in epistola, quam ad Seleuciam interrogatus de baptismo apostolorum scripsit. Nam ante passionem suam Jesus, inquit evangelista, non baptizabat, sed discipuli ejus (Joan. IV) . Quomodo autem baptizabant discipuli ejus, nisi quemadmodum et discipuli Joannis, [Col. 0178C] videlicet, in poenitentiam? Siquidem et Romana papae Leonis auctoritas ex evangelica serie comprobat, quia baptizandi regula ante passionem Domini data non fuerat, sed post passionem ac resurrectionem ejus ab ipso data est, dicente: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Caeterum de his viderit quisque, quid sentiat, utrum eos rebaptizatos esse asserat. De latrone supradicto illud nemo est qui dubitet, quin cum Domino paradisum ingressus sit; et tamen non nisi in universali Ecclesia simul illo qui de latere Domini effluxit, flumine praesentialiter baptizatus est: Baptizata quippe, ut saepe dictum est, tunc est omnis, quae super terram, vel subtus terram erat Ecclesia, sicque de mortui Christi [Col. 0178D] latere renata sicut de latere dormientis Adae fabricata est Eva (Gen. II) . Nam, sicut costa Adae causa materialis exstitit unde formaretur Eva, sic fluvius ille, qui de latere Christi fluxit, causa fuit effectiva, ut paradiso vel coelo, Christique spirituali conjugio sancta ejus sponsa renasceretur Ecclesia. Siquidem nullus adhuc de omni genere humano regnum Dei viderat. Dixerat autem ipse absque ulla exceptione, tam praeteritorum quam praesentium vel futurorum: quia «nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei (Joan. III) .» Omnes igitur oportuit renasci, omnem Ecclesiam veterum pariter ac novorum, quia fuerat in praevaricatione primi Adae generata, oportuit in fide [Col. 0179A] secundi Adae regenerari, ut posset videre regnum Dei.

Cur nulli veterum sanctorum sua tristitia suffecerit, ut per eam illic, unde primus homo lapsus est, posset restitui absque baptismo sanguinis Christi.

Miretur aliquis cur hactenus nemo justorum, nemo sanctorum patriarcharum aut prophetarum, nec ipse pater Abraham, cui primo contra spem in spem credenti fides ad justitiam reputata est (Rom. IV) , quique ob ejsudem fidei meritum amicus Dei appellatus est (Jac. II) , per laudabilem justitiam saltem in seipso, delere peccatum originale, seque paradiso restituere potuerit. Sed de hoc profecto, quicunque divini vel etiam humani juris peritiam habet, minime [Col. 0179B] miratur. Reus enim et condemnati capitis servus quomodo redimet caput suum, si nihil addat ad servitium, vel etiam minuat, quod debuerat ante reatum. Aliis enim et minoribus debitis alia majora debita non redimuntur. Verbi gratia: Homo ille, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho, et incidit in latrones (Luc. X) , debebat regi suo Hierosolymitano decem millia talenta (quis enim aestimare possit quantum creatura debeat Creatori?) eratque 81 dives et inclytus in illa civitate, nec illi tanti debiti persolvendi facultas deerat. Praemonitus fuerat ab illo domino suo, ut esset fidelis ac subditus, praeceptumque acceperat, quo non difficulter observare, tunc demum emeritus jure altioris dignitatis gradu promoveretur. At ille ab anathematizato [Col. 0179C] principe Hiericho domini sui inimico, spe regnandi sollicitatus ut descenderet, et tanquam regnare idoneus servire comtemneret, descendit, secumque omne domini sui debitum abstulit: statimque ab illo deceptore spoliatus, et plagis impositis, semivivus relictus est. Hic proditor jacens in Hiericho, qui antequam transfugeret decem millia talenta debebat, nunquid pro satisfactione centum offerens denarios, debitum omne rependit, suis quoque medetur plagis, proditionisque opprobrium diluit, ut infamis inter famosos proceres in illa regali sedet curia? Imo bene ac misericorditer cum illo agitur, si tantum in illa civitate vel curia non receptus, non etiam ignibus exuratur, vel alia poena funditus a vita, qua indignus est, extrudatur. Bene ergo cum [Col. 0179D] Abraham, et Isaac, et Jacob, vel quolibet justo egit clemens Divinitas, quod a paradiso exclusus, non etiam inferni cruciabatur ignibus, sed in pace collocatus, illum exspectabat legislatorem, qui veniens benedictionem daret, «ut videretur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) .» Quidquid enim fidelis servitii Deo quilibet justus obtulit, tantum erat ad comparationem ejus laudis et glorificationis, quam homo conditus in paradiso suo debuerat Creatori: quantum ii compares centum denarios decem millibus talentis. Unde ergo peccatum quoque originale redimeret? Ad hoc etiam accedebat, quod vita haec misera sine actualibus quoque peccatis saltem levibus, sicut nunc, ita et tunc transigi omnino non [Col. 0180A] poterat. Non ergo summae Dei justitiae congruebat, qui in hoc terrestri sanctuario suo maculatum quidpiam sibi offerri prohibet, ut in illis coelestibus sanctis sanctorum aliquid nisi immaculatum susciperet, et inemendatam humanam creaturam angelicae dignitati penitus incorruptae coaequaret: fieretque injustus, sicut et justus, et clarissima coeli respublica tali inordinatione confunderetur.

Et ne forte, quod absit! judicia Dei reprehendamus cum his qui juxta Ezechielem intra se parabolam vertebant, dicentes: «Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt (Ezech. XVIII) ,» libet propositam similitudinem, quoniam ex Evangelica parabola est, adhuc secundum humanae legis aequitatem persequi, quoniam homines [Col. 0180B] sunt, qui reprehendunt judicia Dei: Audiant hoc et respondeant mundanae legis aequi censores, et divini examinis iniqui reprehensores. Supradictus homo, postquam descendit in Hiericho, genuit, sicut Scriptura refert, ad imaginem et similitudinem suam filios et filias (Gen. V) . Quid namque est, quod ait, «Genuit Adam ad imaginem et similitudinem suam?» Hoc utique voluit intelligi, quod a latronibus despoliatus ut supra dictum est, genuit nudos, plagatus morbidos, semivivus et ipsos semivivos. Vitiatae namque succus radicis, nihilominus vitiose in fructibus erupit. Et quod valde dolendum est, sicut spoliatus et semivivus multo plures generavit, quam generare debuerat, si in priori sanitate custos paradisi fidelis et obediens permansisset; Tunc [Col. 0180C] enim ex illo soli nascerentur hi, qui ad vitam praeordinati sunt, quippe nunc per Christi gratiam ad eamdem revocantur vitam. Nam propter peccatum, «Maledicta, inquit Deus, terra in opere tuo: cum operatus fueris eam, non dabit fructus suos, sed spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. V) .» Cui terrae, scilicet, mulieri: «Multiplicabo, inquit, aerumnas tuas et conceptus tuos (ibid.) .» Multiplices itaque conceptus de terra carnis, quae propter superbiam, qua Divinitatem appetivit, luxuriae subjecta est, tanquam tribulorum et spinarum densitas, excreverunt super numerum: tanti nascuntur reprobi, ut ad comparationem illorum pauci sint electi (Matth. XX) . Dicant nunc hominis illius filii, qui omnes in Hiericho nati sunt: hominis, inquam, qui [Col. 0180D] civitatem Hierusalem, quia sponte dereliquit, juste perdidit: dicant, utrum jure haereditario civitatem eamdem reposcant, legaliter patri adjudicatam: Dicant, inquam, legisperiti, in qua Romanorum seu barbarorum curia simile quid judicare praesumant.

Sed dicet aliquis: Dominus ipse, cujus in ore lex clementiae est, «Filius, inquit, non portabit iniquitatem patris, et pater non portabit iniquitatem filii (Ezech. XVIII) .» Bene. Sed rursum alius Propheta dicit: «Patres nostri peccaverunt et non sunt, nos autem iniquitates eorum portavimus (Thren. V) .» Et Moses ad Deum: «Qui reddis, inquit, peccata patrum in filios in tertiam et quartam generationem [Col. 0181A] (Exod. XX) .» Quapropter quaerenda est earum consonantia tibiarum: quia, cum spiritus illas unus idemque perflaverit, in ipsis dissonantia non debet intelligi. Videlicet portant iniquitatem patrum filii qui sequuntur. Dicis itaque mihi: Abraham, Isaac et caeteri justi non sunt secuti primorum iniquitatem parentum, sed omni testimonio fidei probati inventi sunt (Hebr. XI) . Fateamur igitur quia nec portare debuerunt, verumtamen in quantum non secuti sunt. Et qui omnino non secutus est, Christus Deus carnem habens ex carne Adam, et ossa ex ossibus Adam, omnino nec portare debuit. At illi quam longe ab illa parentum iniquitate in altitudinem justititae provecti sunt. Unus ex praecipuis Isaias dicit: «Facti sumus ut immundi nos omnes, justitiae nostrae sicut pannus menstruatae (Isa. VI) .» Non igitur aequum [Col. 0181B] erat ut illorum justitia, quoniam menstruata erat, coeleste sanctuarium introiret, donec fons ille domus David, fons baptismi, de quo nunc sermo est, juxta prophetam Zachariam in ablutionem menstruatae pateret (Zach. XIII) , videlicet lancea aperiente latus Domini crucifixi. Interim illis ampla merces, et omnem illorum justitiam supergrediens erat [Col. 0182A] apud inferos praesens requies, et futurae per Christum glorificationis secura et beata spes. Gratias misericordi Dei justitiae, et justae Dei misericordiae, qui sic adversatus est ut subveniret, sic percussit ut sanaret (Isa. XIX) , et juxta illud Psalmistae: «Misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax osculatae sunt (Psal. LXXXIV) ,» sic veritatem et justitiam adversus culpam exercuit, ut misericordiam et pacem reservaret homini. Nam quia satisfactionem pro culpa non nisi homo debebat, et non nisi Deus perficere poterat, Deus homo factus est, quatenus unus idemque Christus, et verus Deus ab homine exigeret, et ut verus homo persolveret.

Igitur, sicut supra dicere coepimus, ut participatione mortis Christi justificaremur, «in morte [Col. 0182B] ipsius baptizati sumus, consepulti cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo surrexit Christus a mortuis per gloriam Patris, ita nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VIII) , de cujus renovationis sacramento vel ordine, qui post supra memoratam cerei consecrationem celebratur, jam dictum est.

Ea quae in baptismo celebrantur, quae dicuntur, quae aguntur, crimina sunt illa, propter quae tanquam maleficia martyres accusabantur, rapiebantur, occidebantur. Diabolus enim, cui per Christianae fidei professionem in sacro fonte renuntiatur, in quem judiciales sententiae proferuntur, habens iram magnam. saeviebat in cordibus impiorum, et tuba divini nominis offensus, illorum caecitate et insania pro suis adversus Deum armis utebatur, et sicut in Apocalypsi legitur (Apoc. VIII) , qui canente tuba magnus mons ardens iracundia, confugiebat in profundum cordis impiorum, et divinis exorcismis, per quos ejectus fuerat, maleficii crimen effingens, [Col. 0181D] leges econtra dictabat. Sed vos testes mei (Isa. XLIII) , dicit Dominus videlicet quia nihil malae artis nos a bono magistro didicisse, optime conscii sumus. In his igitur quae dicuntur vel aguntur, virtutem qua diabolus damnatur et confoditur, admoto fidei speculo contemplemur.

In primis lectiones de Veteri Testamento ad Novum hoc sacramentum pertinentes leguntur et cantica similiter, id est tractus ad idem respondentes, succinuntur. Difficile namque est numerare, quam familiare, quam frequens Spiritu sancto fuerit, etiam [Col. 0182C] ante adventum Christi maxime circa aquas operari, et mysticis dictis aut factis gratiam praesignare baptismatis. Inde ergo lectiones sacrae baptismo congruentes, ad instructionem baptizandorum solemniter recitantur. Et sicut servus Abrahae missus, ut filio domini sui Isaac uxorem acciperet, Sara matre ejus mortua, Rebeccam invenit ad fontem aquae, et inaures dedit ad ornandum faciem ejus, et armillas in manibus et ita praeornatam adduxit ad Isaac (Genes. XXIV) : sic legati Dei Patris, id est sacerdotes ejus ad fontes baptismi venientes, novam sponsam, id est, novam plebem Christo Filio ejusdem Antiqui dierum, per fidei doctrinam acquirunt. Adjuravit enim eos Deus Pater charitate magna, coaeterni sibi Verbi incarnationem exhibens, cujus in typum ille [Col. 0182D] senex Abraham praedictum servum adjuravit super femur suum: et ipsi quoque fuerunt secum de omnibus bonis domini sui, quia divites facti sunt in verbo et in omni scientia (I Cor. XV) , magnarumque operatione virtutum adjuravit, inquam, eos Deus Pater ut filio suo vero Isaac, id est, risui vel gaudio nostro novam sponsam Ecclesiam de gentibus accipiant: quia mortua est, quae secundum carnem illum genuit, Synagoga mater ejus, et ejusdem filii sui, quem occidit, enecata est sanguine, quia dixit: «Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) .» Dum ergo lectiones sacras baptizandis recitamus, quasi Rebeccam, quae interpretatur obedentia, servus Abrahae ad fontem aquae alloquitur, [Col. 0183A] datque inaures, id est fidei doctrinam, quae obedientem bene praeornat aurem. Accipit illa et armillas in manibus, dum quod credit in mortificatione suae carnis operatur, propter quod et in morte Christi baptizatam se esse meminit. Nec mora, libenter ad Isaac contendit, obliviscens populum suum et domum Patris sui (Psal. XLIV) , totamque expeditam coelestibus praebens nuptiis.

Illa, quae prima ponitur lectio, libri Genesis, In principio creavit Deus coelum et terram, fortasse quaerat aliquis quid ad baptismi pertineat sacramentum. Et qui tanis est, quasi clausus adhuc sacculus est, qui antequam excutiatur non apparet [Col. 0183B] quid in illo contineatur. Sed prophetae quorum Moses primus vel maximus est, jam excussi sunt, ut inde, quae clausa et operta sacramenta continebant, manifesta procederent. Quod quia primitus apostoli fecerunt, ipsi namque primi post Christum quasi excutiendo nobis prophetas aperuerunt, idcirco dicuntur in psalmo «filii excussorum (Psal. CXXVI) .» Et haec maxime lectio jam a magnis, et fortibus viris excussa et exposita est, a quibus et vocatur hexameron, id est, opus sex dierum. De quorum dictis si omnia congregarentur, quae ad baptismi pertinent sacramentum, nimia prolixitas praesenti loco magnum afferret fastidium. Breviter ergo dicendum, quia maxime ex hoc praeclarum baptismo Christi perhibet testimonium, quod ait: Et Spiritus [Col. 0183C] Dei ferebatur super aquas, simulque divini nominis in quo baptizamur, id est, sanctae Trinitatis semel et iterum evidens personat oraculum. Ait: « In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) .» Quod aliud principium intelligendum putabimus, nisi filium? Ipse enim de seipso interrogantibus Judaeis quis esset: «Principium, ait, qui et loquor vobis (Joan. VIII) .» Ergo principium Filius. Per Filium fecit Deus coelum et terram. «Omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) ,» sicut Joannes evangelista narrat, «et sine ipso factum ctum 83 est nihil.» Nam procul dubio in Dei nomine Pater, in Principii nomine Filius intelligendus est. Profecto, cum dixisset: In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I) , subsecutus adjunxit: Et [Col. 0183D] Spiritus Dei ferebatur super aquas (ibid.) , qui tertia est in Trinitate persona.

Item in eadem lectione: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (ibid.) . Unde Gregorius: «Cuncta, inquit, dixit Deus et facta sunt.» Cum vero facere hominem decernit, hoc quod reverenter pensandum est praemittit, dicens: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, ut videlicet quia rationalis creatura condebatur, quasi cum consilio facta videretur, quasi per studium de terra plasmatur, et inspiratione conditoris in virtutem vitalis spiritus exigitur, ut scilicet non per jussionis vocem, sed per dignitatem operationis existeret, qui per imaginem Dei fiebat. De eo, quod supra dictum: Et Spiritus Dei ferebatur [Col. 0184A] super aquas, et de similitudine, quae hic posita est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, plus aliquid eloqui praesenti negotio competit. Nam vere idcirco nunc Spiritus sanctus fertur super aquas, ut similitudinem Dei, quae in homine per peccatum abolita fuerat, per regenerantem baptismi gratiam restituat. Quod ut commodius fieri possit, dicendum prius est quae inter imaginem similitudinemque Dei distantia sit.

Quae imaginis et similitudinis Dei distantia sit et quod non imaginem, sed similitudinem homo peccando perdidit, ad quam reformatur per baptismum Christi.

Ad imaginem Dei homo factus est, in eo quod rationalis [Col. 0184B] est, ad similitudinem vero in eo quod divinae bonitatis imitator conditus est. Imago namque Dei vel figura substantiae ejus (Hebr. I) , sicut Apostolus ait, filius est: bonitas autem vel charitas Dei et imaginis ejus, Spiritus sanctus est. Et idcirco non est dictum: Faciamus hominem ad similitudinem et imaginem meam, sed, ad imaginem et similitudinem nostram, quia similitudo non unius tantum, sed duarum personarum, scilicet, Patris et Filii est, imago autem non duarum, sed unius, scilicet Patris est. Filius namque Patris tantum, non etiam Spiritus sancti filius est. Spiritus autem sanctus non solum Patris, sed et Filii Spiritus est. Potuit autem creatura rationalis amittere id quod ad similitudinem Dei facta est, non potuit vero eo carere quod ad [Col. 0184C] imaginem Dei condita est. Quare? quia videlicet, divinae bonitatis imitatio, per quam Dei similitudo retinetur, creaturae quoque voluntatem exigit; rationalitas autem, quae impressione imaginis Dei humanae animae insculpta est, a sola Creatoris arte processit.

Igitur, ut similitudinem Dei, quam nostra voluntate perdidimus, nostra nihilominus voluntate recuperare possimus, bonitas Dei Spiritus sanctus illuc usque descendit, quo pervenire nos facile possumus, dum superfertur aquis, quae praesto sunt, de nostro solam voluntatem postulans, caetera gratis omnia procurans. Nam et aquam illam, quae de mortuo Christi corpore profluxit, ipse creavit, qui corpus ipsum Christi de nostrae aqua naturae fotu suo concrescere [Col. 0184D] fecit, sicut habemus in symbolo: Et incarnatus est de Spiritu sancto vel in Evangelio: «Quod enim in ea natum, est de Spiritu sancto (Matth. I) ,» et qui in mundi creatione, ut in praesenti lectione scriptum est, superferebatur aquis, in modum volucris, ut ait Hieronymus, ova sua calore animantis ipse nunc superfertur aquis baptismi, ut ingredientes sub gratiam suam confovens, in veram regeneraret vitam expandens alas suas, et assumens eos atque portans in humeris suis (Deut. XXXII) . Et si opus est ut amplius appropinquet alicui, id est si ab aquis arceatur aliquis, ut volens ad illas pervenire non possit, sicut arcebatur Cornelius (Act. X) , Judaeis prohibentibus gentiles recipi, vel sicut multi Christum in persecutione confitentes, [Col. 0185A] necdum baptizati, ad aquas pervenire non poterant, aretati carceribus et vinculis praepediti. Si, inquam, opus sit, propter aliquid hujusmodi, tunc demum advolat mater gratiae Dei, suasque ultra nidum aquarum alas extendit; sicut adhuc loquente Petro cecidit Spiritus sanctus super omnes, qui audiebant verbum, et erant loquentes linguis et magnificantes Deum (Act. X) .

Sed illos, tanto defensore tutos, jussit Petrus aqua baptizari in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; multi autem persecutionis articulo praeoccupati sine aquae baptismo suppliciis affecti, pro [Col. 0185B] Christo consummati sunt. Quid ergo? Nunquid hi baptizati sunt? Imo tanto majorem gratiam prae illis, qui in pace Ecclesiae moriuntur, assecuti sunt, quanto graviori dispendio morti et sanguini Christi communicaverunt. Nam in baptismo communi, tantum similitudo mortis est, sicut ait Apostolus: «Si enim complantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Rom. VI) ,» in martyrio autem ipsa mors. Quod si martyrium baptismus non esset, nunquam Dominus de passione sua dixisset, quod jam supra commemoratum est: «Baptismo habeo baptizari, et quomodo coarctor, usque dum perficiatur! (Luc. XII.) » Verum exceptis his quos ejusmodi articulus non intercipit, nulli Spiritus sanctus extra fontem occurrit, totamque [Col. 0185C] remissionem peccatorum intra aquas continet, nec ultra extendit. Ex his maxime locis, de quibus dictum est, memorata lectio baptismi Sacramento congruit. Caeterum nisi vitandi subesset causa fastidii, poterat ex authenticis doctorum tractatibus ostendi quod tota series mundanae creationis quae in eadem lectione digesta est, similitudines praeferat nostrae, quae per baptismum agitur, renovationis. Nam qui «in principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) ,» et caetera fecit sex dierum opera, nunc dicit: «Novos coelos et novam ego terram creo (Isa. LXV) ,» id est, novos sanctos, et novam Ecclesiae plebem. «Et dividit aquas ab aquis (Gen. I) ,» et positum est firmamentum apostolorum et prophetarum [Col. 0185D] (Ephes. II) , dividens divinae aquas sapientiae, quas continet ab aquis humanae vel carnalis prudentiae. De quo Psalmista: «Extendens, inquit, coelum, sicut pellem, qui tegis in aquis superiora ejus (Psal. CIII) ,» et congregatis aquis in unum locum, «circumdedit Deus mari (Job XXXVIII) ,» id est turbinibus hujus saeculi, terminos suos: posuitque vectem et ostia, et dixit: «Huc usque venies, et hic confringes tumentes fluctus tuos,» et sic terra Ecclesiae a naufragio liberata germinaverunt campi eremi, id est latitudines gentilitatis, germen odoris Israel, quia floruit in gentibus patriarcharum et prophetarum fides. Et posita sunt in firmamento propheticae vel evangelicae Scripturae; firmamentum enim, inquit Augustinus, contra insidiosiores errores [Col. 0186A] Deus ponere voluit in Scripturis, in firmamento, inquam, sacrae Scripturae, posita sunt sol et luna, et 84 numerositas stellarum, id est majorum minorumque ac mediocrium luminaria doctorum, et baptizatorum alii per contemplationem evolvuntur dicentes: «Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III) :» alii saecularibus innatant curis, et proficiente cultu Christianitatis, animalia quoque quadrupedia (Act. X) , id est carnalium turbae, ad fidem Christi prorepsere. Et talis creaturae Dominus est, novus Adam, custos et possessor tam terrae quam coelestis paradisi, quem serpens non decepit, mulier non seduxit, qui peccatum non fecit, et ideo morti nihil debuit.

Sed ipsum tempus anni primum, id est vernum [Col. 0186B] eidem congruit similitudini, quia non solum in exitu Israel de Aegypto sanguis agni restitutio fuit libertatis, sed et totus mundus initium suae sumpsit creationis. Unde magnus Leo dixit: Nunc ad praenuntiatum festis omnibus festum, sacer novorum mensis enituit, ut, in quo accepit mundus exordium, in eodem haberet Christiana creatura principium. De qua nova creatura Paulus apostolus dixit: «Scimus enim quoniam omnis creatura ingemiscit et parturit usque adhuc (Rom. VIII) ,» videlicet, usque ad revelationem filiorum Dei, quam ipse praemiserat dicens: «Nam exspectatio creaturae revelationem filiorum Dei exspectat (ibid.) .» Ac deinde secutus: «Non solum autem illa, sed et nos ipsi primitias spiritus babentes,» id est, qui primi dona Sancti [Col. 0186C] Spiritus accepimus, «ipsi intra nos gemimus (ibid.) ,» etc. Quamvis enim perfecti videamur, tamen, dum corruptibiles sumus, securi non vivimus, neque comprehendisse nos arbitramur (Philip. III) .

Lectio secunda est illa libri Exodi: Factum est in vigilia matutina, et ecce respiciens Dominus super castra Aegyptiorum per columnam nubis et ignis, interfecit exercitum eorum, et subvertit rotas curruum, ferebanturque in profundum (Exod. XIV) . Non dubie neque per partes, sed manifeste tota lectio haec salutaris baptismi Christi typum praefert, et notum est quia passim in Scripturis sacris lectionis hujus [Col. 0186D] sacramentum a doctoribus concelebratum est. Et in supra memorata cerei benedictione sic dictum est: Haec nox est in qua primum patres nostros filios Israel eduxisti de Aegypto, quos postea Rubrum mare sicco vestigio transire fecisti. Qualiter hoc fiat, nunc in singulis per baptismum Christi, sola suis fides intuetur oculis: et ideo cantat Domino Canticum Mosi, id est tractum sequentem: Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem dejecit in mare (Exod. XV) . Qualiter autem hoc gestum sit in Patribus sanctis et omnibus electis, qui apud inferos hunc exspectabant transitum, quantus beatarum animarum exercitus, duce potenti anima Christi, per illud mare transierit, quod de latere ejus in aquam et sanguinem divisum exiit, [Col. 0187A] quanta exsultatio de tenebris exeuntium, quanta laetitia paradisum introeuntium «nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (Isa. LXIV; I Cor. II) .»

Lectio tertia: Apprehendent septem mulieres virum unum in die illa, dicentes: Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur (Isa. IV) , etc. Haec quoque ad baptismi sacramentum, et ad instructionem manifeste pertinet baptizandorum. Sed jam nunc dicendum cur quatuor legantur lectiones, de lege et prophetis assumptae. Videlicet lectio prima idcirco legitur, quia, ut dictum est, de creatione mundi et hominis conditione narrans, aquarum [Col. 0187B] quoque mysteria, cum Spiritus Dei auctoritate interserit. Tres vero reliquae tria mundi tempora respiciunt, id est primum ante legem, secundum sub lege, tertium sub gratia, quibus cunctis temporibus remedium baptismatis necessarium fuisse commendatur. De his, qui ante legem fuerunt, claret, quia sicut jam dictum est in secunda lectione, baptismum Christi praefiguraverunt in eo quod mare transierunt, et sicut Apostolus dicit: «Omnes sub Mose baptizati sunt in nube et mari (I Cor. X) .» Nondum enim data erat lex. De his autem, qui sub lege erant, in tertia lectione dicit Isaias: Si abluerit Dominus sordem filiarum Sion, et sanguinem Hierusalem laverit de medio ejus in spiritu judicii et spiritu ardoris (Isa. IV) . De quo ardore dicit Joannes Baptista [Col. 0187C] in Evangelio: «Ille vos baptizabit in Spiritu sancto et igni (Joan. III) ,» Vir ille Christus est, quem juxta hanc lectionem apprehendent septem mulieres, id est septem gratiae Spiritus sancti. De quibus idem propheta alibi dicit: «Et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI) .» Hae septem gratiae apprehenderunt Jesum, quem, ut ait Hieronymus, multo tempore desideraverunt, quia nullum alium invenire potuerunt, in quo aeterna statione requiescerent. Quod autem gratia Spiritus sancti cuncta possideat, exponi non indiget. Ideo panem nostrum, inquiunt, comedemus, et vestimentis nostris operiemur. Sed quia [Col. 0187D] in hominibus semper opprobrium, nullo vivente ut sancti Spiritus dona poscebant, propterea Jesu nomen sibi cupiunt invocari, ut quod in lege imperfectum erat in Evangelio compleretur.

Lectio quarta: Scripsit Moses canticum (Deut. XXXI) ; sive: Haec est haereditas servorum Domini (Isa. LIV) . Utraeque enim vicissim leguntur in Pascha et in Pentecosten, et ambae hoc tempus gratiae manifestius exprimunt. In ea, quae est: Scripsit Moses canticum, ait idem Moses: Novi enim quod post mortem meam inique agetis, etc. Mortem Mosi finem legis accipiunt pene cuncti doctores sancti, id est, [Col. 0188A] adventum Christi, cujus gratia sic legi, quemadmodum Josue successit Mosi, qui populum Dei trans Jordanem eductum ingentibus praeliis in terram repromissionis, dux victoriosus introduxit, Jesum Christum nomine praefigurans et opere, qui omnem electorum populum, quorum neminem lex ad perfectum adduxerat, sanguine suo contra diabolum dimicans, victor mortis per baptismi gratiam in paradisum reduxit: Profecto in hoc tempore, juxta canticum, quod Moses scripsit, «Peccaverunt Domino, non filii,» scilicet Judaei, «generatio prava atque perversa, populus stultus et insipiens,» quem constituerat Dominus et Pater suus super excelsam terram (Deut. XXXII) , scilicet legis prophetarumque notitiam, ut sugerent mel coelestis doctrinae de petra, [Col. 0188B] quae Christus erat, oleumque, id est gratiam Spiritus sancti, de eodem saxo durissimo per resurrectionis potentiam immortaliter solidato et ecce econtrario de vinea Sodomorum, et de suburbanis Gomorrhae uva eorum, uva fellis, et botrus amarissimus (ibid.) . «Et propter haec» abscondam, ait, faciem 85 meam ab eis (ibid.) , etc. At vere coeli et terra, de quibus alibi per Prophetam dicit: «Novos coelos et novam terram ego creo (Isa LXV) .» Novi, inquam, coeli et nova Ecclesiae terra audivit verba oris ejus, sicut in sequenti tractu cantamus: Et concrescit in eis ut pluvia doctrina Domini, et fluit ut ros eloquium Domini, quasi imber super herbam et quasi stillae super gramina, quia nomen Domini invocatur super nos, nomen Patris et Filii et [Col. 0188C] Spiritus sancti (Matth. XXVIII) , quod totam vim continet ejus, quae per baptismum agitur, nostrae regenerationis. Non minus illa Isaiae lectio: Haec est haereditas servorum Domini, hoc idem, ut supra dictum est, tempus gratiae respicit, provocans credentes et dicens: «Omnes sitientes venite ad aquas (Isa. LV) .» Ut veniat ad fluvium Dei, qui repletus est aquis (Psal. LXIV) , et cujus «impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV) ,» ut bibant «aquas de fontibus Salvatoris (Isa. XII) ,» qui loquitur ad Samaritanam: «Si scires donum Dei, et quis est, qui dicit tibi: Da mihi bibere, tu forsitan petisses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam, et aquam, quam ego dedero ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) .» Sciendum autem, quod ait [Col. 0188D] Hieronymus, homo aquam tribuat, Deus autem Spiritum Sanctum quo sordes abluuntur, et peccata purgantur.

Tantam, quae his tribus lectionibus chorus succinit, singula singulis exsultationem indicant renatorum, quod jure exsultare debeant, quia submersis omnibus peccatis, ipsi per mare baptismi transeunt liberati. Verum haec exsultatio in metu et tremore debet esse, et cum laboriosa et necessaria carnis mortificatione, quandiu sumus in corpore, stantes, sicut in Apocalypsi (Cap. XV) legimus, supra mare vitreum, quod graves et rursum oneratos peccatis [Col. 0189A] sustinere non potest. Unde oportet, ut abjectis oneribus saeculi, et simplici tunica contenti, persistamus, vel ambulemus super hoc vitreum mare baptismi, mistum igne Spiritus sancti, tenentes, sicut ibi legitur, citharas Dei, id est, tota carne mortificati, et in laude Dei extenti, canendo trementes, et tremendo canentes, juxta illud: «Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore (Psal. II) .» Bene ergo verba canticorum Mosi et prophetarum, quae succinimus, in tractus efferimus, quem canticum lugentium esse, et miseriae praesentis exsilii congruere, jam dictum est.

Quartus tractus in hoc differt a caeteris, quod nulla lectione praemissa cantatur. Nec mirum. Non enim in officio praesenti sic est vox universalis [Col. 0189B] Ecclesiae, quemadmodum et illi. Eorum quippe solummodo vox est, qui in praesenti adsunt baptizandi, adhuc peccati originalis veneno infecti, et ideo festinant ad baptismum, ut juvenescant, «quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum. (Psal. XLI) .» Quod maxime ex subsequenti Collecta, confirmatur: Omnipotens sempiterne Deus, respice propitius ad devotionem populi renascentis, qui, sicut cervus, aquarum tuarum expetit fontem. Econtra lectio prima nullo subsequenti cantico terminata est, videlicet, quia creatis et completis mundi cunctis operibus non cantavit dignas homo ingratus Deo Creatori gratias: sed obmutuit a laude Dei, et, audito serpente, contra praeceptum quod acceperat, obsurduit. Unde et baptizando dicitur, Ephphetha, [Col. 0189C] quod est adaperire, sumptum de Evangelio, quod Dominus noster curationem humani generis, quod sic obsurduerat et obmutuerat, ut dictum est, in eo, quem sanavit, homine surdo et muto significavit. (Marc. VII) . Nec praetereundum, quia neque collectis salutatio, id est, Dominus vobiscum, neque lectionibus supradictis ullae superscriptiones, id est, tituli praeferuntur: quos a nudiustertius cunctis lectionibus, tanquam corporibus capita praescidimus, donec caput nostrum Christus resurgendo nobis reddatur, cujus resurrectionis similitudo in his, qui baptizati de fontibus ascendunt Christum induti, ut Apostolus ait (Galat. III) , fidei oculis repraesentatur: nec ante hoc signa Ecclesiae concrepant, quorum causa jam superius dicta est.

Consecratio fontis in nomine sanctae Trinitatis, et maxime invocatione perficitur Spiritus sancti. Quod idcirco recte fit, quia tota hominis regeneratio, licet totius sit opus Trinitatis, propria tamen est operatio Spiritus sancti. Sancta quippe Trinitas, ut ait Leo Magnus, ita sibi divisit opus hominis, ut Pater conderet, Filius redimeret, Spiritus sanctus regeneraret vel igniret. Verumtamen et Pater cum Filio et Spiritu sancto condidit, et Filius cum Patre et Spiritu sancto redemit, et Spiritus sanctus cum Patre et Filio regenerat atque illuminat. Nam et Pater dum conderet: «Faciamus, inquit, hominem ad [Col. 0190A] imaginem et similitudinem nostram (Gen. I) , et Filius dum redimeret, Pater illi calicem passionis dedit et ipse Filius per Spiritum sanctum bibit: sicut apostolus Paulus ait (Hebraeorum Cap. IX) : «Sanguis Christi qui per Spiritum sanctum semetipsum obtulit Deo,» et caetera, et ut Spiritus sanctus regeneret, Pater eumdem Paracletum Spiritum dat, et Filius in eodem Spiritu baptizat, sicut Joannes Baptista in Evangelio sibi dictum insinuat: «Super quem videris Spiritum descendentem sicut columbam, et manentem in eo, hic est, qui baptizat in Spiritu sancto.» Spiritus ergo sanctus aquarum sanctificator est, sanctus Spiritus fontis nostri sanctificatio est, imo Spiritus fons vitae est (Psal. XXXV) , pacis fluvius est. Spiritus sanctus, illa paterni cordis [Col. 0190B] benigna vena est de quo usque ad nos miseratio larga tanquam flumen inundans procurrit. Amor Dei torrens voluptatis Dei, Spiritus sanctus est. Hic illum duorum patrem filiorum, erga juniorem filium, idest gentilem populum, ingenita sibi pietate flexit, qui luxuriose vivendo suam paternae substantiae partem consumpserat, porcos alienos in longinqua regione paverat, id est spurcos daemones coluerat, et tunc reversum suscipit, festum diem omnibus amicis, id est coetibus indicit angelicis, jubet primam cum annulo stolam proferri (Luc. XV) . Quid enim intelligimus per annulum nisi fidei signaculum? Nam catechumenus, dum baptizandus fidei sacrae, quam firmiter tenet, symbolum reddit, profecto illam tabulis cordis ejus inscripsit, decentem [Col. 0190C] annulum in manu ejus dedit, et in eo, quod consignatus est cruce Christi: ut dicat cum Apostolo: «Christo confixus sum cruci (Galat. II) ,» et quod tertio submergitur, ut triduanae morti Christi conformetur, et hoc mirabili pietatis officio vivus et incolumis crucifixo et mortuo atque sepulto configitur, commoritur et consepelitur procul dubio calceamenta accipit in pedibus. Calceamenta namque de mortuis animalibus fiunt. Et haec manifeste Dominicae mortis insignia sunt, quae ideo suscipit, ut ejus exemplo, qui propter nos 86 crucifixus est, deinceps crucifigat carnem suam cum vitiis et concupiscentiis, et mortificans membra sua, quae sunt super terram, dicit: Vivo autem jam non ego, vivit [Col. 0190D] vero in me Christus (Galat. V) . Cum autem candidam vestem accipit, quae utique novam Christi consolationem significat, dicente Apostolo: «Omnes, qui in Christo baptizati estis, Christum induistis (Coloss. III) ,» profecto primam illi stolam induit pater, et «manducemus, inquit, et bibamus, quia filius hic meus mortuus fuerat et revixit perierat et inventus est (Luc. XV) .»

Statim ergo Paschale vespertini sacrificii construitur convivium, trina praeeunte litania in honorem sanctae et individuae Trinitatis (Galat. III) , in [Col. 0191A] cujus nomine trino baptizatus filius hic, de quo, loquimur, qui «mortuus fuerat et revixit, perierat et inventus est (Luc. XV) ,» concrepant signa, quae hactenus fuerant muta, et personante symphonia chorus exsultat. Gaudent nobiscum angeli, et propter illorum gaudium nos repetimus omissum a Septuagesima hymnum ipsorum, id est, Gloria in excelsis. Adducitur vitulus ille saginatus, scilicet Deus et homo Christus, cujus carnem manducare, et sanguinem bibere debemus: qui ideo vitulus dicitur, quia homo pro nobis sacrificatus est: ideo saginatus, quia in ipso habitabat plenitudo divinitatis corporaliter (Coloss. II) . Sed huic convivio senior frater, id est Judaicus populus, interesse non vult, stansque foris et audiens symphoniam et [Col. 0191B] chorum, detrahit fratri suo, invidia tortus et odio, patrisque clementiam reprehendens, tristitia mavult et fame consumi, quam cum fratre gaudere et epulari. Exibit autem pater quandoque, et faciem laetam averso et tristi filio dignanter ingerens, persuadebit, et precabitur illum opportunis interesse gaudiis et epulis, tenens manum ejus, et blandis consulens sermonibus, et tunc reliquiae Israel salvae fient. Iuterim, donec illud fiat, plenum vel integrum non erit paternae domus, id est, praesentis Ecclesiae gaudium: quia licet Judaicus populus semper gentium oderit salutem (Rom. XI) , gentium tamen Ecclesia dolet, quod ille populus stat foris, quodque sua salus illi in scandala sit. Igitur hujus diei sacrificio vespertino, tam festivo, tamque [Col. 0191C] jucundo convenienter quaedam ornamenta detracta sunt, scilicet Introitus, Graduale, Offerenda atque Communio, quae de Psalmis quondam a Coelestino papa quadragesimo, primum ad canendum institutis ante sacrificium excerpta, et cum suavi modulatione in Romana Ecclesia cantari instituta sunt. Interea, dum vitulus adducitur, convivium praeparatur, accedit coram ille ministrorum primus atque fidissimus Paulus, filiumque illum, qui reversus est, jam habentem annulum in manu, jam calceatum, jamque stola prima indutum, gratulabundus alloquitur in praesenti Epistola, disens: «Si conresurrexitis cum Christo, quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita [Col. 0191D] est cum Christo in Deo (Coloss. III) .» O fidi procuratoris elegans facundia, et officiosa sedulitas: «Mortui, inquit, estis,» quia videlicet mortuum est in vobis, quidquid super terram sapiebatis. Quid enim prius sapiebat ille filius desertor patris, luxuriosus et prodigus, nisi cum meretricibus convivia struere, sua dissipare, alienis inhiare, porcos alienos pascere? (Luc XVI.) Totum hoc mortuum, et in baptismo Christi sepultum est; vita autem nova, quae de eodem baptismo surrexit, quae filium talem longe alterum fecit: vita, inquam, nova, quae cum Christo in Deo abscondita est, ipse idem novus homo Christus est, quem et candida vestis baptizati significat: «Cum enim, inquit, Christus apparuerit, vita vestra, tunc et vos apparebitis cum illo in gloria [Col. 0192A] (Coloss. III) .» Vitam eamdem, divina novitate conditam, significant et in Evangelio consequenti vestimenta angeli, quae erant candida sicut nix. Ecce interea canore coelestis personat symphonia, quo laetificentur convivae, tanquam de coelo remissum et ori nostro redditum alleluia: quod a Septuagesima nostra non cecinerunt organa, videlicet, quia diebus his captivitas praesentis vitae significata est, et ideo quod futurae vitae jucunditatem significat alleluia, tacendo velut ad salices Babylonis hujus flentibus nobis pependerunt. At nunc, quia nox illa sacratissima jam incumbit, qua Christus libertatis auctor resurrexit, in qua jam, ut dictum est, prima resurrectione resurgunt, qui baptizantur novi Ecclesiae filii, protinus tanquam de salicibus direpta nostra [Col. 0192B] certatim organa persultant alleluia, dicuntque: Confitemini Domino (Psal. CXVII) , causamque subjiciunt: quoniam bonus (ibid.) , quod ab effectu comprobatur, quoniam in saeculo misericordia ejus (ibid.) , subauditur exhibita in remissionem peccatorum, quam est largitus in baptismo: et hunc merito versiculum alleluia, primum arripit. Psalmus quippe centesimus septimus decimus, cujus hic primus versus est alleluia, in titulo habet, multum hanc misericordiam, et hanc diem solemnem, quam fecit Dominus, fidei nostrae commendat, ut exsultemus et laetemur in ea. Hoc alleluia sicut et reliquum hujus diei officium, maxime baptizatorum est exsultatio, eo quod prima, ut dictum est, resurrectione jam conresurrexerunt cum Christo. Restat vero grandis [Col. 0192C] labor, ut habeant partem in resurrectione secunda, et inter ipsum laborem bonorum operum superest metus, superest fletus, vel propter periculum gehennae, vel propter desiderium vitae aeternae. Recte ergo, quia necdum plenum est gaudium spei vocatorum, quod imminuit sollicitudo eorumdem adhuc a Deo peregrinantium, cum alleluia Tractus quoque cantatur, quem cantum lugentium esse, superius jam dictum est. Itemque per totam paschalem hebdomadam usque ad Sabbatum, quo albas ipsi deponunt, eadem pro causa Graduale cantatur, qui cantus est laborantium, nec nisi propter eos pertineret ad dies Pentecostes, quod tempus futurae requiei, pacisque et gloriae signum est. Nam et in [Col. 0192D] canone per hanc hebdomadam hoc pro ipsis additum est: Hanc igitur oblationem servitutis nostrae: sed et cunctae familiae tuae, quam tibi offerimus pro his, quos regenerare dignatus es ex aqua et Spiritu sancto, tribuens eis remissionem omnium peccatorum. Et ab hac vespera, qua baptizati sunt, per singulas hujus hebdomadae vesperas clerus ad fontes procedit cum Christi resurrectione solemnitatem sancti celebrans baptisterii.

Cur pacis osculum, quod papa Innocentius a beato Petro tricesimus octavus dari instituit, omissum fuerit a nudiustertius, et hodie reddatur, ex ipso canonis [Col. 0193A] loco, in quo datur, citius agnoscitur. Datur enim eo loco, quo 87 jam secundo calicem discooperuimus, et dicimus: Pax Domini sit semper vobiscum. Hic autem locus, sicut in ejusdem canonis tractatu dictum est, illud significat, quod Dominus noster resurrexit a mortuis, et stans in medio discipulorum suorum dixit eis: «Pax vobis (Joan. XX) .» Per quod illud nobis innuit quod paries inimicitiarum inter nos ac Deum erectus fuerat (Ephes. II) , id est peccatum, ad quem dissolvendum Dominus noster transitu mortis protectus est. Quo effecto resurgendo rediens pacem annuntiavit, quam acquisierat nobis prima voce, quam emisit in medio discipulorum suorum, dicendo: « Pax vobis. » Recte igitur, ex quo ad faciendam eamdem pacem [Col. 0193B] profectus est, donec rediens diceret: «Pax vobis,» intermisimus: Pax Domini sit semper vobiscum, neque dedimus pacis osculum. Simul Judae traditoris probrosum exsecrantes et anathematizantes osculum, quo Filium hominis tradens, sanctum et innocens apostolorum infamavit collegium apud eos, qui foris erant, occasionem maledicendi praebens, ac detestandi eos, quorum sanctitatis aestimatio magna fuerat, ut de illis tale quid cantitarent, quale illud est:

Octavam illam, quae in Paralipomenon (II Par. VII) , et in superscriptionibus quorumdam invenitur psalmorum (Psal. VI, XVIII) , haec sacra spectat dies, quam fecit Dominus, ut esset solemnitas solemnitatum, quemadmodum pro sui magnitudine dicuntur Sancta sanctorum, Cantica canticorum. Sicut enim illa caetera superant sancta vel cantica. sic solemnitates caeteras hujus sacrosanctae solemnitatis antecedit nobilitas. Octava autem illa futura est perfectae atque consummatae resurrectionis gloria, in qua electi omnes, qui nunc post depositionem carnis una et simplici solius animae beatitudine perfruuntur, sicut in Apocalypsi legimus quia «datae sunt illis singulae stolae albae (Apoc. VI) ; duplici, id est corporis [Col. 0193D] et animae felicitate remunerabuntur, sicque binas perennis gloriae stolas accipient. Quam octavam sicut septem mundi aetates ordine suo praeeunt, quarum sexta nunc ab adventu Christi volvitur; septima vero animarum est carne deposita quiescentium, sicut alio loco jam dictum est, sic et hanc sacratissimam solemnitatem septem Dominicae praecesserunt, quarum in prima: Circumdederunt me gemitus mortis (Psal. XVII) , in septima cantavimus: Laetare, Hierusalem (Zach. II) , singulae singulis aetatum earumdem proprietate sui respondentes officii, sicut loco vel ordine suo jam dictum est, et interposita Dominicae passionis memoria per duas hebdomadas, quod ipsum cur fiat, jam dictum est. Sequitur [Col. 0194A] haec octavae aetatis, quae extra septem est, quia aeterna est gloriosa Christi resurrectione commendata festivitas, nobilis, admirabilis, decora et suavis, splendida et desiderabilis. Non enim parum est quod in illa nobis octava repositum est. Nam sicut octava dies eadem quae prima est, sic in illa aetate restituitur homo in hoc ipsum, ad quod conditus est, eritque corpore et anima immortaliter felix, et feliciter immortalis sicut angeli Dei imo supra primae originis reparatus dignitatem, eo quod suam in unitate personae Filii Dei, respiciat naturam, personam super omnia opera manuum Patris constitutam adorari, laudari et glorificari ab angelis in coessentia summae et individuae Trinitatis. Idcirco dum sanctorum recolimus natalitia, de quibus dubium non est, quod [Col. 0194B] egressi a corporibus gloriam sempiternam jam adepti sunt, diem quoque celebramus octavum, beatificantes illos ex eo quoque, quod in futuro corporum receptorum immortalitatem gloriosam feliciter obtinebunt.

Hoc et per octo beatitudines evangelicas significatur, ubi octava redit ad caput. Namque et in prima, et in octava haec eadem beatitudinis sententia est «quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) .» Unde Augustinus: «Octava, inquit, sententia, quae ad caput redit perfectumque hominem declarat, significatur fortasse et circumcisione octava die in Veteri Testamento, et Domini resurrectione post Sabbatum, qui est utique octavus, id est primus dies, et celebratione octavarum feriarum, quas in regeneratione [Col. 0194C] novi hominis celebramus.» De illa igitur octava, quae est resurrectio, quae jam completa in capite nostro, scilicet Christo, nunc secundum diei praesentis, in qua resurrexit, officium, ordinemque mysticum, aliqua dicenda sunt.

Ternarius numerus, qui apud saeculares quoque philosophos insignis habetur pro eo quod imparium et eorum, qui praeter unitatem nullam aliam recipiunt sectionem, primus est numerorum: Apud nos longe amplius praeclari nominis, imo primae ac divinae est auctoritatis, tam propter ipsam essentiam sanctae et individuae Trinitatis, quam pro eo quod Salvator noster [Col. 0194D] tertia die resurrexit a mortuis. Et profecto tertia dies haec ad idem ipsum ejusdem sanctae Trinitatis respicit sacramentum. Idcirco namque Dominus non ante tertiam resurrexit, quia congruum fuit ut propitiationem sanctae Trinitatis triduana nobis obtineret mors carnis Christi. Alioquin cur cum sub trina mersione baptizamur in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti complantati dicimur, imo vere «complantati facti sumus similitudini mortis ejus (Rom. VI) ,» nisi quia eamdem mortem suam, quam ante baptismum suum appellaverat, triduo pertulit et ipse in nomine et in obedientia Patris et Filii et Spiritus sancti. Siquidem et Pater Filio, sicut et ipse Filius testatur, calicem passionis dedit; et ipse Filius animae [Col. 0195A] suae in sua potestate propinavit, sicut ipse ait: «Potestatem habeo ponendi animam meam (Joan. X) ,» et Spiritus sanctus illi propinari fecit, sicut Apostolus ait: Quia «Christus per Spiritum sanctum semetipsum obtulit (Hebr. IX) .» Congruenter ergo mors Domini triduana exstitit, quam sancta Trinitas disposuit, quamque ad obtinendam humano generi propitiationem ejusdem sanctae Trinitatis, nostra in illo natura sola pertulit. Non solum autem, sed et tota vita ejus annorum suorum numero sanctae Trinitati famulatum se exhibere, et ejus praecepto se obedire innuit. Nam in triginta tribus annis quibus super terram ambulavit, ternarius est repetitus hac sola differentia, quod unus ternarius, ut triginta sint, in decenum limitem consurgit, alius ut simplex sit, [Col. 0195B] in singulari limite subsistit. Cujus in typum Isaac quoque ad immolandum ternario dierum numero ductus est (Gen. XXII) . Nam de Geraris, ubi tunc habitabat Abraham, usque ad montem Moria, id est sedem templi, dierum trium est, ut ait Hieronymus, et consequenter illuc die tertio pervenit, sicut historia refert, et venit in locum, quem dixit ei Deus in die tertia. Sed ut ad incoeptum redeam, mira velocitas, mirabilis ille salvatricis 88 gratiae cursus, ut triduo trium temporum saeculi peccata deleret, omnes, qui ante legem fuerant, omnes, qui sub lege erant, cunctos, qui sub gratia venturi erant, una Christi morte pariter solveret, pro singulis temporibus singulos dies ejusdem mortis appendens. Totam ejus velocitatem Spiritus sanctus innuebat, cum [Col. 0195C] Prophetae imperans dicebat: «Voca nomen ejus: Accelera spolia detrahere, Festina praedari (Isa. VIII) .»

De hoc et illud in Canticis: «revertere, similis esto, dilecte mi, capreae hinnuloque cervorum super montes Bethel (Cant. II) .» Acceleravit enim inferni spolia detrahere, festinavitque praedari, reversusque ut caprea aut cervorum hinnulus, id est patriarcharum filius, ad salvandum velocissimus, apparuit super montes Bethel, id est visus est apostolis, ut eorum tristitiam cito in gaudium converteret, qui sunt montis Bethel, id est domus Dei, quae est Ecclesia, principes summis virtutibus eminentes. Acceleravit, [Col. 0195D] inquam, inferni spolia detrahere, id est electos omnes jure victoris adducere. Quae enim mora fieret ad detrahendum, aut quae difficultas ad discernendum? Sol erat iste, illi autem qui quaerebantur, tanquam specularia. Illorum fides speculum erat reddendo solis aspectum radio satis idoneum, sed ideo non splenduerat hactenus, quia soli objectus medius obstabat paries inimicitiarum (Ephes. II) , scilicet originale peccatum. At illum in carne sua moriens Christus parietem solverat ac diruerat, qui illa specularia animarum verum solem exspectantium umbra tenebat adversa. Quae ergo mora fieret, ut, diruto pariete, et descendente ad inferos vero sole, non statim relucerent illa vascula lucis exceptoria, id est electorum animae? Statim ut illic descendit, hic sol, [Col. 0196A] id est anima Christi praepotens, et insita sibi verbi omnipotentis divinitae coruscans, illi resplenduerunt, et tenebrarum principes dissipati sunt «sicut fumus, et sicut fluit cera a facie ignis (Psal. LXVII) .» Et justi exeuntes de tenebris, et in paradisum recepti, coeperunt epulari et exsultare in conspectu Dei. Latrone simul epulante, cui dixerat Dominus in cruce pendens: «Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) ,» totoque Sabbato requievit ab omni opere Dominus Christus cum illis, et pascebatur dilectus in liliis (Cant. II) , donec aspiraret tertia dies et inclinarentur umbrae. Die igitur tertia, propitia nobis facta divinitatis Trinitate, cito mortem, quam gustaverat, rejecit a se, sicut significaverat, quando in cruce nostram salutem sitiens, et ideo se veraciter [Col. 0196B] sitire dicens, cum oblatum sibi acetum noluit bibere. Mortis enim acetum paululum gustabat, quam cito, id est tertia die rejecturus, nec ultra bibiturus erat. «Resurgens enim ex mortuis jam non moritur; mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) .»

Certum tenet Christiana fides quod Dominus noster, qui mortalis homo factus ad hoc venit ut judicaretur, ad hoc venturus est in fine ut judicet, et eamdem formam servi, in qua judicatus est, cum suorum cicatricibus vulnerum judicatoribus ostendet ad damnationis cumulum, ut videant in quem transfixerunt (Zach. XII) : dilectoribus autem suis ad aeternum charitatis monimentum. Illa autem dies [Col. 0196C] non cum exspectatione, sed ita sicut fur in nocte veniet, quemadmodum factum est in diebus Noe, vel in diebus Lot quando vendentibus cunctis et ementibus, plantantibus et aedificantibus, uxores ducentibus et dantibus ad nuptias repentinus supervenit interitus (Matth. XIV) : et secundum haec erit quando Filius revelabitur, Convenienter ergo, dum judex venturus jam cum judiciaria potestate resurrexit, noctis tempus elegit, ut sicut in caeteris, tam factis quam dictis exterioribus alia quaedam significare consuevit, sic et in hoc tempus significaret secundi adventus sui, quod praevideri non poterit. Itaque quemadmodum Samson, quod interpretatur sol eorum, obsessus ab inimicis nocte surrexit, portas [Col. 0196D] tulit, et in verticem montis ascendit (Judic. XVI) , sic verus sol noster Christus, obsessus custodibus et armis, media nocte de somno mortis resurgens, portasque inferni, id est omne jus mortis attollens, et ad dextram majestatis in excelsis ascendens, ipso tempore innuit, quod semper debeamus esse parati, quia sicut tunc nocte cunctis quiescentibus surrexit, ita qua hora non putamus se venturum esse praedixit (Luc. XII) .

Terraemotus quoque magnus, qui factus est, ejusdem secundi adventus significationi cooperatur. Erit enim confusio maris et fluctuum, et non solum terra, sed etiam «virtutes coelorum movebuntur et tunc [Col. 0197A] videbimus Filium hominis venientem in nubibus coeli cum potestate magna et majestate (Matth. XXIV; Luc. XXI) .» Passurus quippe venit occultus, tunc autem judicaturus manifestus veniet Deus noster, et tunc silebit, ignis in conspectu ejus tempestas valida (Psal. XLIX) .» Et quia tunc arescentibus reprobis prae timore, justi levabunt capita sua, id est exhilarabunt corda, et pulchre hic unius ejusdemque angeli habitu utrumque praefiguratur, cujus «erat aspectus sicut fulgur, vestimenta autem sicut nix.» Nam impii custodes prae fulgore aspectus ejus exterriti, facti sunt velut mortui (Matth. XXVIII) : mulieres autem, quae religiose Dominum quaerebant, niveis ejus vestimentis et dulci alloquio consolatae sunt dicentis: «Nolite timere vos (ibid.) ,» etc. Hinc est [Col. 0197B] quod hac die cantamus: Terra tremuit et quievit, dum resurgeret in judicio Deus (Psal. LXIII) . Dictum est enim hoc de die illa, quando auditum faciet judicium, dicens his qui a dextris ejus erunt: «Venite benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV) :» his autem qui a sinistris: «Ite, maledicti, in ignem aeternum (ibid.) .» Tunc enim exsurgente Deo in judicium (Job XXII) , qui nunc videtur sopitus esse, vel non curare ea quae sub sole fiunt, terra tremet et quiescet, id est impii, qui terreni sunt, timebunt et quiescent, quia nocere desinent. Igitur dies haec, cujus in nocte Dominus noster cum terraemotu resurrexit, diem illum aeternitatis, diem significat futurae resurrectionis, cujus diluculo idem Dominus noster improvisus, ut dictum est, coelis ardentibus coelorumque [Col. 0197C] virtutibus trementibus apparebit (Luc. XXI) .

Quod Matthaeus non dissentiat a caeteris evangelistis in eo quod dicit, «mulieres vespere Sabbati,» et quod vere vespere venire coeperint, et diluculo pervenerint, et cur ita egerint.

Sed et illud mystice nobis aliquid innuit, quod devotae Christo feminae, quae illum et vivum dilexerant, et mortuum desiderabant per noctem ambulantes, juvante luna, venerunt ad monumentum. Per noctem enim ambulaverunt, quae diluculo ad monumentum fuerunt. Alioquin nisi per noctem venissent, quomodo ad sepulcrum tam mane adfuissent? Verbi gratia: Maria Magdalena, cujus domus erat Bethaniae (Joan. XX) , qui vicus quindecim stadiis [Col. 0197D] distat ab Hierosolymis, quomodo prima ante alias una Sabbati juxta Joannem, valde diluculo venisset, dum adhuc tenebrae essent ad monumentum? Sepulto quippe Domino mulieres, quae illum secutae fuerant, Hierosolymis non remanserant. Sed, cum aspexissent ubi poneretur, revertentes, inquit Lucas, paraverunt aromata (Luc. XXIII) . Quando autem paraverunt vel emerunt, manifestius Marcus indicat. «Et cum transisset, inquit, Sabbatum, Maria Magdalena et Maria Jacobi et Salome emerunt aromata, ut venientes ungerent Jesum (Marc. XVI) . Siquidem Sabbato, ut ait Lucas (Luc. XXIII) , quieverunt propter mandatum, subauditur legis, quia lex Sabbato vetat operari (Exod. XX) . Constat itaque quia in lacrymis pervigiles amore, [Col. 0198A] nimiumque longa retardantis Sabbati mora fatigatae, quo nec operari nec plus mille passibus ambulare licitum erat Judaeis: mox ut onerosum illud Sabbatum abiit, recessit, transivit, non quieverunt nec dederunt oculis suis somnum (Psal. CXXXI) , non luciferum ad proficiscendum praestolatae sunt. Noctem pro die, desiderium pro duce, lunam rapuere pro sole. Luna quippe nocti non defuit, quia tunc septima decima extitit. Septima decima vero luna, clauso vespere paulo post, id est, fere post horam dimidiam exsurgit, toti deinceps lumen suum ministratura nocti. Falso igitur quidam Evangelistas calumniati sunt, quod contraria dixissent in eo quod Matthaeus vespere Sabbati, caeteri prima Sabbati diluculo mulieres venisse dixerunt ad monumentum. Matthaeus [Col. 0198B] enim ut earum commendaret desiderium, quando venire coeperunt: caeteri dixerunt, quando pervenerunt. Quid igitur illud mystice nobis innuit, quod mulieres illae sic venerunt, nisi quod animae fideles paratae (I Thess. V) , id est mente vigiles, diligentes et Dominum quaerentes, invenire festinanter satagunt, ad illum Filii hominis adventum, qui, ut supra dictum est, sicut fur in nocte veniet (Joan. XIX) , non solum cum terraemotu, sed et trementibus coelorum virtutibus, ut consolationem inveniant, dum impii non jam velut, sed vere fient mortui? Et ideo nunc parant et secum portant aromata, id est collecta de Scripturarum areolis cum virtutum odoribus, Dominicae resurrectionis testimonia, scilicet, quod vere anima ejus non sit derelicta in inferno, et «caro [Col. 0198C] ejus non viderit corruptionem (Psal. XV) .» Et sicut illis non satis fuit, quod Joseph justus et Nicodemus condierant illum cum linteis et aromatibus (Luc. XXIII) ipsis praesentibus et aspicientibus, nisi et ipsae aliquid de suo tantae pietatis operi addidissent; sic sanctis et fidelibus semper mentibus optabile est, ad ea quae apostoli, vel apostolici viri scripserunt de fide resurrectionis, aliquid proprii superadjicere laboris, faciuntque hoc pene cuncti dictis aut factis, pauci etiam scriptis. Idcirco, quemadmodum illis vivum se praebuit et ut agnosceretur, Mariam suo nomine vocavit (Joan. XX) , quod magnum est indicium suae dilectionis; unde ad Mosen: «Novi te ex nomine (Exod. XXXIII) ,» inquit; sic omnibus tunc prope aderit quaerentibus nunc eum in veritate [Col. 0198D] (Psal. CXLIV) et nomina ipsorum ostendet illis scripta in libro vitae (Apoc. III) .

Quanto rectius nunc sancta sit prima Sabbati, qua mundi Redemptor resurrexit a mortuis, quam olim Sabbatum, quo idem mundi Creator ab opere suo cessavit.

Quanto praeponderet primae Sabbati sanctificatio, quae nobis est data, sanctificationi illi, qua Judaeis Sabbatum dedicatum est, ex comparatione causarum, vel temporum utriusque sanctificationis advertere licet: Diversis enim ex causis longeque imparibus, et Sabbatum Creator noster benedixit, et primam Sabbati idem ipse Salvator noster dedicavit: Causa [Col. 0199A] namque benedictionis Sabbato fuit haec, quod Deus in illo cessavit ab omni opere quod patravit (Genes. II) , causa vero primae Sabbati, quod Deus homo factus in illa resurrexit a mortuis. Quis haec longius a se differre non videat? Si enim Dei requies, causa sanctificationis diei est, consequenter ubi major et verior ejus requies, illic sanctificatio copiosior est. Itemque ubi majorem in operante laborem attendimus, majorem nihilominus in cessante requiem agnoscimus. Constat vero, quia dum conderet mundum fatigatus non est, utpote qui omnia per Verbum suum operatus est, et universa componens de singulis dixit, fiat, et factum est. At ipse idem, cum, ut mundum redimeret, homo factus (Hebr. II) , unus idemque Christus Deus et homo, passus et crucifixus [Col. 0199B] et sepultus est, procul dubio fatigatione non parva fatigatus est. Qua ergo die resurrexit, veram utique requiem, gloria et honore coronatus (Psal. VIII) , introivit, longe excellentius requievit quam cum a mundi creatione cessavit. Deus enim non in mundanae creaturae mole visibilis, sed in intellectualibus coelis, id est, in sanctis animabus requiescit. Nunc enim gaudet sponsus super sponsam quam suo sanguine acquisivit, et gaudet super nos Deus noster, et delectant eum filiae regum, imo quia una est Ecclesia, illa delectat eum regina, quae astitit a dextris ejus (Psal. XLIV) , quam et in praesenti praeparat et vocat amicam, et in futuro torrente voluptatis suae potabit eam (Psal. LV) . Nulli itaque dubium, quin prima Sabbati tanto uberius sanctificata sit, quanto [Col. 0199C] verius suam in requiem, quae sanctificationis causa est, Deus homo Christus resurgens introivit. Relinquamus igitur Judaeis postremi Sabbati sui vetus gaudium, quod est illis de creatione mundi visibilis, cujus solius semper fructu transitorio delectati sunt, cujus solius prosperitatibus semper lactari appetiverunt, pro cujus solius acquisitione creatorem ejus serviliter timentes colere visi sunt. In tantum enim terrenis semper inhaeserunt, ut quaecunque de coelestibus illis promissa sunt, terrenarum quas amant, semper velari oportuerit nominibus rerum, ut est illud: «Audi Israel praecepta Domini, et ea in corde tuo quasi in libro scribe, et dabo tibi terram fluentem lac et mel (Deut. VI) .» Nam et ipsum Deum et [Col. 0199D] Dominum per quem mundus factus est, in propria venientem, idcirco ipsi qui sui erant, non receperunt, nec intelligere voluerunt eum esse regem Judaeorum, quia contra carnalis sensus eorum opinionem beatitudinem pauperibus, et vae praedicabat divitibus, cum ipsi existimarent, 90 quod nunc quoque somniant regnante Christo, auream, gemmatam Hierusalem in terris, stratasque auro mundo plateas ejus se habituros. Noster Sabbatismus hac die de septima transfertur ad octavam, quae et prima est. Nam eadem octava dies, quae et prima. Idcirco autem jure in octavam transfertur, quia de alio opere quam de creatione mundi nostrum, ut dictum est, gaudium sumitur. Dupla namque operatio Dei, prima est creatio mundi, secunda, salvatio mundi. Secundum [Col. 0200A] creationem, «nihil novum fit sub sole (Eccle. I) ,» quia qui vivit in aeternum, creavit omnia simul: secundum salvationem, «Pater meus, inquit Christus, usque modo operatur, et ego operor (Joan. VIII) .» De creatione mundi sabbatizant dilectores mundi. Nobis autem de salvatione mundi gaudendum est, quorum vita et requies in Deo cum Christo abscondita est (Coloss. III) .

Qua ratione vel auctoritate ab hac die Dominicae resurrectionis, processio cum benedictione aquae cunctis per annum agatur Dominicis.

Proprium hoc habet haec dies, quam fecit Dominus, idque ab eo sumpsit omnis prima Sabbati, quod aqua benedicta populis aspersis agitur processio solemnis. [Col. 0200B] Verumtamen hac ipsa prima et principali Dominicarum omnium non benedicitur, neque die sancto Pentecostes, quia in praeteriti Sabbati vespera sumpta est de sacro fonte baptismi, antequam immergatur aliquis, et antequam chrisma immissum sit. Non enim ad hoc aspergimur, ut rebaptizemur, sed divini nominis gratiam super nos, cum hoc memoriali baptismatis nostri, frequenter invocare debemus. Et idcirco singulis aspergimur Dominicis, quia in sacrosancta primae hujus Dominicae vespera, baptismum universaliter sancta celebrat Ecclesia, pro causa superius memorata. Unde et inter aspergendum hac die cantamus: Vidi aquam egredientem de templo a latere dextro, alleluia (Ezech. XLVII) , etc. De propheta Ezechiele sumptum est hoc. Civitatem [Col. 0200C] illi ostenderat manus Domini facta super eum, aedificata super montem excelsum, et vergentem ad austrum, et in illa mirabile constitui templum (Apoc. I) . Illa autem civitas Ecclesiam significabat, de qua Dominus in Evangelio: «Non potest, inquit, civitas abscondi super montem posita (Matth. V) .» Quid ergo templum, nisi illud, de quo ipse idem: «Solvite templum hoc, inquit, et post triduum excitabo illud, loquens de templo corporis sui? (Joan. XXI.) » Sed et Joannes in Apocalypsi, cum de eadem civitate sibi ostensa loqueretur: Et templum, inquit, non vidi in ea; Dominus enim Deus omnipotens templum illius est et agnus (Apoc. XXI) .» Quam de hoc templo aquam vidit hic egredientem, [Col. 0200D] nisi vivificum sacri baptismatis fontem? Cum enim illud solvissent Judaei, sanguis et aqua, sicut supra dictum est, de latere ejus exivit. Et recte de latere dextro aqua exivit, de qua dicitur: Et omnes ad quos pervenit aqua ista salvi facti sunt. Nam hujus quoque templi non manufacti latera duo sunt. Dextrum quippe latus divina, laevum latus humana natura est. Signanter ergo dicendum fuit quo de latere aqua haec exivit, quae ad quoscunque pervenit, salvi facti sunt: a latere dextro, inquit. Et recte. Nam de divina Christi natura Spiritus sanctus aqua invisibilis procedit, qui aquae visibili, quae de latere laevo, id est, de humanitate lanceata profluxit salvandi virtutem tribuit. Hac igitur die Dominicae resurrectionis, quae sacri quoque baptisterii [Col. 0201A] celebratione est solemnis, recte inter aspergendum cantamus illud in laudem fluminis hujus, cujus inundatione per mortem Christi reviximus. Caeteris autem post Pentecosten Dominicis cantamus: Asperges me Domine hyssopo et mundabor, lavabis me et super nivem dealbabor (Psal. L) , quod et ipsum de fide baptismi Propheta praedixit, per hyssopum, quae herba est humilis, medecinalis, qua tumor pulmonis deponitur, fidem humilitatis vel passionis Christi significans: per nomen lavacri super nivem dealbantis, baptismum ipsius manifestius exprimens. Deinde cum crucibus et vexillis, quae sunt insignia victoriae Christi, omnes albati et exsultantes in laude resurrectionis sanctae procedimus, cum tanta populi exspectatione sexus utriusque majorum pariter et [Col. 0201B] minorum, ut corporaliter quoque illud propheticum in nobis impleri videatur: Cum jucunditate exibitis, et cum gaudio deducemini, nam et montes et colles exilient expectantes vos cum gaudio (Isa. LV) .

Cur Dominus discipulos ad videndum se in Galilaeam invitaverit, cum et Hierosolymis visus sit, et quod ideo processio fiat singulis Dominicis.

Ut autem processioa geretur, ex mystica Evangelii auctoritate tractum est, scilicet, ex eo, quod angeli mulieribus praecipiunt, dicentes: «Ite, dicite discipulis ejus et Petro, quia praecedet vos in Galilaeam (Marc. XVI) ,» et ipse Dominus occurrens illis exeuntibus a monumento, cum tenuissent pedes ejus et adorassent eum: «Ite, inquit, nuntiate fratribus [Col. 0201C] meis ut eant in Galilaeam, ibi me videbunt (Joan. XX) .» Primi hujus mandati, quod Dominus resurgens per angelos suos et per se ipsum suis mandat discipulis ut eant in Galilaeam, «et ibi me videbunt,» inquit, si causam agnoverimus, procul dubio fatebimur merito fieri, quod mandatum illud hac die, cunctisque per annum Dominicis memoria celebri, id est, processione frequentamus solemni. Non enim sine causa, non absque divini pondere consilii sese in Galilaea videndum esse promittit, cum Hierosolymis sese illis ostendere potuerit, imo et quinquies ipsa die qua resurrexit ibidem visus sit. Quod si non aliud quam latus, manus et pedes palpandos et contrectandos illis in Galilaea ostendere disponit, hoc frustra vel [Col. 0201D] sine pondere rationis, quod omnino incongruum divinae est majestati, videbitur agi. Hoc enim tam secundum Joannem quam secundum Lucam, hac eadem die Hierosolymis fecit, cum reversis Hierosolymam duobus discipulis, quibus ostensus fuerat, euntibus in Emmaus, et referentibus quae viderant illis secum mirantibus, stetit Jesus in medio eorum et dixit eis, «Pax vobis.» Et cum hoc dixisset, ostendit eis manus et latus (Joan. XX; Luc. XXVII) . Quid ergo amplius in Galilaeam evocatis ostenderit, quaerendum est. Hoc nimirum, quod inimicum erat Hierosolymis terrenae civitati, unde illos evocavit et templo sacerdotioque veteri, propositum suum, imo totius Trinitatis consilium illis aperuit: «Data est, inquit, mihi omnis potestas in coelo et in terra: [Col. 0202A] euntes, docete omnes gentes, baptizantes eas in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Ecce haec est illa magna transmigratio, quam Galilaea quoque suo commendat nomine. Magna, inquam, transmigratio Christi discipulis imperata, transmigrare de Judaeis ad docendas et baptizandas omnes gentes, cum ante dixisset: «In viam gentium ne abieritis (Matth. X) ,» et de vetustate circumcisionis ad novam gratiam baptismi, cujus nunc regulam praescripsit, quam hactenus nusquam 91 tradiderat illis. Magna sane causa, et digna, quam Dominus non solum verbis ediceret, sed et facto praesenti praefiguraret. Nam quomodo ante passionem suam, plerisque dictis aut factis suis similitudines adhibere consuevit; verbi gratia, quomodo [Col. 0202B] superius octava abhinc die veniens ad passionem, ut genus humanum redimeret, eamdem generis humani redemptionem, per asinae et pulli ejus significavit solutionem (Matth. XXI) : sic tunc apostolis suis dicens, «Euntes, docete omnes gentes, baptizantes eas in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti (Matth. XXVIII) ,» eamdem gratiae suae transmigrationem significare voluit per Galilaeam, quae Latine vertitur in transmigrationem. Totum hoc ad nos, id est, ad Ecclesiam de gentibus respicit, ad quam salus ex Judaeis hoc praecepto transmigravit. Recte igitur et merito in primi hujus mandati commemorationem, quod statim, ut visus est Dominus noster post resurrectionem, «Nuntiate, inquit, fratribus meis, ut eant in Galilaeam, ibi me [Col. 0202C] videbunt (Joan. XX) ,» nos processionem agimus solemnem, nosque et loca nostra aspergimus aqua benedicta, in honorem hujus diei, quo jussi sumus baptizari in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.

Illud quidem nemo qui dubitet, quod hac die, qua resurrexit Dominus, id est prima die Sabbati, discipulos in Galilaeam invitaverit: sed illud per se non satis liquet qua die illuc abeuntes juxta Matthaeum (Matth. XXVIII) , illum videntes adoraverint. Verum Hieronymus item prima Sabbati, id est octava die, factum hoc esse astruit, et hanc eamdem esse apparitionem, [Col. 0202D] de qua Joannes ait: «Et post dies octo iterum erant discipuli intus, et Thomas cum eis (Joan. XX) .» Ait enim idem Hieronymus super Matthaeum: Post resurrectionem Dominus in Galilaeae monte conspicitur, ibique adoratur, quod licet quidam dubitent. Tunc manifestius ostenditur Thomae, et latus lancea vulneratum, clavisque fixas manus demonstrat, ut vere, licet nonnulli numerando vices, quibus Dominus post resurrectionem visus esse describitur, aliter sentire videantur, nos tamen praedicto doctori hunc sensum non improbandum esse arbitramur. Et ipsa ratio admittit quod discipuli eadem die, qua Dominus resurrexit, toties in Galilaeam ire jussi, non ultra dies octo distulerint, [Col. 0203A] praesertim cum eadem die sero illum videntes, quando Thomas non erat cum eis, spem festinantissimam iterum videndi eum, ardentiusque desiderium concipere potuerint. Nihil enim est in quo Hieronymo auctoritas Evangelica refragetur. Nam quod ait Joannes, post dies octo iterum erant discipuli intus, non nos coarctat in eodem loco intus eos fuisse fateamur. Intus erant, sed in monte, id est, in civitate Nazareth, quae in monte Galilaeae sita est, Sic enim habemus in Luca Qui, cum dixisset, quia Dominus postquam jejunavit quadraginta diebus et quadraginta noctibus, reversus in virtute Spiritus in Galilaeam, et jam magnificatus in Capharnaum, venit Nazareth ubi fuerat nutritus: et cum dixissent ei, «Quanta audivimus de te facta in Capharnaum, fac et [Col. 0203B] hic in patria tua,» ipse que respondisset eis, «In veritate dico vobis, multae viduae erant in Israel, ettad nullam illarum missus est Elias, nisi in Sarepta Sidoniae ad mulierem viduam (I Reg. XVII; Luc. IV) , cum, inquam, haec dixisset evangelista, statim secutus, «Repleti, inquit, ira surrexerunt, et ejecerunt eum extra civitatem, et duxerunt illum usque ad supercilium montis, supra quem civitas illorum erat aedificata, ut praecipitarent eum (Luc. IV.) » Non ergo alium in montem quam in Nazareth, quae super montem sita erat, Dominum praecessisse et discipulos suos evocasse, putandum est. Itaque nulla, ut dictum est, auctoritas evangelica Hieronymo refragatur. Intus enim erant post dies octo, sed non in eadem domo, nec in eadem civitate. Et pulchre, ubi persecutionem [Col. 0203C] primam pertulit, primoque desertionem Judaeorum, et transitum ad gentes praefiguravit, sicut post supradicta scriptum est: «Jesus autem transiens per medium illorum ibat (ibid.) ,» ibidem post omnes persecutiones Judaeos deseruit, ritumque eorum mutavit, circumcisione abolita, gentes omnes praecipiens baptizari in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti.

Quod de Redemptore nostro prophetice dictum sit: «Nephtalim cervus emissus dans eloquia pulchritudinis. »

Simulque et hoc notandum, quod ubi ante passionem maxime praedicavit in finibus Zabulon et [Col. 0203D] Nephtalim, sicut habemus in Evangelio, trans Jordanem Galilaeae, et illic post resurrectionem eamdem consummavit doctrinam, dando baptizandi et docendi praeceptum, ut sicut ab eodem evangelista testimonium subjunctum est de propheta: «Populus gentium, qui ambulabat in tenebris, lucem videret magnam (Isa. XIX) ,» complens illam quoque prophetiam, qua dictum est: «Nephtalim cervus emissarius dans eloquia pulchritudinis (Genes. XLIX) .» Emissus enim per divinam potentiam a canum insecutione, de quibus ipse dicit per os David: «Circumdederunt me canes multi (Psal. XXI) ,» emissus, inquam, in plenam securitatem, velocissimo saltu resurrectionis recurrit in fines Zabulon et Nephtalim, ubi ante docere coeperat, factus et ipse [Col. 0204A] Nephtalim, id est dilatatus, videlicet expeditione charitatis, et haec dedit, quae praedicta sunt, eloquia pulchritudinis de nobis gentibus baptizandis, quae sic finivit: «Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. ult.) .»

Praedicta processio sic agitur, ut sacerdotem praecedentem, et officinas visitantem, semper in eo loco quo superma statione, consistimus, ante nos cum cruce inveniamus. Quod et ipsum ex eadem Evangelii pendet auctoritate. Nam Dominus noster, cujus personam sacerdos in suo gerit officio, sicut alio [Col. 0204B] loco jam dictum est, et antequam pateretur, et postquam resurrexit, hac die discipulos suos in Galilaeam praecessurum se dixit. Nam qua nocte tradebatur, «Postquam autem, inquit, resurrexero, praecedam vos in Galilaeam,» et cum resurrexisset, sicut hac die legimus, «Ite, inquit angelus, dicite discipulis ejus et Petro, quia praecedet vos in Galilaeam (Matth. XXVI. Marc. XVI) .» Huic significationi pulchre et ipsa, quam ibidem, id est in suprema statione, sacerdos dicit, oratio concinit, directa ad personam Filii: Domine Jesu Christe, qui introitum portarum Hierusalem valvas sanctificasti, etc. Nam ad Filii personam dirigitur, et sub nomine Hierusalem Ecclesiae mentio fit, quae de baptizatis omnibus gentibus 92 construitur, et sub nomine portarum [Col. 0204C] ejus, nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti in quo baptizantur, significatur secundum Apocalypsim, ubi in significatione ejusdem divini nominis, patent civitatis quae significat Ecclesiam, «ab oriente portae tres, et ab occidente portae tres, et ab aquilone portae tres, et a meridie portae tres (Apoc. XXI) ,» quia, quacunque aetate veniant ad fidem Christi, seu in pueritia, seu in adolescentia, seu in juventute, seu in senectute, ut ait Prudentius, occurrit quadrina ad compita nomen. Sicque fit, ut tota haec processio nihil aliud, quam gratiarum actio sit, eo, quod resurgens Dominus statim memor nostri, qui eramus absque Deo (Ephes. II) , discipulos suos in Galilaeam ad hoc consilium evocavit, ut baptizaremur in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. [Col. 0204D] Unde locum quoque, quo suprema statione processionem terminamus, nos Galilaeam nominamus, et praeeuntem sacerdotem semper in hujusmodi, id est dominicali processione majores quique post praelatum nostrum, ut caput digniora membra sequuntur. Et illud quoque majorum exemplis edocti, quia rei jam dictae congruit, observamus, ut in hac processione nulla unquam Dominica quidquam, quod sit veteris historiae, cantemus, sed semper quod de Novo Testamento sit, gloriamque personet Evangelii.

Sed de hoc principali die paschae sermo nunc est, a quo omnis prima Sabbati insignita, et dominica dies dicta est, quo Dominus noster patres nostros [Col. 0205A] apostolos ad audiendum, ut dictum est, gratiae consilium, in Galilaeam evocare dignatus est. Hujus diei statio, quo processio terminanda est, in medio templi splendide ordinata, rem ipsam, de qua dictum est, pulchre commendat, dum sacer Ecclesiae chorus totus festivus, sexus utriusque populo circumstante, totis viribus in vocem exultationis et salutis feliciter erumpit, cantando antiphonam: Sedit angelus ad sepulcrum domini (Marc. XVI) . Haec enim antiphona rem ipsam patenter exprimit, quam perdocere omnes gentes jussi sunt apostoli, scilicet, quod Deus homo factus, mortem nostram moriendo devicit, et vitam nobis resurgendo reparavit. Cui rei valde et ipsa, quae dictis insita est, congruit melodia, dum cantus is tetrardi [ tetradis ] garrulitate [Col. 0205B] concinnus, agili recursu festiva dicta suspendens frequenter tripudiat, et laeta pronuntians, velut alauda matutina per vocum suarum saepe volitat acumina. Haec igitur statio nobis illud festivo concentu commemorat, quod in Galilaea jussi a Creatore suo coeli enarraverunt gloriam Dei (Psal. XVIII) , gloriam resurrectionis Christi, sicut legimus, quia virtute magna reddebant apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri (Actor. IV) . Quod ideo totis viribus est concinnendum, et toto corde totoque ore in auditu populorum circumstantium efferendum, quia «in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum.

Quod nos recte beatam Mariam in principio nostrae laetitiae proponimus in hac processione, omni Dominica, ad ejus memoriam prima statione divertentes, et quod credendum non sit quod Dominum resurgentem ipsa non viderit, et quod inter testes mater scribi non debuerit.

Recte et laudabiliter a nostri, id est monachi ordinis, majoribus traditum est, quod hactenus pro lege fixum atque inconvulsum conservatur, ut in hujusmodi processionibus, cunctis per annum Dominicis beatae Dei Genitricis memoriam prima statione visitemus, decantando quodlibet, quod ejus proprium sit, eaque salutata et oratione dicta tunc demum processionem ordine supradicto peragamus. [Col. 0205D] Sicque fervente sacrae religionis studio provisum est, ut infra claustrum habeatur ejusdem beatae Virginis diversorium, scilicet sacratum in ipsius honore, maxime propter hoc ipsum proprium nominis ejus oratorium. Quid Evangelicae fidei convenientius Christiana sedulitas comminisci potuit? Quid pulchrius, quid venerabilius, quam congratulari matri Virgini super resurrectione unigeniti, jam non morituri, in cujus passione gladius animam ejus pertransivit? (Luc. II.) Perpendere gestit Christiana devotio, quantus torrens gaudii repente inundans, locumque vulneris replens, animam ejus ferro doloris confossam inebriavit, cum redivivus Filius, illi ante omnes fortasse mortales, materno Virginem non defraudans honore, victoriam suam [Col. 0206A] annuntiavit, et dulcia carnis suae vulnera, quam illa veram de carne sua carnem conceptam peperit, deosculanda praebuit. Quid ergo? repugnare videbitur Evangelio, referenti quod surgens Jesus primo Mariae Magdalenae apparuit? Absit. Sed omnibus, beatam Virginem matrem excipimus, testibus praeordinatis, quos solos nominare ad Evangelistas pertinuit, vel quos Christi resurrectionem annuntiare decuit. Nunquid illam nuntiare decebat, ut verba ejus tanquam deliramenta viderentur ante apostolos? Si enim extranearum verba feminarum visa sunt eis tanquam deliramenta (Luc. XXIV) , quomodo non magis matrem amore filii delirare crederent? Verissime ergo matri Filius resurgens apparuit, sed illa, ut ab initio coeperat, ita et nunc «conservabat [Col. 0206B] omnia verba haec, conferens in corde suo (Luc. II) .» Quod si idcirco verum non videtur, quia nullus evangelistarum scriptis hoc attestatur, consequens est quod nunquam post resurrectionem suam visus sit matri, quia quando, vel ubi apparuerit illi, nullus eorum nominatim edixit. Sed absit hoc ab illo, qui in lege sua patrem et matrem honorare praecepit (Exod. XX) , absit, inquam, ut matrem propter se doloris gladio transverberatam (Matth. XV) , tam dura negligentia talis filius inhonoraverit. Non sic apostolica sanctae Romanae Ecclesiae sensit veritas, quae hanc beatam Hierusalem in principio laetitiae suae proposuit. Nam, cum hac prima die Paschae stationem ad hanc, de qua loquimur, sanctam Mariam missae officio prescripsit, quid aliud quam [Col. 0206C] Hierusalem in principio laetitiae suae proposuit. Si enim omnis anima timens Dominum sic benedicitur, «ut videat bona Hierusalem, et videat filios filiorum suorum, pacem super Israel (Psal. CXXVII) .» Et ideo dicitur, et est ipsa quoque Hierusalem, quod est visio pacis: quanto magis ista ter quaterque beata Virgo dicenda est Hierusalem, quae «benedicta inter omnes mulieres (Luc. I) ,» vidit Filium suum pacem super omnem verum Israel, scilicet Christum, de quo Apostolus ait: «Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II) .» Ipsa prae omnibus, ipsa ante omnes vidit hanc nostram pacem, ipsa est Hierusalem, pulchra, electa suavis et formosa, quam viderunt filiae Sion (Cant. VI) , et [Col. 0206D] beatam dixerunt, et reginae laudaverunt. Dum ergo hanc hodierna statione sancta Romana Ecclesia in principio laetitiae suae, ut dictum est, proposuit, non hoc aestimavit, quod pacem super Israel venientem, id est Filium suum propter justificationem nostram resurgentem (Rom, IV) , ipsa non viderit. Sed, ut ad propriam, de qua supra dictum est, hodiernae et omnium dominicalium processionum causam sermo recurrat, nunquid vel tunc, quando undecim discipuli 93 abierunt in Galilaeam (Matth. XVIII) in montem, sicut constituit illis Dominus Jesus, hanc beatam, de qua loquimur, Mariam praeterierunt, et absque illa videntes eum adoraverunt? Imo non alias quam in domum illius, non alium in montem abierunt, ut viderunt eum quam in illum super quem civitas [Col. 0207A] ejus Nazareth sita erat, sicut jam dictum est. Igitur pulchre et laudabiliter, ut supra diximus, traditum est a nostris majoribus, ut in hodierna, cunctisque per annum Dominicalibus processionibus, beatae Dei Genitricis memoriam prima statione visitemus, eamdem ob causam, qua hodiernae missae officio statio ad Sanctam Mariam praescribitur, ut eam, sicut jam dictum est, in principio laetitiae nostrae proponamus, illud de Canticis recolentes, novum novae Ecclesiae sponsum, mox ut resurrexit, dixisse non vane arbitrantes: «Vadam ad montem myrrhae, et ad collem thuris (Cant. IV) .» Qua enim sui corporis parte altius, post ipsum caput suum Christum Ecclesiae sublimitas eminuit, quam singularibus hujus reginae angelorum meritis, cujus ex carne sine viro Christus, [Col. 0207B] ut lapis de monte sine manibus (Dan. II) , est editus? Et quo in vertice montium tantum myrrhae, id est mortificationis, cum thuris, id est, piae orationis [Col. 0208A] odoribus inveniri potuit, quantum in hujus beatae Virginis anima, quam singulariter Dominicae passionis gladius pertransierat. Ad hunc ergo montem myrrhae vadimus et nos, saepe dicta statione ad sanctam Mariam divertentes, ipsa quoque eloquia cervi emissi, de quo supra dictum, «eloquia pulchritudinis (Gen. XLIX) ,» quibus illic de baptizandis omnibus gentibus mandavit, exsultantes mystice depromimus hac die cantando: Tota pulchra es. Nota namque omnium pene sententia doctorum est, novam his verbis Ecclesiam invitari, ut surgat et properet apostolica, quae tunc numero parva erat Ecclesia de Libano venire (Can. IV) , id est, candidatione baptismi gentes ad Christum adducere, Maria matre fidei nostrae adjuvante, id est, «omnia verba haec, quae [Col. 0208B] hactenus conservabat in corde suo (Luc. II) ,» jam aperiente

Totum diei praesentis officium cunctis partibus suis in illum aeternitatis diem intendit, cujus, nobis aditum Deus per Unigenitum suum, devicta morte reseravit, ubi «epulabuntur et exsultabunt justi in [Col. 0207C] conspectu Dei (Psal. LXVII) ,» qui nunc epulantur, ut cantamus ac legimus, in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V) ,» bibentque vinum bonum, quod ex aqua factum est in coelestibus nuptiis (Joan. II) ,» id est, in gloria delectabuntur immortalitatis, et impassibilitatis, a corruptione mortalitatis penitus immutati. Et recte: Ut quia Pascha transitus est, illo Paschale praesentis diei canticum intendat, ubi transeuntibus patria constituta est. Tunc illa sancta civitas Hierusalem splendebit novitate aeterna, novumque cantabit Canticum, nova ipsa «non habens maculam aut rugam (Ephes. V) .» Cujus Cantici aeterni doctor ac praecentor erit novus ejus sponsus, qui primus resurrexit, cui cum diceret Pater, [Col. 0207D] sicut habemus in psalmo: Exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara, respondit, exsurgam diluculo (Psal. LVI, CVII) . Recte ergo in Introitu hodierni officii primam vocem emittit, qui primus resurrexit, dicitque: Resurrexi, et adhuc tecum sum (Psal. CXXXVIII) . Ad hujus Cantici novitatem nos invitans et instruens Paulus in sequenti lectione Epistolae: Expurgate, inquit, vetus fermentum, ut sitis nova conspersio (I Cor. V) , etc. Aperta similitudine baptizatos docet, dum novam, id est, absque fermento, conspersionem nos esse hortatur, eo quod ex multis hominibus unum Ecclesiae corpus, tanquam ex multis granis unus panis efficiatur. Quale autem sit illud, quo panis iste fermentetur, et Paschali mensa fiat indignus, ex his, quae supra Corinthiis dixerat, patenter [Col. 0208B] agnoscimus. Dixerat enim, «Omnino auditur inter vos fornicatio, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris sui quis habeat (ibid.) .» Et paulo post: «Non bona, inquit, gloriatio vestra. An nescitis, quia modicum fermentum totam massam corrumpit? Expurgate vetus fermentum [Col. 0208C] (ibid.) ,» etc. Hoc igitur ecclesiastici compositor officii per hanc lectionem Ecclesiae Christi intimare voluit, ut illam, quam accepit in baptismo, servet immaculatam nuptialem tunicam, utpote quam exhibere sibi cupit Christus sponsam gloriosam, non habentem maculam aut rugam (Ephes. V) .» Fornicatio enim, propter quam eadem lectio scripta est, ut supra dictum est, vel aliud quodlibet damnanabile vitium, vetus fermentum est, vetusti hominis morbus est, veteris vitae macula est. Itaque cum haec dies novitatem vitae praedicet, et aeternam juventutem annuntiet, miranda plane et laudanda Romanae Ecclesiae diligentia in eo quoque, quod in officio praesenti legendum esse Evangelium secundum Marcum [Col. 0208D] instituit. Ille namque praeter hoc, quod in quatuor animalium admirabili figura leoni assimilatur, praeter quod ejus Evangelium recte legi videretur, ut leo rugitum leonis resurgentis evangelizaret, de quo praedictum fuerat: «Catulus leonis Juda, ad praedam, fili mi, ascendisti, requiescens accubuisti, ut leo et quasi leaena, quis suscitabit eum (Genes. XLIX) ?» praeter hoc, inquam, officium diei praesentis Evangelium ejus 94 maxime pro eo congruit, quod sanctae resurrectionis nuntium, quem caeteri simpliciter appellant angelum, hic altiori mysterio juvenem appellat: «Viderunt, inquit, juvenem sedentem a dextris, coopertum stola candida (Marc. XVI) .» Haec enim duo, quae posui, «juvenem, et coopertum stola candida,» duo itidem, quae ab Apostolo in laudem [Col. 0209A] et [ honorem ] gloriosae Ecclesiae dicta sunt, praedicant scilicet «non habentem maculam, non habentem rugam (Eph. V) .» Nam quia gloriosa Ecclesia, pro qua Christus mortuus est, et propter cujus justificationem resurrexit (Rom. IV) , in illa gloriosa resurrectione, cui se praeparans, nunc vetus fermentum expurgat, ut dictum est, rugam vetusti hominis, quem exuit, non habebit, recte sanctus evangelista resurrectionis ejusdem praeconem angelum, juvenem appellat: et quia maculam non habebit, quam Sponsus suus in sanguine suo lavit a peccatis suis (Apoc. XXII) , pulchre coopertum stola candida, ut vere erat, diligenter expressit. Diligentissima ergo institutione, hac die secundum Marcum legitur resurrectionis Christi Evangelium, quo baptizatis nostris, quibus [Col. 0209B] renovata est ut aquilae juventus sua (Psal. CII) , juvenis sedens in dextris dominici sepulcri, et coopertus stola candida, ipso suo habitu, quid acceperint, aut quid sperare debeant, praedicat cunctis consonantibus partibus officii, et hoc maxime conclamantibus concorditer, ut expurgato veteri fermento, in azymis sinceritatis et veritatis epulantes (I Cor. V) , primam baptismi resurrectionem ita servemus, quatenus secundae resurrectionis aeternae juventuti praeparemur. Tunc, sicut in Offerenda cantamus, resurgente Deo in judicio, qui nunc sopitus esse, et humana curare non putatur, terra tremet et quiescet (Psal. LXXV) , id est, impii terrebuntur, et traditi gehennae nocere desinent, et erit in pace locus Domini, scilicet Ecclesia, et in Sion juvene, jamque [Col. 0209C] candida, sicut angeli supradicti habitus praedicat, confractae erunt omnes adversariae potentiae, arcus, scutum, gladiusque et bella vitiorum. Graduale, quod est cantus laborantium in hac peregrinatione, jam dictum est ad hos dies resurrectionis usque in Pentecosten non pertinere, sed propter baptizatos per hanc hebdomadam in officiis additum esse, ita tamen, ut sicut his, propter quos additum est, militiae laborem, quem arripuerunt, praesens sublevet gaudium, de recenti remissione peccatorum: sic consuetudinalem gradualium neumarum serenent verba, diem, quam fecit Dominus, quotidie personantia, et exsultandum atque laetandum esse in ea, tam ex ipse quam ex versibus ejus accipimus, qui ex eodem psalmo sumpti per hebdomadam dispertiuntur.

Cum omnes horae regulares supradictae novitatis et laetitiae proferant insignia, tunc vero splendidius vespertina synaxis hujus festivitatis claritate, secundum ordinem Romanum est illustrata. Nam quia vespera Sabbati paschalis baptisma celebratum est, eadem hora per totam hebdomadam festivam regenerationis jucunditatem hoc modo retinet. Primum, quia in ipso baptismi ordine incaeptum est Kyrie eleyson, et litania trina decantata est ob honorem et reverentiam adorandi nominis, Patris et Filii et Spiritus sancti, quo in nomine baptismus peragitur: [Col. 0210A] idcirco non, ut fieri solet a versu, Deus in adjutorium meum intende, sed a Kyrie eleyson festivo concentu incipiuntur. Sequuntur ob eamdem causam tres psalmi sub uno alleluia decantandi, qui et per totam hebdomadam non mutantur, tum quia tota hebdomada haec pro una die computatur, eo quod universalis diem resurrectionis aspiciat, tum quia tam hi quam caeteri, qui processionibus, de quibus dicendum est reservantur, insigni titulo, quod est alleluia, praenotantur, quod rei vel tempore congruere, imo proprium esse novimus. Verumtamen primus, id est, Dixit Dominus (Psal. CIX) , solus alleluia non habet in titulo, sed ad laudem Christi maxime et secundum divinitatem, et secundum humanitatem, auctoritate Dei Patris commendante decantatur, agens per [Col. 0210B] totam seriem de gloriosa et ineffabili exaltatione ejus, qua mortis torrente bibito, suum hodie exaltavit caput. Post tres psalmos pro capitulo dicitur canticum: Haec dies quam fecit Dominus, sicut et per omnes regulares horas, nihilominus ob magnitudinem significandae laetitiae pro capitulo decantantur. Deinde alleluia cum versu suo pro hymno canitur, quia proprius patriae coelestis hymnus alleluia est. Post canticum de Evangelio cum antiphona, dicta oratione, proceditur ad fontes cum psalmo: Laudate pueri Dominum (Psal. CXVII) , qui et ipse in titulo alleluia praenotatus perspicue congruit ipsis, qui reservatus est sacris fontibus. Admonitio namque divinae laudis est ad pueros, id est novos Ecclesiae filios, qui per baptismum pueri, id est, puri facti [Col. 0210C] sunt a vitiis, totusque hic psalmus tantum ad fideles de gentibus dirigitur, quod ex eo facile perpenditur, quia dicit: Qui habitare facit sterilem in domo matrem filiorum laetantem (Psal. CXII) , id est gentilitatem prius sterilem, nunc matrem filiorum secundum fidem facit habitare in domo, id est in coelesti Hierusalem completa prophetia, qua dictum est: «Laetare sterilis, quae non paris (Isa. LIV; Gal. IV) .» Unde nunc apud fontes Ecclesia mater jubilans exsultat in laudem ejus gratiae, per quam meruit esse, sicut audivit in Canticis: «Fons hortorum, puteus aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano, ut sint «emissiones ejus paradisus malorum Punicorum cum pomorum fructibus, cyprus cum nardo, nardus et crocus, fistula et cinnamomum, myrrha [Col. 0210D] et aloe, cum universis lignis Liban (Cant. IV) .» Quae omnia diversis qualitatibus suis diversa merita vel profectus significant eorum, qui in fonte baptismi similitudini mortis Christi complantati sunt (Rom. VI) , de quibus non est modo dicendum per singula. Haec statione terminata, transitur inde ad oratorium sancti Andreae apostoli, cantando: In exitu Israel, quo significatur exitus illorum, qui Israel, id est, videntes Deum, renascendo facti, de Aegypto hujus saeculi et populo barbaro infidelium exeunt mari; id est profunditate gentium, et Jordane, id est Judaeis, Jordanis enim terrae Judaeorum est fluvius, et a retro fluens interpretatur: gentibus, inquam, et Judaeis videntibus ea, quae per exeuntes mirabilia facta sunt, [Col. 0211A] fugientibusque ab infidelitate ad fidem, a carne ad spiritum, a diabolo ad Deum, quem reliquerant, retrorsum. Unde et montes, id est apostoli, et colles, id est eorum discipuli, exsultantes ut arietes et sicut agni ovium, gratulantur et dicunt: Quid est tibi mare, quod fugisti, et tu Jordanis, quia conversus es retrorsum? Sic omnis Paschalis hebdomadae vespera, qua hora Sabbato in sanctae Trinitatis nomine baptisma celebratum est, trina statione completur. Et idcirco fortassis ad sanctum Andream pene omnis vespera terminatur, quia beatus Gregorius qui stationes, sicut hactenus, servantur, ordinavit, eidem sancto Andreae specialiter devotus exstitit, 95 cui juxta et basilicam sanctorum Joannis et Pauli ad clivum Scauri, monasterium in proprio [Col. 0211B] domate formavit: in quo relictis omnibus ex hujus mundi naufragio nudus evasit, diu desideratum monachicum capiens indumentum. Nec mirum hanc illum vespertinam stationem pro devotione tanto apostolo consecrasse, cum et stationem ad sanctos Cosmam et Damianum, qua die cantatur: Salus populi ego sum, fecerit illustriorem, propriis ac solemnibus collectis, sicut a plerisque usque nunc observatur, sanctis eisdem dedicaverit, idcirco quod atavus ejus, IV Felix, sedis apostolicae pontifex, vir magnae in Christi Ecclesia reverentiae, basilicam eorumdem sanctorum via sacra juxta templum Romuli, sicut hactenus cernitur, venustissime fabricavit. Forte et illud majestatem divini nominis respicit, Patris et Filii et Spiritus sancti, quo in nomine [Col. 0211C] baptisma celebratum est, quod ad vigilias nocturnas tres tantum lectiones ordine Romano leguntur. Nam quo respectu ultra numerum hunc lectiones multiplicarentur? Siquidem praedicatores nostri, quos, ut alio loco jam dictum est, significat amplior in solemnitatibus numerositas lectionum, quia sub tempore gratiae plures veritatis praecones mitti coeperunt praedicatores, inquam, Evangelii, id est apostoli, nunc erant muti et absconditi, neque, ut solebant Domino cum illis commorante, circuibant per castella, evangelizantes et curantes ubique (Luc. IX) , Nec quisquam illud objiciat, quod tribus quae praecesserunt luctuosis noctibus, plures lectae sunt. Nam illarum alia ratio suo loco praescripta est. Igitur ternarius numerus, auctoritate divini nominis in [Col. 0211D] baptismo illustratus, pulchre in hac solemnitate, tam in Psalmis, quam in lectionibus principatur.

Quamvis ea, quae supradicta sunt, rationem habeant theoricam, nostri tamen, id est monachi ordinis, aeque authenticam non debent immutare regulam, ut verbi gratia, nocturnas ulla dominica ad tres lectiones contrahant vigilias, aut per horas regulares litaniae removeant supplicationes, et pro ipsis jucundum alleluia personent, idcirco quod in illa beatitudine, quam significat haec paschalis solemnitas, nulla erit deprecatio miserorum, sed sola [Col. 0212A] laudatio beaterum. Sed nec illud, ut cum non habeant fontes eas, quas propter solemnitates fontium fieri dictum est, vespertinas suis in locis imaginentur stationes, hae namque pontificales et ad pastores plebium pertinentes sunt traditiones. Et licet beatus Gregorius, qui stationes ordinavit, et pene omnem cleri decorem digito Dei doctus expolivit, habitu monachico praefulserit, nec sic tamen monachico tenendae sunt ordini consuetudines hujusmodi; quas Pontificali potius officio tradens, inferioris, id est, activae vitae procuratoribus instituit. Nunquam enim sancti Patres talem habuere consuetudinem, ut contraria vel pugnantia praeciperent. Praeceperat autem ante illum beatus Benedictus, qui, ut ipse asserit beatus Gregorius, spiritu omnium justorum [Col. 0212B] plenus fuit, ut Dominica die nunquam minus a duodecim lectionibus ad vigilias nocturnas legantur. Similiter et de caeteris regularibus horis universalem absque ulla exceptione canonem suo praescripserat ordini.

Non ergo credendum est quod beatus Gregorius, cum activae vitae ordinem institueret, ad quem se descendisse in suis deplorat epistolis, superiorem, id est, contemplativae vitae ordinem ex aliqua parte in contrarium deflectere voluerit. Rectius itaque suam quisque tenet ordo regulam, juxta illud: «Elevatus est sol, et luna stetit in ordine suo. (Hier. XXXI; Habac. III) .» Tantum in eo concordantibus cunctis, ut usque Pentecosten genua non flectentes, sed stando perorantes, libertatem, quam nobis resurgendo [Col. 0212C] Christus acquisivit, hac significatione prefiteamur, et alleluia sine intermissione dicamus, et nos filii sponsi, quia nobiscum est sponsus, non jejunemus. Caeternum quicunque monachici ordinis supradictam ob causam supplicationem litaniae, id est, Kyrie eleison, de horis regularibus per hanc septimanam amputant, consequens est, ut usque Pentecosten non repetant, quoniam non solum haec hebdomada, sed universi quinquaginta dies isti aeternum futurae resurrectionis significant Jubilaeum, quo nihil jam supplicandum, sed solum in salute perfecta exsultandum erit, et laetandum.

Quam congrue fides resurrectionis per quadraginta dies confirmata sit, simulque de miraculo cuidam fratri ostenso hoc anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo undecimo.

Miranda sane et praedicanda Salvatoris nostri studiosa charitas, qui cum passus propter delicta notra, resurrexit propter justificationem nostram (Rom. IV) , nihilominus propter eruditionem nostram distulit quadraginta diebus ascensionis suae gloriam, per quos et praebuit seipsum vivum in multis argumentis apostolis suis, quod elegit, ut essent testes suae resurrectionis (Actor. I) . Poterat enim eadem die, qua resurgendo super occasum ascendit (Psal. LXVII) , nubem quoque ponere ascensum suum (Psal. CIII) , et semel ostensum testibus suis verum hominem, vera Verbi divinitas, eadem velocitate qua suscitaverat, [Col. 0213A] post tres vel paulo plures dies in paternae majestatis collocare dextera. Magna ergo charitas, et vere non quaerens quae sua sunt (I Cor. XIII) , quae, ut subveniret tardis ad credendum, triumphalem Christi tardavit ascensum (Luc. XXIV) , et ut consummatam ostenderet gratiam, praeparatam victori distulit gloriam. Itaque vae perfidis haereticis, quos legitimus hic quadraginta dierum numerus exspectatos et incorrectos, justae tandem sententiae subigit. Legitimus namque est quadragenarius dierum numerus apud homines quoque in protelandis consultationibus, ut is cui forte consulitur, etiam si lunaticus sit, id est stultus, «stultus quippe ut luna mutatur (Eccle. XXVII) ,» cum tot dies exspectatus sanum consilium non admiserit, justus judicetur, quoniam ante [Col. 0213B] quadraginta dies luna mutatur, unde et hic plus quam stultus, qui per tot dies mutatus non est. Sed libet per aliud simile ex antiqua divinae auctoritatis Scriptura comprobare, quod resurrectionis mortuorum detractores, jure nunquam ad ejusdem resurrectionis gloriam pervenire mereantur, quam per quadraginta dies exploratam, adhuc pertinaci impietate calumniantur. Legimus in libro Numerorum, quia loquens Dominus ad Mosen in deserto Pharan, «Mitte, inquit, viros, qui considerent terram quam daturus sum filiis Israel, singulos de singulis tribubus ex principibus, id est, viros duodecim. Qui cum ascendissent, exploraverunt terram, ascenderuntque ad meridiem, pergentes ad torrentem Botri, abscideruntque palmitem cum uva sua, quam portaverunt [Col. 0213C] in vecte duo viri,» etc. Reversique exploratores terrae post quadraginta dies, omni regione circuita, 96 alii detraxerunt terrae quam inspexerant apud filios Israel, dicentes: Terra, quam lustravimus, devorat habitatores suos. At vero Josue filius Nun, et Caleph, filius Jephone, Terra, inquiunt, quam lustravimus, valde bona est. Si propitius fuerit Dominus, introducet nos in eam, et tradet humum lacte et melle manantem. Cumque clamaret omnis multitudo, et eos lapidibus vellet opprimere, apparens Dominus Omnes, inquit, homines qui viderunt majestatem meam, et signa quae feci in Aegypto et in solitudine, et tentaverunt me ecce jam per decem vices, nec quisquam qui detraxit mihi, intuebitur terram, pro [Col. 0213D] qua juravi patribus eorum (Num. XIII, XIV) .» Haec illis in figuram contigisse Paulus quoque apostolus testis est. Nam, cum de hac sacra loquens historia dixisset: «Patres vestri omnes mare transierunt, et omnes in Mose baptizati sunt in nube et in mari, et omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritualem biberunt, bibebant autem de spirituali consequente eos petra, petra autem erat Christus, sed non in pluribus eorum, inquit, beneplacitum est Deo. Nam prostrati sunt in deserto:» et quia tentaverunt Christum, «a serpentibus perierunt:» et quia murmuraverunt, interierunt «ab exterminatore,» et protinus adjungit: «Haec autem omnia in figura contingebant illis, scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos [Col. 0214A] fines saeculorum devenerunt (I Cor. X) .» In figura videlicet, quorum, nisi eorum, quae in hoc fine saeculorum, id est, in hac mundi sexta aetate facta sunt? Christus Dominus, Aegypti rege, id est, tenebrarum principe debellato, per mare Rubrum baptismi sui traduxit illos, et nunc per vitae praesentis desertum regit, ut inducat in repromissionem aeternae haereditatis, id est, in eam, de qua nunc loquimur, gloriam beatam resurrectionis. Quam enim ab illo terram «lacte et melle manantem» sperare debemus, nisi conformitatem corporis Christi quod resurrexit, in quo habitat omnis plenitudo divinitatis (Coloss. II) , ut per illud reformet, sicut Apostolus ait (Philip. III) , corpus humilitatis nostrae configuratum corpori claritatis suae? Igitur et hi, [Col. 0214B] qui veritatem negant ejusdem resurrectionis, sicut et illusores, malorumque concupiscentes tentatores atque murmuratores, juste prosternuntur in deserto et pereunt, atque ab exterminatore intereunt. Totidem quippe, id est, quadraginta diebus evangelica refert Scriptura in multis exploratam esse argumentis terram carnis Christi, quod vere resurrexit a mortuis (Actor. I) , ut veraciter agnoscamus ex illa, qualis erit nobis status futurae resurrectionis. Ascenderunt fidei exploratores ad meridiem, id est, ubi elevatus erat verus sol Christus per altissimam resurrectionem, et attulerunt nobis botrum cum palmite suo, quem portant duo viri, id est ipsum Christum, cui dicit sponsa in Canticis: «Botrus cypri dilectus meus mihi (Cant. I) ,» portant, inquam, [Col. 0214C] in vecte duo viri, id est, pendente in ligno crucis cum veritate corporis, in quo resurrexit. Hunc enim susceptum portant duo viri, id est duo populi, Judaicus, atque gentilis: et sicut anterior ex eis, qui botrum ferebant, portabat quidem, sed averso dorso non videbat, posterior autem et portabat et videbat: Sic anterior populus Judaicus testimonia passionis et resurrectionis Christi portat quidem in Scripturis, sed averso corde non credit, atque ideo non intelligit: posterior autem, id est gentilis, et portat et videt, quia quod legit, credens intelligit, intelligens credit. Hunc ergo botrum afferentes veritatis exploratores, id est, annuntiantes Christum, hunc nobis apostoli testes fideles dicunt scriptis (I Cor. V) , dicunt [Col. 0214D] miraculis, de gloria sperandae resurrectionis: «Terra quam lustravimus bona est, sicut ex his fructibus cognosci potest (Num. XIII) .» Quo enim dissimile est huic illud, quod nobis annuntiant, incorruptibilem carni superindui resurrectionis gloriam, veramque et eamdem carnis ejusdem permanere naturam? «Lustravimus, inquiunt, eam, vidimus et perspeximus, manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae (I Joan. I) .» Misimus enim manus nostras et palpavimus latus ejus, et contrectavimus cicatrices vulnerum in manibus et pedibus ejus, dicentis: «Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere:» et manducavimus, inquiunt, et bibimus cum eo, postquam resurrexit a mortuis (Joan. XX) .» At illi qui simul [Col. 0215A] ascenderunt explorare Scripturam, pleni alieno spiritu, falsi et fallentes, negantes veram resurrecturam corporum naturam, et corpus Dominicum post resurrectionem phantasticum fuisse suspicantur, id est, ventis et aere subtilius. In quo isti murmuratoribus illis dissimiles sunt, qui detrahentes terrae quam inspexerant, dicebant: Terra ista quam lustravimus, devorat habitatores suos?» (Num. XIII.) Devorat quippe habitatores suos illa, quam speramus vita, si nos aliter non admittit, nisi vera in resurgentibus intereat corporum natura. Argumentantur enim et dicunt: Quomodo corpus Dominicum post resurrectionem verum fuit, quod clausis ad discipulos introivit januis (Joan. XX) ? Videbor in ventum verba jactare, si contra hos inimicos fidei Christianae [Col. 0215B] multa velim responsionis argumentosae spicula vibrare. Illae namque vulpeculae jam dudum tonitru coeli, id est, clamore fulminantis Ecclesiae conterritae ubicunque sint latitant in caveis subterraneis, nec prodire audent, ut vineas florentes fructumque parturientes (Cant. XI) , suo more putido dente demoliantur. Sed ecce dum haec scribimus, jucundo per quemdam fratrem nostrum gratia resurgentis nobis arridet miraculo. Testor illam beatam, ac deliciosam noctem, in qua Christus ab inferis victor ascendit, me nihil super hoc mentiri, nisi ille tam sacrilegus sit, ut de hujusmodi re quippiam fingere ausus fuerit, quod vita ejus vel propositum omnino prohibet vel suspicari. Fratris tamen ejusdem nomen tacebitur, quoniam et hoc obnixe precatur. Nam [Col. 0215C] factum quidem lucere coram hominibus cupit, ut glorificetur Pater qui est in coelis (Matth. V) : se autem videri non vult, nec suis reputare meritis miraculum, cujus sola Dei gratia, quo judicio nescimus, operatrix est, multi enim venient in illa die dicentes: «Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo, virtutes multas fecimus? Et respondebit eis: Amen dico vobis, nescio vos unde sitis (Matth. VII) .» Res hujusmodi est: Hoc sancto Paschae Sabbato, quo cereo de cujus quoque praeconiis superius aliqua diximus, annus ab Incarnatione Domini millesimus centesimus undecimus inscriptus est, in ecclesia Sancti Laurentii ad praecedentes ejusdem diei matutinos, exstinctis de more [Col. 0215D] cunctis luminaribus, dum eorum ultimum exstingueretur, et ad canticum Evangelii haec antiphona a D. abbate Berengero imponeretur: Mulieres sedentes ad monumentum, ecce repente ante pedes illius projectum cecidit ipsius, quo firmiter substrictus erat, cingulum. Ille solutum esse et cecidisse suspicatus, quod tamen mirum fuisset, quia non delapsum fuerat, neque circum crura pedesque descenderat, sed ante pedes quasi projectum, ut dictum est, exsiliverat, inclinavit se, ut tollens illud rursum sese accingeret. Cumque manus injecisset ut illud sibimet circumdaret, nondum, ut erat fortiter astrictus, non cedere sibi, ultra quam dici potest admiratus est, intendenti et secum 97 cum stupore magno reputanti, quidnam hoc sibi vellet, ecce vox facta est et [Col. 0216A] sibilium tanquam aurae tenuis audivit, dicentem sibi:

Sic potuit clauso Christus prodire sepulcro.

Siquidem haec, ut ipse referens testatus est, admiratio mentem ejus persaepe subibat, quomodo verum Domini corpus, unde ipse nullatenus dubitabat, clauso resurgere monumento, clausis potuit januis ingredi ad discipulos. Mox ergo illi ad memoriam simile illud rediit, quod Augustinus refert in libro De Civitate Dei, factum per quamdam Petroniam clarissimam feminam, quae mirabiliter ex magno atque diutino, in quo medicorum adjutoria cuncta defecerant, dolore sanata est. Haec a quodam Judaeo dixit sibi fuisse persuasum, ut annulum capillario vinculo insereret, quo sub omni veste ad nuda [Col. 0216B] corporis cingeretur, qui annulus haberet sub gemma lapidem in renibus inventum bovis. Hoc alligato quasi remedio, ad sancti martyris Stephani limina veniebat. Sed propheta a Carthagine, cum in confinio fluminis Bagradae in sua possessione mansisset, surgens ut iter perageret, ante pedes suos illum jacentem annulum vidit et capillariam zonam, qua fuerat alligatus, mirata tentavit. Quam cum omnino suis nodis firmissime, sicut erat, comperisset astrictam, crepuisse atque exsilivisse suspicata est. Qui etiam ipse cum integerrimus fuisset inventus, futurae salutis quodammodo pignus de tanto miraculo se accepisse praesumpsit, atque illud vinculum solvens, simul cum eodem annulo projecit in flumen. Non credant hoc, inquit idem Augustinus, qui etiam [Col. 0216C] Dominum Jesum per integra virginalia matris enixum, et ad discipulos clausis ostiis fuisse ingressum non credunt.

Comparentur nunc duo haec tam insignia divinae pietatis miracula, recens hoc, quod hominem cingulum renum ejus firmiter obstrictum, et indissolutum transiit et exsilivit: et illud antiquius, quod zonae insertus, nodo integro persistente, erupit annulus. Nescio quid mirer amplius, nisi quod hic pariter, ut supradictum est, vox divinitus audita est:

Sic potuit clauso Christus prodire sepulcro.

Hoc igitur ubi accepi, mane quippe, ubi primum loquendi copia fuit, duobus tantum fratribus, quorum [Col. 0216D] unus exstiti, attonitus adhuc frater ille rem gestam retulit, obnixe postulans ut creditum nobis secretum nunquam cum suo nomine proderemus: ubi, inquam, hoc accepi, tanquam meis maxime oblatum a Deo usibus miraculum, laetus arripui. Siquidem eadem nocte et eamdem paululum ante horam, qua illud accidit, supradictam similitudinem ruminare coeperam, scilicet quod hi qui fidei resurrectionis detrahunt, et ideo non veram carnis naturam credunt resurrecturam, quia Dominus clauso sepulcro surrexit, vel quia clausis ad discipulos ingressus est januis, similes sunt illis, qui terrae quam inspexerant, detraxerunt apud filios Israel dicentes: «terra quam lustravimus, devorat habitatores suos.»

[Col. 0217A] Non igitur importune longior nunc trahitur sermo de resurrectionis gloria, cui incoepto materiam adaugent coelestia, quae sese ultro offerunt, miracula. Non poterat quidem, etiam si ista deessent, Christiana fides comprehendere sapientes in astutia eorum: qui, dum credere fugiunt, clausis januis verum potuisse corpus ingredi, quod supra naturam est, illo declinent judicium, ut dicant illud ventis et aere subtilius effectum, quod contra naturam est. Non solum enim nihil sese adjuvant, sed et magis implicant, dum defendendo naturam ab eo, quod supra est, ad id devolvunt, quod contra illam est. Utrumque miraculum, sed hoc, ut dictum est, supra naturam, illud quod haeretici suspicati sunt, scilicet impalpabile de palpabili corpus factum esse, [Col. 0217B] majus quidem, sed inutile et contra naturam miraculum est. Quid enim maluerit Divinitas, utrum id quod contra naturam, an id quod supra naturam est, in psalmo evidenter ostendit, dicens: «Posuisti super me manum tuam (Psal. CXXXVIII) .» At nunc ponendo exempla supradicta, quod verum corpus hominis, verum cinguli sui corpus, id est zonam cervinam nodo firmiter obstrictam excessit, olimque nodum irresolutum annulus exsilivit, proponit Divinitas.

Sic potuit clauso Christus prodire sepulcro.

Assumit ratio: Sed illa supra naturam facta sunt. Concludit fides supra naturam: Ergo verum Christi corpus clauso prodire sepulcro, clausis potuit januis [Col. 0217C] introire ad discipulos. Et hoc vere Deum decuit, videlicet sua taliter uti potentia, ut quam aedificaverat naturam, non destrueret, sed eamdem permanentem, imo perfectam, quo vellet et unde, traduceret vel adduceret; quod qui non concedit, superest ut multo minus illud concedat, quod corruptibiles ac mortales adhuc Apostoli sic educti sint, quomodo in Actibus apostolorum scriptum est: «Carcerem quidem adhuc clausum invenimus cum omni diligentia, et custodes stantes ante januas: aperientes autem carcerem, neminem intus invenimus (Act. I) ;» superest, ut istos quoque, qui necdum resurrexerant, in ventos et aerem subtilem, quo per patentes rimas efflari possent, evanuisse asserat, siquidem sacram recepturi sunt Scripturam. Quam qui non [Col. 0217D] recipiunt, nec audiendi, sed ut infideles omnino vitandi sunt. Nobis credentibus illud pro argumento sufficit quia de nihilo Deus cuncta creavit, et cuncta quasi nihilum et inane reputata sunt ei ad agendum quidquid voluerit, ad traducendum quippiam quocunque voluerit. Mirumque hoc potius esset, si ita non posset, cum nemo fere tam imperitus artifex sit, ut quod composuit, penetrare ipse vel aperire non possit. At ille cum voluit, aperta est terra et diglutivit Dathan (Num. XVI) , statimque ora concludens operuit super congregationem Abiron, qui principes seditionis exstiterunt, promissionibus Dei detrahentes, et cum subsannatione dicentes: «Revera induxisti nos in terram, quae fluit rivis lactis et mellis (ibid.) !» Quorum exemplum cavere [Col. 0218A] debuerant hi, qui resurrectioni fidei, ut supra dictum est, detrahere ausi sunt, quomodo et ipsi ex illis sunt, quibus «juravi, inquit Dominus, in ira mea, si introibunt in requiem meam (Psal. XCIV) ,» nullus eorum introibit in haereditatem credentibus promissam. Juravit enim illis in ira sua, lacessitus eorum nequitia.

Cur haec Paschalis sacra solemnitas octavas habeat, cum ipsa sit octava, id est octavam mundi aetatem respiciat, quae est universalis resurrectio.

Jam de reliquis paschalis hebdomadae officiis locuturus, opportunum esse arbitror, de ipsis Paschae octavis communiter aliqua praeloqui. Quaeri etenim potest, cur, cum haec sacra solemnitas octavam [Col. 0218B] illam significet, ut superius dictum est, quae septem labentibus hujus mundi aetatibus aeterna stabilisque succedet, ipsa quoque octavas habeat. Nam de caeteris solemnitatibus 98 illud fere omnibus notum est, quod idcirco octavas habeant, quia principium jam illis adesse, finemque, id est consummationem felicitatis in resurrectione futuram esse pariter considerantes, jure in octavam usque, celebritatis perducimus laetitiam. Haec autem solemnitas, quia resurrectionis est, ipsam totam respicit octavam, et celebritas ejus ultra dies octo, id est usque Pentecosten protenditur. Cur ergo et ipsa octavas habeat, merito quaeritur. Sciendum itaque est, quia resurrectio nostra quam exspectantes, jam nunc hujus solemnitatis occursu praeoccupando celebramus, vera et perfecta erit [Col. 0218C] circumcisio, significata per illam, quae in veteri lege carnali Israel mandata est, octavi diei circumcisionem (Gen. XVII) . Hujus autem verae circumcisionis, octo, ut ait Hieronymus, beatitudines sunt, et considera, inquiens, quia verae circumcisionis, octava beatitudo martyrio terminetur. «Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) .» Veram ergo circumcisionem resurrectionis recte solemnibus octo dierum celebramus officiis, quam Dominus ipse, ut magnificam esse ostenderet, tanquam plenum et solidum corpus, longo, lato atque alto permensus est octonario beatitudinum numero commendans, qui ejusmodi est apud geometras, ut plenum et [Col. 0218D] solidum corpus primus perficiat. Nostris enim numeris illi uti familiare est, imo suis, cui veraciter dictum est: «Omnia in numero et mensura et pondere posuisti (Sap. XI) .»

Verumtamen, quoniam non adeo geometricas traditiones, sed potius aeterni musici Dei cantiones in Scriptura sacra cognoscere operae pretium est, qui et citharam se habere indicat, cui dicit in Psalmo: «Exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara (Psal. LVI) ,» cantilenam ejusdem citharae, imo citharam ipsam, in his octo beatitudinum sententiis tanquam octo chordis, quae integram reddunt diapason, consideremus. Et hoc placeat vel maxime musicis, quia, cum (sicut tradunt musicae artis scriptores) citharas antiquitus octo per diapason [Col. 0219A] chordis fieri mos fuerit, musicus coelestis Deus, hanc illis in cithara sua, id est in ea quam assumpsit humanitate, de carnis nostrae sylva similitudinem repraesentat, dum aeternae laetitiae cantilenam per integram diapason, id est per octo beatitudinum (Matth. XI) chordas modulans, scitos pueros ad saltandum, id est dociles discipulos ad bene operandum excitat. Illud quippe fidei nostrae notissimum est, quia citharae huic de septem vocum discriminibus nihil deest. Quid enim sunt septem spiritus Dei, quibus Dominicus homo, requietionis locus unicus est, nisi septem vocum spiritualium discrimina, quibus omnis ejusdem Domini nostri contexitur doctrina? Illud quoque praetereundum non est, quod, sicut vocum non nisi septem sunt discrimina, [Col. 0219B] et idcirco in diapason octava semper eadem est, quae et prima, sic secundum Spiritus sancti septem munera, dum nobis cithara haec, octo cordis, id est octo beatitudinibus coelestem diapason personat, octava beatitudo eadem est, quae et prima, «quoniam ipsorum est regnum coelorum.»

Quod ne nullius auctoris patrocinio fultum, forte ulli contemptibile videatur, beati Augustini non longe dissimilem super eisdem Dei spiritibus, eisdem que beatitudinibus sententiam habemus. Ille namque septem gradus, quibus ad divinam contemplationem possit ascendi, in libro De doctrina Christiana distinguens, septem spiritibus Dei, septem supradictas beatitudines hoc modo coaptat, octavam nunc interim omittens, quoniam ipsa eadem est quae prima. De spiritu [Col. 0219C] timoris Domini, timor, inquit, iste cogitationem de nostra mortalitate, et futura morte necesse est incutiat, et quasi clavatis carbonibus omnes superbiae motus ligno crucis affigens, pauperes spiritu, id est humiles efficiat. De spiritu autem pietatis deinde inquit, opus est mitescere pietate, neque contradicere divinae Scripturae, sive intellectae, cum vitia nostra percutit, sive non intellectae, quasi nos aliquid melius possimus sapere. De spiritu vero scientiae, tunc ille timor, inquit, quo cogitat de judicio Dei, et illa pietas qua non potest nisi credere sanctorum librorum auctoritati, cogit eum seipsum lugere. Nam ista scientia bonae spei hominem, non jactantem, sed lamentantem facit. De spiritu fortitudinis, hoc, inquit, affectu impetrat [Col. 0219D] sedulis precibus consolationem divini adjutorii, ne desperatione frangatur, et esse incipit in quarto gradu, hoc est, fortitudinis, quo esuritur et sititur justitia, et ab omni mortifera jucunditate rerum transeuntium fortiter sese avertens animus, extrahit. De spiritu consilii, ubi, inquit, aspexit quantum potest, in longinqua radiantem incommutabilem Trinitatem, eademque unitatem, suique aspectus infirmitate sustinere se illam lucem non posse persenserit, in quinto gradu, hoc et, in consilio misericordiae purgat animam tumultuantem, seque in dilectione proximi gnaviter exercens, in ea perficitur. De spiritu intellectus, cum, inquit, hoc modo pervenerit ad inimici dilectionem, ascendit [Col. 0220A] in sextum gradum, ubi jam ipsum purgat oculum, quo videri Deus potest, quantum potest ab his qui huic saeculo moriuntur, videlicet «per speculum et in aenigmate (I Cor. XIII) .» De spiritu sapientiae, ita, inquit, purgans oculum cordis talis filius ascendit ad sapientiam, quae septima est, qua pacatus tranquillusque perfruitur: «Initium sapientiae timor Domini (Psal. CX) .» Ab illo enim usque ad ipsam per hos gradus tenditur et venitur. Sed nos jam ad rationes officiorum considerationem vertamus, et cum tanti doctoris auctoritate eadem officia, quae octo beatitudines mystice praedicant, a gradibus vel ordine donorum Spiritus sancti non dissonare firmemus. Adeo namque in his paschalibus praesentis hebdomadae officiis, illa octo beatitudinum [Col. 0220B] consonantia observata est, ut sensibus vel ordini sententiarum, quibus illas Dominus beatitudines contexuit, sensus et ordo officiorum, si diligenter examinetur, consonare probetur. Hoc autem superius in officio primo diei non dictum, sed usque adhuc opportune reservatum est, videlicet quia longa interjectio novarum consuetudinum, de quibus dicendum videbatur, lectoris memoriam fatigare, vel etiam fraudare poterat. Nunc ergo, ubi rationes officiorum paschalium continuandae sunt, competentius dicetur quod illic est tacitum.

Iterum de officio primi diei Dominicae resurrectionis, quod et caetera hujus hebdomadae officia secundum octo beatitudinum, et secundum pene totidem donorum Spiritus sancti ordinata sunt ascensiones: [Col. 0220C] «Beati pauperes spiritu. »

Officium primi diei Dominicae resurrectionis superius dictum est, ad universalis spectare diem nostrae resurrectionis, idque planis et sponte occurrentibus comprobatum est argumentis, maxime Offerenda manifeste concurrente rationi: « Terra tremuit et quievit, dum resurgeret in judicio Deus (Psal. LXXV) .» Hoc procul dubio Christianae fidei militiam ingressos pauperes, 99 spiritu, id est humiles, exigit fieri, considerantes quia timor magnus et tremor erit, quando dicet Patri rex et judex omnium: Resurrexi et adhuc tecum sum, in suggillationem inimicorum suorum, qui dixerunt: «Quoniam morietur, et peribit nomen ejus (Psal. XL) ;» eo quod nesciat quisque nostrum, quis ad dexteram, [Col. 0220D] quis tunc statuendus sit ad sinistram. Quamvis epulemur in azymis, et immolatus Christus Pascha nostrum sit (I Cor. V) , quamvis carnes Agni pretiosae sint, lactucae agrestes cum quibus comedimus, valde amarae sunt, et carnes propter quos baculos tenentes in manibus, et festinantes comedimus (Exod. XII) , tota nocte formidandi sunt. Atque hic est spiritus timoris Domini, qui in fundo cordis, ut fundamentum ponitur, quo caetera quae superaedificanda sunt, firmiter portentur. Haec illa paupertas, id est regina humilitas, quae totius secuturae beatitudinis cumulum, ne superbiae vento exsuffletur, praeposita servat. Hic est septem graduum primus, per quos juxta Ezechielem ad portam orientalem ascenditur (Ezech. XL) . Et ne quem moveat, quod aliter a doctoribus, quam a propheta gradus isti ordinentur, Spiritus namque timoris, quem primum ponimus, ab Isaia ponitur ultimus (Isa. XI) , Gregorii sententia ponenda est: «Propheta, inquit, quia de coelestibus ad ima loquebatur, coepit magis a sapientia, et descendit ad timorem. Sed nos quia de terrenis ad coelestia tendimus, eosdem gradus ascendendo numeremus, ut a timore ad sapientiam pervenire valeamus.» Sed ut ad superiora revertamur, quid aliud in eodem officio per hoc significatur, quod sedit juvenis in dextris coopertus stola candida (Marc. XVI) , nisi quod «beati pauperes spiritu (Matth. V) , «a timore Domini ascendentes, regnum coelorum obtinebunt, et ex ipsis collecta assistet «regina a dextris ejus in vestitu [Col. 0221B] deaurato (Psal. XLIV) .»

Quod praeter superius memoratas causas, statio ad Sanctam Mariam etiam secundum haec conveniat, ex abundanti est per conquisita probare argumenta. Omnes enim illam humilium novimus esse reginam, cujus anima Dominum magnificans, cujus spiritus in Deo salutari suo exsultans, causam reddit: «Quia respexit, inquiens, humilitatem ancillae suae,» quia «dispersit superbos mente cordis sui,» quia «deposuit potentes et exaltavit humiles (Luc. I) .» Vere atque fideliter. Nam posuit super eos orbem. Ubi enim habemus in cantico Annae: «Domini enim sunt cardines terrae, et posuit super eos orbem (I Reg. II) , in Hebraeo ita habemus: «Domini enim sunt afflicti terrae.» Afflictos terrae, Hebraei, inquit [Col. 0221C] Hieronymus, pauperes spiritu et humiles corde intelligunt, super quos Dominum orbem posuisse dicunt, quia terra in meritis eorum stare autumant. Nos autem super fundamentum humilium apostolorum et prophetarum (Eph. II) , orbem id est Ecclesiam novimus esse positam, et scimus quia lapis ille, qui factus mons magnus (Dan. II) , hunc implet orbem, et sustinet, et de ventre humilitatis Mariae, de qua loquimur, assumptus est. Et nunc quidem officium primi diei recapitulavimus, ob continuandas, ut dictum est, octo beatitudines; deinceps, ut earum mystica series evidentius pateat, dabimus operam, singula juxta propositum percurrendo officia.

Jam saepe dictum est Evangelium cujusque officit caput esse, caeterasque partes illi, ut membra capiti concordi sensu cohaerere. Est autem diei praesentis hoc Evangelium, quod duo ex discipulis Domini Jesu, euntes in castellum nomine Emmaus, ostensum sibi Dominum in via, sed in alia effigie, tandem cognoverunt in fractione panis (Luc. XXIV) , «et cum ipse evanuisset ex oculis eorum, illi ad invicem dixerunt: « Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, de Jesu, « dum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas? (ibid.) » Primum ergo videndum de caeteris partibus officii, quomodo huic evangelio consonent, et maxime de Introitu: Introduxit vos Dominus in terram fluentem lac et mel (Num. XIV) , etc., et tunc [Col. 0222A] palam erit, quod beatitudinum secundae totum officium consonet sententiae: «Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) . Et quidem difficile hoc esset, nisi compunctionem lacrymosam, qua isti cor suum arsisse dixerunt, doctores nominati ante nos terram aquis irriguam appellavissent. Et recte, quia compunctione lacrymas excitante, fidelis anima tanquam bono terrae suae frumento refecta, dicit: «Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte (Psal. XLI) .» Huic animae beatus Gregorius Axam filiam Caleph eleganter assimilat, quae sedens asino, cum suspirasset, dixitque ei pater suus: «Quid habes? Ecce, inquit, terram arentem dedisti mihi, da et irriguam aquis. Deditque ei pater suus irriguum superius, et irriguum inferius (Josue. XXV) .» Omnis enim, inquit, fidelis anima sedens asino, id est, carnis suae motibus praesidens, prius timore compungitur, quod est «irriguum inferius;» post amorem, quod est irriguum superius, et quae prius flebat, ne deputetur ad supplicia, postmodum amarissime flere incipit, quia differtur a regno.» Et competenter similitudo haec sese obtulit, quae, cum in singulis electorum perficiatur invisibiliter, in his duobus de quibus loquimur, visibiliter quoque peracta est. Cum enim ambulantes secum tristes colloquerentur de his quae acciderant (Luc. XXIV) , quid aliud quam anima eorum velut Axa sedens asino suspirabat? Et cum Jesus accedens et jungens se in via: Qui sunt hi sermones, inquit, quos confertis ad invicem ambulantes et estis tristes (Luc. XXIV) , quo dissimile est et quod Caleph suspiranti dixit filiae: «Quid habes?» Nam et ipsum nomen Caleph, Domino Christo congruit; interpretatur enim quasi cor. Verbum autem Dei Christus Deus, de corde Patris eructatum est (Psal. XLIV) , et paterno cordi, quo eructatum est, per omnia simile est. Sed et hoc quasi cor idem erat Dominus, quod discipulorum cordi sic se conformavit, ut quia apud semetipsos intus amabant et dubitabant, eis foris Dominus et praesens adesset, et quis esset non responderet. Cum autem corda eorum tanta charitate ditavit, ut magnitudine divitiarum ejusdem charitatis attoniti dicerent: « Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur nobis in via (Luc. XXIV) , [Col. 0222D] quis non attendat illum animabus eorum dedisse «irriguum superius,» scilicet ut superni amoris profundo vulnere compungerentur? Itaque, dubium nil remanet, quin in Evangelio tali hic Introitus consonet: Introduxit nos Dominus in terram fluentem lac et mel, atque ideo constans et probatum est secundae hujus feriae officio secundam beatitudinis praedicari sententiam: «Beati mites quoniam ipsi possidebunt terram.» Mites autem spiritus pietatis efficit quod et ipsa res indicat, et Augustini sententia superius dicta confirmat. Itaque tam secunda beatitudinis sententia, quam secundus donorum Spiritus sancti gradus praesentis officii causa materialis habetur. Lectio quoque Actuum apostolorum, quae praemittitur per os Petri apostoli, ex eo maxime loco [Col. 0223A] huic Evangelio secundum suae praecursionis officium succinit, ubi ait « Huic omnes prophetae testimonium perhibent remissionem peccatorum accipere per nomen 100 ejus omnes qui credunt in eum (Act. X) .» Cum enim Dominus supradictos increpasset discipulos, quod tardi essent ad credendum: Et incipiens, inquit evangelista, a Mose et omnibus prophetis, interpretabatur illis in omnibus Scripturas quae de ipso erant (Luc. XXIV) . Similiter Offerenda: Angelus Domini descendit de coelo, dictis evangelicis consonat, ubi referentes discipuli Domino, quem peregrinum esse arbitrantur, inter caetera dicunt: Sed et mulieres quaedam de nostris terruerunt nos, quae diluculo fuerant ad monumentum et non invento corpore ejus, venerunt, dicentes, se etiam visionem vidisse angelorum, [Col. 0223B] qui dicunt eum vivere (ibid.) . Alleluia. Nonne cor nostrum futurum nobis illud inclamat, quod omnes, quorum cor nunc ardens est de Jesu in via, dum loquitur nobis per Scripturas, cum illum cognoverimus in fractione panis, de quo dictum est: «Beatus qui manducabit panem in regno Dei (Luc. XIV) ,» tunc aeterna exclamatione nos invicem commemorabimus desiderium, quo nunc ardemus, nostramque satietatem, quae tunc plena sine fastidio erit, admirabimur, re ipsa tandem experti, quod nunc suspirantes credimus?

Cur statio ad S. Petrum.

Secundum ea quae dicta sunt valde congruit et hoc, quod praesenti officio prescripta est statio ad S. Petrum. Cui enim Pater omnium Deus largiori gratia [Col. 0223C] dedit «irriguum superius et irriguum inferius,» revocemus ad memoriam quae circa illum acta sunt, et ecce manifestius apparebit. Mox ut trina negatione cecidit, «conversus, inquit evangelista, Dominus respexit Petrum, et recordatus est Petrus verbi Domini quod dixerat ei, quia priusquam gallus cantet, ter me negabis, et egressus foras flevit amare (Luc. XXII) . Tunc vere beatus inter omnes mites coepit possidere terram vero timore compunctus, quod est accepisse «irriguum inferius.» Quando autem resurrexit Dominus et sicut in Evangelio legimus (Luc. XXIV) , et in Communione hac die cantamus, Surrexit Dominus et apparuit Petro, quid putamus, quantus intro currenti ad se misericordiae respondit gemitus, vero amore compunctus, quod est accepisse [Col. 0223D] «irriguum superius?» Quia ergo et hic cunctis mitibus positus est in exemplum, et beata Dei Genitrix omnium regina est humilium, recte hodierna statione ad S. Petrum, beatos ejus exemplo praedicamus «mites quia possidebunt terram (Matth. V) . Sicut hesterna statione ad S. Mariam, beatos ejus exemplo praedicavimus «pauperes spiritus,» id est, humiles «quoniam ipsorum est regnum caelorum (ibid) .»

Qualiter tertiae feriae officium tertiae consonet supradictarum sententiae beatitudinum, non citius approbaretur, nisi supra scriptis suffragantis Scripturae [Col. 0224A] patrociniis sermo fulciretur. Nam constat quidem quod nulla contrarietas, sed nec ulla sit in sensibus diversitas, sed in verbis manifesta dissonantia est, videlicet in illa sententia tertiae beatitudinis, lugentes beatificamur: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) . In hujus autem officii Introitu, aqua sapientiae beati viri potati referuntur. In Offerenda: Intonante de coelo Domino et Altissimo dante vocem suam, fontes aquarum apparuisse memorantur (Psal. XVII) . In Communione quoque qui cum Christo resurrexerunt, quae sursum sunt sapere jubentur (Col. III) . Ita totum pene officium divinam nobis commendat scientiam, nusquam beatorum luctum propriis vecibus denuntians. Hic igitur necessario beati Augustini, quae superius inter caeteras est, patronam [Col. 0224B] tenemus sententiam. «Tunc ille timor, inquit, et illa pietas, quae non potest nisi auctoritati sanctorum librorum cedere, cogit eum seipsum lugere. Nam ista sententia bonae spei hominem, non se jactantem, sed lamentantem facit.» Itaque nos ad tertium illum gradum considerationem conferamus, et hoc officium, quo scientia Dei sub nomine aquarum praedicatur, a beatitudine lugentium, non discrepare probemus,

Primo sciendum est luctum hunc de quo dictum est: «Beati qui lugent,» non esse mortuorum communi lege naturae, sed peccatis et vitiis mortuorum. Sic Paulus apostolus flere se ac lugere dicit eos, qui post fornicationem et immunditiam non egerunt poenitentiam (II Cor. XI) . Lugendi enim sunt, quia [Col. 0224C] non luxerunt. Hic autem luctus in hodierno commendatur Evangelio dicente Domino ad discipulos, quibus apparuerat: Quia sic opportuit pati Christum et resurgere a mortuis tertia die, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes (Luc. XXIV) . Poenitere enim, pro peccatis lugere est. Sed nec ipsam, quae luctum hunc efficit, causam haec eadem Evangelii lectio penitus omittit. Cum enim dixisset Dominus discipulis suis: Quoniam necesse est impleri omnia quae scripta sunt in lege Mosi et prophetis et in Psalmis de me, tunc, inquit evangelista, aperuit illis sensum ut intelligerent Scripturas (ibid.) . Ipsum igitur effectum, id est poenitentiae luctum, causamque efficientem, id est scientiam, caeterae partes praedicant officii. Scripturarum [Col. 0224D] quippe intelligentia lamentorum sive luctus causa est effectiva quia, sicut nemo fere adeo crudelis et stultus viator est, ut cum forte per medium occisorum graditur, non saltem aliquantulum represso risu et cachinno, subsistat compunctus: sic nemo est qui non aliquanto dolore mordeatur, cum rite intellectis versatus in Scripturis, prophetas occisos, Dominumque prophetarum crucifixum, omnesque praecones veritatis ab eo missos, tribulationem passos attendit, qui omne praesentis vitae gaudium vanitatem et deceptionem esse, flendo et moriendo testati sunt. In tantum autem praedicandae scientiae Dei compositio studet hujus officii, ut cum versus omnes Gradualis per totam hanc hebdomadam de [Col. 0225A] uno eodemque psalmo centesimo septimo decimo, sumpti sint, hodiernum versum: Dicant nunc qui redempti sunt a Domino, de alio, id est centesimo sexto psalmo sumi placuerit, quia videlicet totus psalmus ille exhortatio est ad omnes fideles laudare Dominum, quod per scientiam sui de quadruplici tentatione nos liberavit, scilicet, quia eripuit eos de necessitatibus eorum, id est de periculo infidelitatis, quia liberavit eos de necessitatibus eorum, id est a debilitate pravae consuetudinis, quia liberavit eos a taedio bonae actionis, quia eduxit eos ab haereticorum impugnationibus, et versutiis, qui prius errabant in solitudine inaquosa, id est in siccitate doctrinae, sacrarum penuria Scripturarum. Antequam, sicut in Introitu cantamus, aqua sapientiae [Col. 0225B] potaret eos (Eccl. XV) ; antequam sicut in Offerenda canimus, intonante de coelo Domino apparuerunt fontes aquarum (Psal. XVII) , id est apostoli, per quos Altissimus dedit vocem suam (ibid) , id est illam, de qua nunc loquimur, notam fecit viarum suarum scientiam. Plane igitur tertiae feriae officium, tertiam beatitudinis commendat sententiam, praedicando eam, quae non jactantes, sed lamentantes faciat, scientiam.

101 Cur statio ad sanctum Paulum.

Statio ad sanctum Paulum convenienter huic officio praescripta est, juxta omnia quae supra dicta sunt, vel rationabiliter dici possunt. Huic enim singulari gratia Dominus aperuit sensum ut intelligeret Scripturas, quod paulo ante de caeteris apostolis [Col. 0225C] dictum est. Unde et ipse ait: «Evangelium meum, quod evangelizatum est, non est a me, neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi (Galat. I) .» Itemque quod in eodem Evangelio dictum est (Luc. XXIV) , et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, maxime per hunc adimpletum est, per quem omnes gentes cognoverunt gratiam Dei, et per eum aqua sapientiae gentes potatae sunt, et maxime per eum luctuosa Dei scientia dictis et scriptis apposita est, quod uberius in Epistolis ad Corinthios inveniri potest. Dicit enim his inter quos fornicatio audita fuerat: «Et vos inflati estis, et non magis luctum habuistis (I Cor. V) ,» etc. Item: «Contristati, [Col. 0225D] inquit, estis ad poenitentiam, contristati estis secundum Deum (II Cor. VII) ,» et reliqua. Et in tantum ab eis quibus praedicaverat, luctum exigebat, ut ipsi non lugerent, humilitatem se a Deo ipse deplangeret, et non lugentes lugeret, sicut ad eosdem Corinthios: «Ne cum venero, inquit, iterum humiliet me Deus apud vos, et lugeam multos qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam super immunditiam, et fornicationem, et impudicitiam quam gesserunt (II Cor. XII) .» Hinc et beatus Job, cum de scientia quam habuerat priusquam sibi Dominus de turbine loqueretur, dixisset: «Auditu auris audivi te,» et de augmento ejusdem scientiae, quod accepit ex collocutione Dei, subjunxisset: [Col. 0226A] «Nunc autem oculus meus videt te,» statim multiplicem scientiam causam esse ostendens effectivam luctusque et poenitentiae,» idcirco, inquit, ipse me reprehendo, et ago poenitentiam in favilla et cinere (Job XLII) .» Removeamus igitur nostram a paschalibus gaudiis ineptam laetitiam, neque carnes Agni comedamus absque lactucis agrestibus, quia «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur.»

Officium quartae feriae, qualiter quartae beatitudinum sententiae consonet, approbare operosum non est. Verum illud potius quaerendum esset, qualiter quarta haec beatitudo, qua dictum est: «Beati qui [Col. 0226B] esuriunt et sitiunt justitiam,» quarto gradui gratiarum Spiritus sancti, id est, fortitudini congruat, nisi ex supradictis Augustini verbis constaret, fortitudinis esse eo usque ab omni mortifera jucunditate rerum transeuntium animum evellere, ut vacet illi justitiam esurire ac sitire. Hoc autem quod praemissum est, scilicet praesens officium quartae beatitudinis esse praeconium, perspicue patet quia per convivium illud quod secundum hodiernum Evangelium, Dominus noster post resurrectionem cum septem discipulis celebravit, illa saturitas, ut beatus Gregorius exponit, significata est, quae hic esurientibus et sitientibus justitiam in illo aeterno convivio reposita est. Restat igitur hoc solum, ut praecunte mystico sensu Evangelii, videamus qualiter illud [Col. 0226C] caeterae consequantur partes officii.

Veridica doctorum expositione traditum nobis est hoc quod Dominus noster post resurrectionem suam, discipulis in mare laborantibus stetit in littore (Joan. XXI) , illud innuere, quod ipse «resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur (Rom. VI) ,» ac si rebus ipsis loquatur in aeternitatis soliditate stabilitus. Jam vobis in mare non appareo, quia vobiscum in perturbationum fluctibus non sum. Quod mane facto stans in littore, discipulis nescientibus quia Dominus est: Mittite, inquit, in dexteram navigii rete et invenietis (Joan. XII) , illud significat, quod mane, id est in die judicii, transacta praesentis nocte saeculi, [Col. 0226D] omnes electos suos universali resurrectione ad dexteram suam congregabit. Magni etenim pisces et numerati omnes centum quinquaginta tres, omnes electos significant, qui meritis magni, et sanctae Trinitatis fide perfecti, tunc ad littus maris, id est in finem saeculi sunt colligendi. Ibi septem discipulos ad convivium invitat, quia perfecta Ecclesia, jamque tota septiformi spiritu constructa, tunc receptis corporibus ad aeternas cum illo discumbent epulas. Quid ergo sibi vult hoc quod cantamus in Introitu, dictum de die judicii: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV) , nisi quia significatur hoc ipsum in Evangelio praedicto per illud, quod exeuntibus discipulis ad littus, tantumque numerum magnorum piscium trahentibus, ait [Col. 0227A] Dominus: Venite, prandete (Joan. XXI) . Regnum enim illud unum aeternum prandium est, una et perpetua coena est. Illic invenientur omnes electi, quos hic appellat benedictos Patris sui, quique per illos pisces magnos et numeratos signati sunt. Illic, inquam, in littore illo, id est, in saeculi fine, prunas invenient et piscem superpositum, piscem, inquam, assum, id est, Christum Deum et hominem passum, tunc in ignem non passionis, sed amoris propositum, de quo amore loquitur Isaias: «Dicit Dominus, cujus ignis est in Sion, et caminus ejus in Hierusalem (Isa. XXXI) , quia videlicet ignis amoris qui in Sion, id est in praesenti Ecclesia nunc est aliquantulus, tunc in Hierusalem, id est, in illa visione pacis aeternae perpetuus, et inexstinguibilis erit caminus. Invenient [Col. 0227B] et panem positum, id est veram vitae aeternae alimoniam Deum, qui angelorum cibus est, quos pascit immortaliter. Epistola de Actibus apostolorum sumpta de beati Petri Apostoli praedicatione more suo, cum testimonio secuturi praecurrit Evangelii, illum maxime locum contingens, quo dicitur: Ascendit autem Simon Petrus, et traxit rete in terram, plenum magnis piscibus. Jam enim credo, inquit Gregorius, quod vestra charitas advertit quid est quod Petrus rete ad terram trahit. Ipsi enim sancta Ecclesia commissa est, ipsi specialiter dicitur: «Pasce oves meas (ibid.) » Hoc agit verbis, hoc agit Epistolis, hoc, ut ad incoeptum redeam, illo sermone secundo egit, de quo praedicta lectio actione apostolorum sumpta est, quo millia quinque virorum retibus [Col. 0227C] fidei conclusa sunt. Versus Gradualis: Dextera Domini fecit virtutem (Psal. CXVII) , pulchre ad hoc concinit, quod ait: Mittite in dexteram navigii rete, et invenietis. Altius quoque intuentibus liquet, quia congrua vox est ipsius Dominici hominis in littore stantis, ut supradictum est, et omnes mortalitatis nostrae fluctuationes egressi per potentiam resurrectionis. Dextera, inquit, Domini fecit virtutem, id est potentia Verbi mihi uniti fecit me vincere mortem, « dextera Domini exaltavit me (ibid.) ,» id est, laudabilem fecit me. Iterumque repetens: Dextera, inquit, Domini fecit virtutem ut ostendat ejusdem resurrectionis qualitatem, scilicet aeternam, sicut sequitur in eodem Psalmo: Non moriar, sed vivam (ibid.) . 102 Juxta quem sensum cantamus cum [Col. 0227D] Apostolo in alleluia, in Communione: Christus resurgens ex mortuis (Rom. VI) . Offerenda, Portas coeli aperuit Dominus, etc., tertio nobis inculcat et replicat quid ille panis significet, quem piscatores nostri, cum copiosa multitudine magnorum piscium ad terram egressi, cum asso pisce invenerunt, et ad prandium vocati sunt. Scilicet ille idem panis, in illa est nobis patria repositus, quem nunc in via gustamus, ut videamus, quoniam «suavis est Dominus (Psal. XXVIII) ,» quem in sacramento altaris sumimus. Aperuit enim Dominus portas coeli, et hunc panem pluit nobis, portas, inquam, coeli id est prophetas qui praedixerunt, angelos qui annuntiaverunt, Mariam quae concepit, et peperit, apostolos [Col. 0228A] et doctores alios, qui praedicando Dei verbum immiserunt in ora animarum nostrarum egentium, et suam inopiam anhelantium, ut gustaremus et agnosceremus, et ad patriam ubi panis hujus plenitudo est, tendentes in via non deficeremus.

Beatus Laurentius unus et bene notus de magnis illis piscibus, piscis magnus, idemque assus, cujus assatura suaviter in tota Christi fragrat Ecclesia, in illa longa morte, in illis tormentis, quia bene manducaverat et bene biberat, inquit Augustinus, tanquam illa esca saginatus, et illo calice ebrius, tormenta non sensit. Ibi enim erat qui dixit: «Spiritus est qui vivificat (Joan. VI) .» Caro enim ardebat, [Col. 0228B] sed spiritus animam vegetabat. Non cessit, et in regnum successit. Idcirco de cunctis eisdem piscibus, quos Simon Petrus ad terram trahit, convenienter hic unus electus est, cujus magnitudinem hodierna statio spectandam nobis demonstraret. In hoc enim Christianae fidei fortissimo propugnatore maxime claret illud, quod superius cum Scripturae auctoritate monstratum est, quartam beatitudinem, quod est esurire et sitire justitiam, quarto gradui congruere donorum Spiritus sancti, id est spiritui fortitudinis, quia martyr insignis esuriens in fortitudine, et fortis in esurie, adeo primo gustu panis illius saginatus est, ut tormenta non sitiret, quia et, sicut ait Augustinus, «praeeuntem Sixtum episcopum sequi sitiens, accepit oraculum, vicit diabolum, pervenit [Col. 0228C] ad triumphum.»

Qualiter officium quintae feriae, quintae beatitudinum congruat sententiae, qua dictum est: «Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Matth. V) ,» promptum erit agnoscere, proposito prius mystico sensu lectionis Evangelicae Maria Magdalenae, quae fuerat in civitate peccatrix, quaeque amando veritatem, lavit lacrymis maculas criminis, Ecclesiae de gentibus typum gessit: quae agnita veritate turbas errorum, quibus prostituta fuerat, deserens, ad fontem gratiae lavanda cucurrit, et vox Veritatis impletur, dicentis. «Dimissa sunt ei peccata multa (Luc. VII) .» Judaico invidente [Col. 0228D] populo, cujus in typum Pharisaeus ille misericordiae fontem reprehendebat, dicens: «Hic si esset propheta, sciret utique quae et qualis esset quae tetigit eum, quia peccatrix est (ibid.) .» Haec eadem mulier, sicut in hodierno legimus Evangelio, stabat ad monumentum foris plorans; et post allocutionem angelorum conversa retrorsum, vidit Jesum: et ipsa prius ab illo vocata nomine suo, vocat eum et ipsa magistrum (Joan. XX) , etc. In his quoque typum gerit ejusdem Ecclesiae. Sic enim Ecclesia de gentibus foris stabat, quia legis et prophetarum scientiam non introierat, et tamen Dominum quaerebat, sicut ille beatissimus centurio Cornelius (Act. X) , vel sicut ille Aethiops eunuchus qui «venerat adorare in Hierusalem, [Col. 0229A] et revertebatur legens Isaiam prophetam,» cujus aditum ad intelligendum invenire non poterat (Act. VIII) . Sic et multi gentilium Deum quaerentes foris stabant, quia per quem ad veritatis notitiam ingrederentur, non inveniebant; futurum erat, sed non ante Domini ascensionem, ut illis veritas illucesceret, et fidem suam apostolis indicarent, confitentes Christum ascendisse ad Deum patrem suum, id est, aequalem illum esse Deo Patri secundum divinitatem, quo minor est secundum humanitatem. Propter quod Mariae volenti pedes ejus tenere: Noli, inquit, me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum. Vade autem ad fratres meos et dic eis: Ascendo ad Patrem meum (Joan. XX) , etc. Ac si Ecclesiae de gentibus quaerenti eum, sicut supra dictum [Col. 0229B] est, et sicut ante passionem ejus legimus gentiles quaesisse eum, dicente Philippo: «Domine, volumus Jesum videre (Joan. XII) ,» dicat ipse: Nolite nunc me tenere, sed postquam ascendero ad Patrem, ipsam ascensionem meam credere vos, apostolis meis ostendite, qui fratres mei sunt, id est per me idem quod ego vobis conferre poterunt. Itaque diei praesentis Evangelium beatitudini illi consonat: «Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur.» Nam in Osea de eadem Ecclesia Dominus dicit: «Vocabo non plebem meam, plebem meam; et non misericordiam consecutam, misericordiam consecutam (Ose. XII) .» Et recte quinta haec beatitudo, imo beatitudinis causa, quod est misericordem esse secundum Augustinum, sicut supra dictum est, [Col. 0229C] quinto sursum gradui confertur donorum Spiritus sancti, id est Spiritui consilii; quia sicut consilium regit animum, sic supradictam mulierem misericordia et compassio qua compungebatur, plorans ad monumentum, juvit ut prima videret Dominum, sic et Cornelium opera misericordiae (Actor. X) , id est eleemosynae quas faciebat, ut indice angelo perveniret ad Dominum, imo sic omnium quaerentium Deum misericordiae consilium purgat oculum. Sed jam officii membra caetera, capiti suo, scilicet sensui coaptemus Evangelico. Primum pene idem in eunucho miramur apparere mysterium, de quo narrat praecurrens lectio Actuum apostolorum. Nam quod in evangelio significatur per peccatricem, in [Col. 0229D] Epistola narratur coeptum agi per Aethiopem (Actor. VIII) . Uterque enim justificandae peccata significabat Ecclesiae. Illa peccatricis nomine, ista Aethiopica nigredine. Ibi peccatrix Dominum quaerens, ipsos apostolos superabat amore, hic Ethiopia praeveniebat Domino Deo manus dare. Illa quasi mortuum Dominum plorabat, hic in Isaia prophetiam passionis Domini compatiendo legebat. Illi tenebrae erant ad monumentum, huic deerat lucerna scientiae ad intelligendum. Illa videns Dominum non agnoscebat; hic de illo legens comparationem ovis et agni, de quo diceretur, nesciebat. Ad summam, illius aperti sunt oculi et os, ut diceret: Rabboni (Joan. XX) . Huic, ut magisterio veritatis consentiens, praedicante Philippo, diceret: Quis me prohibet baptizari? (Act. VIII) . Iste est mutus per Mariam significatus, et in eunucho tanquam in primitiis assumptus est, iste, inquam, est mutus gentilium populus, et isti sunt 103 infantes scilicet idololatrae, Deum loqui nescientes, de quibus in Introitu cantamus: Victricem manum tuam, Domine, laudaverunt pariter, quia sapientia aperuit os muti, et linguas infantium fecit disertas (Sap. X) . Quam ob causam laudaverunt? Videlicet quia sicut in eodem libro Sapientiae praemissum est, «inimicos eorum operuit mare,» scilicet baptismi, «et ab altitudine inferorum educti sunt (ibid.) ,» quia per baptismum resurrectione prima, quae est animae, resurrexerunt. Haec ita esse manifestius ex subsequente Collecta comprobatur: Deus, qui diversitatem gentium in confessione tui nominis [Col. 0230B] adunasti, da ut renatis fonte baptismatis, una sit fides mentium et pietas actionum. Versus quoque Gradualis in eo congruit quod ait: Dominus Deus et illuxit nobis (Psal. CXVII) , quia Mariae quaerenti viventem cum mortuis, tenebrae erant ad monumentum, per quas significabatur ignorantia Dei in cordibus gentium, quae et manifestius expressa est per gentilem atque Aethiopem eunuchum. Nec aliud alleluia melius secundum hunc congruit sensum, quam, Surrexit Christus et illuxit populo suo. Dies ille solemnitatis nostrae, de quo in Offerenda canimus: In die solemnitatis vestrae, dicit Dominus, etc., dies magnus, dies praeclarus, Christus est, dies de die, lumen de lumine, in quo exivimus de terra Aegypti, id est, de tenebris, quas illae tenebrae significaverunt, [Col. 0230C] quae erant Mariae ad monumentum, sive supradicti Aethiopica nigredo eunuchi. Dies, inquam, cujus in lumine gradiendo, tendimus ad terram, quae vere lacte et melle fluit, quia praesens illic est Deus et homo Christus, semper ex divinitate et humanitate suavis angelis, et hominibus dulcis, semper praesens, semper desiderabilis. Hic nobis ex tunc illuxit, ex quo nobis ad Patrem ascendit, id est ex quo illum agnovimus et credimus aequalem Patri. Ejus ergo virtutes recte in Communione annuntiare jubemur, «nos populus acquisitionis (I Petr. II) ,» quia secundum ea quae dicta sunt, de malis et profundis tenebris «vocavit «nos» in admirabile lumen suum (ibid.) .»

Statio ad Sanctos Apostolos perspicue supradicto congruit mysterio; per apostolorum enim factum est ministerium, quod os muti apertum est; quod linguae infantium disertae sunt, quod Aethiops horridus agnelli candido vellere vestitus est, quod peccatrix quaelibet anima foramen crucis invenit in maxilla Leviathan (Job. XL) , per quod effugiens, crucifixam non jam in monumento, sed in coelo quaerens inveniat misericordiam. Propter quod eosdem apostolos in Evangelio supradicto vocat Dominus fratres suos (Joan. XX) , quia studiis illorum actum est, ut eo nihil minus habeat gentium Ecclesia, [Col. 0231A] quod eam Dominus sua corporali non illustravit praesentia.

Sed et Philippus, qui supra dictum fidei candore vestivit Aethiopen, nomine suo cunctos mystice signat apostolos. Philippus enim interpretatur os lampadis. Lampas autem, id est lux, mundi Salvator est, sicut Isaias dicit de illo: «Propter Sion non tacebo et propter Jerusalem non quiescam, donec egrediatur, ut splendor Justus ejus, et Salvator ejus ut lampas accendatur (Isa. LXII) .» Cujus os apostoli vel quique praedicatores sancti recte dicuntur, quia verum a falso separant, sicut alibi dicitur: «Si separaveris pretiosum a vili, os meum eris (Jer. XV) .» Philippus ergo cunctos, ut dictum est, suo nomine signat apostolos, qui usque hodie [Col. 0231B] scriptis suis Aethiopissas candidare non desinunt animas: insuper et redarguunt Synagogam murmurantem contra Dominum, propter gentium Ecclesiam, sicut quondam Maria murmuravit contra Moysen, propter uxorem ejus Aethiopissam (Num. XII) .

Officium sextae feriae patenter respondet beatitudinum sextae sententiae: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .» Agit enim de felicitate transmigrantium scilicet omnium qui de vetustate carnis ad novitatem Spiritus transmigrantes (Rom. VII) , mundato cordis oculo per longum desiderium gloriam summae Trinitatis tandem visuri sunt. Eorum namque in typum patres nostri [Col. 0231C] apostoli evocati, abierunt in Galilaeam, in montem ubi constituit illis Jesus, sicut hodiernum refert Evangelium, et videntes eum adoraverunt (Matth. XXVIII) , simulque mandatum acceperunt: qualiter omnia vasa quae forti armato fortior ipse superveniens abstulerat (Luc. XI) , emundarent, dicente Domino: Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) . Illud nemo qui dubitet, quod cum dixerit: «Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt,» per munditiam cordis obtineri intellectum, ac per hoc supradictam Augustini in hoc quoque constare sententiam, sextam beatitudinis sententiam, sexto gradui donorum Spiritus sancti sursum versus congruere, [Col. 0231D] id est munditiam cordis intellectui nunquam deesse. Igitur de caeteris partibus officii superest ut suo capiti, scilicet evangelico conferantur sensui.

Primum in praecendente lectione Epistolae beatus Petrus, cum praemisisset dicens: In diebus Noe, cum fabricaretur arca, in qua pauci, id est, octo animae salvae factae sunt per aquam, statim subjecit: Quod et vos nunc similis formae salvos facit baptisma, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio in Deum (I Petr. III) . Non quaesitu opus est, in quo lectio haec supradicto Evangelio consonet, quo primum salutaris baptismi regula tradita est. Notum quippe est, et in doctorum scriptis authenticis usitatum similis formae, ut ait, in hac Epistola Petrus apostolus, esse baptisma, et in [Col. 0232A] ejus typum praecessisse hoc, quod paucae, id est octo animae salvae factae sunt per aquam in arca in diebus Noe. Christum namque praefiguravit Noe, tam actu quam nomine, videlicet quia Noe interpretatur requies, quod nomen illi a patre Lamech impositum est, dicente: «Iste consolabitur nos (Gen. V) ,» vel, ut in Septuaginta habetur: «Requiescere nos faciet ab operibus et laboribus manuum nostrarum in terra cui maledixit Deus.» Christus etenim nostra requies est, sicut ipse dixit: «Discite a me, quia mitis sum et humilis corde; et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) .» Cum ergo Noe gubernavit arcam super undas diluvii, quibus et peccatores deleti sunt, et hi qui cum illo erant, salvi facti sunt per fidem, quia credentes justitiae Dei sese [Col. 0232B] ab incredulis diviserunt: Christum actu quoque praefiguravit, ut dictum est, qui nunc gubernat Ecclesiam super undas baptismi quibus, qui non credunt condemnantur: qui vero credunt et baptizantur, cum ipso salvantur (Marc. XVI) : et illis affert Spiritus sanctus pacem, id est peccatorum remissionem, cujus figuram tunc gessit columba ferens ad arcam in ore suo virentis olivae ramum (Gen. VI) . Ipse autem octonarius numerus animarum, quae in arca salvae factae sunt, quia a primo 104 pari, id est binario, proficiscens solidum corpus creat, scilicet habens longitudinem, latitudinem atque altitudinem. Nam bis bina bis, octo sunt, quod apud geometras et arithmeticos quoque usitatum est. Ipse, inquam, octonarius numerus animarum, perfectionem [Col. 0232C] designat corporis Ecclesiae, quod praeeunte mundo infidelium per aquae judicium quo nunc fideles ab infidelibus separantur, fide sua se salvat, et in ligno crucis supernatat. Et pulchre arca illa fenestram habuit in latere, per quam salvandi illi ingrederentur, quia Christus lancea militis in latere est vulneratus, per cujus vulneris sacramentum cuncti credentes Ecclesiam ingrediuntur. Et quoniam Ecclesia de hominibus constat, pulchre arca illa, quae Ecclesiam figurabat, quemdam humani corporis similitudinem in ipsa forma sua praetendebat. Siquidem humanum corpus sic est, ut longitudinis suae sextam partem habeat in latitudine, decimamque ejusdem longitudinis in altitudine. Sic [Col. 0232D] arcam constructam fuisse non dubium est. Tercentorum erat cubitorum in longitudine, quinquaginta in latitudine, triginta cubitorum in altitudine (Gen. VI) .

Igitur per omnia, lectione Epistolae, Evangelio consonante, caetera promptum est officii membra coaptare. Introitus: Eduxit eos Dominus in spe: et inimicos eorum operuit mare (Psal. LXXVII) . Itemque Offerenda: Erit vobis hic dies memorialis, cum versibus suis, notis et propinquis sensibus, tam Evangelio quam Epistolae foederantur. Mittunt enim nos ad historiam patrum celeberrimam, qui in typum baptismi nostri, omnes in Moyse baptizati sunt, in nube et in mari (I Cor. X) . Nam, sicut illos in spe eduxit Dominus, scilicet sperantes liberari, quamvis [Col. 0233A] Pharao cum suis persequeretur, et inimicos eorum visibiles operuit mare, sic omnes in Christum credentes, quamlibet maxima peccata se fecisse recordentur, cum certa spe remissionis ad illum egrediuntur, et omnia peccata eorum in mari, id est in baptismi fluctibus operiuntur. Et propterea dies hic scilicet Christus, cujus in lumine a tenebris exivimus, memorialis esse jubetur; Christus, inquam, qui dies noster, id est Pascha nostrum est, festus nobis atque solemnis, semper celebrandus atque in mente habendus est, qui tacentibus nobis solus pugnavit pro nobis, quia solus moriens pro cunctis, mare illud, quo inimici, id est peccata nostra operiuntur, de latere suo lanceatus effudit. Versus Gradualis: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic [Col. 0233B] factus est in caput anguli (Psal. CXVII) , illi sententiae concorditer occurrit, qua Dominus noster gloriam et honorem, quo propter passionem mortis coronatus est (Hebr. II) , exprimit, dicens in eodem Evangelio: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) . Et recte in suggillationem eorum, qui lapidem talem reprobaverunt, supra dictae sententiae Evangelii, propheticum hoc jungitur testimonium. Et hoc est illud quod cum despiceretur coram pontificibus, patienter ferens: «Verumtamen dico vobis, inquit, amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei (Marc. XIV) .»

Quod superius jam dictum est, cum non improbanda [Col. 0233C] Hieronymi sententia, discipulos undecim abeuntes in Galilaeam in montem, sicut hodierna Evangelii lectio refert (Matth. XXVIII) , in Nazareth, quae in monte sita est, et in domo Mariae Dominum vidisse. Illud quoque nonnihil affirmat, quod statio ad Sanctam Mariam hodierno officio praescripta est. In hoc enim idem sensisse Romana probatur diligentia. Et pulchre hoc officium, quod secundum lectionem Evangelii totum, ut supradictum est, ad sacramentum pertinet baptismi, apud ipsam decantari apostolica statione praescriptum est, apud quam intus erant discipuli, et Thomas cum eis, ut Hieronymo placet, quoniam secundum hodiernam Evangelii lectionem unica baptizandi regula tradita est.

Septima beatitudinum sententia est: «Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) .» Pacifici vere hi sunt, qui pace inter se Deumque accepta, nihil jam, quod Deo repugnet, admittentes, simul et hoc satagunt, ut in via vitae praesentis ad omnem hominem cum pace ambulent, juxta Apostolum qui ait: «Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII) .» Hujus rei nobis exemplum, in summo negotio praesentis Sabbati praedicat officium. Quod ut manifestius fiat, mysticum imprimis hodierni Evangelii ponamus intellectum: Currebant, inquit evangelista, duo simul (Joan. XX) , videlicet Simon Petrus et ille [Col. 0234A] alius discipulus, quem diligebat Jesus, etc. Nota doctorum expositio est: Per Joannem, qui prior ad monumentum venit, sed non introivit, Synagogam significari, quae habens legem et prophetas, prior Dominicam passionem legit, sed credere in mortuum noluit. Per Petrum vero, qui posterior venit, sed prior introivit, multitudinem gentium designari, quae posterior ad ejusdem Dominicae passionis notitiam pervenit, sed prior ad fidem accessit. Verum ad praesens pertinet negotium, quaerere propter praedictam beatitudinis sententiam, quid ad Ecclesiam spectet in eo quod pacifica est. Quod per praecurrentem Epistolae lectionem fidelis indagatio citius consequi potest. Nam cum praemisisset apostolus Petrus de lapide Christo dicens: Ad quem accedentem [Col. 0234B] lapidem vivum, ab hominibus quidem reprobatum, a Deo autem electum et honorificatum (I Petr. II) , paulo post subjungit: Vobis igitur honor credentibus, non credentibus autem lapis, quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli, et lapis offensionis, et petra scandali, his qui offendunt verbo, nec credunt in quo et positi sunt (ibid.) . Hujusmodi offensio vel scandalum manifeste paci opposita sunt, per quae Judaei rebellionis, et credulitatis arguuntur, eo quod odio gentium concurrentium, quae per Petrum, ut dictum est, designantur, adeo torquentur, ut, sicut per Joannem figuratur, maluit foris stando perire, quam cum societate gentium ad fidem passionis Christi introire. His ergo irae et rixae filiis exhaeredatis, «Beati pacifici, quoniam [Col. 0234C] filii Dei vocabuntur,» sicut in eadem Epistolae lectione Petrus adjungens: Vos autem, inquit, genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis (ibid.) , etc. Talisque pacis filius, quia nullius hominis ad Deum tendentis societate offenditur, ascendit, inquit Augustinus, ad sapientiam, quae septima est in ascensu graduum, id est donorum sancti Spiritus, et ipsa sapientia tranquillus pacatusque perfruitur. Dictum est enim supra secundum eumdem Augustinum, septem beatitudines (octava enim eadem quae prima est) septem gradibus donorum Spiritus sancti sursum versus coaptari, quorum primum sive infimum est spiritus timoris Domini, supremum [Col. 0234D] autem, spiritus sapientiae, ad quam ascendunt, 105 ut nunc dictum est, «Beati pacifici filii Dei.» Secundum ea quae dicta sunt, consonanter praemittitur ad introitum: Eduxit Dominus populum suum in exsultatione, et electos suos in laetitia (Psal. CIV) . Per hoc enim mittitur ad aliam similitudinem antiquam, qua idem praefiguratum est, quod nunc in Evangelio per Petrum et Joannem significari accipimus, scilicet ad historiam Patrum, qua referuntur hi, qui primum promissiones acceperunt, reprobati esse propter incredulitatem, de quibus in psalmo: «Quadraginta annis offensus fui generationi illi (Psal. LXXIV) ;» ac deinceps: «Quibus juravi in ira mea: Si introibunt in requiem meam (ibid.) .» Filii autem qui post ipsos surrexerunt, in illam [Col. 0235A] introducti repromissionis, terram eumdem populum gentium significaverunt, qui nunc per Petrum posterius venientem, sed prius introeuntem in monumentum, designatus est, de illis quippe, qui reprobatis patribus introierunt in illam repromissionem, dictum est in psalmo centesimo quarto: Et eduxit populum suum in exsultatione, et electos suos in laetitia. Eduxit scilicet de deserto. Nam de eo quod de Aegypto educti sunt, supra dixerat: «Et eduxit eos cum argento et auro, ei non erat in tribubus eorum infirmus (Psal. LXXIV) .» Sed et hoc quod sequitur, ita esse innuit: «Et dedit illis regiones gentium, et labores populorum possederunt (ibid.) .» Supradictus ergo introitus gratiarum actio est, quod retardante populo Judaico, juxta mysticum Evangelii sensum, [Col. 0235B] gentes admissae sunt, secundum illud Apostoli: «Quia caecitas contigit in Israel, donec plenitudo gentium subintraret (Rom. XI) .» Graduale vero jam ex hac die in alleluia conversum est, imo post hanc diem usque ad Pentecostem omittitur, videlicet quia hi, propter quorum acquisitionem novamque conscriptionem, hoc laboriosum carmen cantabatur depositis albis, jam ab hac die pares nobis, in illius octavae, de qua saepe dictum est, contemplatione, nobiscum feriantur. Quod autem sequitur: Alleluia, laudate pueri Dominum (Psal. CXII) , duplici versu; adhortatio est ad ipsos qui recenti baptismate pueri, id est puri facti sunt a vitiis ut laudent Dominum voce et opere, quia, sicut in Petro figuratum est, qui prior introiens in monumentum vidit linteamina posita, [Col. 0235C] et sudarium capitis Domini (Joan. XX) , sic ipsi ad fidem ingressi, qui erant absque Deo (Ephes. II) , notitiam acceperunt humanitatis ac divinitatis Christi. Totus enim psalmus ad electionem gentium dirigitur, quod maxime ex eo comprobatur, quod in fine ejus dicitur: «Qui habitare facit sterilem in domo (Psal. CXII) ,» etc. Offerenda quoque: Benedictus qui venit in nomine Domini (Psal. CXVII) , patenter eisdem pueris Dei congruit; hunc etenim versiculum psalmi centesimi septimi decimi cantaverunt et illi pueri, qui venienti ad passionem Salvatori occurrerunt, in manibus portantes ramos palmarum (Matth. XXI) . Addit quoque mater Ecclesia dicens pueris suis: Benediximus vos de domo Domini, id est baptismate sacro signamus vos, qui [Col. 0235D] sumus familia Domini, quia Deus Dominus illuxit nobis, sicut alius propheta dicit: «Populus gentium qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam (Isa. IX) ;» gentium, inquam, quarum, ut dictum est, in Evangelio praesenti Petrus gestat figuram. Duo quoque sequentes versus ad idem spectant. Primus jam Haec dies quam fecit Dominus, ad gaudium gentium, quarum in typum Petrus introivit in monumentum; secundus, Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, ad suggillationem Judaeorum, quibus Christus lapis offensionis et petra scandali est (I Petr. II) , quos designans Joannes, cum prior venisset, quasi offensus substitit, et a posteriore Petro praeventus est. Communio: Omnes qui in Christo baptizati estis, [Col. 0236A] Christum induistis (Gal. III) , manifeste consonat supradictae beatitudinis sententiae: «Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur.» Praemiserat enim apostolus Paulus loquens ad Galatas, quos conturbabant quidam ex Judaeis, quibus erat Christus lapis offensionis et petra scandali. «Omnes, inquit, filii Dei estis per fidem in Christo Jesu (ibid.) .» Et mox causam hanc subdidit: «Quicunque enim in Christo baptizati estis, Christum induistis.» Quod omnino ad baptizatos respicit, ut non quaerant circumcisionem carnis, sed solam servent, quam acceperunt veram circumcisionem spiritus, nec magis scandalo Judaeorum permoveantur: quam substitit Petrus, pro eo quod Joannes ante se vel pariter in monumentum non ingrederetur.

Non solum hoc Sabbato, quo deponuntur albae, sed et octava superius die, id est Sabbato sanctae Paschae, maternum Lateranensis Ecclesiae privilegium exigit, ut nusquam apostolicus alias procedat, sed in eadem Ecclesia quae sedes est apostolica, coeptas nihilominus sacri baptisterii concludat octovas. Est autem in honore sancti Salvatoris sanctique Joannis Baptistae ab imperatore Constantino constructa dicente: «Sit omnibus notum, nos ita Christi cultores effectos, ut intra palatium nostrum templum ejus nomini construamus, in quo populus Christianus una nobiscum conveniens, divinitati illic gratias referat.» Nomen ipsum, quod dicitur ad [Col. 0236C] Lateranas, antiqua proba spurci Neronis accusat, qui dedecorose potionibus usus maleficis, illic, ut fertur, latens, ranas evomuit. Sed «ubi abundavit iniquitas, superabundante gratia (Rom. V) ,» nunc illic Romani imperii mater est Ecclesia, quae illos, quos Sabbato sancto genuit, et Christi candore vestivit filios, nihilominus hac die octava, spirituali circumcidit petra, quam petram scandali Judaeis, nobis autem credentibus petram honoris et caput anguli, in hodierna epistola, de qua supra dictum est, Petrus appellat. Circumcisio vero spiritualis, et vera ipsa est, de qua in cadem Epistolae lectione praemiserat: Fratres, deponentes omnem malitiam, et omnem dolum, et simulationes, et invidias et omnes detractationes, sicut modo geniti infantes, rationabiles, [Col. 0236D] et sine dolo, lac concupiscite (I Petr. II) , etc. Vera, inquam, et vere sancta, solaque necessaria est circumcisio haec, qua nostri corporis sensus omnes, et ipsum principale nostrum, id est mens circumciditur. Nam sine hac circumcisione Christus in nobis moritur, id est Christi fides, nec prodest nobis illud, quod in communione gratulabundus nobis loquitur Paulus: Omnes, inquit, qui in Christo baptizati estis, Christum induistis (Gal. III) , sicut et Jacobus apostolus ait: «Fides sine operibus mortua est (Jac. II) .»

Quod bene per illud veteris historiae factum praefiguratum est: «Cum esset Moyses in itinere in diversorio, occurrit ei Dominus, et volebat [Col. 0237A] eum. Tulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit praeputium filii sui, tetigitque pedes ejus, et ait: Sponsus sanguinum tu mihi es. Et dimisit eum, postquam dixit ei: Sponsus sanguinum tu mihi es ob circumcisionem (Exod. IV) .» Moyses namque, in eo quod Sephoram uxorem habuit alienigenam, Christum significat, qui de gentibus alienigenam accepit uxorem, Ecclesiam. Unde illud quod «Aaron et Maria locuti sunt contra Moysen propter uxorem ejus Aethiopissam (Num. XII) ,» doctores nostri mystice ad hoc referunt, quod Synagoga et vetus sacerdotium 106 , invidendo saluti gentium, usque hodie Christum blasphemat. «Moyses itaque cum esset in itinere in diversorio,» nondum circumcisis filiis, «occurrit ei Dominus et volebat eum [Col. 0237B] occidere;» quia dum Christus inter nos per fidem in itinere vitae praesentis ambulans, in diversorio est, id est ad eos qui nunc baptizantur, divertit, nisi illi filii ejus sic circumcidantur, ut supra dictum est, fides ipsius in eis citius moritura est.

Quod ne fiat, tollit cito Sephora, id est mater Ecclesia, petram acutissimam, et circumcidit filiorum suorum praeputium, scilicet ea circumcisione, de qua supra dictum est in lectione Epistolae. Petra illa quae idem Christus est, de qua in eadem lectione dictum est, carnem, id est opera carnis, sollicite ac festinanter abscidit: Tangitque pedes ejus, id est vestigia sequitur, dicitque eisdem filiis suis: «Christus passus est pro nobis, relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II) .»—«Sponsus, inquit, [Col. 0237C] sanguinum tu mihi es,» videlicet quia me tibi despondens, sanguinem tuum in dotem fudisti, et cum causae articulus exigit, ut pro te patiar, sanguinis mei vicem reposcis, et nunc interim carnem meam crucifigam cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V) . Igitur, ut supra dictum est, recte hac octava die agitur statio ad Sanctum Joannem Lateranensem, quia mater et apostolica sedes illa Ecclesia est, et quos Christo filios genuit, ipsa spirituali circumcisione circumcidit.

Octava beatitudo redit ad caput, id est eadem est quae prima, «quoniam ipsorum est regnum coelorum [Col. 0237D] (Matth. V) .» Verumtamen et paululum differt, in eo scilicet quod praecedens causa beatitudinis alia hic, alia est illic. Illic enim, id est in prima dictum est: «Beati pauperes spiritu (ibid.) ;» hic, id est in octava dicitur: «Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (ibid.) .» Unde Hieronymus: «Et considera, inquit, quod octava verae circumcisionis beatitudo martyrio terminetur.» Igitur, licet octava die cantetur idipsum officium, quod et prima, eo quod octava beatitudo ad caput, ut dictum est, redeat, recte tamen quoniam et praecedentes causae beatitudinum primae et octavae differunt, aliud in eodem officio ab his qui diligentiores sunt, retinetur hebdomadae sequentis evangelium, scilicet illud [Col. 0238A] secundum Joannem. Cum esset sero die illa (Joan. XX) , etc. Nam et littera lectionis hujus octavam diem commemorat: Et post dies octo iterum, inquit, erant discipuli intus (ibid.) , et interior sensus octavam beatitudinis causam non praetergreditur. Quid enim est quod discipulis, foribus clausis, intro manentibus, Dominus in medio stetit bonum ferens nuntium consolationis et pacis, nisi quod his qui persecutionem propter justitiam, quosque juxta alium evangelistam oderunt homines et separant eos (Luc. VI) , sicut jam apostoli separati erant, non audientes coram illis procedere ad publicum, Dominus et Deus ipsorum familiaris sese accommodat contemplandum, ut gustent jam in suis tribulationibus, ut videant quomodo suavis est Dominus (Psal. XXXIII) , atque [Col. 0238B] ideo certior spes illos in medio tribulationis ambulantes consoletur, recolentes id quod illa, de qua loquimur, sententia replicando inculcare nititur, «Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum?» Debet autem semper epistola evangelio suae praecursionis officium, et idcirco illa quoque quae hujus Dominicae est, lectio epistolae non omittitur: Omne quod natum est ex Deo vincit mundum (I Joan. V) . Nam hac lectione victoriosa fides nostra praedicatur, et ipsa victoria mundi nuncupatur, quae tribus adjuta testibus, nam Pater et Verbum et Spiritus sanctus in coelo attestantur, totidemque in terra testes, id est idem ipse Spiritus et aqua baptismi, Christique et martyrum ejus sanguis veritati ejus astipulantur; [Col. 0238C] ternis inquam, in coelo et in terra defensa testibus regnum coelorum adjudicat his, quorum jure belli est, scilicet «his qui persecutionem patiuntur propter justitiam.» Introitus vero: Quasi modo geniti infantes (I Petr. II) , per sequentes hebdomadae dies decantandus est, qui etiam Evangelio praedicto congruit, sed non per eamdem sententiam, quae jam dicta est, scilicet propter metum Judaeorum discipuli Domini clausis foribus, intus erant, persecutionem propter justitiam pati incipientes, quae, ut diximus, octavae beatitudinis causa est. Respicit autem ad aliam sententiam quam Dominus de futuris fidelibus proferens: Beati, inquit, qui non viderunt et crediderunt (Joan. XX) . Nam ne solam nobis fidem sufficere arbitremur, opportune regula vivendi, sine [Col. 0238D] qua fides mortua est, hoc introitu praelibata est; nam nos quidem signati sumus in eo quod ait: Beati qui viderunt et crediderunt, sed si fidem nostram operibus sequamur. Ille etenim vere credit qui servat operando quod credit. Quocirca de his, qui fidem nomine tenus retinent, Paulus dicit: «Confitentur se nosse Deum, factis autem negant (Tit. I) .» Hinc et Jacobus dicit: «Fides sine operibus mortua est (Jac. II) .» Recte ergo qualis vita fidem utilem efficiat, per hanc apostolici sermonis particulam in introitu demonstratur, ne seducamus nos audientes de nobis dictum: Beati qui non viderunt et crediderunt. Ad hoc idem consonat et similiter accipienda est extrema praeeuntis epistolae [Col. 0239A] sententia: Qui credit in Filium Dei, habet testimonium Dei in se (I Joan. V) . Communio: Mitte manum tuam, plana quidem littera nostram aedificat, sed intus perspicientibus liquet quod ad Judaicum spectat populum, qui hactenus in incredulitate persistit, cujus in typum Thomas apostolus, diu dubitans, tandem vidit, palmavit et credidit. Neque enim si solam sequamur litteram, sensus per omnia stare poterit, quia beati quidem qui non viderunt et crediderunt, sed non ea comparatione vel intentione, [Col. 0240A] quam littera sonat: Quia vidisti me, credidisti, beati qui non viderunt et crediderunt (Joan. XX) . Igitur in persona Thomae, reliquiae Israel, quae salvae fient, minoris fidei, quam gentes arguuntur, quia gentes non viderunt et crediderunt. Israel autem nisi res apparuerit, Elia et Enoch praeeuntibus non credet, cum Paulus dicat fidem sperandarum substantiam esse rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XII) , atque ideo laudabilioris sumus fidei, qui rem nondum apparentem fideliter credimus.

Quia Dominica hac sanctae Romanae Ecclesiae solemne est, agendis instare consiliis bene forma, quam sequi debeant pastores animarum, per ejusdem Dominicae commendatur officium. Per Evangelium manifestissime id agitur quod is, qui non ex accidenti dono substantialiter bonus est, dicit: Ego sum pastor bonus (Joan. X) , etc. Deinde ex opposita descriptione mercenarii suaeque iterata commendatione bonitatis, liquidum praebet ovibus judicium, quod discernant, quos fugere, quibus suarum debeant animarum curam credere. Boni formam pastoris caeterae collaudant partes officii. Primo ad introitum cantamus de illa: Misericordia Domini plena [Col. 0239C] est terra (Psal. XXX) , videlicet ut sicut ille non solum judicium diligit, sed et misericordiam: et primo loco misericordiam, secundo judicium, sicut in eodem psalmo, uno et eodem versiculo praemissum est: «Diligit misericordiam et judicium,» sic et omnes, qui judices animarum positi sunt, semper superexaltent misericordia judicium, ut idem ipsi consequantur. Quodque sequitur: Verbo Domini coeli firmati sunt (ibid.) , illud indicat, quod apostoli vel pastores apostolici, non sua fortitudine, sed verbi Dei virtute, tales effecti sunt, ut videntes lupum venientem, non fugiant, neque oves dimittant, ut mercenarii faciunt. Epistola voce non dubia, suae praecursionis implet officium, ubi praemisso de hoc singulariter bono pastore, qui posuit animam suam [Col. 0239D] pro ovibus suis: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia ejus: subjungitur in fine: Eratis enim aliquando sicut oves errantes, sed conversi estis nunc ad pastorem et episcopum animarum vestrarum (I Petr. II) . Offerenda vero non quidem adeo perspicue, sed non minus consone cum eodem incedit sensu Evangelii: Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo (Psal. LXII) . Psalmus namque ille sic intitulatur: Psalmus David, cum esset in deserto Idumaeae, id est psalmus iste attribuendus est Christo, secundum quod egit vel pertulit positus inter Judaeos, qui desertum ideo vocantur, quia deserentes Deum, et ipsi juste a Deo [Col. 0240B] deserti sunt. Idumaei quoque dicuntur, terreni vel sanguinei, quia prophetarum et ipsius Domini sanguinem fuderunt. At vero hic pastor bonus illo deserto animam suam posuit pro ovibus suis. Recte ergo, qui exemplo ejus idem facere debent, voce ejus excitantur ut ad Deum de luce vigilent supra gregem suum, ad Deum non ad mercedem temporalem, anima et carne quam multipliciter sitiant, et in velamento alarum, id est in spe consolationis ejus exsultantes (Psal. LXII) , lupum non timeant, neque dimissis ovibus fugiant.

Caeterae quae sequuntur Dominicae usque ad Ascensionem Domini, promissionem ejus adimpletam suis [Col. 0240C] officiis concelebrant, qua post habitam de morte sua tristitiam, corda discipulorum de resurrectione sua laetificanda fore promiserat ea, qua tradebatur nocte loquens illis in coena. Unde pulchre hac Dominica cantamus in introitu: Jubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite nomini ejus (Psal. LXV) . Nam huic psalmo sensibus suis competens titulus praescriptus est: In finem, canticum psalmi resurrectionis. Causa vero vel materia jubilationis, quae hic imperatur, illa est, quam Dominus in evangelio subsequenti praemisso tristitiae nuntio subjungit: «Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI) .» Ut autem similitudo, quae praemissa est apostolis, mulieris, tristitiam habentis, cum parturit, nobis quoque [Col. 0240D] congruat, quia sic expedit; bene hoc idem evangelium, haec apostoli lectio praecurrit: Obsecro vos tanquam advenas et peregrinos abstinere a carnalibus desideriis, quae militant adversus animam (I Petr. II) , etc. In hac enim abstinentia labor est, sicut ait Psalmista: «Ibi dolores ut parturientis (Psal. LXXIV) .» Praemiserat siquidem: «Conturbati sunt, commoti sunt, tremor apprehendit eos (ibid.) ,» loquens de illis, qui juxta Apostolum contristati sunt ad poenitentiam (II Cor. VII) . Sed sicut dolor parturientis fructuosus est, «cum enim peperit, jam non meminit pressurae propter gaudium, quia natus est homo in mundum (Joan. XVI) ,» sic et illud quod [Col. 0241A] detrectant de nobis tanquam de malefactoribus (I Petr. II) , sine consolatione non erit, cum tandem considerantes nos ex operibus bonis, glorificabunt Deum in die visitationis. Quod bene per Thamar in historia veteri praefiguratum est. Quam cum accusarent dicentes: «Fornicata est Thamar, et videtur uterus ejus intumescere (Gen. XXXVIII) ,» illa proferens annulum, armillamque et baculum, quem pro arrhabone dederat Judas: «De viro, inquit, cujus haec sunt, concepi (ibid.) .» Judas quippe, quod interpretatur confessio, Christum significat; Thamar, quod interpretatur amaritudo, Ecclesiam de gentibus, in qua est amaritudo poenitentiae, qua «et Petrus egressus flevit amare (Matth. XXVI) .» Thamar igitur operiens vultum suum, id est Ecclesia de praeteritis [Col. 0241B] erubescens erroribus, sedit in itinere, quod 108 ibat Judas ad lavacrum ad tondendas oves (Gen. XXXVIII) , id est occurrit Christo ad baptismum, quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum (Psal. XLI) . Quae cum de Christo vero Deo fidem per Spiritum sanctum conceperit, et eamdem fidem tanquam annulum, et opera fidei tanquam armillam, justificationemque spiritus tanquam virgam pro arrhabone, id est pro pignore acceperit; accusatur tam a gentibus quam Judaeis, quod cum mendacio fornicata, et a spiritu erroris polluta sit. At illa patienter fallaces ferens accusationes, tandem obmutescere faciet imprudentium hominum ignorantiam (I Petr. II) , probans per praedicta pignora quod de vero Deo conceperit, et cum eodem Deo glorificabitur [Col. 0241C] in die visitationis. Offerenda: Lauda, anima mea, Dominum (Psal. CXLV) , ad praedictum in Evangelio pertinet hujus mulieris de Christi resurrectione gaudium. Nam et hic psalmus alleluia habet in titulo. Quodque versu canimus: Dominus erigit elisos, Dominus solvit compeditos (ibid.) , congratulatio illorum est, quorum tristitia, juxta promissum Domini, resurgente illo, in gaudium conversa est (Joan. XVI) .

Nonnullis infirma videtur et insufficiens hujus sententiae vulgata expositio, videlicet quod idcirco apostolis expedierit, ut Dominus noster hinc abiret, [Col. 0241D] quia nisi corporalem praesentiam suam illis abstulisset, ipsi spiritualiter illum amare nescirent, atque ideo dixerit: Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam eum ad vos (Joan. XVI) . Minus enim expositum videtur, quam exposcit majestas doni Spiritus sancti, maxime quia Dominus ipse ejusdem Spiritus sancti adventum baptismum vocat, dicens in Actis apostolorum: «Quia Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multos dies (Act. I) .» Baptizari autem Spiritu sancto, nihil aliud est quam per Spiritum sanctum originalis peccati, et omnium actualium remissionem accipere peccatorum, totumque hominem veterem in vitae transferri novitatem. Quo sensu praedicta expositio procul dubio minor est. [Col. 0242A] Non enim spiritualiter Deum amare, et Spiritu sancto baptizari, paria sunt; alioquin veteres sancti, qui sine dubio Deum spiritualiter amaverunt, imo et magna ejusdem sancti Spiritus dona perceperunt prophetantes et signa facientes, baptizati Spiritu sancto fuissent, id est remissionem peccatorum accepissant, neque apud inferos propter originale peccatum tenerentur usque ad Christi adventum. Sed et illud repugnat quod apostoli Dominum praesentem spiritualiter, quamvis non adeo fortiter amaverunt: verbi gratia, Petrus, cui dictum est amorem tertio confitenti: «Si diligis me, pasce oves meas (Joan. XXI) .» Nam hunc amorem ei non caro et sanguis revelavit, sed Pater qui in coelis est (Matth. XVI) . Non igitur proprietatem sensus in his [Col. 0242B] Domini dictis nos invenisse arbitramur, nisi utramque ejus sententiam exaequemus, ut scilicet idem sit: Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos; ac si dixisset: Si enim non abiero, vos non baptizabimini Spiritu sancto. Quod facile est consequi, si prius advertamus quando, vel quomodo abierit. Multi enim illum tunc primum abiisse recolunt, quando videntibus apostolis ascendit in coelum. Sed quando ascendit, apostoli gavisi sunt, et sicut cantamus: Lumine laeto, petentem sidera prosecuti sunt, imo, ut ait Lucas: «Et ipsi adorantes regressi sunt in Hierusalem cum gaudio magno (Luc. XXIV) .» Dominus se abeunte tristandos illos fore praedixerat: «Tristitia, inquiens, implebit cor vestrum (Joan. XVI) .» Et paulo post: «Amen, amen, inquit, [Col. 0242C] dico vobis, quia plorabitis et flebitis vos, mundus autem gaudebit, vos autem contristabimini (ibid.) ,» etc. Igitur cum auctoritate evangelica non tunc primum illum abiisse constat, quando ascendit in coelum, sed quando moriens reliquit mundum, et ivit ad Patrem. Nam de morte ejus loquebatur Joannes evangelista, cum diceret: «Sciens quia venit ejus hora, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem (Joan. XIII) ,» etc. Eadem quippe nocte tradendus, sermonem habuit cum discipulis suis, de quo haec lectio sumpta est, et circa finem orationis: «Et jam, inquit, non sum in mundo, et hi in mundo sunt, et ego ad te venio (Joan. XVII) .» Propter quod passio ejus pascha dicitur, id est transitus. Itaque propter [Col. 0242D] hunc ejus abscessum datum esse Paracletum, scilicet Spiritum sanctum in eo quo Paracletus est, hoc modo colligimus: Spiritus sanctus idcirco Paracletus, id est consolator, dicitur, quia captivos filios Adae, filios efficit Dei per regenerationem baptismi (Rom. V) , et in hoc saeculo peregrinantes consolatur, testimonium reddendo «spiritui nostro quod sumus filii Dei (Rom. VIII) ,» quando non solum in prophetiae gratiam, sed in remissionem originalis peccati, omniumque actualium peccatorum, datur per fidem Jesu Christi. Hoc autem non fieret, nisi Christus unus pro omnibus nobis, aeterno Patri, Adae debitum solvisset, et veteris piaculi cautionem pio cruore detersisset. Nec antea quisquam ea gratia Spiritum sanctum acceperat, testante in Evangelio Joanne [Col. 0243A] ac dicente: «Nondum enim erat spiritus datus, quia Jesus nondum erat glorificatus (Joan. VII) .» Nec alio modo nisi per sanguinem Christi reconciliationem accepimus (Ephes. II) , in cujus morte juxta Apostolum baptizati sumus, et Spiritum sanctum, qui vera peccatorum remissio est, accepimus (Rom. VI) .

Igitur quod ait: Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos, sic accipiendum est ac si dixisset: Nisi ergo ad mortem traditus fuero, necessaria non dabitur vobis paraclesis, id est peccatorum remissio. Nam si de ascensione accipiatur, repugnat et illud quod antequam ascendisset, imo eadem die qua resurrexit, insufflavit et dixit eis: «Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) ,» videlicet in remissionem peccaturum. [Col. 0243B] Sequitur enim: «Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et quorum retinueritis, retenta sunt (ibid.) .» Ad summum et hoc nemo qui dubitet, quia si mortis expers Christus, coelos ascendisset, nobis Paracletus iste non datus fuisset. Dixit enim: «Nisi granum frumenti cadens in terra mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, fructum multum affert (Joan. XII) .» Itaque et hoc, et quidquid in illa coena de abscessu suo dixit, verius, rectius atque constantius de morte quam de ascensione accipimus, et quod ait: Vado ad eum qui misit me, et nemo ex vobis interrogat me: Quo vadis? (Joan. XVI) , nullo modo melius accipitur, quam ut dictum sit quod posterius dicit: Venit hora ut dispergamini et me solum relinquatis (ibid.) , eadem [Col. 0243C] questione, qua per prophetam dixerat: «Torcular calcavi solus, circumspexi, et non erat auxiliator (Isa. LXIII) .»

Itemque et quod ait: «Rogabo Patrem meum, et alium Paracletum dabit vobis (Joan. XIV) ,» aequabilius est de passione quam de paternae dexterae consessu accipi. Nam quod in cruce rogaverit, quod in morte clamaverit, Paulus asserit dicens de illo: «Qui in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum, qui illum salvum facere possit a 109 morte, cum clamore valido ac multis lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V) .» Non enim postquam ascendit in coelum, clamat ut salvetur a morte, ergo nec rogat, ut Paracletus nobis [Col. 0243D] detur, sed dat, jam extunc utens data sibi potestate in coelo et in terra (Matth. XXVIII) . Sed in cruce rogavit, utpote paulo minor ab angelis (Psal. VIII) ; ascendens autem in coelum ego mittam «promissum Patris mei in vos,» ait (Luc. XXIV) .

Quod vero Apostolus ait: «Praesenti tempore interpellat pro nobis Jesus Christus, qui mortuus est, imo qui et resurrexit, qui est a dextris Dei, qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII) ,» forte repugnare videatur, et astruere, quod nunc quoque supradicto sensu roget pro nobis. Sed in modus interpellationis rite animadvertitur, potius astipulatione firma his, quae praedicta sunt, suffragari comprobantur. Illa namque interpellatio doctorum omnium vera assertione, non submissa est postulatio, [Col. 0244A] sed ejus passionis, quae semel suscepta, semel pro nobis in sacrificium oblata est (Hebr. X) , aeterna commemoratio, semel in conspectu sanctae Trinitatis admissa sanguinis ejus innocentis exclamatio, homicidas qui fuderunt, convincens, nos autem qui bibimus in ministerio altaris, non indiga sed potenti interpellatione defendens. Alioquin quomodo et antequam ascendisset ait: «Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra;» sic et postquam ascendit ut possit interpellat, vel rogat dari nobis Paracletum. Sed dicit quis: Rogat per humanitatem, qui dat per divinitatem. Hoc plane verum est, quia tunc moriens paulo minus ab angelis imminutus (Hebr. II) , rogavit per humanitatem, nunc autem gloria et honore coronatus, et constitutus super [Col. 0244B] per omnia opera Patris, dat per divinitatem, omnem habens potestatem, utpote a dextris Dei sedens. Unde sicut «resurgens ex mortuis, jam non moritur (Rom. VI) ,» sic illum ad hoc, ut roget Patrem jam, nemo invocat catholicus.

Amplius autem ea quae dicta sunt constare poterunt, si conferantur ipsius Domini sententiae, quae nisi discernantur, videbuntur sibimet contrariae, videlicet, quod ait: «Rogabo Patrem meum et alium Paracletum dabit vobis (Joan. XIV) ,» etc., et quod posterius in eodem sermone dicit: «Illo die in nomine meo petetis; et non dico vobis, quia ego rogabo Patrem de vobis (Joan. XVI) .» Causamque reddens: «Ipse, inquit, Pater amat vos (ibid.) » Statimque idipsum confirmat dicens: «Quia vos [Col. 0244C] me amastis, et credidistis quia a Deo exivi (ibid.) » Quid est enim rogabo, et non rogabo? Hoc nempe, quod in passione sua sacrificium futurus et rogaturus erat, ut Paracletum, id est spiritum remissionis peccatorum acciperemus, et sic paries inimicitiarum, qui medius erat inter Deum et homines, in carne ejus solveretur (Ephes. II) . Quo soluto, illo, inquit, die, die pacis et consequentis gratiae, «non rogabo Patrem de vobis.» Quare? «ipse enim Pater amat vos,» inquit, id est semel enim moriens Deo reconciliavi vos in sanguine meo; et, sicut superius dixi, pacem reliqui vobis, pacem meam, id est per me inter Deum, et vos reformatam dedi vobis. Et hoc per fidem et dilectionem vestram, «quia vos me [Col. 0244D] amastis, et credidistis quia a Deo exivi.» Itaque quod ait, «rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis,» nullo modo melius accipitur, quam quod in cruce rogaverit, quod in morte sua clamaverit, juxta supradictam Apostoli sententiam. Verumtamen, quia ex die ascensionis apostoli certi facti de potentia ejus, exspectabant eumdem Spiritum sanctum, quem promiserat, recte cantamus et legimus, quomodo moriturus illum promisit, quomodo item ascendens in coelum repromisit, ita ut mortem ejus causam donationis effectivam, ascensionem ejus dandi potestatem esse sciamus effectam. Sed jam nunc ad superiora revertamur.

Huic quartae Dominicae evangelio rectae illa praemittitur apostoli lectio: Omne datum optimum, et [Col. 0245A] omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I) , etc. Spiritus sanctus Dei donum est optimum atque perfectum, sine quo natura, tam angelica quam humana, misera et miserabilis est, et caeca et nuda (Apoc. III) , quod evidentissimum est, tam in daemonibus quam in perditis hominibus. Non enim substantialiter differt a diabolo Michael, a Pharaone Moses, a Nerone Petrus; sed hoc solo discernuntur spiritu quem isti accipere meruerunt, illi indigni judicati sunt. Hoc tantum tamque necessarium donum, duplici ope humanae subvenit inopiae. Prima largitione, peccata nobis remittuntur; secunda, divisiones gratiarum distribuuntur. Et illo beneficio, scilicet remissione peccatorum, universaliter atque uniformiter effunditur [Col. 0245B] hoc donum, id est hic spiritus, in omnes; hac autem adjectione, id est gratiarum divisione, particulariter atque multiformiter datur aliis aliter. Unde et Apostolus cum easdem divisiones partim enumerasset: «Haec autem, inquit, omnia operatur unus atque idem spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII) .» Utraque largitio sanctis apostolis mirabiliter certis temporibus certisque diebus effusa est, id est die Dominicae resurrectionis in remissionem peccatorum (Joan. XX) , die vero Pentecostes abundanti effusione gratiarum ad omnium mox futuram instructionem gentium (Act. II) . Nam Dominus qua die resurrexit, mortuus propter delicta nostra, ut ostenderet se resurrexisse propter justificationem nostram (Rom. IV) , stans in medio [Col. 0245C] discipulorum suorum, pacem, quam fecerat inter nos et Deum prima vice nuntiavit, dicendo: «Pax vobis (Joan. XX) ,» statimque insufflavit et dixit: «Accipite Spiritum sanctum (ibid.) .» In quo remissionem peccatorum, quam sanguine suo acquisierat, sese dare ostendens, non solum illis, omnibus quoque, qui credituri erant in illum. Statimque adjecit: «Quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt (ibid.) .» Et ut essent idonei, remissionem peccatorum, quam acceperant, universo mundo praedicare et testificari. Die Pentecostes idem Spiritus sanctus illis charismatum dona tribuit, et per haec, sicut in hodierno lectum est evangelio: Arguet [Col. 0245D] mundum de peccato, et de justitia, et de judicio (Joan. XVI) . Igitur, ut supra dictum est, haec epistolae lectio recte huic praemittitur evangelio, quia, datum optimum, et donum perfectum, non est aliud, nisi iste Spiritus sanctus. Qui Spiritus, quia gratis datur imo ipsa gratia est, bene de hujus doni datore subjungitur: Voluntarie genuit nos verbo veritatis (ibid.) . Quod non est aliud quam si dixisset, per gratiam Spiritus sancti nos generavit, quia per Spiritum sanctum semen, id est verbum suum nostris ut renasceremur, mentibus infudit. Item et quod ait: Scitis, fratres mei dilectissimi, sit autem omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum (ibid.) , magnifico nos erudire poterit exemplo, si illam consideremus [Col. 0246A] sententiam evangelicae lectionis, ad quam intendit ecclesiastici diligens compositor officii. Non enim cujuslibet, sed ipsius Paracleti exemplo, praesumptionem humanae vanitatis convenit, dum evangelio supradicto hanc apostoli lectionem praemittit. Nam quales nos Dominus esse vult ad loquendum, talem ipsum fore asserit Paracletum, dicens: Non enim loquetur a semetipso, sed quaecunque audiet, loquetur (Joan. XVI) . Firmissima ratio sententiae praecedentis, quam proposuerat dicens: 110 Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem (ibid.) Removet namque oppositum, quod est a semetipso loqui, sub quo continetur omne mendacium quod est sine dubio veritati contrarium. Ut autem hoc evidentius fiat, diffiniamus [Col. 0246B] utrumque contrarium, id est a semetipso loqui, non a semetipso loqui. A semetipso loqui est, non existentia fingere: quo de peccato diabolum culpat in Evangelio Dominus, dicens: «Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur; quia mendax est, et pater ejus (Joan. VIII) ,» subauditur mendacii. A semetipso non loqui est existentia proferre, etiam si nesciens proferat quis, ut Caiphas qui nesciens, imo aliud intendens, dixit expedire, ut unus moreretur homo pro gente. Multo magis ergo qui scienter existentia profert, non a semetipso loquitur, sicut ipse Christus, qui cum scienter existentia proferret, «Verba, inquit, quae ego loquor vobis, a meipso non loquor (Joan. XIV) ,» scilicet non mendacium, sed veritatem, quam audivi et [Col. 0246C] accepi ante meam, quam videtis, humanam naturam existentem, sicut et alibi Judaeis, dicit: «Nunc autem quaeritis me interficere hominem, qui veritatem locutus sum vobis, quam audivi a Patre meo (Joan. VIII) .» Hoc autem et Spiritus sanctus agit. Veritatem enim quam audivit a Deo; veritatem increatam Deo Patri consubstantialem, et coaeternam loquitur nobis, vere existentem, essentiamque veracem et incommutabiliter permanentem. Vera ergo ratio, non enim loquetur a semetipso, sed quaecunque audiet, loquetur, comprobans id quod proposuerat dicens: Docebit vos omnem veritatem. Quod iterum confirmat subjungens: Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI) . [Col. 0246D] Causamque reddens cur de meo dixerit: Omnia, inquit, quae habet Pater, mea sunt (ibid.) . Quaecunque enim habet Pater, quaecunque scit, quaecunque potest, dedit huic qui haec loquitur Dominico homini, sicut ait in psalmo: «Dico ego opera mea regi (Psal. XLIV) ,» ostendens quid dixisset: «Eructavit cor meum verbum bonum (ibid.) .» Omnem suam sapientiam, cunctam fortitudinem, totum denique verbum suum Pater in uterum Virginis eructavit, et humanae naturae univit, propter quod nunc dicit: Omnia quae habet Pater mea sunt. Et non dixit, mea accipiet, sed de meo accipiet, et annuntiabit vobis (Joan. XVI) . Non enim Spiritus sanctus apostolis illam sapientiam totam comprehensibilem fecit, sed illa docuit eos, quae erant necessaria fidei, scilicet mysteria incarnationis, [Col. 0247A] nativitatis, passionis et resurrectionis, quae discipuli hactenus portare non poterant, quandiu corruptibilem et mortalem esse videbant, neque doctorem hunc dari fuerat aequum, nisi prius per mortem Christi Deo reconcilieretur genus humanum. Igitur ut ecclesiasticum persuadet officium, quod huic evangelio supradictam laudabiliter praemittit lectionem, non loquatur homo a semetipso, sed sit velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, id est audiat prius quid loquatur in se Dominus Deus, et secundum illum loquatur pacem (Psal. LXXXIV) , quod facere noluit Arius, et ideo bella et scandala locutus est, et omnes qui a semetipsis loquuntur, gloriam propriam quaerentes. Secundum hoc donum, secundum Paracletum, veterem cum [Col. 0247B] suis actibus hominem deponimus, novumque induimus (Col. III) , quod est cantare canticum novum; atque ideo recte hoc ipsum cantamus in introitu, et in offerenda jubilamus, quia donum hoc aeternae jubilationis efficiens causa est, quae hic incipitur, et in futuro perficietur.

Dominica ante Ascensionem Domini competenter haec evangelii lectio ponitur: Usque modo non petistis quidquam in nomine meo, petite et accipietis, ut gaudium vestrum sit plenum (Joan. XVI) . Haec enim Dominus de ascensionis suae gloria locutus est, per quam discipuli ejus certi facti de illius omnipotentia, petere coeperunt in nomine ejus, ut [Col. 0247C] gaudium eorum sit plenum; et perseverantes unanimiter in oratione cum mulieribus, et Maria matre ejus, et fratribus ejus, decimo die acceperunt Spiritum sanctum (Act. I) . Hac ergo lectione opportune nobis suggeret, ut in nomine ejus fiducialiter petamus, illud ad memoriam revocantes in ascensione ejus, quod ait Joannes apostolus: «Quia advocatum habemus apud Patrem, Jesum Christum justum, et ipse est propitiatio peccatorum (I Joan. II) .» Nam ut spem nostram ad petendum animaret, abiturus in coelum per passionis viam, hoc circa finem sermonis, quem in coena habuit, inculcare et replicare dignatus est, subjuncta protinus oratione qua completa, protinus traditus est. Verum non qualescunque [Col. 0247D] simus nos, oblatam apostolis petendi facultatem, nobis aeque ut illis rapiendam esse putemus. Nisi enim illorum similes simus, qui haec audire mereantur: quibus et supra secundum Lucam dixerat: «Vos estis, qui permansistis mecum in tentationibus meis (Luc. XXII) :» nisi, inquam, illorum similes simus, eadem fiducia nos ad petendum uti non possumus. Quapropter haec apostoli lectio congrue praemittitur: Estote factores verbi, et non auditores tantum, fallentes vosmetipsos (Jac. I) . Fallit enim semetipsum miles, qui auditor, tamen non factor imperii, larga pro solo audito donativa reposcit. Idem post pauca: Si quis autem putat se religiosum esse, non refrenans linguam suam, sed seducens cor suum, hujus vana est religio (ibid.) Sane [Col. 0248A] dum petimus lingua, quadam propria legatione fungitur, si absque freno et oris custodia, per otiosa vel etiam noxia verba facile vagatur, difficile dum petit, auditur, quia videlicet a vanis, quibus assueta est, usque ad aures Domini Sabaoth tantum est intervallum, ut non facile mereatur audiri. Et his quidem, qui ejusmodi sunt, alibi dicit idem apostolus: «Petitis et non accipitis, eo quod male petatis (Jac. IV) .» His autem qui, sicut ait in fine lectionis hujus, immaculatos se ab hoc saeculo custodiunt, exemplo apostolorum, familiariter Dominus ait: Petite et accipietis, ut gaudium vestrum plenum sit. Quorum in typum Elisaeus, magistrum, non tantum corpore, sed et corde secutus, audire meruit: «Postula quid vis, ut faciam tibi antequam tollar a [Col. 0248B] te (IV Reg. II) .» Et illa merito concessa, cum magna fide utens fiducia: «Obsecro, inquit, ut fiat spiritus tuus duplex in me (ibid.) .» Elias etenim currus Israel et auriga ejus Dominum nostrum praesenti capitulo significat, qui Ecclesiam suam ut auriga, verbo doctrinae suae regit, et ut currus divinitatis suae vehiculo in coelum subvehit. Elisaeus vero, qui semel et iterum atque tertio residere sibimet permissus ob amorem magistri, permisso noluit uti, apostolos atque apostolicos exprimit viros, qui ob amorem Christi concessis quoque recusantes uti, sequuntur illum ultra terminum praecepti, spontanei spectatores consilii. Quod in Evangelio dives adolescens facere nolens, abiit tristis (Matth. XIX) . Igitur ei qui ejusmodi est petenti et [Col. 0248C] dicenti: «Obsecro ut fiat spiritus tuus duplex in me,» dicit ascensor coeli Dominus Jesus: «Si videris, quando tollar a te, 111 erit quod vidisti (IV Reg. II) .» Si videris, id est si oculos mentis ad terrena non deflexeris, sed solis coelestibus inhiaveris, erit quod petisti. In talibus quippe duplex fit spiritus Christi, quia cum ille mitis inter homines ambulaverit, sicut signavit Spiritus sanctus, dum super eum in specie columbae apparuit (Matth. III) , istos idem spiritus mites pariter et zelo ferventes, reddit. Ad subditos namque, prout causa vel tempus exigit, nunc virga, nunc spiritu veniunt mansuetudinis (I Cor. IV) . Haec illa jucunditas est, cujus vocem in introitu usque ad extremum terrae [Col. 0248D] nuntiare jubemur hoc illud est beneficium, pro quo in offerenda gentes Deum benedicere, et in communione cantare, et salutare ejus nuntiare commonentur (Psal. XCV) , quia nostrae naturae participem advocatum habemus (I Joan. I) , cujus in nomine petentes, plenum gaudium accipere mereamur.

Hujus sponsionis memor, et in ea spem ponens sanctus Mamertus, Viennensis episcopus cum Christianus populus longa et gravi afflictione urgeretur, ausis etiam divino judicio lupis turmatim cum confertis confligere hominibus, rabidamque dentium caedem, non solum villis, sed et plenis inferre moenibus rogationes fieri solemnes ante diem ejusdem Dominicae [Col. 0249A] ascensionis instituit, ut tanquam abeunti in coelum Domino ac dicenti: «Petite et accipietis (Joan. XVI) ,» humanae miseriae commemoratio triduanis supplicationibus ambitiosius ingereretur, et ut rememorata sponsoris potentia fide petentium spes roboretur, in eisdem processionibus triumphatoris coelos ascendentis insignia, scilicet cruces atque vexilla praeferuntur. Horum usus in Ecclesia coepit a Constantini temporibus, qui cum vidisset in somnis signum crucis in coelo splendide collocatum, dictumque sibi fuisset: «O Constantine, in hoc vinces;» jussit viros eruditos ex auro et lapidibus pretiosis in vexillum sanctae crucis transformare signum, quod Labarum vocabatur. Hoc enim signum bellicum inter alia pretiosius erat, eo quod imperatorem [Col. 0249B] praecedere, et adorari illud a militibus moris esset. Sciendum autem has rogationes triduanas litania majore, quam beatus Gregorius instituit, esse antiquiores. Siquidem a vicesimo Zenonis anno imperii, quo Mamertus episcopus praedictas rogationes instituit, usque ad novum Mauricii imperatoris annum, quo diluvium magnum in finibus Venetiae, et Liguriae et Italiae factum est, quale post Noe tempus non creditur fuisse, et subsecuta est e vestigio pestis inguinaria, qua cum Romanus populus pene deleretur Gregorius adhuc levita, litaniam majorem indixit, Pelagio papa eadem peste exstincto, paulo plus quam centum anni secundum chronographos inveniuntur.

Utrorumque salutares et opportunae traditiones eodem celebrantur officio, quo commonemur per [Col. 0249C] evangelicam similitudinem, perseverare pulsantes ad ostium amici (Luc. XI) , scilicet Domini nostri Jesu Christi, cujus ostium jam clausum est et pueri ejus cum ipso sunt in cubili (ibid.) , quia videlicet ex quo ascendens in altum captivam duxit captivitatem (Psal. LXVII) , in templa sua tanquam in cubili receptus, illic post laborem passionis in lectulo consummatae gloriae requiescit, et cum eo pueri ejus, id est sancti, qui de mundi hujus laboribus exierunt. Atque inde, sicut in introitu cantamus, Exaudivit vocem nostram (Psal. XVII) , si quemadmodum in offerenda dicimus: Confitemur Domino nimis in ore nostro (Psal. CXVIII) ; nimis, inquam, id est usque ad improbitatem, propter quam surgat amicus ille evangelicus, et det amico suo panes, quotquot [Col. 0249D] habet necessarios (Luc. XI) . Epistola pulsantem ad amici januam competenter animat ad perseverantiam, de Elia proferens exemplum, ut argumentemur a simili, posse amicum vinci improbitate pulsandi. Nec desperet qui pulsat, eo quod sit peccator, et exemplum propositum est de justo. Peccatoribus enim propositum est. Siquidem peccatoribus loqui se indicat idem apostolus, sic incipiens: «Confitemini alterutrum peccata vestra (Jac. III) .» Sed hoc est justitiae principium. «Justus enim in principio accusator est sui (Prov. XVIII) ,» id est ab accusatione sua incipit justificari. Peccatorem ergo, sed accusatione sua justificatum, illa concludit universalis sententia. «Multum enim valet deprecatio [Col. 0250A] justi assidua (Jac. V) ,» et idcirco illi exemplo quoque licet uti, quod propositum est de justo Helia, ut pulsans, si non amicitiae causa, sicut in Evangelio dictum est, saltem improbitate perseverantiae vincat (Luc. XI) .

In vigilia Ascensionis Domini illa ponitur evangelii lectio, qua Dominus Jesus mox tradendus; Sublevatis oculis in coelum, dixit: Pater, venit hora, clarifica Filium tuum, ut Filius tuus clarificet te (Joan. XVII) . Causa autem cur in hujus solemnitatis praeventione legatur, haec est: Quia quod tunc oravit passurus, quando ascendit, completum esse innotuit hominibus, videlicet, quia moriens, sicut dicit in [Col. 0250B] Canticis, ascendit in palmam, et resurgens apprehendit fructus ejus (Cant. VII) . Quod quia per ascensionem, ut dictum est, innotuit hominibus ad ipsorum salutem: homines quippe sine notitia vel fide ejus non salvarentur. Recte haec, ut dictum est, oratio legitur, qua hoc ipsum oravit, jamjam per passionis viam, per mortiferi torrentis potum ad illam iturus gloriam. Notandum autem, quod cum dixit: Clarifica Filium tuum, ut Filius tuus clarificet te, protinus adjunxit: Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, et omne quod dedisti ei, det eis vitam aeternam (Joan. XVII) . Non dixit, et da ei, sed sicut dedisti ei potestatem.

Quamvis enim propter passionem mortis, gloria et honore coronatus sit Dominus Jesus (Hebr. II) , [Col. 0250C] et idcirco Deus illum exaltaverit, quia «factus est pro nobis obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Philip. II) ,» tamen et ante ipsam mortem, et ante ipsam crucem, dederat ei Pater regnum, dederat ei potestatem omnis carnis; sed non erat tempus, ut in eodem regno vel potestate, cum adhuc mortalis esset, clarificaretur. Quod ut evidentius comprobetur, libet de veteri proferre historia similitudinem authenticam, cunctis pene venerabilium litterarum studiosis cognitam.

Ecce sanctus David, qui hunc desiderabilem atque manu fortem Christum nomine suo signavit, factis praefiguravit, repromissione haereditavit, psalmis cecinit propheticis, alio juxta modum suum glorificatus est atque alio tempore, Dei dono, regni potestatem [Col. 0250D] accepit. Tunc enim gloria sua glorificatus est, quando mortuo Saul ascendit in Hebron, susceptus primum a tribu Juda, deinde ab universo Israel (II Reg. II) ; tunc autem eamdem illi Deus dedit potestatem, quando sustulit eum de gregibus ovium et per manum Samuelis unxit in regem in medio fratrum suorum (I Reg. XVI) . O quantis a potestate accepta, usque dum regno frueretur, interfluentibus potatus est amaritudinibus, quantis persequente Saul, Deus coronam ejus fabricans, erudivit 112 eum laboribus? Plane hac similitudine res quae proposita est, facile colligitur. Sic enim et Dominus noster antequam clarificaretur ea clarificatione, pro qua nunc orat dicens: Pater, clarifica [Col. 0251A] Filium tuum (Joan. XVII) ; acceperat regiam dignitatem unctus oleo exsultationis prae participibus suis (Psal. XLIV) , non tunc primum, quando Spiritus sanctus in specie columbae venit super eum (Matth. III) , sed jam tunc, quando in secreto Virginis utero assumptus est homo verus, a vero Deo Dei Verbo per operationem sancti Spiritus, cujus universa plenitudo, quae in illam incarnationem effusa est, bene per cornu olei designata est, quo David in secreto paternae domus, ut ignoraret Saul, unctus est. Et sicut vitulus, quem ex praecepto Dei tulit secum Samuel, fefellit Saul, ut nesciret quid ageretur in domo, nec quidquam opinaretur, praeter quod praetendebat praeparatio vituli, id est votum sacrificii (II Reg. XVI) , sic mortalis natura hominis, quae in mundo apparuit, [Col. 0251B] fefellit diabolum, ut nesciret quid actum esset in utero Virginis, nec aliud quid opinaretur in Christo, nisi quod foris ostendebat caro passibilis, id est hominem purum, per omnia nostrae obnoxium corruptioni, ut putabat, carnemque peccati; deprehendit tamen processu temporis posse illum contraire suae tyrannicae dominationi, quemadmodum et Saul daemoniosus, in virtutibus David intellexit, quod contra thronum suum ageretur in illo, per eum qui a se recesserat, et in David dirigebatur Spiritus Domini (ibid.) .

Igitur quod ait Dominus noster, instante mortis articulo: Pater venit hora, clarifica Filium, ut Filius tuus clarificet te, statimque subjungit: sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti [Col. 0251C] ei, det eis vitam aeternam (Joan. XVII) , tale est ac si dicat David persequente Saul, in deserto Ziph, sive in deserto Maon ad petram dividentem, quando desperabat posse evadere a facie Saul (I Reg. XXIII) , dicat, inquam, Deo, qui exauditor est omnium: «Memor esto verbi tui servo tuo, in quo mihi spem dedisti (Psal. CXVIII) ,» vel: «Sicut jurasti David in veritate tua (Psal. LXXXVIII) ,» tunc videlicet quando tulisti me de ovibus patris mei, et unxisti me unctione misericordiae tuae (I Reg. XVI) .

Quod autem post ait: Et nunc clarifica me, tu Pater, apud temetipsum claritate, quam habui priusquam mundus esset, apud te (Joan. XVII) ; sic omnino accipiendum est, ut nullatenus Verbi divinitatem ab illa claritate, quam habuit in principio Deus apud [Col. 0251D] Deum, obscuratam fuisse arbitremur. Nam neque orat Christus secundum divinam naturam, sed secundum eam, quae protinus moritura erat, servi formam. Quomodo ergo natura servi claritate prius habita se poscit clarificari, vel quomodo eam priusquam mundus esset, habuit? Videlicet propter personae unitatem suam claritatem, illam veraciter asserit esse formam servi, quam habuit priusquam mundus esset apud Patrem, illa quae sibi unita erat forma Dei. Et sic omnino claritatem tunc habuisse constanter dicenda est forma servi, quomodo dicitur de coelo descendisse Filius hominis. Sic enim ait: «Et nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III) .» [Col. 0252A] Non enim homo qui videbatur, de coelo descendit, sed qui conceptus et natus est de carne Mariae virginis. Itemque homo, Filius hominis, qui, ut dictum est, de terra carnis conceptus, et natus erat, et haec in terra consistens loquebatur, non in coelo erat, sed in terra gradiebatur, paulo post capiendus, crucifigendus, in terra sepeliendus. Igitur quemadmodum propter personae unitatem, Filius hominis de coelo descendit, quia Verbum sibi unitum in coelo et ubique erat: sic propter eamdem personae unitatem nunc ait, orans natura hominis: Clarifica me, tu Pater, apud temetipsum, claritate, quam habui, priusquam mundus esset apud te.

Sed jam nunc ad eas hujus evangelicae lectionis partes sermo concedat, de quibus caetera pendent [Col. 0252B] officii membra. Post pauca ubi ait: Non pro mundo rogo, sed pro his quos dedisti mihi (Joan. XVII) , continuo subjungit: Quia tui sunt, et mea omnia tua sunt, et tua mea sunt, et clarificatus sum in eis (ibid.) . Et circa finem ejusdem orationis: Non pro his tantum rogo, inquit, sed et pro his qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut sint unum sicut tu, Pater, in me, et ego in te, ut sint in nobis unum (ibid.) , etc. Unum, inquit, sint in nobis, sicut et nos unum sumus, modo, videlicet, supradicto, quia quos dedisti mihi, tui sunt, nec in meum jus transeundo, tui esse desierunt, et mea omnia tua sunt, et ideo verius tua quia mea esse coeperunt. Delectat propius hunc intueri modum communicationis, ut intelligamus ea quae Patris sunt, ex eo verius Patris esse, ex quo [Col. 0252C] homini Christo data sunt. Hoc itaque non praetercundum quod antequam in rempublicam Dei Patris introduceretur hic Filius hominis, et sicut Daniel aspexit in visu noctis adduceretur usque ad Antiquum dierum, quia dedit ei potestatem, et honorem et regnum, ut omnes populi, tribus et linguae ipsi servirent (Dan. VII) , immunita atque inconjuncta Creatori erat rerum universitas, quia videlicet, inter Creatorem et creaturam nullus erat medius. Nam quidquid erat, aut Creator erat, aut creatura. Ut ergo medium inveniretur perfectae societatis vinculum hic introductus est, qui ex eo Creatorem et creaturam firmius adnecteret quia unus idemque Christus utrumque est, Creator videlicet atque creatura: Creator, quia Deus; creatura quia homo. Et [Col. 0252D] licet Apostolus dicat: «Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit (Hebr. I) ,» nec sic tamen angeli expertes sunt hujus dignationis, quia profecto cum omnis creatura sit homo, habens esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum pecoribus, discernere cum angelis; cum, inquam, homo juxta aliquid omnis creatura sit, hominem autem Deus assumpserit, relinquitur et angelis gratulari, quod is qui super ipsos Creator erat, creatura quoque cum ipsis est. Amplius autem et hoc ad rem attinet, quod homo, cum secundum solum corpus quamdam visibiliter mundi similitudinem gerat ex quatuor elementis compositus, unde a Graecis μικρόκοσμος, id est minor mundus appellatur, [Col. 0253A] secundum solam animam angelicae substantiae est, videlicet rationalis atque immortalis, hac sola, ut angelus quoque a Creatore distans substantiali differentia, quod creata est. Itaque et ad angelicae creaturae exsultationem illud attinet, quod Deus homo factus est. Igitur, sicut supra dictum est, ut esset quo Creator atque creatura firmius necteretur, hic in rempublicam Creatoris, Filius hominis mediator introductus est, qui in humana natura, quod non habuerat accipiens, potestatem non sibi usurparet, sed juxta Apostolum, Deo et Patri regnum traderet (I Cor. XIII) , dicens, ut supra positum est: Et mea omnia tua sunt, et tua mea sunt. Atque hic est modus communicationis et similitudinis, quam intendens ait: ut sint in nobis unum, sicut et nos unum sumus. [Col. 0253B] Quem verissime tenens sacri compositor officii, huic evangelio lectionem illam de Actibus apostolorum praescripsit: Multitudinis credentium erat cor unum et anima una, nec quisquam eorum quae possidebat, aliquid suum esse dicebat. Dividebatur autem singulis prout cuique opus erat (Act. IV) , plane per hoc indicat qualiter accipiendum sit, 113 quod Dominus ait orans, ut sint unum sicut et nos, et quod praemiserat, omnia mea tua sunt, et tua mea sunt. Itaque si solem in sua, prae infirmitate oculorum, altitudine perspicere non possumus, progressum ejus in gradibus suppositis contemplemur, id est, si hominem deificum, in communionem Trinitatis sine personarum augmento admissum, in seipso pervidere non possumus, quantae plenitudinis [Col. 0253C] sibi conscius, dicat: Omnia mea tua sunt, et tua mea sunt, ad imitatores ejus respiciamus, de quibus dictum est: Multitudinis credentium erat cor unum, et anima una, etc. In hoc minori de majore illo argumentemur. Necessario concedendum est minus esse communionis, minus esse concordiae vel charitatis, minus gratiae Spiritus sancti in pluribus hominum personis, in multitudine hominum, quamvis credentium, quamvis justorum, quamvis in veritate et charitate ambulantium, plus vero in Patre et Christo Filio Deo et homine, in quo natura humana sic divinae unita est naturae ut cum illam personam duplicare non valeat, adeo concordiae et charitatis fecunda, ut nulla unquam defuerit illi sancti septiformis Spiritus gratia. Sed ecce in his [Col. 0253D] pluribus et longe minus habentibus tanta communio, tanta charitatis concordia est, ut in spiritualibus cor illis unum et anima una sit, in corporalibus quoque nihil proprium, sed omnia sunt communia. De corporalibus liquet, quanta sit communionis charitas, quia tales profecti sunt de baptismo, ut eleganter comparentur gregi tonsarum, quae ascenderunt de lavacro (Cant. IV) , ut spoliati velleribus rerum quas ponebant ante pedes apostolorum. De spiritualibus quoque passim in Scripturis, et maxime in Apostolo, clarum et evidens habemus unitatis indicium. Qui cum dixisset: «Divisiones gratiarum sunt, idem autem spiritus, et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus (I Cor. XII) ,» paulo post subdidit: [Col. 0254A] «Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa, omnia autem membra, cum sint multa, corpus unum sunt, sic et Christus (ibid.) .» Sicut enim in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent; ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra. Tale quid et B. Laurentii responsis invenimus. Qui cum Decio pauperes ostendisset, non de panniculis vel morbidis eorum corporibus, sed de donis sancti Spiritus, quem credentes acceperant, dixit: «Ecce isti sunt thesauri aeterni, qui nunquam minuuntur nec decrescunt, qui in singulis asperguntur, et in omnibus inveniuntur.» Divisiones namque gratiarum pauperes Christi accipiunt, suoque singuli munere funguntur, sed suam [Col. 0254B] singuli divisivam gratiam omnibus impartiuntur. Verbi gratia: spiritus scientiae, spiritusque pietatis (Isa. XI) , bonae partes thesauri coelestis in singulis Petro et Paulo aspersae sunt, sed in omnibus inveniuntur, dum ab ore Pauli scientia cunctis auditoribus pro captu auditorum affluit: pietas autem Petri suomet erudita lapsu, cunctis peccatoribus, rite pulsantibus, misericordiae competentis januas aperit. Sic universo corpori et oculus videt, et auris audit, nec potest dicere oculus manui: Opera tua non indigeo, nec caput pedibus: Non estis mihi necessarii.

Igitur illa Trinitatis communio assumptae naturae hominis, longe firmior unanimitatis connexio est, propter quam dicit: Et mea omnia tua sunt, et tua [Col. 0254C] mea sunt: quam et si nunc videre non possumus, sicuti est, saltem per speculum ejus similitudinis nostrae nonnulla ex parte speculamur (I Cor. XIII) . Et ecce magnum quiddam et mirabile, coelisque ac coelorum virtutibus spectabile, apparet in illa beati Filii hominis natura, cui cum Patre sunt omnia communia, scilicet et quae in se habet naturaliter, et quae sub se condidit potentialiter. Habet enim Pater in se naturaliter Verbum de se natum, sed hoc eructante illo, habet homo ille in se incarnatum, habet Pater nihilominus Spiritum sanctum nihilominus a se procedentem, habet homo ille Spiritum sanctum semper in se requiescentem. Condidit sub se Pater potentialiter coelum et terram, et omnia quae in eis sunt, angelos, archangelos, thronos, [Col. 0254D] dominationes, principatus, potestates, virtutes, cherubim atque seraphim, drachmamque decimam, id est hominem (Col. I) . Conjunxit vero in seipso et pacificavit haec omnia verus hic homo Christus, et super haec omnia constitutus est, et omnia subjecta sunt sub pedibus ejus (Psal. VIII) . Sedet super thronum Pater ille Antiquus dierum, sedet et Agnus hic Filius hominis, imo «Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. V) ;» et, sicut alibi dicitur, «potestatem dedit illi judicium facere, quia Filius hominis est (ibid.) .»

Omnes ergo gentes, sicut in introitu cantamus, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis (Psal. XLIX) , plorante et moerore seipsam consumente [Col. 0255A] diaboli invidia, quia frustrata est, imo quia profuit, dum nocere cupit, quia priusquam caderet homo, tamen erat homo; nunc autem dum casum corrigit, dum ascendit, Deus et homo. Nunc est «Dominus, nunc est excelsus, terribilis, rex magnus (Psal. XLVI) .» Dominus, inquam, est, et in universa terra admirabile nomen ejus excelsus, quia super coelos elevata est magnificentia ejus (Psal. VIII) ; terribilis, quia quemadmodum ascendit, ita ad judicandos vivos et mortuos revertetur (Act. I) . Et hic rex magnus, nunc in illa sedet curia victor ad dexteram Patris, honore coronatus et gloria, speciosus et exspectabilis rex in illa sua beata republica, Patris non mortui, sed et nunquam morituri haeres, mortuus semel, et ultra jam non moriturus, cunctos [Col. 0255B] Patris imperatoris antiqui possidens thesauros, in arca pectoris sui reconditos, unde et dona dat hominibus (Psal. LXXVI) , alii sapientiae vel scientiae sermonem, alii discretionem spirituum, alii genera linguarum, alii interpretationem sermonum, alii operationem virtutum (I Cor. XII) , et his similia. Omnes itaque gentes, ut dictum est, plaudite manibus, id est plaudite cum laetitia, bene operamini. Elegantius quidquam praemitti non potuit ad introitum, secundum praedictum Evangelii sensum, sive lectionis Actuum apostolorum. Nam in eo ait, plaudite manibus, et operatio, et supradicta charitatis communicatio, breviter commendatur. In plausu enim laetitia, manuumque concussio conspicitur. Ita ergo manibus plaudere jubemur, ut hilari charitate quidquid [Col. 0255C] habemus, quidquid scimus, quidquid possumus, commune faciamus, hoc pacto unum simus, ut Christo tanquam corpus consona membrorum aptitudine cohaereamus.

Officium diei Dominicae Ascensionis, gaudium cunctis ejus cantat dilectoribus: Quia dum eumdem Redemptorem nostrum ad coelos ascendisse credimus, ipsi quoque mente in coelestibus habitamus; et spei certitudine jam possidemus rem, ad quam illum pervenisse gaudemus. Nam, sicut ipse ait, «ubicunque fuerit corpus, illic congregabuntur aquilae (Matth. XXIV) ,» id est, illuc subsequentur veri solis contemplatores et amatores claritatis ejus, ubi ipse [Col. 0255D] 114 est, quorum animae virtutum pennis cum terrenorum despectu ad coelestia subvolant, nec ad terram propter cadavera sese iterum devolvunt. Etenim corpus quo solo hujusmodi aquilae pascuntur, in coelo est; corpus, inquam, Christi, «in quo corporaliter habitat plenitudo divinitatis (Col. II) », quae angelos pascit, quae cibus est, et vita aeterna omnis creaturae rationalis (Joan. VI) . Hoc, inquam, gaudium diei praesentis praedicat officium, sed illud hoc ipsum sollicitat gaudium, quod pariter angelorum decantamus voce dicentium: Sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum (Act. I) . Nam ascendit quidem Deus in jubilatione, scilicet apostolorum, «qui adorantes, ut Lucas refert, reversi sunt [Col. 0256A] in Hierusalem cum gaudio magno (Luc. XXIV) ,» cujus gaudii participes maxime sunt hi qui in se perfectionem habentes charitatis fiduciam habent in die judicii. Ascendit, inquam, Deus illorum in jubilatione, sed ascendit et in voce tubae (Psal. XLVI) , id est cum terrifico ejusdem judicii praeconio, dicentibus angelis: Sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum. Eorum quippe, qui in pace Ecclesiae finiuntur, nimirum rarus quisque est qui ita pugnet, ita legitime decertet, ut illa venientis regis insignia, scilicet crucem clavorumque signa securus aspiciat, et irreverberata deosculetur conscientia: qui, inquam, ita crucem suam bajulando, illum secutus sit, ut jure larga reposcat pro laboriosa militia tanti triumphatoris donativa, imo ut secundum [Col. 0256B] parabolam dictum sit ab ipso propositam: Rarus est qui talenta, quae homo hic peregre proficiscens sibi credidit, cum debito lucro reportet (Matth. XXV) , id est dona (quae dedit hominibus ascendens in altum et captivam ducens captivitatem (Psal. LXVII; Ephes. VIII) , scilicet carnem, cujus natura nostras mentes in hoc saeculo tenet captivas), ita proximorum utilitatibus impenderit, ut nihil ex eis in terra defossum, id est in terrenos usus prave detortum, ab usura spirituali vacare permiserit. Sed esto. Inveniuntur interdum qui probe viriliterque in hujusmodi studiis brachium suum roboraverit. Et merito laudatur, quia cum desides alii nudis ac desertis erant lateribus, hic multo milite stipatus incedit, et illi regi cum decem millibus occursurus est ad [Col. 0256C] bellum, id est ad disceptationem judicii (Luc. XIV) . At illi rex, juxta parabolam evangelicam, cum viginti millibus venit (ibid.) , quia videlicet, cum hic servus bonus et fidelis, tantum de factis suis rationem reddere vix possit, illi Dominus ejus de cogitationibus quoque rationem exigit, cum redierit. Atque ita duplici territus interrogationum exercitu, necesse est suis diffidat simplicibus ac dimidiatis responsionibus.

Igitur dum de legatione mittenda et pace roganda solliciti responsum pacis ejusdem exspectamus, gaudemus quidem, ut supradictum est, in spe, sed hoc ipsum gaudium spei, magna ex parte metus imminuit. Et quia sollicitudo haec salubris est, competenter hic epistolae finalis aculeus, et ad introitum, [Col. 0256D] et ad offerendam frequentatur: Sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum. Tota autem vis sententiae, tota pene hujus evangelicae animositas tubae magis in ea personat dictiuncula, quae verbo apposita est: Sic veniet. Percutit enim acriter infelicem superbiam eorum, qui illum transfixerunt, perditamque mundi sapientiam ac reprobam fulmine ferit prudentiam: quia tunc vere quod infirmum est Dei fortius erit hominibus; et quod stultum est Dei (stultitiam quippe Jesum Christum crucifixum reputaverunt) hominibus sapientius erit (I Cor. I) , ipsis cum dolore fatentibus.

Tunc implebitur illis illud Isaiae terrificum vaticinium: «Domine, exaltetur manus tua, ut non videant [Col. 0257A] (Isa. XXVI) ,» subauditur, gloriam Domini. Gloriam enim Domini, id est divinitatem hominis Jesu Christi non videbunt impii, quam videre salus videntium erit, sed videbunt carnem, quam spreverunt, illuserunt, conspuerunt, flagellaverunt, spinis coronaverunt, transfixerunt. Hoc etenim secutus ait idem propheta. «Videant et confundantur (ibid) .» Quae confusio malae conscientiae quanta sit exprimens: «Et ignis, inquit, hostes tuos devoret (ibid) .» Tunc trement angeli et archangeli, impii autem ubi parebunt? (I Petr. IV.) Trement, inquam, angeli, et, sicut ait Dominus ad beatum Job, «territi purgabuntur (Job XLI) ,» quando Behemot, qui factus est, nullum timeret, «qui est rex super omnes filios superbiae (ibid.) ,» mirabiliter creatus, et in [Col. 0257B] sua natura malitiaque et ferocitate conspicua formidabilis, coram Filii hominis fortitudine adducetur, patefactis inferni visceribus «et videntibus cunctis praecipitabitur (Job XL) .» Et quidem sancti angeli purgatorio terrore non examinandi probantur; solidati namque sunt ut firmamentum, quomodo mollities aquarum fertur in solidum verti crystallum, ex quo peccante illo peccati principe, ipsi peccare nolentes, in hoc remunerationem acceperunt, ut jam peccare non possint; nisi quia conditionis ejusdem cum essent, peccare et ipsi potuissent, possibilitatem eamdem sibi unquam fuisse, fortassis intuitu praesentis irae pavebunt, quam et ipsi incurrere poterant, si a gratia deserti fuissent. Ait quippe dominus Effrem, quia ipsa agmina angelorum [Col. 0257C] expavescent in die adventus ejus, et contremiscent. Sed de hominibus sanctis, qui annuntiando veritatem Dei, supernorum imitantur officia spirituum, et idcirco commune cum illis vocabulum sortiuntur ut angeli vocentur (Angelus quippe nomen est officii, non naturae) de his, inquam, hominibus non est dubium quin tremant, et terrore pungentur. Si ergo trement sancti angeli, ubi parebunt impii? Dies illa super eos dies irae, dies calamitatis et miseriae, dies magna et amara valde.

Haec itaque sollicitudo nobis gaudium praesens imperfectum reddit, cujus summam solus in Evangelio Marcus perscribit. Nam cum dixisset: Et Dominus [Col. 0257D] quidem Jesus postquam locutus est eis ascendit in coelum (Marc. XVI) , addidit hoc: Et sedet a dextris Dei (ibid.) . Summa quippe gaudii nostri est, quod vera carnis nostrae natura in illo hominis Filio nos praecedens, consedet a dextris Dei, quem venientem juxta Danielem in nubibus coeli, hodie venerandus ille Antiquus dierum cum millibus millium sibi ministrantium, et decies millies centenis millibus sibi assistentium, in illo throno suo flammeo suscepit (Dan. VII) , dignam cano capite suo sententiam elocutus, juxta Patrem ipsius, secundum carnem David: «Sede a dextris meis (Psal. CIX) ,» etc. Quod non sic accipiendum est, ut Humaniformii [Col. 0258A] putant, quod Deus ita ut nos hinc dexteram atque inde habeat sinistram, et humana forma circumscriptus sit, aut hoc ipsum quod Deus sedere dicitur, flexis poplitibus fieri putandum est, nec illud incidamus sacrilegium, inquit Augustinus, in quo exsecratur Apostolus eos «qui commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem corruptibilis hominis (Rom. I) .» Tale enim simulacrum Deo nefas est Christiano in templo collocare, multo magis in corde nefarium, ubi vere Dei templum est. Sedere ergo quod dicitur Deus, non membrorum positionem, seu judiciariam significat potestatem. Et 115 quod ait Christo Domino: «Sede a dextris meis,» id est in mei aequalitate, quod idem est ac si dixisset. Conregna mecum. Et hoc secundum [Col. 0258B] humanam naturam illi dictum est, quia secundum illam datum est ei regnum et honor, et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient (Dan. VII) , unde in communione canimus: Psallite Domino qui ascendit super coelos coelorum ad orientem (Psal. LXVII) . Humana quippe Christi natura, dignitate virtutum omnium et sanctitatis, omnem spiritualem excessit creaturam in tantum ut ascenderet usque ad orientem, id est usque ad Filium sibi personaliter unitum, quia praeter Deum nihil transcendendo dimisit. Ubi notandum quia non dixit ad ortum vel oriturum, sed ad orientem. Illa enim ineffabilis genitura, non secundum praeteritum et futurum consideratur, sed sempiterno praesenti Filius Patre generatur. Verumtamen hoc localiter quoque accipiendum est, quia [Col. 0258C] ascendit super firmamentum coeli, et hoc versus orientalem plagam. Nam quod dictum est, usque ad orientem, id est, usque ad Filium sibi personaliter unitum, non utique secundum locum, sed secundum humanae naturae immutationem dictum est, qua immutatione et nos juxta Apostolum pro modo nostro immutabimur (I Cor. XV) . Nec vero sic immutata est, ut in illam orientis substantiam vera carnis substantia transiret, sed accessit gloria, non decessit nutura: absorpta est passibilitas, successit impassibilitas, periit mortalis, acquisita est carni verbi coaeternitas. Sic in similitudinem lapidis aquae durantur. Crystallum namque similitudo lapidis est, non suapte natura lapis, quia durata gelu aquae substantia, sicut aiunt physici, speciem hanc efficit. Quod ad [Col. 0258D] praedictam immutationem carnis apta similitudine referri Gregorius perhibet in Ezechielem ⁜ (23) , dum dicit: «Corpus Redemptoris nostri, quia usque ad mortem passioni subjacuit, aquae simile juxta aliquid fuit, quia nascendo, crescendo, lassescendo, esuriendo, sitiendo, moriendo usque ad passionem suam per momenta temporum decucurrit. Sed quia per resurrectionis suae gloriam ex ipsa corruptione in incorruptionis virtutem convaluit, quia crystalli more ex aqua duruit, ut in illo et haec eadem natura, et ipsa jam quae fuerat, corruptionis immutabilitas non esset. Aqua ergo in crystallum versa est, quando incorruptionis ejus infirmitas per resurrectionem [Col. 0259A] suam ad incorruptionis est firmitatem solidata.» Et notandum, quia cum species crystalli perpulchra sit, dicitur in hac significatione, quasi aspectus crystalli horribilis, quia Redemptor noster unus idemque serenus justis, injustis autem, ut supradictum est, apparebit terribilis. Igitur sicut aqua, non pereunte substantia vel substantiae quantitate, sed solum qualitate, quae fluxa fuerat, in soliditatem transeunte, in similitudinem lapidis duratur, sic Dominicus homo, cui psallimus, non pereunte substantia membrorum, quae servato numero vel quantitate, ascendit primum, quoniam resurrexit, ascendit, inquam, in localiter ad orientis, id est divinitatis, de qua supradictum est, conformitatem atque coaeternitatem, sola penitus absorpta quasi fluxa qualitate, secundum [Col. 0259B] quam timuit, potuitque taedere et pavere, et dixit: «Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI; Marc. XIV) , et caetera talia; secundo autem ascendit et localiter hac die, videntibus apostolis, super firmamentum coeli, ut supradictum est, ad orientem, id est, ad orientalem plagam. Ubi autem et quomodo sit Dominicum corpus in coelo, curiosissimum et supervacaneum est quaerere, inquit Augustinus in libro de fide catholica. Tantummodo in coelo esse credendum est. Non enim est fragilitatis nostrae, coelorum secreta discutere.

Quod hac die processionem agimus, illud nobis [Col. 0259C] commendat, quod Dominum nostrum sequi debeamus in ipsum coelum, quo praecursor ipse introiit, per eamdem obedientiae viam, quam ipse, factus obediens usque ad mortem (Philip. II) , exemplo suo praemonstravit. Nam et ipse mox ascensurus in coelum, hoc ipsum significare dignatus est, sicut Lucas evangelista refert. Cum enim dixisset Dominus: «Ego mittam promissum Patris mei in vos, vos autem sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto (Luc. XXIV) ,» secutus Lucas adjunxit: «Eduxit autem eos foras in Bethaniam (ibid.) .» Eductione illa, quod nos eum sequi debeamus, ut praedictum est, nomine Bethaniae, quod interpretatur obedientia, significavit, quod imitando ejus obedientiam, membra ejus esse, et cum illo omnia verbo virtutis suae portante, ascendere [Col. 0259D] valeamus. Recte itaque de responsoriis, quod magis ad eamdem pertineant eductionem, diligentioris Ecclesiae ordines cantant in hac processione, ut nos responsorium hoc: Eduxit Dominus Jesus discipulos suos foras in Bethaniam, et benedixit eis, quod ex Evangelio Lucae sumptum est. Hoc enim cantando et procedendo nobis invicem loquimur, et commemoramus idipsum, quod illa Dominus eductione significabat, videlicet, quod sequaces ejus de mundo foras exire debeant, sicut jam dixerat illis: «Ego elegi vos de mundo, ut eatis et fructum afferatis (Joan. XV) .» Quo eatis? Utique in universum mundum. Nam hoc est quod et tunc ait illis secundum [Col. 0260A] Marcum: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae (Marc. XVI) . In quo Judaeos palam percutit vane gloriantes, quod peculiaris populus Dei sint. Nam praeter hoc quod juxta aliquid, ut ait beatus Gregorius ⁜ (24) , homo omnis creatura est; habet enim esse cum lapidibus, vivere cum arboribus, sentire cum bestiis, discernere cum angelis, praeter hoc, inquam, Judaeos, ut dictum est, percutit, dicendo omni creaturae. Compendio quippe usus est, dicendo, omni creaturae, pro omni homini. Si dixisset, omni homini, reddenda erat ratio, cur non Judaeo soli. Quae autem ratio melior poterat reddi, nisi quia sicut Judaeus creatura Dei est, ita et gentilis? Unde Apostolus ait: An Judaeorum Deus tantum? nonde et gentium? imo et gentium (Rom. III) . Pulchre igitur compendio usus est, dicens: omni creaturae, quo nomine simul et omnem exprimit hominem, et praecepti sui justam apponit rationem.

Cum igitur hac die processionem rationabiliter agamus, nihilominus et hoc rationabile est, quod non, sicut in die Paschae vel caeteris Dominicis, antequam tertia cantetur, sed ea cantata celebratur. Sola namque processio Dominicalis, quia tunc aqua benedicitur in memoriam et venerationem sacri baptismatis, sicut alias jam dictum est: sola, inquam, ejusmodi processio tertiam praecedit, qua hora Spiritus [Col. 0260C] sanctus super apostolos advenit, ut sicut baptizamur, et sic Spiritum 116 sanctum accipimus, sic aqua benedicta prius nos et loca nostra respergamus, et sic adventus Spiritus sancti memoriale, scilicet, horam tertiam decantemus. Cur autem Dominica die sic nobis baptismatis sacri memoria renovetur, supradictum est, ubi de sacra paschae solemnitate vel ordine pro posse diximus. Haec ergo et caeterae, quae absque aquae benedictione aguntur, processiones, jure praemissam sequuntur horam tertiam, et secuturo sine interruptione junguntur officio missae.

Dominicae hujus officium vox est apostolorum, [Col. 0260D] qui, juxta praeceptum Domini ascendentis, sedebant in civitate, quoadusque induerentur virtute ex alto (Luc. XXIV) , ut erant unanimiter orantes cum mulieribus et matre Jesu, sicut in Actibus apostolorum legitur (Act. I) . Non solum autem illorum, sed et nostra vox est corde et ore proferenda in aures Domini, ut spiritus ejus gratia dignanter ad nos usque descendat, quia videlicet, corporis ejusdem, in quo praeeminent apostoli, nos quoque membra sumus, licet ultima. Descendat, inquam, in nos unguentum illud, quod plenarie redundans in capite, id est in Christo, descendit primum in barbam Aaron (Psal. CXXXII) , id est montani, scilicet ejusdem [Col. 0261A] Christi Domini nostri, super montem coeli exaltati; in barbam, inquam, id est in fortes atque perfectos viros, Patres nostros apostolos, descenditque et in ora vestimenti ejus (Psal. CXXXII) , id est in vicinos apostolis electos ex Judaeis, et sicut ros descendat in montem Sion (ibid.) , id est in omnem ex nobis gentibus fidelem. Huic ergo exspectationi praesentis introitus officii valde congruit: Exaudi, Domine, vocem meam, qua clamavi ad te. Psalmo namque vicesimo sexto descriptum est hoc, titulus hic inscribitur: Psalmus David priusquam lineretur, id est regem ungeretur. Qui et mittit nos ad historiam. David adhuc in domo Patris sui, scilicet Bethlehem, puerulus unctus est a Samuele (I Reg. XVI) , regem illum futurum Spiritu sancto sic praesignante. Deinde unctus est [Col. 0261B] in Hebron, et super tribum Juda tamen regnavit mortuo Saule (II Reg. II) . Postea vero tertio unctus est, quando totius Israelitici populi provinciam accepit. Quae unctiones nobis mysticant aliquid. Sicut enim tertio unctus est David, sic quique fideles participes debent esse ternae unctionis. Prius in baptismo, ubi gratia Spiritus sancti innovantur; secundo, quando per impositionem manuum episcopi donis ejusdem Spiritus sancti augmentantur; tertio, in die judicii, quando ejusdem spiritalis gratiae perfectam dulcedinem adipiscentur. Non est autem credendum David fecisse hunc psalmum, antequam, in domo patris lineretur, sed an post illam unctionem statim, an post secundam fecerit, incertum est. At nos quidem post secundam unctionem in exspectatione [Col. 0261C] tertiae hoc officium canimus, jam enim impositionem manuum ab episcopis accepimus. Apostoli autem quorum exspectationem imitatur, secundam post primam unctionem praestolabantur. Nam illi post peccatorum remissionem, quam in morte Christi acceperant, insufflante illo ac dicente: «Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis (Joan. XX) ,» manuum impositionem exspectabant de coelo, ab eodem Pontifice magno, qui penetravit coelos Jesu Christo (Hebr. IV) , quae secunda exstitit illis unctio. Nos autem, hac secunda per illorum officium, ab episcopis cum sacro chrismate accepto, tertiam exspectamus gratiam pro gratia, quam in illa coelesti percipiemus Ecclesia, tanta plenitudine, ut merito vocetur ebrietas, et [Col. 0261D] affluens voluptas, sicut dicit Psalmista: «Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos (Psal. XXXV) .» Et Isaias dicit: «Dicit Dominus, cujus ignis est in Sion, et caminus [Col. 0262A] ejus in Hierusalem (Isa. XXXI) .» Donum quippe Spiritus sancti in Sion, id est in praesenti Ecclesia quantuslibet ignis est, in Hierusalem autem, id est in coelesti patria, caminus plenus et indeficiens est. Igitur secundum praedictam exspectationem cantamus in introitu: Exaudi, Domine, vocem meam qua clamavi ad te (Psal. XXVI) , et quia non sufficit vox corporis, addimus: Tibi dixit cor meum: quaesivi vultum tuum, etc. Epistola qualiter hoc ipsum orare debeamus, indicat dicens: Estote prudentes et vigilate in orationibus (I Petr. IV) , etc. Evangelium: Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre (Joan. XVI) , idcirco congrue legitur, quia promissionem eamdem apostoli exspectabant, procul dubio in mente et in ore habebant simul et orationem, [Col. 0262B] quam in finem sermonis pro ipsis et pro nobis, qui per verbum eorum credituri eramus, oravit ad Patrem. Propter quod et communio congruit: Pater, cum essem cum eis (Joan. XVII) . Offerenda quoque: Lauda, anima mea, Dominum (Psal. CXLV) , ab re non discrepat, quia sic scribit Lucas: «Et erant in templo laudantes et benedicentes Deum (Luc. XXIV) .»

Idcirco per hos dies Dominicae resurrectionis, id est a Pascha usque ad Pentecosten, apostolicae litterae lectae sunt in vigiliis nocturnis, videlicet Actus apostolorum, Apocalypsis, cum septem canonicis [Col. 0262C] Epistolis, quia testimonium personant ejusdem resurrectionis, sicut scriptum est: «Quia virtute magna reddebant apostoli, videlicet tam voce quam litteris, testimonium resurrectionis Domini nostri Jesu Christi (Act. IV) .» Diebus autem quibus tempus illud significatur, quo ante passionem suam in hoc mundo vixit Dominus, idcirco Paulus legitur apostolus, quia pene ubique tota intentio ejus est approbare gratiam toti mundo, id est tam Judaeis quam gentibus, fuisse necessariam, nec ullum ex operibus legis, sed sola fide Christi posse salvari. Itaque toto tempore, quo sive ante, sive post passionem suam Domini nostri praesentia commemoratur, congrue novi testamenti praecones loquuntur, ut quasi ab sponsi praesentis uberibus, filii ejus lacte consolationis potentur. Haec [Col. 0262D] siquidem Scripturae ubera illa sunt, de quibus eidem sponso in Canticis Ecclesia dicit: «Quia meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis (Cant. I) .»

Quam venerabilis et amplectenda sanctae matri [Col. 0262D] Ecclesiae filiisque ejus universis debeat esse de adventu Spiritus sancti solemnitas, considerata personae advenientis dignitas, simulque causa adventus ejus evidenter demonstrat. Ipse enim Deus et Dominus [Col. 0263A] est, Patri Filioque consubstantialis et coaeternus, increatus atque immensus, utpote creatricis tertia persona Trinitatis, cujus absque gratia, nulla in ordine coelorum consistit creatura rationalis; a quo recedens angelus, diabolus factus est; ad quem accedens homo, Deo similis redditus est. Causa autem adventus ejus haec est, ut quia sponsus ablatus est, filiorum ejus curam atque tutelam pupillorum suscipiat, et testamento Patris legatam illis, imo sanguine ejus conscriptam haereditatem, advocatione legitima defendat, in omni praetorio, coram quovis judice, rege aut tyranno, sive principibus terrae. Proponenda namque erat lis in judicio de terminis paternae possessionis, et cum Antiquus dierum dixerit huic, de quo loquimur, sponso, pupillorum Patri: «Postula [Col. 0263B] a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) ,» futuri tamen erant qui haereditatem ejus nimium vellent angustare, aut etiam annullare, ut Judaei, qui in sua tantum Synagoga, ut Donatus, qui in sola coarctare contendit Africa, ut pagani, qui nullam illius possessionem usquam esse volebant. Praeterea coelorum praedia, quae pertendere poterant filii supradicto Patris testamento, sibimet legata, insidiantibus malignis spiritibus, tutorem hunc fidissimum adesse oportebat, qui illos erudiret, protegeret atque pro delinquentibus interveniret. «Nam quid oremus, inquit Apostolus, sicut oportet nescimus, sed ipse spiritus pro nobis postulat gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII) .» Igitur juxta personae advenientis dignitatem, [Col. 0263C] et adventus causam, gloriosa, splendida, venerabilis, et dulcis est sanctae Ecclesiae domui solemnitas haec de adventu Spiritus sancti, aeque ut illa sacrosancta festivitas Dominicae resurrectionis, quia videlicet sicut nihil nobis nasci profuit, nisi redimi profuisset, ita nihil nobis redimi profuit, nisi Spiritu sancto illuminari, et peccatorum remissionem accipere profuisset.

Quapropter haec duo tempora, id est Paschae et Pentecostes, a Romanis pontificibus ad baptizandum praefixa sunt. Unde magnus Leo scribens ad universos [Col. 0263D] per Siciliam constitutos, cum de Sabbato sancto Paschae, quo baptizandum sit, dixisset, adjecit: «Additur sane huic observantiae, etiam Pentecostes, ex adventu Spiritus sancti solemnitas, quae de Paschalis festi pendet articulo, et cum ad alios dies caetera festa pertineant, haec semper ad eum diem, quae resurrectione Domini est insignis, occurrit, porrigens quodammodo auxiliantis gratiae manum, et eos quos a die Paschae, aut molestia infirmitatis, aut longinquitas itineris, aut navigationis difficultas interclusit, invitans, ut quibuslibet necessitatibus impediti, desiderii sui effectum dono Spiritus sanctus consequantur ⁜ (25) .» Et paulo post: «Hoc autem nos [Col. 0264A] non ex nostra persuasione defendimus, sed apostolica auctoritate satis idoneo probamus exemplo, sequentes B. Petram apostolum qui, in ipso die, quo omnium credentium numerum promissum Spiritus sancti replevit adventus trium millium populum sua praedicatione conversum, lavacro baptismatis consecravit, quod sancta Scriptura, quae apostolorum continet actus, fideli historia docet (Act. II) , dicens: «His auditis, compuncti sunt corde, et dixerunt ad Petrum et ad reliquos apostolos: Quid faciemus, viri fratres? Petrus vero ad illos: Poenitentiam, inquit, agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine Domini Jesu Christi ⁜ (26) ,» etc.

Digna sane et justa tanti Domini reverentia, quoniam aequitas paribus in rebus paria jura desiderat, [Col. 0264B] ut quia filius non nisi in digito Dei fortem armatum resurgendo devicit, et vasa ejus diripuit atque mundavit (Matth. XXI; Luc. XI) , aeque huic digito Dei, scilicet Spiritui sancto advenienti, sicut et Filio resurgenti suum repraesentetur opus, id est sacri baptismatis effectus, maxime quia baptismatis ejusdem regeneratio, propria sancti Spiritus operatio est. De cujus regenerationis sacramento nonnulla superius in sancto Paschae Sabbato, simulque de lectionibus et cantibus ad idem sacramentum pertinentibus, quantum proposita brevitas permisit, exposita sunt, quae digna quaesitu videbantur.

[Col. 0264C] Verumtamen nunc illud praetereundum non est, quid ad baptismi gratiam pertineat illa, quae de hac die legitur lectio: Tentavit Deus Abraham (Gen. XII) . De qua re quaerentibus facilis et aperta patet responsio, quia videlicet in illa, quam celebramus, effusione sancti Spiritus, illud impletum est, quod in hac lectione patri nostro Abrahae Dominus ait: Per memetipsum juravi, quia fecisti hanc rem, et non pepercisti filio tuo unigenito, benedicam tibi et multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, et sicut arenam quae est in littore maris (ibid.) . Maximeque quod addidit: Possidebit semen tuum portas inimicorum suorum, atque in semine tuo benedicentur omnes gentes terrae, pro eo quod obedisti voci meae (ibid.) . Illud, inquam, [Col. 0264D] nunc impleri coeptum est, quando Spiritus sanctus, apostolorum pectora invisibiliter penetrans, novum dedit sanctificationis signum, ut in ore eorum omnium genere nascerentur linguarum (Act. II) . Sanctus enim Spiritus tunc omnibus dari coepit gentibus, manifesto super gentiles Cornelium et alios nonnullos veniens signo, qui una et sola Dei benedictio est, quia benedicantur omnes gentes in semine Abrahae, qui est Christus, quem in utero Virginis idem Spiritus sanctus praevenit in benedictionibus, id est omnium gratiarum suarum effusionibus, ut de plenitudine ejus nos omnes acciperemus. Tractus hanc lectionem idcirco nullus prosequitur, quia canticum [Col. 0265A] pater Abraham pro hoc facto nullum cecinisse scribitur, quippe quibus vel cum quibus caneret non habebat, unus et pene solus Dei cultor, idemque in terra aliena peregrinus. Caetera, ut supra dictum est, in officio Sabbati paschalis pro posse dicta sunt.

In cunctis sacrosanctae solemnitatis hujus officiis auctoritas Spiritus sancti praeeminet, cujus et majestas materiam praebet, quod maxime in Epistolis sumptis de Actibus apostolorum clarum est, in quibusdam tamen Evangeliis, vel his quae ad introitus officiorum, vel quae dicuntur in offerendis, non adeo [Col. 0265B] liquet in superficie litterae, quod personam vel propriam sancti Spiritus operationem praedicent; sed si superscrutemur, et ut ad latentia grana perveniamus, spicas manibus confricemus, cuncta ad illius operationem atque ad baptizatorum competentem pertinere patebit instructionem. Sunt autem ab hoc Sabbato usque ad aliud Sabbatum officia septem, uno die, id est feria quinta proprium non habente, sed de Dominica mutuante officium, videlicet in veneratione posita septem ejusdem Spiritus sancti donorum. Sed in his eo contenti non erimus, ut juxta propositum in officiis quaeramus partium concordiam, magisque opificem nostrae salutis inquirendo, venerabimur sancti Spiritus divinitatem. Dignum quippe est ut prophetica vel evangelica seu apostolica pensando [Col. 0265C] dicta, quae in his congesta sunt officiis, organistam antiquum suis ex vocibus, non recentem agnoscamus esse Deum, praesertim cum in his quoque, quae hoc minus in littera personare videntur, magnificentius interdum comprobetur, interiore fideliter ponderato sensu, ut est illud: «Cibavit eos ex adipe frumenti, et de petra melle saturavit eos (Psal. LXXX) .»

Lectio Actuum apostolorum: Factum est cum Apollo esset Corinthi (Act. XIX) , etc. Cunctis hujus hebdomadae diebus lectiones, de Actibus apostolorum [Col. 0265D] sumptae, sancti Spiritus evidenter praedicant potentiam simul et gratiam, qua teneram nascentis Ecclesiae cum tanta dulcedine lactabat infantiam, ut imponentibus manus apostolis, loquerentur linguis fideles et prophetarent. Sed hodierna, id est Sabbati lectio, unicam baptismi Christi commendat dignitatem, in eo quod Paulum discipulos, qui baptizati fuerant in Joannis baptismate, rebaptizasse, imo quia baptizati non fuerant in nomine Domini Jesu, baptizasse commemorat. Causa autem manifesta est, videlicet quia baptismus Joannis non ad eamdem virtutem pertinuit quam operatur in nobis baptismus Christi. Primo, quia Joannes baptizabat in poenitentiam, Christus vero baptizabat in remissionem peccatorum. Deinde, quod maximum est, Joannes [Col. 0266A] non baptizabat in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, quae sola et unica regula est baptizandi, quam suo sanguine conscriptam, Salvator post resurrectionem suam et non ante discipulis suis contradidit. Quae tantae virtutis atque auctoritatis est ut quantacunque dicat quis inter mersionem, si cuncta ex ordine quatuor Evangelia percurrat, totamque fidei catholicae decantet expositionem orthodoxam, hanc autem solam omittat regulam, verbum abbreviatum quidem, sed consummans: Ego te baptizo in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Si, inquam, istud omittit, non fecit opus baptismi, atque ideo frustratus, qui sic intinctus est, nihilominus baptizari indiget. Quod si sola haec verba deprompta fuerunt, quicunque sit ille verbi et aquae minister, quicunque [Col. 0266B] baptizet, sive columba, sive corvus, id est sive castus, sive adulter aut ebriosus, sive Catholicus, sive haereticus, sive etiam ludo quis forte baptizet, nullatenus baptismum licet iterari, ne tanti nominis invocatio videatur annullari. Unde licet fere nemo dubitet, libet tamen quiddam ad hoc pertinens inserere, quod ecclesiastica de Athanasii principiis refert historia.

Tempore quo apud Alexandriam Petri martyris diem Alexander episcopus agebat, cum post exempla solemnia, conventuros ad convivium suum clericos exspectaret, in loco mari vicino videt eminus puerorum super oram maris ludum, imitantium, ut fieri solet, episcopum atque ea quae in ecclesiis geri mos est. Sed cum intentus diutino pueros inspectaret, [Col. 0266C] videt ab his geri quaedam etiam secretiora et mystica. Perturbatus illico vocari ad se clericos jubet, atque eis quid eminus ipse videret, ostendit. Tum abire eos, et comprehensos ad se perducere omnes pueros imperat. Cumque adessent, quis eis ludus, et quid egissent vel quomodo percontatur. Illi, ut talis habet aetas, pavidi negare primo, dehinc rem gestam per ordinem pandunt, et baptizatos a se esse quosdam catechumenos confitentur per Athanasium, qui ludi illius puerilis episcopus fuerat simulatus. Tum ille diligenter inquirens ab his qui baptizati dicebantur, quid interrogati fuerint quidve responderint, simul et ab eo qui interrogaverat, ubi videt secundum religionis 119 nostrae ritum cuncta [Col. 0266D] constare, collocutus cum concilio clericorum, statuisse traditur illis, quibus integris interrogationibus et responsionibus aqua fuerat infusa, iterari baptismum non debere, sed adimpleri ea quae a sacerdoti bus mos est.

Manifestum est igitur baptismum Joannis longe imparis fuisse virtutis a baptismo Christi, neque ulla quaestione opus est, cur apostolus Paulus, eos qui tantum in Joannis baptismate baptizati fuerant, nihilominus baptizari fecerit: quippe qui interrogati: «Si Spiritum sanctum accepistis credentes, responderunt: Sed neque si Spiritus sanctus est, audivimus (Act. XIX) .» In quo satis liquet, quantae imperfectionis baptismus Joannis fuerit, in quo nec nominabatur is, in quo solo baptismi subsistit virtus, [Col. 0267A] Spiritus sanctus in quo baptizat Christus, sicut idem Joannes ait: «Ego baptizo vos in aqua, ille vos baptizabit in Spiritu sancto et igni (Matth. III) .» Et item: «Qui misit me, inquit, baptizare, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem sicut columbam, et manentem in eo, ille est qui baptizat in Spiritu sancto (ibid.) .»

Spiritus sanctus, sicut alia persona est quam Filius, sic proprietate consolationis suae qua consolatur nos, alius est Paracletus, propter quod Dei Filius multa de seipso locutus, ait in hodierna lectione sancti Evangelii: Et ego rogabo Patrem et [Col. 0267B] alium Paracletum dabit vobis (Joan. XIV) , quod ut tandem commodius patefiat, discretione diligenti opus est, ad cognoscendum quid proprie per Filium, quid proprie Pater in creaturis operetur per Spiritum sanctum.

Omnium substantia creaturarum per Filium condita est, sicut evangelista testatur, dicens: «Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) .» Sed omnibus exceptis quae ad praesens negotium non pertinent, de angelica et humana tantum substantia dicendum est.

Omnis humana, vel angelica creatura omnesque substantiales qualitates, sine quibus nusquam ulla potest vel cogitari substantia, videlicet esse, vivere, sentire et discernere, quae naturaliter insunt, et [Col. 0267C] idcirco eidem adesse substantiae non possunt, per Filium simul cum ipsa substantia conditae sunt. At vero bene esse, sancte vivere, recte sentire, prudenter discernere, vel sapienter intelligere, accidentales qualitates per Spiritum sanctum appositae sunt. Quas ex eo constat accidentales esse, quia videlicet adsunt bono, et absunt malo homini vel angelo, natura vel substantia parmanente. Et ne quis calumniae locus patere videatur, sic dictum est has qualitates accidentales esse, cum ipse Spiritus sanctus, cujus haec dona sunt, substantia sit, sicut mulieri procul dubio accidens est, fetam esse, cum semen, quo impregnata est, vel illud de quo et per quod semen in ea transfusum est, substantia sit. Sed ut ad proposita redeam, nimiam patiuntur penuriam, [Col. 0267D] qui, solius creatricis potentiae beneficium assecuti, solis naturae bonis utentes, quae per Verbum creata sunt, necdum meruerunt superioribus ornari, quae a Patre et Filio dantur per Spiritum sanctum. Amplius vero miseri sunt, qui illa nunquam accipere merentur, qualibus dicit Dominus: «Vae vobis quia habetis consolationem vestram!» (Luc. VI.) Apostoli autem non ejusmodi erant, qui nunquam accipere merentur: nondum tamen divinae dispensationis ordo poscebat ut jam acciperent, jamque perficerentur. Et quod inter eos Filius Dei erat, quod nondum Spiritu dato cum illis loquebatur, et inter eos ambulabat, praeparatio temporis erat, quo mentibus eorum per eumdem spiritum infunderetur, [Col. 0268A] per quem in utero Virginis, humanae naturae fuerat unitus. Quodque dicebat eis: Rogabo Patrem meum, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, tale est ac si sponsae amanti, quae dixerat: «Osculetur me osculo oris sui (Cant. I) ,» dicat inter oscula os amici post parietem stantis, per fenestram respicientis (Cant. II) : Diruam parietem hunc, qui oscula nostra vix per fenestras admittit, dividens inter te ventremque meum eburneum, distinctum sapphiris, et mox erimus duo in carne una, fietque per infusorium seminis, ut ultra sterilis non sis. Cum enim haec ante passionem suam loqueretur Dominus, adhuc stabat paries inimicitiarum (Ephes. II) , id est originale peccatum inter homines et Deum. Corporalis autem praesentia Christi, [Col. 0268B] tanquam os erat dilecti, qui tot osculis amicam alliciebat, quot doctrinis vel miraculis Ecclesiam in paucis discipulis adhuc parvulam ad fidem invitabat. Sed sicut solo nunquam amica concipit osculo, sic animae illorum impregnari non poterant virtute Verbi, quod est semen Dei Patris, nisi per ingressum Spiritus sancti copula Dei nostrarumque animarum perficeretur, et per illum usque ad interiora ventris earum semen, quod est Verbum Dei, perferretur. Quo facto, statim renuit consolari anima eorum in temporalibus seu naturalibus humanae creaturae bonis, et idcirco omnem rerum saecularium consolationem respuerunt, quia memores fuerunt Dei (Psal. LXXVI) , id est intellexerunt Deum esse incomparabiliter dignius et altius bonum, et hoc intelligentes [Col. 0268C] delectati sunt (ibid.) . De hac Patris et sui cognitione, paulo superius dixerat Dominus: «Si cognovissetis me, et Patrem meum utique cognovissetis (Joan. XIV) .» Nam de qua cognitione dixit, nisi de experimento amoris? Siquidem pro experimento copulae naturalis, in sacra Scriptura, tam honeste quam proprie dici consuevit, virum uxorem, vel uxorem cognovisse virum. Qua similitudine, quia cognoscendus erat Deus ab Ecclesia, per passionom Filii, qui haec loquebatur acquisita, statim addidit: «Et amodo cognoscetis eum (ibid.) .» Et quia sic cognovisse vidisse est, continuo subjecit: «Et vidistis eum (ibid.) ,» praeteritum ponens pro futuro, quod certissime futurum est, eo loquendi more quo et paulo post dicturus est: «Et jam non sum in [Col. 0268D] mundo (Joan. XVII) . «Quod si cui non placet, ostendat quomodo aliter quam per amorem suum Deus veraciter vel utiliter cognosci potest, aut quomodo jam viderunt Patrem, cum ipse Filius nunc dicat: «Si cognovissetis me, et Patrem meum utique cognovissetis.» In qua propositione praecedens atque consequens, discipuli non cohaerere arbitrantur. Unde ait Philippus: «Domine, ostende nobis Patrem et sufficit nobis (ibid.) ,» ac si dicat: Te quidem ostendisti, et videmus te tantummodo, Patrem nobis ostende. At ipse hunc illorum non approbans sensum, quia nihil superesse putabant de Filio quod non vidissent, cum et ipse sit Deus, qui aeque ut Pater corde videtur, sicut alibi dixit: «Beati mundo [Col. 0269A] corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) ,» ait: «Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovistis me?» (Joan. XIV.) Non enim me cognovistis, qui viso me secundum hominem, totum vidisse putatis. «Qui videt me, videt et Patrem (ibid.) .» Sed Patrem non vidistis, sicut ipsi fatemini, ergo nec me vidistis, «quia ego in Patre et Pater in me est (ibid.) .» Quod non localiter accipiendum est, nec sic esse potest, sed hoc est quod ait: Cognitio 120 Patris in cognitione Filii, cognitio Filii in cognitione Patris est. Quae utriusque cognitio per Spiritum sanctum fit, et haec sola est consolatio sanctorum in hoc saeculo peregrinantium, quia sublevati ferunt patienter, imo gratanter, quod eos mundus odit, exprobrat, ejicit, persequitur, flagellat, occidit, et [Col. 0269B] tam in prosperis quam in adversis, orante pro illis hoc Spiritu gemitibus inenarrabilibus pro refectione habent flere (Rom. VIII) , sicut scriptum est: «Fuerunt mihi lacrymae meae panes die et nocte (Psal. XLI) ,» etc.

Igitur quia propria Spiritus sancti operatio haec est, recte alius Paracletus dictus est. Sequiturque haec offerenda: Emitte spiritum tuum (Psal. CIII) , etc. Hoc enim alio loco Paracleto dato, hoc Spiritu emisso, creantur homines novi, et sic renovatur facies terrae nostrae, quae maledicta est in peccato Adae et damnata spinas et tribulos, pullulante carnis luxuria, germinat (Gen. III) , renovatur, inquam, et novam profert creaturam cujus «exspectatio, sicut ait Apostolus, revelationem filiorum Dei exspectat, [Col. 0269C] quae ingemiscit et parturit (Rom. VIII) ,» usque dum in illa revelatione filiorum Dei, revelet semen Dei, quod per hunc Spiritum primum a baptismi gratia concepit.

Inde in sequenti versu hortatur seipsam praegnans anima, benedicere Dominum propter suam vehementem magnificentiam. Quae benedictio vel gratiarum actio, si tantum labiis fiat, adulatio est apud Deum; si autem corde diligente illam, quam laudat magnificentiam, benevolentia praemio digna judicatur apud eum. Unde recte magis internum animae spiraculum, quam linguae plectrum hortatur ad benedicendum Dominum. Talisque confessio decora est, quam induit Dominus, et ea tanquam luminoso amicitur vestimento. Causa benedicendi [Col. 0269D] Dominum magis in hoc versu expressa, haec est: Extendens coelum sicut pellem (Psal. CIII) . Nam per hunc, de quo loquimur, Spiritum sanctum extenditur coelum, id est Scriptura prophetarum. Extenditur, inquam, sicut pellis, in qua nihil latet cum extensa fuerit. Qui tegis, inquit, in aquis superiora ejus, id est excellentem illis viam charitatis in donis Spiritus sancti superfundis. Communionem: Ultimo festivitatis die, manifestum est, ad donum Spiritus sancti pertinere, de quo ait: Qui in me credit, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae, hoc enim dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum (Joan. VII) .

Sed quia propositum nunc est, non solum partium consonantium in officiis, sed et divinam quaerere potentiam Spiritus sancti, praetereunda non haec est sententia Salvatoris, quam non sola commendat dignitas sensus sui, sed et reverenda auctoritas dicentis, maxime quia cum clamore, ut attentos faceret, edixit. Sic enim scriptum est: «In novissimo autem die magnae festivitatis stabat Jesus, et clamabat, dicens: Si quis sitit, veniat ad me et bibat (Joan. VII) ,» etc. Itaque si auditores sumus non ingrati, et tali oratore digni, non solum quid dixerit, sed et quali tempore dixerit (nam et hoc ad rem [Col. 0270B] attinet) consideremus benevoli, dociles et attenti. Dies festus erat Judaeorum Scenopegia. «Quid sit Scenopegia, noverunt, inquit Augustinus ⁜ (26*) , qui Scripturas legerunt. Faciebant die festo tabernacula, ad similitudinem tabernaculorum, in quibus habitaverant, cum educti ex Aegypto peregrinarentur in deserto. Iste erat dies festus, magna solemnitas. Celebrabant hoc Judaei, velut reminiscentes beneficia Domini, qui occisuri erant Dominum.» In hujus festivitatis novissimo die stabat Jesus et clamabat, invitans ad bibendum non qualescunque, sed quosque sitientes. Bene. Interea dum reminiscerentur, ut dictum est, beneficiorum Dei, dirigebatur ad eos clamor invitantis ad populum Spiritus sancti. Nos autem educti de Aegypto infidelitatis, liberati a [Col. 0270C] captivitate et servitio spiritualis Pharaonis, et traducti per mare baptismi, nunc in eremo vitae praesentis peregrinantes habitamus in tabernaculis, quae sunt ecclesiae, vel coenobia in quibus militamus, donec ad regnum supernae haereditatis perveniamus. Si ergo memores beneficiorum Dei festa celebramus, a malis operibus vacantes, et in contemplatione divinae bonitatis exsultantes, quia per passionem unici Filii salutem nostram operatus est, clamorem invitantis audimus, in siti currimus, bibimus, quia sic nobis benigna divinitatis vena, scilicet Spiritus sancti aperitur.

Magna res et a Deo speranda, quam considerare proposuimus, scilicet quo ad creaturam suam ordine veniat Spiritus sanctus. Quod ubi animadversum fuerit clarebit et hoc quam recte in Evangelio, procedens dictus sit. Ordo necessarius hic est, ut prius in creatura rationali bona voluntas excitetur erga Creatorem, consideratione beneficiorum ejus. Haec vero ut non deessent, «ille proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Quomodo, inquit Apostolus, non cum illo nobis omnia donavit? Sed sunt homines ingrati, qui sicut in operibus mundi nulla benevolentia laudant [Col. 0271A] Deum artificem, quos Apostolus percutit dicens: «Qui cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt (Rom. I) ,» ita cum praedicatur eis tanta charitas Dei, quod pro nobis Filium suum tradidit, non venerantur magnitudinem beneficii, sed irrident ut stultitiam verbum crucis Christi (I Cor. I) . Tales spiritus nunquam dignatur, quia Deo odibiles, ingratitudine nimia legem naturalem praevaricantur. Naturale namque est homini amantem redamare, et opus quod laude dignum, quodque indignum sit, posse discernere. Quod quia vitio suo, videlicet quia ingrati sunt erga Deum, facere nolunt, merito Spiritus Dei semetipsum non credit eis, eosque in desideria cordis ipsorum, in immunditiam, in passiones ignominiae, et in omnem [Col. 0271B] reprobum sensum, sicut Apostolus ait, traditos derelinquit (Rom. I) . At vero quorum intuitum diabolicae non caecavit telum invidentiae, cognoscentes ex operibus mundi Artificem, venerantur illum, et benevole sapientiam ejus laudant in aequitate operum, magis autem incarnatum et passum pro omnibus audientes, Dei virtutem et Dei sapientiam Christum (I Cor. I) , diligunt, approbant, amplectuntur, honorant. Unde est illud in Canticis: «Oleum effusum nomen tuum, ideo adolescentulae dilexerunt te (Cant. I) .» Itaque quemadmodum in sponsalibus, primum sponsae ostenditur sponsus, laudatur genus, fortitudo praedicatur, divitiae numerantur et forma commendatur, per quae omnia mutuus affectus, voluntariusque puellae exigitur assensus et demum [Col. 0271C] per conventum amoris, is, qui in suis placuerat, totus in seipso cognoscitur. Ita, Creator noster, prius animarum nostrarum in se excitat affectum, suorum ostensione operum, suaeque 121 divinitatis omnipotentissimae et incarnationis sacrosanctae, fideli praedicatione, et deinde ubi seipsum placuisse viderit, confidenter accedit, sicut de muliere forti scriptum est: «Confidit in ea cor viri sui (Prov. XXXI) ,» et plenitudinem sui amoris,» id est Spiritum sanctum, in illam effundit. Ibi manifestat ille seipsum, quod nunquam per aliud fit, nisi per hunc, de quo loquimur, Spiritum sanctum. Idcirco jamjam passurus Dominus, et post eamdem passionem suam hunc Spiritum daturus, dilectionem attentius commendabat (Joan. XI) , videlicet ut dilectio [Col. 0271D] cordis humani, dilectioni Dei, qui est Spiritus sanctus, occurreret locumque praepararet. Jam, ut ad superiora revertamur, talem dilectionis sitim requirebat, cum in templo stans et clamans dicebat: «Si quis sitit, veniat et bibat.» Ubi et Scenopegiae festivitas, quando memores beneficiorum Dei tabernacula faciebant, ut supra dictum est, ad similitudinem tabernaculorum, in quibus habitaverunt per desertum, quando de Aegypto educti sunt, festivitas, inquam, magna, solemnitatis ejus typus erat, quae nostris in mentibus splendere debet, contemplantibus beneficia Dei, quae per Filium suum Redemptorem nostrum magnifice nobiscum egit, et ob hoc sitientibus illum in seipso contueri, quem in tantis [Col. 0272A] suis experti sunt beneficiis. In his nimirum clamor ille Domini non surdas aures invenit, dicentis: «Si quis sitit, veniat et bibat.» Et exponens quam sitim quaerat, quid bibendum offerat, adjungit: «Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) .» Qui credit in me, idem est ac si dixisset: Qui sitit me. Quid enim est in Christum credere, nisi Christum sitire? Plus quippe multo est credere in Christum, quam credere Christo, vel credere Christum. Credere Christo, subauditur, quod verum credat, vel credere Christum, subauditur esse, non magnum est, siquidem et daemones credunt et contremiscunt (Jac. II) . At vero credere in Christum, id est per fidem ambulando tendere in Christum, venerari et amare Verbum per [Col. 0272B] quod omnia facta sunt, amplius autem quod Verbum caro factum, et habitavit in nobis (Joan. I) . Qui ergo sic sitit, illi datur bibere de Spiritu Christi. O quanta de inopia sublevatur creatura, ut cum Creatore suo unum eumdemque spiritum habeat, qui solus aeternarum divitiarum cumulus est, quo ita inebriatur, et impletur venter animae, ut de illo fluant atquae vivae, scilicet dogmata divinae sapientiae, ut merito dicatur «fons hortorum, puteus aquarum (Cant. IV) .» Igitur, ut supra dictum est, hic ordo consuetus, haec praeparatio competens est ante adventum sancti Spiritus, ut prius bona creaturae voluntas erga Creatorem excitetur, praedicatione beneficiorum ejus, quia, testante Scriptura quae dicit: «Hominis est praeparare animum, Domini autem [Col. 0272C] gubernare linguam (Prov. XVI) ;» itemque: «Hominis est disponere viam suam, sed Domini est dirigere gressus ejus (ibid.) ,» hac, inquam, Scriptura testante, naturale est ut humanus affectus, id est bona voluntas erga Creatoris benefacta moveatur. Quod ubi non fit, ingratitudinis vitium, et superbientis animi contemptus est. Nam quod ait Apostolus: «Deus enim est, qui operatur in nobis velle et perficere pro bona voluntate (Philip. II) ,» supradictae non repugnat sententiae. Siquidem hominis est animum praeparare, id est bona velle, dum rationali sensu bonum discernit et approbat, sicut idem Apostolus ait: «Nam velle adjacet mihi (Rom. VII) ,» Deus vero hoc ipsum velle operatur, dum gratia sua causas agere, atque homini ostendere [Col. 0272D] dignatur, quarum intuitu voluntas ejus ad amandum Deum excitetur. Verbi gratia: Petri apostoli fuit, ut vellet paratus esse cum Domino in mortem et in carcerem ire (Luc. XXII) , sed hoc ipsum velle operatus fuerat in eo Pater, qui Christum Filium suum in hunc mundum miserat, et huic revelaverat. Et quia Judaeis invidentibus atque persequentibus, hic et caeteri apostoli suum velle Deo, sicut jam dictum est, accommodaverant, idcirco quod suum erat, perfecit Deus, mittendo illis Spiritum sanctum, quo accepto Petrus, qui jam velle habuerat, perficere quoque haberet, scilicet ut potenter pro Christo in carcerem et in mortem iret.

Cur proprie Spiritus sanctus procedens dicatur, cum Filius a Deo processerit, sicut ipse ait: «Ego enim a Deo processi et veni. »

Cum et Filius a Patre processerit, sicut ipse Judaeis loquitur, dicens: «Si Deus pater vester esset, diligeretis utique me; ego enim a Deo processi et veni (Joan. VIII) ,» merito quaeritur cur proprie Spiritus sanctus procedens dicatur. Ad quod facilis promptaque patet responsio, quod videlicet, quia Filius semel missus, semel venit redimere mundum per incarnationis mysterium, et sicut omnia per ipsum semel et simul facta sunt, ita et per ipsum omnia semel et simul restaurata sunt. Propter quod non praesenti tempore ait: Ego enim a Deo procedo, sed [Col. 0273B] praeterito: «Processi, inquit, et veni.» At vero Spiritus sanctus non semel, neque cuncta simul electorum pectora perlustrat, sed diversis temporibus veniens diversis modis visitat, id est gratiarum divisiones unus idemque Deus ac Dominus varie dispensat (I Cor. XII) , de cujus sanctificatione ait Filius: «Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V) .» Duplex est enim operatio Dei. Et de alio opere Dei, quod per Filium operatus est, scilicet de creatione omnium, scriptum est: «Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccles. XVIII) .» Idcirco cum de Spiritu sancto loqueretur Filius, dicens: «Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, spiritum veritatis,» praesenti tempore ait: «Qui a Patre procedit (Joan. XVI) .» Et sicut lunae corpus integrum semel in coelo formatum est, semper autem beneficio solis, ut ab illo illustretur, indiget, quia lumine proprio non lucet; sic Ecclesia sancta semel in baptismo nata est, sed semper inter praesentis vitae defectus variosque labores gratia sancti Spiritus visitari ac refici opus habet. Quapropter vultui divinitatis assistere satagit, dum quotidie Creatori suo pro beneficiis ejus gratias agit, verbi gratia, dum in consecratione eucharistiae dignum et justum esse confitetur, illi semper et ubique gratias agere, cum coeli coelorumque virtutibus suas quoque voces admitti deprecans, quia per Christum Dominum nostrum et ipsa condita, et per eumdem benedictum qui venit in nomine [Col. 0273D] Domini, redempta est. Hac enim maxime beneficiorum ejus commemoratione vultui Creatoris sui occurrit, et tanquam luna, vero soli faciem cordis objicit, sicque spiritu sanctificationis, et in illis qui forte necdum acceperunt, initiatur, et in illis qui jam acceperunt, per adjectionem muneris perficitur.

Recte igitur Spiritus sanctus qui a Patre procedit, solus procedens dicitur; Filius vero, quia non procedo, sed «processi, ait, et veni,» non procedens, sed genitus, ut vere est, asseritur. Processit enim ante omnia tempora, de corde Patris natus; venit in tempore, ex Maria virgine incarnatus.

Item unde supra, et quod Spiritus sanctus sit capabilis [Col. 0274A] humanae animae, quod est proprium divinae substantiae.

Si prudenter verba Domini superius posita advertimus, qui loquens de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum: Si quis sitit, inquit, veniat et bibat (Joan. VII) , etc., veram et perfectam sancti Spiritus divinitatem in his quoque agnoscimus, de qua nunquam aliquid aridus et inanis bibit Macedonius, omnesque alii quicunque blasphemando in Spiritum sanctum aeterni delicti rei convincuntur. Quod ut manifestum fiat, primo ponendum est illud, de quo nemo dubitat, scilicet potum hunc non carne, sed spiritu percipi, non ore, sed corde, non palato, sed ratione discerni. Quod autem bibitur, profecto bibentis interiora penetrat, suaque subtilitate capabile, crassiora atque ideo sui capacia complet receptacula. [Col. 0274B] Constat igitur quod Spiritus sanctus humanae animae capabilis sit, ejusque penetret interiora, utpote quem illa bibit, id est in interiora suae substantiae recipit. At vero hoc divinae substantiae proprium est, nihilque aliud humanum vel angelicum potest penetrare spiritum, praeter ipsius omniumque creatorem Deum, cui dicitur: «Tu solus nosti corda omnium filiorum hominum (Act. I) ,» hic, inquam, solus implet animam spiritus. Nam quod homo arreptius daemone plenus dicitur, non sic accipiendum est, ut malignus spiritus spiritum hominis substantialiter introisse credatur. Uterque enim creatus est, neuter altero adeo subtilior, ut alter alteri capabilis, alteriusque capax sit: sed ita plenus daemone quis esse potest, quo modo mero [Col. 0274C] aut febri interdum non incongrue plenus dicitur. Quod utique secundum corpus accipitur, quia venas nervosque vel omnes occultos meatus corporis, non etiam animae substantiam ingressa febris aut ebrietas, habitantem illic in suis sedibus fatigat animam. Igitur Spiritus sanctus Deus est, quia capabilis est humano spiritui, sicut jam dictum est, Christo auctore, qui ad bibendum illum sitientes invitat animas, quo sensu et illud Apostoli accipimus: «Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra (Gal. IV) ,» et talia quam plurima.

Item de processione Spiritus sancti in minore vel majore visitatione, juxta illud quod dictum est: «Spiritus ubi vult spirat. »

[Col. 0274D] Cum vero idem spiritus humani cordis circuit profundum, nemo quidem scit, nisi ipse qui accipit. Flumina autem aquae vivae consequenter de ventre ejus fluentia (Joan. III) , qui bibunt, de sapore magnitudinem infusi muneris agnoscunt. Unde Dominus in Evangelio: «Et vocem, inquit, ejus audis, sed nescis unde veniat aut quo vadat (ibid.) .» Flumen quippe aquae vivae, id est affluentia salutaris doctrinae, quae de ventre fluit in Christum credentis, vox est Spiritus ubi vult spirantis, qui ubicunque spiraverit circuiens mentis uterum, fontem aquae vivae, id est sensum veritatis efficit, rivumque ejus ad os dirigens, corporea voce induit, et in aures tuas emittit, perque aures ad animam perfert, cui [Col. 0275A] bibenti saporis qualitas verum perhibet, quia Spiritus sancti vox est, scilicet dum infusus pectori, gratiam multis profuturam in electo vase componit. Siquidem nec ipse qui accipit, scit unde veniat aut quo vadat, licet sciat et sentiat quando venit et quando vadit, peracta visitatione sensibili. «Quasi enim sibilum aurae tenuis, ut ait Gregorius ⁜ (27) , subito percipit, atque hoc est quod de incomprehensibili substantia aeternitatis conspicit.» Verum per illum in Helia sibilum aurae tenuem frequentior visitatio designatur (III Reg. XIX) , qua divinitatis saporem degustat mens, quoties in contemplationis sublimitate suspenditur. De illa magis visitatione ad praesens pertinet opus, qua longe excellentius tunc mens humana clarificatur, quando ad publicum quis mittendus [Col. 0275B] est, ut ad salutem multorum flumina de ventre ejus fluant aquae vivae, vel, ut alibi scriptum est, ut a timore Domini concipiens pariat, et spiritum salutis ejus faciat super terram (Isa. XXVI) . Quomodo missi sunt patres nostri apostoli, vel apostolici viri, et si qui scribendi officio magis quam accessu vel praesentia corporis vivam nobis aquam emiserunt, quam de hoc fonte Salvatoris, de hujus sancti Spiritus abundantia, feliciter hauserunt (Isa. XII) . In his magnificentius tunc illud adimpletur, quod in Canticis canticorum dicitur: «Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus (Cant. V) .» Subito enim, dum nescitur, insilit Spiritus sanctus et quasi per foramen interius animae claustrum illabitur, intremiscente [Col. 0275C] protinus ad introitum ejus infirmitate humani spiritus, ob insolitum vigorem quem sentit et pondus. At ipse qui illapsus est, primitus familiari dulcedinis suae blandimento, quasi osculo pavitantem animam consolatur. Deinde secundum opus, ad quod animam illam praeparat, exsurgens, verbi gratia, si hoc intendit, ut, sicut dictum est, de ventre ejus fluant aquae vivae, id est largiora dogmata vitae, exsurgens, inquam, circuit animae uterum, et circumeundo dilatat, brevem prius et angustum mirabili suorum incremento circulorum futurum ejus significans in divina scientia profectum, tanta nonnunquam magnitudine inundans, ac si unum de paradisi fluminibus per dilatatum ejusdem animae fluat alveum. Interea miratur ipsa suimet amplitudinem, [Col. 0275D] vastumque sinus sui deambulatorium, vere ter quaterque beata, quae sicut scriptum est, «quia dilexit cordis munditiam, propter gratiam labiorum suorum, habet amicum regem (Prov. XXII) ,» videlicet Christum, a quo tale percipit donum. Impleta tandem mensura, quam dare vult hic Spiritus, nam sicut spirat ubi vult (Joan. III) , sic et dividit singulis prout vult (I Cor. XII) , ubi miraculum conquiescit, et anima in seipsam revertitur, tum vero recusare non potest, quin surgat et dilecto aperiat, id est ad doctrinae ministerium se accingat, et ea quae clausa sunt Christo corda aperiat semper voce, nonnunquam et litteris, amovere contendens pessulum incredulitatis, [Col. 0276A] sicque progrediens ad publicum praeceptum exsequitur, quod intus audivit: «Deriventur fontes tui foras, et in plateis aquas tuas divide (Prov. V) .»

De die Pentecostes, quomodo dies quo data est lex, quinquagesimus computetur a die qua in Aegypto agnus immolatus est, cujus solemnitatis die Spiritus sanctus datus est.

Primo illud praetereundum non est diem illum, quo data est lex, in cujus rei memoriam solemnitas magna erat Pentecostes, de quo die Spiritus sanctus apostolis datus est, diem, inquam, quo post transitum maris Rubri data est lex filiis in monte Sinai, plane quinquagesimum fuisse ab immolatione paschalis agni. Nonnulli enim, maxime qui computandi [Col. 0276B] 123 scientiae student, cum legunt quarta decima die mensis primi immolatum fuisse agnum (Exod. XII) , mense autem tertio, terta die mensis descendisse Dominum coram omni populo super montem Sinai (Exod. XIX) . Jam enim, inquit Scriptura, advenerat dies tertius, et mane incaluerat, et ecce coeperunt audiri tonitrua (ibid.) etc., cum, inquam, haec legunt, mirantur et haerent numerum quinquagenarium a quarta decima die mensis primi usque ad tertiam diem mensis tertii non constare probantes. Nam cum Hebraei solos lunares habeant menses, et luna primi mensis undetriginta dies habeat, luna vero secundi triginta, profecto a quarta decima die primi usque ad tertiam diem mensis secundi, non praetermittenda est quaestio, quae hoc modo solvitur. Tertia quidem [Col. 0276C] die mensis secundi descendit Dominus, ut praedictum est, super montem Sinai, sed vide quid post haec sequitur: Mosi quoque dixit: «Ascende ad Dominum tu et Aaron (ibid.) ,» etc. «Solusque Moses ascendit ad Dominum, et illi non appropinquabant.»— «Venit ergo Moses et narravit plebi omnia verba Domini atque judicia (Exod. XXIV) .» Ac deinceps: «Et mane, inquit, consurgens aedificavit altare ad radices montis (ibid.) .» Et post pauca: «Dixit autem Dominus ad Mosen: Ascende ad me in montem, et esto ibi, daboque tibi duas tabulas lapideas, et legem ac mandata quae scripsi, ut doceas filios Israel (ibid.) .» Itaque non tertia die mensis, quando Dominus super montem ascendit, sed die quarta, quando tabulas et Scripturam suam dedit, lex data est. Igitur diem [Col. 0276D] datae legis ab immolatione paschalis agni quinquagesimum exstitisse planum est. Qua die cum datur Spiritus sanctus, mira nobis operum ejus concordia commendatur, de qua sufficienter tractatum est a sanctis doctoribus. Sciendum quoque est quod ex praecepto legis, hi dies quinquaginta, non ab ipsa paschali vespera, qua immolabatur agnus, sed a subsequente prima Sabbati incipiebant numerari. Sic enim scriptum est in Levitico: «Feretis manipulos spicarum primitias messis vestrae ad sacerdotem. Qui levabit eum coram Domino, ut acceptabilis sit vobis altera die Sabbati, et sanctificabit illum. Numerabitis ergo ab ipso die, in quo obtulistis [Col. 0277A] primitiarum manipulos, septem hebdomadas plenas, usque ad alteram diem expletionis hebdomadae septimae, et sic offeretis sacrificium novum Domino ex omnibus habitaculis vestris panes primitiarum duos (Levit. XXIII) ,» etc. Itaque a prima Sabbati, quam nos Dominicam diem dicimus, id est transacto magno die paschalis Sabbati, dies quinquaginta incipiebant numerari. At vero Dominus noster illo die resurrexit, corpusque suum vere novarum frugum terrae nostrae fasciculum, verus ipse sacerdos coram Domino Deo Patre suo levavit et sanctificavit. Nihil ergo quaestionis remanet, cur dies ille quo Spiritus sanctus datus est, qui utique a die qua resurrexit, quinquagesimus est, Judaeorum quoque fuerit Pentecostes, quia, sicut jam dictum est, non [Col. 0277B] ab ipsa vesper a paschali, sed a subsequente prima Sabbati, dies Pentecostes incipiebant computari. Offeramus itaque Domino hac die panes primitiarum duos, id est pro duobus illis gratias agamus beneficiis, scilicet quod uno eodemque spiritu suo et olim veteribus legem ac mandata scripsit in tabulis lapideis, sicut Moses in Deuteronomio ait: «Deditque mihi duas tabulas lapideas scriptas digito Dei (Deut. IX) .» Digitus enim Dei Spiritus sanctus est, et nunc novis, id est evangelicis patribus gratiam in tabulis scripsit carnalibus (II Cor. III) . Solemnemque agamus diem post septem septimanas emicantem et numero suo, id est quinquagenario, jubilaeum significantem, id est dimittentem (Lev. XXV) , quo ab omni debito dimissi, ad antiquam revertemur [Col. 0277C] possessionem, quam perdidimus sub peccato venundati (Rom. VII) . Nam quomodo post septem hebdomadas festivus hic dies erumpit, sic post mundi circuitum, in quo nunc laboramus, ille dies aeternaliter festivus effulgebit, quo jam non laborabimus, sed felici otio compositi solem verum festo diademate coronatum spectabimus, mirabimur, laudabimus. Nunc secundum officium ejusdem diei, de eodem Spiritu sancto, ut coeptum est, prosequamur, epistolam in capite ponentes, qua ejus narratur adventus.

Sonus qui adveniente Spiritu sancto repente factus est de coelo (Act. II) , signum fuit soni, qui in omnem [Col. 0277D] terram exiturus erat, coelis illis, quos nunc firmare veniebat enarrantibus gloriam Dei et firmamento constantissimae fidei illorum annuntiante opera manuum ejus (Psal. XVIII) , cum magnifico verbi tonitru et miraculorum coruscationibus. Sic enim mox futurum erat, hoc Spiritu per os illorum intonante Christi praeconia, ut ad poenitentiam commoveretur et contremisceret terra, et fundamenta montium, id est corda superborum conturbarentur et commoverentur, audito quoniam iratus est eis (Psal. XVII) , nisi poenitentiam egerint. Unde et in Apocalypsim cum accepisset angelus thuribulum et implesset illud de igne altaris, et misisset in terram, «facta sunt tonitrua, et voces et fulgura et terrae motus magnus [Col. 0278A] (Apoc. VIII) .» Nunc ignis ille mittebatur, unde et apparuerunt apostolis dispartitae linguae tanquam ignis, ille, inquam, ignis mittebatur in terram quo Angelus ille magni consilii, dudum impleverat aureum thuribulum immaculati corporis sui, et nunc assumptus in coelo agebat quod dixerat «Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat?» (Luc. XII.)

Quod vero foris quoque visibilis ostensus est ignis qui utique non erat ipsa, quae invisibilis est, substantia Spiritus sancti, quod, inquam, ignis visibilis ostensus est, signum nobis fuit divinae ejus operationis, [Col. 0278B] ut per effectus, quos novimus, hujus nostri ignis, intelligamus quid hic ignis, hic Deus, hic Spiritus sanctus operetur in nobis. Est autem multiplex in rerum visibilium natura, visibilis ignis commoditas. Coelum in sole et luna sideribusque miris ornatibus illustrat; terram autem non solum fuso desuper lumine laetificat, sed et beneficio caloris ad gignendum provocat, et sinu ejus recepta nutrit semina. Praeterea de silicum venis exceptus, et competentibus alimentis enutritus, noctem nobis alleviat, absentemque diem lux agit aemula et innumera mortalibus praestat commoda, quibus vitae praesentis juvatur inopia. Adde quod tunc temporis ex jussu Domini semper ardebat in altari, sacerdote jugiter ligna subjiciente, quodque consumebat holocaustum, [Col. 0278C] quodque sacrificium sic dicebatur, eo quod esset totum incensum (Lev. VI; Num. XXVIII) . Sed inter caetera naturalia praeclarum hoc habet ignis, quod divisus in partes, mutuati non sentit detrimenta luminis, horum omnium significationes referri ad Spiritum sanctum, 124 et opera ejus, his qualitatibus assimilari noverunt, quia Scripturas legunt. Igitur quod in igne Spiritus sanctus ostensus est, signum fuit, non sibi sed nobis, quibus divina majestas eis ab initio signis loqui consuevit.

Nec illud omittendum est, cur cum una sit substantia Patris et Filii et Spiritus sancti, magis et [Col. 0278D] pene sola persona sancti Spiritus appelletur ignis, et nonnunquam ignis Domini, ut ibi: «In igne enim Domini devorabitur omnis terra (Soph. I) .» Quod tamen mirum non videbitur, si ad memoriam revoces quia proprie et naturaliter amor est iste Spiritus. Amor, inquam, vel charitas, qua Pater Filium vel Filius diligit Patrem, Spiritus sanctus est, qui et bonitas utriusque dicitur et est. «Nam si quaeras, inquit Augustinus, quis omnia fecit, respondeo: Deus. Si quaeras per quid? per Verbum suum. Si quaeras, quare? quia bonus est, omnia fecit. Et haec Trinitas unus est Deus.» Itaque amor Dei Spiritus sanctus est. Amor autem tam spiritualis quam carnalis revera ignis dicitur et est, adeo sensibiliter [Col. 0279A] calens ut nemo amantium calorem ejus nesciat. Sed cum Deo consubstantialis amor suus sit, sic eodem amore suo Deus ignitus est, ut sine distinctione personarum dicatur Deus, et sit invisibilis atque incorporeus ignis, juxta illud Apostoli: «Etenim Deus noster ignis consumens est (Hebr. XII) .» Verumtamen ubi personarum distinctione opus est, cum quid cujusque personae sit proprium distinguimus, sicut Deum Patrem, vitam in se immortaliter viventem, Filiumque ejus dicimus veram et incommutabilem sapientiam, per quam universam condidit creaturam, sic Spiritum sanctum dicimus amorem ejus, per quem concupiscit rationabilem et inhabitare appetit creaturam. Qui amor quasi ignis, imo ut vere ignis ad eamdem appositam sibi tendit rationalem [Col. 0279B] creaturam, sicut ignis visibilis semper in appositam tendit competentem sibi materiam. At illo igne, quae conflatur, consumitur creatura, sicut hoc igne visibili non consumuntur ligna, fenum, stipula, sed quemadmodum aurum et argentum hoc igne liquescunt, neque consumuntur, sed persistunt et puriora sunt, sic illo igne, illo, ut ait Isaias, camino, qui est in Hierusalem (Isa. XXXI) . Beata rationalis creatura, inconsumptibiliter liquescit in incendio hujus amoris, in torrente hujus voluptatis semper pura, semper liquida, semper ardens amore, semper fruens Deo amatore, desiderando non indigens, fruendo non fastidiens.

Cum igitur constet recte Spiritum sanctum in igne apparuisse (Exod. III; Act. II) , eo quod hic Deus noster ignis consumens sit (Deut. IV; Hebr. XII) , quaeritur et illud, cur sic in igne apparuerit, ut ex eodem igne linguas formare dignatus sit. Sed et hoc signo magnifice nobis ejusdem Spiritus sancti commendatur operatio. Spiritus enim coaeternus Patri et Filio per linguam, quae maximam habet cognationem cum verbo, non solum hoc expressit, quod ejusdem sit substantiae, cum eodem Dei Verbo, sed et hoc, quod per ipsum Deus Pater suum nobis eloquatur Verbum, sicut ipse in psalmo dicit: «Lingua mea calamus scribae velociter scribentis [Col. 0279D] (Psal. XLIV) .» Namque ut adverteremus, hunc eumdem Spiritum per illum psalmi versiculum exprimi, ipse qui incarnationem Filii Dei operatus est, cujus incarnationis ille psalmus epithalamium est, ipse, inquam, qui Verbum bonum de corde Patris eructatum, in uterum Virginis humanae naturae univit, nunc in lingua Spiritus sanctus apparuit, ut idem ipsum Verbum mentibus apostolorum inscriberet, sic quoque comparandus calamo scribae velociter scribentis. Quapropter congrue versus hic lingua mea, cum praecedenti, eructavit cor meum, in officiis quoque cantatur apostolorum, quod tamen frequentius est in officiis Virginum. Et recte, quia Verbum hoc in sinum virginitatis plenius atque excellentius eructatum est, videlicet ita, ut inde carnem [Col. 0280A] assumeret: in cordibus autem apostolorum ita ut inde voce corporea sumpta, nobis audibile et intelligibile fieret. Igitur quia Spiritus sanctus illa Dei Patris lingua est, qua, velut calamo scribae velociter scribentis, bonum Verbum suum humanae naturae velociter, ut voluit, totum inscripsit, dicens opera sua regi, id est assumpto homini, ut idem omnino, quod ipse operari sciat et possit, recte super apostolos ostensus est in lingua, quibus ejusdem Verbi et incarnationis ejus notitiam, ut eloquenter praedicare secundum Scripturas homines hactenus idiotae scirent, eadem calami velocitate inscribere veniebat.

Per hoc maxime consonat et cohaeret Evangelio, quoniam impletum est hic quod dicitur illic: «Haec [Col. 0280B] locutus sum vobis apud vos manens. Paracletus autem Spiritus sanctus quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia et suggeret vobis omnia quaecunque dixero vobis (Joan. XIV) .» Ecce enim missus statim doctorem illum se profitetur, qui juxta promissum sponsi in morte agonizantis. Paracletus, id est consolator, filiis ejus orphanis advenerit. Doctorem, inquam, qui illos doceat omnia, se hoc signo profitetur, dum ostenditur in lingua, simulque omnium edocet gentium loquelas, ut omnibus eloquerentur hominibus, ea de quibus soli docebantur interius, Dei magnalia.

Quod non, ut quidam opinantur, apostoli una tantum, id est Hebraea lingua, loquebantur, ita ut [Col. 0280C] cuique genti sua videretur, quod miraculum, ut ait Beda, non loquentium esset, sed audientium.

Et non (sicut suspicantur nonnulli) sic in illorum vocibus omnes loquelae atque sermones audiebantur ut tamen una tantum lingua, scilicet Hebraea, loquerentur: sed uniuscujusque nationis homini sua lingua videretur quod, ut ait Beda, miraculum non loquentium esset, sed audientium, id est non illis qui loquebantur erat vera virtus, sed in audientium auribus prodigium, imo error, id est non rei existentis erat sensus. Non, inquam, sic egit ille Spiritus veritatis, nec sic opinatur de illo, quicunque prudenter discernit quid doceat magistrum illum, qui omnem veritatem docere venit (Joan. XVI) . Superest [Col. 0280D] enim ut scripta quoque illorum quae dispersi per mundum universum, diversarum linguarum hominibus mittebant isti unius tantum, id est Hebraicae linguae litteris eos asserant scripsisse, omnemque hominem, cujusque linguae, unicunque vidisset Hebraicos 125 illorum apices, eodem miraculo suae linguae Scripturam aestimavisse: Quod valde ridiculum est: Saltem nos Latinos excipiant. Nam de nobis certum habemus quia Scripturas, quas Hebraice aut Graece conscripserunt, absque translatoribus legere nequimus. Illud quoque consequens est ut quamcunque ipsi linguam audirent, putarent Hebraeam, quamcunque viderent Scripturam, existimarent esse Hebraicam. Quod nimis frivolum, ut dictum est, ineptumque et erroneum, sanctoque Spiritui probatur [Col. 0281A] indignum per omnia. Nec difficile est, hanc praesumptuosam suspicionem, Scripturae quoque auctoritate explodere: «Et repleti sunt, inquit, omnes Spiritu sancto et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis (Act. II) .»—«Coeperunt loqui variis linguis, ut Spiritus sanctus dabat eloqui illis,» Scripturae verba sunt, quibus omnino repugnat id quod praedicta suspicio conjectat. Loquebantur ergo, nec falso videbantur loqui, dabatque vere Spiritus sanctus eloqui illis: verum, novum hoc canticum, ut canimus, ponens sanctificationis signum, ut in ore eorum omnium genera nascerentur linguarum. Novum, inquam, signum: Significabat enim quod Ecclesia Deum, hactenus notum sibi in sola Judaea (Psal. LXXV) , linguis omnium gentium deinceps esset locutura. Ita vero signum fuit, ut causa quoque efficiens, principiumque esset futurae rei. Nam quomodo gentium magistri fierent nisi per scientiam linguarum copiam habuissent conferendi cum eis sermonem: Quomodo, inquam, saltem respondissemus: Amen, super benedictionem illorum, cum quid dicerent, nesciremus? (I Cor. XIV.) Turrim isti aedificaturi erant, nunc tempore accepto et divino, turrim, inquam, cujus cacumen coelos tangeret (Gen. V) , per quam futurum quisque metuens judicium, in coelum fugere posset. At illi, qui olim absque Dei magisterio, soloque humano opere, superbia duce turrim sibi exstruere voluerunt, per quam ascenderent in coelum, facta confusione linguarum, cum [Col. 0281C] prius esset terra labii unius et sermonum eorumdem, divisi contra se, ac dispersi sunt (Gen. VI) . Igitur nunc, quando Dei consilio turris corporis Christi, quod est Ecclesia, de vivis et electis lapidibus per universum mundum rite et ordinate construitur (I Petr. II) , recte omnes linguae ad horum artificum ora revocantur, nec sicut ibi, cum quis posceret lapidem, alius offerebat bitumen, cum peteret aquam, porrigebat trullam; ita hic, cum structores nostri annuntiarent pacem, nos suspicaremur bellum, cum praedicarent regnum Dei, nos putaremus gloriam mundi.

[Col. 0281D] Opportune Spiritus sanctus omnium arbiter sacramentorum, hora tertia super apostolos adveniens, vivificis eamdem horam dedicavit mysteriis, qua homines adhuc sobrii et carnalibus cibis adhuc jejuni, primum quaerere debent regnum Dei. Nam quia Dominus noster, qua nocte tradebatur, post typicam agni coenam, sacram corporis et sanguinis sui tradidit Eucharistiam (I Cor. XI) , forte parum aut nihil referre arbitraremur utrum pransi an jejuni ad illud vitae epulum accederemus. At ille ratione et articulo temporis agebatur, ut tali hora sacramentum illud condere non moraretur. Ratione: quia non ante consummationem veteris, inchoandus erat ordo novi sacrificii: articulo temporis, quia statim [Col. 0282A] capiendus, et ad passionem ducendus, aliud non habebat spatium, ut ante mortem suam hoc haeredibus suis conscriberet testamentum. Unde cum illis, tradens sanguinis sui calicem, dixisset: «Bibite ex hoc omnes; hic est enim calix sanguinis mei (Math. XXVI; Luc. XXIV) ,» etc. statim addidit: «Dico autem vobis, non bibam amodo de hoc genimine vitis, usque in diem illum, cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei (ibid.) .» Et quidem cum in regno Patris, id est, cum jam factus immortalis, post resurrectionem suam cum discipulis suis manducavit et bibit (Joan. XXI) : potuit tunc primum tradere illis corpus suum, et calicem novi et aeterni testamenti, sed nunc magis ordinate egit, quia testamentum ratum non fuit nisi, ut ait Apostolus, [Col. 0282B] mors intervenerit testatoris (Hebr. IX) . Igitur Spiritus sanctus qui hujus et omnium sacramentorum auctor et virtus est, congrue hora tertia dari dignatus est, ut tempus ostenderet, quo sua quoque sacramenta dari vel celebrari magis conveniret. Unde recte universalis Ecclesiae conventus, magis hac hora, nisi forte dies jejunii sit, congregari consuevit, et dicta hora tertia, quae caeteris illustrior est, ob honorem ejusdem Spiritus sancti solemnia missarum celebrari astantibus choris, cum psallentio communi. Nec cuiquam haec divina traduntur mysteria post cibum corporis, nisi urgeat ea, quae retardari non potest, instantis necessitas mortis.

[Col. 0282C] Quod signa praedicta Spiritus sanctus visibiliter qui dem ostendit, sed invisibilis invisibiliter operatus est, et intrinsecus corda replevit.

Et haec quidem quae dicta sunt extrinsecus visa vel audita sunt; intrinsecus autem omnis erit gloria, cujus haec deforis apparentia signa fuerunt. Intus enim beati apostoli mundo corde Deum videbunt animarum suarum secreta magna cum majestate subeuntem, suamque fortitudinem largiflua dulcedine temperantem, ut adhuc fragilia mortalium hominum pectora, non tam miraculo potentiae terreret quam intimo sensu gratiae laetificaret. Ibi enim erat, de quo dictum est: «Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Psal. XLV) .» Item: «Spiritus enim meus super mel dulcis (Eccl. XXIV) .» Item: «Et vinum laetificat [Col. 0282D] cor hominis (Psal CIII) .» De quo et Judaei, quasi divinantes «Musto, aiunt, pleni sunt isti (Act. II) .» Ibi, inquam, id est in novos utres cordium, missum erat fervidum divinae substantiae mustum (Matth. IX) . Spiritus sanctus, sicut ait illis, promittens eum Dominus Christus: «Vos autem cognoscetis eum, quia apud vos manebit et in vobis erit (Joan. XIV) .»

Quod non eo minor sit Spiritus sanctus, quia capabilis est humano spiritui, cum idem de Patre et Filio debeat intelligi.

In vobis, inquit, erit: Capabilis enim, ut superius jam dictum est, humano vel angelico spiritui, Spiritus sanctus est. Quod cum sufficere possit ad probandam ejusdem veram divinitatem, quidam [Col. 0283A] haereticorum in suae potius perfidiae verterunt argumentum. Dicentes enim Patre Filium esse minorem, Spiritum quoque Filio minorem huic asserere voluerunt quod in nobis sit, atque humanarum patiatur contagia animarum. Sed hoc dicendo, peccatores erraverunt, et falsa locuti sunt (Psal LVII) . Consequitur enim eos, ut nec Patrem nec Filium confiteantur esse Deum. Paria namque, imo 126 eadem dicta sunt, sicut exempli gratia, hodiernum probat Evangelium. Ubi cum dixisset Filius: Si quis diligit me, sermonem meum servabit (Joan. XIV) , protinus adjecit: Et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus (ibid.) . Igitur cum Spiritum sanctum negant esse Deum, eo quod dictum sit, apud vos manebit et in vobis erit (ibid.) , [Col. 0283B] consequitur, ut nec Patrem nec Filium fateantur esse Deum, eo quod de Patre et de se dicat Filius: Veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Sed his explosis, et cum fumo suo, quod de puteo abyssi tanquam locustae exierunt eventilatis (Apoc. IX) , hoc potius in argumentum veritatis catholica fides arripit Deum esse Spiritum sanctum comprobans, eo quod humano spiritui capabilis sit; quod proprium divinae est substantiae, sancto Spiritui cum Patre et Filio commune, qui unus et solus Deus nullius capax, suaeque creaturae rationali capabilis est.

Quod licet apostolis dictum sit de Spiritu sancto, quia apud vos manebit, proprium tamen Filii Dei signum fuerit, quod dictum est Joanni: «Super [Col. 0283C] quem videris Spiritum descendentem sicut columbam et manentem in eo.»

Sciendum vero quia in eo quod ait Dominus discipulis de Spiritu sancto, apud vos manebit et in vobis erit (Joan. XIV) , longe differentem modum mansionis, ratio cogit accipi ab eo quod in unigenito Dei Filio idem Spiritus mansit, de quo dictum est: «Super quem videris Spiritum descendentem sicut columbam, et manentem in eo, hic est qui baptizat (Joan. I) .»

Quae manendi differentia si recte animadversa fuerit, simul et illud clarebit; cur cum tota Trinitas apud dilectorem suum mansionem faciat, saepius et quasi singulariter hoc de Spiritu sancto Scriptura sacra contineat.

[Col. 0283D] Manere Spiritum sanctum in creatura sua, duobus modis accipimus. Unus quidem modus est manendi, cum illa creatrix substantia, per seipsam creaturae replens substantiam, semper inhabitat, quod de beatis angelis sanctorumque hominum spiritibus, qui jam cum Deo sunt, carne soluti, non est dubitandum. De his autem, qui adhuc in carne mortali sunt, non idem est arbitrandum, quia, quandiu «corpus quod corrumpitur, aggravat animam (Sap. IX) ,» multis varietatibus subjacet, et nunc quidem dilatato corde, si valde perfecti sunt, visitationem illam merentur; quae, ut ait Gregorius, significatur in Elia per tenuem aurae sibilum, virtutemque resumunt, ut idem Elias, qui post eumdem [Col. 0284A] sibilum regna vertit, reges alios ungens, prophetamque Elisaeum (III Reg. XIX) , nunc deficiente animo trepidant, ut idem rursus, qui paulo ante verbo coelum clauserat, et nunc propter verba mulieris per deserta fugiebat. Alius vero manendi modus est, cum per fidem inhabitare incipiens, Ecclesiam suam nunquam in infidelitate derelinquit, vel caetera charismatum dona semel tribuens, postea nunquam subtrahit. Verbi gratia: Paulo apostolo datam sapientiam non sic per tempora distinxit, ut nunc affluente dono sapiens, nunc relabente fieret insipiens. Et de hoc quidem modo dicit: «Non te deseram neque derelinqaam (Hebr. XIII) .» De modo autem supradicto: «Averte, inquit, oculos tuos, quia ipsi me avolare fecerunt [Col. 0284B] (Cant. VI) .» Itemque de hoc modo scriptum est: «Quia quatuor animalia incedentia non revertebantur, sed unumquodque ibat ante faciem suam (Ezech. I) ,» id est, in proposito suo permanebat. De modo autem supradicto: «Ibant, inquit, et revertebantur in similitudine fulguris coruscantis (ibid.) .» Nec quisquam mortalium exstitit, in quo hic Spiritus, qui divini amoris substantia est, aeterna statione requiesceret, praeter illum virum unum, quem septem mulieres, id est septem hujus spiritus gratiae, semel apprehenderunt, semperque tenuerunt (Isa. IV) ; propter quod et dictum est: «Super quem videris Spiritum descendentem et manentem in eo (Joan. I) ,» non quod tunc primum in illum Spiritus descenderit, quippe qui totam plenitudinem [Col. 0284C] in se corporaliter habitantem ab ipsa conceptione habuit (Col. II) , sicut scriptum est quia «sapientia aedificavit sibi domum, scidit columnas septem (Prov. IX) ,» id est sapientia Dei Patris in aedificatione vel conceptione sui corporis statim septem Spiritus sui gratias adhibuit, sed fidei praecursori et testi ejus signum opportunum datum est, ut sciret, quale de illo testimonium perhibere deberet. Secundum fidem autem et caetera charismatum dona singulis, prout vult, ipsis divisa, semper, ut dictum est, in Ecclesia sua Spiritus sanctus habitabat. Quae dona, quia proprie sancti Spiritus opera sunt, idcirco saepius et quasi singulariter, ut supradictum est, mansionem sancti Spiritus in nobis Scriptura sacra commendat, cum tota Trinitas capabilis sit, et mansionem sibi in [Col. 0284D] nobis faciat quia nunc in nobis peregrinantibus per illa dona sua Spiritus sanctus inhabitat, in futuro autem aeternis complexibus ipsa Trinitatis inhabitabit substantia.

Quod ubique esse nonnisi Deus possit, unde Spiritus Domini, qui replevit orbem terrarum, Deus est.

Nihilominus et per hoc quod cantamus ad introitum: Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I) , divinam ejus Ecclesia catholica praedicat potentiam. Quis enim nisi Deus hic esset, divisis apostolis per orbem terrarum, quomodo uno et eodem tempore posset omnibus adesse? Verbi gratia: Thomae in [Col. 0285A] India, Petro vel Paulo Romae; imo cum per annos singulos, tam Sabbato sancto Pentecostes quam Sabbato Paschae, baptismi sacramenta sancta celebrat Ecclesia, quod absque sancto Spiritu nullam noscitur virtutem habere, quomodo in toto orbe terrarum, quo jam Ecclesia diffusa est, posset adesse, ut in fontes plenitudo ejus ubique descenderet, ubique spiritualis equitatus Pharaonis, id est peccatorum omnium turbas, fluctibus operiret? Sic enim orbem terrarum illum replere dicimus, ut Ecclesiam universam, quae per orbem terrarum diffusa est, intelligere debeamus. Mundi enim elementis vel corporibus inanimatis divinitas non capitur, sed sanctam Ecclesiam ubique replere recte creditur. Quodque magis dignum verumque divinae [Col. 0285B] majestatis ejus est signum, ipsum ejusdem Ecclesiae caput implet, sicut scriptum est: «Jesus autem plenus Spiritu sancto regressus est a Jordane (Luc. IV) .» Divinam igitur ejus ubique testamur esse praesentiam, cantando in introitu: Spiritus Domini replevit orbem terrarum, jam dicto sensu hujus enumerationis illud respiciente, quod Ecclesiam adhuc parvulam, sed toto orbe terrarum diffundendam, id est Christi discipulos replevit, progenitis in ore eorum pro signo universis orbis terrarum linguis. Quod vero sequitur: Et hoc quod continet omnia, scientiam habet vocis (Sap. I) . Cur Sapientia dixerit, manifestum est, ex eo quod addidit: «Propter hoc qui loquitur iniqua, non poterit latere (ibid.) ;» vel quod praemisit: «Et non liberabit [Col. 0285C] maledictum a labiis suis, quoniam renum illius 127 testis est Deus, et cordis ejus scrutator est verus, et linguae illius auditor (ibid.) .» Per quae constat sic esse dictum, scientiam habet vocis, ac si dixisset, novit qua mente quisque loquatur. Verumtamen in ratione praesentis officii scientiam linguarum respicit, quarum diversitatem dando fidelibus suis magnifice probavit, scientiam se habere omnium, per quae potest vox humana variari.

Bene supradicto sancti Spiritus operi congruit haec offerenda: Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis (Psal. LXVII) . Nam ut noverimus, quia Spiritus [Col. 0285D] sancti effusio totius divinitatis confirmatio sit, hoc primo dicendum est quid ante adventum ejusdem sancti Spiritus in apostolis suis Dominus operatus sit; fidem utique in illis operatus est, quae ex ore Petri pro omnibus sonuit: «Tu es Christus, Filius Dei vivi (Matth. XVI) .» Sed haec quam infirma fuerit, antequam Spiritus sanctus adveniret, cunctis liquet scientibus quia Petrus, idem apostolorum princeps, unius ancillae voce territus, illum quem, ut jam dictum est, Christum Filium Dei vivi confessus fuerat, se nosse negavit (Luc. XXII) . Ubi vero Spiritus hujus donum accepit, nec Romani principis imperium timuit, sed usque ad mortem confitens, eadem morte sua Christum clarificavit. Fidem [Col. 0286A] igitur Spiritus sanctus in apostolis confirmavit, atque ideo bene, ut dictum est, in offerenda canimus: Confirma, Deus, hoc quod operatus es in nobis, ut per eumdem Spiritum fides eadem in nobis confirmetur, subjungentes, a templo tuo, quod est in Hierusalem (Psal. LXVII) , id est ab Ecclesia apostolica, quae utique coepit ab Hierusalem (Joan. XXI) , id est, a Judaea, sicut alibi loquitur ipse Dominus: «Quia salus ex Judaeis est (Joan. IV) .» Per eumdem, inquam, Spiritum confirmari poscimus, quia praeter hunc quidquid credimus, quidquid baptizamur, quidquid molimur, infirmum et vacuum esse comprobatur. Nam et coeli, scilicet ordines supernorum spirituum, in eo quidem firmati sunt Verbo Domini, ut in sua natura rationales essent et aeterni, et Spiritu oris [Col. 0286B] ejus omnis virtus eorum firmata est (Psal. XXXII) , qua in similitudine Dei, id est in sanctitate persistunt. Unde alibi scriptum est: «Spiritus ejus ornavit coelos (Job XXVI) .»

In reliquis praesentis hebdomadae officiis, cum pene omnia sancti Spiritus nomen personent et gratiam, sola possunt Evangelia facere quaestionem, quid ad adventus ejus pertineant solemnitatem. Quapropter de illis breviter aliquid dicendum est, ad hoc duntaxat ut eorum, cum singulis officiis quibus deputata sunt, appareat concordia.

Feria secunda legitur hoc Evangelium: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, [Col. 0286C] ut omnis qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III) , etc. Hoc quod dictum est, non quidem per se citius liquet quid ad praesentem pertinet solemnitatem, sed quae praemittitur lectio Actuum apostolorum considerata, confestim quasi luminis radius causam ejus elucidat. Loquente, inquit, Petro, cecidit Spiritus sanctus super gentiles qui audiebant verbum. Et obstupuerunt ex circumcisione fideles qui venerant cum Petro, quia in nationes gratia Spiritus sancti effusa est (Act. X) , etc. Idcirco namque praedictum Evangelium cum hac ponitur lectione Actuum apostolorum, ut comprobetur hoc opus Spiritus sancti quo «gentibus poenitentiam ad vitam dedit (Act. XI) ,» non esse factum mutabilitate consilii, cum Filius, antequam pateretur, idem voluerit, [Col. 0286D] licet per seipsum tunc gentibus praedicare noluerit, imo discipulos mittens dixit eis: «In viam gentium ne abieritis (Matth. X) .» Nam quod hic ait Petrus: In veritate comperi quia non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente qui timet Deum et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) . Hoc in Evangelio testatur Filius Dei, dicens missum se esse, non ad judicium, sed ad salutem totius mundi (Joan. XII) , et subjungens, absque distinctione Judaei atque gentilis: ut omnis qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam, et caetera quae sequuntur. Adeo nihil quidem per se gentibus praedicavit Christus, sed de illarum salute suique apud illas glorificatione multa praedixit. Sic Isaac nihil quidem per [Col. 0287A] seipsum juniori filio suo Jacob de afferendis sibimet cibis mandavit, sed per concorporalem illi Rebeccam Jacob subintroductus est, cum ille benedictionem Esau primogenito suo dare disponeret (Gen. XXVII) . Nam Isaac Christum, Esau populum Judaicum, Jacob gentilem, Rebecca mater significat sancti Spiritus gratiam. Rebecca namque consulente, id est sancto Spiritu consilii providente, junior ille filius, scilicet gentium populus, ingreditur ad Isaac, videlicet ad Christum, tardante foris Esau, et occupat in venationibus, id est, priori populo intento caeremoniis carnalibus. Ingreditur, inquam, junior populus cum observatione decem mandatorum legis, quae tradita sunt populo priori, et scientia legis et prophetarum perornatur, velut ille Jacob a matre indutus est [Col. 0287B] valde bonis vestibus Esau, habens circa manus collumque pelliculas haedorum, id est apertam proferens confessionem peccatorum, cibosque offerens, id est fidem, «quae operatur per dilectionem (Gal. V) ,» eamdem praeripit benedictionem, quae in apostolos descendit, sicut audivimus in supradicta lectione: Adhuc loquente Petro, cecidit Spiritus sanctus super omnes qui audiebant verbum, et erant loquentes linguis et magnificantes Deum.

Magnitudinem tantae benedictionis hic introitus innuit: Cibavit eos ex adipe frumenti, et de petra melle saturavit eos (Psal. LXXX) . Per hoc enim felicitas gentium innuitur, quae per Spiritum sanctum, interiorem sacrae Scripturae tanquam homines rationales, percipiunt medullam, cum Judaei carnales [Col. 0287C] tantum exteriorem, ut irrationalia pecora, sectentur paleam. Sermo namque divinus frumentum est, in quo litterae superficies palea; sensus vero spiritualis, qui a nobis quaeritur, medulla est. Unde liquet quod Spiritus sanctus quasi pinguedo divinae substantiae sit, de quo in psalmo dicitur: Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea (Psal. LXII) , quia videlicet ejus inspiratio Verbi Dei pinguedinem nostris animabus inserit. Cibavit, inquam, Ecclesiam de gentibus ex adipe frumenti, ut dictum est. Saturavit etiam eos melle fluente de petra, id est doctrina et sapientia et solutione arcanorum, quae processerunt de Domino Jesu, «in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II) .» [Col. 0287D] Propter quod de eodem Spiritu in communione dicitur: Spiritus sanctus docebit vos, quaecunque dixero vobis (Joan. XIV) . Offerenda Intonuit (Psal. XVII) , non dubie ad hoc ipsum congruit, quia per Spiritum sanctum apparuerunt fontes aquarum (ibid.) , id est intellectae sunt Scripturae prophetarum.

In officio tertiae feriae praedicatur nobis extra catholicam Ecclesiam non posse dari Spiritum sanctum solisque apostolicae fidei praesulibus esse datum, ut per impositionem manus ipsorum hi qui confirmandi vel ordinandi accedunt, accipiant ejusdem [Col. 0288A] Spiritus sancti donum. Sic enim habet, quae in hoc officio posita est lectio Actuum apostolorum: Cum audissent apostoli, qui erant Hierosolymis, quia recepisset Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum et Joannem. Nondum enim in quemquam illorum venerat Spiritus sanctus, sed baptizati tantum erant in nomine Domini Jesu. Tunc imponebant illis manus, et accipiebant Spiritum sanctum (Act. VIII) . Et ut sciamus nonnisi per apostolicae fidei januam intrare debere in sanctam Ecclesiam, nec aliter accipi Spiritus sancti gratiam, congrue lectioni huic conjungitur hoc Evangelium, in quo Dominus ait: Amen, amen dico vobis, qui non intrat per ostium in ovile, sed ascendit aliunde, ille est fur et latro (Joan. X) , etc. Passim per libros Patrum sententiae reperiuntur, [Col. 0288B] quibus confirmatur talium sacramenta speciem quidem pietatis habere, virtutem autem ejus abnegare (II Tim. III) , quomodo palmes cum fuerat abscissus de vite, palmes quidem est, sed jam fructificare non potest (Joan. XV) ; et manus cum abscissa fuerit de corpore, manus quidem est, sed corporis vitam sensumque in se retinere non potest. Quapropter cum baptizati a talibus, ad catholicam revertuntur Ecclesiam, non quidem repetitur in illis lavacrum carnis, siquidem baptizati sunt in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti: multae quippe haereses sic quoque baptizant; sed per impositionem manuum accipiunt Spiritum sanctum, quem foris, ut dictum est, accipere non poterant. Hoc igitur, ut supradictum est, officio declamatur foris non dari Spiritum sanctum, [Col. 0288C] sed intus per episcopos, quorum est manus imponere ex successione apostolorum, quorum et illa vox est, in introitu, manus imponentium et dicentium. Accipite jucunditatem gloriae vestrae gratias agentes Deo, qui vos ad coelestia regna vocavit. Quod de apostolicis sumptum epistolis, parce a littera detortum est. Nam pro eo quod Dominus ait: «Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) ,» isti verecunde utentes ejus vice dicunt: Accipite jucunditatem gloriae vestrae. Siquidem Paulus ad Corinthios scribens, qui ab ejusmodi furibus et latronibus, quos in supradicto Evangelio Dominus percutit, multifarie subversi fuerant, id est a pseudoapostolis, «quia gloria vestra sumus,» ait (II Cor. I) . Et in alio loco: «Gratias, inquit, agentes Deo (Ephes. V) ,» [Col. 0288D] etc. Catholicorum quippe atque orthodoxorum gloria est, quod per ostium intraverunt ovile ovium, id est per fidem illorum, qui non suam, ut haeretici, sed Dei gloriam in Spiritu sancto quaerant. Unde et in communione canimus: «Spiritus qui a Patre procedit, ille me clarificabit.» Quod idem est ac si dixisset: Spiritum, qui a Patre procedit, quicunque dabunt vel accipient, non suam sed Dei gloriam vel glorificationem quaerent. In offerenda quoque: Portas coeli aperuit Dominus (Psal. LXXVII) , donum Sancti Spiritus praedicatur, quo Scripturae sacrae apostolis, et per apostolos nobis apertae sunt, ut manna Verbi Dei plueret nobis Dominus in abundantia (ibid.) , quorum auctoritate Ecclesia catholica ab [Col. 0289A] insurgentibus in se haereticis exaltatur, sicut in sequenti versu canimus.

In officio quartae feriae praedicamus eam quae per Spiritum sanctum data est Ecclesiae multiplicem scientiam, consonantibus maxime his quae jejunio deputatae sunt evangelicis ac propheticis lectionibus. Illae namque lectiones trium dierum jejunii magis consonant officiorum partibus reliquis, non solum sensu, sed interdum et littera, ut ille introitus: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris (Rom. V) , qui de lectione Epistolae, quae jejunio deputatur, sumptus est. Unde satis ecclesiastice, et hoc Romana [Col. 0289B] censet auctoritas, ut semper in hac sacra Pentecostes hebdomada, sive tardius, sive temperius termini occurrant, jejuniorum celebretur solemnitas, quod ab antiquis quoque praefinitum esse apostolicis non dubia testantur ipsorum scripta. Non enim ab illis tradita est nova haec allegoria, secundum quam visum est quibusdam nostrorum a prima hebdomada Martii tres observare hebdomadarum τεσσαρακαιδεκάδας, usque ad natale Domini, ad similitudinem trium τεσσαρακαιδεκάδων, quas Matthaeus in Christi generatione contexuit. Sed quia primum jejunium veris, secundum aestatis est, et terminus Quadragesimae nunquam ante veris initium, Pentecostes vero nunquam ante aestatis occurrit introitum; placuit jure venerandae matri Romanae Ecclesiae, in prima quadragesimae [Col. 0289C] hebdomada, et in ipsa Pentecostes solemnitate, jejuniorum eorumdem officia praefigere, nec unquam propter velocitatem, aut tarditatem terminorum eadem confundere. Nec vero contristat, aut obscurat, sed magis illustrat observantia jejuniorum, illam de adventu sancti Spiritus solemnitatem; quippe quia deliciae sancti Spiritus, deliciarum carnalium fastidium important electorum mentibus, et quia sponsus ablatus est, jejunandum est filiis ejus (Matth. IX) , hoc Spiritu sancto Paracleto, sic suam dispensante gratiam et consolationem, ut delectentur gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII) , «gementes ut columbae (Nahum II) ,» gemitumque pro cantu habentes. Igitur haec officia secundum jejunium, [Col. 0289D] quomodo suis in partibus consonent, breviter est aperiendum.

Primo officium quartae feriae, multiplicem, ut supradictum est, praedicat Ecclesiae scientiam. Qui, juxta quod ait Daniel, «pertransibunt plurimi et multiplex erit scientia (Dan. XII) :» studio virorum illustrium, qui Spiritu sancto illuminati sunt, de libris Mosi paucisque prophetarum scriptis tanta crevit copia librorum, ut non legentes, tanquam lassi convivae, plura relinquentes, videamur absistere. Hoc mystice sanctum nobis innuit Evangelium de quinque panibus et duobus piscibus satiatis quinque [Col. 0290A] millibus hominum, et duodecim cophini ex fragmentis impleti sunt (Joan. VI) . Aucti sunt enim Domini benedictione, sancti Spiritus effusionem significante: quo dato, lex et prophetae inter studia tractantium, sicut illi panes inter ora comedentium multiplicati sunt. De quo Spiritu in lectione prima dicit Sapientia quia «Spiritus Domini replevit orbem terrarum (Sap. I) ,» etc. Et Isaias in lectione secunda: «Noli timere, serve meus Jacob, et Rectissime, quem elegi. Effundam enim 129 aquam super sitientem, et fluenta super aridam (Isa. XLIV) .» Et exponens quid dixerit: effundam, inquit, spiritum meum super semen tuum, et benedictionem meam super generationem tuam (ibid.) . His consone praecinit introitus: Deus, cum egredereris coram [Col. 0290B] populo tuo, iter faciens eis, habitans in illis (Psal. LXVII) . Hic siquidem particulatim de psalmo quinquagesimo septimo decimo sumptus est; qui psalmus totus de exaltatione Christi et Ecclesiae glorificatione compositus est. Nam per praedictam scientiam, et caetera charismata Spiritus sancti egressus est Deus, id est notus factus est in conspectu populi Christiani, prosperum iter faciens eis (ibid.) , remotis videlicet pristinis errorum Jaqueis. Et quia praedicti doctores sancti quorum et illa vox esse potest in offerenda: Meditabar in mandatis tuis quae dilexi valde (Psal. CXVIII) , qui meditando diligenter sacras exposuerunt Scripturas, idipsum dicunt omnes, et non sunt in eis schismata (I Cor. I) , bene in communione recitatur eis illud Domini dictum, quod amplectuntur [Col. 0290C] ipsi: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) .

Feria sexta pulchro et mirabili mysterio significatur in Evangelio nobis illud quod futurum de Synagoga speramus, videlicet quod tandem per fidem Christi suscitanda sit, quae nunc per invidiam mortua est, ex quo Spiritus sancti gratia venientem de gentibus Ecclesiam suscepit. Mulier namque, quae fluxu sanguinis, tactu fimbriae vestimenti Salvatoris, sanata est, Ecclesiam de gentibus; archisynagogi filia, quam idem Dominus resuscitat, Synagogam, quae nunc, ut dictum est, per infidelitatem mortua [Col. 0290D] est, significat. In quo illud mirabile valde est mysticumque, quod quandoque filia nata est archisynagogi, tunc mulier ista coepit infirmari, et quando haec sanata est, tunc illa obiit. Sic enim scriptum est in Evangelio quia puella erat annorum duodecim (Marc. V) , et mulier fluxum sanguinis patiebatur annis duodecim (Matth. IX) . Quid pulchrius, quid convenientius? Nam quando in Abraham, Isaac et Jacob Synagoga nata est, gentilitas sordibus idololatriae, tanquam fluxu sanguinis, coepit languere. Et quoniam trahente et suscipiente Spiritu sancto, testificatus est in Cornelio (Act. X) , haec sanata est, tunc Synagoga invidens, et indignam vitae aeternae se judicans, mortua est. Sed iterum reviviscet, postquam [Col. 0291A] plenitudo gentium subintroierit (Rom. XI) quod praesenti factura praedicatur gratia Spiritus sancti. Huic in praeeunte prophetica lectione dicitur sub nomine civitatis suae Sion: «Exsultate, filii Sion, et laetamini in Domino, qui dedit vobis doctorem justitiae, descendere faciat ad imbrem matutinum, et serotinum in principio (Joel II) .» Per imbrem matutinum et serotinum doctrinam significat Evangelicam, quae illis et primo tempore tanquam matutinus imber, missa est et novissimo tanquam serotinus, mittenda est. «Et comedetis, inquit, vescentes, et saturabimini, et laudabitis nomen Domini Dei vestri, qui fecit vobiscum mirabilia (ibid.) .» Comedetis, inquam, «non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam (Joan. VI) ,» de quo ad introitum in persona [Col. 0291B] ejus, quae suscitanda est, dicimus: Repleatur os meum laude tua (Psal. LXX) , etc. Quapropter nec illud a mysterio vacat, quod cum puellam Dominus suscitasset, additum est: Et jussit illi dari manducare (Marc. V) . Refecta enim interius dicet id, quod in offerenda canimus: Benedic, anima mea, Domino (Psal. CII) , etc. Et tunc magis universaliter impletum erit quod in communione canimus: Spiritus ubi vult spirat (Joan. III) , videlicet habens potestatem, cum vult, vadere ad gentes, et iterum venire ad Judaeos, ubique sua se voce prodens, quia nemo potest dicere: «Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) .»

Sabbati officio duorum concordia populorum praesignatur, Judaei scilicet atque gentilis, qui tandem uno eodemque Spiritu se illuminatos profitentes, agnitum ambo sine controversia sequentur Christum. Duo namque caeci, qui in Evangelio referuntur illuminati (Matth. XX) , hos duos significant populos, quod ex praeeunte lectione Epistolae manifestum est. Quibus enim nisi Judaeorum pariter et gentium, duobus contra se invicem rixantibus populis Paulus ait: Justificati igitur ex fide pacem habemus ad Deum, per Dominum Jesum Christum (Rom. V) . Quod superiora legentibus atque intelligentibus clarum est, ubi longa et valida disputatione causatur Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse, nec istos [Col. 0291D] excusabiles esse propter ignorantiam Dei, nec illos justificari potuisse ex operibus legis, et omnibus aeque necessariam esse Christi gratiam. Quibus omnibus sub peccato conclusis tandem infert: Justificati igitur ex fide (ibid.) , etc. Itaque duo caeci, illuminati, mystice duo sunt populi, quorum et illa vox est in introitu, sumpto de praedicta lectione Epistolae: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per inhabitantem Spiritum ejus in nobis. Adeo jejunium fieri praesenti hebdomada, ratio vel auctoritas exigit, ut maxime officiis consonent lectiones, et Evangelia ad jejunium pertinentia. Sed et lectiones quinque si considerentur, Spiritus sancti gratiam testantur, omnes quidem significationibus rei [Col. 0292A] competentibus, quaedam autem apertis vocibus, ut haec prima Joelis prophetae: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem (Joel II) , etc. Secunda quoque, qua dicitur: Numerabitisque septem hebdomadas plenas usque ad alteram diem expletionis hebdomadae septimae (Levit. XXV) , praesentem solemnitatem contingit, quam numeratis a Paschae die septem hebdomadibus, pro adventu Spiritus sancti celebramus, quae magna, et apud antiquos in memoriam datae legis festivitas hebdomadorum erat, et apud nos in memoriam datae gratiae, id est remissionis peccatorum jucundus jubilaeus est. Et quia post factam duorum concordiam populorum in brevi Dominus venturus est, recte filiis absentiam sponsi deflentibus, et cum desiderio reditum ejus exspectantibus, [Col. 0292B] illa consolantis verba in communione canimus: Non vos relinquam orphanos, veniam ad vos iterum, et gaudebit cor vestrum (Joan. XIV)

Nunc in quo singulis donorum Spiritus sancti singula conveniant officia, breviter perstringendum est. Prima duo Sabbati et sequentis diei Pentecostes officia, spiritum sapientiae et intellectus praedicant. Sapientiam namque et intellectum apostolis dedit, ut, sicut Sabbato cantavimus: Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. XVII) , et intelligerent Scripturas, sicut ipsa die Pentecostes legimus, [Col. 0292C] Domino promittente 130 : «Paracletus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia quaecunque dixero vobis (Joan. XIV) .» Eosdem enim et sapientes, qui nossent quando deberent proferre sermonem et intelligentes ut Scripturarum mysteria non ignorarent, qui hactenus idiotae fuerant et sine litteris, coeleste magisterium reddidit.

Secundae feriae officium ad spiritum consilii pertinet, quia de assumptione gentium Deum collaudant, quorum salus dum in secreta Dei voluntate esset, ipsi apostoli illud ignorabant consilium, donec Petro diceretur in excessu mentis: Quod Deus sanctificavit, tu ne commune dixeris (Act. X) , quo loquente postmodum, cecidit Spiritus sanctus super [Col. 0292D] omnes qui audiebant verbum, quod ideo, ut supradictum est, commemorat officium.

Feriae tertiae officium apostolos et eorum successores commendat in eo quod adversus fures et latrones, qui aliunde ascendunt in ovile ovium (Joan. X) , id est adversus pseudoapostolos vel haeresiarchas, confortari spiritu fortitudinis audent, dum causa exposcit, et dicunt: «Nam gloria vestra sumus (II Cor. I) :» et gloriantur non insipienter, sed veritatem dicentes: quapropter hoc officium ad spiritum fortitudinis pertinet.

Quartae feriae officium spiritum scientiae praedicat, quod maxime ex Evangelio claret, quo benedictione Domini panes multiplicati referuntur (Joan. VI) , [Col. 0293A] de cujus rei mystico sensu superius jam dictum est.

Sextae feriae officium respicit ad spiritum pietatis. Opus enim pietatis est, quod Dominus puellam resuscitat, jubetque dari ad manducandum (Marc. V) , imo quod per illud significatur, quia mortuam nunc Synagogam in fine resuscitans per fidem, replebit os ejus laude, ut piam eloquatur justi judicii Dei confessionem (Psal. LXX) .

Sabbati officium ad spiritum timoris pertinet, quia videlicet cum duo caeci supradicti, id est duo [Col. 0294A] populi suum pariter agnoverint illuminatorem, prope erit dies judicii, quae causa timoris et tremotis erit etiam electis (I Petr. IV) .

Nec mirum hunc ordinem officiorum descendendo a spiritu sapientiae ad spiritum timoris deduci; Paschalis vero hebdomadae officia ascendendo a spiritu timoris ad spiritum sapientiae perduci, quia per haec descensus ad nos Spiritus sancti, per illa vero noster ascensus ad ipsum digestus est, quod plenius dictum est in eisdem paschalibus officiis.

Celebrata solemnitate de adventu sancti Spiritus, statim evestigio gloriam sanctae Trinitatis, Dominicae subsequentis officio, recta dispositione concinimus, videlicet quia post adventum ejusdem Spiritus sancti, praedicari statim, et credi, et in baptismo celebrari coepit fides et confessio nominis Patris et Filii et Spiritus sancti. Nam antea praesente in carne Domino, nusquam nominis hujus distinctionem aperte traditam vel observatam legimus, nisi cum post resurrectionem suam ait discipulis suis: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Sed tunc quidem haec regula tradita est, nunc autem primum actu exhibita, ubi ipsa die Pentecostes primitus in tribus millibus Ecclesiae baptisma celebratum est. Sicque coepit innotescere terris fortitudinis nomen Domini, propugnantibus magni David regis Christi ducibus, ipso quidem corporaliter absente, sed per divinitatis praesentiam totam belli summam regente ac disponente, summaque cura nitentibus fidissimis ejus ducibus, dum capitur civitas adversa, ut non suo, sed ejus nomini ascribatur victoria, quemadmodum et David illi dictum legimus a duce suo, obsistente Rabath filiorum Amon: «Congrega populum, et obside civitatem, quia capienda est urbs, ne cum capta fuerit, nomini meo ascribatur victoria (II Reg. XII) .»

De quo et subditur quia tulit diadema regis eorum [Col. 0293D] de capite ejus, et impositum est super caput David. Pro regis eorum, in Hebraeo scribitur Melchom. Unde Hieronymus ⁜ (28) : «Rex eorum vocatur idolum eorum, quod hic vocatur Melchom.» Cujus diadematis aurum conflasse et purgasse dicitur David secundum legem, et fecisse inde sibi diadema (I Paral. XX) , quod hic positum super caput ejus dicitur (II Reg. XII) . Sic utique cultum idolorum tulit noster David, et de summis principibus illa colentibus, tanquam [Col. 0294B] quam de diademate illorum se atque Ecclesiam suam coronavit. Unde eidem Ecclesiae suae dicit in canticis: «Coronaberis de capite Amana, de vertice Sanir et Hermon, de cubilibus leonum, de montibus pardorum (Cant. IV) .» Nam et tunc tulit idem David uxorem Uriae Ethaei, ipsumque Uriam fecit occidi, ferentem in manu sua scriptam suae mortis sententiam (II Reg. XI) , grave quidem committens piaculum secundum rem gestam, sed grande praesignans mysterium, per Christum regem vere manu fortem atque desiderabilem suo tempore peragendum. Sic enim hic verus David, Dominus noster, cum in solario domus suae deambularet, id est in paternae majestatis solio jam regnaret post meridiem, id est post passionis suae pondus et aestum, jamque misisset apostolos [Col. 0294C] suos ad praedicandum cunctis gentibus (Rom. VII) , 131 quae hic per Rabathcivitatem filiorum Amon figurantur, vidit legem, quam dederat per Mosen, sanctam quidem et bonam, sed inutiliter carnali populo cohaerentem, sicut infructuoso conjugio Bersabeae, pulchra quidem valde, sed sterilis juncta erat Uriae Ethaeo. Tollensque, eam scilicet legem sacram, et spiritui suo sensum ejus copulans, virum ejus superbum, scilicet Judaicum populum, cujus superbia significatur per Uriae vocabulum (Urias enim interpretatur lux mea Dei, lucem quippe Dei ac scientiam ille populus putabat suam esse propriam, tanquam Deus Judaeorum tantum sit Deus, non etiam gentium [Rom. III] ,) illum, inquam, carnalem populum hoc modo interficit, [Col. 0294D] ablato a corde ejus interiore sensu legis suae, litteram solam in manu derelinquit, qua accusante reus teneatur, sicut ait ipse Dominus: «Est qui accusante vos Moses, in quo vos speratis (Joan. V) .» Hoc bene per illud figuratur, quod conscriptam a rege David mortis suae sententiam Urias ipse portare jubetur (II Reg. XI) .

Igitur celebrata, ut supradictum est, solemnitate de adventu sancti Spiritus, quo accepto, statim sanctae Trinitatis fidem praedicare coeperunt apostoli [Col. 0295A] recte hujus sequentis Dominicae, tam nocturno quam diurno officio, nomen et gloriam praedicamus ejusdem sanctae et individuae Trinitatis.

De cujus substantiae unitate, personarumque Trinitate, quia magni et catholici Patres, magna et digna conscribentes, sua quasi ut vindemiantes, replevere torcularia, nos quasi colligendo racemos post vindemiatores, et ipsi in benedictione Dei sperantes, novissimi pro eadem fide verba catholicae pacis effari cupimus.

Nomen Patris et Filii et Spiritus sancti perfecta et integra unius veri Dei diffinitio est, omnium [Col. 0295B] quicunque dicuntur, vel aliquando dicti fuerint dii, sive in coelo, sive in terra, cunctam amputans turbam, quorum omnium alii falso dicti sunt dii, quos vario errore delusa gentilitas coluit, alii non naturaliter dii, sed accidentali dono a vero Deo deificati, juxta illud: «Ego dixi: dii estis, et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) .» Nam caetera quidem quamvis propria summae et unius divinitatis nomina, humana praesumptio falsis diis affinxit, ut creatores, atque rectores orbis terrarum, immortales ac sempiternos, coelestes atque omnipotentes eos nuncuparet, et similia, quae poeticis quoque figmentis inserta daemones pascere consuevere, vocabula illis imponeret. At vero nomen hoc a saeculo non fuit auditum, nec homines de corde suo comminisci [Col. 0295C] potuerunt, videlicet quia significatum ejus oculus non vidit, et auris non audivit, et in cor hominis non ascendit (Isai. LXIV) . Solent quippe prius res intelligi, et post ad placitum nomina illis imponi, sicut aiunt magni quoque philosophi gentilium, ea quae sunt in voce, sunt earum quae sunt in anima passionum notae. Sed significatum supradicti nominis Patris et Filii et Spiritus sancti, nullus eorum novit, qui deos sibi finxere, quos volucrunt. Rebus ergo quas deos appellaverunt, nomen hoc adinvenire, vel imponere nequiverunt. Solus ipse Deus nomen sibi hoc imposuit, ubi dixit: «Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. (Matth. XXVIII) .» [Col. 0295D] Cujus significatum et si prophetae utcunque noverunt, tamen ipsum nomen edicere non debuerunt, videlicet quia mundus adhuc infans, ipsum nominis capere non posset significatum. Perfecta igitur, ut praedictum est, integra veri Dei diffinitio est nomen hoc Dei vivi, manifestam faciens discretionem, quo pertineant hi, qui scriptum illud habent in frontibus suis, de quibus clamatum est in Apocalypsi ab angelo aseendente ab ortu solis, et habente signum Dei vivi: «Nolite nocere terrae et mari, neque arboribus, quoad usque signemus servos Dei nostri in frontibus eorum (Apoc. VII) .» Tunc enim Angelus ille magni concilii (Isa. IX) clamavit quatuor angelis, id est quatuor principalibus regnis, id quod supradictum est, quando clamore [Col. 0296A] praedicationis evincente, factum est, ut reges quoque et imperatores ad fidem conversi, non obstarent docentibus et baptizantibus in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti.

Ad significatum vero sive mysterium hujus tanti nominis intelligendum, mundandus est, quo solo Deus videri potest, cordis oculus: sicut cum solem istum aspicere volumus, oculum corporeum a pulvere, si forte incidit, mundare necesse habemus. Nam nomen quidem Patris et Filii et Spiritus sancti, carnales quoque qui sunt in Ecclesia, multae quoque haereses, non solum carnis pulvere caecutientes, [Col. 0296B] sed et impietatis tenebris palpantes, nomen hoc memoriter tenent et confitentur quia videlicet evangelica auctoritas, quae voce Domini tradita est, utcunque tenetur. At vero significatum nominis, ab his tantum qui cordis oculos emundaverunt, videtur nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem vibebitur, cum venerit quod perfectum est (I Cor. XIII) . Qui ergo ejusmodi sunt, intelligunt per haec pia naturae vocabula Patris et Filii et Spiritus sancti, veram et unicam summae Divinitatis gloriam, videlicet quia nunc, et antequam quidquam faceret, unus idemque, et solus erat Deus, sed non desertus neque solitarius: solus, inquam, sed in substantia, solus et unus sed non in persona.

Ipsum divinae naturae arcanum his relativis magis quam quibuslibet substantialibus exprimitur nominibus. Substantialia namque dicimus nomina, quae tribus aeque personis sunt communia, qualia sunt, Deus omnipotens, increatus, immensus, aeternus, et his similia. Haec autem relativa sunt, quia videlicet Pater alicujus pater est, et Filius alicujus filius est: et Spiritus sanctus alicujus spiritus est. Sciendum vero quia relatio non aeque in omnibus convertitur. Nam Pater quidem ad Filium refertur et convertitur, quia Pater Filii pater est, et Filius [Col. 0296D] Patris filius est. Spiritus autem sanctus Patris quidem et Filii spiritus est, sed non convertitur. Non enim Pater sancti Spiritus pater est, neque Filius sancti Spiritus filius est. Sed idem Spiritus sanctus dicitur, et est donum, quo nomine relatio recte reciprocari potest. Donum quippe datoris donum est, et dator doni, dator est. His inquam, relativis nominibus magis quam substantialibus commendatur nobis, 132 quid amemus, laudemus, glorificemus. Quid enim creaturae benevolentia Creatori suo magis cupiat quam illud, unde potissimum ipse gloriatur dicens: «Nunquid ego qui alios parere facio, ipse non pariam? si ego qui aliis generationem tribuo, sterilis ero? « (Isa. LXVI.) Quod licet de adoptivis dictum videatur filiis, principium laudis ab illius [Col. 0297A] habet genitura Filii, qui solus naturalis est, cujus participatione alii fiunt adoptivi filii, quia solum illum Pater, qui haec loquitur, genuit (Psal. II) , alios autem creavit, nec de sua substantia genuit, sed per gratiam suam regeneravit (Tit. III) .

Idcirco autem tres personas confitentes, tres deos nihilominus dicere prohibemur, quia nec ipsa, quae praedicta est, relatio Deo per accidens evenit, nec aliud quodlibet accidens divinae substantiae se interserit. Non enim in his tribus personis ulla est diversitas, aut quantitatis, aut qualitatis, aut temporis, aut loci, aut faciendi, aut patiendi, aut situs, [Col. 0297B] aut habendi. Quantitatis, eo quod substantialiter tam Pater quam Filius, et Spiritus sanctus aeque sit immensus; qualitatis, eo quod item substantialiter aeque sit sanctus, justus et bonus; temporis, eo quod aeque sine initio sit; loci, quod aeque incircumscriptus et in omni loco sit; faciendi, eo quod operatio Trinitatis aeque impermutabilis sit; patiendi, eo quod aeque nulli suhjacet passioni; situs, eo quod aeque nulla teneatur positione locali jacendi, aut sedendi. Ejus vero generis, quod dicitur habere, eo quod nunquam de Deo nisi figurate praedicetur calceatus, armatus, coronatus, et his similia. Unde ergo numerus deorum in Trinitate potest astrui, ubi deest accidentium multitudo, quae sola in his quae sub eadem specie sunt, individuis [Col. 0297C] numerum facit? Nam verbi gratia, cum sit homo specialis unus, et omnes homines specie sint unus, ut ipsi quoque gentiles perhibent philosophi, scrutare quaecunque in individuis numerum faciunt, et nihil omnino invenies praeter solam multitudinem accidentium. Sed haec, ut dictum est, a divinitate penitus aliena sunt. Quapropter nec est cur vel unde dicatur pluralitas deorum.

Causa manifesta est cur substantia creatrix accidentia non suscipiat, si primo attendas cur eisdem creata substantia subjaceat. Videlicet accidentibus [Col. 0297D] idcirco subjacet, quia quaecunque illa sit, ex materia simul et ex forma consistit, verbi gratia, velut artifex cum fabrili arte statuam figurat, materia ejus est aeris species; forma vero, quaevis inducta per artem effigies, scilicet imago imperatoris, aut si maluerit simulacrum Jovis. Ita quod statuam nominamus, non est id quod est, quia non unum aut simplum aliquid est. Sic nec ipsum aes antequam in illo aliquid figuretur, simplum quid est, utpote cujus materia terra est, multum ipsa differens, quae videtur aeris specie. Ipsam quoque si consideres terram, non est id quod est, utpote quae a forma nomen hoc habet. Dicitur enim terra, eo quod sit gravis et sicca. Suum autem esse sumit ex hyle, quam dicunt materiam creatam informem. Similiter [Col. 0298A] homo non est simpliciter hoc vel hoc, videlicet quia constat ex partibus quae sunt anima et corpus, quas solubili vinculo nexas, procul dubio mors dissociat. Sic et caetera quaecunque sunt, ex materia simul et forma, ut dictum est, consistunt, ideoque accidentium multitudini subjacent, et mutabilia sunt. At vero Dei substantia simplex est, non formata, sed solummodo forma; forma, inquam, carens materia. Unde nescio quod sancti Spiritus organum cecinit praemissum: «Confirmatum est cor virginis, in quo divina mysteria angelo narrante concepit;» statim subjiciens: «Te forma prae filiis hominum castis suscepit visceribus.» Hoc vere catholicus Ecclesiae praecentor praedixit. Formam enim, id est Deum beata Virgo castis visceribus [Col. 0298B] suscepit, et hominem eadem forma speciosum prae filiis hominum nobis protulit. Hoc unum est quod formatum non est. Unde ergo accidentibus subjaceat? Nam quod caetera sunt mutabilia, de sua, ut dictum est, trahunt materia. Hoc unum sine materia est, et ideo vere est, nulloque nixum est, quod est prae cunctis solidum, super omnia pulchrum. Non potest quidquam inesse praeter id quod ipsum est, nec enim potest accidentibus esse subjectum. Cumque sit substantia, non est susceptibile contrarium, licet hoc non capiat sapientia mundi quam hic idem Deus stultam fecit (I Cor. I) .

Quod relatio nominum Patris et Filii et Spiritus sancti nullatenus in Deo accidens sit, licet relatio [Col. 0298C] unum de accidentibus sit.

Igitur tres personas, ut supra dictum est, confidentes, tamen tres dicere deos jure prohibemur, et quaecunque substantiae nomina sunt, numero plurali praedicare non debemus. Solummodo personas triplicamus, quoniam ad hoc manifesta relatione, id est relativis nominibus Patris et Filii et Spiritus sancti, rite compellimur. Sed haec ipsa relatio, licet in multitudine accidentium secundum hominem recte computetur, sciendum tamen quia Deo nullatenus accidisse concedimus. Non enim ex tempore accidit Deo ut Pater esset, aut Filium generaret, quemadmodum homini, qui longe ante in sua substantia perfectus est quam pater sit, aut filium generet. Transeunda est tota haec nostrae [Col. 0298D] mutabilitatis nebula, et purgato cordis oculo, sicut initio jam dictum est, videndum est saltem per speculum in aenigmate, quia longe aliter de Deo natus est Deus, quam de homine homo per carnis fluxum temporaliter et localiter nascitur. Ad quod non nihil adjuvat, si nunc interim Patrem et Filium et Spiritum sanctum, aliis et substantialibus vocabulis exprimamus.

Dicimus itaque sanctam Trinitatem esse vitam, sapientiam atque amorem. Nam Deum Patrem vitam dicimus, immortaliter in se viventem; Filium Dei Patris sapientiam ejus dicimus, ineffabiliter de corde ejus genitam, consubstantialem et coaeternam; Spiritum sanctum dicimus amorem Patris et Filii, [Col. 0299A] nihilominus consubstantialem et coaeternum. Haec autem substantiae nomina sunt. Pater namque substantialiter vita est, non vivificatum aliquid, ut homo sive animal quod vivificatum corpus est: non ut anima, quae, cum sit vivens, non est ipsa vita, unde multis perturbationibus est obnoxia, et vitae superioris indigna, sed ipsa vitae substantia, substantia subtilis, lucida, mobilis, acuta, nullius, ut supra dictum est, accidentibus 133 subjecta, nullius indigens, omni vitae rationali capabilis, nullius ipsa capax. Nam id quod alterius capax est, crassius utique densius atque corpulentius est eo, cujus capax est, ut vasculum idcirco aquae capax est, quia materia ejus terra est, quae profecto densior atque corpulentior aquae elemento est. Sed [Col. 0299B] haec vita, de qua loquimur, adeo cunctis subtilior atque purior est, ut rebus omnibus ex materia formaque conflatis, sicut jam superius dictum est, forma ipsa sive materia fit, atque ideo simplex, et id quod est, absque omni mutabilitate permanens, forma bona, lumen non illuminatum, sed tamen illuminans; lumen, inquam, verum, fonsque et origo sempiterni luminis. Nullius ergo haec vita capax est, sed tamen capabilis, cujus ad comparationem caetera densa atque corpulenta spirituum vascula sunt, sed ab hac vita in se vivente Deo, capaci rationabilitate formata, ejus capacia sunt, unde et beate sancteque vivunt.

Filius vero item substantialiter sapientia est, id est non tantummodo sapiens, quod dici potest et de [Col. 0299C] aliquo qui accidentali dono sapientiae participat, sed ipsa sapientiae substantia. Nec idcirco dialecticorum vocibus utimur, quod eorum vanitati sanctam Trinitatem subjiciendam nullatenus arbitremur, sed ut significanda notis significantioribus melius et compendiosius exprimamus. Nam illis concedimus quidem, in duo scilicet, in substantiam et accidens, omnia dividentibus, sed id quod est ultra omnia, extra omnia, et praeter omnia, videlicet hanc sapientiam, imo totam beatam Trinitatem, eorum descriptionibus nequaquam submittimus. Etenim substantia haec nullatenus contrariorum susceptibilis est, licet Deus, more nostrae locutionis, nunc irasci, nunc vero complacari dicatur. Et haec Dei sapientia, accidens [Col. 0299D] quidem est homini, quoniam potest adesse vel abesse praeter subjecti corruptionem, id est praeter humanae substantiae diminutionem vel absumptionem. Sed in seipsa vere substantia est mobilibus omnibus mobilior, ubique attingens, omnia operans, cuncta disponens, speciosa, suavis, lucida, generosa, locuples, omnium artifex (Sap. VII, VIII) . Hanc sapientiam Dei esse Filium, naturaliter ex illo genitum didicimus, credimus et confitemur; naturaliter, inquam, non imaginarie vel per similitudinem, quomodo filios beati hominis interdum accipimus opera ejus, sed quam naturaliter gignit homo hominem, tam naturaliter genitum accipimus ex Deo Deum, ex lumine lumen; genitum, inquam, non factum, natum non adoptatum, coaequalem, coaeternum, consubstantialem. [Col. 0300A] Idcirco non consequitur, ut cum homini datur haec eadem sapientia, filius cordis ejus dicatur, nisi figurate, quomodo Dominus: «Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus frater et soror et mater est (Matth. XII) .» Non, inquam, haec sapientia filius ejus est, cui datur, sed ejus de quo vere nata est, a quo datur, quoniam et radius, quo nostri oculi irradiantur, non noster, sed solis est radius. Illius est filius haec sapientia, qui illam non aliunde accepit, cujus de corde nata est, ut splendor ex sole, ut rivus ex fonte, ut vapor ex igne.

Spiritus sanctus nihilominus substantialiter amor est, id est non tantum modo amans, quod dici potest et de aliquo, qui accidentali dono ejusdem Spiritus participans, secundum quantitatem participationis [Col. 0300B] amare incipit, sed ipsa divini amoris substantia est. Nec ideo caliginem noster sensus ullam patiatur, quo minus hunc amorem substantiam veram atque perfectam arbitremur, quoniam humanae substantiae divinus hic amor adesse, vel abesse potest, praeter aliquam ejusdem substantiae nostrae absumptionem, quoniam hic amor, homini quidem accidens, id est accidentale donum est. Sed in seipso vera substantia est, vivida natura est, verus Deus. Qui idcirco proprie Spiritus sanctus dicitur, cum et Pater spiritus, et Filius spiritus sit, et Pater sanctus, et Filius sanctus sit. Quia sicut spiritus aereus, verbi gratia, meridianus auster (hic enim Spiritum sanctum significabat, quia calidus est) sicut, inquam, meridianus auster, a plaga sua in oppositum septentrionem [Col. 0300C] transcurrit, et opportunos arentibus terris imbres advebit, sic iste Spiritus sanctus, operatione sua quae ipsius propria est, a Creatore procedens, in creaturam rationalem, supradictam ejus sapientiam inopi naturae, prout vult, Deus ipse ac Dominus infundit. Unde et Spiritus sapientiae dicitur, etiam extra dispositionem, vel ordinem, quo septem ejus gratiae numerantur, «Spiritus, inquam, sapientiae, sanctus unicus, multiplex, subtilis, disertus, mobilis, incoinquinatus, certus, suavis, amans bonum; acutus, humanus, benignus, stabilis, securus, omnem habens virtutem, omnia prospiciens (Sap. VII) .»

His igitur substantialibus nominibus, ut supradictum est, quae sunt vita, sapientia, amor vel charitas; [Col. 0300D] his, inquam, ad intellectum juvamur, ut relationem quae in nominibus Patris et Filii et Spiritus sancti consistit, nullatenus ex tempore coepisse vel suspicemur. Nam cum Pater, ut dictum est, vita sit, et Filius sapientia, quisquis ex tempore coepisse contendit nomen Patris, aut generationem Filii, consequitur, ut Deum aliquando sine sapientia; Deum, inquam, insipientem (quod dictu quoque nefas est) fuisse concedat. Sed hoc abhorret fides, anathematizat pietas, omnis detestatur creatura. Itaque non ex tempore, sed ante omnia saecula Deus Pater est, quia Filius, id est, sapientia ejus sine initio cum illo est. Unde ipsa eadem Sapientia dicit: «Antequam Deus quidquam faceret aderam, cum eo cuncta componens, ludens cum eo omni tempore, ludens in [Col. 0301A] orbe terrarum. Et deliciae meae esse cum filiis hominum (Prov. VIII) .» Cui par vel idem est illud: «In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) ,» etc. Rursus cum Spiritus sanctus amor sit, quisquis Patrem et Filium prius fuisse contendit, quam Spiritum sanctum, consequitur fuisse quando neque Filius Patrem, neque Pater amabat Filium. Quod vel suspicari dementissimum est, atque impium. Nobis vero supervacaneum est testimoniis astruere quod Pater diligat Filium, imo quod, sicut ipse ait, dilexerit eum ante mundi constitutionem (Joan. XVII) , quia satis probabile, imo necessarium est, quod talis Pater talem semper dilexerit Filium.

[Col. 0301B] Quod ait Sapientia: «Ludens eram coram eo (scilicet Deo) in principio,» idem esse quod de Verbo dictum est: «Quod factum est, in ipso vita erat. »

Attamen ne capitulum praelibatum sub obscuro reliquisse videamur, quem alium arbitrari possumus ludum, in eo quod ait Sapientia: «Ludens eram coram eo omni tempore, ludens in orbe terrarum (Prov. VIII) ,» nisi hujus, de qua loquimur, dilectionis gaudium? Ludus enim erat amabilis Deo Patri, videre in sapientia sua quae facturus erat, primo beatam coeli curiam, pulchramque rempublicam decus erat denis angelorum ordinibus distinguendam: 134 deinde visibile mundi hujus architecturam, sphaericam coeli cameram, solemque et lunam, lucida sidera, aquas superiores, aquas inferiores, omnes [Col. 0301C] abyssos, nives atque grandines, montes et colles, cunctamque terrae aream, mare et omnia quae in eis sunt, quidquid sursum volat, quidquid deorsum repit aut ambulat, bestias et universa pecora, reges terrae et omnes populos. Nam de his omnibus ait evangelista: «Quod factum est, in ipso vita erat (Joan. I) .» Quid vero est, quod addidit: «Et deliciae meae esse cum filiis hominum?» (Prov. VIII.) Quid, inquam, nisi quod jam tunc in eadem Sapientia provisum et hoc erat, ut in humana requiesceret natura, et caput hominum effecta, sanctorum et sapientium sibimet consociaret in suis deliciis agmina? Haec, inquam, videre antequam fierent, ludus erat Deo et sapientiae ejus, ludus festivus, ludus jucundus, ludus deliciosus. At vero de hujusmodi gaudere, haec omnia spectare [Col. 0301D] cum hilaritate, in cordis amplitudine, amor est sapientiae, amor studiosus, amor sanctus: quem supra sanctum esse Spiritum diximus. Igitur quod Sapientia, quae Filius est, de sua dicit antiquitate aeterna, simul et de hoc amore, qui Spiritus sanctus est, necessario conceditur, videlicet quia Dominus possedit eum initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio, ab aeterno, ex antiquis, antequam terra fieret (ibid.) , etc.

Ita neque, ut Arius, substantiam separamus, neque ut Sabellius, personas in Trinitate confundimus, [Col. 0302A] utriusque erroris voraginem declinantes cum exsecratione, et via regia currentes, vela pandimus insignia confessionis catholicae. Alter enim eorum, Filium Patre minorem, et creaturam atque convertibilem esse contendens, impie atque sceleratissime Creatori hoc auferre molitus est, quod ille creaturis a se factis omnibus quae vivunt tantum, quaeque vivunt simul et sentiunt, benigne largiri dignatus est. Sic enim singula distinxit, ut in specie sua generarent, et non degenerarent: «Germinet, inquiens, terra herbam virentem, et facientem semen juxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens unumquodque semen secundum speciem suam (Gen. I) .» Item: «Creavit Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem, quam [Col. 0302B] produxerunt aquae in species suas et omne volatile secundum genus suum (ibid.) .» Ac deinceps: «Producat terra animam viventem in genere suo (ibid.) ,» etc. Tandem et hominem sic plasmavit, ut generaret, sicut scriptum est, ad imaginem et similitudinem suam (ibid.) . Sic fatuus ille, ut non videat quantam Creatori irroget contumeliam, quantamque naturae ejus criminetur sterilitatem atque inopiam, ut creaturis ab eo factis, in genere suo semen afferentibus, nullum ipse Creator generis sui semen habeat, eodem utique bono, quod aliis contulit, ipse careat, sterilis, desertus atque solitarius? Nonne ergo merito contra hujusmodi derogatores queritur ipse in propheta, dicens: «Nunquid ego, qui alios parere facio, ipse non pariam? et qui aliis generationem [Col. 0302C] tribuo, ipse sterilis ero?» (Isa. LXVI.) Unde enim exemplar accepit, ut fecunditatem suis daret creaturis, si in seipso sterilitate aridus existit, si creans tam multa, nihil de seipso generare valuit? Ut quid tantopere tota nocte vitae praesentis adolescentularum ostia circuit, sibique poscit aperiri, si non insito sibi naturaliter calet amore, si non genuino viret semine? Instat enim et intrinsecus, et suae naturae communionem eum, quem Spriritum sanctum dicimus, vehementem spirat amorem, suumque Verbum, jam Filium, jamque a principio et ab aeterno natum, et adhuc tamen, ut vere semen sibimet insitum in multas conjuges, id est in multas animas spargens, deorum quotidie multiplicat gentem, quibus ait Propheta: «Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes [Col. 0302D] (Psal. LXXXI) .» Itemque evangelista de illo unico Filio Dei, Deique verbo loquens: «Quotquot autem receperunt eum, inquit, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I) .» At ille, de quo supra dictum est, Arius infelix, et quicunque similis ejus animalis homo non percipiens ea quae Dei sunt, et ea sola sapiens quae carnis sunt (I Cor. II) , audiens Deo Filium natum, toto sensu inhaeret carnis imaginibus, consequens esse contendens quod ut filius generaretur vel nasceretur, substantia patris defluxerit, et filius localiter ab eadem patris substantia traductus sit, et hanc passibilitatis calumniam, quasi consequenter adversum nos redarguit. Itemque de Filio subjicit: «Si natus est, erat profecto quando non erat.» Et [Col. 0303A] quasi necessario de temporalitate concludens, coaeternitatem patris filio, quantum in se est, auferre contendit. Sed de coaeternitate vel consubstantialitate jam superius dictum est. De argumento vero defluxionis vel diminutionis paternae substantiae, quam in generatione filii contendit, consequenter intelligi oportere dicendum est male illos nimiumque carnali sensu sibimet illusisse. Non enim a carne, quae in propagando passibiliter defluit, argumentum ducere debuerant in ratione divinae generationis. Rebus quippe dissimilibus eadem non conveniunt. Quid autem tam dissimile quam carni spiritus, et non quilibet spiritus, sed omnium spirituum creator spiritus? Deus enim spiritus est, et eum qui adorat, in spiritu et veritate oportet adorare (Joan. IV) . Nobis [Col. 0303B] ergo Filium Dei naturaliter ex Patre natum confitentibus objicere non debuerant, quod confessionem nostram divinae substantiae passibilitas, quae in generatione carnis non abest, id est fluxus vel diminutio consequeretur. Nam est quidem aliqua similitudo a carne sumpta ad Deum qui spiritus est, sacrisque inserta Scripturis, ut in canticis mysticisque prophetarum libris, sub nominibus sponsi et sponsae, aut viri et uxoris, sed omnino figurate hoc, id est ut in eo quod littera sonat, longe aliud intelligas, scilicet in viro Deum, in semine Dei Filium, id est ejus verbum, in amore Spiritum sanctum, in uxore creaturam rationalem, id est humanam animam, vel angelicam substantiam. Sed est verior illa similitudo, quae ab interiore homine sumpta, suis hostem telis [Col. 0303C] reverberat. Nam si ab homine similitudo in Deum conquiritur, inde sumatur ubi ejus, scilicet Dei imago splendere probatur. Non autem corpus hominis formatum est ad imaginem Dei, quod arbitrati sunt hi qui dicuntur Humaniformii, pro eo quod Deum humanam formam suspicantes, immane simulacrum in templo cordis sui collocaverunt. Nam cum scriptum est: «Coelum mihi sedes est, et terra scabellum pedum meorum (Isa. LXVI) ,» consequebatur opinionem eorum, ut Deus in coelo tam vastus sederet, ut terram pedibus tangeret. Ab interiore ergo homine econtrario argumentari licet, quod generatio Filii Dei nullam paternae substantiae diminutionem fluxumve nos compellat recipere.

Consilium itaque vel artem in hominis anima sitam operae pretium est advertere, qualiter ab anima absque diminutione ejus in auditorem quempiam vel in actum transeat. Si cunctis qui adesse vel audire possunt, tuum consilium proferas, tuamve scientiam doctor sedulus in multorum aures dicendo, docendo transfundas, et quos vacuos acceperas, discentium animos impleas, num idcirco sensus tuus defluxit, imminu tus est, et sui aliquid detrimentum passus est? Itemque si artifex es, et egregium aliquod opus meditaris, modumque structurae prius in mente praepingis, et postmodum in re mirandum atque laudandum in actu [Col. 0304A] componis, nunquid ingenii tui vena protinus aruit, nec idem retinet quod edidit? Quanto ergo magis sapientia Dei, quae est Deus, Dei Filius est, omnium artifex, omnia prospiciens, quae attingit a fine usque ad finem (Sap. VIII) , non sic nata est ut efflueret, non sic genita est ut paternam substantiam diminueret? Nec tunc, quando primum ad componendam mundi fabricam emicuit, et omnia visibilia vel invisibilia condidit, nec tunc, quando in utero Virginis carnem assumens, humanae naturae tota inscripta est, nihil minus in corde suo Pater habuit, nec ideo verbum in ejus natura deletum aut detritum est, quia totum illud in nostrae naturae pellem transcripsit. Hic ergo, Arius scilicet, et quicunque Trinitatem consubstantialem non confitentur, anathema sint, [Col. 0304B] inquit sancta synodus Nicaena. His autem qui consubstantialem Trinitatem praedicant, regna coelorum sint praeparata.

Alter vero, videlicet Sabellius, diverso quidem, sed non minus detestabili errore personas Trinitatis confundens, unam esse personam asserit, id est ipsum sibi esse Filium, qui Pater est, ipsumque Spiritum, ita caecus mente ut haec tam praeclara, tam aperta testimonia non attendat Domini dicentis: «Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti (Matth. XXVIII) .» Itemque eo baptizato in Jordane, vocem de coelo dicentem: [Col. 0304C] «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III) , sanctumque Spiritum in columbae specie super eum descendentem. Hanc haeresim consequenter Patripassianam dicimus. Nam si idem ipse Filius, qui Pater est, cum Filius incarnatus et passus sit, procul dubio Pater ipse incarnatus et passus est. Unde recte, ut dictum est, Patripassianam hanc haeresim nominamus. Sed nos hunc errorem exsecrantes, Verbum quod erat in principio apud Deum; Verbum, inquam, Deum, non ipsum, apud quem erat hoc Verbum, credimus et confitemur carnem factum, videlicet alium eum qui genuit, alium confitentes eum esse qui genitus est; alium, inquam, in persona, non aliud in substantia. Unde ait ipse Filius: «Ego et [Col. 0304D] Pater unum sumus (Joan. X) .» Unum utique secundum substantiam sumus, secundum pluralitatem personarum eum dixisse non dubitamus.

Quod in creatura rationali bene constituta, sancta Trinitas per suorum distinctionem operum agnosci valeat.

In creatura quoque rationali bene et perfecto decore constituta, tanquam in speculo perlucido apparet quodammodo, quia non in una sola, sicut praedictus Sabellius errat, sed in tribus personis adoranda subsistit divinitas. Ecce enim, sicut superius dictum est, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quae relativa nomina sunt, aliis et substantialibus nominibus dici, vel esse, vitam, sapientiam atque [Col. 0305A] amorem; sic in homine, vel angelo sancto haec tria computamus, spiritum vel animam, rationalitatem atque dilectionem. Haec tria sunt. Manifestumque est spiritum vel animam non ipsam esse, quae est rationalitas, alioqui nulla esset ratione carens anima. Sed est bruta pecoris anima, quae sicut ratione caret, sic et aeternitate; et sicut solis fungitur carnis sensibus, sic et cum carne moritur. Item rationalitas non est ipsa quae dilectio, alioquin nullum rationale esset absque dilectione. Sed est omnis homo, vel omnis angelus rationalis quidem, non autem omnis homo, vel omnis angelus habet in se Dei dilectionem. Unde arguitur per Ezechielem diabolus, qui illam in semetipso sprevit primus: «Aurum, inquit, opus decoris tui, et foramina tua in die qua [Col. 0305B] conditus es, praeparata sunt (Ezech. XXVIII) .» Et post pauca: «Repleta sunt, ait, interiora tua iniquitate (ibid.) » Rationalitatem cum qua conditus est, foramina ejus appellat, quia sicut lapis pretiosus auro ligatur, ita Spiritu sancto, qui utique dilectio est, ligari et in unitate coelestis ordinis cum posset astringi, recusavit. Sic et homo tumidus, quicunque superbiam ejus imitatur. Non ergo, ut jam dictum est, dilectio ipsa quae rationalitas, nec rationalitas ipsa quae anima vel spiritus est, sed tria simul unum opus perfectum, et Creatori simile ostendunt. In hoc igitur tanquam in speculo, ut supradictum est, contemplare creatorem Deum, non unius tantum, sed trium personarum esse. Quarum quamlibet quis deneget, Deum non habet, sicut rationali creaturae quodlibet ex [Col. 0305C] supradictis tribus detrahas, nullius dignitatis opus remanet. Amissa namque dilectione, qui angelus lucis creatus fuerat, diabolus princeps tenebrarum factus. Et homo similiter absque dilectione malus, et ejusdem diaboli filius est. Quod si rationalitas desit, brutum est omne quod vivit et sentit. Si anima vel spiritus non sit, multo magis nec rationalitas nec dilectio in ulla creatura est; si, inquam, quamlibet trium personarum deneges, Deum non habes, quia, si Spiritum sanctum abneges, Patrem et Filium confitens, cum idem Spiritus amor sit, Deum sine amore, id est hostem et inimicum tibi constituisti. Si Filium deneges, cum Filius Dei sapientia sit, Deum tibi brutum et insipientem phantastico errore confinxisti. Nam de Filio male sentientes, Nicaeni fides concilii [Col. 0305D] gentilium similes esse convincit. Itaque jure catholica fides, ut supradictum est, sicut in Ario substantiae separationem, sic in Sabellio personarum anathematizat confusionem vel peremptionem.

Quomodo numerus trium personarum nihil inde auctus sit, quod homo factus est Filius Dei, nec idcirco quaternitas, sed dicatur et sit nihilominus Trinitas.

Quamvis autem Filius incarnatus sit, idemque Deus et homo sit, non crescit ex eo personarum pluralitas, ut quae ante Incarnationem ejus erat Trinitas, post dicatur aut sit quaternitas. Non enim duos Ecclesia catholica recipit filios, imo anathematizat [Col. 0306A] Nestorium et omnes, qui unum ante saecula, alium profitentur post carnis assumptionem. Nam duo quidem, id est duas substantias; duo, inquam, neutro genere, non masculino; duos, id est duas in Christo praedicamus personas. Et sicut homo sedens in equo, non duo sunt, sed unus eques, sic Deus in homine non duo Christi, sed unus est Christus. Quomodo enim de diversarum specierum individuis duos aut tres praedicabis, cum unum substantiae nomen subjicere non possis? Verbi gratia: Hic homo, atque hic equus diversarum specierum, id est hominis et equi individua sunt. Si ergo de hoc equo et de hoc homine loquens, duos dixeris, inconveniente hoc mobile praedicabis, cum substantiale fixum non sit, quod subjicere possis, quia neque homines neque [Col. 0306B] equos de uno homine et uno equo dicere ratio permittit. Non minus inconvenienter de Christo praedicabis duos. Nam quomodo constat hic eques ex hoc homine et ex hoc equo, sicut et Christus constat ex hoc individuo Dei quod est verbum Patris, et ex hoc individuo hominis, quod ex virgine Maria nascendo initium sumpsit. Dubium autem non est quod Deus et homo diversae sint species, omnino substantialibus differentiis longe ad invicem distantes, ab usque generalissimi generis, quod est substantia, divisione prima. Nam sub corporeo longe infra continetur homo, Deus autem verus sub incorporeo. Si ergo de Christo loquens dixeris duos, inconvenienter praedicabis, quia non est fixum substantiale quod congrue subjicere possis. Nec si Christos subjeceris, recte [Col. 0306C] dixisti, quia Christus nec substantiale nomen est, sed est nomen officii, nec magis de Deo et homine, duos recte potes praedicare Christos, quam duos equites de homine et equo. Sed et minus convenienter de Deo et homine duos dicis Christos, quam de homine et equo equites duos, quia Deus homini unitus, nunquam separabitur; homo autem equo sedens, quoties descendit, toties separatur. Nec incongrue similitudo haec pro argumento sumpta est, quoniam in Christo divinitas humanitate tanquam equo usa est. Unde in Zacharia propheta equus roseus ostenditur (Zach. I) , et in Evangelio Samaritanus hominem a latronibus convulneratum, jumento suo imposuisse legitur (Luc. XVII) . Itaque quemadmodum [Col. 0306D] filius tuus, si egressus pedes, forte sedens equo ad te revertitur, non idcirco tecum personas triplicat, sed tantum ut prius geminat; non enim dignum est ut cum filio tuo filius jumenti personam duplicet: sic Filius Dei, Verbum Patris in sola divinitate eructatum in uterum Virginis, dum cum humanitate redit ad dexteram Patris, personarum numerus non inde succrescit, quia dignum non est ut cum natura Dei personam duplicet natura hominis, quae ab illa substantia, et pluribus et majoribus distat differentiis, quam equus ab homine. Nam hominem ab equo rationalis differentia sejungit, hominem autem a Deo plurimae secernunt, quas enumerare longum est, substantiales differentiae.

Idcirco praeteritis generationibus ante adventum Christi tacitum fuit vulgo mysterium tanti hujus divini nominis Patris, et Filii et Spiritus sancti, quia necdum illud capere poterat infantia, seu juventus mundi nimium carnalis, quippe qui ne nunc quidem jam grandaevus, postquam incanuit, Christo adveniente sine magno praedicantium labore intelligere potuit, simul quia necdum illam, quam in hac fide confitemur, suam beata Trinitas fecerat misericordiam. Necdum, inquam, nobiscum illam pro qua nunc jure colitur, fecerat misericordiam, qua sibi circa salutem nostram beata Trinitas divisit operationem [Col. 0307B] trinam, ut hominem quem Pater creaverat, Filius redimeret, Spiritus sanctus igniret, non quia Pater absque Filio sanctoque Spiritu quidquam creaverit, aut Filius sine Patre sanctoque Spiritu redemerit, aut Spiritus sanctus absque Patre Filioque illustraverit, et peccatorum remissione mundaverit; sed quia sic est communis quidem, et ubique inseparabilis summae et unius divinitatis operatio, ut tamen, in proprietate vel ordine operis, manifesta nullique fidelium ignoranda personarum sit discretio. Nam illa vox: «Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I) ,» Patris vox est ad Filium et Spiritum sanctum, et illa caro quae de Virgine sumpta, mortua ac sepulta est, et resurrexit, Filii caro est, et illa columba, quae super Dominum [Col. 0307C] descendit (Matth. III) , et ille ignis, qui super apostolos ejus apparuit (Act. II) , non quidem substantiam, sed praesentem sancti Spiritus potentiam visibiliter exhibuit. Praeteritis ergo saeculis jure a vulgo non exigebatur fides sanctae Trinitatis, quia, sicut dictum est, infanti adhuc et sub paedagogo (Gal. III) servienti populo Dei declarata non fuerat haec eadem Trinitas adorandi exhibitione, vel distinctione operis.

Non tamen penitus absque fide veteres Deo placuerunt, quoniam hi, a quibus tanquam radicibus [Col. 0307D] suis multiplices rami portabantur, scilicet magni Patres divini hujus nominis pinguedine non caruerunt, qua nunc pascimur nos: qui cum oleaster essemus, naturalibus ramis propter incredulitatem fractis, per eamdem fidem in bonam olivam inserti sumus (Rom. XI) . Plurima quippe illorum libri testimonia Trinitatis Evangelio Christi conferunt. Unde haec duo Testamenta recte per duo seraphin significantur in Isaia, quorum est ille clamor: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus Sabaoth, pleni sunt coeli et terra gloria tua (Isa. VI) .» Et quia Judaicus populus, hoc audito clamore per apostolorum ora, post adventum sancti Spiritus, incredulitate caecatus est, bene et hoc prophetae ostenditur in eo quod domus Domini fumo impletur (Isa. VI) . Fumus enim ille [Col. 0308A] Judaeorum caecitatem designat, sicut et paulo post eidem prophetae dicitur: «Excaeca cor populi hujus (ibid.) , etc. Sed nos ad librum, quem aperuit Agnus, oculos cordis per fidem apertos habentes, cum supradictis seraphin, vel cum quatuor quoque animalibus dicimus: «Sanctus, sanctus, sanctus (Apoc. V) ,» adjungentes: «Salus Deo nostro qui sedet 137 super thronum et Agno (ibid.) ,» videlicet quia librum jam dictum aperiens Agnus, Trinitatis mysterium in illo descriptum ostendit, quod nesciebatur. Nam cum interrogantibus Judaeis et dicentibus: «Tu quis est?» respondisset: «Ego principium, qui et loquor vobis (Joan. VIII) ,» aperuit nobis, quia juxta quod et in psalmo dicit: «In capite libri scriptum est de me (Psal. XXXIX) ,» non aliud Moses [Col. 0308B] principium intelligi voluit, ubi ait: «In principio creavit Deus coelum et terram (Gen. I) ;» non aliud, inquam, principium quam Filium, quoniam et Joannes ait: «Omnia per ipsum facta sunt (Joan. I) .» Creavit coelum et terram Deus in principio, id est, Pater in Filio. Cui adde quod sequitur: «Et Spiritus Dei ferebatur super aquas (Gen. I) ,» et ecce in capite libri, quem Agnus aperuit, beata praefulget Trinitas. Per has fores trifidas sanctam ingressus Scripturam, passim deinde respersos invenis aureos ejusdem divini nominis titulos.

Primum in opere sex dierum, si vigilanter attendas, [Col. 0308C] eadem commendatur Trinitas, verbi gratia: «Dixit Deus: Fiat lux (Gen. I) .» Ac deinceps: «Vidit Deus quod esset bonum (ibid.) .» In eo quod ait: «Dixit Deus,» Verbum per quod omnia facta sunt cum Patre, agnoscimus. Et in eo quod addidit: «Et vidit Deus quod esset bonum,» nimiam operantis diligentiam atque benevolentiam intelligimus, quae procul dubio non est aliud quam qui tertia in Trinitate persona est Spiritus sanctus. Non enim casu, aut supervacue sic positum per singula: «Vidit Deus quod esset bonum,» aestimare debemus. Sed magnam Creatori diligentiam nobis commendatam fideliter advertamus. Et ut scias quantum illa diligentia, de qua loquimur, in opere Dei profecerit, [Col. 0308D] convertere ad cor tuum, o quicunque es artifex alicujus laudandi effector operis; ut, inquam, scias quantum diligentia, quae est Spiritus, ejus operi profecerit, respice quantum in opere tuo diligentia tua contulit. Certe in mente tua quodammodo sic habebas artem, sicut erat in principio Verbum apud Deum. Ejus artis tibi conscius, non otiosum te esse passus es. Quare? Ut de multis, quae subesse potuerunt, causam meliorem inferam, utilitatis amor, id est intentio proficiendi plurimis, otii te impatientem reddidit. Una causa haec ab illo te servo discernit, qui malus et piger arguitur, dum tu laudaris servus bonus et fidelis (Matth. XXV) . Nam de caetero pares fuistis, videlicet quia tam in illius quam in tua mente talentum bonae artis appensum est. Sed vide quantam [Col. 0309A] inter te atque illum distantiam diligentia sive benevolentia, quae in te est, effecerit. Dum ille fodit in terram, et abscondit pecuniam Domini sui (ibid.) , tu in operando credito tibi talento, duplicia lucraris, vidensque per singulos profectus, quia bonum est lucrum, amplius sitis, et prae magnitudine desiderii laborem in opere non sentis. Crescit lucrum, crescit lucri desiderium. Ad hanc ergo similitudinem perpendis quantum in opere Dei, diligentia vel bonitas ejus effecerit, quae magnifice delectata esse monstratur in eo quod per singula dicitur: «Et vidit Deus quod esset bonum,» et ait: «Fiat (Gen. I) ,» etc. Tantum in opere secundi diei non est illud additum, certe gratia mysterii, de quo jam alias dictum est. Illa vero diligentia vel bonitas, alia, ut dictum est, [Col. 0309B] quam Spiritus sanctus intelligi non debet. «Si enim interroges, inquit Augustinus, quis omnia fecerit, respondeo: Deus: Si quaeras per quid, aio, per Verbum. Si quaeras quare, respondeo, quia bonus. Et haec Trinitas, inquit, unus Deus est.»

Igitur in opere mundanae fabricae cunctorumque creatione, omnipotens omnia sciens omnibus commendatur benigna Trinitas. Amplius autem in eo quem universis praeponere decernebat, id est, in homine seipsam exprimere dignata est, dicendo: «Faciamus hominem (Gen. I) .» Nam in verbo, faciamus, manifeste personarum pluralitas innuitur, in [Col. 0309C] quo per consilium quod sic praemittitur, eadem diligentia de qua jam dictum est, magnificentius commendatur. Et in hoc opere plasmatio, propria Patris operatio est. Duo vero, quae in hoc plasmate, ultra caetera animalia, quae jam creata fuerant, addita sunt, videlicet ut fieret ad Dei imaginem, et similitudinem caeterarum personarum, id est Filii et Spiritus sancti, insignia sunt. Ad imaginem quippe Dei, quae Filius est, sicut Apostolus ait, de illo loquens: «Qui est imago Dei invisibilis (Coloss. I) ,» et alibi: «Qui cum sit splendor gloriae, et figura substantiae ejus (Hebr. I) ; ad imaginem, inquam, Dei, sive figuram substantiae ejus homo conditus est, in eo quod rationalis est; ad similitudinem vero, in eo quod [Col. 0309D] divinae bonitatis imitator conditus est, quod proprie sancti Spiritus opus est. Bonitas quippe vel charitas Dei, Spiritus sanctus est. Qui cum, ut supra dictum est, Patrem, ut omnia per Verbum operaretur, excitaverit, tum vero in plasmatione hominis, ita studiosum reddidit, ut nihil eorum subtraheret, quae conferre potuit. Quid enim taliter condito homini praeter naturalem divinitatem defuit? At vero id, quod per naturam Deus sit, generare utique Deus potuit; Deus enim est Verbum, quod genuit: creare autem vel plasmare tale quid, cum sit omnipotens, nullo modo potuit. Nec in hoc quidquam derogatur omnipotentiae, cum aequale sibi, qui est ultra omnia, extra omnia, praeter omnia dicitur Deus creare non potuisse. Igitur in plasmatione hominis, ut dictum [Col. 0310A] est, benevolentia Dei, quae est Spiritus sanctus, maxime operam suam adhibuit, cum ei, qui utpote creatus, naturaliter non poterat esse Deus, gratia sui similitudinem Dei contulit. Quae Dei similitudo, ut sedem vel receptaculum haberet, imago sive figura substantiae Dei, quae est Filius, animae hominis impressa est, ut a suo Spiritu sancto praedictam similitudinem reciperet, quomodo pretioso lapidi foramen aperitur, per quod gracilem auri virgulam, qua constringatur et teneatur, recipiat. Quod et de angelica sentiendum est creatura. Unde et arguitur in Ezechiel et, ut superius dictum est, angelus ille: «Et foramina tua, inquit, in die, qua creatus es, praeparata sunt (Ezech. XXVIII) .» Quia rationalis conditus, quia per foramen ejusdem rationis aurum, [Col. 0310B] id est sanctum dilectionis spiritum admittere noluit. Ideo sequitur: «Repleta sunt interiora tua iniquitate (ibid.) .» Sed ut ad hominem redeam, maxime in plasmatione hominis, magnum et profundum Trinitatis consilium significari debuit, videlicet quia non solum conditus est, sed et unica materia est, per quam innotescit principatibus, et potestatibus et coelestibus, sicut ait Apostolus, multiformis sapientia Dei (Ephes. V) . Nam praeter hoc, quod haec verba sonant: «Faciamus 138 hominem ad imaginem et similitudinem nostram,» hoc quoque in eodem consilio praefinitum est, qualiter perditum eumdem hominem propria singularum operatione personarum, eadem quae plasmabat Trinitas recuperaret. Quod manifesta ejusdem operationis distinctione perspicuum [Col. 0310C] est. Nam post plasmationem, imo post lapsum hominis, eadem quae condidit Trinitas, hoc ordine sese in recuperando erexit. Primum Pater est, qui quaestionem hanc depromens: «Ecce Adam, quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum (Gen. III) ,» protinus adnectit: «Nunc ergo videte, ne forte mittat manum suam, et sumat de ligno vitae, et vivat in aeternum, ejecit illum (ibid.) ,» etc. Viam enim hic fecit Pater misericordiarum, viam, inquam, fecit misericordiae suae, in eo quod hominem post peccatum noluit vivere in aeternum. Nam cum sit hominis post peccatum misera vita (Job. VII) , si esset aeterna, quid esset nisi aeterna miseria? Haec autem daemonum est, scilicet aeterna miseria, vel [Col. 0310D] misera aeternitas, ex opposito Dei, cujus est aeterna beatitudo, vel beata aeternitas. Igitur primum et magnum opus misericordiae, quod, sicut commemorat Augustinus, Plotinum quoque gentilium quemdam philosophum recte dixisse: Pater misericors mortalia nobis condidit corpora.» Hoc enim modo custos hominum, non solum sibi contrarium hominem posuit, sed et a daemonibus longe differre fecit, ut esset ejus temporalis miseria, vel misera temporalitas. Est ergo proprium personae Patris opus, mortalitatis illatio; proprium personae Filii, animarum redemptio, pariterque corporum resurrectio; proprium sancti Spiritus, animarum resuscitatio, pariterque corporum immutatio illa, de qua dicit Apostolus: «Mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur (I Cor. XIII) ,» id est impassibiles erimus. Solum namque hi, qui Spiritum sanctum acceperunt, post resurrectionem impassibiles erunt. Itaque tam in creatione quam in recreatione hominis, ut praedictum est, Trinitas distincte operata esse comprobatur, totumque opus hoc provisum esse ab eo, cujus providentia in sui dispositione non fallitur, testatur illa consilii divini reverenda expressio, qua dictum est: «Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram.» Igitur, ut superius dictum est, recte in Isaia per duo seraphim duo intelliguntur Testamenta, quae consona voce ad alterutrum clamant: «Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth (Isa. VI) ,» dum ejusdem Trinitatis gloriam, quae in Novo Testamento revelatur, Vetus quoque concorditer attestatur, [Col. 0311B] sicut in ipsis antiquae Scripturae foribus apparere jam breviter diximus. Caeterum, si introgressi, undique ejusdem Trinitatis testimonia scrutari velimus, prolixitas modum excedet, nimiumque, praesertim cum aliud propositum sit, fastidium pariet. Quapropter ad propositum festinantes, illud solum considerare libet qua ratione ad propitiationem Dei Patris humano generi impetrandum, soli vel maxime Filio carnem assumere convenerit.

Quam recte cum tres personae sint Deitatis, ad solam Filii personam carnem suscipere, hominemque redimere pertinuerit.

Divina dispositio, qua Filii personam potius quam Patris aut Spiritus sancti incarnari complacuit, idcirco [Col. 0311C] maxime miranda est, quia peccatum primi hominis maxime contra eumdem Filium admissum est, ob cujus expiationem Filius ipse homo fieri dignatus est. Sed et diaboli peccatoris antiqui superbia, maxime propter Filium adversus Creatorem intumuit. Quod ex verbis ejus advertere promptum est. Ait enim: «Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV) .» Utique cum haec diceret, invido adversus Filium livore servilis contumacia torquebatur, eo quod uni et soli nato, non facto, tota coelorum curia aeque ut Patri, pro tanta differentia jure famularetur. Grandi quippe differentia sese ab uno qui erat in sinu Patris, distare indignabatur, cum se inter caetera ab artifice Deo factum, illum ex Patre Deo solum videret super [Col. 0311D] omnia natum. Tunc servilis tumor adversus eumdem unigenitum grassatus est, longe nequius quam Ismael ex ancilla procreatus, dominum suum Isaac de libera genitum persequebatur, ut testatur Apostolus; nequius, inquam, utpote ubi et longe subtilior malitia, et multo longinquior conditionis erat differentia, quae superbientis odium concitabat. Propter quod odium jam erat homicida, testante eodem Dei Filio in Evangelio suo, ac dicente: «Ille homicida erat ab initio (Joan. VIII) .» Sed homicidium illud tunc actu perficere non poterat, cum nondum in illo Dei Filio esset humana, quae posset occidi, natura. Perfecit autem, cum illum ad terras descendisse, hominemque mortalem factum esse agnoscens [Col. 0312A] (exibant enim, inquit evangelista, daemonia a multis clamantia et dicentia: Scimus quia Filius Dei es [Luc. IV] ;) agnoscens, inquam, illum advenisse in carne, peccator antiquus insurrexit, eumque per suos satellites patibulo crucis affixit. Nam sapientiam ejus, videlicet dispositionem, qua per mortem suam redempturus erat humanum genus, «nemo principum hujus saeculi cognovit, inquit Apostolus. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) .» Virtus autem ipsa, per quam se vicisse putabat, mortis infirmitate, persistit in ejusdem Dei Filii odio implacabili, per Judaeorum ora negantium, per haereticorum blasphemias creaturam illum esse asserentium. Sed ut ad primi hominis peccatum redeam, sciendum quia, priusquam [Col. 0312B] per serpentem diabolus de vetito ligno comedere mulierem persuaderet, uterque, scilicet vir et mulier, occulta ejusdem hostis inspiratione appetiverant esse sicut dii. Alioquin frustra ad perpetrandum id quod persuadebat, hac promissione usus fuisset, dicens: «Et eritis sicut dii (Gen. III) .» Nemo enim nisi id quod sentit appetit, pro fructu repromittit alicujus operis. Quam autem contra Trinitatis personam magis hic hominis quoque tumor sese intenderit, apparet per hoc quod addidit: «Scientes bonum et malum (ibid.) .» Utique Filium, qui sapientia Patris est, superbe aemulati sunt, id est pares illi sese fore arbitrati sunt, habendo scientiam omnium. Unde lignum praevaricationis, ironice nomen accepit, ut diceretur lignum scientiae boni et mali, licet a scriptore [Col. 0312C] historiae sic vocetur, etiam ante peccatum hominis. Quod per anticipationem constat fieri. Eadem ironia dicit ipsa, quae unus est Deus, Trinitas: «Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum (ibid.) .» Quasi unus ex nobis, id est quasi Filius, qui sapientia Patris est, cujus aequalitatem appetivit, id est scientiam boni et mali. Nam scientia boni et mali solius Dei est, qui omnia scit, et malo quoque bene novit uti. Unde cum dictum esset: «Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est,» statim ironice additum est, in quo, videlicet in eo quod est «sciens bonum et malum.» Similiter ironice diabolus quoque appellatur cherub in Ezechiele, quod interpretatur plenitudo scientiae (Ezech. XXVIII) . Igitur magis contra propriam personam Filii [Col. 0312D] Dei diabolus, et ipse intumuit, et hominem erexit, dum uterque aequalitatem sapientiae Dei, quae Filius est, appetivit 139 eique subesse contempsit. Unde miranda, ut superius jam dictum est, divinitatis dispensatio, mira dignatio, ut ille, contra quem potissimum peccatum admissum fuerat, scilicet Filius, intercessor apud Patrem accederet, homo factus, et pro inimicis suis morti spontanea charitate addictus, tanquam si Isaac idcirco se patiatur immolari (Gen. XXII) , ut Ismael in gratiam patris ac matris veniat, suusque cohaeres fiat, qui ideo fuerat ejectus, quia sese, non ipsum patrem persequebatur (Gen. XXI) . Sed neque Isaac, neque alium quempiam sacra refert historia pro inimicis suis intercedendo, spontaneam excepisse [Col. 0313A] mortem. Vix enim pro amico suo, vel, ut ait Paulus, «vix pro justo quis moritur (Rom. V) .» Commendat ergo charitatem suam in nobis Dei Filius, quoniam, cum in ipsum peccando, Patrem offendissemus, ipse naturam, in qua pro nobis moreretur, assumere dignatus est (ibid.) . In hac dilectione, quisquis illum imitatur, potest ad illam Dei similitudinem quam per superbiam diabolus vel ipse homo appetivit, ascendere. Cum enim dixisset ipse: «Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos (Matth. V) ,» statim adjecit: «Ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est (ibid.) .» Ac si diceret: Non magnificentia scientiae de qua praesumens Satanas, dixit in corde suo: Similis ero Altissimo (Isa. XIV) ,» vel quam vestris parentibus promittens [Col. 0313B] dixit: «Eritis sicut dii, scientes bonum et malum (Gen. III) .» Non inquam, scientia, sed supereminens scientiae charitas (Ephes. III) , causa est efficiens ut Altissimo similes sitis: Nec ego vobis filiorum Dei dignitatem invideo; non enim rapinam arbitratus sum me esse aequalem Deo (Philip. II) , sed ascensum superbiae aversor, per quam, cum ascenderet Satan, videbam eum sicut fulgur de coelo cadentem (Luc. X) .» Discite ergo a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) .» Hoc miraculum divinae dispensationis Propheta intuens, ait: «Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Psal. LXXI) .» Magnum est hoc et mirabile quod Filius, cum aeque ut Pater Deus sit creaturae suae, rex quoque ejus dignatus est dici et esse, et hoc secundum [Col. 0313C] judicium legemque justitiae. Quod hoc modo promptum est advertere. Dignum erat ut is ipse, scilicet Filius, per quem omnia condita sunt, dominus et rex esset omnium, neque per quemlibet alium regerentur, qui utique cum esset creatus, non erat Creator eorum. Regis autem debitum ac legitimum est officium, ut subditis danda vel data praecepta, prior ipse actibus impleat, ne, dum militibus laboriosam mandat militiam, ipse in deliciis sua potestate abutendo, causam praebeat eorum murmurio, procul dubio dicentium, deliciosum esse ducem, qui subditis ea praecipiat quae facere fugiat aut non possit. Igitur et hoc dignum fuit, ut ea quae praeceperat, vel praecepturus erat, ut Deus, ipse praecipue opere impleret, ut rex, videlicet omnimodae [Col. 0313D] humilitatis opus, quale est illud: Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Eccli. XIII) . Magnum hoc, ut supra dictum, est et mirabile est, quod cum dominari posset creaturae suae, sola excellentia potentiae, maluit aequaliter cum ea judicium legemque subire justitiae: Quapropter antequam in forma sui militiam vitae subisset humanae, minora dedit hominibus praecepta; cum autem homo factus esset, imposuit altiora ad modum regis probi ac strenui: qui dum in prima acie commiserit cum hoste, acri certamine fessus, cruentisque insignis vulneribus, cum discrimine universos eripuit, tum demum dat praecepta fortitudinis, fiducialius, justius, constantius, utpote factis dicta juvantibus; militibusque [Col. 0314A] murmurare de labore, vel delicias quaerere, viso ducis sanguine, non audentibus. Ita priusquam circumdatus esset infirmitate Dominus virtutum, dictum est antiquis: Non occides (Exod. XX) . Quando autem idem rex gloriae tentatus est per omnia pro similitudine absque peccato, et didicit obediens esse, non seipsum defendens: «Ego autem dico vobis, inquit, quia omnis qui irascitur fratri suo (Matth. V) ,» etc. Bene ergo Propheta, ut supra dictum est, «Deus, inquit, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis:» quia videlicet immensitate potentiae nullatenus minor est divinae tanta magnitudo justitiae. Quam justitiam nos quoque qui sub paterna praevaricatione rei detinebamur, in eo suscipimus, sicut mox in eodem Psalmo additum est: «Suscipiant montes [Col. 0314B] pacem populo, et colles justitiam (Psal. LXXI) ;» in eo, inquam, suscipimus, quia quem primi parentes nostri contempserunt Deum in gloria sua fulgentem, nos adoramus in carne nostra nascentem, in cruce sua morientem. Hinc enim justificamur, quia super antiquum servitutis pensum, quod est adorare Deum, quod debebat etiam, si nunquam peccasset genus humanum, hoc adjicitur, ut hominem crucifixum adoremus. Hac, inquam, satisfactione efficitur ut, salva justitia sua, nos in antiquum statum restituat justus Deus.

In officio ejusdem sanctae Trinitatis, recte haec Evangelii lectio ponitur, qua maxime necessarium [Col. 0314C] salutaris baptismi remedium commendatur (Matth. XXVIII) , videlicet quia sine virtute hujus nominis quantacunque dicas, irritum est lavacrum, neque per aquam potest quisquam renasci, nec aliter nomine hoc signamur nisi cum illo baptismi sacramentum suscipiamus. Huic Evangelio consonat ea quae praemittitur lectio libri Apocalypsis, maxime in eo quod ait: Et in circuitu sedis tanquam mare vitreum simile crystallo (Apoc. IV) . Mare namque vitreum crystallo simile, baptismum significat purae confessionis et solidae fidei. Et quod in Evangelio dictum est: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei (Joan. III) ,» hic significatur per hoc, quod in circuitu sedis mare ostenditur. Nam quia in circuitu sedis est mare, [Col. 0314D] profecto ut ad eamdem sedem perveniatur, mare necesse est transmeare. Septem quoque lampades ardentes ante thronum (Apoc. IV) , id est septem spiritus Dei. Quia non est dictum: «Nisi quis renatus fuerit» ex aqua solum, sed «ex aqua et Spiritu sancto.» Et in medio sedis et in circuitu ejus quatuor animalia, die ac nocte dicentia: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus omnipotens, qui eras, et qui es, et qui venturus es (ibid.) , catholici doctores sunt, qui meritorum qualitatibus, tanquam diversis discreti vultibus, et ad cavendam haereticorum perfidiam, sive ad subditorum, suamque salutem providendam, in circuitu et intus, id est in corporalibus, et in spiritualibus pleni oculis, scilicet illustratione [Col. 0315A] Spiritus sancti, fidem sanctae Trinitatis, tam in adversis quam in prosperis, praedicare non cessant, [Col. 0316A] et invitare populos ad illud mare baptismi.

Dominicae primae post octavas Pentecostes officium voces emittit pauperis illius qui per Lazarum in Evangelio figuratur (Luc. XVI) , scilicet gentilis populi, qui ad fidem Trinitatis, praedicantibus, ut supra dictum est, apostolis confugiens, de interiore sensu legis cupiebat refici, tanquam de micis quae cadebant de mensa divitis, videlicet populi Judaici qui, dum doctrinam legis non ad charitatem habuit, sed ad elationem, quasi de acceptis opibus tumuit: [Col. 0315B] ille autem, scilicet gentilis populus, dum conversus ad Deum, peccata sua confiteri non erubuit, ulceribus plenus exstitit, et ei vulnus in cute fuit. Hujus, inquam, voces sunt mendicantis, quod maxime claret in graduali: Ego dixi: Domine, miserere mei, sana animam meam, quia peccavi tibi (Psal. XL) . Epistola: Deus charitas est (I Joan. IV) , primo adversus Judaici populi depromitur invidiam, qua pauperem jam dictum non debere admitti contendit juxta illud: Quare introisti ad viros praeputium habentes? (Act. XI.) Manifestum est enim Judaeos semper gentium odisse salutem. Simul, quia moralis quoque sensus in hoc evangelio non deest, commonemur utiliter hoc exemplo ne ab ullo paupere [Col. 0315C] avertamus faciem nostram. Charitatem quae in praedicta commendatur epistola promptum est eodem sensu, id est morali, accipere, maxime quod ait: Qui enim non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt, quomodo potest diligere? (I Joan. IV.)

Dominica secunda legitur hoc evangelium: Homo quidam fecit caenam magnam, et vocavit multos (Luc. XIV) . Notum est autem quia per multos qui vocati fuerant et hora coenae coeperunt excusare, contemptores significantur qui plus terrena quam coelestia diligunt, qui amplius rebus corporalibus quam spiritualibus occupantur. Et per hoc quod ait quisque [Col. 0315D] illorum: Rogo te, habe me excusatum (ibid.) , quod inquam, dixit: Rogo et tamen venire contemnit, quod sonat humilitas in voce, superbia in actione, per hoc plane, ut dictum est, exprimitur, quod dum cuilibet carnalium dicitur: Convertere, Deum sequere, mundum relinque, respondere solet: Ora pro me, quia peccator sum, hoc facere non possum. Dicendo: Peccator sum, humilitatem insinuat; subjungendo: Converti non possum, superbiam demonstrat. De his ergo labiis iniquis, de hac lingua dolosa (Psal. CXIX) , in graduali nos liberari poscimus. Recte, pulchre atque consone servus egregius, qui nos invitat, dicit in praeeunte epistola: Filioli [Col. 0316A] mei, non diligamus verbo neque lingua, sed opere et veritate (I Joan. III) . Quorum iniqua labia linguamque dolosam qui contemnit (solent enim alios converti volentes devocare, tum sanctum propositum vituperando, quod est iniqua labia habere, tum nimium laudando nimiasque difficultates arctae viae vel angustae portae praetendere (Matth. VII) , quod est linguam dolosam acuere); qui, inquam, dehortantes eos contemnit, et audire non vult, confortat animam suam, et dicet illud quod in alleluia cantamus: Deus, judex justus, fortis et patiens, nunquid [Col. 0316B] irascetur per singulos dies? (Psal. VII.) Videlicet cum alibi dicat: «Et eum qui venit ad me, non ejiciam foras (Joan. VI) ,» tandemque de infirmitate convalescens, et viam mandatorum Domini, quae angusto initio coepta fuerat, dilatato corde percurrens, dicit quod in introitu cantatum est: Factus est Dominus protector meus: et eduxit me in latitudine (Psal. XVII)

In evangelio Dominicae tertiae commendatur nobis quanta de conversis peccatoribus Deo cura sit, per parabolam centum ovium, et unius perditae, quam bonus pastor inventam imponit in humeros suos [Col. 0316C] gaudens, et sic reportat ad gregem, itemque per aliam parabolam decem drachmarum, quarum unam, quae perdita fuerat, mulier studiose lucernam accendens, requirit et invenit (Luc. XV) . Ad hunc sensum profecto respicit quod Petrus in epistola sua evigilandum esse commonens: Quia adversarius vester, inquit, diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret (I Petr. V) , qui utique ovem illam centesimam devoraverat, et nunc inventam esse dolens, iterum circuit et amplius rugit. Ideo praemisit et hoc: Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi cura est de vobis (ibid.) . Cui sensui graduale succinit: Jacta cogitatum tuum (Psal. LIV) , et offerenda: Sperent in te omnes (Psal. IX) , et quia praedictum evangelium [Col. 0316D] pro peccatore contextum est, super quo poenitentiam agente gaudium est angelis Dei, recte unicus et pauper clamat in introitu: Respice in me, et miserere mei (Psal. XXIV) .

Dominicae quartae evangelium est: Estote misericordes, quia et Pater vester misericors est (Luc. VI) . Cui palam lectio epistolae, quae praemittitur, concinit, iterum atque iterum creaturam asserens exspectare revelationem filiorum Dei (Rom. VIII) , quem Patrem nostrum esse praesenti evangelio Dominus asserit: Estote, inquit, misericordes, sicut et Pater vester caelestis [Col. 0317A] misericors est. Introitus, Dominus illuminatio mea (Psal. XXVI) , itemque, offerenda, Illumina oculos meos (Psal. XII) , idcirco congruunt, quia trabem vel festucam peccati de oculo, id est odium, quod Evangelium monstrat oportere ejici, cum gratia sancti Spiritus expellit, Dominus illuminatio cordis est, et hi quibus videndus est Deus, illuminantur oculi, ut, sicut in Graduali canimus, Videat cor mundum voluntatem Domini, et visitet templum ejus (Psal. XXVI) , et hoc non suis viribus, sed ejus cui in communione dicimus: Dominus firmamentum meum (Psal. XVII) , etc.

In evangelio quintae Dominicae narratur quia, [Col. 0317B] laxatis ad imperium Domini retibus in capturam conclusaque piscium multitudine copiosa, et retia rumpebantur, et impletae sunt naviculae, ita ut mergerentur (Luc. V) . Per hoc illud significatum est quia, carnalium turbis Ecclesiam complentibus et super numerum multiplicatis, tumultus et dissensiones orirentur, et non solum ebriosorum, raptorumque subintroeuntium malis moribus, Ecclesiae navicula premeretur, sed haereticorum quoque disceptationibus rete fidei disrumperetur. Propter hoc illa magni piscatoris nostri Petri apostoli lectio, opportune praemittitur, pisces suos ad unitatem, et pacem cohortantis, et dicentis: Omnes unanimes estote, patientes, fraternitatis amatores, misericordes, modesti, humiles, non reddentes malum pro malo, neque [Col. 0317C] maledictum pro maledicto (I Pet. III) , videlicet quia per hoc tumultus crescit, et seditio convalescit. Et post pauca: Sed etsi quid patimini propter justitiam beati (ibid.) , etc. In hujusmodi periculis constitutae Ecclesiae voces sunt caeterae partes officii. Introitus: Exaudi, Domine, vocem meam (Psal. XXVI) . Amplius autem Graduale, Protector noster, aspice, Deus (Psal. LXXXIII) , sensui supradicto consonat. Sumptum est enim de psalmo habente in titulo: Pro torcularibus. Quo nomine praesentem Ecclesiam designari dubium non est, ubi electi reproborum tot scandala patiuntur ut, juxta evangelicam similitudinem, quasi rete tumultu piscium rumpi videatur. Quorum schismata quisque cavens, dicit in offerenda: Benedicam Dominum qui mihi tribuit intellectum [Col. 0317D] (Psal. XV) . Et in communione: Unam petii a Domino (Psal. XXVI) , id est non scissuras mentium, sed unitatem fidei.

Dominica sexta dicendo Dominus in Evangelio: Audistis quia dictum est antiquis: Non occides, ego autem dico vobis (Matth. V) , etc., manifeste nobis illam novitatem necessariam inculcat, quae passim in sacris commendatur Scripturis, «ut renovemur spiritu mentis nostrae, et exuentes veterem hominem, induamus novum eum, qui secundum Deum creatus est (Ephes. IV) .» Quod enim antiquis dictum est, nos qui novi dicimur, in melius transcendere [Col. 0318A] debemus. Recte ergo illa praemittitur lectio, ut novum hominem Christum indueremus, dicente Apostolo: Quicunque baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius baptizati sumus (Rom. VI) , etc. Dicendo itaque: Et nos in novitate vitae ambulemus (ibid.) , plus quam illud quod antiquis dictum est, nos debere testatur. Caeterae partes officii, Introitus, Dominus fortitudo (Psal. XVII) ; Graduale, Convertere, Domine (Psal LXXXIX) ; Offerenda, Perfice gressus meos (Psal. XVI) , Ecclesiae voces sunt ad supradictam perfectionem evangelicam tendentis, et auxilium implorantis, quia vera et perfecta justitia, nemo per se potest justificari. Et cujus justitia sic abundavit, ut juxta idem evangelium, si offert munus suum ad altare et recordatus est, [Col. 0318B] quia frater suus habet aliquid adversus eum, relinquit ibi munus suum, et vadit prius reconciliari fratri suo (Matth. V) , ille est qui in communione dicit: Circuibo, et immolabo in tabernaculo ejus hostiam jubilationis (Psal. XXVI) .

Dominica septima legitur hoc evangelium, quo refecturus Dominus cum dixisset: Misereor super turbam (Marc. VIII) , etc, hanc miserationis suae causam subjicit, dicens: Quidam enim ex eis de longe venerunt (ibid.) . At vero hi qui de longe venerunt, illos designant qui a criminalibus peccatis, vel etiam a diabolorum cultura ad verum Deum conversi, justitiam, a qua jejuni sunt, esuriunt et sitiunt. [Col. 0318C] Bene ergo illa lectio praemittitur, in qua talibus dicitur: Cum enim servi essetis peccati, liberi fuistis justitiae. Quem ergo fructum habuistis tunc in illis in quibus nunc erubescitis? nam finis illorum mors est (Rom. VI) . Talibus dicit Ecclesia mater in graduali: Venite, filii, audite me (Psal. XXXIII) , etc. Et isti, quia peccatores sunt, dicunt in offerenda: Sicut in holocaustum arietum, etc. Istis nihilominus salutaris dicitur in introitu: Omnes gentes, plaudite manibus (Psal. XLVI) , dicentes, quemadmodum alibi refecti dixerunt: Vere hic est propheta, imo Dominus prophetarum, qui venturus est in mundum (Joan. VI) .

In evangelio Dominicae octavae: Attendite, inquit Dominus, a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII) , etc. Hoc de omnibus quidem intelligi potest qui aliud habitu ac sermone promittunt, aliud opere demonstrant, sed specialiter de haereticis intelligendum est, qui videntur continentia, castitate, jejunio, quasi quadam pietatis veste se circumdare, intrinsecus vero habentes animum venenatum, simplicium fratrum corda decipiunt. Lectio epistolae: Debitores sumus non carni, ut secundum carnem vivamus (Rom. VIII) , consonat huic evangelio, quo dicitur: A fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII) . Nam et paulo supra dixerat Apostolus. [Col. 0319A] «Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) ,» et nunc ait: Quicunque enim spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (ibid.) . Et facta carnis, de quibus ait: Si autem spiritu facta carnis mortificaveritis, 142 vivetis (ibid.) , fructus sunt, ex quibus falsi prophetae cognoscuntur, a quibus filios Dei discernit Spiritus Dei, qui testimonium reddit spiritui ipsorum (ibid.) . Hic spiritus, illa misericordia est, de qua in introitu cantamus: Suscepimus, Deus, misericordiam tuam in medio templi tui (Psal. XLVII) , id est, in nobisipsis, qui sumus templum tuum (I Cor. III) , et hoc in medio, id est manifesto. Manifeste enim venit Spiritus sanctus super Apostolos (Act. II) . Huic, inquam, spiritui clamat Ecclesia in graduali: Esto mihi in [Col. 0319B] Deum protectorem (Psal. XXX) , et in offerenda: Populum humilem salvum facies, Domine (Psal. XVII,) juxta illud: «Super quem requiescet Spiritus meus nisi super humilem et quietum?» (Isa. LXVI.) Abscondit enim haec a sapientibus et prudentibus, et revelavit ea parvulis (Matth. XI) . Unde congratulando dicitur eis in communione: Gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) .

Evangelium nonae Dominicae praepositos animarum instruit ad misericordiam, ut compatientes moderatam injungant poenitentiam confitentibus, quantum debeant, vel quanta peccata commiserint. Laudavit enim Dominus villicum iniquitatis, quia prudenter [Col. 0319C] fecisset ea quae de illo proposita narrat parabola (Luc. XVI) . Et ad hoc Apostoli lectio, quae praemittitur consonat, retexendo de illis qui mare transierant, et dona Dei gustaverant: et nihilominus concupiscentes, et fornicantes, a serpentibus vel exterminatore perierunt (I Cor. X) , et statim adjungendo: Itaque qui se existimat stare, videat ne cadat (ibid.) , etc. Nam quomodo et hi, licet jam glorificati, perierunt, et ille villicus in Evangelio gratiam domini sui habuerat, a qua tamen excidit; sic et praelatus quisque meminisse debet, et scire se quoque aut peccasse, aut si non peccavit, ejusdem tamen fragilitatis esse ut potuerit, vel adhuc possit peccare, atque de seipso commonitus, recogitet [Col. 0319D] infirmarum se suscepisse curam animarum, non super sanas tyrannidem. Introitus, Ecce Deus adjuvat me (Psal. LIII) , et Graduale, Domine Dominus noster (Psal. XVIII) , Offerenda quoque, Justitiae Domini, voces sunt supra dicti villici, gratias referentis Domino Deo suo, misericordibus misericordiam facienti. Communio vero, Primum quaerite regnum Dei (Matth. VI) , idem imperat, quod illa Domini sententia de evangelio jam dicto: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis (Luc. XVI) , etc.

Dominica decima legitur hoc evangelium quod Dominus flevisse refertur super civitatem Hierusalem. Qui et ingressus in templum, coepit ejicere [Col. 0320A] vendentes in illo (Luc. XIX) . Notum est pene cunctis, tam in Scripturis quam in ore omnium satis usitatum per hoc illud significatum esse quod illos de Ecclesia sua Dominus ejiciat, qui sacros ordines emunt aut vendunt, quia videlicet tales negotiatores columbas quoque, id est sancti Spiritus dona venalia faciunt. Itaque recte et opportune illa praemittitur Apostoli lectio, quae satis aperte indicat non posse ab homine dari, nedum vendi aliquid doni spiritualis, sed a solo Spiritu Dei, dividente singulis prout vult, dari gratuito, alii sermonem scientiae, alii sermonem sapientiae, alii genera linguarum, alii fidem, alii prophetiam (I Cor. XII) , etc. Et qui hujus, id est sancti Spiritus exspectat electionem potius quam hominum, dicitur in introitu: Jacta [Col. 0320B] cogitatum tuum in Domino, et ipse te enutriet (Psal. LIV) . In Domino, inquit, jacta cogitatum tuum, non in teipso, dicendo quod alibi scriptum est: «Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei. Neque ambulavi in magnis, neque in mirabilibus super me (Psal. XXX) .» Videlicet ut Simon Magus ille, qui Dei donum existimavit pecunia possideri (Act. VIII) , et ipse te enutriet, inquit, dicentem scilicet quod in graduali canitur: Custodi me, Domine, ut pupillam oculi, sub umbra alarum tuarum protege me (Psal. XVI) , ne, superbiendo et evagando, fiam sicut ablactatum super matre sua (Psal. CXXX) . Potius « de vultu tuo judicium meum, » id est, electio mea, prodeat (Psal. XVI) , quam ipse me commendem praesumptione mea. Idem in offerenda [Col. 0320C] dicit: Ad te, Domine, levavi animam meam, etenim universi qui te exspectant, non confundentur (Psal. XXIV) . His autem qui ab hominibus exspectant vel emunt, dicit Sapientia Dei: «Haereditas ad quam festinatur in principio, in novissimo benedictione carebit (Prov. XX) .» Et quod talium sacerdotum sacrificium non acceptet Deus, quia sacrificia sunt injustitiae, monstratur per oppositum in communione: Acceptabis sacrificium justitiae (Psal. L) , etc.

Dominica undecima ponitur hoc evangelium: Duo homines ascenderunt in templum, ut orarent (Luc. XVIII) , etc. Cui manifeste consonat ea quae [Col. 0320D] praecurrit epistolae lectio: Notum vobis facio Evangelium (I Cor. XV) . Nam exemplum publicani in evangelio se accusantis, et dicentis: Non sum dignus levare oculos meos ad coelum (Luc. XVIII) , optime in hac epistola Paulus imitatur, dicens: Ego enim sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei (I Cor. XV) , etc. Et quia talis haec humilitas, unitatem domesticorum Dei conservat, ut non alius adversus alium infletur, recte hic introitus praemittitur, in quo dicitur: Deus qui inhabitare facit unanimes in domo (Psal. LXVII) . Quodque in graduali dicitur: Et ex voluntate mea confitebor illi (Psal. XXVII) . Itemque in offerenda: Domine, clamavi ad [Col. 0321A] te, et sanasti me (Psal. XXIX) , vocibus concordat publicani a longe stantis, et peccata sua confitentis, et tali scilicet non pharisaice glorianti, quod decimas det omnium quae possidet, sed humilem confessionem, se ipsum prius offerenti dicitur in communione, ut sua demum offerat: Honora Dominum de tua substantia (Prov. III) , etc.

Officium Dominicae duodecimae quibusdam ex partibus ad illos respicit, qui surdum et mutum ad Dominum adducentes, deprecantur eum ut imponat illi manus; quibusdam autem ad ipsum mutum, adaperto ore recte loquentem: Nam ille surdus et mutus, humanum significat genus, quod in primis parentibus [Col. 0321B] ab audiendis praeceptis Creatoris obsurduit, et a praedicanda laude ejus obmutuit. Qui autem illum adducunt, et Dominum pro illo deprecantur, universum praedicatorum significant chorum qui genus humanum ad Christi gratiam voce ac litteris invitare non desinunt. Et hujus surdi ac muti valde congrua 143 vox est introitus hic: Deus, in adjutorium meum intende (Psal. LXIX) , tanquam si medicata paralysi, quae linguam suam subito ligaverat, primo ejusdem motu linguae, Dei nomen repente, ad adjuvandum invocet. Idem ipse loquens, recte dicit in graduali: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) . Epistola, Fiduciam talem habemus per Christum ad Deum (II Cor. III) , etc. ad ipsos respicit, qui illum adducunt, [Col. 0321C] fiduciam habentes non in seipsis, sed quasi a semetipsis, os vel aures ejus aperire possint; sed sufficientia nostra ex Deo est (ibid.) etc. Et pulchre haec offerenda ponitur: Precatus est Moses (Exod. XXIII) . Nam ejus exemplo, «qui in tempore iracundiae factus est reconciliatio (Eccli. XLIV) . Iratus enim erat Dominus propter vitulum, quem fecerat Aaron, et dixerat ut disperderet eos; ejus, inquam, exemplo cuncti rectores sese debent opponere pro peccatis subditorum, et deprecari Dominum, ut imponat illis misericordiae manum. Et quia praedicatores iidem, terra illa sunt quae, sicut in psalmo legimus, satiata de fructu operum Domini, id est de donis Spiritus sancti, producit fenum jumentis (Psal. CIII) , id est [Col. 0321D] doctrinam carnalibus, qui Deum nesciebant, populis, recte et hoc in communione canitur: De fructu operum tuorum, Domine, satiabitur terra (ibid.) .

In officio Dominicae tertiae decimae, cunctae partes ad illud de Evangelio spectant quod Samaritanus ille, qui Dei interpretatur custos, scilicet Dominus noster Jesus Christus, appropians homini a latronibus despoliato, et convulnerato, quam pertransierant sacerdos et levita, id est omne Vetus Instrumentum, qui quod reconciliari non potuit genus humanum, appropians, inquam, id est nostram humanitatem assumens, oleum consolationis, et vinum [Col. 0322A] poenitentiae peccatorum plagis infudit, et imponens super jumentum suum, id est in corpore suo, peccata nostra perferens super lignum, ad stabulum Ecclesiae perduxit, et abiens in coelum, stabulariis suis, id est apostolis et apostolicis viris, vice sua curam atque providentiam nostri contradidit (Luc. X) . Huic, ut dictum est, evangelio caeterae concurrunt partes officii. Primum epistola, Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus (Gal. III) , per hoc quod tali evangelio praemittitur, multum ad intelligendum aperitur ipsa, simulque tota pene disputatio Pauli ad Galatas, unde haec lectio sumpta est. Nam per hoc quod tam sacerdos quam levita viso homine illo praeterivit, innuitur quid lex contulerit, quae post quadringentos et triginta annos [Col. 0322B] data est, a testamento Dei, cum fideli Abraham per repromissionem confirmato, videlicet quia non quidem ipsa adversus promissa Dei, sed nullus justificari potuit coram Deo ex operibus ejusdem legis. In hoc itaque intelligimus per hoc, quod, ut dictum est, tam sacerdos quam levita, viso homine praeterivit, quia sic subintravit lex, quomodo medici puer ad aegrotum nonnunquam ingreditur, morbi quidem causas sciens, sed quod opponat antidotum, conficere non valens, tantumque hoc aegroto dicere novit, quibus ab escis vel potibus abstinendum sit, ne morbus invalescat, et de semivivo penitus mortuum reddat. Hoc namque illud est, quod in praedicta epistola dicit Apostolus: Quid igitur lex? Propter transgressiones posita est (ibid.) , etc. Plagis [Col. 0322C] namque originalis peccati semivivus homo nascitur. Actualibus vero transgressionibus, propter quas lex posita est, si non abstineat, tanquam noxiis cibis penitus moritur. Itaque secundum haec bene in introitu praemittitur: Respice, Domine, in testamentum tuum (Psal. LXXIII) , quod in graduali repetitur. Vox enim haec erat antiquorum adventum Christi ad infirmitatem vel imperfectionem legis flagitantium, tanquam si praetereuntibus sacerdote et levita, Samaritanum supradictum vulneratus ille postulat appropiare, cui et dicat illud quod canitur in offerenda: In te, Domine, speravi (Psal. XXX) , etc. Et quia corpus Christi, quod sumimus, illa specialiter curat vulnera, bene et illud de libro Sapientiae canimus in communione: Panem de coelo dedisti nobis [Col. 0322D] (Sap. XVI) .

In evangelio Dominicae quartae decimae, decem viri leprosi a Domino mundati referuntur, et unus tantum ex eis unicae Ecclesiae figuram gerens, caeteris ingratis existentibus, qui haereticorum typum praeferunt, reversus, et gratias agens, de fide sua, qua salvus factus est, ab eodem Domino laudatur (Luc. X) . Ejusdem Ecclesiae, quae per illum unum significatur, vox est illa in introitu: Protector noster, aspice, Deus (Psal. LXXXIII) , maxime quod ait: Quia melior est dies una in atriis tuis super millia (ibid.) . Nam idem est ac si dicat: Melius est cor [Col. 0323A] unum et animam unam habere (Act. IV) , et idipsum sapere ac dicere, quam diversis, imo contrariis sensibus dividi et schismata facere (I Cor. I) . Quod observans sancta Ecclesia, et ideo una columba dicta (Cant. VI) , bene per illum unum, ut dictum est, in Evangelio figuratur. Epistola vero in eo praedicto evangelio congruit quod patenter exprimit quid per illorum lepram significatum sit, cum dicit: Manifesta autem sunt opera carnis quae sunt, fornicatio, immunditia, luxuria (Gal. V) , etc., inter quae sectae, id est haereses ponuntur. A quibus emundata Ecclesia, dicit, gratias agens in graduali: Bonum est confidere in Domino (Psal. XVII) , etc., videlicet quia non homo, non principes sacrificiorum carnalium, de quibus dixit eisdem leprosis [Col. 0323B] Dominus, peccatorum lepram tollere possunt, sed solus Dominus. Quod autem in offerenda dicitur: Immittet angelum Dominus in circuitu timentium eum, et eripiet eos: gustate et videte quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII) , ad fructus illos spectat, qui exprimuntur in epistola: Fructus spiritus est, charitas, gaudium, pax, patientia (Gal. V) , etc., quos gustare est a lepra supradicta curari. Et quia praecepit Dominus illi, qui gratias egit: Vade et offer munus quod praecepit Moses in testimonium illis (Matth. VIII) , bene in communione canimus: Panis, quem ego dedero, caro mea est pro mundi vita (Joan. VI) , videlicet quia caro et sanguis munus est quod pro emundatione sua jugiter offert unica Ecclesia Christi.

Officium Dominicae quintae decimae, si recte animadvertitur, claret quia maxime adversus excellentiam et inanem gloriam decantatur. Nam ad hoc pertinere illud quod in hujus Dominicae evangelio Matthaeus ait: Nolite solliciti esse, dicentes: Quid manducabimus, aut quid bibemus (Matth. VI) , etc. Lucas 144 testatur quid, cum eadem diceret, adjecit: Et nolite in sublime tolli (Luc. XII) . Et quidem secundum eumdem Lucam, ante haec verba Dominus parabolam de divite stulto, cujus ager cum uberes illi fructus attulisset, et dixisset ipse: «Destruam horrea mea et majora faciam, et dicam animae meae: [Col. 0323D] Anima, habes multa reposita in annos plurimos, requiesce, comede, bibe, epulare: ait ad eum Deus: Stulte, hac nocte repetunt animam tuam a te, quae autem parasti, cujus erunt?» (ibid.) . Igitur adversus divites, quibus praecipiendum est: «Non superbe sapere, neque sperare in incerto divitiarum (I Tim. VI) ,» hoc in evangelio supradicto praecipitur: Nolite solliciti esse, etc. Cui et consonat praecedens epistola, in eo quod ait: Non efficiamini inanis gloriae cupidi (Gal. VI) . Et rursum: Quae enim seminaverit homo, haec et metet; et qui seminat in carne, de carne et metet corruptionem (ibid.) . Ejus itaque qui hoc praeceptum fideliter amplectitur, illa vox est in introitu ad Patrem nostrum, qui scit omnia quibus indigemus, sicut in eodem evangelio dictum [Col. 0324A] est. Vox, inquam, illa: Inclina, Domine, aurem tuam ad me (Psal. LXXXIV) , vox est pauperis, de manu Dei primum regnum Dei, et justitiam ejus, et deinde necessaria corporis, quae adjicienda sunt, humiliter quaerentis. Qui et in graduali eodem respectu ait: Bonum est confiteri Domino (Psal. XCI) , id est necessaria quaerere a Domino, et in ea spe psallere, id est bene operari nomine tuo, id est ad honorem nominis tui, Altissime. Ad annuntiandum mane misericordiam ejus (ibid.) , id est primum quaerere regnum Dei, et justitiam ejus. Ipse idem gratulabundus, quod necessarium a Patre victum acceperit, narrat in offerenda aliis, dicens: Exspectans exspectavi Dominum (Psal. XXXIX) , id est non aliunde, sed a Domino quaerens ejus regnum, exspectavi [Col. 0324B] quae adjicienda sunt, et respexit me (ibid.) , id est adjecit quae necessaria sunt huic vitae. Communio clare exprimit cibum ejusdem regni Dei, qui primum quaerendus sit: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo (Joan. VI) . Quod est enim regnum Dei, nisi mansio ejus in nobis? Hoc autem ut maneat in nobis, fit manducando carnem ejus, et bibendo sanguinem ejus. Unde et hoc in communione recte ponitur.

Dominica sexta decima legitur hoc evangelium, quo Dominus flenti viduae matri mortuum unicum filium vivum reddidit, et accepit omnes timor, et magnificabant Deum (Luc. VII) . Haec autem vidua sanctam [Col. 0324C] significat matrem Ecclesiam, id est universum praelatorum ordinem, qui regenerandarum in Christo curam habent animarum, qui mortem cujusque animae, quoties manifestis apparet criminibus, magnis prosequuntur fletibus. Moritur enim tunc filius viduae, quando quis per crimen aliquod separatur a corpore Ecclesiae, quae vidua est, Christo sponso in praesenti non manente cum illa: Huic ergo evangelio bene illa praemittitur Apostoli lectio: Fratres, obsecro vos, ne deficiatis in tribulationibus meis, pro vobis, quae est gloria vestra. Hujus rei gratia flecto genua mea (Ephes. III) , etc.; qui ait: «Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) ,» pulchre in officio personam verbis [Col. 0324D] quoque exprimit Ecclesiae viduae, vitam filiorum magnis gemitibus postulantis. Introitus, Miserere mihi, Domine, quoniam ad te clamati (Psal. XXX) . Itemque offerenda, Domine, in auxilium meum respice (Psal. LXX) . Voces hujus viduae, scilicet sanctae matris Ecclesiae, sunt quas emittere debet pro filiorum suorum, qui forte in mortem peccati prolapsi sunt, resuscitatione. Graduale vero, Timebunt gentes nomen tuum, Domine (Psal. CI) , ad hoc consonat quod dictum est in praedicto evangelio: Accepit autem omnes timor Nam quomodo aedificat Dominus Sion, juxta ejusdem gradualis versum, nisi procurando vitam et incolumitatem animabus spiritualium ejus filiorum? Quod quia perficit per cibum corporis et potum sanguinis sui, recte in communione ponitur [Col. 0325A] gratiarum actio, eadem vidua scilicet sancta Ecclesia dicente: Domine, memorabor justitiae tuae solius (Psal. LXX) , etc.

In officio Dominicae septimae decimae nobis innuitur qualiter ad hoc contendere debeamus, ut in oculis Domini magni et honore digni judicemur, et in domo, quae est Ecclesia, primos recubitus, non nostra praesumptione praeripere, sed ab ejus electione exspectare debeamus. Dicitur in evangelio hujus Dominicae parabola haec: Cum vocatus fueris ad nuptias, non discumbas in primo loco (Luc. XIV) , etc., videlicet hoc in suo coelesti convivio futurum esse indicans quod ad ultimum infert: [Col. 0325B] Omnis enim qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur. Hinc est quod in praeeunte epistolae lectione Apostolus ait: Obsecro vos ergo vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis (Ephes. IV) , etc. Quod utique idem est ac si diceret: Obsecro vos, ut vocati ad nuptias Christi et Ecclesiae, sic intretis et discumbatis quomodo et ille qui vos vocavit, qui et dixit: «Ego autem in medio vestrum sum sicut qui ministrat (Luc. XXII) .» Et tandiu ministravit, donec diceret ille Pater: Amice, ascende superius (Luc. XIV) , id est donec obedienti usque ad mortem, daret «illi nomen quod est super omne nomen (Philip. II) .» Introitus, Justus es, Domine (Psal. CXVIII) , manifeste illam collaudat sententiam, qua in Evangelio dicitur: Omnis [Col. 0325C] qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV) . Simulque oratio est pro illo, qui se humiliat: « Fac cum servo tuo secundum misericordiam tuam (Psal. CXVIII) ,» hanc videlicet misericordiam, ut dicas illi: «Amice, ascende superius.» Graduale, Beata gens, cujus est Dominus Deus ejus (Psal. XXXII) , universalis beatificatio populi gentilis qui, superbiente Judaico populo, humiliatus sub signo crucis Christi, superius ascendere meruit, id est supra populum illum qui primo loco consederat, imo de primo consessu superbiebat. In offerenda exemplum ponit efficacissimum, qui cum humiliatus diceret: «Peccavimus, iniquitatem fecimus, impie gessimus (Dan. IX) ,» etc., meruit ita exaltari, ut [Col. 0325D] cum oraret, sicut in eadem offerenda ipse testatur, dicens: Oravi Deum meum ego Daniel (ibid.) , etc., mitteretur illi index futurorum archangelus Gabriel, sicut habet sequens versus: Adhuc me loquente (ibid.) , etc. Per illam namque visionem sic exaltatus est, ut non tantum venturum ad salutem nostram Christum praevideret (quod caeteris prophetis commune est), sed et tempora adventus ejus propria quadam gratia praedisceret, dicente sibi angelo: «Septuaginta hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, et super urbem sanctam tuam, et consumetur praevaricatio (ibid.) , etc. 145 Communio quoque: Vovete et reddite Domino Deo vestro (Psal. LXXV) , in eo maxime imperare videtur, ut in novissimo loco recumbamus, quod [Col. 0326A] ait terribili, et ei qui aufert spiritum principum, id est superborum, quos utique vel convertendo, vel dejiciendo factis ipsis dicit cuique illorum: Da huic locum (Luc. XIV) .

Supradictum ergo officium hoc innuit ut ad nuptias Christi quilibet invitatus, tali in loco recumbat, ut merito dicatur ei: Ascende superius (Luc. XIV) . Hujus autem sequentis Dominicae officium, magna et mira declamatione demonstrat eidem, qui vocatus est superius, id est praelatus est domui Christi, et curam animarum suscepit, qualiter in eodem superiori loco se habeat, videlicet ne, juxta Evangelium ejusdem officii, sint sicut Scribae et Pharisaei, qui [Col. 0326B] sederunt super cathedram Mosi (Matth. XXIII) ; sed sint sicut ipse Moses, de cujus exemplo, quod ecclesiastici sequi debeant rectores, longa et valida declamatio est in offerenda: Sanctificavit Moses, et versibus ejus. Non enim ignorare debent animarum rectores, quale ad negotium in superiorem locum vocati sunt, scilicet ut non tam praeesse studeant quam prodesse, et sedentes in cathedra Mosi dicant et faciant, imo prius faciant quod cum auctoritate dicant; neque velint vocari, Rabbi, sed ad hoc tendant, ut portare possint peccata populi, et a subditis suis avertere iram Dei. Bene ergo cum hoc evangelio positum est in offerenda exemplum Mosi, qui sic sedit in cathedra magisterii, ut per nimiam humilitatem posset intervenire pro subditis, imo et tenere [Col. 0326C] Deum dicentem: « Dimitte me, ut irascatur furor meus contra eos (Exod. XXXII) .» Fecerant enim vitulum, quando sicut in versu offerendae canimus, Videns Moses, procidens adoravit, dicens: Obsecro, Domine, dimitte peccata populi tui, et dixit ad eum Dominus: Faciam secundum verbum tuum (ibid.) . Haec est fidelitas servi, quem constituit Dominus super familiam suam (Luc. XII) , quam postulabant ipsi, dicentes in introitu, ut prophetae tui fideles inveniantur: Da pacem, inquiunt, Domine, sustinentibus te (Eccli. XXXVI) , id est eorum quos nobis commisisti, peccata dimitte. Pax enim Dei, peccatorum remissio est. Ut prophetae tui fideles inveniamur ut nos fideles servi inveniamur, dum familiae [Col. 0326D] tuae non tantum praesumus, sed et utiliter pro illis interveniendo prosumus. Talibus in praesenti lectione epistolae dicit Apostolus: Gratias ago Deo meo pro vobis, in gratia Dei, quae data est vobis, quoniam in omnibus divites facti estis (I Cor. i) , etc. Ipsi iidem dicunt in graduali: Fiat pax in virtute tua (Psal. CXXI) , id est remissio peccatorum in Spiritu sancto tuo. Ipsis nihilominus in communione dicitur: Tollite hostias, et introite in atria ejus (Psal. XCXV) , videlicet quia vestrum officium est: ut pro subditis interveniatis, exemplo Mosi, in conspectu Domini stantes in confractione cordis (Psal. CV) .

In evangelio Dominicae nonae decimae ait Dominus [Col. 0327A] paralytico: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX) . Et his qui audierant cogitantibus mala in cordibus suis, et dicentibus: Blasphemat, etc.; ut sciatis, inquit, quia Filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata, tunc ait paralytico: Surge, tolle lectum tuum, et vade in domum tuam (ibid.) . Per hunc autem paralyticum significatur homo dissolutus et ab omni bono opere remissus qui cum a Domino curatur, et juxta praeeuntem epistolam renovatur spiritu mentis suae, complet apostolicum praeceptum, quod in eadem epistola sequitur: Qui furabatur, jam non furetur, magis autem operetur manibus suis, ut habeat unde tribuat necessitatem patienti (Ephes. IV) . Nam quandiu paralysi erat dissolutus, nihil boni operabatur, imo [Col. 0327B] labores operantium furabatur. Qualiter ergo praelati vel rectores animarum salutem procurare debeant subditorum, sicut in praecedenti officio dictum est, hoc sequens exprimit officium. Nam ipsorum est offerre paralyticum in lecto jacentem, id est orare pro his quorum peccata animas in mala conscientia a bono opere torpentes detinent, et ita pro eis intervenire, ut videns Dominus fidem illorum, dicat: Confide, fili, remittuntur tibi peccata tua (Matth. IX) . In introitu, dum dicit Dominus: Salus populi ego sum; hoc idem nobis de seipso testatur quod et in evangelio jam dicto, murmurantibus Pharisaeis, curatione paralytici comprobatur, videlicet quia potestatem haberet in terra dimittendi peccata. In graduali vero jam curatus idem paralyticus, jamque [Col. 0327C] laborans operando quod bonum est manibus suis, quae prius dissolutae fuerant, dicit: Elevatio manuum mearum (Psal. CXL) . Et hoc experimento virtutis confortatus in fide, et fidens in remissione peccatorum consequenda, dicit in offertorio: Si ambulavero in medio tribulationis (Psal. XXII) , etc. Itemque roborans genua, dissoluta quondam, dicit in communione: Tu mandasti mandata tua custodiri nimis. Utinam dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas! (Psal. CXVIII.)

Officium Dominicae vicesimae partim ex vocibus constat eorum qui ad nuptias intraverunt, partim ex vocibus Patrum gementium pro illis qui ad nuptias [Col. 0327D] easdem vocati, quas fecit rex filio suo, non solum venire noluerunt, sed et illos, qui a se missi sunt, servos tenuerunt, et contumeliis affectos occiderunt (Matth. XXII) . Hoc enim priores fecisse Judaeos notum est, qui missos ad se prophetas et sapientes parsecuti sunt, et apostolos Christi contumeliis affecerunt. Hos igitur homicidas juste perdendos, et civitatem illorum subvertendam prophetae praeviderunt, quorum illa vox est, quae in introitu ex verbis Danielis decantatur: Omnia quae fecisti nobis, Domine, in vero judicio fecisti (Dan. V) , etc. Item in offerenda: Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus (Psal. CXXXVI) . In hac enim seu in versibus ejus hoc deplorant quod ad salices Babylonis organa [Col. 0328A] sua suspenderunt, id est propter infructuosos et steriles auditores, praedicantium voces conticuerunt; propter eos, inquam, qui vocati ad nuptias, ut dictum est, venire noluerunt, quia non fuerunt digni. In lectione vero epistolae eos qui de exitibus viarum congregati sunt, ut implerentur nuptiae discumbentium, Paulus apostolus opportune commonet, dicendo: Videte, quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes, sed ut sapientes (Ephes. V) , etc., hoc videlicet intendens, ne inebriatus vino, in quo est luxuria, inveniatur quis absque veste nuptiali, cum rex ad videndos discumbentes intraverit; sed econtra impleamini 146 Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis et canticis spiritualibus (ibid.) , quae verae harum sunt epulae nuptiarum, de [Col. 0328B] quibus in sequenti graduali gratias agentes dicimus: Oculi omnium in te sperant, Domine (Psal. CXLIV) , etc., vel quas in communione postulans quis nostrum dicit: Memento verbi tui servo tuo, Domine (Psal. CXVIII) .

Officium dominicae vicesimae primae voces continet hominis, in conflictu virtutum vitiorumque positi, qui interdum, cum coeperit sanctis florere virtutibus, et juxta benedictionem hominis timentis Deum uxor illius, videlicet domus Dei, cui forte praesidet, sicut vitis abundans excreverit in lateribus domus suae, id est in amplitudine sanctae Ecclesiae, et filii ejus, sicut novellae olivarum in circuitu mensae suae [Col. 0328C] (Psal. CXXVII) , cum, inquam, ita profecerit, repente tentator diabolus occulta Dei dispensatione permissus, domum, id est conscientiae ejus statum concutiens evertit, et filios ejus, id est, virtutes animi, turbata in cognitione conscientia, pene conterit. Hoc luce clarius ex offerenda comprobatur: Vir erat in terra, nomine Job (Job. I) . Moraliter enim in ejusmodi homine aguntur ea, quae in tentatione hujus beati Job historialiter acta memorantur. Hujus ergo nobilis et praeliatoris animi concussionem, vel periculum significat in Evangelio febris quae pene exstinxerat reguli filium (Joan. IV) . Praecurrens autem epistola confortat eum circumventum tentationibus, et consolatur, ne abundantiori tristitia absorbeatur (II Cor. II) , dicendo: Confortamini in Domino, [Col. 0328D] et in potentia virtutis ejus. Non enim est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem (Ephes. VI) , etc. Introitus autem. In voluntate tua Domine (Psal. LXXII) , etc., vox est ejusdem militis, humili conscientia cnm beato Job in terram corruentis, id est terram se esse cognoscentis, ac dicentis: «Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est, sit nomen Domini benedictum (Job. I) .» Post quam confessionem petit circumfusus e tentatione effugium, dicens in graduali: Domine, refugium factus es nobis (Psal. LXXXIX) . Et in communione: In salutari tuo anima mea, et in verbum tuum speravit (Psal. CXVIII) .

In officio, Dominicae vicesimae secundae dicimus ad introitum: Si iniquitates observaveris, Domine, Domine, quis sustinebit? (Psal. CXXIX.) Nimirum in persona servi illius, de quo Evangelium narrat, semetipsum quisque nostrum humiliter recognoscit, qui decem millia talenta suo debebat regi, procidensque rogabat, dicens: Patientiam habe in me, et omnia reddam tibi (Matth. XVIII) . Itaque magnitudinem debiti, id est peccati sui quisque nostrum perpendens dicit: Si iniquitates observaveris, Domine, etc. Ut autem laxationem quisque nostrum obtineat, agendum est, quod dicit Paulus in praeeunte Epistola: Et hoc oro, ut charitas vestra magis ac [Col. 0329B] magis abundet in scientia, et in omni sensu (Phil. I) , etc., subauditur enim, ut remittatis unusquisque fratri suo de cordibus vestris (Matth. XVIII) . Ubi vero charitas haec abundat, sicut jam dictum est, recte congratulatio illa depromitur, secundum quam in graduali dicimus: Ecce quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum (Psal. CXXXII) . Et si quaeras, quantum vel quale bonum sit unitas, id est charitas fratrum cohabitantium, sequitur in versiculo: Sicat unguentum in capite (ibid.) , etc., id est sicut remissio peccatorum effusa per Spiritum sanctum, quae de capite nostro, scilicet Christo descendit ad barbam Aaron, id est in fortes, et perfectos Christi apostolos, et ab illis usque ad nos. Tunc enim cohabitatio fratrum est, sicut illud unguentum, [Col. 0329C] cum donamus invicem, si quid habemus adversus alterutrum (Matth. XVIII) , fratres et conservi, sicut evangelicus rex Christus donavit nobis. Mandavit namque benedictionem (Psal. CXXXII) , id est eamdem remissionis charitatem, ut donemus invicem, et vitam usque in saeculum, subaudis forte promisit hujus charitatis praemium. In offerenda vero: Recordare mei, Domine (Esther. XIV) , quae sumpta est de oratione Estber, commovemur summopere curandum esse et orandum, ut placeant verba nostra in conspectu principis, scilicet ejusdem regis magni, qui posuit rationem cum servis suis, verba, inquam, nostra dicentium: «Dimitte nobis debita nostra (Matth. VI) .» Non enim placebunt haec verba nostra [Col. 0329D] in conspectu principis, cum ille rationem posuerit, si non dimittimus et nos debitoribus nostris. Quod autem canimus in communione ex auctoritate Evangelii: Dico vobis, gaudium est angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) , de illo sentiendum debitore, qui sic poenitet, et sic sibi postulat dimitti, ut primum dimittat ipse conservis suis.

In tantum sacrosancta Ecclesia, juxta edictum Apostoli, obsecrationes, postulationes gratiarum actiones (I Tim. II) , pro omnibus agit, ut pro futura quoque filiorum Israel salute gratias agat, quos suo quandoque corpori uniendos fore cognoscit. Nam quia in fine mundi reliquiae illorum salvae fient (Rom. III) , in hoc ultimo [Col. 0330A] anni officio gratulatur de illis, utpote futuris membris suis. Dicit ergo in introitu annuntians jugiter quod Prophetatum est de illis: Dicit Dominus: Ego cogito cogitationes pacis, et non afflictionis (Jer. XXIX) . Pacis enim cogitationes cogitat, et non afflictionis, qui convivium gratiae suae facturum se repromittit cum illis secundum carnem fratribus suis, sicut in patriarcha Joseph praefiguratum est. Nam sicut ad illum in tota terra Aegypti dominantem venerunt, qui eum vendiderant fratres sui, fame compulsi, et ab eo recogniti atque recepti sunt, et ipse cum illis celebravit convivium (Gen. XIII) , sic ad ipsum Dominum nostrum, toti mundo principantem, et Aegyptios, id est gentiles, qui in peccatorum tenebris fuerant, pane vitae copiosius [Col. 0330B] alentem, revertentur reliquiae filiorum Israel, et ab eo recipientur in gratiam, quem negaverunt et occiderunt, et tunc mensam suam communicabit eis, et inebriabitur Joseph iste cum fratribus suis. Hujus mensae gratiam signat illud evangelium in officio Dominicae, quo ipse narratur de quinque panibus saturasse quinque millia hominum (Joan. VI) . Tunc enim quinque libros Mosi aperiet Judaeis, quos nunc velut integros panes portat puer, scilicet idem populus sensu puerili, edentque, et saturabuntur etiam ipsi, et laudabunt Dominum requirentes eum (Psal. XXI) . Tunc implebitur illud Hieremiae vaticinium, quod hoc evangelio recte praemittitur: Ecce venient dies, dicit Dominus, et non dicent ultra. 147 Vivit Dominus, qui eduxit filios Israel de [Col. 0330C] terra Aegypti: sed vivit Dominus, qui eduxit et adduxit semen domus Israel de terra aquilonis et de cunctis terris; ad quas ejeceram eos illuc, et habitabunt in terra sua. Soluti ergo illi, qua nunc tenentur, captivitate animarum, clamabunt alta devotione gratiarum actionem, quam sequens innuit graduale: Liberasti nos, Domine, ex affligentibus nos (Psal. XLIII) , etc. Supplicatio quoque qua dicimus in offerenda: De profundis clamavi ad te, Domine (Psal. CXXIX) , eidem rei vel tempori manifeste congruit. Dicent enim ad hunc magnum Joseph, fratres sui in illa die: «Obsecramus ut obliviscaris sceleris fratrum tuorum (Gen. L) .» Communio quoque: Amen dico vobis, quidquid orantes petitis (Marc. XI) , etc.: responsio [Col. 0330D] est ejusdem Joseph, dicentis: «Nolite timere. Vos cogitatis de me malum, et Deus vertit illud in bonum, ut exaltaret me, sicut inpraesentiarum cernitis, et salvos faceret multos populos. Nolite metuere, ego pascam vos et parvulos vestros (Gen. L) .»

Nocturnae lectiones tota aestate sua varietate suoque ordine seriem designant temporum, vel profectum sanctae Ecclesiae. Primum namque historia Regum, quae statim post Pentecosten ponitur, primis duobus libris mystice assimilatur primis Christianitatis temporibus, quando, paulatim crescente fide Christi, vetus idololatria decidit. Nam, sicut regnanti Sauli, [Col. 0331A] quem populus appetierat contra voluntatem Dei (I Reg. X) , supervenit electio David (I Reg. XVI) , quem Dominus secundum cor suum invenisse dicit, tandemque totum regnum a domo Saulis eversum, eidem David se subdidit (II Reg. V) , sic daemonum cultui supervenit in mundum cultus Dei, statim post adventum Spiritus sancti, tandemque Christiana fides per bella martyrum victrix, sedit in throno Romani imperii, totusque deinceps mundus manu forti, Christo se subdidit. Duobus sequentibus libris, in quibus regnum divisum est a domo David, ex quo Hieroboam regni scissuras [sicut illi per manum Achiae Sylonitis significatum est] invasit, et contempto templo Domini duos vitulos fecit (III Reg. XII) , illa significabantur tempora, quibus Ecclesiam [Col. 0331B] haereticorum insania scidit, et contempto altari Christi, rejecto cultu veritatis, falsitatum suarum simulacra diversa fabricavit. Sequuntur deinde libri sapientissimi Salomonis, videlicet, sicut post pugnas haereticorum claruerunt in Ecclesia ingenia doctorum, qui excitati contentionibus illorum, non dormitantes, sapientiae et scientiae studuerunt, et disputaverunt quodammodo, et ipsi, sicut de Salomone legitur; «Super lignis a cedro quae est in Libano, usque ad hyssopum qui egreditur de pariete (III Reg. IV) ,» id est nihil omnino de sacra Scriptura, nec parvum, nec magnum aliquod verbum ab allegoria vel aliqua utili moralitate vacare passi sunt. Deinde nihilominus congrue sequitur liber Job, quia videlicet, maxime in pace Ecclesiae non desunt illae tentationes [Col. 0331C] viris ad virtutem tendentibus, quae in omnibus percussionibus, vel consolationibus ejusdem sancti Job, auctore beato Gregorio, moraliter figurantur. Tunc enim urgent interius tentationes spiritualium vitiorum, quorum quanto occultior pugna, tanto difficilior victoria.

Adhinc jam mense Septembri, quatuor imponuntur libri, videlicet, Tobias, Judith, Hester et Esdras. Quorum consideratio quam congrue quatuor cardinales virtutes, prudentiam scilicet, fortitudinem, temperantiam et justitiam exprimat, palam est. Tobias quippe in figura prudentiae non inconvenienter [Col. 0331D] accipitur, qui caecatis oculis exterioribus, videnti filio mandata vivendi largitur, ut illud Salomonis impleatur: «Sapientis oculi in capite ejus (Eccle. II) .» Per caput enim mentis industria, per oculos vero intelligitur providentia, quae idem est quod prudentia. Bene ergo prudentiae titulo praefulget, qui menti illius munimen providet, cujus ducatu ipse foris eget. Judith vero fortitudinis speciem in hoc nimirum praetendit, quod formidantibus viris bellicosis, immanissimo tyranno pro liberatione patriae se opposuit, et principem militiae femina inermis Dei adjutorio superavit. Fortitudo enim ejus a Deo fuit, sicut ipsa in oratione dicit: «Et nunc, Domine, subveni mihi viduae, ut quod per te posse credidi [Col. 0332A] perficiam (Judith. XIII) . In quo quam vere fortis fuerit, caput Holofernis, ebrietate sopiti, amputatura ipsius pugione, ostendit dicens: «Conforta me, Deus meus, in hac hora. Et praecidit caput ejus (ibid.) .» Verum haec duo volumina apud Hebraeos non sunt in canone, sed Nicaenae synodi auctoritate ad instructionem venerunt sanctae Ecclesiae.

Hester autem pro temperantia ponitur, quae repudiata ob arrogantiam Vasthi regina, in regnum subrogatur. Nam ipsius temperantiae hoc indicium est speciale, quod leonem illum, de quo ipsa ad Dominum dicit: «Et da mihi gratiam in conspectu leonis (Esther. XIV) ,» id est, Assueri regis, in mansuetudinem convertit, ejusque edictum ex instinctu Aman intemperantissime superbientis, et genus Judaeorum [Col. 0332B] perdere cupientis, in consolationem suae stirpis transtulit.

Esdras autem, qui his adjungitur, privilegium justitiae in verbis et factis habere demonstratur. Nam sicut justitia restituit quod injustitia destruxit, sic iste dirutum propter peccata populi templum cum civitate restauravit. Idem quoque sicut in duo volumina divisus unitur (nam Neaemias ei in eodem copulatur), sic justitiae duo praecepta sibi conveniunt, scilicet: «Quae vultis ut faciant vobis homines, eadem facite illis (Matth. VII) ,» et: «Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris (Tob. IV) .» Hi itaque quatuor libri, praedictis virtutibus insigniti, recte librum Job, qui afflictiones sanctae Ecclesiae beato Gregorio teste, exprimit, sequuntur, quia post tentationes [Col. 0332C] valide superatas gloria virtutum electis datur.

Sed quia quandiu in hoc mundo a Domino peregrinamur (I Cor. V) , inter virtutes vitiorum bella patimur, evestigio Machabaeorum libri leguntur, in quibus magnus ille hostis Antiochus contra juge sacrificium praevalere refertur, Deique martyres persequitur (II Mach. IV) . Qui tamen Judae et fratrum ejus labore vincitur, quia confessione operum malorum cum exercitio operum bonorum aliquando Deo donante superatur.

Post prophetarum libri usque in adventum Domini concrepant, qui modo terrorem districti Judicis, modo blandimenta pii Conditoris praedicant. Ex his Ezechiel, qui interpretatur fortitudo Dei, et Daniel, [Col. 0332D] qui sonat judicium Dei, majores et primi sunt, quia spes quae ex fortitudine 148 divini auxilii et metus, qui est ex judicio Dei, mentem aequaliter docent praesentibus uti, ne aut Deo desperans deficiat, aut in se praesumens corruat. De reliquis duodecim prophetis, in unum volumen coarctatis, loqui supersedemus, quia a sanctis Patribus de his copiose disputatum scimus. Ideo autem usque adventum Domini leguntur, ut inter tenebras et conflictus hujus saeculi, usque ad reditum Christi, Scripturae nos illuminent et consolentur. Per eumdem Dominum nostrum Jesum Christum, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Quid nunc magis, o anima? Saltem abhinc eruditior esto, et quod reliquum est temporis, vive secundum vitam sapientis, quae est meditatio mortis. Nunc enim maxime tibi tempus est flendi, et tempus plangendi (Eccle. III) , postquam velociter transierunt menses vacui, quos habuisti, et noctes laboriosae, quas enumerasti tibi, ita ut veraciter quodam respectu conscientiae tuae dicere possis: Quia timor quem timebam, evenit mihi, et quod verebar accidit (Job. III) . Apostolus, cum de pressuris sive tribulationibus suis loqueretur: Ipsi, inquit, in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis (II Cor. I) . Nullatenus parva nostra comparare possumus aut volumus magnis illius tanti Apostoli: verumtamen [Col. 0357C] est interdum parvorum atque magnorum aliqua similitudo, quamvis dissimilis, adeo ut exigua formica dum frumenta congregat in messe recte dicatur similis viro magno, viro sapienti, qui bonis actibus sibi providet in vitam futuri saeculi. Ita nimirum pro quadam similitudine nobis parvis licet uti praesentibus verbis magni Apostoli; quia plerique parvorum experti sunt, ut cum illo dicere possint: Sed ipsi in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis. Age ergo et tu, o anima exigua, exerce teipsam ad vitam sapientis, quae est, ut jam dixi, meditatio mortis, memor quoties tu quoque responsum mortis acceperis, quod delectari non debeas mora sive longiturnitate, si qua est, vitae praesentis.

Nunquid vero dum invitaris, homo, ac meditationem mortis id solum dicitur tibi, ut moriturum te esse memineris? et quidem utile est saltem istud vel solum meditari pro cura vel sollicitudine ac metu reddendae rationis in hora exitus tui, propter quod Sapientia dicit: In omnibus operibus tuis memorare [Col. 0358B] novissima tua, et in aeternum non peccabis (Eccli. VII) . Verumtamen non in hoc solo tota expenditur meditatio mortis, aut perficitur vita sapientis, sicut non plenus aut perfectus est timor Domini, quem Scriptura sanctum dicit et permanentem in saeculum saeculi (Psal. XVIII) , ubi propter solum gehennae metum quispiam peccatum refugit. In quo ergo plenior est meditatio mortis perficiens vitam sapientis? Nimirum in eo ut fideliter credas, firmiterque scias quia valde utiliter homini, quoniam mortuus erat in anima per peccatum, mortem corporis Deus intulit, et eum in aeternum vivere vetuit. Et quia de morte provenit thesaurus vitae et salutis per Jesum Christum, qui particeps fieri dignatus est nostrae mortalitatis. De quo videlicet thesauro recte illud a Domino dictum [Col. 0358C] intelligitur ad B. Job: Nunquid ingressus es thesauros nivis, aut thesauros grandinis aspexisti, quae praeparavi in tempus hostis, in diem pugnae et belli? (Job. XXXVIII.) Denique praeter moralem sensum nivis et grandinis nominibus omnes afflictiones, quas Deus humano generi juste superduxit, recte intelliguntur, et ipsa mors, quae omnium afflictionum summa est. Quis rogo, nisi solus Deus, vel solus Dei Filius, ejusmodi nivem sic ingressus est, et ejusmodi grandinem sic aspexit ut thesauros inde produceret, id est sic omnes afflictiones et ipsam mortem inter homines impios, et frigore perfidiae constructos sustinuit, ut per hoc ipsum, quod mortem perpessus est, jucunditatem et exsultationem vitae aeternae super nos thesaurizaret? Et quidem nivem hanc et grandinem [Col. 0358D] istam praeparavi, inquit, in tempus hostis, in diem pugnae et belli, id est propter hostilitatem serpentis antiqui, et propter repugnantiam sive rebellionem hominis consentientis illi, afflictionem et mortem induxit dicendo: Maledicta terra in opere tuo, et caetera usque quia pulvis es, et in pulverem reverteris, sive usque ne comedat de ligno vitae et vivat in aeternum (Gen. III) . [Col. 0359A] Sed, haec taliter imposita homini rursus instrumenta facta 237 sunt vitae et salutis per gratiam Dei, qui miro atque ineffabili modo bene novit uti malis nostris. Haec nostra propositio est, et circa haec cupimus studiose versari in hoc opusculo, quod nuncupare placet meditationem mortis, cujus videlicet opusculi scribendi mihi occasio fuit periculum ignis, quod praecedente libello denarravi, in quo mirifice servatum est corpus Domini, memoriale mortis ejusdem Domini, juxta quod Apostolus dicit: Quoties panem hunc manducabitis, et calicem istum bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat (I Cor. XI) .